Kozica północna

Kozica północna, dawniej: kozica (Rupicapra rupicapra) – ssak z rodziny wołowatych (Bovidae), zamieszkujący wysokie góry, takie jak Alpy, Jura, Kaukaz, Taurus, góry Bałkanów, Karpaty Wschodnie, Tatry oraz Sudety (rejon Średniaka). Jeden z dwóch gatunków z rodzaju Rupicapra (drugi to kozica południowa, występująca w Pirenejach, Apeninach i Górach Kantabryjskich).

Podstawowe wiadomości 
 długość ciała 120–135 cm
 wysokość w kłębie do 90 cm
 masa ciała 34–62 kg
 ubarwienie brunatne, wzdłuż grzbietu ciemniejsza smuga
 ciąża trwa 150–200 dni.

Dojrzałość płciową osiąga w wieku około 20 miesięcy, ale rozmnaża się dopiero po osiągnięciu 3–4 lat. Żyje 18–25 lat. Młode rodzą się najczęściej wiosną (od końca kwietnia do połowy czerwca), kozice rodzą najczęściej jedno, rzadziej dwa młode. Zarówno samce, jak i samice posiadają rogi (haki).

Struktura stada 
Zwierzę stadne, żyje w niewielkich grupach zwanych kierdlami. Na czele kierdla zawsze stoi doświadczona samica z młodym, tzw. licówka, niżej stoją inne samice z młodymi oraz tzw. roczniaki i dwulatki. Samce żyją najczęściej samotnie lub tworzą grupy kawalerskie, dołączając się do kierdli jesienią na czas godów.

Przystosowania morfologiczne do życia w górach 
Przystosowane do życia w trudnym górskim terenie, np.ma  dłuższe tylne kończyny, które pozwalają żerować na stromych zboczach, zwinniej wspinać się w górę stoku oraz łatwiej przeskakiwać ze skały na skałę. Utrudniają jednak schodzenie, co kozice niwelują przez podkurczanie zadu.

Znaczącą rolę odgrywa również budowa racic. Są bardzo ruchome, co powoduje, że kozice mają nie cztery, ale do ośmiu punktów oparcia, w skrajnych sytuacjach mogą służyć za nie ostro zakończone raciczki powyżej racic, na płaskim podłożu nie dotykające ziemi. Na krawędzi każdej racicy znajduje się rogowy kant, który latem ściera się, odsłaniając lepką jak guma podeszwę.

Zagrożenia naturalne 
Największym zagrożeniem dla dorosłych kozic jest ryś. Wilk poluje na nie w okresach migracji kierdli do piętra lasu. Niedźwiedź brunatny żywi się raczej padliną kozic. Dla koźląt niebezpieczne są lisy. Orzeł przedni poluje na koźlęta, ale zdarza mu się atakować również osobniki dorosłe. Bardzo groźne dla kozic są lawiny, zwłaszcza śnieżne – bywają zimy, kiedy w Alpach ginie w ten sposób do 12% pogłowia. Kozice giną również wskutek upadków ze skał. Mają one miejsce głównie wówczas, gdy skały są oblodzone.

Kozice cierpią także na różne choroby, które mogą powodować wśród nich ogromne straty. W Alpach Austriackich w czasie epidemii parchu padło w latach 1913–20 aż 80% kozic, a w niektórych rejonach jeszcze więcej. Choroba ta nie występuje u kozic tatrzańskich. Niebezpieczne są też robaczyce, których u kozic stwierdzono kilkanaście gatunków. Rzadko spotykaną w Tatrach chorobą jest kozia ślepota. Dotknięte nią zwierzęta tracą wzrok i schodzą do piętra lasu lub spadają w przepaść.

Podgatunki 
 kozica alpejska (Rupicapra rupicapra rupicapra) – Alpy
 kozica kartuska (Rupicapra rupicapra cartusiana) – Massif de la Chartreuse
 kozica bałkańska (Rupicapra rupicapra balkanica) – Półwysep Bałkański
 kozica kaukaska (Rupicapra rupicapra caucasica) – Kaukaz
 kozica karpacka (Rupicapra rupicapra carpatica) – Karpaty (Rumunia)
 kozica anatolijska (Rupicapra rupicapra asiatica) – Góry Pontyjskie i Taurus
 kozica tatrzańska (Rupicapra rupicapra tatrica) – Tatry

Ochrona 
Przez stulecia odławiana ze względu na delikatną, jedwabistą skórę, używaną do wyrobu giemzy. Jako gatunek kozica północna jest gatunkiem niższego ryzyka (według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody IUCN), z tym że zagrożone lub wręcz na skraju wymarcia są niektóre podgatunki. Kozica alpejska (ok. 380 000 sztuk) jest podgatunkiem niezagrożonym; kozica karpacka (R. r. carpatica, 9 000 sztuk) również; kozica bałkańska (R. r. balcanica ok. 17 000 sztuk) jest taksonem niezagrożonym, ale jej liczebność spada; kozica kaukaska (R.r. caucasica, poniżej 15 000 sztuk) jest taksonem zagrożonym, dokładna liczebność jest trudna do oszacowania z powodu ciągłych wojen w regionie Kaukazu; podobnie trudna do oszacowania jest liczebność kozicy anatolijskiej zamieszkującej góry północno-wschodniej Turcji (R. r. asiatica) – nie jest prowadzona żadna inwentaryzacja tej populacji. Najbardziej zagrożonymi taksonami są kozica tatrzańska i kozica kartuska (R. r. cartusiana) zamieszkująca w ilości ok. 150 szt. Masyw Chartreuse w okolicy Grenoble na przedgórzu Alp. Sytuację tej drugiej pogarsza fakt, że na terenie jej występowania nie są prowadzone żadne działania ochronne mające na celu zachowanie tej populacji. Kozica północna określana przez polskiego ustawodawcę jako kozica (Rupicapra rupicapra) podlega w Polsce ścisłej ochronie gatunkowej.

Uwaga dotycząca nazwy 

W monografii Kozica tatrzańska (wyd. TPN, Zakopane 2007), gatunek Rupicapra rupicapra jest określany polską nazwą "kozica północna", w odróżnieniu od kozicy południowej.

W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” dla oznaczenia tego gatunku przyjęto nazwę kozica północna, rezerwując nazwę kozica dla rodzaju Rupicapra.

Zobacz też 
 fauna Polski

Przypisy

Bibliografia 
 Kozica tatrzańska, wyd. TPN, Zakopane 2007

Wołowate
Ssaki Europy
Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku