قطز

الملك المظفر سيف الدين قطز بن عبد الله المعزي (اتوفى 23 اكتوبر 1260) ، سلطان مصر و تالت سلاطين الدوله المملوكيه  من 1 نوفمبر سنه 1259 لحد اغتياله فى 23 اكتوبر سنه 1260. مع ان فترة حكمه كانت قصيره ، اقل من سنه ، لكن بيعتبر من اهم و اشهر حكام مصر على مر التاريخ بسبب شجاعته فى التصدي للمغول و قيادته للجيش المصرى اللي هزمهم فى معركة عين جالوت التاريخيه المهمه.

اشتهر نداءه وقت معركة عين جالوت : " وا اسلاماه .. يا الله ! أنصر عبدك قطز على التتار "

أصله 
أصل قطز مش معروف بالظبط و فيه قصه بتعتبر خرافيه ذكرها المؤرخ شمس الدين الجزرى بتقول ان اسمه الاصلى كان محمود ابن ممدود و ان أمه كانت اخت السلطان جلال الدين خوارزم شاه ، و ان ابوه كان ابن عم السلطان جلال الدين ، و ان المغول أسروه و باعوه فى دمشق و بعدين اتنقل للقاهره . الموضوع ده اتذكر فى سياق خرافى ضمن قصه فولكولوريه بتحيط بيها الشكوك . اسم " بن عبد الله " اللى ضمن اسمه معناه ان اصله ماكانش معروف.

قطز كان من مماليك عز الدين أيبك و المقربين ليه و ااترقا لدرجة أمير و بقا زعيم المماليك المعزيه بتاعة أيبك و بقا أتابك الجيش المصرى و بعدين بقا نايب السلطنه و شارك فى اغتيال زعيم المماليك البحريه " فارس الدين أقطاى الجمدار " .

خلفيه 
[[ملف:DiezAlbumsFallOfBaghdad b.jpg|تصغير|200px|المغول اقتحمو بغداد سنة 1258
قضى المغول على الدوله الخوارزميه فى فارس و بقت السكه مفتوحه قدامهم عشان يدخلو بغداد و الشام و بعدين مصر و المنطقه اللى وراها فى جنوب البحر المتوسط. الخليفه العباسى فى بغداد زى الخليفه اللى سبقه ما عرفوش يتعاملو مع المغول و حرضوهم على غزو خوارزم و هما مش دريانين ان لو المغول اخدو خوارزم حا يبفى الطريق ممهد قدامهم عشان ياخدو كل الشرق الاوسط.

فى سنه 1250 قضى المماليك فى مصر على حكم الدوله الايوبيه و دخلو فى مشاكل مع الايوبيه فى الشام و نصب المماليك شجر الدر ارملة السلطان الأيوبى الصالح أيوب سلطانه على مصر. و لما وصلت الأخبار الشام ما عجبتش الايوبيه و فى بغداد كتب الخليفه العباسى جواب للمصراويه قالهم فيه : " لو ماعندكمش رجاله قولولنا واحنا نبعتلكم رجاله ". ده مع ان شجر الدر دى هى اللى قادت مصر ضد الحمله الصليبيه السابعه اللى قادها لويس التاسع ملك فرنسا و اللى نصبوها سلطانه كانو هما الرجاله اللى غلبو الصليبيين فى معركة المنصوره و اسرو لويس التاسع و قواده فى فارسكور: عز الدين أيبك و بيبرس و قطز و غيرهم.

دخل المصراويه فى مشاكل مع ايوبية الشام و كحل وسط اتجوزت شجر الدر الاتابك عز الدين ايبك و اتنازلت ليه عن الحكم وبقى هوه السلطان بس هى كانت بتحكم معاه من ورا الكواليس. وده كمان طبعاً مارضاش بيه الايوبيه اللى كانو عايزين عرش مصر. فى سنه 1257 اتقتل ايبك و شجر الدر و مسك الحكم المنصور نور الدين على ابن ايبك و كان عيل صغير لكن قطز نايب السلطنه كان بيساعده فى تسيير امور المملكه المصريه.

فضل الحال على كده لغاية ما المغول بقيادة هولاكو وصلو بغداد و استولو عليها ( سقوط بغداد (1258) ) و قبضو على الخليفه العباسى و رجالته و أعدموهم ، مش لان الخليفه اتصدى ليهم لكن زى ما هولاكو قاله " انت أظهرت الطاعه بس ما بعتش عساكر " ، و رجالته اللى كانو بيتعاملو معاهم سابوهم و ادوهم مناصب كويسه.

الناصر يوسف ملك دمشق هوه كمان كان مغيب عن اللى بيحصل و عينه كانت على مصر و حاول يستولى عليها بدل ما يجهز نفسه للمغول اللى جايين فى السكه ، و فعل وصل المغول و استولو على سوريا وهرب هوه على مصر بحريمه و مجوهراته و وراه وقدامه سكان دمشق و غيرها ، لكن قطز منعه من دخول مصر لكن دخل حريمه و اخد منهم المجوهرات المكدسه فى صناديق عشان تساعد فى المجهود الحربى و فضل الناصر يوسف هايم على وشه فى الصحرا جنب غزه لغاية ما المغول قبضو عليه هوه كمان و بعتوه ليهولاكو. الناصر يوسف و هوه معدى على حلب ، اللي و صفها المؤرخ بدر الدين العينى بانها بقت سنهله زى " الحمار الأجوف " . ، و هوه مقبوض عليه قال شعر كان ضمنه : " يعز علينا أن نرى ربعكم يبلى .. و كانت به آيات حسنكم تتلى. مر لي فيها أفانين لذة .. فما كان أهني العيش فيها و ما أحلى " 

الناصر يوسف كان بيتعامل مع المغول و بيتصل بيهم و كان بيحرضهم هما و الصليبيين على مصر و طلب منهم انهم يساعدوه فى الاستيلاء عليها ، و غير الناصر يوسف كان فيه كمان بدر الدين لؤلؤ حاكم الموصل اللى ادى ولائه للمغول من نفسه و بقى يلملهم ضرايب فى الشام و لما دمرو بغداد واخدوها راح ليهم شايل كفنه على كتفه و اداهم هدايا عشان يبقو راضيين عنه ، و ملك الكرك المغيث عمر ادى هوه كمان ولائه للمغول ، و بكده مابقاش قدام هولاكو غير " كروان سراى " يعنى مصر بلغة المغول ، و مابقاش قدام مصر غير المصريين يدافعو عنها ، و لحد الناس اللى من شبه الجزيره و شمال افريقيا اللى كانو وقتها عايشين فى مصر و بيتعلمو فى مدارسها أو بيشتغلو فيها أول ما سمعوا ان المغول رايحيين على مصر هربو طوالى على بلادهم .

سلطنة قطز و اسعدد مصر للمغول 

قطز نايب السلطنه عمل اجتماع و قال للأمرا و الأعيان ان البلد دلوقتى محتاجه سلطان قوي يقدر يواجه العدو، والملك المنصور لسه صغير مابيعرفش ازاي يمش الدوله و امه كمان بتتدخل فى الحكم. وراح قابض على المنصور علي و أخوه قاقان وأمهم و حدد اقامتهم فى برج فى القلعه، و نصب نفسه سلطان على مصر بعد ما قدر يستصدر فتوى من الشيوخ . فلما احتج شوية أمرا على اللي عمله قالهم ان المغول جايين على مصر، و الناصر يوسف حاكم سوريا ده شخص ما يتضمنش و ممكن يخون مصر. وان كل هدفه هوه انه يوحد الجهود عشان محاربة المغول وان وده مش ممكن يحصل من غير ملك. وقالهم : " لو طلعنا و واجهنا العدو ده و غلبناه حايكون الامر فى ايديكم وتبقوا ساعتها تنصبوا اللي انتم عايزينه ". فوافقوا على كلامه 

طلايع الجيش المغولي ابتدت توصل غزه وتهاجم الناس وقتلوا ناس كانو بيصلوا فى جامع، و وصل مصر جواب تهديد من هولاكو مع أربع رسل جه فيه : " احنا ما نرحم من بكى، و لا نرق لمن شكى، و سمعتم اننا قد فتحنا البلاد، و طهرنا الأرض من الفساد، وقتلنا معظم البلاد، فعليكم بالهرب، و علينا بالطلب " و جه فى أخره شعر بيقول : " ألا قل لمصر ها هلاون ( هولاكو ) قد اتى .. بحد سيوف تنتضى و بواتر. يصير أعز القوم منا أذلة..ويلحق أطفال ليهم بالأكابر " .

قطز جمع الأمرا و قالهم دلوقتي ما قدمناش الا حل واحد يا اما نسيب وطنا و نهرب، يا اما نهادنهم و نسالمهم، يا اما نحاربهم. فرد بيبرس : نحاربهم، و حبذ قطز رأي بيبرس . واختلى بيبرس بقطز و قاله : " فى رأيي نقتل الرسل، ونروح ل كيتو بوقا متضامنين، لو انتصرنا أو انهزمنا حا نكون فى الحالتين معذورين ".

قبض قطز على الرسل المغول الأربعه و وسطهم ( يعني قطعهم نصين ) و علق روسهم على باب زويله و دي كات أول مره المغول يتعاملوا بالمنظر ده أو حد يرد على هولاكو بالطريقه دي، و اتنادى فى القاهره و كل نواحى مصر بالخروج لمحاربة المغول فجم المصريين من كل حته فى مصر عشان يدافعو عن مصر، و أمر السلطان قطز ولاة الأقاليم المصريه بتجميع كل العساكر.

خروج الجيش المصري لمحاربة المغول 
اتطوعت أعداد كبيره من المصريين و طلع السلطان قطز بالجيش على الصالحيه و قال للأمرا اللي كان فيهم خايفين يطلعوا من مصر يواجهوا المغول انهم اذا كانو خايفين فهو حا يروح لوحده يواجه المغول. فلما شاف الأمرا السلطان قطز بيتحرك فعل مشيوا وراه. أمر قطز الأمير ركن الدين بيبرس بقيادة طلايع الجيش و انه يروح غزه عشان يستطلع تحركات المغول هناك، فراح بيبرس فى 26 يوليه 1260 على غزه. لما شاف بايدار قائد طلايع الجيش المغولي فى غزه طلايع المصريين بعت لـ" كيتو بوقا " ( كتبغا ) فى بعلبك  يقوله ان الجيش المصري خرج من مصر فرد عليه كيتو بوقا وقاله " خليك فى مكانك و استنى " ، لكن المغول اضطروا يهربوا و استرد بيبرس غزه، و طاردهم المصريين لغاية نهر العاصي. ووصل قطز ببقية الجيش فى اغسطس. و ريحوا يوم و بعدين مشيوا بحذا الساحل لغاية ما وصلو عكا اللي كات تبع الصليبيين. خرج الصليبيين اللي اتخضوا لما شافوا الجيش المصري قدام عكا، و عرضوا مساعدتهم لكن قطز شكرهم و حلفهم انهم لا يكونوا معاه و لا ضده و يفضلوا على الحياد، و أقسم ليهم انهم لو خانوه حا يرجع ليهم و يحاربهم قبل ما يحارب المغول.

جمع السلطان قطز الأمرا و خطب فيهم و حضهم على محاربة المغول و فكرهم باللي جرى للناس منهم فى كل حته، و انهم لازم يحرروا الشام من المغول، فاتأثر الأمرا بالخطبه و قعدوا يعيطوا. و بعدين قطز نادى بيبرس و طلب منه يقود طلايع الجيش و يشتبك مع جيش المغول و يراوغهم. الجيش المغولي كان بيقوده " كيتو بوقا " ( كتبغا) لان هولاكو - زي ما اتقال - كان رجع تبريز لما سمع ان فيه قلاقل فى بلاد المغول بسبب موت أخوه الخان الاكبر منكوقاآن ( منكو ) " .
  
و قطز فى عكا عرف ان الجيش المغولي عدى نهر الأردن و وصل للجليل الشرقي فأمر الجيش بالتوجه ناحية مدينة الناصرة فعداها و وصل " عين جالوت " جنب بيسان يوم 2 سبتمبر 1260 .

معركة عين جالوت 

عدد العسكر فى الجيش المصري كان حوالى 40 ألف . وعليهم متطوعين اتجمعوا من نواحي مصر، و كان فيه كمان عدد من الهربانين من المغول ( زي الخوارزميه ) و ناس من اللي سابوا الناصر يوسف و لجأوا لمصر أتابك الجيش المصري ( القائد العام ) كان فارس الدين أقطاى الصغير و ده غير فارس الدين أقطاى الجمدار زعيم المماليك البحريه. الجيش المغولي كان بيضم قوات من قليقية ( مملكة أرمينية الصغرى ) و كرجيين ( جورجيين ) و عرب و سوريين و شوام 
   
المعركه بدت يوم الجمعه 3 سبتمبر قبل شروق الشمس مع دقات الكوسات و الطبول . ، و ماكاتش حاجه سهله على الجيش المصري و نفسية العساكر انهم يواجهوا الجيش المغولي اللي عمره لغاية اللحظه دي ما خسر معركه، و خسارتهم كان معناها ان المغول حا يدخلوا مصر و يسيطروا على كل الشرق الأوسط مع تبعات اختفاء ثقافته و دياناته. فكات العساكر و الأمرا قلقانين جداً و ده أثر على سير المعركه فى بدايتها 

خطة المعركه كات ان بيبرس يهاجم الجيش المغولي بطلايع الفرسان و يشتتهم و يناورهم لغاية ما يقدر يجذبهم لكمين كبير بيقوده السلطان قطز خباه فى التلال القريبه. كيتو بوقا ما أدركش ان الجيش المصري كان قريب جداً منه لانه كان بيفتقد عناصر الاستطلاع بعكس المصريين اللي كانو دارسين و مستكشفين المنطقه .
 
لما كيتو بوقا شاف طليعة الجيش المصري اللي بيقوده بيبرس افتكر ان ده كل الجيش فرمى بكل جيشه فى المعركه عشان يحسمها بسرعه و اشتبك بيبرس بالجيش المغولي و ناوره ببراعة قائد فذ و فى الأخر عمل نفسه انه بينسحب ناحية التلال فجري و راه المغول فطلع الجيش المصري الرئيسي بقيادة قطز و لقى المغول نفسهم فى كمين و متحاصرين .

وصف مؤرخ المغول رشيد الدين الهمذانى تطورات المعركه بقوله : " فقذف المغول سهامهم و حملوا على المصريين، فتراجع قطز و لحقت بجنوده الهزيمه و هنا تشجع المغول و تعقبوه، و قتلوا كثيراً من المصريين، و لكن لما بلغوا الكمين، انشق عليهم من تلاته جهات، وأغار المصريون على جنود المغول و قاتلوهم قتال مستميتاً من الفجر لحد نص النهار، بعدين تعذرت المقاومه على جيش المغول ، و لحقت به الهزيمه آخر الأمر " .

الجيش المصري فى بداية المعركه اتعرض لضغط جامد على جناحه الشمال ( ميسرته ) لكن قطز صمد بصلابه و خلع خوذته و رماها فى الهوا و نادى نداءه المشهور " وا اسلاماه " و هجم بنفسه مع عساكره على المغول. الجيش المغولي هرب ناحية بيسان و الجيش المصري اتعقبه، و بعدين قدروا يتجمعوا و ينظموا صفوفهم و رجعوا تاني و صدموا الجيش المصري صدمه جامده فصرخ قطز تاني صرخه سمعها معظم العساكر : " وا اسلاماه .. يا الله ! أنصر عبدك قطز على التتار " و اتحمسوا العساكر و هجموا بقوه، و هرب المغول فى اتجاه سوريا. بعد المعركه و انتصار الجيش المصري نصر كبير، نزل قطز من على حصانه و مسح وشه فى الأرض و باسها و صلى وبعدين العساكر رجعوا و هما فرحانين و شايلين الغنايم .
 
أسر المصريين كيتو بوقا اللي فضل يحارب لأخر لحظه و عمل جهد جامد فى المعركه، ولما حاول بعد ما اتأسر انه يتفاخر بهولاكو و جيشه اللي حايجي ينتقم قاله قطز : " لا تفخر الى ده الحد بفرسان توران، فانهم يزاولون أعمالهم بالمكر و الخداع لا بالرجولة و الشهامه " .، و اتعدم كيتو بوقا على ايد الأمير الكبير جمال الدين أقوش  ، و اتبعتت راسه على القاهره. و اتقتل معاه " السعيد بن الملك العزيز "، اللي انضم لجيش المغول و شارك فى المعركه فى صفهم هوه و " الأشرف موسى " ملك حمص و غيره من الشوام 

بقايا عساكر الجيش المغولي المهزوم استخبوا فى المزارع و جروا على سوريا فطلع عليهم الناس و قعدوا يقتلوا فيهم. وهرب " زين الدين الحافظي " و النواب السوريين اللي اتحالفوا مع المغول من دمشق. و دخل السلطان قطز دمشق و فرحت الناس بالنصر الكبير اللي حررهم من المغول، و اتقتلت ناس كتيره فى دمشق من اللي انضموا لصف المغول . و بعت السلطان قطز بيبرس على حمص عشان يخلص على بقية المغول فلما وصل هناك لقى هولاكو باعت عساكر تانيين مدد فخلص على الجوز، الهربانين و الجايين  كل المنطقه من حدود مصر لغاية نهر الفرات اتحررت من المغول. هزيمة المغول التاريخيه دي اللي قضت الى الأبد على توسعهم فى الشرق الأوسط كات أول هزيمه يتلقوها فى معركه مفتوحه ، و كتبت الأقدار انها تكون على ايد مصر.

قبل معركة عين جالوت بيوم، هولاكو كان ناوي يكافئ الناصر يوسف ملك دمشق اللى فات بتعينه نايب ليه على دمشق، لكن بعد ما عرف نتيجة المعركه من غيظه أمر بالقبض عليه هوه و 300 سوري كانو عايشين مع الناصر يوسف عند هولاكو، بحجة انهم ما ساعدوش المغول ضد مصر بما فيه الكفايه. و بعد ما قبضوا عليهم سكروا الناصر يوسف لغاية الثماله حسب التقاليد المغوليه و أعدموهم .

اغتيال قطز 
وقت معركة عين جالوت اتعرض السلطان قطز لمحاولة اغتيال قام بيها شخص مغولى كان قطز ضمه لخدمته لكن السهم طاش و جه فى الحصان و نجى قطز. لكن بعد المعركه و النصر الكبير اتآمرت جماعه من الأمرا على السلطان قطز و اغتالوه جنب الصالحيه و هما راجعين مصر لأسباب مش واضحه بالكامل و نصبوا بيبرس سلطان على مصر و بكده قطز حكم مصر لمدة حداشر شهر و سبعتاشر يوم. اتدفن فى القصير . ، و بيقول المقريزى ان جثمانه اتنقل بعد كده على القاهره و اندفن قرب زاوية الشيخ تقى الدين و بعدين نقله الحاج قطز الظاهرى للقرافه و اندفن جنب زاوية ابن عبود. ابن تغرى من جهته ذكر ان قطز اندفن فى القصير و ان تربته بقت مزار للناس فنقل بيبرس جثمانه لمكان تانى 

بطولة وشجاعة السلطان قطز و انتصاره التاريخى على المغول فى معركه حاسمه دخلوه التاريخ من اوسع ابوابه رغم انه حكم مده قصيره و ماكانتش ليه انجازات عمرانيه جوه مصر. السينما المصريه انتجت فيلم عنه و عن تصديه للمغول اسمه " وا اسلاماه " على اسم نداءاه المشهور وقت معركة عين جالوت و اتبنى جامع فى القاهره فى منطقة مصر الجديده باسمه.

عملات قطز و ألقابه 

بيتلاحظ ان عملات قطز ماعليهاش اسامى او  بطولات غير اسمه و لقبه هوه بس : الملك المظفر سيف الدنيا والدين ، و " المظفر سيف الدين " .

و اتلاحظ كمان ان اسمه " الملك المظفر سيف الدنيا والدين قطز " ماظهرش غير على الدنانير و الدراهم الدهب و الفضه و الفلوس اللى اتسكت بعد ما انتصر فى معركة عين جالوت ، بمعنى ان لقبه كان تكريم ليه على انتصاره ع المغول. لقب " المظفر " كان نعت خاص بالسلطان قطز و هوه لقب مشتق من " الظفر " يعنى النصر بمعناه العسكرى و مدلوله الدينى ( حامل اللقب لانه تقى و صالح فهو مؤيد من الله فى انتصاره على اعداءه ). اللقب ده شاع فى العصر المملوكى و بقا من القاب السلاطين .

شوف كمان 
 معركة عين جالوت

فهرست وملحوظات

المراجع 
 ابن اياس: بدائع الزهور فى وقائع الدهور, تحقيق محمد مصطفى، الهيئة المصرية العامة للكتاب، القاهرة
 ابن تغرى: النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة، دار الكتب و الوثائق القومية، مركز تحقيق التراث، القاهرة2005، ISBN 977-18-0373-5
 ابن كثير ، البداية والنهاية، (15 جزء)، دار صادر ، بيروت 2005، ISBN 9953-13-143-0
 أبو بكر بن عبد الله بن أيبك الدوادارى : كنز الدرر وجامع الغرر، ( 9 اجزاء) مصادر تأريخ مصر الاسلامية ،المعهد الألماني للآثار الاسلامية، القاهرة 1971.
 أبو الفداء: المختصر فى أخبار البشر ، المطبعة الحسينية، القاهرة 1325هـ.
 بدر الدين العينى: عقائد الجمان فى تاريخ أهل الزمان، تحقيق د. محمد محمد أمين، مركز تحقيق التراث،الهيئة المصرية للكتاب، القاهرة 1987.
 بسام العسلي : الظاهر بيبرس و نهاية الحروب الصليبية القديمة، دار النفائس ، بيروت 1981.
 بسام العسلي : المظفر قطز و معركة عين جالوت، دار النفائس ، بيروت 2002.
 بيبرس الدوادار: زبدة الفكرة فى تاريخ الهجرة، جمعية المستشرقين الألمانية، الشركة المتحدة للتوزيع، بيروت 1998.
 المقريزى : السلوك لمعرفة دول الملوك ( 8 أجزاء)، دار الكتب, القاهرة 1996.
 جمال الدين الشيال (أستاذ التاريخ الاسلامي): تاريخ مصر الاسلامية، دار المعارف، القاهرة 1961.
 رشيد الدين فضل الله الهمذانى : جامع التواريخ، تاريخ غازان خان، الدار الثقافية للنشر، القاهرة 2000
 رشيد الدين فضل الله الهمذاني : جامع التواريخ، الايلخانيون، تاريخ هولاكو ، دار احياء الكتب العربية
 رشيد الدين فضل الله الهمذاني : جامع التواريخ، الايلخانيون، تاريخ ولاد  هولاكو من آباقاخان الى كيخاتوخان ، دار احياء الكتب العربية
 القلقشندى : صبح الأعشى فى صناعة الانشا ( 16 جزء )، دار الفكر، بيروت.
 قاسم عبده قاسم (دكتور) : عصر سلاطين المماليك - التاريخ السياسى و الاجتماعى, عين للدراسات الانسانية و الاجتماعية, القاهرة 2007.
 قاسم عبده قاسم (دكتور) : بين التاريخ و الفولكلور- , عين للدراسات الانسانية و الاجتماعية, القاهرة 2008
 محيي الدين بن عبد الظاهر : الروض الزاهر فى سيرة الملك الظاهر، تحقيق ونشر عبد العزيز الخويطر 1976.
 محيي الدين بن عبد الظاهر : تشريف الأيام والعصور فى سيرة الملك المنصور، تحقيق د. مراد كامل، الشركة العربية للطباعة والنشر، القاهرة 1961.
 نور الدين خليل: سيف الدين قطز ، حورس للنشر والتوزيع، الاسكندرية 2005، -6ISBN 977-368-088
 شفيق مهدى ( دكتور) : مماليك مصر والشام، الدار العربية للموسوعات، بيروت 2008.
 عز الدين بن شداد : تاريخ الملك الظاهر، دار نشر فرانز شتاينر، فيسبادن 1983
 علاء طه رزق، دراسات فى تاريخ عصر سلاطين المماليك،عين للدراسات والبحوث الانسانية و الاجتماعية، القاهرة2008
 Amitai-Preiss, Reuven, Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260-1281 ، Cambridge University Press 2004, ISBN 0-521-52290-0
 Curtin, Jeremiah,The Mongols, A History,Da Capo Press 2003 ISBN 0-306-81243-6
 (ستيفين رونسيمان) Runciman, Steven, A history of the Crusades 3. Penguin Books, 2002
 ( ارنولد توينبى) Toynbee, Arnold J., Mankind and mother earth, Oxford university press 1976
 The New Encyclopædia Britannica, Micropædia,H.H. Berton Publisher,1973-1974
 The New Encyclopædia Britannica, Macropædia,H.H. Berton Publisher,1973-1974

مماليك
حكام مصر
تاريخ مصر
تاريخ مصر المملوكيه
قواد مصر العسكريين
وفيات 1260
مماليك بحريه
الدوله الايوبيه