alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Jotapian

Jotapian (Marcus Fulvius Rufus Iotapianus) – uzurpator tytułu cesarza rzymskiego, działający w Syrii i Kapadocji za panowania Filipa I (244–249).

Obwołany władcą w Syrii przez wojska zniecierpliwione uciążliwymi rządami (m.in. wzrostem podatków) i zbuntowane przeciw namiestnikowi Pryskusowi będącemu bratem cesarza. Dla zwiększenia wiarygodności miał podawać się za potomka jakiegoś Aleksandra (Wielkiego? Zdaniem innych mogło chodzić o pokrewieństwo z cesarzem Aleksandrem Sewerem (222–235)). Jego niezwykłe miano, jakkolwiek niespotykane w formie męskiej, w postaci żeńskiej (Jotape) znane jest z rodzin panujących w Kommagenie i Emesie. Należał zapewne do tubylczej arystokracji prowincjonalnej; mógł być nawet członkiem rodziny panującej w Kommagenie, która utraciła władzę na rzecz Rzymian za Wespazjana w 72 r. n.e.

Mając siedzibę w Antiochii, krótkotrwale rządził Syrią i Kapadocją, nim pod koniec 248 (bądź już w 249) roku został zamordowany przez własnych żołnierzy. Głowę jego miano przesłać do Rzymu i okazać następnemu cesarzowi – Decjuszowi. Ograniczony zasięg jego rebelii i dość prymitywna stylistyka monet wskazują na to, że nie miał dostępu do żadnej z ważniejszych mennic cesarstwa. Monety jego są nader rzadkie, co potwierdzałoby krótki czas trwania uzurpacji. 
Wzmianki o nim spotykamy u nielicznych autorów starożytnych (Aureliusz Wiktor, Zosimos, Polemiusz Sylwiusz).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 

Straceni władcy
Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Zmarli w III wieku
Julian

Julian – imię

Osoby 
 Julian z Panonii – cesarz rzymski 284–285
 Julian z Brioude – św. męczennik (zm. ok. 304 r.)
 Julian nazwany przez chrześcijan Julianem Apostatą – cesarz rzymski 361–363
 Brat Julian węgierski dominikanin, który w 1235 oraz 1237 odbył podróże do praojczyzny Węgrów.
 Julian – postać z gry LF2
 Julian – biskup Kościoła Prawosławnego Ukrainy
 Julian – prawdopodobnie ostatni egzarcha Kartaginy, bizantyński komes Septem (Ceuty) pochodzenia wizygockiego
 Julian – mianowany przez zwolenników soboru chalcedońskiego patriarcha Antiochii

Miejscowości w USA 
 Julian – jednostka osadnicza w stanie Kalifornia, w hrabstwie San Diego
 Julian – wieś w stanie Nebraska, w hrabstwie Nemaha
 Julian – jednostka osadnicza w stanie Pensylwania, w hrabstwie Centre

de:Julian
hu:Gyula
Języki retoromańskie

Języki retoromańskie – grupa języków romańskich, używanych przez około 700 tys. osób, przede wszystkim Retoromanów zamieszkujących okolice włoskiego miasta Udine oraz Alpy we Włoszech i Szwajcarii.

Dawniej dialekty retoromańskie często traktowano jako lokalne odmiany jednego języka retoromańskiego. Działania podejmowane w celu standaryzacji języka i wprowadzane prawodawstwo chroniące mniejszości językowe świadczą jednak o tym, że w ramach dialektów retoromańskich wyłaniają się trzy odrębne języki standardowe:
 romansz (Szwajcaria, głównie kanton Gryzonia),
 ladyński (Włochy, centralne Dolomity – Tyrol Południowy, prowincja Belluno),
 furlański (friulski) (Włochy, region autonomiczny Friuli-Wenecja Julijska).

Co do związków genetycznych między językami romansz, ladyńskim i friulskim istnieją dwie główne teorie. Jedna z nich mówi, że mają wspólne pochodzenie i wywodzą się z istniejącego kiedyś jednego języka retoromańskiego. Według drugiej teorii trzy wymienione języki retoromańskie rozwijały się niezależnie, a pewne podobieństwa między nimi wynikają z tego, że zachowują dawne cechy dialektów północnowłoskich, do których kiedyś należały jako dialekty peryferyjne.

Językami retoromańskimi posługuje się coraz mniej osób, chociaż romansz jest jednym z języków urzędowych Szwajcarii (obok języków: francuskiego, niemieckiego i włoskiego), ladyński i furlański zostały oficjalnie uznane przez władze włoskie, a Friulowie cieszą się w swoim regionie autonomią.

 
Retoromańskie języki
Japonizm

Japonizmy – wyrazy, zwroty bądź też konstrukcje składniowe zapożyczone z języka japońskiego, ewentualnie wzorowane na tym języku.

Japonizmy to określenia związane z kulturą japońską. W języku polskim wyrazami zapożyczonymi i niemającymi polskiego odpowiednika są m.in.: aikido, bonsai, dżudo, dżudżitsu, harakiri, ikebana, karaoke, karate, origami, sake, seppuku, siogun, sumo, torii i wiele innych.

Zobacz też 

 zapożyczenie językowe

Przypisy 

Zapożyczenia językowe
Język japoński
James Bridger

James Bridger, Jim Bridger (ur. 17 marca 1804 w stanie Wirginia, zm. 17 lipca 1881 w Kansas City, Missouri) – amerykański traper, handlarz futer, zwiadowca, jeden ze słynnych ludzi Dzikiego Zachodu. 

W 1843 w południowo-zachodniej części Wyoming wybudował własną faktorię i fort, w którym osadnicy jadący szlakiem oregońskim mogli uzupełnić zapasy i odpocząć.

Amerykańscy podróżnicy i odkrywcy
Ludzie gór
Urodzeni w 1804
Zmarli w 1881
Folklor amerykański
Louis Agassiz

Jean Louis Rodolphe Agassiz (ur. 28 maja 1807 w Môtier, Szwajcaria, zm. 14 grudnia 1873 w Cambridge, Massachusetts, Stany Zjednoczone) – szwajcarsko-amerykański naukowiec: zoolog, paleontolog, geolog i glacjolog. Laureat Medalu Copleya.

Kariera naukowa 
Od 1832 r. profesor uniwersytetu w Neuchâtel w Szwajcarii, od 1846 uniwersytetu Harvarda w Cambridge. Założyciel Muzeum Zoologii Porównawczej w Cambridge. Przeciwnik darwinizmu. Przyczynił się do rozwoju systematyki kopalnych mięczaków i ryb. Uważał, że gatunki nie ulegały przekształceniu, ale były niszczone w kolejnych katastrofach. Jako pierwszy rozpowszechnił hipotezę stworzoną przez Jensa Esmarka o istnieniu wielkiego zlodowacenia w czwartorzędzie. Był rasistą; uważał, że poszczególne rasy ludzkie wywodzą się od różnych przodków (poligenizm), przy czym tylko biała pochodzi od Adama. W latach 1865 i 1871 odbył ekspedycje naukowe do Ameryki Południowej.

Życiorys 

Urodził się jako Jean Louis Rodolphe Agassiz w miejscowości Môtier we francuskojęzycznym kantonie Neuchâtel, jako syn Rodolphe Agassiza, pastora protestanckiego i Rose Mayor. Edukację rozpoczął w szkołach elementarnych w Biel i Lozannie. Louis wcześnie odrzucił presję rodziny, aby zostać biznesmenem i planował poświęcić się profesjonalnemu badaniu przyrody. Następnie studiował medycynę na uniwersytetach w Zurychu, Heidelbergu i Monachium. Przepowiedział, że w wieku 21 lat stanie się pierwszym przyrodnikiem swoich czasów, dobrym obywatelem i dobrym synem… Czuję w sobie siłę całego pokolenia do pracy w tym celu. W 1829 r. otrzymał tytuł doktora filozofii uniwersytetu w Erlangen, w 1830 r. doktora medycyny na uniwersytecie w Monachium. Od 1846 r. przebywał w USA, gdzie wyjechał dzięki jednorazowemu stypendium króla pruskiego; został obywatelem amerykańskim oraz profesorem zoologii i geologii na Uniwersytecie Harvarda w Cambridge.

Dwukrotnie żonaty: z Cécile Braun (1832-1848, od 1845 r. w separacji) i Elizabeth Cabot Cary (od 1850 r.). Pierwszy związek przyniósł mu dwie córki i syna.

Na jego cześć nazwano plejstoceńskie Jezioro Agassiz.

W XIX wieku wykłady Agassiza Plan stworzenia. Odczyty o podstawach przyrodzonych powinowactwa ze zwierzętami na język polski przetłumaczył Karol Jurkiewicz, a wydał je Maurycy Orgelbrand w Warszawie w 1876 roku.

Zobacz też 
 Joell Asaph Allen

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Ludzie związani z Neuchâtel
Szwajcarscy paleontolodzy
Szwajcarscy zoolodzy
Amerykańscy zoolodzy
Urodzeni w 1807
Wykładowcy Uniwersytetu Harvarda
Zmarli w 1873
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Marsie
Laureaci Medalu Copleya
Joel Asaph Allen

Joel Asaph Allen (ur. 19 lipca 1838 w Springfield w stanie Massachusetts, zm. 29 sierpnia 1921 w Cornwall-on-Hudson w stanie Nowy Jork) – amerykański ornitolog i systematyk.

Życiorys 
Urodził się niedaleko Springfield (Massachusetts) jako syn Joela Allena, stolarza, budowniczego domu, a później rolnika oraz Harriet Trumbull, byłej nauczycielki. Allen uczęszczał zimą do miejscowych szkół publicznych, ale jego ojciec, surowo purytański kongregacjonalista, nalegał, aby podczas dobrej pogody pracował na rodzinnej farmie. Od około 14. roku życia, kiedy wzrosło zainteresowanie Allena historią naturalną, zwłaszcza ptakami, jego zainteresowanie rolnictwem znacznie zmalało. Mimo to pracował dla swojego ojca przez długie godziny w duchu synowskiej lojalności, prawdopodobnie kładąc podwaliny pod poważne ataki złego stanu zdrowia, które nękały go w późniejszych latach. W miarę możliwości przygotowywał do własnej prywatnej kolekcji okazy badawcze ptaków i zwierząt. Od 1858 do 1862 ojciec Allena wspierał jego uczęszczanie (z przerwami) do pobliskiej Wilbraham Academy.

Działalność 
W 1877 r. opublikował pracę, w której sformułował regułę ekologiczną znaną jako reguła Allena. W czasie studiów odbył wiele podróży badawczych ze swym profesorem Louisem Agassizem.

Publikacje 
 Mammals and Winter Birds of Eastern Florida, (1871)
 The American Bisons, (1876)
 Monographs of North American Rodentia (wraz z Elliottem Couesem, 1877)
 History of North American Pinnipedia, (1880)
 Mammals of Patagonia, (1905)
 The Influence of Physical Conditions in the Genesis of Species, (1905)
 Ontogenetic and Other Variations in Musk-Oxen (1913).

Przypisy 

Amerykańscy ornitolodzy
Ludzie urodzeni w Springfield (Massachusetts)
Urodzeni w 1838
Zmarli w 1921
Jonas Salk

Jonas Edward Salk (ur. 28 października 1914 w Harlemie w Nowym Jorku, zm. 23 czerwca 1995 w La Jolla w San Diego) – wirusolog, wynalazca szczepionki przeciw grypie i twórca jednej ze szczepionek przeciw paraliżowi dziecięcemu (wirus polio). 

 1942 – pod presją swego sponsora, armii USA, Salk zaczął pracę nad szczepionką przeciw grypie
 1949 – korzystając z doświadczeń zespołu Endersa, Salk rozpoczął badania nad polio
 1954 – John Franklin Enders otrzymał Nobla za badania nad polio
 1955 – Salk ogłosił otrzymanie szczepionki przeciw paraliżowi dziecięcemu; rozpoczęły się masowe szczepienia. Zaszczepiono 440 tysięcy dzieci. Jednak po podaniu szczepionki u niektórych dzieci wystąpiły objawy paraliżu. U 250 dzieci nastąpiły powikłania, u 150 wystąpił częściowy lub całkowity paraliż, a 11 zmarło. Z tego powodu szczepionkę wycofano
 1960 – założył Salk Institute for Biological Studies w La Jolla w Kalifornii
 1962 – aby odbudować swój autorytet, udoskonaloną szczepionkę przeciwko polio zaaplikował sobie i synom, co przekonało Amerykanów do masowego szczepienia przeciwko polio. Do 1962 roku zaszczepiła się ponad połowa mieszkańców USA do 40. roku życia, a zachorowalność spadła o 86 procent.

Jego praca umożliwiła obronę dzieci przed ciężką i wyniszczającą chorobą. Paraliż dziecięcy w latach 50. dotykał w USA 1 noworodka na 5000. Tysiące ciężej porażonych dzieci musiały korzystać z żelaznych płuc.

Przypisy

Bibliografia 
 

Amerykańscy epidemiolodzy
Amerykańscy wirusolodzy
Odznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności
Laureaci Nagrody Roberta Kocha
Ludzie urodzeni w Nowym Jorku 
Urodzeni w 1914
Zmarli w 1995
Języki irańskie

Języki irańskie – grupa języków indoeuropejskich, którymi posługuje się około 200 mln osób zamieszkujących Bliski i Środkowy Wschód oraz Azję Środkową. Wśród nich najbardziej rozpowszechnione są: perski (60–100 mln), pasztuński (50 mln) i kurdyjski (30 mln). 

Języki irańskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e. z indoirańskiej wspólnoty językowo-kulturowej. W okresie staroirańskim (1500–300 r. p.n.e.) języki staroirańskie podzieliły się na cztery grupy terytorialne (południowo-zachodnią, południowo-wschodnią, północno-zachodnią i północno-wschodnią), które w zasadzie istnieją do dziś. Najstarsze zapisy języków irańskich pochodzą z VI w. p.n.e. – jest to święta księga zaratusztrianizmu Awesta w języku awestyjskim oraz napisy naskalne w języku staroperskim.

Tradycyjnie w rozwoju języków irańskich wyróżnia się trzy okresy:
 staroirański (1500 – 300 r. p.n.e.)
 średnioirański (300 r. p.n.e. – 800 r. n.e.)
 nowoirański (od 800 r.)

Najważniejszym językiem tej rodziny jest język perski, który przez długi czas był językiem klasycznym. W swoim rozwoju przeszedł od języka staroperskiego, przez średnioperski (pahlawi) aż do nowoperskiego.

Początkowy język tej grupy, prairański, zaczął się różnicować około 2000 lat temu. Pierwotny podział dialektów przebiegał pomiędzy wschodem i zachodem. W późniejszym okresie oba zespoły dialektalne podzieliły się na grupę północną i południową, po czym nastąpił gwałtowny wzrost zróżnicowania, a co za tym idzie wzrost liczby języków w tej grupie. Odzwierciedleniem tych procesów jest współczesny podział języków irańskich.

Klasyfikacja języków irańskich 
języki indoeuropejskie > języki indoirańskie > języki irańskie

języki irańskie:

 wschodnioirańskie
północno-wschodnie
awestyjski †
 zachodnio-scytyjskie
 scytyjski †
 osetyjski
 chorezmijski †
 sogdyjskie
sogdyjski †
 jagnobijski (nowosogdyjski)
 południowo-wschodnie
 ormuri-paraczi
 ormuri
 paraczi
 wschodnio-scytyjskie (sakijskie)
 sakijski †
 chotański †
 paszto
 pamirskie
 wachi
 mundżi-jidgha
 mundżański-
 jidgha
 sanglechi-iszkaszmi
 sanglechi
 iszkaszmi
 szugni-jazgulamskie
 szugni
 jazgulamski
 sarikoli
 zachodnioirańskie
północno-zachodnie
medyjski †
 partyjski †
środkowoirańskie
yazdi
 nayini
 natazi
 soi
 chunsari
 gazi
 siwandi
 wafsi
 semnani
 semnani
 sangisari
 kaspijskie
gilański
 mazanderański
 szahmirzadi 
 tałyskie
tałyski (tałysz)
 harzani
 zaza-gorani
 zaza
 gorani
 beludżyjskie
 beludżi
 kurdyjskie (vide: Język kurdyjski)
 kurmandżi
 sorani
 dialekty południowo-kurdyjskie
 południowo-zachodnie
perskie
staroperski †
perski (farsi)
dari
 tadżycki
 bucharski
 tacki (tat)
 dialekty Farsu
 fars
 lari
 dialekty luryjskie
 luri
 bachtiarski
 kumzari
 baszkardi

Zobacz też 
 Josef Markwart
 ludy irańskie
Języki tracko-ormiańskie

Języki tracko-ormiańskie – hipotetyczna podrodzina języków indoeuropejskich, z której współcześnie zachował się jedynie język ormiański. Posługuje się nim około 5 mln mówiących.

Pierwotnie języki te występowały na północnych i zachodnich wybrzeżach Morza Czarnego. W starożytności obejmowała ona dwie grupy dialektów (języków): trackie – w historycznej krainie Tracji i frygijskie – w Azji Mniejszej. Języki trackie wymarły w pierwszych wiekach naszej ery. Z dialektów starofrygijskich rozwinął się na początku naszej ery język nowofrygijski oraz (według niektórych badaczy) również język staroormiański, którego najstarsze zapisy pochodzą z V w. n.e. i który dał początek współczesnemu językowi nowoormiańskiemu. Fakt genetycznego pochodzenia języka ormiańskiego od dialektów frygijskich nie został jednak dostatecznie potwierdzony.

Klasyfikacja języków tracko-ormiańskich 
języki indoeuropejskie
 języki tracko-ormiańskie
 języki trackie †
 język tracki †
 język dacki †
 język starofrygijski †
 język nowofrygijski †
 staroormiański †
 nowoormiański (ok. 5 mln)
 zachodnioormiański
 wschodnioormiański

Trackie
Języki italskie

Języki italskie – podrodzina języków indoeuropejskich, z których jeden (łacina) dał początek współczesnym językom romańskim.

W okresie archaicznym języków italskich (VIII wiek p.n.e. – początek n.e.) na terenie Italii używano kilku języków z tej grupy: oskijskiego, umbryjskiego, faliskijskiego, a w Rzymie i okolicach łaciny. Niektórzy językoznawcy zaliczają do tej grupy także język wenetyjski. Najstarszy hipotetyczny zapis w języku łacińskim wykonany na tzw. fibuli z Praeneste pochodzi z VII lub VI wieku p.n.e. Na początku naszej ery łaciną posługiwano się już na terenie całej Italii – tym samym rozpoczął się okres klasyczny (początek n.e. – 476). Okres ten przynosi rozkwit łaciny, którą posługiwano się na całym terytorium cesarstwa rzymskiego. Wytworzyły się wówczas dwie odmiany językowe: łacina literacka (klasyczna) i łacina ludowa. Już w III wieku różnice między nimi były znaczne. Po upadku imperium łacina klasyczna wyszła z użycia, natomiast łacina ludowa spełniła funkcję prajęzyka dla języków romańskich. Okres od 476 do 800 roku nosi nazwę okresu preromańskiego, okres następny (od 800 roku) to okres romański. Z X wieku pochodzą najstarsze zapisy języków: włoskiego, hiszpańskiego i prowansalskiego.

Starożytne języki italskie, z wyjątkiem łaciny, są słabo poświadczone i znane tylko z nielicznych inskrypcji, a także słów zapożyczonych do innych języków.

Klasyfikacja języków italskich 
 języki indoeuropejskie
 języki italskie
 języki oskijsko-umbryjskie †
 oskijski †
 umbryjski †
 języki latynofaliskie †
 faliskijski (faliski) †
 łaciński (łacina)
 języki romańskie (ok. 750 mln)

Oznaczenia:
 † – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego
Języki romańskie

Języki romańskie (od łacińskiego przysłówka romanice „po rzymsku, w języku wernakularnym”) – grupa języków indoeuropejskich, którymi posługuje się jako językami ojczystymi około 750 mln osób, zamieszkujących przede wszystkim Europę Południową i Amerykę Łacińską. Języki romańskie wywodzą się z języka łacińskiego. Najpowszechniej używanymi językami z tej grupy są: hiszpański, portugalski, francuski, włoski i rumuński. Bogatą tradycję literacką posiadają również języki oksytański, kataloński, galicyjski, wenecki i języki retoromańskie.

Języki te rozwinęły się w okresie preromańskim (476–800 rok n.e.) z łaciny ludowej, którą posługiwano się na znacznych obszarach imperium rzymskiego. Okres od 800 roku uznaje się za okres romański.

Na bazie języków romańskich powstały języki sztuczne, z których najbardziej znane to esperanto i interlingua.

Uproszczona klasyfikacja języków romańskich na podstawie Ethnologue 
 języki italskie
 języki romańskie (ok. 750 mln)
 języki wschodnioromańskie (ok. 26,2 mln)
 arumuński (macedorumuński) (ok. 150 tys.)
 istrorumuński (ok. 0,5 tys.)
 meglenorumuński (ok. 12 tys.)
 rumuński (dakorumuński) (ok. 26 mln)
 języki italsko-zachodnioromańskie

 języki italsko-dalmatyńskie
 istriocki (ok. 1 tys.)
 włoski (liczne i zróżnicowane dialekty) (ok. 62 mln)
 judeo-włoski (ok. 4 tys.)
 neapolitański (ok. 4 mln)
 sycylijski (ok. 4,8 mln)
 dalmatyński †

 języki zachodnioromańskie (ok. 720 mln)
 języki galloromańskie
 języki gallo-italskie
 emilijski (ok. 3,5 mln)
 liguryjski (ok. 1.9 mln)
 monegaski (ok. 5 tys.)
 lombardzki (ok. 9 mln)
 piemoncki (ok. 3 mln)
 wenecki (ok. 2,2 mln)
 języki gallo-retyckie
 langues d’oïl:
 francuski (liczne i zróżnicowane dialekty) (ok. 80 mln)
 angevin
 burginioński
 szampański
 frainc-comtou
 gallo
 lotaryński
 normandzki
 anglo-normandzki †
 auregnais
 guernésiais
 jèrriais
 sercquiais
 pikardyjski
 poitevin-saintongeais
 waloński
 zarfatit †
 franko-prowansalski
 oksytański (prowansalski) (ok. 1,2 mln)
 gaskoński
 aranes
 béarnais
 aupenc
 gavot
 langwedocki
 limuzyński
 owerniacki
 nicejski
 szuadit †

 języki retoromańskie (ok. 630 tys.)
 friulski (furlański) (ok. 530 tys.)
 ladyński (ok. 50 tys.)
 romansz (ok. 50 tys.)

 języki iberoromańskie
 kataloński (walencki) (ok. 11 mln)
 dialekty balearskie
 hiszpański (liczne i zróżnicowane dialekty) (ok. 360 mln)
 rioplatense
 judeo-hiszpański (ladino)
 aragoński
 judeo-aragoński †
 asturyjski (ok. 125 tys.)
 galicyjski (ok. 3 mln)
 portugalski (ok. 200 mln)
 judeo-portugalski †*

 języki południoworomańskie (ok. 1,5 mln)
 korsykański (ok. 340 tys.)
 sardyński (ok. 1,5 mln)
 gallurski (północno-wschodniosardyński)
 kampidański (południowosardyński)
 logudorski (środkowosardyński)
 sassarski (północno-zachodniosardyński)

Oznaczenia:
 † – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego
 †* – język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych

Stopień podobieństwa 
Stopień podobieństwa leksykalnego między językami romańskimi:

Drzewo językowe

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Pełna klasyfikacja języków romańskich według Ethnologue/ISO
Język dalmatyński

Język dalmatyński – wymarły język z grupy romańskiej (podgrupa italoromańska), używany w średniowieczu w kilku miastach na wybrzeżu Dalmacji: Dubrownik (dalmat.: Ragusa), Split (Spalato), Zadar (Zara) i Trogir (Trau) oraz na wyspach: Cres (dalmat.: Crepsa), Krk (Vikla) i Rab (Arba), a także w jednej miejscowości w obecnej Czarnogórze – Kotorze (Cattaro).

Do końca XVI wieku wyszedł nieomal z użycia, wyparty przez język wenecki i język chorwacki, jedynie na wyspie Krk przetrwał aż do 10 czerwca 1898, kiedy zmarł ostatni użytkownik tego języka – Tuone Udaina.
Dalmatyński posiadał dwie grupy dialektów: południowe – raguzańskie i północne – wiklańskie. Najbardziej zbliżony był do języka istriockiego.

Linki zewnętrzne 

 Dane Ethnologue dla języka dalmatyńskiego

Języki zachodnioromańskie
Dalmatyński
Język dalmatyński
dalmatyński
Język galicyjski

Język galicyjski lub galisyjski (galic. , , ) – język z grupy romańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ok. 3,2 mln mieszkańców hiszpańskiej Galicji (język urzędowy wraz z kastylijskim [hiszpańskim]) oraz sąsiednie prowincje Asturia, León i Zamora. Podtrzymywany jest także wśród wspólnot emigracyjnych Galisyjczyków w Argentynie, Brazylii i Meksyku.

Zdaniem niektórych językoznawców galicyjski, portugalski i mirandyjski to trzy odmiany tego samego języka. Galicyjski bywa również klasyfikowany jako dialekt języka hiszpańskiego.

Galicyjski powstał w wyniku nałożenia się na pierwotne języki iberoceltyckie prowincjonalnej łaciny, a potem wpływały na niego języki napływających tu germańskich Swebów i Wizygotów, później Celtów z Brytanii i Arabów. Współczesny galicyjski jest mocno zhispanizowany.

Od wieku XII do XIV stanowił rodzaj języka literackiego dla całej chrześcijańskiej części Półwyspu Iberyjskiego. Był uznawany za język ludzi wykształconych. Poematy tworzył w nim m.in. król Alfons X Mądry (Cantigas de Santa María). O literaturze tamtego okresu mówi się liryka galicyjsko-portugalska (hiszp. lirica gallego-portuguesa).

W średniowieczu w wyniku zmian politycznych (odłączenie się hrabstwa Portucale od Galicji) wyodrębnił się z niego – by dalej rozwijać się już samodzielnie – język portugalski. Często język portugalski uznawany jest, błędnie, za bardziej archaiczny od swego przodka.

Język galicyjski a język portugalski

Różnice w gramatyce

Rodzajniki 
 Wszystkie rodzajniki określone są takie same w obydwu językach. Nieokreślone: port. um, uma - galic. un, unha

Przyimki 
 Przyimki bez rodzajników:

 Przyimki portugalskie z rodzajnikami:

 Przyimek com w języku portugalskim nie łączy się z rodzajnikiem.

 Przyimki galicyjskie z rodzajnikami:

Inne różnice gramatyczne 
 W języku portugalskim partykułą przeczącą jest não, w galicyjskim - non.

Czasownik

Odmiana czasowników posiłkowych (niektóre formy)

Różnice w ortografii 
 Portugalskie g przed e lub przed i w galicyjskim staje się x: port. geral, álgebra, original - galic. xeral, álxebra, orixinal.
 Portugalskie j przed u w galicyjskim staje się x: port. julho, ajuda - galic. xullo, axuda.
 Portugalskie -lh- przed o, a w galicyjskim staje się -ll-: port. melhor, orgulho - galic. mellor, orgullo.
 Portugalskie -nh- przed o, a w galicyjskim staje się -ñ-: port. sonhar, punho - galic. soñar, puño.
 Wyrazy portugalskie kończące się na -m w galicyjskim kończą się na -n
 Portugalskie -qu- przed a w galicyjskim staje się -c-: port. quatro, equação - galic. catro, ecuación.
 Portugalskie -ss- w galicyjskim staje się -s-: port. essa, assegurar, passado - galic. esa, asegurar, pasado.

Przedrostki i przyrostki 
 Przyrostki:

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 http://www.galego.org
 Mały słownik gal/ang/hiszp
 Mały słownik gal/ang/hiszp

Języki Hiszpanii
Języki zachodnioromańskie
Język sardyński

Język sardyński (sard. , ) – język z grupy romańskiej (podgrupa południoworomańska) języków indoeuropejskich, którym posługuje się od 1 do 1,5 mln Sardyńczyków (mieszkańców Sardynii,  włoskiej wyspy na Morzu Śródziemnym).

We Włoszech bywa popularnie postrzegany jako dialekt języka włoskiego, jednak większość językoznawców uważa sardyński za odrębny język. Najstarsze zabytki literatury napisanej w tym języku (w jego zróżnicowanych dialektach, gdyż nie ma on jednej postaci literackiej) pochodzą z XVI wieku. Język sardyński czerpał wiele zapożyczeń z łaciny, greki, języka arabskiego, hiszpańskiego, katalońskiego oraz włoskiego.

Na język sardyński składają się cztery główne dialekty, ze względu na silne zróżnicowanie uważane niekiedy za odrębne języki:
 kampidański (południowosardyński), razem z dialektem arborskim
 logudorski (środkowosardyński), razem z dialektem nuorskim
 sassarski (północno-zachodnio-sardyński)
 gallurski (północno-wschodnio-sardyński).

Zobacz też 

 paragoga

Linki zewnętrzne 
 Podstawowe zwroty w języku sardyńskim, eurotalk.com .

Sardyński
Sardynia
Sardyński
Język korsykański

Język korsykański (lingua corsa) – język romański, którym posługuje się ok. 260 tys. mieszkańców Korsyki (francuskiej wyspy na Morzu Śródziemnym), a także ok. 80 tys. Korsykan mieszkających w Boliwii, Kanadzie, Kubie, Portoryko, Urugwaju, Stanach Zjednoczonych, Wenezueli i we Włoszech.

Na Korsyce funkcjonują dwa odmienne dialekty. Większość mieszkańców wyspy mówi dialektem północnym (głównym ośrodkiem jest Bastia). Mowa ta uchodzi często za dialekt języka włoskiego, a konkretnie za odmianę dialektu toskańskiego. Na południu (okolice Sartène) używa się języka, który jest bardzo zbliżony do dialektów sardyńskich i z tego tytułu bywa zaliczany do języków południoworomańskich. W centrum wyspy (Ajaccio) używa się formy przejściowej pomiędzy dialektami.

Większość użytkowników tego języka zna język francuski, ale na co dzień posługuje się korsykańskim, także w piśmie. Fragmenty Biblii przetłumaczono na korsykański w latach 1861–1994. Pełny przekład ukazał się w roku 2005 (wydanie bilingwiczne korsykańsko-francuskie). Język ten miał duży wpływ na dialekt gallurski języka sardyńskiego.

Język korsykański (południowy) a język włoski

Różnice w gramatyce

Rodzajniki 

Przed wyrazem zaczynającym się samogłoską, korsykańskie rodzajniki określone skracają się do l'''.

 Przyimki 
 Przyimki bez rodzajników:

 Przyimki włoskie z rodzajnikami:

 W odróżnieniu od włoskich, korsykańskie przyimki nie łączą się z rodzajnikami określonymi.

 Odmiana czasowników 
 Odmiana czasownika posiłkowego:

 Bezokoliczniki, które we włoskim mają końcówkę -are, w korsykańskim mają końcówkę -à: wł. parlare – kors. parlà Spójniki 
 Włoskiemu spójnikowi e/ed odpowiada korsykański è.

 Różnice w ortografii 
Włoskiemu -ge-, odpowiada korsykańskie -ghje-, włoskiemu -gi- - korsykańskie -ghj- przed samogłoską i -gjhi- przed spółgłoską, na końcu lub gdy i jest akcentowane. Wł. giovani, legge - kors. ghjovani, leghje. Rzecz dotyczy też podwójnego włoskiego g, któremu w tym przypadku odpowiada korsykańskie pojedyncze.
 Nieakcentowane włoskie o przechodzi w korsykańskie u. W szczególności rzeczowniki i przymiotniki, które we włoskim kończą się na -o, w korsykańskim kończą się na -u: wł. romanzo, italiano – kors. rumanzu, talianu''.

Zobacz też 

 Korsykańska Wikipedia

Przypisy 

Korsykański
Kultura Korsyki
Języki autochtoniczne Ameryk

Grupę języków rdzennej ludności obu Ameryk wydziela się ze względów czysto geograficznych, jak dotąd nie udało się bowiem ustalić ich wzajemnego pokrewieństwa. Grupa ta jest silnie zróżnicowana i w dalszym ciągu, ze względu na słaby stopień poznania wielu należących do niej języków (zwłaszcza tych z obszaru Amazonii), nie ma wśród językoznawców zgody co do ich ostatecznej klasyfikacji. Udało się jednak wydzielić kilka rodzin językowych, co do których aktualnie nie zgłasza się już zastrzeżeń albo które uznawane są przez zdecydowaną większość specjalistów.

Rodziny językowe 
Poniżej podano zestawienie ważniejszych uznawanych przez większość specjalistów rodzin językowych wśród języków autochtoniczych obu Ameryk.

 Ameryka Północna (łącznie ze Środkową)
 języki eskimo-aleuckie
 języki algijskie
 języki algonkiańskie
 języki dene-jenisejskie
 języki na-dene
 języki atapaskańskie
 języki muskogejskie (muskogi)
 języki makrosiouańskie
 języki siouańskie
 języki irokeskie
 języki kaddo
 języki penutiańskie
 języki salisz
 języki juma
 języki wakaskie (wakasz)
 języki uto-azteckie
 języki majańskie (maja)
 języki otomang

 Ameryka Południowa
 języki ajmara
 języki araukańskie
 języki arawackie
 języki czibczańskie
 języki że
 języki karibi
 języki keczua
 języki mura
 języki tupi
 języki tupi-guarani

Ponadto wydziela się również ligę języków paleoamerykańskich oraz wiele języków izolowanych.

Liczba użytkowników 
Szacuje się, że językami autochtonicznej ludności obu Ameryk posługuje się dziś od 15 do 20 milionów osób. Wiele języków pierwotnych mieszkańców Ameryki wymarło wraz z najazdem ludności europejskiej z powodu wyniszczania bądź asymilacji plemion indiańskich. Współcześnie najliczniej reprezentowane są języki autochtoniczne w Ameryce Południowej: keczua – 11 mln mówiących, guarani – 2 mln, ajmara – 2 mln. Natomiast w Ameryce Północnej najliczniej reprezentowana jest rodzina na-dene – około 350–400 tys. mówiących.

Zobacz też 
 języki świata
 języki amerindiańskie

Przypisy
Jordan

Jordan – imię męskie

 Cieki wodne
 Jordan – rzeka na granicy Izraela i Jordanii
 Jordan – potok, dopływ Kłodnicy
 Jordan – potok, dopływ Czarnej Przemszy
 Jordan – struga, dopływ Drwęcy
 Jordan River – rzeka w Nowej Zelandii

 Osoby o imieniu Jordan
 Jordan – pierwszy biskup Polski
 Jordan (zm. 1328) – biskup warmiński
 św. Jordan Ansalone – włoski dominikanin, misjonarz, męczennik
 bł. Jordan z Saksonii – dominikanin
 Katie Price Jordan – brytyjska modelka i aktorka
 Jordan Farmar – koszykarz grający w lidze NBA

 Osoby o nazwisku Jordan
 Camille Jordan – francuski matematyk
 DeAndre Jordan – koszykarz amerykański 
 Eddie Jordan – Irlandczyk, założyciel zespołu F1 – Jordan Grand Prix
 Henryk Jordan – polski lekarz i społecznik
 Jan Jordan – żupnik krakowski
 Joe Jordan – szkocki piłkarz i menedżer
 Károly Jordán – węgierski taternik i matematyk
 Michał Stefan Jordan – generał polski
 Michael Jordan – koszykarz amerykański
 Michael Hakim Jordan – koszykarz amerykański
 Neil Jordan – irlandzki twórca filmowy
 Pascual Jordan – niemiecki fizyk
 Robert Jordan – (właśc. J.O. Rigney), pisarz amerykański
 Spytek Wawrzyniec Jordan – możnowładca polski
 Zygmunt Jordan – polski działacz polityczny i wojskowy
 Umberto Giordano – kompozytor włoski

 Inne
 Jordan – amerykański serial telewizyjny
 Jordan – święto w kościołach wschodnich
 Jordan Grand Prix – zespół Formuły 1

 Miejscowości w USA
 Jordan – miasto w stanie Minnesota, w hrabstwie Scott
 Jordan – miejscowość w stanie Montana, w hrabstwie Garfield
 Jordan – wieś w stanie Nowy Jork, w hrabstwie Onondaga
 Jordan – miejscowość w stanie Wisconsin, w hrabstwie Green
 Gminy w USA
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Illinois, w hrabstwie Whiteside
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Indiana, w hrabstwie Jasper
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Indiana, w hrabstwie Warren
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Iowa, w hrabstwie Monona
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Michigan, w hrabstwie Antrim
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Minnesota, w hrabstwie Fillmore
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Missouri, w hrabstwie Hickory
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Missouri, w hrabstwie Ripley
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Pensylwania, w hrabstwie Clearfield
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Pensylwania, w hrabstwie Lycoming
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Pensylwania, w hrabstwie Northumberland
 Jordan (ang. Jordan Township) – gmina w stanie Dakota Południowa, w hrabstwie Tripp
 Jordan (ang. Jordan Town) – gmina w stanie Wisconsin, w hrabstwie Green
 Inne miejscowości
 Jordan – miasto w Nowej Zelandii

 Zobacz też
 Jordanowie – polski ród szlachecki
Języki tocharskie

Języki tocharskie – grupa języków indoeuropejskich, które występowały na obszarze wschodniego Turkiestanu Chińskiego i Azji Środkowej. Na pustyni Takla-Makan odkryto spisane na liściach palmowych teksty religijne w dwóch odmianach języków tocharskich: język tocharski A (wschodni) i język tocharski B (zachodni). Teksty te, zapisane pismem brahmi, pochodzą z okresu V–VIII wieku n.e. i są przekładami indyjskich tekstów spisanych w sanskrycie. Języki tocharskie wymarły po VIII wieku wraz z kulturą Tocharów, którzy zostali najechani i podbici przez Ujgurów.

Języki tocharskie odkryli i opisali Emil Sieg i Wilhelm Siegling.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

 
Języki wymarłe w Azji
Sanskryt wedyjski

Sanskryt wedyjski – wymarły język z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich. Jest to najstarsza postać języka staroindyjskiego – sanskrytu, używana w okresie od XV do V wieku p.n.e. Z niego wywodzi się sanskryt klasyczny. Nazwa pochodzi od Wed, zbioru tekstów indyjskich, której najstarsza część, Rygweda (1500–1200 r. p.n.e.), została spisana właśnie w tym języku. Tym samym są to jedne z najstarszych zapisów języków indoeuropejskich.

Język wedyjski jest blisko spokrewniony z językiem awestyjskim, najstarszym zachowanym językiem irańskim.

Linki zewnętrzne 
 

Wedyjski
Wedyjski język
wedyjski
Język pali

Język pali (sanskr. पाळि pāli, szereg, wiersz, kanon), język palijski –  martwy język średnioindyjski z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich, wykazujący duże podobieństwo do języka wedyjskiego i sanskrytu klasycznego. Jest jednym z prakrytów.

W języku tym powstało wiele tekstów literackich i religijnych w okresie od III w. p.n.e. Na szczególną uwagę zasługuje  – tak zwany kanon palijski – zbiór ksiąg kanonicznych wczesnych szkół buddyjskich.

Język pali jest nadal używany jako język liturgiczny przez kultywujących tradycję therawady buddystów na Cejlonie i w Azji Południowo-Wschodniej.

Linki zewnętrzne 
 Kurs języka palijskiego
 Gramatyka języka palijskiego 
 Pali Text Society 

Języki Indii
Języki indoaryjskie
Języki Kambodży
Języki Bangladeszu
Języki Laosu
Języki Mjanmy
Języki Nepalu
Języki Sri Lanki
Języki Tajlandii
Języki Wietnamu
Język luwijski

Język luwijski – wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwali się w okresie III-I tysiąclecia p.n.e. Luwijczycy, zamieszkujący państwo Hetytów w północnej części Azji Mniejszej.

Zobacz też 
 hetyckie pismo hieroglificzne

Luwijski język
Luwijski
Królestwo hetyckie
Język licyjski

Język licyjski (inaczej likijski, pis. oryg. 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊍𐊆) – wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwali się w VII–I wieku p.n.e. Licyjczycy, zamieszkujący Licję – starożytną krainę w południowo-zachodniej Azji Mniejszej. Zachowało się ok. 200 inskrypcji z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e. spisane alfabetem licyjskim, który był rozwinięciem alfabetu greckiego.

Przypisy

Bibliografia 
 

Języki anatolijskie
Języki wymarłe w Europie
Język lidyjski

Język lidyjski – wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwali się w VII-I wieku p.n.e. Lidyjczycy, zamieszkujący Lidię – starożytną krainę w zachodniej Azji Mniejszej. Język lidyjski rozwinął się z języka nowohetyckiego. Zachowały się inskrypcje pochodzące z IV wieku p.n.e., spisane alfabetem greckim, a także pismem lidyjskim.

Przypisy 

Języki anatolijskie
Języki wymarłe w Europie
Lidia
Język karyjski

Język karyjski – wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwali się w II i I tysiącleciu p.n.e. Karowie, zamieszkujący Karię – starożytną krainę w południowo-zachodniej Azji Mniejszej.

Języki anatolijskie
Języki wymarłe w Azji
Język milyjski

Język milyjski (nazywany także licyjskim B) – wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwano się od VII do I wieku p.n.e. w Azji Mniejszej. Nazwę języka nadali mu współcześni uczeni, jednak trzeba mieć na uwadze, że milyjski, zwany też licyjskim B, jest odrębnym językiem od licyjskiego A. Język milyjski rozwinął się z języka luwijskiego.

Język milyjski zachował się na trzech inskrypcjach licyjskich z VI–IV wieku p.n.e., dwóch poematach liczących 34 i 71 wersów, które znajdują się na tzw. steli ksantyjskiej, odnalezionej w Ksantos, oraz krótszy napis (9 wersów) na sarkofagu w Antiphellus.

Przypisy 

Języki anatolijskie
milyjski
Jean Baptiste Joseph Fourier

Jean Baptiste Joseph Fourier (ur. 21 marca 1768 w Auxerre, zm. 16 maja 1830 w Paryżu) – francuski matematyk i fizyk. Twórca analizy harmonicznej, zwanej też analizą Fouriera – teorii szeregów Fouriera i transformacji Fouriera.

Życie i twórczość 
Szereg Fouriera to przedstawienie funkcji okresowej f w postaci sumy nieskończonego ciągu sinusów i cosinusów pomnożonych przez współczynniki. Fourier podał wzory całkowe na te współczynniki i twierdził, że ten szereg jest zbieżny do f dla szerokiego zakresu funkcji. Warunki dostateczne, przy których szereg Fouriera jest zbieżny do rozwijanej funkcji podał Dirichlet. 

Fourier używał tych szeregów w swej fundamentalnej pracy z teorii przewodzenia ciepła, opublikowanej w swej pracy Théorie analytique de la chaleur, Paris, 1822. 

W czasie wyprawy Napoleona do Egiptu Fourier był sekretarzem Instytutu Egipskiego w Kairze, komisarzem francuskim przy rządzie egipskim i szefem sądownictwa. Później był m.in. prefektem departamentu Izery i mieszkał w Grenoble.

Upamiętnienie 
Jego nazwisko pojawiło się na liście 72 nazwisk na wieży Eiffla.

Na jego cześć uniwersytet w Grenoble, w którym w 1811 r. założył on Faculté des Sciences, nazwano L’université Joseph-Fourier (UJF).

Zobacz też 
 Liczba Fouriera

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 
  [dostęp 2021-10-30].

Francuscy matematycy XVIII wieku
Francuscy matematycy XIX wieku
Równania różniczkowe – francuscy naukowcy
Francuscy fizycy XVIII wieku
Francuscy fizycy XIX wieku
Termodynamicy
Geofizycy

Członkowie Francuskiej Akademii Nauk
Wyróżnieni na liście 72 nazwisk na wieży Eiffla
Osoby upamiętnione nazwami dyscyplin matematycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami wielkości fizycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami uniwersytetów

Ludzie urodzeni w Auxerre
Urodzeni w 1768
Zmarli w 1830
Języki ałtajskie

Języki ałtajskie – grupa języków, wcześniej traktowanych jako rodzina językowa. Obecnie uznaje się języki ałtajskie raczej za ligę językową, czyli zespół języków, których podobieństwa wynikają ze wzajemnych interakcji. Badania przeprowadzone metodą triangulacji technik antropologicznych, językoznawczych i archeologicznych wskazują na wspólne źródło wszystkich języków – język transeurazjatycki. 

Grupa języków ałtajskich dzieli się na trzy rodziny:
 języki tureckie (turkijskie)
 języki mongolskie
 języki tungusko-mandżurskie

Językami ałtajskimi posługuje się ponad 152 mln osób, zamieszkujących rozległe obszary Azji, od Azji Mniejszej przez Azję Środkową i środkową Syberię, aż po chiński i rosyjski Daleki Wschód. Ze względu na swoje podobieństwo do języków uralskich łączone są w jedną ligę uralo-ałtajską. Do języków ałtajskich bywają zaliczane także języki japoński i koreański.

Języki ałtajskie z największą liczbą użytkowników to:
 turecki (ok. 80 mln),
 azerski (ok. 25 mln),
 uzbecki (18,5 mln),
 turkmeński (ok. 6,5 mln),
 tatarski (ok. 6 mln),
 ujgurski (ok. 6 mln),
 kazachski (ok. 5,3 mln),
kirgiski (ok. 5 mln),
 mongolski (ok. 4,5 mln).

Morfologicznie wszystkie języki ałtajskie należą do języków aglutynacyjnych. Ich cechą charakterystyczną jest również harmonia wokaliczna.

Klasyfikacja języków ałtajskich 
 języki ałtajskie (ok. 152 mln)
 języki tureckie (ok. 145 mln)
 czuwaski (ok. 1,5 mln)
 języki wschodniotureckie
 uzbecki (ok. 15 mln)
 nowoujgurski (ze staroujgurskim †) (ok. 8 mln)
 języki północnotureckie
 jakucki (ok. 300 tys.)
 tofa
 języki południowotureckie
 turecki (ok. 80 mln)
 turkmeński (ok. 6,5 mln)
 azerski (ok. 25 mln)
 gagauski (ok. 175 tys.)
 krymskotatarski (ok. 300 tys.)
 krymczacki (ok. 100 osób)
 języki zachodniotureckie
 kirgiski (ok. 5 mln)
 kazachski (ok. 5,3 mln)
 kipczacki †
 baszkirski (ok. 1,4 mln)
 karakałpacki (ok. 350 tys.)
 karaimski (ok. 100)
 tatarski (ok. 6 mln)
 języki mongolskie
 buriacki (ok. 350 tys.)
 dagurski (ok. 100 tys.)
 kałmucki
 mogolski
 mongolski (wschodniomongolski) (ok. 4,5 mln)
 mongorski
 santyjski
 ojracki (ok. 90 tys.) z kałmuckim (ok. 150 tys.)
 języki tungusko-mandżurskie
 języki tunguskie
 ewenkijski (ok. 48 tys.)
 eweński (lamucki) (ok. 13 tys.)
 języki mandżurskie
 mandżurski
 nanajski (goldyjski) (ok. 9 tys.)
 udehejski

Przypisy
Języki turkijskie

Języki turkijskie albo tureckie – rodzina wśród języków ałtajskich, na początku XXI w. najliczniejsza, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszary Eurazji:
 Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze, Gagauzi),
 Azji Mniejszej (Turcja),
 Zakaukazia (Azerbejdżan),
 Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny)
 Syberii (Jakucja).

Języki te dzielą się na następujące grupy:
 bułgarską (z której przetrwał tylko język czuwaski),
 oguzyjską,
 kipczacką,
 karłucką (czyli karachanidzką),
 północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański),
 południowosyberyjską.

Dawniej powszechną nazwą tej rodziny językowej używaną w polskiej turkologii był termin „języki tureckie”. Później jednak zaczęto stosować termin „języki turkijskie” – czynnie wprowadzony do turkologii przez Henryka Jankowskiego – co pozwala łatwo rozróżniać pomiędzy dwoma poziomami taksonomicznymi, np. w sformułowaniu „wyraz turkijski” (tak jak: „wyraz słowiański”) i „wyraz turecki” [= w języku większości mieszkańców Turcji] (tak jak: „wyraz polski”).

Najstarsze teksty 
Najstarsze inskrypcje, pochodzące z początków VIII wieku, odnaleziono w Mongolii, gdzie powstał pierwszy organizm państwowy ludów tureckich, tzw. pierwszy, a potem też drugi kaganat (staro)turecki. Są to głównie inskrypcje nagrobne zapisane tzw. alfabetem runicznym (niemającym związku z runami skandynawskimi). Język staroturkijski poświadczony w napisach runicznych, znad rzeki Orchon (stąd: pismo orchońskie) i górnego Jeniseju, jest już jednak w pełni ukształtowanym, artystycznym językiem literackim (pełnił on funkcję ponaddialektalnego literackiego koiné), toteż wysoce prawdopodobny jest domysł, że istniały też jakieś znacznie wcześniejsze zabytki w tym języku, które jednak – być może jako zapisane na mniej trwałym niż kamień materiale – nie zachowały się do naszych czasów. Turkijski alfabet runiczny został odcyfrowany przez uczonego duńskiego Vilhelma Thomsena w końcu XIX w. – sukces ten można uznać za jeszcze większy niż odczytanie hieroglifów egipskich, jako że w czasach Thomsena nie wiedziano nawet, w jakim języku są teksty spisane tym pismem; nie wiedziano też, czy jest to pismo alfabetyczne, sylabowe czy hieroglificzne, ani w jakim kierunku należy je czytać (np. z prawa na lewo, z góry w dół itd.).

Klasyfikacja języków turkijskich 
 języki ałtajskie (ok. 152 mln) – przynależność sporna
 języki turkijskie (tureckie, turko-tatarskie) (ok. 140 mln)

Zobacz też 
 języki świata

Uwagi

Przypisy
Języki mongolskie

Języki mongolskie – rodzina języków ałtajskich, której współcześni przedstawiciele wydzielili się z języka ogólnomongolskiego w XIV–XVI wieku (po rozpadzie imperium Czyngis-chana). Obejmuje obecnie ponad 8,5 mln mówiących, zamieszkujących głównie obszar wschodniej części Azji Środkowej (Buriacja, Mongolia, Mongolia Wewnętrzna, Mandżuria), a także Europy Wschodniej (Kałmucja). Najwięcej mówiących, bo aż 7 mln, posługuje się językiem mongolskim właściwym, podczas gdy każdym z pozostałych języków tej grupy posługuje się do kilkuset tysięcy osób.

Piśmiennictwo 
Języki mongolskie można podzielić na dwie grupy:
 tzw. „mongolskie peryferyjne”, głównie z obszaru Mandżurii i prowincji Gansu i Qinghai w Chinach (m.in. języki santyjski, mongorski i dagurski) o niewielkim zasięgu i braku własnej tradycji piśmienniczej
 oraz języki z obszarów Mongolii i południowo-środkowej Syberii (m.in. języki mongolski właściwy, ojracki i buriacki), tj. terenów tradycyjnie zamieszkiwanych przez plemiona mongolskie.

Plemiona i narody posługujące się językami tej drugiej grupy posiadają obecnie bogate piśmiennictwo, literaturę i prasę we własnym języku. Część języków zapisywana jest tradycyjnym pismem mongolskim (zwłaszcza na obszarze Chińskiej Republiki Ludowej), a część zmodyfikowaną cyrylicą rosyjską. 

Przez wieki ogromną rolę w piśmiennictwie odgrywał klasyczny język mongolski – język bogatej literatury, stosowany w piśmie (zapisywany pismem mongolskim) począwszy od XIII wieku. Niektóre plemiona (m.in. Buriaci) używały tego języka aż do wczesnych dekad XX wieku. Jego cechą charakterystyczną jest fakt, że nigdy nie był to język mówiony, a służył tylko za język piśmiennictwa różnych plemion mongolskich – odczytywany był zgodnie z zasadami wymowy danego języka lokalnego. 

Po II wojnie światowej ogromnie wzrosło znaczenie „języka chałchaskiego”, określanego dziś najczęściej po prostu jako język mongolski. Jest to dziś język urzędowy Mongolii i standard literacki języka mongolskiego w szerszym znaczeniu, obejmującego też dialekty Mongolii Wewnętrznej.

Klasyfikacja współczesnych języków mongolskich 
 języki ałtajskie
 języki mongolskie
 buriacki (ok. 350 tys.)
 dagurski (ok. 100 tys.)
 mogolski (na skraju wymarcia lub wymarły)
 mongolski (chałchaski i dialekty Mongolii Wewnętrznej) (ok. 7 mln)
 mongorski (ok. 204 tys.) 
 santyjski (ok. 374 tys.)
 szera-jögurski (ok. 12 tys.)
 ojracki (ok. 285 tys.) z kałmuckim (ok. 150 tys.)

Dane o liczbie użytkowników pochodzą ze spisu ludności w 1990 roku.

 podział Ethnologue

Historyczne języki mongolskie 
 ogólnomongolski
 staromongolski (do XII w.) – język hipotetyczny (brak źródeł pisanych), sprzed okresu podbojów Czyngis-chana
 średniomongolski (XII/XIII–XV/XVI w.)
 mongolski klasyczny – język pisany, używany powszechnie do początków XX wieku (dziś stosowany jedynie przez nieliczne plemiona w Mongolii Wewnętrznej)
 wczesnoojracki (zaja-pandicki)
 kitański (liao) (IV–XIII w.)

Przypisy

Bibliografia
Języki tungusko-mandżurskie

Języki tungusko-mandżurskie (języki tunguskie, języki mandżursko-tunguskie) – podrodzina języków ałtajskich, którymi posługuje się kilkadziesiąt tysięcy osób zamieszkujących rozległe obszary wschodniej Syberii oraz rosyjskiego i chińskiego Dalekiego Wschodu. Dzieli się na dwie grupy: tunguską i mandżurską. Językom tym, ze względu na postępującą asymilację, grozi wymarcie.

Klasyfikacja języków tungusko-mandżurskich 
 dawna
 języki uralo-ałtajskie
 języki ałtajskie (ok. 152 mln)
 języki tungusko-mandżurskie (ok. 75 tys.)
 języki tunguskie (ok. 39 tys.)
 ewenkijski (ok. 30 tys.)
 eweński (lamucki) (ok. 7,5 tys.)
 negidalski
 orocki
 języki mandżurskie 
 mandżurski (ok. 0,1 tys.)
 nanajski (goldyjski) (ok. 6 tys.)
 udehejski
 ulczyjski
 orokański
 oroczański
 sybeński (ok. 30 tys.)
 najnowsza (m.in. według Ethnologue)

Języki ałtajskie
Języki zagrożone w Azji
Język mandżurski

Język mandżurski – język z grupy tungusko-mandżurskiej, którym posługują się nieliczni przedstawiciele Mandżurów zamieszkujących północno-wschodnie Chiny (Mandżurię). Literatura, wzorowana na chińskiej, a zapisywana pismem mandżurskim, opartym na piśmie mongolskim, powstawała już od XVII w. Język mandżurski zagrożony jest wymarciem ze względu na daleko posuniętą sinizację Mandżurów. Na przełomie lat 80. i 90. niecałe 200 osób posługiwało się jeszcze tym językiem. Liczba mówiących w 2007 roku wyniosła 20 osób.

Przypisy

Bibliografia 
 Jerzy Tulisow, Język mandżurski, «Języki Azji i Afryki», Dialog, Warszawa, 2000, 192 s.

Linki zewnętrzne 
 
 Testowa Wikipedia w języku mandżurskim

Mandżurski
Mandżurski
Heilongjiang
Jilin
Liaoning
Mandżurski
Język eweński

Język eweński (lamucki) – język z grupy tungusko-mandżurskiej, którym posługuje się tunguski lud Ewenów, zamieszkujących rosyjską Syberię. Blisko spokrewniony z językiem ewenkijskim.

Jest silnie zagrożony wymarciem. Według danych z 2010 r. jedynie ok. 5,7 tys. spośród 22 tysięcy Ewenów posługuje się rodzimym językiem. Eweński raczej nie jest przyswajany przez dzieci. Wśród Ewenów częsta jest wielojęzyczność; w użyciu są języki rosyjski, jakucki i koriacki.

Do zapisu języka eweńskiego używana jest cyrylica, aczkolwiek w ograniczonym zakresie. Istnieją dwa standardy ortografii.

Przypisy

Bibliografia 
 

Języki ałtajskie
Języki zagrożone w Azji
Języki Rosji
Język ewenkijski

Język ewenkijski (Эвэды̄ турэ̄н) − język tunguski ludu Ewenków. Rozprzestrzeniony we wschodniej Syberii – od Jeniseju do Sachalinu. W Chinach posługuje się nim ok. 11 tys. osób (2007). Razem z językiem eweńskim i językiem mandżurskim zalicza się do grupy języków tungusko-mandżurskich. Ma wiele gwar i dialektów (m.in. „chakające", „siekające" i „szekające"), a podstawę języka literackiego tworzy dialekt południowy. W języku ewenkijskim występuje harmonia samogłosek. Zalicza się do języków aglutynacyjnych. Dysponuje skomplikowanym systemem przypadków, osobowych form czasownika i imiesłowów. Zawiera liczne zapożyczenia z języka jakuckiego i buriackiego.

Pismo oparte na alfabecie łacińskim funkcjonowało od 1931 roku. Od 1937 roku stosuje się system zapisu oparty na cyrylicy.

Alfabet

Przypisy 

Języki ałtajskie
Języki zagrożone w Azji