alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Newiusz

Gnejusz Newiusz (łac. Gnaeus Naevius) – poeta rzymski, który najprawdopodobniej urodził się w Kapui w Kampanii, a zmarł około 201 p.n.e. w Utyce (Afryka Północna).

Brał udział w I wojnie punickiej (264-241 p.n.e.). Od 235 p.n.e. pisał sztuki teatralne, komedie i tragedie. Pierwszą wystawił w 235 p.n.e. w Rzymie. Były to zazwyczaj przeróbki dramatu greckiego, ale także własne komedie o tematyce rzymskiej (fabula togata). Do naszych czasów dotarło 35 tytułów tych sztuk i około 140 fragmentów. Wprowadził do literatury rzymskiej fabula praetexta, czyli tragedię o tematyce narodowej.

Autor pierwszych rzymskich tragedii opartych na tematyce mitologicznej (Romulus) i historycznej (opis zwycięstwa nad Galami - Clastidium). Napisał Bellum Poenicum - epos o I wojnie punickiej (7 ksiąg), który to utwór wywarł wpływ na Eneidę Wergiliusza.

Naraził się (przez złośliwe aluzje w swych utworach) rodowi Cecyliuszy Metellów i Scypionowi Afrykańskiemu. Był więziony w 206 p.n.e. i skazany na karę pręgierza. Po uwolnieniu osiadł w afrykańskim mieście Utyka, gdzie zmarł. Z jego twórczości pozostały jedynie niewielkie fragmenty oraz tytuły dramatów.

Zachowane tytuły i fragmenty

Komedie

Tragedie

Bibliografia 
 

Dramaturdzy
Pisarze III wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Poeci języka łacińskiego
Sprężarka z pierścieniem wodnym

Sprężarka z pierścieniem wodnym – sprężarka rotacyjna.

W sprężarce tego typu pierścień wodny (1) tworzy się wokół wirnika łopatkowego (2), wirującego mimośrodowo w cylindrycznym korpusie (3). Pierścień wodny spełnia tu rolę tłoka zamykającego przestrzenie pomiędzy promieniowymi łopatkami. Gaz zasysany z kanału ssawnego (4) tłoczony jest do kanału tłocznego (5).

Spręż sprężarki łopatkowej wynosi π ≤ 4.  Sprężarka tego typu, pracując jako pompa próżniowa, jest w stanie wytworzyć próżnię do 93%.

Sprężarki
Wirnik

Wirnik (rotor) – element maszyny lub mechanizmu, który w czasie pracy wiruje wokół stałej osi. Najczęściej stosowany w pompach, sprężarkach, wentylatorach, dmuchawach, maszynach elektrycznych, silnikach, prądnicach i turbinach.

Wirnik nośny jest elementem konstrukcyjnym wiropłatów.

Zobacz też 
 oś
 wał
 stojan
 koło zamachowe

Maszynoznawstwo
Elementy maszyn elektrycznych
Konstrukcja jednostek pływających
Konstrukcja statków powietrznych
Podciśnienie

Podciśnienie – różnica między ciśnieniem atmosferycznym a ciśnieniem bezwzględnym w przypadku, gdy jest ono mniejsze od atmosferycznego.

Występuje w pompach ssawnych, pompach podciśnieniowych, dmuchawach, eżektorach, kolektorach ssących silników spalinowych, układzie wspomagania hamulców, odkurzaczach, pożarnictwie do odsysania wody itp.

Umiejętność wytwarzania podciśnienia (poprzez kondensację pary wodnej w zamkniętej przestrzeni) oraz wykorzystania różnicy ciśnień (między ciśnieniem atmosferycznym i wytworzonym podciśnieniem) do napędu tłoka legło u podstaw zbudowania atmosferycznej maszyny parowej Newcomena.

Zobacz też 
 próżnia

Wielkości termodynamiczne
Mechanika płynów
Enniusz

Enniusz, Quintus Ennius (urodzony 239 p.n.e. w Rudiae (Apulia), zmarł 169 p.n.e.) – poeta rzymski, uważany za ojca literatury rzymskiej.

Walczył na Sardynii w czasie drugiej wojny punickiej, gdzie poznał Katona Starszego, z którym przybył do Rzymu. Pracował tam jako nauczyciel i poeta. Za zasługi w dziedzinie literatury otrzymał obywatelstwo rzymskie.

Do naszych czasów przetrwało 20 tytułów tragedii Enniusza i ich niewielkie fragmenty. Najważniejszym jego dziełem był epos historyczny zwany Annales czyli Roczniki, spisane w 18 księgach, a zawierające poetycką wizję dziejów Rzymu od przybycia Eneasza do Italii. Był to pierwszy większy utwór łaciński napisany heksametrem daktylicznym, który to wiersz Enniusz wprowadził tym samym do poezji łacińskiej. Z Annales pozostało około 600 wierszy, m.in. incipit pierwszej księgi Musae quae pedibus magnum pulsatis Olympum.

Do czasu powstania Eneidy Roczniki były uważane za epopeję narodową Rzymian. Szczyty popularności osiągnęły w II wieku n.e., czyli "srebrnym" okresie literatury rzymskiej, kiedy celem odmłodzenia języka sięgnięto do archaicznych wzorców (zob. Łacina). Utratę Annales zawdzięczamy najprawdopodobniej nagłemu i bezpowrotnemu odpływowi tej mody w III wieku n.e.

Oprócz tego Enniusz zajmował się adaptacją licznych dramatów i komedii greckich, przeważnie z Eurypidesa. Pierwszy pisał rzymskie epigramaty.

Napisał również dzieło Saturae, które zawierało zbiór różnych treści i miar metrycznych.

Zobacz też 

 Euhemer
 Enniusz (imię)

Linki zewnętrzne 
 Zachowane fragmenty twórczości
 Fragmenta Poetarum veterum Latinorum, quorum opera non extant: Enni, Accii, Lvcilii, Laberii, Pacvvii, Afranii, Naevii, Caecilii (...)

Pisarze III wieku p.n.e.
Pisarze II wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Poeci języka łacińskiego
Urodzeni w III wieku p.n.e.
Zmarli w 169 p.n.e.
Demokratyczna Partia Kurdystanu

Demokratyczna Partia Kurdystanu, KDP – ugrupowanie polityczne założone w Kurdystanie irackim w 1946 roku przez Mustafę Barzaniego i związane z jego wpływowym klanem. Obecnie partii przewodzi syn Mustafy, Masud Barzani.

Jej główne wpływy ogniskują się w graniczącej z Turcją północno-zachodniej części Kurdystanu irackiego. W 1992 roku w wolnych wyborach do 102-miejscowego kurdyjskiego Zgromadzenia Narodowego uzyskała 50 mandatów.

Rywalizuje z proirańską Patriotyczną Unią Kurdystanu Dżalala Talabaniego. W 1995 roku w wyzwolonej spod panowania Saddama Husajna północnej części Iraku doszło do bratobójczych walk pomiędzy oboma stronnictwami, które starała się wykorzystać armia iracka i wojska państw ościennych, które wkroczyły do Kurdystanu irackiego. 

Pogodzenie obu stronnictw kurdyjskich pozwoliło na stworzenie praktycznie niezależnej strefy w północnym Iraku, zarządzanej przez samych Kurdów. W 2005 roku, po drugiej wojnie w Zatoce Perskiej, powstała koalicja wyborcza o nazwie Demokratyczno-Patriotyczny Alians Kurdystanu, która odniosła przygniatające zwycięstwo w lokalnych wyborach do Zgromadzenia Kurdyjskiego w 2005 oraz zdobyła 75 miejsc w irackim Zgromadzeniu Narodowym w zbojkotowanych przez sunnitów wyborach w tym samym roku.

W podporządkowanych jej oddziałach milicji służy 50 tys. peszmergów.  Uzupełnia ich drugie tyle rezerwistów.

Literatura 
Jarosław Tomasiewicz: Terroryzm na tle przemocy politycznej (Zarys encyklopedyczny), Katowice 2000, s. 257-258.

Zobacz też 
 Mustafa Barzani
 Masud Barzani
 Kurdowie
 Kurdystan
 Patriotyczna Unia Kurdystanu

Linki zewnętrzne 
 Emigracyjna witryna partii

Kurdystan
Partie i ugrupowania w Kurdystanie
Ruchy secesyjne i separatystyczne
Patriotyczna Unia Kurdystanu

Patriotyczna Unia Kurdystanu, PUK (kurd. Yaketi Nishtimani Kurdistan) - ugrupowanie polityczne założone w Kurdystanie irackim przez Dżalala Talabaniego w 1975 roku. 

Początkowo była partią inteligencką, 13 spośród 15 jej założycieli było naukowcami lub nauczycielami akademickimi. Rozszerzała swoją bazę społeczną od początku lat 80. W ciągu swojego istnienia przeszła ewolucję od programu typowo lewicowego w stronę socjaldemokracji i centrum. Ma status obserwatora w Międzynarodówce Socjalistycznej. 

Jego główna strefa wpływów rozciąga się w południowo-wschodniej, leżącej przy granicy z Iranem części Kurdystanu irackiego. W 1992 roku w wolnych wyborach do 102-miejscowego kurdyjskiego Zgromadzenia Narodowego uzyskała 50 mandatów.

Rywalizuje z Demokratyczną Partią Kurdystanu Masuda Barzaniego. W 1995 roku w wyzwolonej spod panowania Saddama Husajna północnej części Iraku doszło do bratobójczych walk pomiędzy obiema stronnictwami, które starała się wykorzystać armia iracka i wojska państw ościennych, które wkroczyły do Kurdystanu irackiego. Pogodzenie obu stronnictw kurdyjskich pozwoliło na praktycznie niezależnej strefy zarządzanej przez samych Kurdów w północnym Iraku. 

W 2005 roku po drugiej wojnie w Zatoce Perskiej powstała koalicja wyborcza o nazwie Demokratyczno-Patriotyczny Alians Kurdystanu, która odniósła przygniatające zwycięstwo (90 proc. głosów) w lokalnych wyborach do Zgromadzenia Kurdyjskiego w 2005 oraz zdobyła 75 miejsc w irackim Zgromadzeniu Narodowym w zbojkotowanych przez sunnitów wyborach w tym samym roku.

W podporządkowanych Unii oddziałach milicji służy ok. 50 tys. peszmergów, drugie tyle rezerwistów ich uzupełnia.

Dżalal Talabani zmarł 3 października 2017 w Berlinie w wieku 83 lat.

Zobacz 
 Kurdowie
 Kurdystan
 Demokratyczna Partia Kurdystanu

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona partii

Partie i ugrupowania w Kurdystanie
Międzynarodówka socjalistyczna
Partie socjalistyczne i socjaldemokratyczne
Ruchy secesyjne i separatystyczne
Partie narodowo-lewicowe
Sprężarka z wirującymi tłokami

Sprężarka z wirującymi tłokami (pompa Rootsa) (ang. Roots rotary pump) – objętościowa pompa rotacyjna, w której, podobnie jak w pompie krzywkowej, zazębiające się tłoki tworzą zamknięte przestrzenie, które przemieszczając się od części ssawnej do tłocznej sprężarki zmniejszają swoją objętość, powodując sprężanie gazu.

Wynalazcami urządzenia są Philander Higley Roots i Francis Marion Roots.

Spręż sprężarek z wirującymi tłokami wynosi π ≤ 2.
Pompy te znajdują zastosowanie tam, gdzie trzeba przetłaczać duże ilości gazu lub cieczy przy stosunkowo niewysokim ciśnieniu.

W pompie tej dwa jednakowo ukształtowane wirniki, obracają się w przeciwnych kierunkach. Zaletą jest niemal prostoliniowa zależność wydatku powietrza od prędkości obrotowej, wadą jest trudność dokładnej obróbki skomplikowanego zarysu wirnika oraz występowanie optymalnej sprawności w stosunkowo wąskim zakresie zmian prędkości obrotowej.

Spotyka się wirniki dwu- lub trzyskrzydełkowe, te ostatnie stosuje się tam, gdzie wymagana jest większa regularność przepływu gazu.

Pompa Roots'a może pracować również jako pompa próżniowa przy niskiej próżni, albo jako pompa wstępna w układach wysokopróżniowych.

Podłączona do rurociągu z przepływającą cieczą lub gazem pompa Rootsa będzie pracować jako silnik. Na tej zasadzie działają niektóre gazomierze.

Zobacz też 
 sprężarka
 dmuchawa
 maszyna cieplna
 pompa próżniowa
 pompa krzywkowa

Sprężarki
Pompy
Układ doładowania silnika spalinowego
Afraniusz (komediopisarz)

Afraniusz, Lucius Afranius (II wiek p.n.e.) – komediopisarz rzymski  tworzący w drugiej połowie II stulecia.

Z jego twórczości do naszych czasów zachowało się 40 tytułów dzieł i około 200 ich fragmentów. Był twórcą i jednym z najważniejszych przedstawicieli rzymskiej komedii narodowej, zwanej fabula togata, a także bardzo popularnym komediografem w Rzymie. W swych utworach poruszał najczęściej tematy z codziennego życia klasy średniej. Sporo zapożyczył z twórczości Menandra.

Bibliografia 
 Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968

Dramaturdzy
Pisarze II wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Pakuwiusz

Marcus Pacuvius (ur. ok. 29 kwietnia 220 p.n.e. w Brundizjum, zm. 7 lutego 130 p.n.e.) – tragik rzymski, siostrzeniec Enniusza. Zajmował się także malarstwem. Prawie całe życie spędził w Rzymie. Pisał głównie satyry i tragedie, z których do naszych czasów zachowało się 13 tytułów i nieliczne fragmenty. W swych pracach nawiązywał do tragików greckich, szczególnie do Eurypidesa i Sofoklesa. Cyceron uważał go za jednego z największych rzymskich tragików.

Dramaturdzy
Pisarze II wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Satyrycy
Urodzeni w 220 p.n.e.
Zmarli w 130 p.n.e.
Cecyliusz Stacjusz

Cecyliusz Stacjusz (łac. Caecilius Statius; ur. ok. 230 p.n.e. – zm. ok. 168 p.n.e.) – komediopisarz rzymski. Pochodził z Galii Przedalpejskiej, prawdopodobnie przybył do Rzymu jako jeniec wojenny po wojnie z Insubrami. Wyzwolony przez patrona, przyjął jego nazwisko rodowe Caecilius. Przyjaźnił się z Enniuszem, który mieszkał po sąsiedzku na Awentynie. 

Do naszych czasów przetrwały tytuły jego 40 komedii i nieliczne fragmenty. Jego twórczość jest zaliczana do fazy przejściowej między Plautem a Terencjuszem. Pisał głównie palliaty, wzorował się przede wszystkim na Menandrze. Styl miał dynamiczny, język barwny, choć zabarwiony także refleksją.

Przypisy 

Dramaturdzy
Pisarze III wieku p.n.e.
Pisarze II wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Lucyliusz

Gaius Lucilius (ur. ok. 180 p.n.e., zm. 102 p.n.e.) – poeta rzymski, twórca literackiej formy satyry rzymskiej. Urodził się w miejscowości Sessa Aurunca, w bogatej rodzinie ekwickiej. Brał udział pod dowództwem Scypiona Młodszego w wojnie numantyjskiej. Tworzył w Rzymie. Ze zbioru Saturae (Satyry) do naszych czasów dochowały się fragmenty.

Bibliografia 
 Jean-Claude Fredouille, 2004, Słownik cywilizacji rzymskiej, Wydawnictwo "Książnica", .
 Praca zbiorowa, 2006, Wielka Historia Świata, t.10, Polskie Media Amer.Com, ss., .

Zobacz też 
 Lucyliusz – imię męskie

Pisarze II wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Poeci języka łacińskiego
Satyrycy
Urodzeni w II wieku p.n.e.
Zmarli w 102 p.n.e.
Omnibus

omnibus – środek transportu
 omnibus – gra karciana
 Omnibus – kompleks skoczni narciarskich we francuskiej miejscowości Les Rousses
 omnibus – człowiek wszystkowiedzący, specjalista z każdej dziedziny wiedzy (również ironicznie)
 Omnibus – polskie wydawnictwo
Akcjusz

Lucjusz Akcjusz (łac. Lucius Accius ur. w 170 p.n.e. w Pisaurum, zmarł około 85 p.n.e.) – rzymski poeta i dramatopisarz, uważany za najwybitniejszego dramaturga okresu republikańskiego. 

Pisał przeważnie tragedie, wzorując się głównie na Eurypidesie i Sofoklesie. Do naszych czasów zachowało się 45 tytułów i około 700 wierszy we fragmentach. Tematykę swoich utworów czerpał z mitologii greckiej (Bachantki, Antygona, Prometeusz), jedynie dwie tragedie poświęcając tematyce rzymskiej (Brutus i Decjusz). Poza dramatopisarstwem zajmował się także historią literatury, gramatyką i krytyką literacką. Jego sztuki cieszyły się powodzeniem jeszcze po śmierci autora, a niektóre sentencje z jego utworów (jak oderint dum metuant – „Niech nienawidzą, byleby się bali”) weszły do języka potocznego.

Przypisy

Bibliografia 
 

Dramaturdzy
Ludzie urodzeni w Pesaro
Pisarze I wieku p.n.e.
Pisarze II wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Poeci języka łacińskiego
Urodzeni w II wieku p.n.e.
Zmarli w I wieku p.n.e.
Jaryło

Jaryło, Jaryła, Jaruna – słowiańskie bóstwo płodności i wiosny, poświadczone w folklorze Słowian wschodnich i południowych.

Informacje na temat Jaryły pochodzą z XVIII i XIX-wiecznych materiałów etnograficznych, brak jest wcześniejszych wzmianek na temat tego bóstwa. Zgodnie z zapisem w kronice miasta Woroneża z 1765 roku święto ku czci Jaryły obchodzono 23 lub 27 kwietnia według kalendarza juliańskiego (15 kwietnia według kalendarza gregoriańskiego), do czasu aż zostało zakazane przez miejscowego biskupa.

W wyobrażeniach ludowych Jaryłę wyobrażano sobie jako bosego młodzieńca w białej szacie, jadącego na białym koniu. Na głowie miał wianek, w prawej ręce trzymał głowę ludzką, w lewej zaś kłosy żyta. W wersji schrystianizowanej utożsamiano go ze św. Jerzym. Pochodzący z 1846 roku zapis obrzędu powitania wiosny obchodzonego na Białorusi informuje o korowodzie dziewcząt, z których jedna, posadzona na koniu uwiązanym do słupa, odgrywała postać Jaryły. Zgromadzone śpiewały pieśń:

Cały obrzęd stanowił echo prastarych obrzędów płodnościowych, czego świadectwem jest folklorystyczny motyw zastąpienia „starego” Jaryły przez „młodego”, często po stoczonej walce. Jaryło umierał wraz z nadejściem lata, wtedy to młode mężatki sporządzały kukłę wyobrażającą bóstwo i urządzały jej symboliczny pogrzeb.

Ze względu na podobieństwo źródłosłowu imienia bóstwa, część badaczy doszukiwała się jego związku z połabskim Jarowitem, który z kolei ma wiele cech wspólnych z lechickim Jaszą, co skłania niektórych badaczy do stawiania teorii, łączących tę trójkę, jako odmiany regionalne dawnego prasłowiańskiego boga.

Przypisy 

Słowiańscy bogowie
Hortensjusz Hortalus

Quintus Hortensius Hortalus (ur. 114 p.n.e., zm. 50 p.n.e.) - rzymski mówca i adwokat, przedstawiciel azjanizmu.

Obok Cycerona najsłynniejszy mówca okresu republiki i jego groźny przeciwnik w wielu procesach. Bronił między innymi: Lucyliusza Murenę, Publiusza Sullę, Emiliusza Skarusa i swego siostrzeńca M. Waleriusza Messalę. Pisał także dzieła retoryczne i Annales (Roczniki). Jego imieniem zatytułował Marek Tulliusz Cyceron dialog filozoficzny Hortensjusz.

Adwokaci
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Urodzeni w II wieku p.n.e.
Zmarli w 50 p.n.e.
Linia dodana

Linie dodane - linie dodane do pięciolinii. Umożliwiają one dopisywanie nut nad i pod nią. Pozwala to na zapis nut na więcej niż jedenastu pozycjach przy pojedynczej pięciolinii. Często, zamiast stosowania linii dodanych, używany jest przenośnik oktawowy.

Przypisy

Bibliografia 
 

Notacja muzyczna
Klucz sprzętowy

Klucz sprzętowy () – zabezpieczenie sprzętowe używane w zamkniętym oprogramowaniu; małe urządzenie podłączane zwykle do portu USB (wcześniej do portu równoległego lub szeregowego), którego obecność jest wymagana do uruchomienia danego programu.

Klucze sprzętowe mają w zamierzeniu uniemożliwić jednoczesne używanie programu na większej liczbie stanowisk niż liczba przewidziana w wykupionej licencji. Są relatywnie mocnym zabezpieczeniem, jednak istnieje wiele metod ich łamania. Klucz sprzętowy składa się z urządzenia elektronicznego oraz oprogramowania niezbędnego do jego prawidłowego funkcjonowania. Oprogramowanie to składa się z trzech części:
 oprogramowania zawartego w urządzeniu elektronicznym klucza,
 oprogramowania łącza komunikacyjnego,
 oprogramowania po stronie zabezpieczanego systemu.
W starszych rozwiązaniach oprogramowanie nie było instalowane po stronie elektroniki klucza. Bezpieczeństwo zabezpieczanego systemu gwarantowane jest przez prawidłowe współdziałanie wszystkich składowych części programowych i elektronicznych. Oprogramowanie po stronie zabezpieczanego systemu składa się najczęściej z bibliotek zawierających podstawowe procedury ochrony wywoływane z poziomu zabezpieczanej aplikacji. Oprogramowanie interfejsu klucza jest najczęściej oparte na typowych sterownikach zawartych w systemie operacyjnym. Dla osiągnięcia lepszego bezpieczeństwa stosuje się szyfrowanie pomiędzy kluczem sprzętowym a bibliotekami procedur ochrony klucza oraz pomiędzy tymi bibliotekami a zabezpieczanym oprogramowaniem.

Klucze sprzętowe stanowią zabezpieczenie nie tylko przed naruszeniem praw autorskich lub interesów ekonomicznych producenta. Stosuje się je coraz powszechniej do zabezpieczania systemów o szczególnych wymaganiach co do bezpieczeństwa użytkowników lub grup użytkowników. Przykładem mogą tu być rozwiązania stosowane do ochrony systemów czasu rzeczywistego oraz maszyn mechanicznych i elektromechanicznych.

Przypisy 

Sprzęt komputerowy
Uwierzytelnienie
Zabezpieczenia oprogramowania

Zabezpieczenia oprogramowania – różne algorytmy mające uniemożliwić używanie oprogramowania niezgodnie z zamierzonym przeznaczeniem.

Istnieją dwa typy takich zabezpieczeń - broniące instalacji programu przed różnego rodzaju włamaniami, oraz broniące instalacji przed jej administratorem w imieniu autorów oprogramowania.

Zabezpieczenia przed włamaniami polegają na ścisłym określeniu co jest dozwolone a co nie i określeniu interfejsu przez który nie można złamać tych reguł. Dziury mogą znajdować się albo w specyfikacji która nie broni tego co powinna, albo w interfejsie który z powodu błędów programistycznych daje crackerowi możliwość obejścia zabezpieczeń. Zabezpieczenia takie są relatywnie skuteczne, w przypadku prostych systemów mogą być w 100% pewne, w przypadku bardziej rozbudowanych dziury zdarzają się relatywnie rzadko, i działa tu reguła przeciwna do break once run anywhere - dziura raz znaleziona może być szybko załatana na dowolnej instalacji.

W przypadku zabezpieczeń zamkniętego oprogramowania sytuacja jest inna - administrator może próbować dostać się do programu z pominięciem oficjalnych interfejsów i mając pełny dostęp i możliwość modyfikacji binarnego kodu teoretycznie zawsze może osiągnąć to co zamierza. W praktyce może to być bardzo utrudnione, jednak reguła "break once run anywhere" zapewnia możliwość połączenia sił dowolnej ilości crackerów - wystarczy bowiem złamać program jeden raz.

Zobacz też 
 Full disclosure

Autentyczność
Oprogramowanie
Full disclosure

Full disclosure (z ang. całkowita jawność) – pogląd, funkcjonujący wśród wielu hakerów zajmujących się zabezpieczeniami, mówiący, że opinia publiczna powinna poznawać wszystkie szczegóły dotyczące nowo odkrytych błędów zabezpieczeń w systemach teleinformatycznych; odwrotność doktryny security through obscurity praktykowanej szczególnie często w Internecie w latach 80. i 90.

 to podejście kontrowersyjne. Argumentacja przywoływana przez zwolenników mówi, że dzięki takiemu postępowaniu badaczy każdy użytkownik może poznać szczegóły dotyczące jakości oprogramowania danego producenta, samodzielnie chronić się przed atakami, a także ustalić, czy jego systemy są prawidłowo chronione przed atakami. Publiczne ujawnianie szczegółów podatności ułatwia też programistom otwartego oprogramowania tworzenie nieodpłatnych systemów wykrywania ataków. Dodatkowo, publiczna rozliczalność dostawców miałaby wywierać na nich silną presję, by tworzyć kod o wyższej jakości oraz szybko reagować na problemy (wiele firm, w tym Microsoft czy Oracle Corporation, zdaniem ekspertów, wielokrotnie próbowało zatajać błędy, nie łatać usterek przez miesiące lub lata, czy wręcz grozić badaczom, którzy planują powiadomić opinię publiczną o niedociągnięciach).

Kontrargumentem przeciw full disclosure jest przede wszystkim fakt, że w ten sposób wiedzę o błędach otrzymują także crackerzy, i że w związku z tym z dużym prawdopodobieństwem zostanie ona wykorzystana do łamania zabezpieczeń, zanim wszyscy użytkownicy będą w stanie zabezpieczyć swoje systemy.

Często stosowanym, mniej dyskusyjnym wariantem tego procesu (zwanym ) jest wcześniejsze powiadomienie twórców i danie im określonego czasu (np. tydzień, miesiąc) na usunięcie błędu i opublikowanie poprawek. Po upłynięciu tego terminu, niezależnie od reakcji dostawcy, dochodzi do publikacji informacji o błędzie. Taki sposób postępowania promowany jest w ostatnich latach między innymi przez komercyjnych dostawców oprogramowania. Należy jednak zaznaczyć, że wcześniejsze powiadomienie nie jest warunkiem koniecznym dla procesu full disclosure jako takiego – a zdaniem niektórych, wręcz stoi z nim w sprzeczności, ponieważ jest korzystne dla klienta tylko wtedy, gdy każdorazowo przyjmuje się, że błąd nie został nigdy wcześniej znaleziony i nie jest już wykorzystywany przez osoby o złych intencjach, bez wiedzy opinii publicznej.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Społeczność informatyczna
Bezpieczeństwo komputerowe
Zioła

Zioła, rośliny zielarskie – rośliny zawierające substancje wpływające na metabolizm człowieka (np. olejki eteryczne) i dostarczające surowców zielarskich. Są to gatunki lecznicze, przyprawowe, a także trujące. Grupa ta obejmuje przede wszystkim jednoroczne i dwuletnie rośliny zielne, ale także drzewa, krzewy, warzywa i byliny. Zalicza się do nich także niektóre grzyby. Zioła stosowane są m.in. w ziołolecznictwie, aromaterapii i jako przyprawy.

Rośliny zielarskie ze względu na sposób użytkowania dzieli się na:
 rośliny lecznicze
 rośliny przyprawowe 
 rośliny olejkodajne

Część roślin może równocześnie posiadać własności lecznicze, być stosowana jako przyprawa i dostarczać olejków eterycznych. Leki uzyskane z ziół to leki ziołowe. 

Hodowlą i uprawą ziół zajmuje się dział ogrodnictwa zwany zielarstwem.

Zobacz też 

Ogrodnictwo

Rośliny lecznicze
Rośliny użytkowe
Phrack

Phrack – e-zin zajmujący się zagadnieniami takimi jak phreaking, hacking, cracking sieciowy, kryptografia, bezpieczeństwo teleinformatyczne i komputerowe. Pierwsze wydanie opublikowano 17 listopada 1985 r. Jest to najdłużej wydawany e-zin poświęcony tej tematyce. Nazwa magazynu pochodzi od dwóch angielskich słów "phreak" i "hack".

Przez pierwsze lata magazyn poświęcony był głównie oszustwom telekomunikacyjnym dostarczając wiedzę phreakerom, a także informując o aresztowaniach wśród tej społeczności w dziale "Phrack World News". W późniejszym okresie jego tematyka przesunęła się bardziej w kierunku bezpieczeństwa komputerowego.

Artykuły zawarte w magazynie bardzo często są używane przez profesjonalistów do analizy zabezpieczeń systemów oraz potencjalnych nowych źródeł zagrożenia. Jest wydawany w języku angielskim. Na łamach magazynu swoje koncepcje na temat nowych technik oraz doskonalenia już istniejących zamieszczały takie osoby jak: palmers, scut, stealth, gruq, sd oraz Silvio Cesare – słynna postać w świecie komputerowym znana z zastosowania i odkrywania niekonwencjonalnych technik zmniejszania poziomu bezpieczeństwa systemów komputerowych.

W 2005 roku ogłoszono, że nadchodzący 63. numer będzie ostatnim. Dla upamiętnienia ostatniego wydania magazyn został wydrukowany i w wersji papierowej rozprowadzony na konferencji Defcon 13 poświęconej bezpieczeństwu komputerowemu.

Reaktywacja 
W 2007 grupa znana jako The Circle of Lost Hackers ogłosiła wydanie 64. numeru magazynu nazywając go przy tym „najbardziej technicznym, najbardziej oryginalnym i najbardziej hackerskim magazynem na świecie”.

Numer 67. Phracka pojawił się dokładnie 25 lat po wydaniu pierwszego numeru – 17 listopada 2010 r. Magazyn wciąż jest publikowany i doczekał się już 70 wydań.

Przypisy 

Aperiodyki
Bezpieczeństwo komputerowe
Czasopisma anglojęzyczne
Czasopisma informatyczne
Czasopisma internetowe
Czasopisma w Stanach Zjednoczonych
Czasopisma wydawane od 1985
Klucz dyszkantowy

Klucz dyszkantowy (lub starofrancuski, francuski, francuski klucz wiolinowy) – klucz typu G, umieszczony na pierwszej linii pięciolinii (o tercję niżej, niż klucz wiolinowy) i przypisuje pierwszej linii pięciolinii dźwięk g1. Położenie dźwięków na pięciolinii jest takie samo jak w przypadku klucza basowego (przy tym samym położeniu na pięciolinii dźwięk zapisany w kluczu basowym brzmi o dwie oktawy niżej niż w dyszkantowym).

Klucz dyszkantowy był używany we Francji w XVII–XVIII wiekach w okresie barokowym. Przeznaczony był dla zapisu partii dla skrzypiec i fletu. Klucz francuski określał najwyższą tessiturę. Klucz dyszkantowy wyszedł z użycia w połowie XIX wieku.

Przypisy 

dyszkant
Przenośnik oktawowy

Przenośnik oktawowy (wł. all' ottava oznaczający w oktawie) to skrót stosowany w notacji muzycznej, polegający na wykonaniu odcinka tekstu muzycznego oktawę wyżej bądź niżej, niż wynika to z zapisu. 

Przenośnik oktawowy jest zaznaczany przerywaną linią nad nutami prowadzoną od liczby 8, będącej symbolem oktawy. Stosowany jest w celach praktycznych, aby ułatwić instrumentaliście (wokaliście) odczytanie nut. Nuty zapisane zbyt wysoko, tzn. na wielu (w praktyce często już ponad trzech) dodanych liniach nad pięciolinią, są rzadziej używane, jako nietypowe dla skali, dlatego zwłaszcza mniej wprawny muzyk ma trudności z ich odczytaniem i wykonaniem. Przeniesione do oktawy, w której zapisanych jest większość utworów, zwiększa czytelność nut. Niektóre instrumenty, np. flet, z natury w wysokim rejestrze, operują zapisem z większą liczbą linii dodanych, co w praktyce oznacza, że to, co jest trudne do odczytu dla pianisty, fleciście nie sprawia kłopotu.

Przenośnik oktawowy może analogicznie dotyczyć przenoszenia w drugą stronę, oktawę w dół. Nosi nazwę all' ottava bassa. Oznaczenie zamieszcza się wówczas pod nutami. 

W muzyce organowej, dysponującej szeroką skalą, stosuje się przenośnik dwuoktawowy, oznaczany liczbą 15, będącą symbolem dwóch oktaw.

Zobacz też 
 notacja muzyczna

Przypisy

Bibliografia 
 

Notacja muzyczna
Mirosława

Mirosława – staropolskie imię żeńskie, złożone z członów Miro- (pokój, spokój, dobro) oraz -sława (sława). Mogło oznaczać ta, która sławi pokój. W źródłach polskich poświadczone od 1222 roku. Anagram tego imienia też jest żeńskim imieniem – Sławomira.

Forma męska: Mirosław.

Mirosława imieniny obchodzi 2 lutego, 26 lutego i 26 lipca.

Podobne imiona staropolskie zawierające człon "-mir": Dobromira, Lubomira, Niedomira, Sławomira, Świętomira i Włodzimira.

Zobacz też

Bibliografia 

Żeńskie imiona słowiańskie
Lizyna

Lizyna,  Lys, K – organiczny związek chemiczny z grupy aminokwasów białkowych. Dla człowieka jest aminokwasem egzogennym, gdyż nie jest syntetyzowany w organizmie i musi być dostarczany z pożywieniem.

Lizyna jest aminokwasem polarnym. Zawiera zasadowy łańcuch boczny, który w pH komórki ma ładunek dodatni (). Wchodzi w skład białek wiążących ujemnie naładowane cząsteczki kwasów nukleinowych, takich jak histony.

Rola lizyny w organizmie:

 Niezbędna przy budowie białek, głównie w mięśniach i w kościach, istotna w okresie rozwoju.
 Wchłania wapń, poprawia koncentrację umysłową.
 Łagodzi objawy przeziębienia, grypy oraz opryszczki.
 Obecna przy wytwarzaniu hormonów, przeciwciał, enzymów i przy budowie kolagenu.
 Jej niedobór skutkuje objawami zmęczenia i rozdrażnienia, powoduje anemię i wypadanie włosów.
 Najprawdopodobniej jeden z czynników wpływających w dużej mierze na procesy antykancerogenne w połączeniu z dużymi dawkami antyoksydantów.
 Uczestniczy w procesach odnowy tkanek, tworzenia się przeciwciał, stymulacji wzrostu, a także wytwarzania hormonów i enzymów.

Na skalę przemysłową otrzymuje się ją z kaprolaktamu.

W postaci chlorowodorku jest stosowana jako dodatek do pasz w celu podniesienia ich wartości odżywczej (podobnie jak metionina). Roczna światowa produkcja lizyny i jej soli wyniosła w 2005 r. 850 tys. ton (w przybliżeniu tyle samo, co łączna produkcja pozostałych – poza kwasem glutaminowym – podstawowych aminokwasów i ich soli).

Zobacz też 
 hydroksylizyna

Przypisy 

Aminokwasy zasadowe
Podstawowe aminokwasy białkowe
Klucz F

Klucz F – jeden z trzech rodzajów kluczy notacji muzycznej, oznaczający położenie dźwięku f oktawy małej. Umieszczony na trzeciej linii nazywa się kluczem barytonowym, na czwartej linii kluczem basowym, na piątej zaś kluczem subbasowym

Kształt klucza F pochodzi od stylizowanej litery F. Po licznych zmianach uzyskał on współczesną formę. Używany jako klucz barytonowy, basowy lub kontrabasowy (subbasowy).

Przypisy

Zobacz też 
 klucz C
 klucz G

F

hu:Basszuskulcs
Loki

Loki – olbrzym z mitologii nordyckiej, zaliczony w poczet bogów, symbol ognia, oszustwa i psot. Syn olbrzyma Farbautiego i Laufey. Loki posiadał zdolność przemiany (w łososia, konia, ptaka, pchłę itp.), włącznie ze zmianą płci.

Zrodził (stworzył) największe potwory – wielkiego wilka Fenrisa (Fenrira), węża Jormunganda (Midgardsorma) i boginię umarłych Hel – według większości wersji miał owo potomstwo z olbrzymką Angerbodą z Żelaznego Lasu. Nigdy do końca nie trzymał z żadną ze stron (oprócz ragnaröku, gdy wreszcie opowie się przeciw bogom i powiedzie na nich olbrzymów). Towarzyszył Thorowi w wielu wyprawach po świecie, podarował Odynowi Sleipnira – ośmionogiego, bardzo szybkiego rumaka, a także swojego syna. Loki miał także dwóch synów ze swą żoną Sigyn – Valiego i Narviego, z Sif Ulla. Był również zmieniony w kobietę, podziemną czarownicę, co trwało osiem lat. Przez ten okres rodził straszliwe potwory.

Dzięki Lokiemu bogowie zdobyli też swoje najważniejsze atrybuty. W micie o Sif Lokiego oskarżono o złośliwe ścięcie jej włosów. Za karę musiał zdobyć dla niej nowe, złote, ale rosnące jak żywe; wykonały je karły, synowie Ivaldiego – najważniejszym z nich był Brokkur. Przy tej okazji Loki dostał od nich włócznię Gungnir i statek Skidblandir. Wówczas Loki postawił w zastaw swoją głowę, że Eitri, brat Brokkura, nie zdoła już zrobić trzech równie cennych przedmiotów. Ale ten z pomocą brata i pozostałych karłów wykonał dzika Gulinborstiego, bransoletę Draupnir oraz młot Mjølner dla Thora. Bogowie orzekli, że najcenniejszy jest Mjølner. Loki przegrał więc zakład i powinien był stracić głowę, ale wtedy próbował uciec, wykorzystując swoje czarodziejskie buty, pozwalające mu latać i chodzić po wodzie. Gdy zaś Thor go schwytał, oświadczył, że oddał w zakład głowę, a nie szyję. Karły w zemście ucięły mu więc tylko język i zszyły usta (co miało być karą za jego krzywoprzysięstwo).

Małżonką Lokiego była Sigyn. Bogowie, mając Lokiego za szaleńca i psotnika, wybaczali mu wiele złych uczynków, ale kiedy przyczynił się do zabicia Baldura (boga piękna) oraz uniemożliwił mu powrót z zaświatów, przykuli go (w niektórych podaniach przywiązali jelitami jego synów, Valiego i Narviego) do skały, gdzie musiał odkupić swój uczynek, przykuty łańcuchami tak, żeby padał na jego twarz okropny jad węża znajdującego się nad nim. Jego wierna żona Sigyn trzymała misę nad twarzą Lokiego i gdy ta napełniała się, Sigyn opróżniała ją – wtedy kropla jadu docierała do twarzy Lokiego i ten, trzęsąc się z bólu, powodował trzęsienie Ziemi. Wierzono, że w końcu Loki wyswobodzi się z więzów i zapragnie zemsty. Ragnarök rozpocznie się przypłynięciem do Asgardu (stolicy bogów) statku Nagelfar, którego Loki będzie sternikiem. Loki zginie podczas ragnaröku walcząc z bogiem strażnikiem Heimdallem (zabiją się nawzajem) – będzie to pierwsza wielka walka ragnaröku.

Bibliografia 
 

Nordyccy bogowie
Tricksterzy w mitach i wierzeniach
Azowie
Bóstwa ognia
Dziewanna

Dziewanna – bogini słowiańska.
 dziewanna – roślina z rodziny trędownikowatych.
 (471143) Dziewanna – 2010 EK139, planetoida z grupy obiektów transneptunowych
XI wiek p.n.e.

XI WIEK P.N.E.

XIII wiek p.n.e. XII wiek p.n.e. XI wiek p.n.e. X wiek p.n.e. IX wiek p.n.e.

Postacie

Wydarzenia 
 Europa
 około 1100 p.n.e.
 Fenicjanie założyli kolonię Gadir (rzymski , dziś Kadyks) na południowym wybrzeżu Półwyspu Iberyjskiego
 ziemne budowle obronne powstają w Europie Zachodniej 

 Azja (w tym Bliski Wschód)
 około 1100 p.n.e. – rozwój szeroko rozpowszechnionego alfabetu fenickiego
 około 1100 p.n.e. – pierwsze wyznaczenie nachylenia ekliptyki do równika (Chiny)
 około 1080 p.n.e. – najazd Aramejczyków na Mezopotamię
 1076 p.n.e. – upadek państwa średnioasyryjskiego
 1046 p.n.e. – w wyniku bitwy pod Muye, w Chinach dynastia Zhou obaliła dynastię Shang
 1042 p.n.e. – Saul został pierwszym królem Judy i Izraela
 1010 p.n.e. – Dawid został królem Judy, a w 1008 p.n.e. także królem Izraela; za jego panowania monarchia hebrajska osiągnęła największe terytorium w historii.

 Afryka
 1070 p.n.e.
 Smendes I założył w Egipcie dwudziestą pierwszą dynastię
 początek Trzeciego okresu przejściowego w Egipcie

-89
!
XII wiek p.n.e.

XII WIEK P.N.E.

XIV wiek p.n.e. XIII wiek p.n.e. XII wiek p.n.e. XI wiek p.n.e. X wiek p.n.e. 

Zmarli
 1192 p.n.e. – Siptah, faraon, władca Egiptu z dziewiętnastej dynastii
 1186 p.n.e. – Tauseret, władczyni Egiptu z XIX dziewiętnastej dynastii
 1184 p.n.e. – Setnacht, faraon, władca Egiptu, założyciel dwudziestej dynastii 
 1152 p.n.e. – Ramzes III, faraon, władca Egiptu z XX dynastii

Wydarzenia w Europie
 około 1200 p.n.e.
 indoeuropejscy Dorowie żyjący w górach na północy Grecji rozpoczęli marsz na południe (podbijają terytoria Achajów, Kretę, wyspy Morza Egejskiego)
 najeźdźcy zniszczyli Mykeny, Pylos i inne ośrodki kultury mykeńskiej, początek "ciemnego okresu" w basenie Morza Egejskiego
 kolonizacja Cypru przez Mykeńczyków

Wydarzenia w Azji
 około 1200 p.n.e.
 na terenie dzisiejszej Gazy osiedlają się Filistyni
 Ludy Morza atakują z zachodu wybrzeża Azji Mniejszej, Syrii, Palestyny i Egiptu 
 najazd Frygów na Anatolię; upadek imperium Hetytów
 powstaje chińska Księga Przemian
 w okolicy góry Ebal spisano "tabliczkę przekleństwa"
 1184 p.n.e. – tradycyjna data złupienia Troi
 około 1175 p.n.e. – pobite w Egipcie Ludy Morza osiedliły się w Kanaanie (zobacz: Filistyni) 
 1160 p.n.e.-1130 p.n.e. – Elamici panują w Babilonie
 1116 p.n.e. – Tiglat-Pileser I został władcą Asyrii; za jego rządów kraj ten osiągnął rangę mocarstwa
 około 1115 p.n.e. – Asyryjczycy odparli najazd Myzów

Wydarzenia w Afryce
 około 1186 p.n.e. – w Egipcie faraon Setnacht założył dwudziestą dynastię 
 od 1183 p.n.e. – faraon Ramzes III objął rządy w Egipcie, zwyciężył około 1180 roku p.n.e. (?) w delcie Nilu Libijczyków oraz Filistynów i inne Ludy Morza
 1169 p.n.e. – pierwszy znany strajk w historii: robotnicy pracujący nad nekropolią w Deir el-Medina odmówili pracy, gdyż zalegano im dwa miesiące z płacą
 1152 p.n.e. – faraon Ramzes III został zamordowany; prawowity następca tronu Ramzes IV zwyciężył i ukarał spiskowców 

Wydarzenia w Ameryce
 około 1200 p.n.e. 
 budowa najwcześniejszego ośrodka kultowego Olmeków w Tres Zapotes; początek cywilizacji olmeckiej w Meksyku
 początek uprawy kukurydzy na południowym zachodzie Ameryki Południowej
 pierwsze plemiona kultury Chavín osiedlają się w dolinach Andów Peruwiańskich

Przypisy 

-88
Klucz basowy

Klucz basowy jest kluczem typu F.

Początkowe zgrubienie klucza i dwie kropki obejmujące czwartą linię wyznaczają na niej położenie dźwięku F.
Należy do grupy kluczy F.

Używany jest dla niskobrzmiących instrumentów, niskich głosów oraz lewej ręki instrumentów klawiszowych (zapis dla prawej ręki odbywa się na kluczu wiolinowym). 

Dla oktaw niższych można użyć kolejnych linii dodanych. Jest to jednak sposób niepraktyczny, gdyż utrudnia szybkie czytanie. Zwykle więc w celu zapisania niższych oktaw w kluczu basowym stosuje się przenośnik oktawowy. Instrumenty najniżej brzmiące (kontrabas, kontrafagot) transponują o oktawę w dół.

Przypisy 

bas
XIII wiek p.n.e.

XIII WIEK P.N.E.

XV wiek p.n.e. XIV wiek p.n.e. XIII wiek p.n.e. XII wiek p.n.e. XI wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 1292 p.n.e. – Horemheb, egipski faraon z osiemnastej dynastii
 1290 p.n.e. – Ramzes I, egipski faraon, założyciel dziewiętnastej dynastii
 1279 p.n.e. – Seti I, egipski faraon z dziewiętnastej dynastii
 1213 p.n.e. – Ramzes II, egipski faraon z dziewiętnastej dynastii

Wydarzenia w Europie
 pomiędzy 1300 a 1250 p.n.e. – bitwa nad rzeką Tollense
 około 1250 p.n.e. – początek egejskiej wędrówki ludów

Wydarzenia w Azji
 około 1300 p.n.e. – Asyryjczycy podbili wschodnią część państwa Mitanni
 około 1280 p.n.e.
  bitwa pod Kadesz pomiędzy Egiptem i Hetytami
 Egipt i Hetyci podzielili między siebie Syrię
 1244 p.n.e. – władcą Asyrii został Tukulti-Ninurta I
 około 1220 p.n.e. – Asyryjczycy przejęli władzę nad Babilonem
 po 1220 p.n.e. – Hebrajczycy osiedlili się w Kanaanie

Wydarzenia w Afryce
 1290 p.n.e. (1279 p.n.e.?) – Ramzes II objął władzę w Egipcie i rozpoczął budowę świątyni w Abu Simbel
 po 1250 p.n.e. – wyjście Izraelitów z Egiptu

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

-87
Raróg (mitologia)

Raróg, raraszek – w mitologii Słowian demoniczny duch ognia, objawiający się pod postacią drapieżnego ptaka (najczęściej sokoła), ognistego smoka lub ognistego wichru.

Wierzono, że raróg może wykluć się z jaja, które przez 9 dni będzie wysiadywał człowiek.

Najprawdopodobniej postać raroga była wcieleniem Swaroga, na co wskazuje podobieństwo teonimu oraz podobny motyw przedstawiania demiurga pod postacią ptaka, występujący m.in. w mitologii bałtyjskiej czy fińskiej.

W kulturze ludowej raróg przetrwał pod postacią malutkiego demona (potrafiącego zmieścić się w kieszeni), który przynosił ludziom szczęście. W rosyjskich baśniach raróg przybrał postać żar-ptaka.

Przypisy

Bibliografia 
 

Demony słowiańskie
XIV wiek p.n.e.

XIV WIEK P.N.E.

XVI wiek p.n.e. XV wiek p.n.e. XIV wiek p.n.e. XIII wiek p.n.e. XII wiek p.n.e. 

Urodzili się
 1342 p.n.e. (1339 p.n.e.?) – Tutanchamon, egipski faraon z osiemnastej dynastii

Zmarli
 1397 p.n.e. – Amenhotep II, egipski faraon z osiemnastej dynastii
 1388 p.n.e. – Totmes IV, egipski faraon z osiemnastej dynastii
 około 1351 p.n.e. – Amenhotep III, egipski faraon z osiemnastej dynastii
 1334 p.n.e. – Amenhotep IV (Echnaton), egipski faraon z osiemnastej dynastii
 1333 p.n.e. – Semenechkare, egipski faraon z osiemnastej dynastii
 1323 p.n.e. – Tutanchamon, egipski faraon z osiemnastej dynastii
 1319 p.n.e. – Aj, egipski faraon z osiemnastej dynastii

Wydarzenia w Europie
 około 1400 p.n.e. – budowa murów obronnych wokół miast mykeńskich
 około 1350 p.n.e. – w Europie Środkowej powstała kultura pól popielnicowych

Wydarzenia w Azji
 około 1400 p.n.e. 
 powstaje pałac na Tell el-Ajjul w Gazie
 rozwój alfabetu fenickiego
 Anyang nową stolicą chińskiej dynastii Shang; w grobach królewskich składane są ofiary z ludzi
 około 1390 p.n.e. – państwo Mitanni osiągnęło szczytowy okres swojej potęgi
 1375 p.n.e. – władcą państwa Hetytów został Suppiluliuma I, który podbił Azję Mniejszą, Syrię i państwo Mitanni
 około 1351 p.n.e. – pierwszy znany kasycki król Babilonu
 około 1336 p.n.e. – Asyria odzyskała niezależność
 około 1310 p.n.e. – tzw. Droga Horusa łączy Gazę z Egiptem

Wydarzenia w Afryce
 około 1377 p.n.e. – początek panowania Amenhotepa IV
 około 1370 p.n.e. (?) – egipski faraon Amenhotep IV wprowadził kult boga Atona
 około 1348 p.n.e. (?) – założenie nowej stolicy Egiptu Achetaton 
 około 1345 p.n.e. – początek panowania Horemheba (byłego dowódcy wojsk egipskich)
 około 1306 p.n.e. (1292 p.n.e.?) – Ramzes I założył w Egipcie dziewiętnastą dynastię

Wydarzenia w Ameryce
 1400 p.n.e. – Olmekowie zaczęli uprawiać kukurydzę

Wydarzenia w Australii

-86
XV wiek p.n.e.

XV WIEK P.N.E.

XVII wiek p.n.e. XVI wiek p.n.e. XV wiek p.n.e. XIV wiek p.n.e. XIII wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 po 1482 p.n.e. (1458/57 p.n.e.?) – Hatszepsut, królowa egipska z osiemnastej dynastii
 1450 p.n.e. (1425 p.n.e.?) – Totmes III, faraon egipski z osiemnastej dynastii

Wydarzenia w Europie
 początek budowy nuragów na Sardynii
 około 1500 p.n.e. – rozkwit kultury apenińskiej
 około 1450 p.n.e. 
 Mykeńczycy podbili Kretę i zniszczyli pałace; mykeńskie osadnictwo na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej
 rozwój mykeńskiego pisma linearnego B
 przed 1400 p.n.e.
 Mykeńczycy stali się "narodem morskim": prowadzili ożywioną wymianę handlową z mieszkańcami Sycylii
 Fenicjanie odwiedzają Kretę, "odkrywają" środkową część Morza Śródziemnego

Wydarzenia w Azji
 około 1500 p.n.e. 
 Fenicja uzyskała państwowość
 Hetyci opanowali technikę obróbki żelaza
 hodowcy-pasterze rozprzestrzenili się na stepach Eurazji
 uprawa ryżu przyjęła się w Korei
 granice Egiptu sięgnęły Eufratu
 Ariowie najechali Indie
 około 1484 p.n.e. – Totmes III zdobywa Gazę, początki silnej dominacji egipskiej na tym terenie
 około 1482 p.n.e. – państwo Mitanni dokonało aneksji Asyrii
 przed 1400 p.n.e. – początek okresu największej świetności chińskiej dynastii Shang

Wydarzenia w Afryce
 około 1500 p.n.e. 
 początek obróbki miedzi na Saharze
 egipska królowa-wdowa Hatszepsut dokonała zamachu stanu i osadziła na tronie swego pasierba Totmesa III
 przed 1492 p.n.e. – Egipt podbił Nubię i Lewant
 1463 p.n.e. – egipska królowa Hatszepsut zorganizowała wyprawę do krainy Punt, zebrawszy flotę 5 statków pod dowództwem Nehsiego
 około 1420 p.n.e. (około 1395 p.n.e.?) – egipski faraon Totmes IV zawarł pokój z państwem Mitanni
 około 1413 p.n.e. – początek panowania faraona Amenhotepa III

Wydarzenia w Ameryce
 około 1500 p.n.e. – początek kultury Poverty Point na terenach dzisiejszej Luizjany
 około 1440 p.n.e. – Waywaka w Peru, najwcześniejsze stanowisko obróbki metalu w Andach

Wydarzenia w Australii
 około 1500 p.n.e. – na Vanuatu, Tonga i Samoa pojawiła się kultura Lapita

Przypisy 

-85
XVI wiek p.n.e.

XVI wiek p.n.e.

XVIII wiek p.n.e. XVII wiek p.n.e. XVI wiek p.n.e. XV wiek p.n.e. XIV wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia w Europie

 około 1600 p.n.e.
 Achajowie utworzyli państwo w Mykenach; budowa bogatych grobowców szybowych w Mykenach
 szczyt rozwoju kultury minojskiej, która swym wpływem objęła całe Morze Egejskie (Kreteńczycy zajęli Cyklady i dotarli do Peloponezu)

Wydarzenia w Azji
 około 1600 p.n.e. 
 początki chińskiego pisma piktograficznego
 Kanaanejczycy używają pierwszego pisma alfabetycznego
 na Bliskim Wschodzie pojawiły się pierwsze przedmioty ze szkła
 1595 p.n.e. – Hetyci pod wodzą Mursilisa I zdobyli i zniszczyli Babilon, po ich wycofaniu się miasto zajęli Kasyci 
 około 1557 p.n.e. – chińska dynastia Shang przeniosła stolicę do Zhengzhou 
 około 1550 p.n.e. – Mitanni stało się najpotężniejszym państwem Bliskiego Wschodu

Wydarzenia w Afryce
 około 1600 p.n.e. 
 Egipcjanie zaczęli używać rydwanów
 powstanie nubijskiego królestwa Kusz
 1551 p.n.e. – król Teb Ahmose I założył osiemnastą dynastię i rozpoczął jednoczenie Egiptu, pokonując Hyksosów. Początek Nowego Państwa
 ok. 1520 p.n.e. – początek budowy Świątyni Hatszepsut w Dejr-el-Bahari
 1505 p.n.e. – Totmes I objął władzę w Egipcie, rozpoczęła się tzw. faza imperialistyczna w dziejach tego państwa

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

-84
XVII wiek p.n.e.

XVII WIEK P.N.E.

XIX wiek p.n.e. XVIII wiek p.n.e. XVII wiek p.n.e. XVI wiek p.n.e. XV wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 

Wydarzenia w Europie
 około 1700 p.n.e.
 powstanie minojskiego pisma linearnego A
 budowa fortu Grianan of Aileach w północnej części Irlandii
 około 1650 p.n.e. – rozwój kultury minojskiej, której dominującym ośrodkiem było Knossos (Kreta mocarstwem morskim)
 1626 p.n.e. (1628 p.n.e.?) – wybuch wulkanu na Therze zniszczył minojskie miasto Akrotiri, skutki eksplozji dosięgły też Krety

Wydarzenia w Azji
 około 1700 p.n.e. 
 w Mezopotamii weszły do użytku konne rydwany
 liczne powodzie osłabiły indyjską kulturę Harappa 
 w Akadzie i Sumerze powstały pierwsze znane słowniki
 szczytowy okres rozwoju literatury sumeryjskej
 przypuszczalna data wędrówki Semickich koczowników pod wodzą Abrahama z Ur do doliny Jordanu 
 Hetyci przybyli do Anatolii
 1680 p.n.e. – Amoryci opanowali Asyrię
 około 1650 p.n.e. – Hattusili I skonsolidował państwo Hetytów

Wydarzenia w Afryce
 około 1700 p.n.e. – konie weszły do użytku w Egipcie 
 około 1650 p.n.e. – upadek miejscowych dynastii doprowadził do opanowania Egiptu Dolnego przez przybyłych ze wschodu Hyksosów, początek Drugiego Okresu Przejściowego

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

-83
XVIII wiek p.n.e.

XVIII WIEK P.N.E.

XX wiek p.n.e. XIX wiek p.n.e. XVIII wiek p.n.e. XVII wiek p.n.e. XVI wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 1781 p.n.e. – Szamszi-Adad, władca Aszur
 1750 p.n.e. – Hammurabi, król Babilonii

Wydarzenia w Europie

Wydarzenia w Azji
 około 1800 p.n.e. – początek schyłkowej fazy życia miejskiego nad Indusem
 1792 p.n.e. – początek panowania Hammurabiego
 1787 p.n.e. – Hammurabi podbił Uruk i Isin
 około 1766 p.n.e. – chiński król Tang zapoczątkował rządy dynastii Shang w Chinach
 1757 p.n.e. – Hammurabi zniszczył miasto Mari
 ok. 1750 p.n.e. - wielkie trzęsienie ziemi kończy epokę brązu na Cyprze

Wydarzenia w Afryce
 około 1800 p.n.e. – początek obróbki brązu w Egipcie
 około 1785 p.n.e. – pod rządami trzynastej dynastii rozpoczął się upadek Średniego Państwa w Egipcie
 około 1730 p.n.e. – we wschodniej Delcie Nilu pojawili się Hyksosi

Wydarzenia w Ameryce
 około 1800 p.n.e. – intensyfikacja rolnictwa w Peru, pojawiły się ośrodki kultowe budowane w kształcie litery U
 około 1750 p.n.e. – w Peru pojawiła się ceramika

Wydarzenia w Australii

 

-82
XIX wiek p.n.e.

XIX WIEK P.N.E.

XXI wiek p.n.e. XX wiek p.n.e. XIX wiek p.n.e. XVIII wiek p.n.e. XVII wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia w Europie

Wydarzenia w Azji
 około 1900 p.n.e. – w Chinach pojawiają się wyroby z brązu
 1894 p.n.e. – amorycki władca Sumu-abum (1894 p.n.e. – 1881 p.n.e.) zakłada w Babilonie nową dynastię
 około 1813 p.n.e. – początek panowania Szamszi-Adada I w Aszur, które za jego rządów staje się potęgą 

Wydarzenia w Afryce
 1878 p.n.e. – 1841 p.n.e. – panowanie w Egipcie Senusereta III, reorganizacja administracji lokalnej, Egipt epoki Średniego Państwa u szczytu świetności
 1841 p.n.e. – król Egiptu Amenemhat III skończył prace nad uregulowaniem jeziora Moeris w oazie Fajum
Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

 

-81