Tadeusz Tański

Tadeusz Tański ps. Nałęcz (ur. 11 marca 1892 w Janowie Podlaskim zm. 23 marca 1941 w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau) – polski konstruktor samochodowy, inżynier mechanik, wynalazca.

Życiorys 
Był synem Czesława Tańskiego, polskiego pioniera lotnictwa i twórcy pierwszego polskiego szybowca, i Marii z Jakubowskich. W latach 1904–1905 czynnie działał w PPS. Ukończył Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców m. Warszawy (1909). Przed wybuchem I wojny światowej, w latach 1909–1913, studiował w École supérieure d’électricité w Paryżu, gdzie zajmował się następnie m.in. konstruowaniem dla firm francuskich i brytyjskich silników lotniczych. W Paryżu był członkiem grupy Związku Walki Czynnej. W 1916 roku zbudował największy na świecie dwunastocylindrowy silnik o mocy 520 KM przeznaczony do wodnopłatowców, a dwa lata później silnik gwiazdowy do napędu lekkich samolotów. W 1919 roku powrócił do Polski i rozpoczął pracę w Głównym Urzędzie Zaopatrzenia Armii, później w Sekcji Samochodowej Ministerstwa Spraw Wojskowych (CWS).

W 1920 roku skonstruował pierwszy polski samochód pancerny, Ford FT-B, oparty na podwoziu Ford T i zbudowany w serii 16 lub 17 sztuk. Tański ukończył projekt na przełomie maja i czerwca, prototyp zbudował w ciągu kolejnych dwóch tygodni, a po kilku kolejnych dniach pierwsze dwa pojazdy wysłał na front. Samochody te wzięły udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Po wojnie z bolszewikami przeszedł do firmy Stowarzyszenie Mechaników Polskich z Ameryki w Pruszkowie, aby projektować tam traktory i ciężarówki.

Od 1922 roku pracował w Centralnych Warsztatach Samochodowych, gdzie ściągnął go dyrektor tej firmy Kazimierz Meyer. W nich konstruował pierwsze samochody całkowicie polskiej konstrukcji, np. CWS T-1, T-4 (T-2) i inne, charakteryzujące się nowatorskimi rozwiązaniami konstrukcyjnymi i technicznymi. Tański dla swojego modelu w rok skonstruował silnik, a kolejny rok zajęło mu stworzenie reszty pojazdu. Zarówno silnik, jak i cały samochód mogły być zmontowane za pomocą jednego klucza płaskiego (jedynie do wkręcania i wykręcania świec niezbędny był drugi klucz). Testem samochodu miał być rajd dookoła Polski zorganizowany w 1925 r.

Opóźnienia spowodowane przez Ministerstwo Spraw Wojskowych sprawiły, że auto dopuszczono do produkcji dopiero w 1928 i do 1931 r. wyprodukowano ok. 800 sztuk, które zostały zakupione głównie przez wojsko i administrację (pierwszy egzemplarz nabył prezydent Ignacy Mościcki). W ramach umowy licencyjnej z Fiatem na model 508 produkcję pojazdu Tańskiego zakończono.

Przez całe dwudziestolecie miał problemy ze znalezieniem pracy, a powodem był jego ekscentryczny charakter i upór. Utrzymywał się głównie z krótkoterminowych kontraktów i wygrywania konkursów na opracowanie konstrukcji inżynierskich. Przykładowo stanął do konkursu na dwucylindrowy silnik o objętości skokowej 750 cm³, chłodzony powietrzem, do napędu prądnicy radiostacji polowej. Do konkursu stanęło wiele firm motoryzacyjnych z całego świata, w tym Douglas. Tański zaprojektował silnik z jednym rodzajem śrubek i nakrętek. Ukończył go na 24 godziny przed upływem terminu na zgłoszenia. Wygrać miała konstrukcja, która od momentu włączenia będzie pracowała najdłużej. Silnik Douglasa stanął po 400 godzinach, silnik Tańskiego po upływie 1000, po tym, jak wyłączyła go komisja konkursowa.

Dla żony opracował urządzenie do automatycznego wywoływania zdjęć, a dla swojego przyjaciela udoskonalił samolot, który zresztą później sam nauczył się pilotować.

Po klęsce w wojnie obronnej zaangażował się w działalność konspiracyjną. 3 lipca 1940 roku został aresztowany przez Niemców w ramach akcji AB i wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. W obozie Niemcy przedstawili mu ofertę współpracy, ale Tański stanowczo odmówił. 23 marca 1941 roku został zamordowany.

Od 22 stycznia 1914 był mężem Marii Ślizień.

Ordery i odznaczenia 

 Srebrny Krzyż Zasługi
 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
 Brązowy Medal za Długoletnią Służbę

Upamiętnienie 
Jego imię noszą Zespoły Szkół Technicznych i Samochodowych w Poznaniu, Nowym Sączu, Słubicach, Słupsku i w Stargardzie.

Przypisy

Bibliografia 
 Lucyna Smolińska, Mieczysław Sroka Wielcy znani i nieznani Wydawnictwa Radia i Telewizji (Warszawa 1988).

Linki zewnętrzne 
 Tański i Gabaud po powrocie z rajdu Paryż-Warszawa 1924 – Repetytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej

Polscy inżynierowie mechanicy
Konstruktorzy
Polscy wynalazcy
Członkowie Związku Walki Czynnej
Odznaczeni Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita)
Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita)
Więźniowie KL Auschwitz
Polskie ofiary niemieckich obozów koncentracyjnych
Urodzeni w 1892
Zmarli w 1941
Ludzie urodzeni w Janowie Podlaskim