Brześć Kujawski

Brześć Kujawski – miasto w Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie włocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brześć Kujawski. Położone nad rzeką Zgłowiączką, na krańcu Pojezierza Wielkopolskiego. Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. Brześć Kujawski liczył 4550 mieszkańców.

Dawna siedziba książąt kujawskich. Miasto królewskie lokowane w 1250 roku położone było w XVI wieku w województwie brzeskokujawskim, w II połowie XVI wieku należał do starostwa brzeskokujawskiego. Miejsce popisów szlachty województwa brzeskokujawskiego I Rzeczypospolitej. Miasto rządowe Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie brzeskim, obwodzie kujawskim województwa mazowieckiego. Obecnie miasto jest ośrodkiem drobnego przemysłu metalowego i materiałów budowlanych.

Położenie 
Brześć Kujawski znajduje się w południowej części województwa kujawsko-pomorskiego. Miasto leży w północnej części Pojezierza Kujawskiego. Historycznie na Kujawach. Przez miasto przepływa rzeka Zgłowiączka. W północnej części Brześcia znajduje się jezioro Cmentowo.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosi 7,04 km².

Historia 

Ślady osadnictwa z epoki neolitu. Od XIII w. ważny gród obronny, siedziba książąt kujawskich. W 1250 uzyskał prawa miejskie. Brześć kilkunastokrotnie zmieniał w ciągu swych dziejów nazwę i pod tym względem uzyskał chyba pierwsze miejsce w Polsce. Pominąwszy nazwy, których brzmienie usiłowano w dokumentach pogodzić z pisownią łacińską, nazw o polskim brzmieniu i polskiej pisowni, używanych w mowie potocznej ludu, było aż siedem: Brzest, Brzeszcze, Brzesko, Breszcze, Brzeczk, Brzeście i wreszcie – Brześć.

23 kwietnia 1228 r. w Brześciu odbyła się uroczysta ceremonia nadania zakonowi krzyżackiemu ziemi przez Konrada Mazowieckiego. Było to uposażenie tymczasowe, w skład którego wchodziły 4 wsie. w 1292 roku miał miejsce najazd litewski na Brześć Kujawski. Wzajemne stosunki szybko uległy pogorszeniu, co miało znaczący wpływ na Brześć i okoliczne ziemie. Już w roku 1308 wybuchł pierwszy groźny zatarg o Gdańsk i Pomorze pomiędzy Władysławem Łokietkiem a Zakonem. Strony konfliktu zjeżdżały się w Brześciu kilkakrotnie – w latach 1311, 1320 i 1435 – nie osiągając jednak porozumienia.

Dnia 10 lutego 1321 r. odczytano w Brześciu wyrok papieski, nakazujący Zakonowi zwrot zagrabionej ziemi pomorskiej. Krzyżacy wyrok ten odrzucili. Wkrótce też, w 1332 roku, podczas wyprawy wojennej przyłączyli Brześć do swojego państwa. Miasto powróciło pod panowanie polskie na mocy pokoju w Kaliszu w 1343 roku. Jednak Brześć przez blisko 100 lat żył nadal pod groźbą najazdów, które powtarzały się kilkakrotnie, nawet po bitwie grunwaldzkiej. Krzyżacy po raz ostatni oblegali Brześć w 1431 roku, nie zdobywając go tym razem.

Od XIV wieku Brześć był stolicą województwa brzeskiego, które po unii lubelskiej przemianowano na brzeskokujawskie. Istniało ono aż do czasów rozbiorów. Był także siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które w mieście urzędowały aż do rozbiorów.

W okresie bezkrólewia po śmierci Ludwika Węgierskiego (10 września 1382) ówczesny starosta brzeski sprzyjał jednemu z głównych konkurentów do polskiej korony, księciu mazowieckiemu Siemowitowi. Wydał on polecenie wpuszczenia załogi mazowieckiej do zamku brzeskiego. Mazowieckie wojsko wojewody płockiego, Abrahama Sochy, zajęło Brześć 22 maja 1383 r. W celu obrony Kujaw i ziemi łęczyckiej przed Siemowitem królowa wdowa Elżbieta już wcześniej mianowała w Koszycach na stanowisko starosty brzeskiego zaufanego Ludwika, Ścibora ze Ściborzyc. „Brzescy mieszczanie nie lubili i bali się Ziemowita, z chęcią tedy otworzyli bramy Sciborowi, gdy 26 maja przybył do miasta, nie długo jednak trwała ich radość, gdyż Scibor, widząc niemożliwość utrzymania miasta przeciwko wielkim siłom mazowieckim, ułożył się z Abrahamem Sochą o warunki poddania się i opuścił miasto.”

Przez cały okres wojen z zakonem krzyżackim królowie polscy często odwiedzali to miasto bądź to podczas prowadzonych z Krzyżakami walk, bądź też układów. Wojna trzynastoletnia toczyła się już poza granicami ziemi brzesko-kujawskiej, a do murów Brześcia w okresie następnych 200 lat nie miała już dotrzeć żadna nawałnica wojenna.

Brześć w XVI i XVII w. stanowił ośrodek handlu zbożem, podupadły po wojnach szwedzkich. W 1793 miasto znalazło się w zaborze pruskim, od 1807 w Księstwie Warszawskim, a od 1815 w Królestwie Polskim.

W mieście urodził się działacz PPS Stanisław Dubois.

Podczas okupacji hitlerowskiej w mieście znajdowało się getto. Niemcy podczas okupacji zmienili nazwę miasta na Brest-Kujawien (1939–1942), po czym na Brest (Wartheland) (1943–1945). Miejscowość została zajęta przez oddziały 47 armii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej 20 stycznia 1945. Po wojnie na ówczesnym pl. Wasilewskiej wzniesiono Pomnik Wdzięczności ku czci poległych żołnierzy radzieckich i polskich.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego.

Do kwietnia 2008 działał również przemysł cukrowniczy, jednak we wrześniu 2008 cukrownia w Brześciu Kujawskim została zamknięta.

Demografia 
31 grudnia 2010 r. miasto miało 4603 mieszkańców. Dwanaście lat później (31 XII 2022 r.) liczba mieszkańców nieznacznie spadła, do 4550 osób.

 Piramida wieku mieszkańców Brześcia Kujawskiego w 2014 roku.

Zabytki 

 gotycki kościół św. Stanisława Biskupa zbudowany po 1332, rozbudowany w XV w., regotycyzowany w 1908 według projektu T. Pajzderskiego; wewnątrz polichromie J. Makarewicza z lat 1925–1927 i witraże z lat 1908–1911, projektowane przez K. Krzyżanowskiego,
 kościół podominikański z 2 połowy XIV w., przebudowany w latach 1922–1928 z wprowadzeniem elementów neobarokowych,
 pozostałości murów miejskich z XIV w. (wtopione w późniejsze budynki mieszkalne)
 klasycystyczny ratusz z 1824, według projektu H. Marconiego,
 budynek dawnego więzienia (do 1914), wzniesiony na miejscu zamku królewskiego Kazimierza Wielkiego z XIV w., rozbudowanego przez Władysława Jagiełłę. Gotycki zamek składał się z głównego domu o wymiarach 12,6 × 23,3 m, ulokowanego w północnej części założenia. Obok znajdowała się wieża bramna, a w narożniku południowo-wschodnim wieża cylindryczna. Łączyły je ceglane mury obwodowe. W XIV wieku obiekt pełnił ważną rolę militarną na granicy z państwem krzyżackim. Od 2. połowy XV wieku stracił to znaczenie i pozostał zamkiem starostów, którzy w XVI wieku rozbudowali jego powierzchnię użytkową. Obiekt został zniszczony w czasie potopu szwedzkiego. Na przełomie XVIII i XIX wieku Prusacy rozebrali większość budowli zamkowych, a na fundamentach średniowiecznego domu wznieśli około 1800 roku budynek, w którym ulokowano więzienie. Po 1918 r. przebudowany na cele szkolne.
 liczne domy z XVIII-XIX w., m.in.:
 pl. Łokietka 2, klasycystyczny z 1. poł. XIX w.
 pl. Łokietka 5, 6, 7, z przełomu XVIII i XIX w., przekształcone
 pl. Łokietka 8, z 1797 r., barokowo-klasycystyczny
 ul. Narutowicza 7, 9, klasycystyczne z 1. poł. XIX w.
 ul. Narutowicza 13, z poł. XIX w.
 ul. Reymonta 20, klasycystyczny z poł. XIX w.
 ul. Reymonta 27, barokowy z XVIII w.
 zespół budynków cukrowni z końca XIX w.

Gospodarka 
W mieście znajduje się firma KFMR Krukowiak.

Transport 
Węzeł drogowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:
  Strzelno – Brześć Kujawski – Płock – Drohiczyn
  Brześć Kujawski – Kowal – Gostynin
  Brześć Kujawski – Brzezie
  Brześć Kujawski – Lubraniec – Izbica Kujawska – Brdów – Koło

Zobacz też 

 cmentarz żydowski w Brześciu Kujawskim
 Brześć Kujawski (stacja kolejowa)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 dzieje
 Brześć Kujawski
 Historia Żydów w Brześciu Kujawskim na portalu Wirtualny Sztetl
 

 
Miasta w województwie kujawsko-pomorskim
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo brzeskokujawskie)
Miasta rządowe Królestwa Kongresowego (województwo mazowieckie)
Miasta wojewódzkie I Rzeczypospolitej
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Starostwo brzeskokujawskie