Kanibalizm

Kanibalizm – praktyka zjadania osobników własnego gatunku, dość rozpowszechniona w naturze. Występuje w wielu grupach zwierząt, m.in. u owadów, pajęczaków, ryb, płazów i ptaków, bardzo rzadko u ssaków. Może się nasilić ze względu na zbytnie zagęszczenie populacji lub w następstwie głodu. Do najbardziej znanych zwierząt praktykujących kanibalizm należą modliszki.

Kanibalizm u ludzi 

Zjawisko to spotykane jest także u ludzi – nekrofagia, ludożerstwo, czyli antropofagia ( – człowiek, phagein – pożerać), często ma podłoże religijne.

Dla człowieka jedzenie ludzkiego mięsa stwarza zagrożenie dla zdrowia - powodują je priony, wirusopodobne białka, wywołujące choroby z grupy zakaźnych encefalopatii gąbczastych. Wśród plemion Nowej Gwinei, zwłaszcza ludu Fore, szalała wywołana przez priony choroba zwana kuru lub „śmiejącą się śmiercią”. Zarażenie następowało przy rytualnym spożyciu ciał zmarłych krewnych. Fore zrezygnowali z kanibalizmu w 1957 r., lecz starsi członkowie ludu wciąż umierają na kuru.

Z głodu 
Józef Flawiusz odnotował przypadek kanibalizmu w trakcie oblężenia Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku – pewna matka zabiła swego syna, upiekła ciało i połowę spożyła.

Do aktów kanibalizmu powodowanych głodem miało dojść w czasie oblężenia Ma’arratu w 1098 roku w trakcie I wyprawy krzyżowej.

Wielki głód w Europie w latach 1315–1317 naznaczony był skrajnymi przypadkami kanibalizmu.

W osadzie Jamestown w angielskiej kolonii Wirginia mieszkańcy dopuszczali się kanibalizmu w latach 1609–1610 w tak znanym „Czasie Głodu”.

Grupa Kozaków pod wodzą  w trakcie rosyjskiej eksploracji Syberii w latach 1643–1644, spożyła ciała , których wcześniej zabili.

W trakcie francuskiej inwazji na Rosję w 1812 roku, członkowie Wielkiej Armii mieli dopuszczać się kanibalizmu na skutek głodu spowodowanego srogą rosyjską zimą.

Pasażerowie francuskiego statku „Méduse”, którzy przeżyli jego zatonięcie w 1816 roku, w trakcie trzynastu dni dryfowania na prowizorycznej tratwie praktycznie bez jedzenia, uciekli się z desperacji do kanibalizmu.

Około roku 1820 w Basutolandzie (obecnie Lesotho) zapanował głód, a miejscowe plemiona zaczęły polować na sąsiadów, których ciała następnie zjadano. Od tej pory kanibalizm zaczęto uprawiać tam regularnie. Schwytanym ofiarom łamano nogi, by nie mogły uciec. W ten sposób powstało coś w rodzaju „żywej spiżarni”. Za największy przysmak uchodziły dzieci i kobiety.

Kanibalizmu dopuścili się członkowie zaginionej ekspedycji Franklina z 1845 roku.

Grupa amerykańskich pionierów, zwana Wyprawą Donnera, uciekła się do kanibalizmu w górach Sierra Nevada zimą 1846–1847.

Przypadki kanibalizmu odnotowano w czasie wielkiego głodu w Galicji z lat 1847–1848.

W ZSRR doszło do przypadków kanibalizmu na masową skalę podczas wielkiego głodu na Ukrainie w latach 1932–1933, rozkułaczania oraz przymusowej kolektywizacji.

Podczas II wojny światowej przypadki kanibalizmu odnotowano w getcie warszawskim oraz w oblężonym Leningradzie.

Kampania gospodarcza Wielki skok naprzód przeprowadzona przez Mao Zedonga w latach 1958–1962 w Chińskiej Republice Ludowej doprowadziła do wielu przypadków kanibalizmu. Jasper Becker w książce Głodne duchy. Ukryty głód pod rządami Mao opisuje te wydarzenia. Kanibalizm, jako rezultat , był tak wstrząsający, że niektórzy podważali prawdziwość tych opowieści. Becker podkreśla jednak, że źródła są liczne i przekonujące. Swoją książkę oparł na własnych wywiadach, cudzych obserwacjach i oficjalnych dokumentach. Przypadki kanibalizmu odnotowano w całym kraju. Chłopi zabijali i zjadali dzieci, własne i cudze. Mięso często sprzedawano.

Współcześnie kanibalizm z głodu zdarza się wśród ocalałych ofiar katastrof, np. lotniczych lub morskich. Jednym z najbardziej znanych takich przypadków jest los ocalałych w katastrofie urugwajskiego samolotu (lot 571) 13 października 1972 w Andach. Katastrofę przeżyło 32 z 45 pasażerów. W obliczu śmierci głodowej ocaleni zdecydowali się na jedzenie ciał zmarłych towarzyszy. Ekspedycja ratunkowa uratowała 16 osób.

Doniesienia o przypadkach kanibalizmu wywołanego głodem napływają także z Korei Północnej.

Z powodów rytualnych i kulturowych 
Istnieją dowody, że kanibalizm wśród hominidów (np. Neandertalczyk) pojawił się na długo przed wykształceniem się gatunku Homo sapiens.

Aztekowie do pewnego stopnia praktykowali kanibalizm, ale nie ma żadnych dowodów potwierdzających, że stanowił on znaczącą część ich diety.

Niemal do końca renesansu we Włoszech praktykowane było, jako zwieńczenie zemsty, zjadanie wątroby pokonanego przeciwnika (zwykle symboliczne) oraz, po obcięciu głowy, wytaczanie całej jego krwi. Za morderstwa o podobnym charakterze można uznać także te dokonane przez Elżbietę Batory. Według relacji Jakuba Sobieskiego obecnego w Paryżu podczas egzekucji François Ravaillaca, wielu widzów zbierało fragmenty ciała torturowanego zamachowca w celu konsumpcji. Makabryczną potrawą próbowano również poczęstować polskiego magnata.

Do 1905 roku ludność wyspy Samosir na jeziorze Toba w Indonezji praktykowała kanibalizm.

Do początku XX w. (a lokalnie nawet do lat 50. XX wieku) kanibalizm nadal był praktykowany u wielu ludów Afryki, Oceanii i wysp Morza Karaibskiego, co wiązało się z wiarą w przechodzenie właściwości zjadanej osoby (np. męstwa) na osobę zjadającą.

W zbrodni 
Kanibalizm występuje w zbrodniach wojennych. Jeden z najbardziej znanych przypadków zdarzył się pod koniec wojny na Pacyfiku na wyspie Chichi-jima, kiedy to japońscy żołnierze dopuścili się zabicia i zjedzenia ciał wziętych do niewoli amerykańskich lotników.

Kanibalizm zdarza się wśród morderców, często seryjnych zabójców, mając niekiedy podłoże seksualne. Do znanych wypadków kanibalizmu o takim podłożu należy przypadek mordercy Armina Meiwesa, niemieckiego informatyka, poszukującego przez Internet młodych mężczyzn w celu zabicia i zjedzenia. Innym głośnym przypadkiem było zamordowanie i zjedzenie człowieka przez Anthony’ego Morleya, zwycięzcę pierwszego konkursu na najpiękniejszego geja w Wielkiej Brytanii. Znane są także przypadki autokanibalizmu przymuszonego lub dobrowolnego.

Kanibalizm w kulturze

Kanibalizm w literaturze 
 Wehikuł czasu, Herbert George Wells, 1895
 Głód, Graham Masterton (tyt. oryg. Famine), pol. wyd. Rebis, 2000
 Hannibal, Thomas Harris, pol. wyd. Amber, 1999
 Dziennik znaleziony w błękicie, Marek Susdorf, wyd. Nowy Świat, 2014
 Pyszne ciało, Agnieszka Masłowiecka, wyd. Forma, 2011

Kanibalizm w kinematografii 
 Wzgórza mają oczy (1977)
 Nadzy i rozszarpani (Cannibal Holocaust, 1980)
 Antropophagus / Ludożerca (1980)
 Cannibal Ferox (1981)
 Antropophagus 2 [a.k.a. Absurd] (1982)
 Kobiety – Piranie (1989)
 Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek (1989)
 Milczenie owiec (1991)
 Delicatessen (1991)
 Alive, dramat w Andach (1993)
 Drapieżcy (1999)
 Hannibal (2001)
 Droga bez powrotu (2003)
 Hannibal. Po drugiej stronie maski (2006)
 Kanibal z Rotenburga (2006)
 Wzgórza mają oczy (2006)
 Sweeney Todd: Demoniczny golibroda z Fleet Street (2007)
 Nowa Ziemia (2008)
 Droga (2009)
 Księga ocalenia (2010)
 Hannibal (2013)
 The Green Inferno (2013)
 Droga bez powrotu 6: Hotel na uboczu (2014)
 Tokyo Ghoul
 iZombie (2015)
 Mięso (2016)
 Platforma (2019)
 Do ostatniej kości (2022)
 Dahmer – Potwór: Historia Jeffreya Dahmera (2022)

Zobacz też 

 nekrofagia
 religie pierwotne
 głód, wielki głód na Ukrainie
 wojna litewsko-rosyjska (1558–1570)
 masakra w więzieniu w Samborze
 osteofagia
 tabu pokarmowe

Przypisy