Pitagorejczycy

Pitagorejczycy – wyznawcy doktryny rozwiniętej przez Pitagorasa i jego następców w szkole religijno-filozoficznej, którą założył w Krotonie w Wielkiej Grecji, w południowych Włoszech. Część z poglądów może być jedynie przypisywana Pitagorasowi, natomiast szereg innych osób związanych ze szkołą opublikowało własne dzieła lub przeszło do historii z powodu swych osiągnięć.

Wnieśli ogromny wkład do nauki starożytnej, zwłaszcza w zakresie matematyki, astronomii oraz teorii muzyki. Poglądy pitagorejczyków w istotny sposób stanowiły inspirację filozofii Platona, który członkiem wspólnoty pitagorejskiej był jedynie czasowo lub wcale; kupił księgi Filolaosa i stąd czerpał wiedzę o obyczajowości w koloniach. Akademia Platońska funkcjonowała już jednak na zupełnie innej zasadzie jak – podobno klasztorne – wspólnoty pitagorejczyków.

W związku z odkryciem świątyni w Rzymie z malowidłami przedstawiającymi wierzenia greckie, datowanej na I w., domniemany pitagoreizm wśród Rzymian w tym okresie dyskutowany był przez Danutę Musiał.

Poglądy filozoficzne 

Pitagorejczycy uważali, że „wszystko jest liczbą”; każdemu bytowi można było przyporządkować liczbę np. mierząc czy ważąc. Stąd liczby były niejako prototypem całej rzeczywistości, co zbliża się do ujęcia współczesnej nauki opisującej wszystkie zjawiska matematycznie.

Za szczególnie świętą uznawali liczbę 10, która była przedstawiana jako „arcyczwórka” – trójkąt, na którego każdym boku mieściły się cztery kamyki, pozostawiał miejsce na dziesiąty wewnątrz.

Pitagorejczycy postrzegali wszechświat jako harmonię przeciwieństw, takich jak ograniczone i nieograniczone, parzyste i nieparzyste, męskie i żeńskie, itd. Źródłem ich wszystkich jest niepoznawalne Jedno. Niekiedy utożsamiano to Jedno z monoteistycznie rozumianym Bogiem.

W filozofii politycznej promowali monarchię, ponieważ król panuje nad państwem tak jak Jedno panuje nad całym wszechświatem. Za największe zło uznawali anarchię, sprzeciwiali się też demokracji.

Etyka pitagorejska przypisywała dużą rolę przyjaźni. Uważali, że przyjaźń opiera się na podobieństwie charakterów, oraz że jest ona ważniejsza niż więzy pokrewieństwa. Popularne powiedzenie „przyjaciel to drugi ja” może mieć korzenie pitagorejskie. Członkowie szkoły mieli wspólnotę majątkową, co uzasadniano próbą upodobnienia się do Jedna.

Sprawiedliwość była zdaniem pitagorejczyków wartością absolutną, według nich kto domaga się przebaczenia dla przestępcy, zdradza tym, że sam jest gotowy popełniać podobne czyny.

Szkoła pitagorejska zajmowała się także medycyną, choć dzisiaj niewiele wiadomo o jej dokonaniach w tym zakresie. Promowała zdrowy i nieco ascetyczny styl życia (potępiano np. współżycie seksualne przed ukończeniem 20 lat), za obowiązek uznawała też pozostawienie po sobie potomstwa – zdrowych duchowo i cieleśnie czcicieli Bóstwa.

Poglądy religijne 
Pitagorejczycy – jako orficy – wierzyli w kolejne żywoty jednej duszy jako różnych osób fizycznych. Według Porfiriusza lub Jamblicha, którzy o zwyczajach Pitagorasa pisali prawie tysiąc lat później, Pitagoras podobno potrafił wymienić imiona bohaterów, którymi „był przed narodzeniem”. Pogląd ten zanikł jednak jeszcze przed rozwiązaniem ostatnich wspólnot pitagorejskich z III w. p.n.e., być może z powodu nikłych korzyści, jakie przeciętnej osobie ze wspólnoty mogło przynieść doszukiwanie się takich związków z osobami zmarłymi.

Pitagorejczycy praktykowali również wegetarianizm ze względów etycznych oraz uważali, że człowiek składa się z duszy i ciała, i dużą uwagę przykładali do wychowania, by nie zawładnęło nim zło.

W religijności Pitagorasa wydają się pobrzmiewać także wierzenia egipskie ze względu na niejednoznaczną rolę
bobu, który w Grecji był pożywieniem plebsu. Niezwykły szacunek okazywany przez Pitagorejczyków polu z rosnącą tam rośliną może
w rzeczywistości łączyć się z czcicielami Izydy, dla których było to miejsce odradzania się człowieka po śmierci Od Porfiriusza i Jamblicha wiadomo, że jeden z opisanych przez nich Pitagorasów rzeczywiście odbył podróż do Egiptu, a wszędzie, gdzie bywał, chętnie uczył się o wierzeniach miejscowych.

Poglądy astronomiczne 
Pogląd o tym, że w środku Wszechświata miał znajdować się ogień, a Ziemia jest tylko jedną z ruchomych gwiazd okrążających Słońce znajdujące się w pobliżu ognia centralnego, zaś swoim ruchem dokoła osi rotacji wytwarza dzień i noc, powstał w greckiej kolonii w południowej Italii i został sformułowany przez Filolaosa. Był to układ pirocentryczny. Prócz tego pitagorejczycy doszukiwali się istnienia jeszcze jednej planety obiegającej Słońce po tej samej orbicie co Ziemia, nazywanej przeciw-Ziemią. Ich autorstwa jest koncepcja kulistości Ziemi, o czym wiadomo od Arystotelesa. Uważali oni ponadto, że powietrze otacza tylko Ziemię – kosmos miał być wypełniony eterem.

Badania nad muzyką 
Pitagorejczycy znacznie przyczynili się też teorii muzyki – ich badania nad właściwościami strun (dokonywane na monochordzie) wykazały, że:
 struna skrócona w 1/2 brzmi o oktawę wyżej (stosunek liczbowy 1:2)
 struna skrócona w 2/3 brzmi o kwintę wyżej (stosunek liczbowy 2:3)
 struna skrócona w 3/4 brzmi o kwartę wyżej (stosunek liczbowy 3:4)
 struna skrócona w 4/5 brzmi o tercję wielką wyżej (stosunek liczbowy 4:5).

Pochodzenie nazwy matematyka 
Wśród uczniów szkoły Pitagorasa wyróżniono trzy kategorie:
 akuzmatyków, którzy byli jedynie słuchaczami jego wykładów,
 polityków będących najbardziej zaawansowanymi, ogarniającymi całość wspólnotowości w polis,
 matematyków (czyli matematykoi), zainteresowanych rozważaniami spekulatywnymi, od których pochodzi nazwa matematyka.

Przedstawiciele szkoły

Pitagorejczycy dawni – epoka archaiczna i klasyczna 
 Alkmeon z Krotonu – uczeń Pitagorasa, lekarz
 Ameinias
 Amyklas i Kleinias z Tarentu – odwiedli Platona od chęci spalenia dzieł Demokryta
 Archippos z Tarentu
 Archytas z Tarentu – żył w pierwszej połowie IV w. p.n.e., był matematykiem, filozofem oraz cenionym politykiem, to on uratował Platona gdy Dionizjos II groził mu śmiercią.
 Arion z Lokroj
 Brotinos z Metapontu
 Damon i Fintias z Syrakuz
 Diokles
 Echekrates z Fliuntu; Echekrates z Tarentu; Echekrates z Lokroi
 Ekfantos z Syrakuz
 Eufranor – matematyk
 Eurytos z Krotony – uczeń Filolaosa, znany z tego ze każdą rzecz sprowadzał do liczby
 Fanton z Fliuntu
 Filolaos z Tarentu (V/IV w. p.n.e.) – miał jako pierwszy spisać nauki pitagorejskie w księdze podzielonej na 3 części, fizykę, politykę i etykę. Księgę tę kupić miał od niego Platon.
 Hiketas z Syrakuz
 Hippazos z Metapontu lub Krotony
 Hipokrates z Chios (druga połowa V w p.n.e.) – zajmował się geometrią
 Ikkos z Tarentu – sławny atleta, nauczyciel gimnastyki
 Ion z Chios (V w. p.n.e.) – poeta i myśliciel
 Kallifon i Demokedes z Krotony – drugi z nich, który był synem pierwszego, zdobył sławę jako lekarz
 Kerkops – znany jedynie z zachowanej informacji że był autorem pieśni orfickich
 Ksenofilos z Chalkis – zajmował się przede wszystkim muzyką
 Ksutos
 Likon lub Likos z Tarentu (IV w. p.n.e.)
 Lyzis z Tarentu
 Menestor z Syberis – zajmował się przede wszystkim botaniką
 Mionides – matematyk
 Okkelos lub Ocellus z Lukanii
 Opsimos z Regium
 Parmiskos lub Parmeniskos z Metapontu
 Paron
 Petron z Himery
 Poliklet z Argos (druga połowa V w. p.n.e.) – rzeźbiarz
 Polimnestos
 Proros z Cyreny
 Simos z Posejdonii – muzyk
 Teodor z Cyreny (druga połowa V w. p.n.e.) – sławny geometra
 Timajos z Lokroj – postać znana z dialogu Platona
 Timaridas

Mediopitagorejczycy 
Pitagorejczycy z epoki hellenistycznej, najczęściej autorzy pseudoepigrafów, utworów rozpowszechnianych pod imionami pitagorejczyków z epoki archaicznej lub klasycznej.
 Akron z Agrygentu
 Archippos z Samos lub Tarentu – pod jego imieniem zachowały się jedynie świadectwa
 O Kategoriach (zachowały się 2 traktaty)
 Aresas z Lukanii
 O naturze człowieka (zachowały się obszerne fragmenty w dziele Stobajosa)
 Aristajos z Krotony
 O harmonii (zach. frag.)
 Aristombrotos
 O widzeniu (zach. frag.)
 Aston z Krotony
 Atamas z Posejdonii – zachowały się nieliczne świadectwa
 Brizon
 Btotinos lub Brontinos z Krotony lub Metapontu
 Buteros z Kyzikos
 O liczbach (zachowały się fragmenty w dziele Stobajosa)
 Arignote (córka Pitagorasa)
 Arimnestos (syn Pitagorasa)
 Charondas z Katany
 Wstęp do Praw
 Damippos
 Diodor z Aspendos
 Dios
 Diotogenes
 O królewskości (obszerne fragmenty zachowały się w dziele Stobajosa)
 O świętości (obszerne fragmenty zachowały się w dziele Stobajosa)
 Ekfantos z Krotony lub Syrakuz
 O królewskości (zachowane cztery obszerne fragmenty w dziele Stobajosa)
 Ekkelos z Lukanii
 O sprawiedliwości (zachowały się fragmenty w dziele Stobajosa)
 Epameinondas z Teb
 Epicharm z Syrakuz
 Euryfamos z Metaponyi lub Syrakuz
 O życiu (pod jego imieniem zachowały się fragmenty w dziele Stobajosa)
 Eurytos z Krotony, Metapontu lub Tarentu
 O losie (zachowane fragmenty w dziele Stobajosa)
 Filolaos z Krotony lub Tarentu
 O rytmach i miarach (zach. frag.)
 O duszy (zach. frag.)
 Fintys
 Mądrość kobiety (w dziele Stobajosa zachowały się dwa fragmenty)
 Gorgiades
 Hippazos z Metapontu, Krotony lub Sybaris
 Hippodamos z Miletu lub Turioj
 O szczęściu (zach. frag.)
 Kleemporos
 Kleinias z Tarentu lub Heraklei
 O pobożności (zach. frag.)
 O liczbach (zach. frag.)
 Kriton z Argos
 O mądrości (fragment zachowany w dziele Stobajosa)
 Likon z Tarentu
 Lyzis z Tarentu lub Teb
 List do Hipparchos
 Megillos
 O liczbach (zach. frag.)
 Melissa
 List do Klearty
 Metrodor z Metapontu (syn Epicharma)
 Milon z Krotony
 Ninon Retor
 Myia (córka Pitagorasa)
 List do Tillis (zach. frag.)
 Ocellus (Okellos) Lucanus
 O prawie (zach. frag.)
 O naturze wszechświata
 Onatas lub Onatos z Krotony
 O Bogu i o tym co boskie (fragmenty zachowane w dziele Stobajosa)
 Opsimos z Regium
 Pampelos z Turioj
 Panakajos
 Periktione z Aten (takie imię nosiła matka Platona)
 O harmonii kobiety (fragmenty zachowane w dziele Stobajosa)
 O mądrości (fragmenty zachowane w dziele Stobajosa)
 Proros z Cyreny
 O tygodniach
 Listy
 Święty poemat
 Simos z Posejdonii
 Stenidas z Lokroj
 O sztuce królewskiej (fragmenty zachowane w dziele Stobajosa)
 Teano (żona lub córka Pitagorasa)
 Tearidas z Metapontu
 O naturze (zach. frag.)
 Telauges (syn Pitagorasa)
 Timajos z Lokroj
 O naturze kosmosu i duszy
 Timarydas z Paros lub Tarentu
 Zaleukos z Lokroj
 Wprowadzenie do Praw (zach. fragm.)
 Ajsara (córka Pitagorasa)
 Eufranor Pitagorejczyk

Neopitagoreizm 

 Publiusz Nigidiusz Figulus (zm. 45 p.n.e.) – działał w środowisku rzymskim
 Kwintus Sekstus i jego krąg (I w. p.n.e. – I w. n.e.) – działali w środowisku rzymskim
 Sekstiusz – syn Kwintusa Sekstusa, działał w środowisku rzymskim
 Sotion z Aleksandrii – nauczyciel Seneki, działał w środowisku rzymskim
 Lucius Crassicius z Tarentu – działał w środowisku rzymskim
 Fabianus Papirius – nauczyciel Seneki, działał w środowisku rzymskim
 Moderatos z Gades (I w.) – orientacja religijno-spekulatywna
 Apoloniusz z Tiany (I w.) – orientacja mistyczno-religijna
 O ofiarach
 Listy
 Flawiusz Filostrat – orientacja mistyczno-religijna
 Żywot Apoloniusza
 Żywoty sofistów
 Nikomachos z Gerazy (II w.) – orientacja religijno-spekulatywna
 Wprowadzenie do arytmetyki
 Podręcznik harmonii
 Teologia arytmetyczna
 Sekstus – zbierał sentencje
 Secundos – zbierał sentencje

Synteza neopitagoreizmu z medioplatonizmem 
 Numenios z Apamei (II w.)
 O niewiernosci akademików Platonowi (zach. frag.)
 Traktat o dobru
 Kronios (III w.) – najprawdopodobniej uczeń i naśladowca Numeniosa

Zobacz też 

 historia poglądów dotyczących powstania i ewolucji Układu Słonecznego

Przypisy

Bibliografia 
 Wypis umieszczony za zgodą autora strony http://www.religieifilozofie.prv.pl
 Giovanni Reale, Historia filozofii starożytnej, tom I-V, Lublin, RW KUL, 1999.
 Amir D. Aczel, Wahadło. Leon Foucault i tryumf nauki, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.

Linki zewnętrzne 
 
  Pythagoreanism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].

Kierunki i szkoły filozofii starożytnej