Klasycyzm

Klasycyzm (z  „doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony”) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultur starożytnych Rzymian i Greków. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. „powrót do źródeł” (klasycznych) pojawił się już w renesansie – jako odrodzenie kultury starożytnego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu, jak manieryzm, barok, rokoko. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.

Zauroczenie klasyczną harmonią pojawiało się wielokrotnie, także w XX wieku, pod postacią neoklasycyzmu (w literaturze, w architekturze), a następnie wśród artystów awangardowych, np. u Picassa.
Klasycyzm w Polsce bywa też zwany stylem stanisławowskim (od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego).

Cechy klasycyzmu 
 tematyka 'akt'
 wzorowanie się na tematyce i architekturze starożytnych Grecji i Rzymu (rzymski Panteon i Partenon w Atenach),
 chęć wiernego odwzorowania elementów dekoracji, stroju czy architektury Antyku,
 statyka zamiast dynamizmu,
 oszczędność wyrazu,
 spokój – przeciwieństwo barokowej ekspresji,
 uwypuklenie cnót obywatelskich w przeciwieństwie do rokokowej frywolności,
 obraz idealistyczny,
 kształt ważniejszy niż barwa,
 tematyka moralizatorska, często propagandowa (np. Jacques-Louis David Śmierć Marata),
 ukazywanie momentu przed ważnym wydarzeniem lub akcją (np. Jacques-Louis David Przysięga Horacjuszy),
 używanie silnego strumienia, „snopu” światła (np. Jacques-Louis David Śmierć Sokratesa).

Architektura klasycystyczna, podstawowe cechy 

 wzorowanie się na starożytnych budowlach greckich i rzymskich oraz na niektórych budowlach odrodzenia;
 kopiowanie elementów architektury starożytnej;
 budowle wznoszone na planie zwartym, koła lub prostokąta;
 stosowanie kolumnad i kolumnowych portyków ze zwieńczeniem w kształcie tympanonu; pilastrów, dużych okien; tympanon przeważnie dekorowany płaskorzeźbą;
 kolor przyporządkowany rysunkowi;
 dążenie do uzyskania efektu harmonii, zrównoważonej kompozycji, stosowanie symetrii;
 w opozycji do baroku przeważają fasady o liniach prostych bez wygięć i skrętów;
 oszczędne stosowanie zdobnictwa; jeżeli się pojawiało, były nim: uskrzydlone postacie lwów z ludzkimi głowami, orły, wieńce, wazony, girlandy z róż, kokardy, hełmy, tarcze, skrzyżowane sztandary nawiązujące do tradycji cesarstwa rzymskiego;
 rozwój budownictwa użyteczności publicznej, takiego jak: urzędy, teatry, szpitale, szkoły, zakładane wówczas muzea;
 pałace – duże, niskie, wydłużone, na planie prostokąta, z wysuniętą częścią środkową ozdobioną portykiem;
 we wnętrzach wielkie, podłużne, jasne sale, chętnie malowane na biało, płaskie sufity, okna duże, kwadratowe;
 kościoły – często na planie koła, przykryte kopułą;
 dwory wraz z ogrodami i parkami wzbogacone: alejami z drzewami, stawami rybnymi; w obrębie dworu były: młyn oraz browar;
 wnętrza dworów ozdabiano portretami rodzinnymi, trofeami myśliwskimi, a na ścianach wieszano tkaniny ozdobne zwane arrasami.

Przykłady przedstawicieli klasycyzmu

Muzyka 
 Wiedeń: Joseph Haydn
 Wiedeń: Wolfgang Amadeus Mozart
 Wiedeń: Ludwig van Beethoven

Architektura 
 Francja: Jacques Germain Soufflot, Jean François Chalgrin, Charles Percier
 Anglia: Robert Adam
 Niemcy: Karl Friedrich Schinkel, Leo von Klenze, Carl Gotthard Langhans, Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff
 Włochy: Giovanni Battista Piranesi
 Rosja: Carlo Rossi
 Polska: Piotr Aigner, Antonio Corazzi, Wawrzyniec Gucewicz, Jan Chrystian Kamsetzer, Jakub Kubicki, Dominik Merlini, Efraim Szreger, Stanisław Zawadzki, Szymon Bogumił Zug

Malarstwo i grafika 
Cechy:
 Statyczne oparte na układach pionowych.
 Kontur.
 Chłodny koloryt.
 Miękki światłocień.
 Gładka faktura.
 Wzniosłość.

Malarstwo wyraziło się głównie w tematykach: historycznej (starożytnej), mitologicznej, alegorycznej i portrecie.
 Jacques-Louis David – Porwanie Sabinek, Portret konny Stanisława Kostki Potockiego
 Jean-Auguste-Dominique Ingres – Wielka odaliska, Jowisz i Tetyda (Zeus i Tetyda)
 Giovanni Battista Lampi
 Giovanni Battista Piranesi
 Thomas Gainsborough
 Marcello Bacciarelli
 Bernardo Bellotto

Rzeźba 

 Antonio Canova – rzeźbił głównie posągi i grupy mitologiczne („Dedal i Ikar”, „Trzy Gracje”); rzeźbił także postacie współczesne, przedstawiając je jednak jako postacie mitologiczne (Henryka Lubomirskiego przedstawił jako Amora);
 Bertel Thorvaldsen – rzeźby mitologiczne, religijne, historyczne pomniki, popiersia. Autor pomników Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego (ten drugi wzorowany na rzymskiej statui Marka Aureliusza);
 Andrzej Le Brun – tworzył rzeźby do dekoracji Zamku Królewskiego i Łazienek, a także popiersia znanych Polaków;
 Jakub Tatarkiewicz – wyrzeźbił popiersie Fryderyka Chopina.

Przykłady klasycystycznych budowli 

 Łuk Triumfalny w Paryżu
 Brama Brandenburska w Berlinie
 Biała Fabryka w Łodzi
 Pałac Potockich w Warszawie
 Pałace Wodzickich w Krakowie
 Łazienki Królewskie w Warszawie
 Pałac w Małej Wsi
 Panteon w Paryżu
 Petit Trianon
 Kościół Świętej Trójcy w Warszawie
 Kościół św. Magdaleny w Paryżu
 Belweder w Warszawie
 Kapitol Stanów Zjednoczonych w Waszyngtonie
 Teatr Wielki w Warszawie
 Kolumna Napoleona w Paryżu
 Pałac Prymasowski w Bratysławie
 Pałac w Śmiełowie
 Kościół św. Aleksandra w Warszawie
 Pałac Dietrichsteinów w Wodzisławiu (najstarsza budowla klasycystyczna w Polsce)

Zobacz też 

 klasycyzm w muzyce
 periodyzacja sztuki

!