Szóstak (moneta)

Szóstak – srebrna, w XIX w. miedziana,  moneta o wartości 6 groszy bita na ziemiach polskich od 1528 r., wprowadzona w wyniku reformy monetarnej Zygmunta I Starego jako tzw. grosze poszóstne.

Pierwsze szóstaki były emitowane przez mennicę koronną w Krakowie w latach 1528–1529 (masa 12,35 grama srebra próby 375). Po roku 1529 produkcję szóstaków przeniesiono do mennicy polsko-pruskiej w Toruniu.

Pewną liczbę szóstaków na stopę krakowską wypuścił Zygmunt II August w 1547 r., zanim objął jeszcze tron polski. Monety te były znacznie lżejsze – 5,34 grama, ale ze srebra o dużo wyższej próbie – 875. W 1562 r. władca wypuścił też partię szóstaków o masie 14,65 grama srebra próby 344.

Również za Stefana Batorego mennica wileńska emitowała grosze poszóstne (roczniki 1581 oraz 1586) – masa 4,88 grama srebra próby 844.

Wszystkie powyższe emisje miały jednak ograniczony charakter. Szersze upowszechnienie szóstaka nastąpiło dopiero w okresie Zygmunta III Wazy. 

Szóstak kilkakrotnie zmieniał wartość w okresie zaburzeń monetarnych końca XVI i początku XVII w.:

 w 1604 r. zdewaluowano go o prawie 10%,
 w 1614 r. – o dalsze 12,5%,
 wreszcie w 1623 r. nastąpiła stabilizacja na poziomie 4,04 grama srebra próby 453.

Za panowania Władysława IV szóstaków nie bito.

Jan Kazimierz powrócił do produkcji szóstaków po przeprowadzeniu swojej reformy monetarnej. W 1656 r. podjęto szeroko zakrojoną produkcję w Koronie (Kraków, Bydgoszcz, Wschowa, Lwów), a od 1664 r. – na Litwie.

Za panowania Jana III Sobieskiego szóstaki były najpopularniejszym gatunkiem monety.

Bez tytułu prawnego szóstaki bił w Lipsku August II Mocny.

Groszem poszóstnym był też osławiony „ludu płacz”, czyli moneta używana przez podskarbiego Ludwika Pocieja do opłacania stronników Sasów działających w Wielkim Księstwie Litewskim.

Również bez tytułu prawnego w latach 1753–1756 szóstaki z mennicy lipskiej wypuszczał August III. Dopiero ordynacja z 10 listopada 1760 r. zezwalała na legalna emisję szóstaków o masie 2,936 grama srebra próby 312.

Szóstaki biły miejskie mennice Gdańska i Torunia w początkowych latach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764–1765). Ostatnia emisja państwowa miała miejsce w latach 1794–1795. Były to monety o masie 1,6 grama srebra próby 200.

Ostatnim szóstakiem dla ziem polskich było miedziane 6 groszy 1813 wybite podczas oblężenia Zamościa przez wojska rosyjskie.

Na przestrzeni całego okresu 1528–1813 szóstaki były bite:

 w Toruniu, w mennicy ziem pruskich, w latach 1528, 1530, 1532, 1534–35, 1762–63, 1765
 w Gdańsku, w mennicy miejskiej, w latach 1535, 1539, 1760–63, 1764–65
 w Elblągu, w mennicy miejskiej, w latach 1535–36, 1762–63
 w Wilnie, w latach 1547, 1585, 1652, 1664–66, 1668
 we Wschowie, w latach 1595, 1597, 1650
 w Bydgoszczy, w latach 1596, 1600-01, 1603, 1635, 1651, 1660–68, 1677-81, 1683–84, 1686–87
 w Malborku, w latach 1596, 1599–1601
 w Lublinie, w latach 1595–96
 w Krakowie, w latach 1623–27, 1650, 1656, 1680–85
 w Poznaniu, w latach 1651, 1661–62
 we Lwowie, w latach 1656, 1660–62
 w Lipsku, w latach 1698, 1702, 1704, 1706, 1753–56
 w Grodnie, w latach 1706–07
 w Warszawie, w latach 1766, 1794–95
w Zamościu w 1813 r.

Zobacz też 
 szóstak Ludu Płacz
 gatunki pieniądza na ziemiach polskich
 systemy monetarne w Polsce
 trojak

Bibliografia 

 Andrzej Mikołajczyk, Leksykon Numizmatyczny, wyd. PWN, Warszawa-Łódź 1994, , str. 290–292
 Adam Dylewski, Od denara do złotego. Dzieje pieniądza w Polsce, CARTA BLANCA Sp. z o.o., Grupa Wydawnicza PWN, 2012, , str. 102–109

Przypisy 

Polskie monety
Historia Gdańska