Daktylowiec właściwy

Daktylowiec właściwy (Phoenix dactylifera L.), palma daktylowa, daktylowe drzewo – gatunek rośliny z rodziny arekowatych (popularnie nazywanych palmami). W stanie dzikim nie występuje, jest natomiast uprawiany w wielu krajach świata.

Morfologia 
 KłodzinaBrązowa, zwężająca się ku górze, zwieńczona zielonym pióropuszem liści. Osiąga wysokość 15-25 m. Czasami z jednego systemu korzeniowego wyrasta kilka kłodzin.
 LiściePierzaste, sztywne, o długości do 3 m. Pojedynczy liść składa się z lancetowatych, ostro zakończonych listków, których liczba może dochodzić do 150. Liście na szczycie korony są wzniesione, niższe zwisające. Ogonek liściowy ma trójkątny przekrój poprzeczny z dwoma kątami bocznymi i jednym grzbietem, po jego obu stronach znajdują się liczne kolce.
 Kwiaty Jest wiatropylną rośliną dwupienną. Drobne, niepozorne kwiaty zebrane są w miotlasty, rozgałęziony kwiatostan, które początkowo osłonięte są długą, sztywną pochwą. Kwiatostan męski ma około 2 tysiące kwiatów, żeński mniej. Kwiaty męskie  zbudowane są z 6 działek okwiatu i 6 pręcików, kwiaty żeńskie z 6 działek i 3 słupków, dojrzewa tylko jeden z nich, 2 pozostałe obumierają.
 OwoceNazywane daktylami, czerwono-żółte pestkowce o długości do 70 mm, zawierające podłużne, brązowe nasiono. Pozostają na drzewie do wyschnięcia. Proces suszenia nie powoduje zbyt dużych zmian w wartościach odżywczych owocu, ponieważ zawiera on stosunkowo niewiele wody.

Składniki odżywcze 
Daktyle są bardzo dobrym źródłem przeciwutleniaczy i wykazują właściwości przeciwmutagenne w badaniach in vitro. Owoc składa się w 70% z węglowodanów (głównie z cukrów), co sprawia, że jest to jeden z najbardziej pożywnych naturalnych produktów spożywczych dostępnych dla człowieka. Zawartość wody wynosi od 15 do 30% w zależności od odmiany i stadium dojrzałości owocu.

Wartość energetyczna 
Daktyle są bardzo pożywne, przyswajalne i są wysokoenergetyczne. 

Palma daktylowa jest dobrym źródłem żywności o wysokiej wartości odżywczej. Owoc daktylowy jest bogaty w składniki odżywcze, a dzięki swoim wartościom dietetycznym zawsze był wysoko oceniany przez ludzi. Daktylowce dają ponad 3 000 kalorii na kilogram.

Białka i tłuszcze 
Obie substancje występują w małych ilościach. Tłuszcz jest głównie skoncentrowany w skórze i ma bardziej fizjologiczne znaczenie w ochronie owocu niż przyczynianie się do wartości odżywczej miąższu daktyli.

Witaminy i minerały 
Daktylowce na etapie dojrzewania, w którym są zwykle i najczęściej spożywane, zawierają:

*  witaminy A, B1, B2 i niacynę w rozsądnych ilościach, ale brak znaczących ilości innych witamin, w szczególności witaminy C, 

*  dobre źródło potasu, wapnia i żelaza, 

*  małe ilości chloru, miedzi, magnezu, siarki i fosforu.

Zastosowanie 
 Sztuka kulinarna

 Daktyle są głównym celem uprawy palmy daktylowej. Są słodkie, mają mięsisto-mazisty miąższ i są bardzo pożywne. Zawierają ponad 50% cukrów i witaminy. Wyróżnia się dwa ich rodzaje:
 miękkie – po wyciśnięciu uzyskuje się z nich sok zwany "miodem palmowym", z którego wytwarza się bardzo odżywczy „chleb daktylowy”,
 twarde – o dużej zawartości skrobi; zjadane na surowo lub mielone na mąkę, z której po dodaniu mąki jęczmiennej wypieka się tzw. "chleb pustyni".
 Wino i wódka palmowa: z soku uzyskanego z naciętego kwiatostanu daktylowca otrzymuje się po fermentacji wino palmowe, a w procesie jego destylacji wódkę palmową.
 Daktylowiec jako źródło cukru dla człowieka -  z zagęszczonego soku pozyskiwanego z palmy powstaje brunatny, ciągnący się cukier zwany jaggery.

 Roślina ozdobna 
W krajach o ciepłym klimacie (strefy mrozoodporności 10-12) daktylowiec jest uprawiany w ogrodach, alejach, parkach. W Polsce jest uprawiany w doniczkach i różnych pojemnikach jako roślina pokojowa.
 Inne zastosowania
 Kłody stanowią materiał budowlany, wykorzystywane są także jako opał.
 Z liści Żydzi budowali swoje szałasy w czasie 40-letniej tułaczki po pustyni. Obecnie nadal liści używa się do krycia dachów.
 Z liści wykonuje się maty, ich włókna stosuje się w plecionkarstwie.
 Mielone pestki stanowią paszę dla zwierząt hodowlanych.
 Z pestek wykonywano naszyjniki i bransolety.
 Z włókien osadki liści wykonywano pędzle.

Historia uprawy 
Jest jednym z najdawniej uprawianych drzew. Uprawiany był przez ludy starożytnego Bliskiego Wschodu: Sumerów, Kananejczyków, Chaldejczyków, Asyryjczyków. Zapylenie krzyżowe daktylowca jest narysowane na reliefie asyryjskim pochodzącym sprzed 3 tysięcy lat p.n.e. Znany i uprawiany był również przez Żydów. Między 1963 i 1991 rokiem w wyniku wykopalisk w Izraelu  (m.in. w twierdzy Masada) archeolodzy znaleźli nasiona daktylowców sprzed ok. 1900 do 2400 lat. „Najmłodsze” nazwane Metuzalemem (Methuselah) udało się skiełkować na początku XXI wieku. Z dalszych, w sumie 34 zasadzonych nasion, wykiełkowało 6. Według Pliniusza Starszego najsłodsze daktyle w I w. n.e. pochodziły z Judei.

Uprawa 
Daktylowce uprawiane w mieszkaniu rosną wolno, można je więc uprawiać przez wiele lat, zanim staną się zbyt duże na warunki mieszkaniowe. W mieszkaniu nie zakwitają i nie owocują. Daktylowca właściwego uprawia się z sadzonek wyprodukowanych przez ogrodników, lub z nasion. Kiełkują długo, nawet trzy miesiące.

Najlepiej rośnie na żyznej, gliniastej  ziemi, w miejscu o rozproszonym świetle. Najlepsze są doniczki wysokie i wąskie. Nie lubi pomieszczeń ogrzewanych, jednak temperatura nie może spaść poniżej 10 °C. Zimą zazwyczaj zrzuca dolne liście. Latem należy go podlewać obficie 2-3 razy w tygodniu, zimą raz na dwa tygodnie. Co roku przesadza się go do większej doniczki. Liście z kurzu czyści się przez spryskiwanie lub odkurzanie miotełką z piór. Palma daktylowa jest jednym z największych producentów żywności na hektar, a produkcja na świecie znacznie przekracza 3 miliony ton.

Głównymi producentami daktyli w 2017 roku byli kolejno: Irak, Iran, Algieria, Arabia Saudyjska i Pakistan.

Wymagania klimatyczne 
Palma daktylowa uprawiana jest w regionach suchych i półsuchych, które charakteryzują się długim i gorącym latem, brakiem opadów (lub co najwyżej niskimi) i bardzo niskim poziomem wilgotności względnej podczas okresu dojrzewania. Wyjątkowe wysokie temperatury (nawet 56 °C) są dobrze znoszone przez palmę daktylową przez kilka dni w trakcie nawadniania. Punkt zerowy roślinności palmy daktylowej wynosi 7 °C, powyżej tego poziomu wzrost jest aktywny i osiąga optimum w około 32 °C.

Daktylowiec nie wykazuje uszkodzeń w wietrznych warunkach. Palma daktylowa może wytrzymać silny, gorący wiatr.

Udział w kulturze 
 W Biblii hebrajskie słowo oznaczające daktylowiec wymienione jest 26 razy, głównie jako roślina, ale także jako nazwa miejscowości i imię kobiety.
 Dla Żydów daktylowiec był nie tylko źródłem pokarmu, ale od czasów Machabeuszy również  symbolem sprawiedliwości i zwycięstwa. Liście daktylowca noszono podczas procesji. Zwyczaj ten kontynuowany jest również w Nowym Testamencie, np. podczas triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy czy triumfu narodu wybranego w Apokalipsie (7,9).
 Podczas żydowskiego święta Sukkot z liści palmy daktylowej układane są bukiety zwane lulawem. Używane są podczas obrzędy dziękczynienia.
 Tora zabraniała Żydom wycinania palm daktylowych i innych drzew owocowych podczas wojny (Pwt 20,19-20). Nie zawsze jednak było to przestrzegane. Szczególnie perfidne było wycięcie w okolicy wszystkich drzew z kwiatostanami męskimi i pozostawienie drzew z kwiatostanami żeńskimi – pozbawione zapylacza nie mogły owocować.
 Palma daktylowa znajduje się w herbie Arabii Saudyjskiej i Kataru, zakonu paulinów, miasta Bet Sze’an, miał ją też na swojej pieczęci Thierry Alzacki.

Przypisy 

Arekowate
Rośliny pokojowe
Rośliny owocowe tropikalne
Rośliny biblijne