Smok

Smok – mityczne i fikcyjne stworzenie najczęściej wyobrażane w postaci olbrzymiego i lotnego gada obdarzonego zdolnością ziania ogniem. Występują w licznych mitach, legendach, literaturze, filmach i grach. W niektórych przypadkach przedstawiane są jako istoty obdarzone dużą inteligencją, potrafiące posługiwać się magią, znające ludzką mowę, posiadające i strzegące rozmaitych skarbów. Najczęściej smok ma cztery łapy i skrzydła, natomiast często pojawiający się w heraldyce smok dwunogi nosi nazwę wiwern.

Smoki są istotami reprezentującymi siły natury: z żywiołów zwłaszcza ogień i powietrze. W mitologiach wielu kultur występują też pokrewne zwierzęta podobne do smoków.

Etymologia 

Słowo smok ma charakter ogólnosłowiański, na przykład , /,  smok, z prasłowiańskiego *smokъ, być może z praindoeuropejskiego *smewk(g),  (“ślizgać się, przekradać”), z którego też wywodzi się też np. szmugiel.

W większości pozostałych języków europejskich na to pojęcie używa się derywatów , będącego zapożyczeniem ze  drákōn, dosł. „bystrooki”, od  dérkesthai „spoglądać przenikliwie, bystro”, np. ,  drákon, , .

Historia 

Smoki pojawiają się w wielu mitologiach, w tym mitologii greckiej. Zazwyczaj pełnią funkcję strażników, podobnie jak gryfy, przypisywane im są także mądrość i siła. Zawsze czujny smok stał na straży złotego runa z polecenia boga Aresa, inny pilnował wyroczni Apolla w Delfach. Smoka żyjącego obok źródła w okolicy późniejszego miasta Teby zabił Kadmos; z zębów smoka posianych w ziemi powstali dzielni wojownicy. Ze smokami walczyło wielu mitycznych bogów i bohaterów, m.in. Apollo (smok Pyton), Jazon (smok pilnujący złotego runa), Herakles (Ladon), czy Perseusz (smok Cetus). W mitologii sumeryjskiej bogini Tiamat, z której powstała ziemia i niebo, przedstawiana była pod postacią smoka. W mitach anglosaskich znany jest także smok Grendel oraz jego matka, pokonane przez Beowulfa. W legendach arturiańskich także pojawiają się smoki, m.in. biały i czerwony smok z wizji Merlina. Mitologia skandynawska określa niekiedy mianem smoka węże Midgardsormra i Nidhogga. W mitach germańskich pojawia się smok Fafnir, pokonany przez Sigurda.

W chrześcijaństwie smok uosabia zazwyczaj zło, w Biblii wąż z raju często określany jest tym mianem, podobnie jak Lewiatan, pojawia się także 13 razy w Apokalipsie św. Jana utożsamiany z Szatanem i Diabłem.

Wielu świętych przedstawianych jest ze smokiem jako atrybutem, m.in. św. Małgorzata z Antiochii, czy św. Jerzy, który pokonał smoka nieopodal miasta Sylene. U Słowian bóg Chworz bywał ukazywany pod postacią smoka.

Wygląd 
Za: Marco Polo, Podróże; Pliniusz Starszy, Historia Naturalna; Bartholomaeus Anglicus, De proprietatibus rerum; Izydor z Sewilli, Etymologie; Flawiusz Filostratos, Żywot Appoloniusza z Tiany; Lukan, Pharsalia; Geliusz, Noce attyckie

W porównaniu z innymi stworzeniami fantastycznymi, smok nie miał ściśle określonego wyglądu. Często utożsamiano go z wielkim wężem, mającym ponoć do 10 kroków długości i grubość do 10 dłoni. Cztery łapy były zakończone ostrymi pazurami, a pokryte łuskami ciało błyszczało się w słońcu. Wedle niektórych autorów były silnie jadowite, wedle innych nie, gdyż do zabijania ofiar używały ogona, ostrych zębów lub je dusiły. Zazwyczaj smok miał niewielką głowę z grzebieniem na czubku. Zgodnie z etymologią nazwy miał posiadać znakomity wzrok. Niekiedy smok posiadać miał również skrzydła, podobne nietoperzym. Zdarzało się, że smoki przedstawiano z uszami, rogami, czy brodą.

Legendy 

Smoki pojawiają się w wielu źródłach starożytnych, średniowiecznych bestiariuszach i fizjologach oraz licznych późniejszych źródłach, które jednak w większości opierają się na wymienionych wyżej. O smokach powstało wiele legend, jak o każdym z fantastycznych stworzeń.

Smoki, jako wielkie węże, miały często kryć się wśród liści na drzewach lub przy wodopojach, gdzie polowały na słonie. Gdy te przechodziły pod drzewami, smoki rzucały się na nie i dusiły lub też zabijały trującym oddechem, po czym wypijały z nich chłodną nawet podczas upałów krew. Niekiedy słoniowi udawało się otrzeć o kamień i w ten sposób zgładzić smoka, sam jednak zwykle umierał z wycieńczenia. Wówczas jego krew tworzyć miała cenny pigment, cynober.

Smoki mieszkać też miały często na pustyniach, gdzie kryły się w jaskiniach. Gdy wychodziły przed wejście, powietrze zaczynało wirować i unosiło je w powietrze, wedle niektórych autorów, latać smoki mogły też dzięki sile swego jadu, przed którym uchodziło nawet morze.

W smoczych głowach znajdować się miały wedle legend białe, twarde, drogocenne i czarodziejskie kamienie zwane draconce lub karbunkułami. Nosili je ponoć często królowie na Dalekim Wschodzie. By je zdobyć, odważni myśliwi lub magowie usypiali smoki odpowiednimi ziołami.

Smok miał też silne związki z morzem, bywały bowiem odmiany wodne. Miały ponoć pragnienie tak wielkie, że sama woda im nie wystarczała i połykały wiatr. W tym celu goniły statki i odbierały im wiatr z żagli, przewracając je przy tym. Niekiedy pojawiały się także legendy wiążące pływy z połykaniem wody przez ogromne węże morskie lub smoki, żyjące na dnie wód.

Symbolika 

Za: W. Kopaliński, Słownik symboli; J.E. Cirlot, Słownik symboli; D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej; J. Hoult, Dragons Their History and Symbolism; S. Carr – Gomm, Słownik symboli w sztuce, motywy, mity, legendy w malarstwie i rzeźbie

Pozytywna 
Smok podobnie jak wąż wiązał się z symboliką wody. W starożytnym Rzymie traktowany był niekiedy jako istota podziemna czuwająca nad urodzajem. Był symbolem autorytetu i potęgi, wiązanym ze słońcem i symboliką królewską, podobnie jak lew i orzeł. Stanowił alegorię wiedzy, mądrości, czujności i dobrej straży. Plujący ogniem mógł przedstawiać lato. W heraldyce był oznaką waleczności, a jego zawinięty w pętle ogon świadczył o sile i energii. Smoka ukazywano także gryzącego własny ogon, jak węża Uroborosa, wówczas był emblematem wiecznego ruchu, cykliczności i odnowy. W psychologii smok w jaskini mógł być symbolem aktu seksualnego. Wiązano go także z Wielką Matką.

Negatywna 
Smok pozostawał często stworzeniem groźnym uosabiającym zło i zniszczenie. W psychologii także ludzkie lęki i ciemną stronę osobowości. Stał w opozycji do bohatera, który musiał pokonać zło drzemiące w nim samym, ukazywane pod postacią smoka, by ostatecznie zwyciężyć nad złem. W chrześcijaństwie utożsamiany z diabłem, grzechem, chaosem, pogaństwem, czy herezją. Smocza krew lub ślina oznaczać mogła truciznę, sam pysk zaś bramy piekielne.

Smoki Europy i Bliskiego Wschodu 

Smoki z legend kontynentu europejskiego, dominują we współczesnej konwencji fantasy. Zgodnie z pierwowzorami mają zwykle wygląd wielkiej jaszczurki czy dinozaura, posiadają skrzydła, nierzadko mają kilka głów, potrafią zionąć ogniem. Francuski mnich Fulko z Chartres, zmarły w 1127 r., tak pisał o smokach: „Smoki charakteryzują się długimi, wstrętnymi pyskami, ostrymi zębami i ognistym językiem, uszy mają podobne do rogów, kark jest długi a ciało jaszczurcze. Dwie nogi są podobne do orlich pazurów, a skrzydła mają jak nietoperze. Smoki mieszkają w Indiach i w Etiopii, gdzie stale jest lato. Są to największe zwierzęta na świecie”.

Jako symbol pojawiają się między innymi w Imperium Rzymskim. Zasadniczo utożsamiano je ze złem, chorobą lub wojną; w tradycji chrześcijańskiej smok pojawia się jako symbol szatana. W chrześcijańskich legendach europejskich motyw smoka wiąże się z postacią Św. Jerzego. Smoki pojawiają się w średniowiecznych eposach (np. o Tristanie i Izoldzie).
 Wojciech Górczyk uważa, że: „W słowiańskim micie o pojedynku kosmogonicznym, prawdopodobnie Weles, słowiański chtoniczny bóg płodności pól i zmarłych, władca Zaświatów i śmierci, strażnik pokładów złota i skarbów, przyjmował niekiedy postać żmija. Był on przeciwnikiem Peruna, gromowładnego boga uranicznego”

O smokach pisze szczegółowo Benedykt Chmielowski w Nowych Atenach: „gdzie historia włóczkową robotą zapisana. Jest to wskazanie na jakiś rodzaj pisma pamiętającego historię smoczych dziejów, opartego na niciach. Tamże smoki strzegły złote runo”.

Istotami podobnymi do smoków są: bazyliszki, wiwerny, wher i drakipotrzebne źródło.

Smoki z mitów i legend:
 Religie ludów Mezopotamii – Muszhuszu;
 Mitologia perska – Aži Dahaka;
 Mitologia grecka – Ladon (syn Forkosa);
 Mitologia nordycka oraz legendy ludów germańskich – Níðhöggr, Jormungand, Fafnir, Lindworm, smok z poematu Beowulf;
 Mitologia słowiańska oraz legendy ludów słowiańskich – żmij, Ażdacha, Smok wawelski, smok łysiecki;
 Mitologia bałtyjska – Aitvaras, Pukis.

Smoki Dalekiego Wschodu 

Longi, czyli smoki azjatyckie wywodzą się z Chin, a początek legendzie dały im zapewne kości dinozaurów, które występują licznie na pustyni Gobi. Smoki chińskie znane są także w Japonii, Korei Południowej, Wietnamie i Azji Południowo-Wschodniej. Chiński smok posiada ciało węża, pysk wielbłąda, łuski karpia, łapy tygrysa i szpony orła. W pysku często trzyma perłę, która symbolizuje doskonałość.

W przeciwieństwie do europejskiego smoka, smok chiński jest istotą sprzyjającą ludziom, i – jako taki – symbolizował przez wieki władzę cesarską, np. smoczy tron oznaczał tron cesarza Chin. Ludność chińska wierzyła, że pierwszymi cesarzami ich kraju były właśnie smoki.

W odniesieniu do przyrody, smok jest symbolem wody. Chińczycy wierzyli w przeszłości, że każda rzeka, zbiornik wodny czy chmura mają swojego smoka, którymi zarządza Smoczy Król w Niebie. W czasach suszy składano ofiary Królowi Smoków z prośbą o deszcz.

Smok jest elementem wielu chińskich powiedzeń i przysłów, np. chiński idiom 望子成龙 (dosł. pragnąć, by dziecko zostało smokiem) jest używany w odniesieniu do rodziców, którzy mają wygórowane ambicje wobec swych dzieci.

Starożytna chińska astrologia umiejscawiała gwiazdozbiór Smoka między Małą i Wielką Niedźwiedzicą. Smok to jedno z 12 zwierząt chińskiego zodiaku.

Smoki chińskie i japońskie można odróżnić po pazurach: chińskie mają cztery, a japońskie trzy pazury. Dodatkowo japońskie mają bardziej podkreśloną wężową budowę ciała.

Smoki w polskich herbach

Smoki w kulturze popularnej 

Smoki często występują w utworach fantasy, są one jednak istotami bardzo zróżnicowanymi: od potężnych, często złośliwych zwierząt, do istot rozumnych, często przewyższających człowieka, głównie doświadczeniem i wiedzą (np. z Ziemiomorza Ursuli Le Guin). Różne są także ich charaktery, a nawet wygląd zewnętrzny (smoki z Niekończącej się opowieści czy utworów Ewy Białołęckiej są porośnięte futrem).

Smoki są częstym motywem tatuaży.

Literatura 
 Niektóre książki ze smoczymi bohaterami
 cykl Opowieści z Narnii (The Chronicles of Narnia, pierwszy tom wydany w 1950, aut. C.S. Lewis)
 Hobbit, czyli tam i z powrotem (The Hobbit, or There and Back Again, 1937) oraz Silmarillion (The Silmarillion, 1977, aut. J.R.R. Tolkien) – zob. Smoki w Śródziemiu
 Rudy Dżil i jego pies (Farmer Giles of Ham, 1949, aut. J.R.R. Tolkien) – opowiadanie
 cykl Ziemiomorze (Earthsea, 1968, aut. Ursula Kroeber Le Guin)
 Porwanie Baltazara Gąbki (1965) i kontynuacje (aut. Stanisław Pagaczewski)
 cykl Jeźdźcy smoków z Pern (Dragonriders of Pern, 1968, aut. Anne McCaffrey)
 Nie kończąca się historia (Die unendliche Geschichte, 1979, aut. Michael Ende)
 cykl Świata Dysku (Discworld, 1983, aut. Terry Pratchett) – zob. Smoki Świata Dysku
 cykl Dragonlance (1984, aut. Margaret Weis, Tracy Hickman i inni)
 Oczy Smoka (The Eyes of the Dragon, 1987, aut. Stephen King)
 cykl Brama Śmierci (The Death Gate Cycle, 1990, aut. Margaret Weis oraz Tracy Hickman)
 Miecz przeznaczenia (1993, aut. Andrzej Sapkowski) – zbiór opowiadań o Wiedźminie, np. Granica możliwości
 Pożytek ze smoka (1993, aut. Stanisław Lem) – opowiadanie
 cykl Miecz prawdy (The Sword of Truth, 1994, aut. Terry Goodkind)
 Smok i jerzy (Dragon Knight – seria powieści (1957–2000) Gordona R. Dicksona
 Tkacz Iluzji (1997, aut. Ewa Białołęcka) – zbiór opowiadań
 cykl Harry Potter (1997, aut. J.K. Rowling)
 Zabójca Smoków (Dragonslayer, 2000, aut. William King oraz Nathan Long) – część cyklu Przygody Gotreka i Felixa
 cykl Dziedzictwo (Inheritance Cycle, 2003, aut. Christopher Paolini)
 cykl Temeraire (2006, aut. Naomi Novik)
 Księga smoków (1899, aut. Edith Nesbit)
 cykl Pieśń lodu i ognia (aut. George R.R. Martin)
 Sceny z życia smoków (1987, aut. Beata Krupska)
 trylogie Skrytobójca, Kupcy i ich Żywostatki, Złotoskóry, oraz tetralogia The Rain Wild Chronicles (aut. Robin Hobb)
 cykl Skrzydła ognia (2012, aut. Tui T. Sutherland)
 cykle Baśniobór, Smocza Straż ( aut. Brandon Mull)

Film 

 Smoki. Urzeczywistniona fantazja Discovery Channel, 2004 – mockument o smokach
 Zabójcze smoki National Geographic Wild

 Filmy fabularne
 Eragon
 Harry Potter i Czara Ognia
 Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część II
 Hobbit: Pustkowie Smauga oraz Hobbit: Bitwa Pięciu Armii
 Władca Pierścieni: Drużyna Pierścienia, Władca Pierścieni: Dwie wieże oraz Władca Pierścieni: Powrót króla
 Lochy i smoki
 Ostatni smok
 Wiedźmin
 Władcy ognia

 Filmy fantastyczno-naukowe
 Transformers: Ostatni rycerz

 Filmy animowane
 Mulan
 trylogia Jak wytresować smoka
 Łowcy smoków
 Magiczny miecz – Legenda Camelotu
 Mój przyjaciel smok (film 1995)
 Opowieści z Ziemiomorza
 Shrek i następne części tego filmu
 Sintel
 Smok Dexter
 Spirited Away: W krainie bogów
 Raya i ostatni smok

 Seriale aktorskie
 Gra o tron
 Przygody Merlina

 Seriale animowane
 Amerykański smok Jake Long
 Slayers: magiczni wojownicy
 Awatar: Legenda Aanga
 Bakugan: Młodzi wojownicy
 Bakugan: Battle Planet
 Dragon Ball i jego kontynuacje
 Fairy Tail
 Zero no Tsukaima
 Pokémon (anime)
 Jeźdźcy smoków i kontynuacja Jeźdźcy smoków na końcu świata
 Łowcy smoków
 Małe smoki
 Smok Feluś
 Rycerz Mike
 Trinity Seven
 Ninjago: Mistrzowie spinjitzu i kontynuacja
 Smoczy Książę
 Tabaluga
 Wybraniec smoka
 Skunks Fu
 Xiaolin – pojedynek mistrzów
 My Little Pony: Przyjaźń to magia
 Porwanie Baltazara Gąbki i Wyprawa profesora Gąbki
 Kajko i Kokosz

 Filmy ze smokiem tylko w tytule

 Czerwony smok
 Droga smoka
 Pocałunek smoka
 Przyczajony tygrys, ukryty smok
 Rok smoka
 Smok. Historia Bruce’a Lee
 Wejście smoka

Muzyka 
 Zespoły ze smokiem w nazwie
 DragonForce
 Dragon’s Eye
 Imagine Dragons
 Dragonland

Gry 
W grach RPG lub komputerowych posiadają często zdolność do ziania różnorakimi gazami (np. chlorem), zimnem, kwasem lub nawet błyskawicami. Występują w wielu kolorach. Najpowszechniejsze to smoki czerwone, zielone, czarne, białe, błękitne, złote, srebrne i niebieskie. Często pojawiają się jako potężni bossowie (np. Firkraag w Baldur’s Gate 2).

Smok występuje w większości gier rozgrywających się w świecie fantasy, zwykle jako jeden z najpotężniejszych przeciwników (np. Gothic II, Gothic III,The Elder Scrolls V: Skyrim, Wiedźmin 2, Baldur’s Gate II, Icewind Dale, Divine Divinity, Fable: Zapomniane opowieści (Jack Rzeźnik), Evil Islands, Dragon Age: Początek, Dragon Age II, Two Worlds, Two Worlds II, Arx Fatalis, Dark Messiah of Might and Magic, Dark Souls, Minecraft) czasem jako sojusznik (serie Heroes of Might and Magic, gry Baldur’s Gate II (Adalon) i The Elder Scrolls IV: Oblivion (Martin), jako jednostka w grze Age of Mythology, oraz w grze na podstawie powieści Christophera Paolini Eragon), a nawet postać grywalna (Breath of Fire III, Century: Age Of Ashes, Sacred 2: Ice & Blood, Divinity 2: Ego Draconis, Warcraft, Spyro the Dragon, The I of the Dragon). Zdarzają się gry w których smoki spełniają każdą z wyżej wymienionych ról np. seria jRPG Final Fantasy, czy serie RPG Might and Magic. Występuje też w wielu grach MMORPG takich jak: World of Warcraft, Guild Wars, Maple Story (np. Leviathan), Monster Hunter, Tibia, Margonem, czy Metin2.

Zobacz też 
 Zodiak chiński

Przypisy

Bibliografia 

 Wojciech Górczyk, Ślady recepcji legend arturiańskich w heraldyce Piastów czerskich i kronikach polskich, Kultura i Historia, Wydział Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 17/2010
 Gelles Ragache, Francis Phillipps, Smoki. Mity i legendy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1992.
 Apollodorus, Library and Epitome, Ed. Sir James J. Frazer, London, 1921.
 Filostratos Flawiusz, Żywot Apolloniusza z Tiany, przeł. I. Kania Kraków, 1997.
 Hoult J., Dragons, Their History and Symbolism, Glastonbury, 1987.
 Isidore of Seville, Etymologies, Trans. S. Barney, W.J. Lewis, J.A. Beach, O. Berghof, Cambridge, 2007.
 Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie u stóp boga Apollona, przeł. H. Podbielski, Wrocław, 2005.
 Pliniusz Starszy, Historyi naturalnej ksiąg XXXVII, przeł. J. Łukaszewicz, Poznań, 1845.
 de Voraigne Jacob, Złota Legenda, Warszawa, 1955.
 Polo Marco, Opisanie świata, tłum. A.L. Czerny, Warszawa, 1954.
 Kopaliński Władysław, Słownik symboli, Warszawa, 2006.
 Aelian, On the Characteristic of Animals, trans. A.F. Scholfield, London, 1958.

Mityczne istoty
Legendy