alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Związek Miast Polskich

Związek Miast Polskich (ZMP) – organizacja samorządów miejskich powołana do opracowywania wspólnego stanowiska wobec rządu i promocji miast członkowskich w Polsce i za granicą.

Geneza i historia 
Organizacja powstała w roku 1917 i działała aż do wybuchu wojny w 1939 roku. Związek miał wpływ na proces legislacyjny, promował gospodarkę i kulturę miast. Prowadził działalność wydawniczą i szkoleniową oraz wymianę doświadczeń pomiędzy służbami miejskimi. Utrzymywał kontakty z podobnymi organizacjami w innych krajach.

Po II wojnie światowej działalność Związku Miast Polskich została uniemożliwiona. Po wyborach samorządowych w 1990 pojawiła się inicjatywa restytucji Związku. W styczniu 1991 w gmachu Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu odbył się Kongres Restytucyjny. Za najpilniejsze zadania uznano wtedy: opracowanie programu budownictwa, regulację kwestii finansowych miast, gospodarkę gruntami miejskimi i obronę interesów miast.

Od 2003 corocznie odbywają się Kongresy Miast Polskich. Ostatnie kongresy odbyły się:
 2007: V Kongres Miast Polskich w Szczecinie
 2008: VI Kongres Miast Polskich w Bielsku-Białej, pod hasłem Jakość życia w miastach
 2009: VII Kongres Miast Polskich w Gnieźnie, pod hasłem Jakość usług komunalnych
 2010: VIII Kongres Miast Polskich w Kaliszu, pod hasłem Historia, kultura, tradycje jako czynniki rozwoju miast
 2011: IX Kongres Miast Polskich w Lublińcu, pod hasłem Infrastruktura kluczem do rozwoju miast
 2012: X Kongres Miast Polskich w Lublinie, połączony z IV Kongresem Urbanistyki Polskiej
 2013: XI Kongres Miast Polskich w Krakowie
 2014: XII Kongres Miast Polskich w Wejherowie, pod hasłem Miasta dla rozwoju
 2015: XIII Kongres Miast Polskich w Łodzi, pod hasłem Powrót do centrum, połączony z V Kongresem Urbanistyki Polskiej 
 2016: XIV Kongres Miast Polskich w Wałbrzychu, połączony z IV Kongresem Rewitalizacji Miast 
 2017: XV Kongres Miast Polskich w Krakowie, połączony z I Kongresem Polityki Miejskiej

Członkowie 
Do Związku należy 355 miast (stan na czerwiec 2023), w tym prawie wszystkie miasta wojewódzkie (w 2004 ze związku wystąpił Białystok i ponownie powrócił w 2019, w 2016 ze związku wystąpił Szczecin). W 2019 wystąpił Zamość. Ludność miast-członków stanowi ponad 72% miejskiej ludności kraju.

Prezesi 
Prezesami Związku byli dotąd:
 1991–1998: Wojciech Szczęsny Kaczmarek – prezydent Poznania
 1998–2002: Piotr Uszok – prezydent Katowic
 2003–2015: Ryszard Grobelny – prezydent Poznania
 od 2015: Zygmunt Frankiewicz – prezydent Gliwic

Miasta zrzeszone w ZMP 

Pełna i aktualna lista miast członków Związku Miast Polskich (alfabetyczna, wg województw).

Zobacz też 
 Związek Powiatów Polskich
 Unia Metropolii Polskich

Przypisy 

Organizacje miast
Stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego w Polsce
Miasta w Polsce
Zasada zachowania energii

Zasada zachowania energii – sformułowane przez Émilie du Châtelet empiryczne prawo fizyki, stwierdzające, że w układzie izolowanym suma wszystkich rodzajów energii układu jest stała w czasie. Oznacza to, że energia w układzie izolowanym nie może być ani utworzona, ani zniszczona, mogą jedynie zachodzić przemiany z jednych form energii w inne. Przykładem zmian energii z jednej formy w inną jest zamiana energii chemicznej w energię cieplną, co zachodzi np. podczas procesów spalania (np. spalanie wodoru w tlenie, spalanie paliw itp.).

Z zasady zachowania energii wynika kilka innych zasad szczególnych. Np. zasada zachowania energii mechanicznej obowiązuje, jeżeli na ciało (układ ciał) działają siły zachowawcze. Jeżeli jednak na ciało nie działają siły zachowawcze, to energia mechaniczna nie jest zachowana, ale przemienia się w inne formy energii, np. energię wewnętrzną ruchu chaotycznego molekuł, tworzących ciało. Innym szczególnym przypadkiem zasady zachowania energii jest pierwsza zasada termodynamiki.

Układy hamiltonowskie 
Twierdzenie Noether podaje ogólny związek między zasadami zachowania wielkości fizycznych (takich jak energia, pęd, moment pędu, ładunek) a symetriami układów fizycznych, które można opisać w ramach formalizmu Hamiltona. Z twierdzenia tego wynika, że energia układu fizycznego jest zachowana, jeżeli równanie opisujące ruch układu w czasie posiada symetrię translacji w czasie, tzn. jego postać nie zmienia się po podstawieniu do równania zamiast czasu  wielkości  gdzie  jest dowolną stałą wielkością.

Np. jeżeli pole sił działające na punkt materialny jest polem potencjalnym, to energia układu jest zachowana wtedy, gdy potencjał siły nie zależy od czasu, tj.  wtedy
  oraz
 

Konsekwencją równań Hamiltona jest stałość funkcji Hamiltona, która ma wtedy sens stałej energii układu, bo
 

Tak więc zachowana jest wielkość
 

Symetria translacji w czasie jest szczególnym przypadkiem ogólniejszej symetrii związanej z niezmienniczością mechaniki klasycznej względem transformacji Galileusza
 
 

Transformacje te tworzą grupę Galileusza.

W szczególnej teorii względności zachowanie energii jest również konsekwencją translacji w czasoprzestrzeni Minkowskiego
 

Ponieważ  więc translacja dla μ=0 odpowiada translacji czasu.

Konsekwencją symetrii translacji w czasoprzestrzeni Minkowskiego jest zachowanie tensora energii – pędu.

Układy niehamiltonowskie 
Zasada zachowania energii jest jednak spełniona także w innych układach, które nie wykazują czasowej symetrii translacyjnej. Przykładami takich układów są:
 układy opisywane przez fizykę statystyczną, gdzie symetria w czasie dla całego układu nie jest zachowana,
 układy, w których występują siły tarcia,
 inne układy, na przykład cechujące się przemianami nierównowagowymi, dla których opis hamiltonowski jest nieadekwatny.

Zobacz też 
 równoważność masy i energii
 zasada zachowania masy

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Andrzej Okołów, Dlaczego zasada zachowania energii nie jest spełniona w ogólnej teorii względności?, serwis „Zapytaj fizyka”, zapytajfizyka.fuw.edu.pl, 20 sierpnia 2021 [dostęp 2023-06-08].

Prawa mechaniki
Zasady zachowania
Zoologia

Zoologia (, zoon – zwierzę; λόγος, logos – nauka) – dział biologii badający zwierzęta. Dokładny zakres zoologii ewoluował w związku ze zmienną definicją tego królestwa. W latach 20. XXI wieku obejmuje ono organizmy, które mogą nie odpowiadać potocznemu rozumieniu tego słowa, od gąbek do ludzi. Przedstawiciel tej dziedziny to zoolog, a przedstawicielka – zoolożka.

Pierwsze prace zoologiczne ogłosił Arystoteles zwany ojcem tej dziedziny. Spośród około 300 jego dzieł do najważniejszych należą: 
 Historia naturalna zwierząt,
 O częściach zwierząt,
 O pochodzeniu zwierząt.

Zoologię nazwał Johann Schröder w 1659 roku w swoim dziele Zoologia, czyli historia zwierząt przydatnych w badaniach natury i chirurgii ().

Rewolucyjny wpływ na zoologię wywarł model ewolucji podany przez Charlesa Darwina, ogłoszony w wydanym w 1859 roku dziele O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego. Przyczynił się on do wyjaśnienia m.in. procesów i zjawisk z zakresu ewolucji, embriologii i także anatomii porównawczej.

Działy 
Nauki o poszczególnych grupach zwierząt to m.in.:
 entomologia,
 ichtiologia,
 herpetologia,
 reptiliologia,
 batrachologia,
 ornitologia,
 teriologia,
 cetologia,
 kynologia,
 prymatologia.

Gałęziami zoologii są także nauki o zwierzętach poprzednich epok (paleozoologia i paleozoogeografia), o stukturze populacji zwierzęcych i ich wzajemnym oddziaływaniu na środowisko (ekologia) czy zachowaniu i psychice zwierząt (etologia, zoopsychologia) oraz nauki obejmujące systematykę wszystkich organizmów zwierzęcych, także nauki zajmujące się budową i funkcjami ciała zwierząt, np.: anatomia, fizjologia, morfologia, embriologia, cytologia.

Polskie czasopisma naukowe 
Polskie czasopisma naukowe z dziedziny zoologii to m.in.:
 „Acta Palaeontologica Polonica”,
 „Annales Zoologici”,
 „Przegląd Zoologiczny”,
 „Wiadomości Entomologiczne”,
 „Zoologica Poloniae”.

Zobacz też 

 mikrobiologia
 zoogeografia
 kryptozoologia

Przypisy
Ziemia Święta

Ziemia Święta – termin pochodzący z Biblii, oznaczający Palestynę i Izrael jako miejsca rozgrywania się wydarzeń Starego i Nowego Testamentu. Od średniowiecza jest używany powszechnie przez chrześcijan, ale także w judaizmie i islamie.

Ziemia Święta jest celem licznych pielgrzymek. Jej opisy można znaleźć w wielu relacjach pielgrzymów starożytnych i współczesnych (np. Pątniczki Egerii (IV w.), Pielgrzyma z Bordeaux (IV w.), Anonima z Piacenzy (VI w.), Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, zwanego Sierotką (XVI w.), Maksymiliana Bawarskiego (XIX w.), Juliusza Słowackiego (XIX w.), Zofii Kossak-Szczuckiej (XX w.).

Różne odłamy chrześcijaństwa mają swoje odpowiednie instytucje, patriarchaty jerozolimskie, spełniające funkcję opieki nad Ziemią Świętą. W swoich oficjalnych nazwach odwołują się one do terminu Ziemia Święta. Z ramienia Kościoła katolickiego franciszkanie należący do prowincji nazywanej Kustodią Ziemi Świętej są oficjalnymi stróżami miejsc świętych związanych z wydarzeniami Nowego Testamentu. Istnieje ona od XIV wieku na terenie kilku krajów Bliskiego Wschodu.

Często Ziemia Święta jest terminem oznaczającym część Bliskiego Wschodu, w której skład wchodzą państwa: Liban, Syria, Izrael wraz z Palestyną, Jordania, część Egiptu z Górą Synaj, niekiedy nawet południowa Turcja.

Zobacz też 
 archeologia
 Studium Biblicum Franciscanum

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Krótka historia Ziemi Świętej w j. polskim
 Geografia Ziemi Świętej w j. polskim
 O klimacie Ziemi Świętej w j. polskim
 Flora i fauna Ziemi Świętej w j. polskim
 Strona oficjalnego przedstawicielstwa Kustodii Ziemi Świętej w Polsce w j. polskim

Kraje biblijne
Regiony i krainy historyczne Azji
Miejsca związane z życiem Jezusa
Z

Z (zet, minuskuła: z) – dwudziesta szósta litera alfabetu łacińskiego, trzydziesta litera alfabetu polskiego. Litera ta pochodzi od fenickiej (północno-zachodnio-semickiej) litery zaîn, poprzez grecką literę ζ (dzeta, zeta). W języku polskim oznacza spółgłoskę przedniojęzykowo-zębową, szczelinową, dźwięczną [], w języku niemieckim [], a w hiszpańskim [].

Inne reprezentacje litery Z

Zobacz też 
 Ź, Ż
 Ζ (dzeta)
 З (cyrylica)
 Z (symbol wojskowy)

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski
Zn

Zn – symbol chemiczny cynku,
 ZN – norma zakładowa;
 – pierścień klas reszt (przy odpowiednich warunkach nawet ciało) albo addytywna grupa klas reszt (grupa addytywna tego pierścienia),
 – multiplikatywna grupa klas reszt (grupa multiplikatywna powyższego pierścienia)
ZHR

Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej
 Zenitalna liczba godzinna (astronomia)
Zuch

Zuch – członek organizacji harcerskiej
 LWD Zuch – odmiana akrobacyjna polskiego samolotu LWD Junak
 Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ „Zuch”
 Zuch – powieść autobiograficzna Edmunda White'a
Zenon Izauryjczyk

Zeno, Imperator Caesar Flavius Zeno Augustus, Tarasicodissa, Trascalissaeus (ur. ok. 425, zm. 9 kwietnia 491) – cesarz wschodniorzymski od 9 lutego 474 do 9 kwietnia 491. Był zięciem cesarza Leona I, mężem jego córki Ariadny. 

Dowodził wojskami w Antiochii. Przyczynił się do upadku wszechwładnego wodza, Alana Aspara w 471 r. Za panowania swego syna Leona II występował w jego imieniu jako regent. W 475 utracił władzę w wyniku rewolty Bazyliskusa, który ogłosił się cesarzem. W sierpniu 476 roku wkroczył do Konstantynopola, usunął Bazyliskusa i odzyskał władzę. W 477 roku kazał zamordować Armatusa. Pełnił urząd konsula w 479 roku. W tym samym roku Odoaker odesłał mu insygnia cesarskie z zachodu i uznał jego formalne zwierzchnictwo. Mimo tego, Zeno poparł później przeciwko Odoakrowi władcę Ostrogotów Teodoryka, który w 489 najechał Italię, w 493 usunął rywala i założył w niej własne królestwo.

W 482 wydał tzw. Henotikon. W zamierzeniu Zenona miał to być akt kompromisowy między ortodoksyjnym  apostolskim i powszechnym chrześcijaństwem a niezależnym ortodoksyjnym według swoich orientalnych wyzawców  monofizytyzmem. Jednakże dokument tylko zaognił spory religijne, doprowadzając do tzw. miafizyckiej schizmy akacjańskiej.Sam Zenon przeszedł na orientalna  ortodoksje miafizycką razem z patriarchami  Akacjuszem i Flawitasem.W 488 roku  Zenon,sam będąc de facto uzurpatorem,stłumił bunt wiernego apostolskiej i powszechnej diofizyckiej ortodoksji  uzurpatora Leoncjusza 

W 489 zamknął szkołę w Edessie, poddającą się wpływowi  środkowo-wschodnich  ortodoksjyjnych  nauk nestoriańskich. Pod koniec panowania dokonał rzezi Żydów i Samarytan.Po jego smierci władzę przejał  cesarz Anastazjusz  wraz z generalami Witalianem,Aerobindasem  i pózniejszym cesarzem Justynem I oraz patriarchą Eufemiuszem  zwolennikami  kompromisów  pomiędzy ortodoksyjno-apostolskimi i powszechnymi(katolickimi ) chrześcijanqmi a  miafizytami(umiarkowanymi ortodoksami monofizyckimi).

Zobacz też 
 Zenon

Cesarze bizantyńscy
Dynastia leońska
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w V wieku
Zmarli w 491
Chrześcijaństwo starożytne
Regenci
Zawisza Czarny

Zawisza Czarny z Garbowa herbu Sulima (ok. 1370–1428) – rycerz
 Artur Zawisza Czarny – działacz niepodległościowy, uczestnik powstania listopadowego.
 August Zawisza Czarny  – właściciel dóbr ziemskich 
 Zawisza Czarny – dramat Juliusza Słowackiego
 s/y Zawisza Czarny (1934) – żaglowiec szkoleniowy ZHP (1934–1939)
 s/y Zawisza Czarny (1961) – żaglowiec szkoleniowy ZHP

Zobacz też 
 Zawisza
Złote Wybrzeże (Afryka)

Złote Wybrzeże () – część wybrzeża Zatoki Gwinejskiej (Ocean Atlantycki) w Afryce Zachodniej. Zostało ono odkryte przez Portugalczyków pod koniec XV wieku. W XVI wieku przez jego porty wywożono wydobywane w głębi lądu złoto, a stanowiło to aż 35% światowej produkcji tego kruszcu. Obecnie poza złotem eksportuje się również diamenty, mangan i boksyty. Duże porty morskie tego regionu to Sekondi-Takoradi, Akra, Tema.

Od nazwy wybrzeża nazwę przyjęła również istniejąca w latach 1901–1957  brytyjska kolonia Złote Wybrzeże, która po odzyskaniu niepodległości zmieniła nazwę na Ghana.

Może odnosić się też do:
 Brandenburskie Złote Wybrzeże, była kolonia niemiecka
 Brytyjskie Złote Wybrzeże, była kolonia brytyjska
 Duńskie Złote Wybrzeże, była kolonia duńska
 Holenderskie Złote Wybrzeże, była kolonia holenderska
 Portugalskie Złote Wybrzeże, była kolonia portugalska
 Szwedzkie Złote Wybrzeże, była kolonia szwedzka

Zobacz też 
 Wybrzeże Pieprzowe
 Wybrzeże Kości Słoniowej
 Wybrzeże Niewolnicze

Wybrzeża Afryki
Zatoka Gwinejska
Geografia Ghany
Zatoka (geografia)

Zatoka – część zbiornika wodnego (oceanu, morza, jeziora) wcinająca się w ląd, ograniczona często od wód otwartych przylądkami lub małymi wyspami, przy czym rozmiary i kształt tego akwenu nie mają większego znaczenia.

Zatoka w nawigacji morskiej 
Polskie słowo „zatoka” jest bardzo mało precyzyjne dla żeglugi, ponieważ jest stosowane bez względu na właściwości i wielkość akwenu. To samo określenie stosuje się dla Zatoki Perskiej będącej z punktu widzenia hydrologii oddzielnym morzem śródlądowym, jak i dla Zatoki Biskajskiej, która jest stosunkowo niewielkim wcięciem w linii brzegowej. Z powodów historycznych język polski nie wykształcił odpowiednich określeń, dlatego w praktyce w nawigacji morskiej stosuje się precyzyjne określenia angielskie:
 bight – zatoka między dwoma przylądkami, płytkowodna i niezbyt głęboko wcięta w ląd (np. Bight of Bonny – Zatoka Bonny)
 gulf – część oceanu lub morza dowolnie głęboko wcięta w ląd, swobodnie wymieniająca wody z główną częścią akwenu (np. Gulf of Mexico – Zatoka Meksykańska)
 bay – niewielka zatoka wyraźnie oddzielona od otwartego morza przylądkami i/lub wyspami (np. Gdańsk Bay – Zatoka Gdańska)
 cove – niewielka zatoka, wgięcie linii brzegowej, najczęściej o stromych i urwistych brzegach, z wąskim wyjściem (np. Anzac Cove – Zatoka Anzac)
 sound – wąska zatoka lub cieśnina łącząca sąsiednie obszary wodne o odmiennym reżimie hydrologicznym (np. Prince William Sound – Zatoka Księcia Williama)
 creek – estuarium rzeki lub strumienia wpadającego do morza (np. Wootton Creek)
 inlet – wąska, mała zatoka, głęboko wcinająca się w ląd (np. Burrard Inlet)
Należy mieć na uwadze, że tradycyjne nazwy części zatok mogą nie odpowiadać powyższej klasyfikacji lub występować w różnych źródłach pod różnymi nazwami (np. Gulf of Oman – Oman Sound, Mould Inlet – Mould Bay).

Zatoki morskie świata 
 Ocean Atlantycki: Biskajska, Kadyksu, Gwinejska, Biała, Wenezuelska, Moskitów, Meksykańska, Honduraska, Chesapeake, Fundy, Świętego Wawrzyńca, Ungava, Hudsona, Jamesa, Trondheimsfjorden.
 Ocean Arktyczny: Kandałaksza, Oneska, Dwińska, Bajdaracka, Obska, Amundsena, Boothia.
 Morze Północne: Morze Wattowe
 Morze Irlandzkie: Zatoka Dublińska
 Morze Barentsa: Zatoka Czoska, Zatoka Mezeńska
 Morze Bałtyckie: Kilońska, Meklemburska, Pomorska, Zalew Szczeciński, Gdańska, Pucka, Zalew Wiślany, Zalew Kuroński, Ryska, Fińska, Botnicka, Hanöbukten.
 Morze Śródziemne: Walencka, Lwia, Genueńska, Tarencka, Wenecka, Rijecka, Zatoka Koryncka, Wielka Syrta, Mała Syrta, Wielki Port, Port Marsamxett, Ramla Bay, Inland Sea
 Morze Czarne: Karkinicka, Taganroska

 Ocean Spokojny: Tajlandzka, Tonkińska, Zatoka Szelichowa, Alaska, Kalifornijska, Panamska, Karpentaria,

 Ocean Indyjski: Sueska, Akaba, Adeńska, Perska, Omańska, Kambajska, Bengalska, Wielka Australijska.

Zobacz też 

 zalew
 liman
 laguna
 fiord
ZIF

ZIF socket (), gniazdo z zerowym naciskiem wstawiania – podstawka (gniazdo) układu scalonego (np. procesora na płycie głównej komputera) umożliwiająca wymianę układu bez używania siły i bez ryzyka uszkodzenia.

ZIF connector (), złącze z zerowym naciskiem wstawiania – złącze dysku twardego Serial ATA (zazwyczaj 1,8 cala) umożliwiające wymianę go bez używania siły i bez ryzyka uszkodzenia.

Geneza 
Układ scalony (np. procesor) do działania wymaga styku z innymi elementami (np. w przypadku procesora − z płytą główną). Aby po umieszczeniu w gnieździe funkcjonował on poprawnie, konieczne jest zamknięcie obwodu elektrycznego. Umieszczenie go w gnieździe nie wyposażonym w układ ZIF wiąże się z koniecznością wywarcia na niego odpowiedniego nacisku i z tarciem. Dla układu o setkach styków (nóżek), wypadkowy nacisk przy wstawianiu lub wyjmowaniu może być bardzo wysoki (równy sile kilku kilogramów), co zagraża urządzeniu, do którego się wstawia układ, jak i samemu układowi scalonemu. Aby tego uniknąć, opracowano gniazda typu ZIF.

Działanie 
Zanim umieści się odpowiedni układ w gnieździe ZIF, należy przesunąć dźwignię lub suwak z boku podstawki, co uwalnia jej zaciski. W tym momencie układ może być bez problemu wstawiony, a ponieważ zaciski nie blokują pinów układu, umieszczenie go wymaga marginalnej siły nacisku (stąd nazwa ZIF). Jeśli układ zostanie prawidłowo wstawiony, przesuwa się dźwignię gniazda na swoje pierwotne miejsce, co powoduje zaciśnięcie się zacisków na jego stykach.

Zastosowanie 
Gniazda typu ZIF wykorzystywane są przy kosztownych układach scalonych, jak procesory (od połowy lat 90. w gniazdach procesorów właściwie nie stosuje się innych podstawek), dla których przewiduje się wielokrotne wyjmowanie i wkładanie do gniazda. ZIF spotyka się też w sprzęcie służącym do testowania sprawności chipów lub ich programowania, gdzie takie gniazdo jest przewidziane do działania kolejno z setkami układów. Podstawki ZIF są znacznie droższe od standardowych, dlatego stosuje się je wyłącznie tam, gdzie wykluczone jest użycie zwykłej podstawki.

Gniazda procesorów
Zygmunt Ajdukiewicz

Zygmunt Ajdukiewicz (ur. 22 stycznia 1861 w Witkowicach pod Tarnobrzegiem, zm. 29 kwietnia 1917 w Wiedniu) – polski malarz, brat stryjeczny Tadeusza Ajdukiewicza.

Naukę malarstwa rozpoczął w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie. W latach 1880–1882 studiował w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych, następnie w latach  1883–1885 w Monachium. W 1885 roku osiadł na stałe w Wiedniu. Był malarzem dworskim, malował też sceny rodzajowe i obrazy historyczne. Był ilustratorem Potopu Henryka Sienkiewicza. Wystawiał od 1882 w Krakowie, w Warszawie, we Lwowie, w Wiedniu, Berlinie, Monachium, Pradze. Jego obrazy wyróżniane były medalami w 1891 wielkim złotym medalem na wystawie w Wiedniu i złotym medalem II klasy w Berlinie, w 1898 złotym medalem II klasy w Wiedniu, w 1894 medalem srebrnym we Lwowie. W Muzeum Narodowym znajduje się jego obraz Do miasteczka.

Przypisy

Bibliografia 
 

Absolwenci i studenci Akademii Sztuk Pięknych w Monachium
Polscy malarze
Ludzie związani z Wiedniem
Urodzeni w 1861
Zmarli w 1917
Zawisza (imię)

Zawisza (, ) − starosłowiańskie imię męskie. Wywodzi się od słowa oznaczającego "zazdrosny o sławę".

Zawisza imieniny obchodzi 17 sierpnia.

Postaci o imieniu Zawisza 
 Zawisza – kanonik krakowski,
 Zawisza Czarny z Garbowa – polski rycerz,
 Zawisza z Falkenštejnu – czeski rycerz,
 Záviš Kalandra – czeski publicysta, historyk i teoretyk literatury,
 Zawisza Kurozwęcki – regent Królestwa Polskiego, biskup krakowski,
 Zaviša Milosavljević – serbski trener piłkarski,
 Zawisza Oleśnicki Czerwony – polski rycerz.

Przypisy 

Męskie imiona słowiańskie
Zofia Charszewska

Zofia Charszewska z domu Uziembło (ur. 22 kwietnia 1909 we Lwowie, zm. 22 czerwca 1941 tamże) – polska pisarka, autorka wierszy i opowiadań dla dzieci i młodzieży, oraz autorka powieści Franek, jego pies i spółka.

Początkowo pracowała jako nauczycielka, jednak po kilka latach, z powodu choroby, musiała przerwać wykonywanie zawodu i zaczęła pisać. Debiutowała w „Płomyczku” w 1930 i związana była z nim aż do wojny, publikując rocznie do kilkudziesięciu tekstów. Równolegle studiowała bibliotekoznawstwo. Wydała kilka książeczek (np. Spółdzielnie młodzieży, Pracujmy gromadą) poświęconych szkolnym kooperatywom i szkolnym kasom oszczędności (SKO).

Po wybuchu wojny w 1939 Zofia Charszewska z mężem, Adamem Charszewskim (), zamieszkali w okupowanych przez sowietów Lwowie i znaleźli zajęcie w „Państwowym Wydawnictwie Mniejszości Narodowych ZSRR”, w dziale czytanek dla młodzieży. 

Pisarka zginęła  22 czerwca 1941, w dniu rozpoczęcia Operacji Barbarossa, podczas niespodziewanego niemieckiego nalotu bombowego na Lwów, kiedy to bomba uderzyła w idącą ulicą grupkę pisarzy. Zginęli wtedy: Aleksander Hawryluk, Stepan Tudor, Franciszek Parecki i ich żony, oraz Zofia Charszewska.

Jej jedyna książka beletrystyczna – Franek, jego pies i spółka – była pierwotnie drukowana w odcinkach w 1938 w „Płomyczku” (od nr 21 z 3 lutego do nr 39 z 9 czerwca). Pierwsze wydanie książkowe w 1947, kolejne wydania w latach 1948, 1950, 1954, 1956,1960, 1961.

Książka bazuje na autentycznej historii. We wstępie czytamy: Franek istniał naprawdę. I naprawdę istniał Kruczek. Frankowi i jego rodzinie powodziło się jako tako, dopóki jego ojciec miał pracę. Gdy ją stracił musiał wyjechać z miasteczka w poszukiwaniu nowej, a syn... postanowił zostać śmieciarzem. Oczywiście trudno było Frankowi przedzierzgnąć się w śmieciarza. Palił go wstyd. A nuż kto zobaczy?. W końcu, zaniedbując naukę, przełamał się, spotkał też kolegę Józka, który nauczył go śmieciarskiego fachu. A kiedy dołączył do nich mały Julek, Stefek Bartczak i Romek Stolarski zorganizowali spółkę z własnym honorowym regulaminem. Ojciec Franka wypowiedział też znamienne słowa Trzeba być solidarnym. Jeden za wszystkich, a wszyscy za jednego.

Prof. Bolesław Olszewicz, autor Listy strat kultury polskiej z 1947 wymienił w niej nazwisko Zofii Charszewskiej. Pisarka nie znalazła się na Liście strat kultury polskiej 1939–1945 przygotowywanej przez Andrzeja K. Kunerta (I tom, 1998).

Bibliografia 
 Stanisław Grabowski, Pisali do Płomyczka – Zofia Charszewska, „Płomyczek” 10/2002, s. 10, ISSN 0137-8511.

Linki zewnętrzne 
 Dzieła Zofii Charszewskiej w bibliotece Polona

Ludzie urodzeni we Lwowie
Polscy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej
Urodzeni w 1909
Zmarli w 1941
Zwierzęta hodowlane

Zwierzęta hodowlane – zwierzęta udomowione lub dzikie, które chowane w odpowiednich warunkach (gospodarstwo rolne, ogród zoologiczny, specjalistyczne fermy) służą jako źródło żywności (mięso, mleko, tłuszcz, jajka) i innych materiałów (skóra, futro, wełna, pierze), a także jako siła pociągowa, do jazdy wierzchem, jako zwierzęta juczne lub pełniące inne funkcje użytkowe. Osobniki o szczególnych walorach użytkowych i hodowlanych hoduje się jako materiał reprodukcyjny – zwierzęta zarodowe.

Wśród zwierząt hodowlanych wyróżniane są:
 zwierzęta gospodarskie: bydło domowe, świnia, owca, koza, koń, muł, osioł, królik domowy, drób, zwierzęta futerkowe i pszczoły,
 drób: kura, kaczka domowa, gęś domowa, indyk, perliczka, gołąb, struś, bażant, przepiórka japońska,
 zwierzęta domowe: pies, kot, mysz, ryby akwariowe, chomik, szczur, papuga, królik, świnka morska, kanarek, jeż hodowlany
 inne: renifer, wielbłąd, lama, jak, słoń indyjski, zwierzęta futerkowe.

Gospodarskie zwierzę hodowlane czystorasowe 
Zgodnie z ustawą o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich zwierzęciem hodowlanym czystorasowym jest zwierzę hodowlane  czystorasowe w rozumieniu art. 2 pkt 9 rozporządzenia 2016/1012, a w odniesieniu do jeleniowatych, drobiu i zwierząt futerkowych oraz gatunków: alpaka (Vicugna pacos), jedwabnik morwowy (Bombyx mori) i pszczoła miodna (Apis mellifera) – zwierzę pochodzące co najmniej od dwóch pokoleń przodków wpisanych do księgi hodowlanej danej rasy lub linii hodowlanej, które spełnia warunki wpisu do księgi hodowlanej określone w programie hodowlanym.

Zobacz też 

 krętorogie
 rośliny uprawne
 zwierzęta użytkowe

Przypisy 

 

da:Husdyr
de:Zuchttiere
en:Domesticated animals
no:Husdyr
Znaki niedrukowalne

Znaki niedrukowalne – wszystkie znaki występujące w tekście zapisanym w postaci cyfrowej (z użyciem komputera), których nie widać w treści dokumentu lub są prezentowane jako odstępy (na przykład różne rodzaje spacji, tabulacja) na ekranie monitora i w druku.

Do znaków niedrukowalnych należą:
 znaki wprowadzane przez osobę piszącą (wprowadzane z klawiatury kody spacji, entera, tabulatora oraz inne kody wstawiane zazwyczaj kombinacjami klawiszy);
 znaki wstawiane do tekstu automatycznie przez oprogramowanie:
 znaki dzielenia wyrazów
 rozłączniki, na przykład znaki blokujące tworzenie ligatur
 złączniki (znaki blokujące dzielenie wyrazu w danym miejscu)
 znaki wymuszające wcięcie tekstu
 znak końca wiersza
 znak końca łamu
 znak końca kolumny
 znak końca strony
 BOM
 znak końca pliku (EOF)
 znaki sterujące.

Zobacz też 
 znaki drukowalne
 DTP
Znormalizowany maszynopis

Znormalizowany maszynopis – ustalony sposób przygotowania materiału tekstowego dla redakcji wywodzący się z czasów, gdy prace dostarczano w postaci maszynopisu (tekstu na papierowych kartkach uzyskanego przy pomocy maszyny do pisania). Znormalizowany maszynopis liczy 1800 znaków na stronie (w tym spacje i znaki interpunkcyjne) w układzie: 60 (przeciętnie) znaków w wierszu, 30 wierszy na stronie, podwójny odstęp między wierszami.

Obecnie pod pojęciem znormalizowanego maszynopisu rozumie się zazwyczaj samą liczbę 1800 znaków jako jednostkę wielkości stosowaną przy określaniu objętości materiału przygotowywanego przez autora – często jednak norma ta określana jest indywidualnie przez każdego edytora czy wydawcę. Najczęściej jest to wydruk komputerowy o podanych wyżej parametrach, co oznacza np. zastosowanie czcionki Times w stopniu 13 przy odstępie podwójnym (np. przy czcionce Times 12 i odstępie pojedynczym na stronie A4 mieszczą się dokładnie 2 strony maszynopisu znormalizowanego). Taki układ tekstu jest wygodny do czytania dla większości osób, nawet noszących okulary, oraz zapewnia miejsce na wygodne nanoszenie znaków korektorskich.

Inną podobną jednostką jest arkusz wydawniczy – 40 000 znaków, co oznacza ok. 22 strony znormalizowanego maszynopisu.

Dla potrzeb ustalania wynagrodzenia tłumacza przysięgłego, za stronę uważa się 1125 znaków, tj. 25 wierszy po 45 znaków, przy czym znak definiuje się jako „wszystkie widoczne znaki drukarskie, w szczególności litery, znaki przestankowe, cyfry, znaki przeniesienia oraz uzasadnione budową zdania przerwy między nimi”. zaś stronę rozpoczętą uważa się za całą (§ 8 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności tłumacza przysięgłego; ).

DTP
Zbiór pusty

Zbiór pusty – zbiór niezawierający żadnych elementów; zazwyczaj oznaczany symbolami   rzadziej  (niegdyś również: 0 lub Λ). Zbiór, który nie jest pusty, tj. taki, który zawiera choćby jeden element, nazywany jest zbiorem niepustym.

W teorii mnogości Zermela-Fraenkla istnienie zbioru pustego jest zagwarantowane przez aksjomat zbioru pustego, a jego jedyność wynika z aksjomatu ekstensjonalności.

Własności 
 Zbiór pusty jest podzbiorem każdego zbioru:
 
 bo zgodnie z definicją zachodzi
 
 Prawdziwość powyższej implikacji wynika z reguły z fałszu wynika wszystko.
 Suma dowolnego zbioru A i zbioru pustego jest równa zbiorowi A:
 
 Iloczyn dowolnego zbioru A i zbioru pustego jest równy zbiorowi pustemu:
 
 Iloczyn kartezjański dowolnego zbioru A i zbioru pustego jest równy zbiorowi pustemu:
 
 Jedynym podzbiorem zbioru pustego jest zbiór pusty:
 
 Oznacza to, że zbiór potęgowy zbioru pustego zawiera tylko jeden element, czyli zbiór pusty.
 Moc zbioru pustego wynosi 0:
 
 Dla dowolnego zbioru A zbiór pusty jest relacją w A zwaną relacją pustą.
 Dla dowolnego zbioru A można określić funkcję  zwaną funkcją pustą.
 Jeżeli  jest dowolną funkcją zdaniową, to prawdą jest, że:
 
 Ponadto dla dowolnej funkcji zdaniowej  i zbioru A, na którym jest ona określona, zachodzi warunek:
 
  etc.

Zobacz też 
 zbiór jednoelementowy

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Teoria mnogości
Zecerstwo

Zecerstwo – dział poligrafii zajmujący się ogółem czynności prowadzących do uzyskania obrazu kolumn publikacji gotowych do druku. Dzieli się na dwie podstawowe fazy: skład i łamanie (a także równoległe z nimi nadawanie korekty). Skład to samo utworzenie tekstu, a łamanie to wprowadzenie tekstu na kolumny i połączenie go tam z materiałem ilustracyjnym. Od czasów Jana Gutenberga do końca XIX wieku zecerstwo polegało na układaniu pojedynczych czcionek wraz z innymi elementami graficznymi. Prace zecerskie usprawniło wynalezienie odlewarek do całych rzędów tekstu – wierszy linotypowych, jak i wprowadzenie szeregu innych metod automatyzujących pracę zecerni (tastry i odlewarki monotypowe), a następnie wprowadzenie fotoskładu i wreszcie DTP.

Spośród zawodów zecerskich można wyróżnić dwa podstawowe:
 zecer (składacz, w żargonie zwany także dzięciołem) – osoba tworząca skład zecerski, czyli składająca teksty (a także tabele)
 metrampaż (łamacz) – osoba wykorzystująca ten skład do formowania kolumn.

Podział ten był o tyle istotny, że sam proces ułożenia z fizycznych elementów całego tekstu był na tyle pracochłonny, że odbywał się poza kolumną, bezpośrednio na blacie stołu zecerskiego. Ze składu zecerskiego robiono odbitki kontrolne (szczotki), nanoszono korektę i, dopiero gdy tekst był gotowy, włamywano go na kolumny, dzieląc (łamiąc) szpaltę na łamy i formując z nich kolumny, układając je z resztą justunku oraz z różnego rodzaju elementami stanowiącymi materiał ilustracyjny.

Zecerstwo, jako ogół materialnych procesów przetwarzania tekstu, jest terminem historycznym wypartym dzisiaj przez procesy niematerialne zwane elektronicznym składem i łamaniem publikacji lub określane skrótem pochodzącym z języka angielskiego – DTP.

Bibliografia
Zecer

Zecer (inaczej składacz, , od : posadzić, usadowić, składać, stawiać) – wysoko kwalifikowany pracownik zecerni wykonujący skład ręczny lub maszynowy na potrzeby druku typograficznego. Skład odbywał się na podstawie załączonego materiału z adiustowanym wydrukiem lub maszynopisem. Zecer składał z materiału zecerskiego (czcionki i inne elementy) proste formy drukowe lub przygotowywał elementy tych form (szpalty, tabele, wzory) do późniejszego wykorzystania przez metrampaża. Zecerem była zarówno osoba pracująca w pojedynczych gotowych czcionkach fabrycznych, jak i operator odlewarki monotypowej składający tekst z bieżąco odlewanych pojedynczych czcionek (monotypów) składanych od razu w tekst, jak i operator odlewarki (składarki) linotypowej tworzący od razu całe wiersze linotypowe tekstu szerokości szpalty.

Zecer pracował „w ołowiu” (stop drukarski), stąd ołowica była chorobą zawodową wielu zecerów, a w każdej zecerni istniały dla pracowników przydziały mleka na miejscu. Wśród zecerów można było spotkać nierzadko osoby głuche – gdyż potrafiły one idealnie skupić się nad pracą wymagającą dużej koncentracji i właśnie zawód zecera był jedną z tych profesji, gdzie głuche osoby kierowano. Zecerstwo było rzemiosłem wymagającym olbrzymiej wiedzy i doświadczenia, stąd zecerów na równi z drukarzami nazywano „towarzyszami sztuki drukarskiej” i było to określenie mające w sobie bardzo dużo prawdy. Wśród wielu niezwykłych umiejętności zecera było m.in. biegłe czytanie tekstu jednocześnie do góry nogami i w odbiciu lustrzanym.

Szkolne zajęcia na zecerni prowadzono jeszcze pod koniec lat 90. XX wieku.

Zobacz też 

 DTP
 kolumna
 łam
 łamanie
 poligrafia
 skład
 sztylet zecerski

Bibliografia 
 

Zecerstwo
Ginące zawody
Zawody rzemieślnicze
Zodiak

Zodiak (łac. zōdiacus z gr. ζῳδιακός κύκλος „krąg zwierzątek”, κύκλος „krąg” i ζῴδιον zdr. od ζῷον „zwierzę”) – pas na sferze niebieskiej w płaszczyźnie ekliptyki o szerokości ok. 16°. W jego obszarze znajduje się widoczne z Ziemi Słońce zataczające w ciągu roku pełny obieg. W astrologii kąt pełny (360°) podzielono na 12 równych części, stąd wyróżnia się 12 astrologicznych znaków zodiaku odpowiadającym 12 gwiazdozbiorom zodiakalnym (w przeciwieństwie do współczesnej astronomii uwzględniającej 13 gwiazdozbiorów przecinających ekliptykę). Współcześnie ze względu na zjawisko precesji pierwotny podział zodiakalny znacząco odbiega od rzeczywistych obserwacji (czas wchodzenia Słońca w dany gwiazdozbiór), a nawet zdarza się, że jest całkowicie rozłączny.

Punkty przecięcia równika niebieskiego z ekliptyką nazywa się punktami równonocy: wiosennej i jesiennej. Chwilę przejścia Słońca przez punkt równonocy wiosennej przyjmuje się za kalendarzowy początek astronomicznej wiosny – Słońce wchodzi w astrologiczny znak Barana (nie mylić z gwiazdozbiorem Barana). Analogicznie początkiem jesieni jest równonoc jesienna, kiedy Słońce wchodzi w astrologiczny znak Wagi.

Zodiak tropikalny (astrologiczne znaki zodiaku) 
Ekliptykę w starożytności podzielono na 12 równych części po 30°.

W czasach, gdy podzielono ekliptykę na znaki Zodiaku, punkt Barana, który rozpoczyna znak Barana, znajdował się w obrębie współczesnego gwiazdozbioru Barana. Położenie znaków zodiaku pokrywało się wówczas w przybliżeniu z położeniem gwiazdozbiorów. Na skutek precesji osi ziemskiej punkt Barana od tego czasu przesunął się o około 30°, czyli na początek gwiazdozbioru Ryb. Również w wyniku ostatecznego ustalenia granic gwiazdozbiorów w 1930, doszedł 13 gwiazdozbiór przecinający ekliptykę: Wężownik.

Słońce przesuwa się o niecały 1° dziennie wzdłuż linii ekliptyki. W związku z różnicą roku zwrotnikowego i kalendarzowego Słońce wchodzi w dany stopień i znak zodiaku o innej porze dnia, a czasem w innym dniu miesiąca niż w roku ubiegłym. Pozycję Słońca w określonym czasie, względem określonego miejsca na Ziemi można sprawdzić w efemerydach.

W astrologii znakom zodiaku przypisano arbitralnie różne znaczenia wykorzystywane przy stawianiu horoskopów.

Motyw astrologicznego zodiaku był tematem przewodnim wielu filmów, m.in. serialu kryminalnego Horoskop śmierci. Łacińskie nazwy znaków zodiaku noszą kolonie z serialu Battlestar Galactica.

Gwiazdozbiory na ekliptyce 
Data „wchodzenia” Słońca w obszar danego gwiazdozbioru zmienia się w czasie. Jest to spowodowane ruchem precesyjnym Ziemi.

Przykładowo, okresy pobytu Słońca na tle kolejnych, nieregularnych odcinków ekliptyki w roku 2011 wyglądały następująco:

Zobacz też 
 rok platoński
 zodiak chiński
 znaki zodiaku w indyjskim Dźjotisza

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Znaki zodiaku 2000 – 2025 (uwaga: dane dla strefy czasowej UTC+1). dr Kazimierz Borkowski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej

Astronomia sferyczna
Astrologia
Zasada wzajemności (fizyka)

Zasada wzajemności – ogólne prawo fizyczne dotyczące wzajemnej relacji zjawisk prostych i odwrotnych.

Stwierdza ono, że jeśli istnieje jakieś zjawisko proste (przyczyna A wywołuje skutek B), to istnieje także zjawisko odwrotne (przyczyna B wywoła skutek A).

By opisać nietrywialne przykłady tej wzajemnej relacji wyróżnimy najpierw dwa rodzaje zjawisk:

Zjawisko główne – takie zjawisko fizyczne, w którym przyczyna wywołuje skutek tej samej natury fizycznej. Np. wydłużanie się drutu pod wpływem siły rozciągającej, przyrost temperatury w wyniku ogrzewania, przepływ ciepła wskutek różnicy temperatur, przepływ prądu elektrycznego pod wpływem przyłożonego napięcia.

Zjawisko sprzężone – takie zjawisko fizyczne, w którym przyczyna wywołuje skutek innej natury fizycznej. Np. rozszerzanie się drutu wskutek ogrzewania, przyrost temperatury drutu wskutek jego rozciągania, przepływ ciepła wskutek działania przyczyn natury nietermicznej, przepływ prądu elektrycznego wskutek działania przyczyn natury nieelektrycznej.

Widać, że zjawiskom głównym towarzyszą zjawiska sprzężone, np. rozciąganiu drutu towarzyszy zarówno przyrost temperatury drutu, jak i jego wydłużanie się.

Przykłady 
Załóżmy, że podgrzewamy metalowy drut, nie tylko zwiększy się jego temperatura (zjawisko główne), zwiększy się także jego długość (zjawisko sprzężone). Zgodnie z zasadą wzajemności można oczekiwać, że rozciągając drut (przykładając siłę), nie tylko wydłuży się (zjawisko główne), ale i ogrzeje – nastąpi przemiana energii mechanicznej na cieplną (zjawisko sprzężone).

Możemy więc powiedzieć, że wydłużenie wskutek ogrzania jest zjawiskiem prostym, a ogrzanie wskutek rozciągnięcia – zjawiskiem odwrotnym (kwestia określenia tego co jest „proste”, a co „odwrotne” jest sprawą konwencji).

Inny przykład: odkształcając ciało zauważamy, że wytwarza się w nim różnica potencjałów – pole elektryczne (zjawisko proste), jednocześnie przykładając pole elektryczne do tego ciała możemy, znów, zgodnie z zasadą wzajemności, oczekiwać, że wywołamy jego odkształcenie (zjawisko odwrotne). Jeśli odkształcenia te są proporcjonalne do natężenia pola elektrycznego, co ma miejsce tylko w przypadku tzw. piezoelektryków, to mówimy odpowiednio o efektach piezoelektrycznym prostym i odwrotnym. Oprócz tej specjalnej grupy materiałów, wszystkie ciała odkształcają się proporcjonalnie do kwadratu natężenia pola. Zjawisko to nazywa się elektrostrykcją i jest jednak na ogół bardzo słabo widoczne.

Wybrane zjawiska sprzężone 
W poniższych tabelach jednakowym kolorem oznaczono zjawiska sprzężone. Na przekątnych znajdują się zjawiska główne, tzn. nieposiadające sprzężonego z nim zjawiska odwrotnego.

Zjawiska sprzężone kwazistatyczne (odwracalne)

Zjawiska sprzężone nieodwracalne występujące przy braku obecności pola magnetycznego

Zjawiska sprzężone nieodwracalne występujące w obecności pola magnetycznego 

Prawa fizyki
Zasada wzajemności

Zasada wzajemności (prawo międzynarodowe) – pojęcie prawne
 Zasada wzajemności – prawo fizyki
 Reguła wzajemności – psychologia społeczna

Zobacz też 
 Do ut des – zasada wzajemności istniejąca już w starożytnej Italii, wiążąca ofiarnika i bóstwo, któremu składana jest ofiara
 Złota reguła etyczna – zasada wzajemności w etyce
Związki heterocykliczne

Związki heterocykliczne – szeroka klasa pierścieniowych związków chemicznych, w których co najmniej jeden układ cykliczny zawiera jeden lub więcej atomów pierwiastków innych niż węgiel. Najczęściej spotykanymi pierwiastkami wchodzącymi w skład pierścieni są tlen, azot i siarka.
Struktury te mogą obejmować zarówno układy aromatyczne jak i alicykliczne. Prostymi związkami heterocyklicznymi są pirydyna (C5H5N), pirymidyna (C4H4N2) oraz dioksan (C4H8O2).

Zazwyczaj w chemii organicznej za związek hetorocykliczny uważa się każdy związek cykliczny, który zawiera w części cyklicznej inny pierwiastek niż węgiel. Jednakże istnieje kilka wyjątków od tej reguły: niektóre klasy związków organicznych, takie jak węglowodany, zazwyczaj nie są nazywane związkami heterocyklicznymi, mimo że z formalnego punktu widzenia nimi są.
Ponadto wiele związków makrocyklicznych zwyczajowo nie jest nazywanych związkami heterocyklicznymi.

W przypadku wielu związków chemicznych, które są "standardowo" zbudowane z regularnie występujących dwóch rodzajów atomów (np. tlenu i węgla (eter koronowy) lub z krzemu i tlenu (cyklosiloksany), lub azotu i fosforu (fosfazen)) terminu "związek heterocykliczny" używa się dopiero wtedy, gdy w cyklu pojawiają się jeszcze jakieś inne atomy, np. azotu lub w przypadku cyklosiloksanów i fosfazenów – paradoksalnie – węgla.

Przegląd wybranych związków heterocyklicznych 
Nazwa w liczbie mnogiej oznacza występowanie izomerów.

Pierścienie trójczłonowe 
Heterocykle zbudowane z trzech atomów węgla są bardzo reaktywne z uwagi na występowanie znacznych naprężeń w obrębie pierścienia. Jeżeli obecny jest tylko jeden heteroatom, to związek taki jest zasadniczo stabilny w warunkach standardowych, jednakże związki zawierające dwa heteroatomy są bardzo nietrwałe, występują raczej jako reaktywne intermediaty. Do pospolitych związków z pierścieniem trójczłonowym należą:

Do związków z dwoma heteroatomami należą:

Pierścienie czteroczłonowe 
Związki z jednym heteroatomem:

Związki z dwoma heteroatomami:

Pierścienie pięcioczłonowe 
W przypadku tej grupy heterocykli związki nienasycone są bardziej rozpowszechnione ze względu na dodatkową stabilizację wynikającą z charakteru aromatycznego.

Pierścienie pięcioczłonowe z jednym heteroatomem:

Pierścienie pięcioczłonowe zawierające dwa heteroatomy, z których przynajmniej jeden jest azotem, zbiorczo nazywa się azolami. tiazole i izotiazole zawierają w cząsteczce atom azotu i siarki. ditiolany zawierają dwa atomy siarki.

Ponadto istnieje duża grupa pierścieni pięcioczłonowych z trzema atomami heterocyklicznymi. Przykładem może być ditiazol, zawierający dwa atomy siarki i jeden azotu.

Pierścienie pięcioczłonowe zawierające cztery heteroatomy:

Pierścienie sześcioczłonowe 
Związki z jednym heteroatomem:

Związki z dwoma heteroatomami:

Związki z trzema heteroatomami:

Związki z czterema heteroatomami:

Pierścienie siedmioczłonowe 
Do tych związków zalicza się jedynie układy alicykliczne, pozbawione charakteru aromatycznego:

Związki z dwoma heteroatomami:

Wzory strukturalne

Uwagi

Przypisy

Zobacz też 
 związki homocykliczne
Zakończenie sieci

Zakończenie sieci – termin prawniczy, którego definicja zawarta jest w ustawie z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne. Termin ten oznacza fizyczny punkt, w którym abonent otrzymuje dostęp do publicznej sieci telekomunikacyjnej; w przypadku sieci stosującej komutację lub przekierowywanie, zakończenie sieci identyfikuje się za pomocą konkretnego adresu sieciowego, który może być przypisany do numeru lub nazwy abonenta.

Przypisy 

Prawo telekomunikacyjne
Ć

C z kreską (majuskuła: Ć; minuskuła: ć) – litera diakrytyzowana alfabetu łacińskiego powstała od litery c posiadająca akcent ostry; piąta litera alfabetu polskiego.

Historia 
Graf pojawił się po raz pierwszy w alfabecie polskim. W języku serbsko-chorwackim ć pojawiło się jako zapożyczenie z alfabetu polskiego w XIX wieku.

Zastosowanie 
Litera występuje w języku polskim, dolnołużyckim, górnołużyckim, saanicz, etnolekcie wilamowskim oraz przy zapisie łacinką serbsko-chorwackiego i białoruskiego.

Język polski 
W języku polskim najczęściej oznacza spółgłoskę zwarto-szczelinową dziąsłowo-podniebienną bezdźwięczną (IPA: [t͡ɕ]), np. w słowie „pięć” (IPA: [pʲjeɲt͡ɕ]) oraz „cień” (IPA: [t͡ɕeɲ]). Przed literami oznaczającymi samogłoski zastępowana jest poprzez ci. Wyjątkiem są wyrazy złożone, w których ć jest ostatnią literą pierwszego z nich (np. "ćwierćinteligent"), gdy ć nie jest  zastępowane przez ci, mimo, że znajduje się bezpośrednio przed samogłoską.

Język białoruski 
W łacince białoruskiej oznacza dźwięk []. Litera odpowiada digrafu cyrylicznemu Ць.

Etnolekt wilamowski 
W etnolekcie wilamowskim oznacza dźwięk [t͡ʃ].

Język serbsko-chorwacki 
W języku serbsko-chorwackim ć występuje w zapisie łacińskim oraz jest wymawiane jest jako /ʨ/, np. w słowie „kuća” (IPA: [kuʨa]) oznaczającym dom.

Zobacz też 
 Znaki diakrytyczne
 Č

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski
Ścieżka edukacyjna

Ścieżki edukacyjne – termin stosowany w polskiej oświacie, określający zestaw treści i umiejętności o istotnym znaczeniu wychowawczym, których realizacja może odbywać się w ramach nauczanych przedmiotów lub w postaci odrębnych zajęć. Decyzje o sposobie realizacji ścieżek edukacyjnych podejmuje zespół nauczycieli uczących w danym oddziale klasowym. Zakres treści poszczególnych Ścieżek edukacyjnych został ustalony w przepisie nazywanym podstawą programową kształcenia ogólnego. Obowiązek realizacji w polskich szkołach został wprowadzony w dniu 1 września 1999 roku. 

Począwszy od II etapu edukacyjnego (klasy IV–VI szkoły podstawowej) obowiązują następujące ścieżki edukacyjne:
 edukacja czytelnicza i medialna,
 edukacja ekologiczna,
 edukacja prozdrowotna,
 wychowanie do życia w społeczeństwie:
 wychowanie do życia w rodzinie,
 wychowanie regionalne – dziedzictwo kulturowe w regionie,
 wychowanie patriotyczne i obywatelskie.

W gimnazjum (III etap edukacyjny) wprowadzono następujące ścieżki edukacyjne:
 edukacja czytelnicza i medialna,
 edukacja ekologiczna,
 edukacja europejska,
 edukacja filozoficzna,
 edukacja prozdrowotna,
 edukacja regionalna – dziedzictwo kulturowe w regionie,
 kultura polska na tle cywilizacji śródziemnomorskiej,
 obrona cywilna.

Likwidacja ścieżek edukacyjnych nastąpiła wraz ze zmianą norm edukacyjnych w 2008 roku.

Bibliografia 
 

Oświata w Polsce
1451



Wydarzenia w Polsce 

 Grzegorz z Sanoka objął arcybiskupstwo lwowskie.
 12 czerwca-24 czerwca – w Piotrkowie obradował sejm.
 obradowały dwa Sejmy Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wilnie.

Wydarzenia na świecie 

 27 stycznia – zakończyła się wojna domowa w Saksonii.
 3 lutego – po śmierci ojca, Murada II i pozbyciu się pozostałych pretendentów sułtanem został Mehmed, przyszły zdobywca Konstantynopola.

 Papież Mikołaj V wzywa inkwizytorów, aby karali także tych wróżbitów, którzy nie są heretykami, a jedynie upowszechniają zabobony, gusła i przesądy.

Urodzili się 
 22 kwietnia – Izabela I Katolicka, królowa Kastylii i Leónu (zm. 1504)
 10 lipca – Jakub III, król Szkocji (zm. 1488)
 25 sierpnia lub 31 października – Krzysztof Kolumb, żeglarz, odkrywca Ameryki (zm. 1506)

Zmarli 
 7 stycznia – Amadeusz VIII, hrabia i książę Sabaudii, później antypapież Feliks V (ur. 1383)
 3 lutego – Murad II, sułtan Imperium Osmańskiego (ur. 1404)
 28 maja – Herkulan z Piegaro, włoski franciszkanin, błogosławiony katolicki (ur. 1390)
 10 października – Astorgio Agnensi, włoski kardynał (ur. 1391)
 data dzienna nieznana:
 Kertawidżaja, władca Majapahitu (ur. przed 1429)

Przypisy 

1451
1138



Wydarzenia w Polsce 

 Na mocy testamentu księcia Bolesława Krzywoustego, Polskę podzielono na dzielnice przy jednoczesnym wprowadzeniu senioralnego systemu władzy.

Wydarzenia na świecie 

 13 marca:
 Konrad III został koronowany w Akwizgranie na króla Niemiec.
 Wiktor IV został wybrany na antypapieża.
 29 maja – antypapież Wiktor IV podporządkował się papieżowi Innocentemu II.
 9 sierpnia – tragiczne w skutkach trzęsienie ziemi w Aleppo (Syria). Ok. 230 tys. ofiar.
 22 sierpnia – wojna domowa w Anglii: Anglicy pokonali Szkotów w bitwie pod Northallerton.

Urodzili się 
 Kazimierz Sprawiedliwy, książę wiślicki, sandomierski i krakowski (zm. 1194).
 Saladyn, wódz i polityk muzułmański, sułtan Egiptu, założyciel dynastii Ajjubidów (ur. 1137 lub 1138, zm. 1193)

Zmarli 
 13 stycznia - Szymon I Lotaryński, książę Lotaryngii (ur. ok. 1076)
 25 stycznia - Anaklet II, antypapież (ur. ?)
 11 luty - Wsiewołod I Mścisławicz Gabriel, książę nowogrodzki (ur. 1103)
13 października – Gerard z Clairvaux, francuski cysters, błogosławiony katolicki (ur. ?)
 20 października - Henryk X Pyszny, książę Bawarii i Saksonii (ur. 1102 lub 1108)
 28 października – Bolesław Krzywousty, książę Polski. Pochowany został w katedrze płockiej obok swego ojca Władysława Hermana (ur. 1086)

1138