alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Aureus

Aureus, nummus aureus (złoty pieniądz), denarius aureus – złota moneta rzymska bita od I w. p.n.e. do początków IV w.

Po raz pierwszy wybita przez Sullę w czasie jego konsulatu 84/83 p.n.e., następnie przez Pompejusza (71 p.n.e.) oraz Cezara (48/47 p.n.e.) W tym okresie bito 40 aureusów z libry (pondusa, funta) złota, a wartość monety ustalono na 23 srebrne denary.

Znaczenie aureusa wzrosło za panowania Oktawiana Augusta, który wprowadził go na stałe do systemu monetarnego, bijąc złotą monetę w znacznych ilościach – głównie w założonej w Lugdunum centralnej mennicy cesarskiej. Aureusy Oktawiana miały wagę 7,79 g (42 sztuki z funta). Ich wartość władca ustalił na 25 denarów. W związku ze wzrostem ceny srebra w stosunku do złota w kolejnych latach I wieku n.e. przy utrzymaniu (aż do czasów Nerona) wprowadzonej przez Augusta stopy menniczej, malała opłacalność emisji denarów, co prowadziło do liczebnego spadku ich emisji, a wzrostu liczby emitowanych aureusów. W I wieku, z wyjątkiem czasów Wespazjana (69–79), dokonywano jednoczesnej emisji aureusa i denara tego samego typu (tj. o takim samym wyglądzie – identycznym wyobrażeniu rewersowym i legendzie). Na awersie zawsze znajdowało się przedstawienie cesarza z napisem otokowym zawierającym jego imiona (tytuły).

Reformę stopy monet kruszcowych przeprowadził Neron w 64 r. Obniżył stopę dla monet złotych o 7%, a dla srebrnych o 14%. Odtąd bito więc z funta złota 45 aureusów (czyli ważył on ok. 7,27 g). Utrzymano natomiast relację głównych monet i nadal – mimo większego obniżenia stopy dla denara – aureus był wart 25 denarów. Obniżyła się zatem waga monety złotej, a jednocześnie nastąpiła jej dewaluacja w stosunku do srebrnego denara, spowodowana wspomnianym już wzrostem wartości srebra w stosunku do złota. Reforma ta wpłynęła również na ogólną dewaluację monety (zmniejszenie wagi).

Przez ponad wiek waga aureusa spadała nieznacznie. Dopiero Karakalla (211–217) poważnie ją obniżył. Z funta złota zaczęto wówczas bić 50 aureusów, tzn. jego waga średnio wynosiła ok. 6,5 g. Następowała szybko dalsza dewaluacja tej monety. W początkach panowania Galiena (260–268) bito już 72 sztuki z libry (ok. 4,54 g), a później aż 84 (ok. 3,89 g). Następni cesarze starali się utrzymać stopę  rzadko jednak im się to udawało.

Aureusa zlikwidował Konstantyn Wielki reformując system monetarny cesarstwa i wprowadzając nową złotą monetę – solid (309/311), będący właściwie bezpośrednią kontynuacją aureusa, gdyż stopę jego ustalono również na  funta rzymskiego. Utrzymała się ona dla podstawowej złotej monety rzymskiej, a później bizantyńskiej aż do końca XI wieku.

Zobacz też 

 binio
 quinio

Uwagi 

Monety rzymskie
Starożytne złote monety
Antoninian

Antoninian (łac. antoninianus) – moneta bita w cesarstwie rzymskim, wprowadzona przez Karakallę na początku III wieku jako nominał srebrny o wartości 2 denarów.

Szybko uległa zepsuciu i bita była z bilonu, a nawet z miedzi aż do panowania Dioklecjana (284-305) włącznie. 

W III wieku legionista otrzymywał żołd w wysokości 10-15 antoninianów dziennie. Przykładowe ceny:

 zdrowy niewolnik –  800-1200 antoninianów
 koń – 250 antoninianów 
 osioł – 145 antoninianów 
 prosty miecz rzymski – 60 antoninianów 
 buty – 12 antoninianów 
 wino (1 pinta) – 4 antoninianów 
 półkilowy bochenek chleba – 1 antoninianus 
 lampa oliwna – 1 antoninianus 
 złoty pierścień – 122 antoninianów 
 mała łódź rybacka – 186 antoninianów

Zobacz też 
 system monetarny w cesarstwie rzymskim.

Monety rzymskie
Karakalla
As myśliwski

As myśliwski – tytuł honorowy nadawany pilotom myśliwskim, którzy zestrzelili określoną liczbę samolotów nieprzyjaciela, zwykle co najmniej 5, lub nieoficjalne określenie takiego pilota.

System ewidencji zestrzeleń i swojego rodzaju rankingu pilotów, połączony z nadawaniem tytułów asa, powstał we Francji w czasie I wojny światowej, około 1916 – prawo do tytułu asa miał pilot, który zestrzelił 5 samolotów. Następnie system asów został przyjęty także przez inne kraje, czasami w zmodyfikowanej postaci. W Niemczech nie używano wówczas tego tytułu, chociaż prowadzono ewidencję zestrzeleń. W czasie I wojny światowej zmagania wybitnych pilotów i ich wyniki były wręcz obiektem zainteresowania publicznego, zwłaszcza we Francji i Niemczech.

Poniższe listy pilotów uporządkowane są według liczby zestrzelonych samolotów (podanej w nawiasach).

Polscy piloci I wojny światowej będący asami

Polscy piloci II wojny światowej będący asami

Inni piloci I wojny światowej będący asami

Niektórzy piloci II wojny światowej będący asami

Asy myśliwskie z okresu po drugiej wojnie światowej

Zobacz też 
 lista Bajana – lista większości (ponad 400) polskich pilotów uszeregowanych według zestrzeleń
 lista niemieckich asów myśliwskich z okresu II wojny światowej latających na samolotach odrzutowych

Uwagi

Linki zewnętrzne 

 Biografie asów

 
Listy związane z wojskowością
Listy biograficzne
Au



Ortografia 
 Au – dwuznak występujący w języku francuskim

Geografia

Austria 
 Au – gmina w kraju związkowym Vorarlberg, w powiecie Bregencja
 Au am Leithaberge – gmina targowa w kraju związkowym Dolna Austria, w powiecie Bruck an der Leitha

Niemcy 
 Au – gmina w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w powiecie Breisgau-Hochschwarzweald 
 Au am Rhein – gmina w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w powiecie Rastatt
 Au in der Hallertau – gmina targowa w kraju związkowym Bawarii, w powiecie Freising
 Au-Haidhausen – okręg administracyjny Monachium
 Au (Sieg) – część gminy (Ortsteil) Windeck w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, w powiecie Rhein-Sieg-Kreis
 Au (Sieg) – stacja kolejowa w Au (Sieg)

Szwajcaria 
 Au – gmina w kantonie St. Gallen, w okręgu Rheintal
 Au – szwajcarska nazwa gminy Auw w kantonie Argowia, w okręgu Muri

Nauka i technika 
 Au (aurum) – symbol chemiczny pierwiastka złoto
 au (astronomical unit, jednostka astronomiczna) – średnia odległość między Ziemią a Słońcem, wynosząca około 150 milionów km

Geokodowanie 
 AU – Australia (oznaczenie kodowe według ISO 3166-1)

Inne 
 Au – format plików dźwiękowych stworzony przez Sun Microsystems
 AU – Akademia Umiejętności
 .au – domena internetowa Australii

Zobacz też 
 Aue
 Auen
At

AT – skrót od analiza transakcyjna
 AT – skrót od analiza techniczna
 AT (informatyka) – standard konstrukcji płyt głównych (Advanced Technology), wyróżnik komputerów z procesorem Intel serii 80286–80486 (w przeciwieństwie do komputerów wcześniejszych XT)
 AT – zestaw komend do obsługi modemów
 at – jedno z poleceń systemu operacyjnego Unix
 @ – znak wykorzystywany w adresach poczty elektronicznej, tzw. małpa
 AT – skrót od nazwy Antyterroryści
 AT – skrót od agent transferowy
 AT – antytoksyna przeciwtężcowa
 at – jednostka monetarna używana w Laosie; 100 atów = 1 kip

Nauka i technika 
 AT – skrót jednostki miary siły magnetomotorycznej: amperozwój
 at – skrót jednostki miary: atmosfera techniczna
 At – symbol chemiczny pierwiastka astat
 AT – skrót od analiza techniczna
 AT – próg przemian beztlenowych
 antytrombina

Geokodowanie 
 AT – Austria (oznaczenie kodowe ISO 3166-1)

hu:IBM-kompatibilis PC#Az AT szabvány
Ariowie

Ariowie (lub Indo-Irańczycy) – termin używany dawniej dla indoirańskiego odłamu ludów indoeuropejskich, który w III i II tysiącleciu p.n.e. zamieszkiwał Azję Środkową, by następnie rozprzestrzenić się na tereny Afganistanu, Iranu (ludy irańskie) i Indii (Indoariowie).

Termin Aryjczycy pochodzi z sanskrytu od słowa arja i oznacza szlachetny.

W XIX wieku miana Aryjczyków używano jako synonimu wszystkich Indoeuropejczyków, a w sensie lingwistycznym posługiwano się nim do opisania grupy ludów posługujących się językami indoirańskimi.

Ariowie wyodrębnili się z indoeuropejskiej rodziny językowej prawdopodobnie około połowy III tysiąclecia p.n.e., a już około 2000 p.n.e. ich język stracił wszelki z nią kontakt. Oznacza to, że ich migracja z pierwotnych terytoriów, prawdopodobnie na obszarze dzisiejszego Kazachstanu, musiała rozpocząć się już wcześniej. 

Ariowie prowadzili półkoczowniczy tryb życia, a źródłem ich przewagi militarnej był udomowiony przez nich koń, którego zaprzęgali do rydwanów. Ich społeczeństwo dzieliło się na trzy klasy – kapłanów, wojowników i wytwórców, odpowiadające późniejszym hinduskim braminom, kszatrijom i wajśjom. Obecność klasy kapłanów wiąże się z silnie zrytualizowanym charakterem ich religii, która opierała się na składaniu krwawych ofiar i sprawowaniu obrzędów związanych z kultem świętego napoju haomy (indyjskiej somy). Wierzyli oni także w życie pozagrobowe i czcili rozbudowany panteon bóstw. 

W nauce walczą ze sobą zwolennicy dwóch hipotez odnośnie do trasy wędrówki Ariów do Iranu – przez Azję Środkową albo przez Kaukaz. Obie mają za sobą silne argumenty, pochodzące zarówno z badań archeologicznych, jak i tekstów źródłowych. Dlatego niektórzy historycy proponują, by przyjąć, iż Ariowie docierali na teren dzisiejszego Iranu obiema drogami.

Jest jednak faktem podział Ariów w trakcie wędrówki na dwie grupy: irańską, która przybyła do dzisiejszego Iranu i indyjską, która powędrowała do Indii. W okresie od XIX do XIV wieku p.n.e. rozprzestrzenili się na terenie doliny Indusu, wypierając z niej inne ludy – prawdopodobnie Drawidów. W późniejszym okresie zasiedlili cały Półwysep Indyjski, dziś są uważani za przodków większości Hindusów.

Z nazwą „Ariowie” jest związany teonim Arjaman.
 
Pojęcia rasy aryjskiej i Aryjczyków używali rasiści niemieccy.

Zobacz też 

 języki indoirańskie
 języki indoaryjskie
 Arianem Waedżo
 Aria (satrapia)
 Arimaspowie

Przypisy 

Starożytne ludy
Środowisko religijne wedyjskie i powedyjskie
Afrochrześcijaństwo

Afrochrześcijaństwo (Kościoły afrochrześcijańskie) – ruchy religijne powstałe w Czarnej Afryce w wyniku oderwania się od misyjnych Kościołów chrześcijańskich (zarówno katolickich, jak i protestanckich). Uniezależnienie to dokonało się zarówno na płaszczyźnie organizacyjnej, jak i dogmatycznej. W wielu przypadkach było ono wyrazem dążeń niepodległościowych miejscowych ludów, wyzwolenia się spod władzy białych i przywrócenia godności ludności czarnej (koncepcja Czarnego Mesjasza). Na kult i doktrynę tych kościołów duży wpływ wywarły rodzime religie afrykańskie – ważnymi elementami liturgii są wspólne modlitwy, tańce, egzorcyzmy, wierni wpadają w trans.

Obecnie w Afryce istnieje około 9 tysięcy niezależnych kościołów afrochrześcijańskich, do których należy około 20 mln wyznawców. Blisko połowa z nich znajduje się w Południowej Afryce, ale największy kościół afrochrześcijański – kościół kimbangistów – powstał w Demokratycznej Republice Konga.

Oprócz kościołów opartych na jednostkach, w Afryce działa też wiele kościołów opartych na tradycyjnej nauce ewangelicznej. W kościołach Afryki praktykowane są znaki, proroctwa, i mówienie innymi językami, uważane przez chrześcijan ewangelicznych za potwierdzenie nauki biblijnej z Dziejów Apostolskich.

Zobacz też 
 religie rodzime Afryki
 Kościół dejmaistyczny

 
Kultura w Afryce
Arabizm

Arabizm – wyraz, zwrot lub konstrukcja składniowa zapożyczona z języka arabskiego.

Arabizmami jest wiele terminów związanych z islamem i całą kulturą arabską, a także terminy naukowe zapożyczone w średniowieczu, gdy nauka w krajach arabskich stała na wyższym poziomie w porównaniu z nauką europejską.

Ponieważ kultura polska nigdy nie wchodziła w bezpośredni kontakt z arabską, wyrazy arabskie funkcjonujące w języku polskim dostawały się do polszczyzny za pośrednictwem innych języków: tureckiego, węgierskiego, angielskiego, włoskiego lub francuskiego. Arabizmy mogą być zatem rozpatrywane także jako pożyczki z tych właśnie języków, co jest o tyle istotne, że w wielu wypadkach języki te nadały arabizmom kształt fonetyczny odmienny od brzmienia pierwotnego. Wiele arabizmów zostało przejętych za pośrednictwem języka osmańskotureckiego. Dotyczą one głównie terminologii wojskowej i religijnej (ale nie tylko) i zostały zapożyczone dzięki długotrwałym kontaktom polsko-tureckim od XVI do XVIII wieku. Należą tu, między innymi: dziryt (z tur. cirit), haracz (z tur. haraç), kiesa (z tur. kese), majdan (z tur. maydan). Wszystkie te  wyrazy wywodziły się początkowo z języka arabskiego.

Przykłady arabizmów: admirał, alchemia, algebra, algorytm, alkalia, alkohol, alkazar, Allah, Arabowie, arsenał, bazar, cyfra, dżihad, dżinn, emir, erg, fatwa, hadis, hadżar, hadżdż, hadżi, hafiz, hamada, henna, hidżra, imam, islam, Kaba, kalif, kasyda, kawa, Koran, kuskus, lutnia, Maghreb, mahdi, Mahomet, meczet, medresa, medyna, mihrab, minaret, mudżahedin, muezin, mufti, mułła, muzułmanin, nabab, nadir, ramadan, sahib, salam alejkum, salat, serir, sufizm, sułtan, sunnizm, sura, szahada, szariat, szejk, szyfr, szyizm, ulem, wali, zakat, zenit, zero.

Bibliografia 
 Wacław Przemysław Turek: Słownik zapożyczeń pochodzenia arabskiego w polszczyźnie. Kraków 2001.

Zapożyczenia językowe
Język arabski
Kontakty językowe
Aflatoksyny

Aflatoksyny – grupa związków chemicznych zaliczanych do mykotoksyn. Są wytwarzane przez grzyby z rodzaju Aspergillus, głównie kropidlaka  żółtego (A. flavus) i A. parasiticus. Grzyby te występują na fistaszkach (orzechach ziemnych), zbożu, migdałach w wilgotnych rejonach tropikalnych. W sprzyjających warunkach (wysoka temperatura oraz wilgotność) porastają także inne produkty żywnościowe, np. chleb.

Aflatoksyny są mutagenne, teratogenne i hepatotoksyczne. Stwierdzono ich letalne działanie na zwierzęta (szczury, psy, koty, świnki morskie i in.). Dopuszczalna zawartość aflatoksyny B1 (najczęściej spotykanej) w produktach zbożowych to 2 µg/kg, oraz do 4 µg/kg dla aflatoksyn B1, B2, G1, i G2 łącznie.

Oddziałują z DNA, interkalując pomiędzy zasady azotowe, będące hydrofobowymi elementami cząsteczki DNA. Zwiększają częstotliwość nienaprawialnych zmian podczas replikacji łańcucha 5' i dlatego są mutagenne. W wyższych stężeniach zaburzają transkrypcję, co jest przyczyną ich toksyczności. Wywołują pierwotnego raka wątroby, zwłaszcza u tych osób, które przeszły wirusowe zapalenie wątroby typu B. Aflatoksyny zostały oficjalnie uznane w Polsce za substancje rakotwórcze w 1996 roku.

Są słabo rozpuszczalne w wodzie i etanolu, natomiast dobrze rozpuszczalne w metanolu i chloroformie. Są wrażliwe na promieniowanie nadfioletowe oraz odporne na działanie ciepła. W nadfiolecie (maks. absorpcji 365 nm) fluoryzują na niebiesko i zielono.

Najczęściej występujące aflatoksyny oznaczone są odpowiednio skrótami B1, B2, G1, G2, oraz M1 i M2. Pierwsze cztery są wytwarzane przez grzyby, natomiast aflatoksyny M1 i M2 są mykotoksynami spotykanymi np. w krowim mleku. Powstają one jako metabolity innych aflatoksyn w organizmach zwierząt, którym podaje się nadpleśniałe pasze, skażone aflatoksynami. Szacuje się, że od 3–6% skonsumowanych przez krowę aflatoksyn B1 i B2 zamieniane jest w M1 i M2.

Przypisy

Źródła i literatura dodatkowa 

 Detailed information on mycotoxins
 
 http://www.food-info.net/pl/tox/afla.htm
 http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc011.htm
 Grajewski J. (red.) Mykotoksyny i grzyby pleśniowe – zagrożenia dla człowieka i zwierząt, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2006
 Dutkiewicz Jacek i Górny Rafał L. Biologiczne czynniki szkodliwe dla zdrowia – klasyfikacja i kryteria oceny narażenia, Medycyna Pracy, 2002
 Piontek Marlena, Grzyby pleśniowe, Zielona Góra 1999

Mykotoksyny
Pirany
Dihydrofurany
Delta-Laktony
Abbott i Costello

Abbott i Costello – duet amerykańskich aktorów komediowych, którzy byli popularni przede wszystkim w latach 40. i na początku lat 50.

Abbott (Bud Abbott) był wysoki i szczupły, natomiast Costello (Lou Costello) był niski i tęgi. Ich filmy to często burleski i parodie znanych tematów filmowych, np.: Abbott i Costello spotykają Frankensteina, Abbott i Costello w Legii Cudzoziemskiej.

Filmy z udziałem tego duetu aktorskiego 
 1940 – „Abbott i Costello w tropikach” (One Night in the Tropics)
 1941 – „Szeregowcy” (Buck Privates)
 1941 – „W marynarce” (In the Navy)
 1941 – „Łap ducha” (Hold That Ghost)
 1941 – „Keep ’Em Flying”
 1942 – „Wesołe ranczo” (Ride 'Em Cowboy)
 1942 – „Rio Rita”
 1942 – „Pardon My Sarong”
 1942 – „Who Done It?”
 1943 – „Na wyścigach” (It Ain't Hay)
 1943 – „Hit the Ice”
 1944 – „Na salonach”  (In Society)
 1944 – „Zagubieni w haremie” (Lost in a Harem)
 1945 – „Here Come the Co-Eds”
 1945 – „Szulerzy na pokładzie” (The Naughty Nineties)
 1945 – „Abbott i Costello w Hollywood” (Abbott and Costello in Hollywood)
 1946 – „Little Giant”
 1946 – „Ich długie życie”  (The Time of Their Lives)
 1947 – „Szeregowcy wracają do domu” (Buck Privates Come Home)
 1947 – „Wdowa z Wagon Gap” (The Wistful Widow of Wagon Gap)
 1948 – „The Noose Hangs High”
 1948 – „Abbott i Costello spotykają Frankensteina” (Abbott and Costello Meet Frankenstein)
 1948 – „Abbott i Costello w Meksyku” (Mexican Hayride)
 1949 – „Abbott i Costello – Afrykańska przygoda”  (Africa Screams)
 1949 – „Abbott i Costello spotykają mordercę” (Abbott and Costello Meet the Killer, Boris Karloff)
 1950 – „Abbott i Costello w Legii Cudzoziemskiej” (Abbott and Costello in the Foreign Legion)
 1951 – „Abbott i Costello spotykają niewidzialnego człowieka” (Abbott and Costello Meet the Invisible Man)
 1951 – „Godzina komedii” (Comin' Round the Mountain)
 1952 – „Jaś i łodyga fasoli” (Jack and the Beanstalk)
 1952 – „Lost in Alaska”
 1952 – „Abbott i Costello spotykają Kapitana Kidda” (Abbott and Costello Meet Captain Kidd)
 1953 – „Abbott i Costello lecą na Marsa” (Abbott and Costello Go to Mars)
 1953 – „Abbott i Costello spotykają Jekylla i Hyde’a” (Abbott and Costello Meet Dr. Jekyll and Mr. Hyde)
 1955 – „Abbott i Costello w wytwórni filmowej” (Abbott and Costello Meet the Keystone Kops)
 1955 – „Abbott i Costello spotykają mumię” (Abbott and Costello Meet the Mummy)
 1956 – „Dance with Me, Henry”
 1959 – „The 30 Foot Bride of Candy Rock”
 1965 – „Świat Abbotta i Costello” (The World of Abbott and Costello)

Zobacz też 
 Flip i Flap
 Bracia Marx

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona 

Amerykańscy aktorzy filmowi
Amerykańscy komicy
Absolwent (film)

Absolwent (ang. The Graduate) – amerykański film fabularny z roku 1967 w reżyserii Mike’a Nicholsa, powstały na podstawie powieści Charlesa Webba pod tym samym tytułem.

W 1968 film zdobył Oscara za reżyserię. Oprócz tego był nominowany w następujących kategoriach: film, aktor, aktorka, aktorka w roli drugoplanowej, scenariusz adaptowany, zdjęcia. W Polsce film miał swoją premierę w sierpniu 1973 roku.

Fabuła 
Przełomowy film w karierze Dustina Hoffmana. Gra on tytułową rolę młodego mężczyzny – Benjamina Braddocka – typowego przedstawiciela swojego pokolenia, który po ukończeniu z wyróżnieniem college’u staje przed dalszymi życiowymi wyborami. Wplątuje się w wątpliwy moralnie romans z żoną wspólnika swoich rodziców. Następnie poznaje jej córkę, w której się zakochuje. Jednak pani Robinson nie pozwala na rozwinięcie się uczucia, próbuje rozdzielić młodych zakochanych. Poddany publicznemu ostracyzmowi chłopak walczy o prawo do miłości i w ostatnich scenach filmu porywa Elaine Robinson sprzed ołtarza.

Absolwent jest przenikliwym zapisem przemian obyczajowych zachodzących w amerykańskim społeczeństwie w połowie lat 60. XX wieku. Mike Nichols patrzy jednak na otaczającą go rzeczywistość nie z perspektywy hippisowskiej rewolucji, ale przyjmuje punkt widzenia mieszkańców przedmieść amerykańskich z zamożnej klasy średniej. Jest to opowieść o dojrzewaniu Benjamina i jego młodzieńczych problemach w tych niełatwych czasach.

Obsada 
Źródło: 

 Dustin Hoffman – Benjamin Braddock
 Anne Bancroft – pani Robinson
 Katharine Ross – Elaine Robinson
 William Daniels – pan Braddock
 Murray Hamilton – pan Robinson

Ścieżka dźwiękowa 
Ścieżka dźwiękowa w wykonaniu duetu Simon & Garfunkel, zawiera między innymi utwory „The Sound of Silence”, „Scarborough Fair” i „Mrs. Robinson”.

Recepcja krytyczna 
Krytyk filmowy Andrzej Bukowiecki przyznał po latach, że ówczesny seans zrobił na nim ogromne wrażenie, głównie jako poruszający melodramat. Przez krytyków w Polsce film – sklasyfikowany jako „obyczajowy” – został dobrze przyjęty; eksponowano krytykę materializmu i hipokryzji amerykańskiej klasy średniej.

Zobacz też 
 Lista stu najlepszych amerykańskich filmów według AFI

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 polski plakat kinowy, towarzyszący dystrybucji z roku 1973

Filmowe adaptacje utworów Charlesa Webba
Amerykańskie dramaty filmowe
Amerykańskie filmy obyczajowe
Filmy w reżyserii Mike’a Nicholsa
Amerykańskie filmy z 1967 roku
Amerykańskie adaptacje filmowe
Filmy w National Film Registry
Filmy, których akcja toczy się w Los Angeles
Filmy kręcone w San Francisco
Filmy wyróżnione nagrodą BAFTA dla najlepszego filmu
Filmy nagrodzone Złotym Globem dla najlepszego filmu komediowego lub musicalu
Akwaforta

Akwaforta, kwasoryt (wł. acquaforte – mocna woda, czyli kwas azotowy) – technika graficzna wklęsła, także odbitka otrzymana tą techniką. Technika akwaforty została wynaleziona na przełomie XV i XVI wieku, a spopularyzowano ją w XVI wieku.

Polega na wykonaniu metalowej formy drukowej z rysunkiem uzyskanym za pomocą trawienia. W tym celu płytę miedzianą lub cynkową pokrywa się werniksem akwafortowym znajdującym się w kwasie w postaci nieroztwarzonej, a następnie wykonuje się rysunek stalową igłą  odsłaniając powierzchnię metalu. Potem przez zanurzenie płyty w kwasie następuje wytrawienie wgłębnego rysunku na płycie. W celu pogłębienia kresek w partiach ciemnych rysunku proces ten powtarza się kilkakrotnie. Po ostatnim trawieniu i usunięciu werniksu w płytę wciera się farbę drukową, która zatrzymuje się tylko w wytrawionych zagłębieniach. Wciśnięta w wytrawione zagłębienia płyty farba przeniesiona zostaje w prasie wklęsłodrukowej na papier.

Akwafortą posługiwali się: Albrecht Dürer, Rembrandt, Jacques Callot, Berthold Hellingrath, Francisco Goya, Giovanni Battista Piranesi, James Abbott McNeill Whistler, Marc Chagall, Pablo Picasso, Taras Szewczenko, Daniel Chodowiecki, Jan Piotr Norblin, Michał Płoński, Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Józef Pankiewicz, Wojciech Weiss, Zbigniew Rabsztyn, Józef Pieniążek, Magdalena Gintowt-Juchniewicz, Cezary Paszkowski, Barbara Rosiak, Leszek Rózga, Barbara Narębska-Dębska, Tadeusz Michał Siara, Beata Nehring i Chaim Goldberg

Pierwsza akwaforta datowana jest na rok 1513, a jej twórcą był szwajcarski sztycharz Urs Graf. W wyniku rozwoju tej techniki w XVIII w. wynaleziono akwatintę poszerzającą możliwości oddawania półtonów.

Przypisy

Bibliografia 
 

Techniki graficzne
Techniki druku
Aedh

Aedh, Aed, (ur. ok. 840, zm. 878) – król Szkotów 877–878.

Życiorys 
Młodszy syn króla Kennetha I MacAlpina, objął władzę po swoim bracie Konstantynie I. Szczegóły jego krótkich rządów nie są znane. Miał dwóch synów: starszy objął tron szkocki jako Konstantyn II w 900 r., młodszy, jako Donald I panował w podleglym Szkotom królestwie Strathclyde w latach 908–925.

Aedh zginął w bitwie z Normanami pod Strathallan w 878 r. Zgodnie ze zmodyfikowanym przez Donalda I szkockim zwyczajem tzw. tanistry, następcą wyznaczony był Giric, syn Donalda I. W wyniku spisku królem został także Eochaid, syn króla Strathclyde Rhuna i siostry Aeda. Ostatecznie rządy w Szkocji sprawowali wspólnie Giric i Eochaid.

Zobacz też 
 kalendarium historii Szkocji
 historia Szkocji
 władcy brytyjscy

Bibliografia 
 Alan Orr Anderson, Early Sources of Scottish History A.D 500–1286, volume 1. Reprinted with corrections. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
 Marjorie Ogilvie Anderson, Kings and Kingship in Early Scotland. Scottish Academic Press, Edinburgh, revised edition 1980. 
 A. A. M. Duncan, The Kingship of the Scots 842–1292: Succession and Independence. Edinburgh University Press, Edinburgh, 2002. 
 Smyth, Alfred P., Warlords and Holy Men: Scotland AD 80–1000. E.J. Arnold, London, 1984 (reprinted Edinburgh UP). 

Władcy Szkocji
Urodzeni w IX wieku
Zmarli w 878
Hiroshige Andō

, zwany także  – jeden z najbardziej znanych japońskich malarzy, grafików i twórców ukiyo-e.

Życiorys 
W dzieciństwie nosił imię Tokutarō. Był synem strażaka. W wieku dwunastu lat stracił rodziców. 

Imię Hiroshige przyjął w 1811 r., gdy rozpoczął naukę w pracowni Toyohiro Utagawy. Z tego powodu mógł używać nazwy szkoły Utagawa zamiast własnego nazwiska. 

Hiroshige wykonywał większość swoich prac w technice drzeworytu. Początkowo tworzył portrety, przedstawiające głównie aktorów i kobiety, ale w późniejszych latach stał się sławny dzięki pejzażom i obrazom natury. Wykonał tysiące kompozycji przedstawiających kwiaty i ptaki, ale także Edo, miasta i drogi. Do najsłynniejszych należą np. serie: Sto znanych miejsc w Edo (przyjmowane za wyjątkowe osiągnięcie szkoły ukiyo-e) i Pięćdziesiąt trzy stacje na gościńcu Tōkaidō. 

Hiroshige zmarł w czasie epidemii cholery w Edo.

Twórczość 
Jego twórczość stała się inspiracją dla Udo Kallera, Vincenta van Gogha, Jamesa McNeilla Whistlera, Paula Cézanne'a, Henri de Toulouse-Lautreca, Paula Gauguina i innych twórców impresjonizmu.

Część jego dzieł znajduje się w Muzeum Miedzi w Legnicy. Kolekcjonerem jego drzeworytów był m.in. Feliks Jasieński – zebrał ich około 2000. Wiele z nich jest prezentowanych w krakowskim muzeum „Manggha”. 

Wielbicielką twórczości Hiroshige była Wisława Szymborska (1923–2012), która poświęciła mu wiersz z tomu Ludzie na moście.

Niektóre prace 
 Poranek w Nihonbashi
 Lato – irysy przy Yatsuhashi i poeta Ariwara no Narihira (1844–1848)
 Grota na wyspie Enoshima (1832)
 cykl ok. 118 lub 119 prac pt. Meisho Edo hyakkei – Sto widoków Edo (dzisiejsze Tokio)
 Nagła ulewa nad Wielkim Mostem w Atake (1857)
 Wieczorny śnieg na wzgórzu Asuka (1832)
 Pięćdziesiąt trzy stacje na gościńcu Tōkaidō (1833–1834)
 Deszcz w Shōno (1833)
 36 widoków na górę Fudżi
 Sześćdziesiąt dziewięć stacji Kiso Kaidō (Nakasendō)

Zobacz też 
 Feliks Jasieński
 Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”
 Japonizm w sztuce Zachodu
 36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)
 Kultura Japonii

Przypisy

Bibliografia 
 Rosella Menegazzo, Japonia, Wydawnictwo "Arkady", Warszawa 2008,

Linki zewnętrzne 
 Niektóre prace tego artysty 
  

Hiroshige Andō
Japońscy malarze
Urodzeni w 1797
Zmarli w 1858
Amenominakanushi

– japońskie bóstwo (kami) shintō. Występuje w kiki jako pierwszy byt powstały z pramaterii. Wraz z Takamimusubi i Kamimusubi należy do trójcy najstarszych bogów. Podobnie jak sześć kolejnych pokoleń bogów, mieli oni "ukryć swoje ciała" i nie pozostawili po sobie potomstwa, nie występują już także później w żadnych mitach.

Część teologów shintōistycznych uznawała i uznaje nadal Amenominakanushi za bóstwo jedyne, stwórcę i początek świata; wszystkie pozostałe bóstwa miałyby być jedynie jego manifestacjami. Teoria ta była szczególnie popularyzowana w okresie Meiji, gdzie Amenominakanushi jako pra-stwórca i pra-początek był eksponowany jako najważniejsze bóstwo wraz Takamimusubi, Kamimusubi i Amaterasu. Pogląd taki został odrzucony jednak przez wiele szkół i sekt shintō, część z nich uznała nawet, że Amenominakanushi nie jest rdzennym bóstwem japońskim, a jedynie zapożyczeniem z Chin.

Według nieco odmiennych interpretacji - w tym w Kojiki - Amenominakanushi, Takamimusubi i Kamimusubi są trójcą bogów (zōka-no sanshin), która pojawiła się na początku stworzenia nieba i ziemi oraz była podstawą narodzin i rozwoju wszechrzeczy. Wraz z innymi bogami, jak: Homusubi (bóstwem ognia), Wakamusubi (młodości), Ikumusubi (życia), Tarumusubi (obfitości) tworzą grupę bóstw/świętych duchów stworzenia i sił harmonii o wspólnej nazwie musubi lub musubi-no kami.

Przypisy

Bibliografia 
 
 Basic Terms of Shinto, Kokugakuin University, Institute for Japanese Culture and Classics, Tokyo 1985
 Kojiki czyli księga dawnych wydarzeń, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986,  (przekład z japońskiego Wiesław Kotański)
 Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary, Kenkyusha Limited, Tokyo 1991, 

Bóstwa japońskie
Aha

aha – ukryta granica ogrodu
 Aha – faraon egipski
 a-ha – zespół muzyczny
 AHA – Amerykańskie Stowarzyszenie Kardiologiczne (American Heart Association)
 American Hockey Association – Federacja Amerykańskiego Hokeja
 AHA – kwasy owocowe, alfa-hydroksykwasy
Amenhotep

Amenhotep – imię faraonów z XVIII dynastii.
 Amenhotep I
 Amenhotep II – ojciec Totmesa IV
 Amenhotep III – syn Totmesa IV i królowej Mutemuje
 Amenhotep IV (Echnaton) – syn Amenhotepa III
 Amenhotep – architekt Amenhotepa III

Imię Amenhotep znaczy "Amon jest rad"
ASVD

ASVD (ang. Analog Simultaneous Voice and Data) – analogowy system jednoczesnego przesyłania dźwięku i danych stosowany w modemach.

Przypisy 

Modemy
Adenina

Adenina, 6-aminopuryna – organiczny związek chemiczny z grupy puryn, jedna z pięciu zasad azotowych, wchodzących w skład podstawowych nukleotydów kwasów nukleinowych (DNA i RNA). W dwuniciowych kwasach nukleinowych adenina tworzy parę komplementarną z tyminą lub uracylem za pomocą dwóch wiązań wodorowych.

Adenina połączona z rybozą wiązaniem N-glikozydowym tworzy nukleozyd adenozynę, która fosforylowana jest w pozycji 5' do nukleotydów: adenozynomonofosforanu (AMP), adenozynodifosforanu (ADP) i adenozynotrifosforanu (ATP). Znany jest także 3′,5′-cykliczny adenozynomonofosforan (cAMP). Połączenie adeniny z deoksyrybozą to deoksyadenozyna. Do innych związków adeniny pełniących istotne funkcje biologiczne należą S-adenozylometionina (SAM) oraz dinukleotydy: nikotynoamidoadeninowy (NAD) i flawinoadeninowy (FAD).

Nazwa związku pochodzi od greckiego słowa   oznaczającego „gruczoł” i została nadana w 1885 roku przez Albrechta Kossela, który wyizolował adeninę z trzustki. Dawniej była również nazywa witaminą B4, jednak nie jest obecnie uznawana za witaminę.

Przypisy

Bibliografia 
 

Puryny
Zasady azotowe nukleotydów
Antoni van Leeuwenhoek

Antoni van Leeuwenhoek (wym. ; ur. 24 października 1632 w Delfcie; ochrzczony 4 listopada 1632 jako Thonius Philipszoon ; zm. 26 sierpnia 1723 tamże) – holenderski urzędnik miejski, przedsiębiorca i przyrodnik (bez formalnego wykształcenia uniwersyteckiego). Nazywany jest ojcem mikrobiologii (prawdopodobnie pierwszy człowiek, który zobaczył mikroorganizmy, w tym bakterie).

Początkowo zajmował się kupiectwem (prowadził sklep z galanterią męską), a nocami szlifowaniem szkieł oraz konstrukcją mikroskopów. Jednosoczewkowe mikroskopy Leeuwenhoeka były mniej wygodne w użyciu niż wielosoczewkowe mikroskopy złożone Roberta Hooke'a, ale dzięki precyzyjnemu szlifowaniu soczewek, dawały dużo większe powiększenie (ok. 270× w porównaniu z 20-50× w przypadku mikroskopów Hooke'a) i wyraźniejszy obraz (szczególnie przy większych powiększeniach). W swoim czasie były najlepsze na świecie. Później zajął się ich produkcją, ale nigdy nie podzielił się z nikim swoimi technikami produkcji – ani szkieł, ani mikroskopów.

Z fascynacją obserwował pod mikroskopem niemal wszystko, co przyszło mu do głowy – m.in.: strukturę kości i mięśni, krwinki czerwone, bakterie, orzęski, plemniki, głowy much, oczy wołów, mięśnie wieloryba, nasiona, sierść zwierząt, drewno, wodę, osad nazębny (pierwszy oglądał swój mikrobiom) czy wnętrzności wszy.

Obalił teorię samorództwa przez znalezienie jaj much, a jego opis antyseptycznych właściwości octu winnego był pierwszym w historii (potraktowane octem "żyjątka" bytujące na zębach – padły).

W 1680 roku został członkiem Towarzystwa Królewskiego (po potwierdzeniu jego obserwacji mikroorganizmów). Z powodu nieznajomości łaciny ani angielskiego, Towarzystwo zgodziło się wypisać dyplom po holendersku. Pod koniec życia był jednym z najsławniejszych jego członków. W testamencie zapisał Towarzystwu 26 swoich mikroskopów wraz z założonymi na nich preparatami, które jednak zaginęły (stąd do tej pory nie wiadomo dokładnie jak były skonstruowane).

Przypisy 

Holenderscy biolodzy
Holenderscy przedsiębiorcy
Członkowie Royal Society
Urodzeni w 1632
Zmarli w 1723
Ludzie urodzeni w Delfcie
Anekumena

Anekumena (z  an- „nie, bez” +  oikoumene „świat zaludniony”) – obszar na kuli ziemskiej trwale i całkowicie niezamieszkany przez człowieka i niewykorzystywany gospodarczo, w przeciwieństwie do ekumeny, czyli terenów stale zamieszkanych i subekumeny – terenów zamieszkanych czasowo.

Do anekumeny można zaliczyć np. obszary pustynne, obszary polarne oraz szczytowe partie wysokich pasm górskich.

Przypisy 

Geografia społeczno-ekonomiczna
Alfabet gocki

Alfabet gocki – alfabet stworzony prawdopodobnie w IV wieku n.e. przez biskupa Wulfilę w celu przekładu Biblii na język gocki. Składał się z 27 znaków. Według obecnych hipotez mógł powstać na podstawie alfabetów:
 greckiego (20 znaków)
 łacińskiego (5 znaków)
 runicznego (2 znaki).

Wulfila przełożył na język gocki Stary Testament, pomijając Księgi Królewskie. Fragmenty przekładu zawiera rękopis Srebrna Biblia (obecnie przechowywany w Bibliotece Uniwersytetu w Uppsali).

Alfabetu gockiego nie należy mylić z pismem gotyckim, które jest rodziną krojów pisma dla alfabetu łacińskiego.

Opracowania 
 Braune, Wilhelm. Gotische Grammatik. Halle: Max Niemeyer 1952.
 Cercignani, Fausto, The Elaboration of the Gothic Alphabet and Orthography, in “Indogermanische Forschungen”, 93, 1988, 168-185.
 Dietrich, Franz. Über die Aussprache des Gotischen Wärend der Zeit seines Bestehens. Marburg: N. G. Elwert'sche Universitätsbuchhandlung 1862.
 Otto von Friesen. "Gotische Schrift" in Hoops, J. Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Bd. II. 306-310. Strassburg: Karl J. Trübner 1915.
 Haarmann, Harald. Universalgeschichte der Schrift. Frankfurt: Campus 1991.
 Jensen, Hans. Die Schrift in Vergangenheit und Gegenwart. Berlin: Deutscher Verlag der Wissenschaften 1969.
 Adolf Kirchhoff. Das gothische Runenalphabet. Berlin: Wilhelm Hertz 1854.
 Streitberg, Wilhelm. Gotisches Elementarbuch. Heidelberg: Carl Winter 1910.
 Weingärtner, Wilhelm. Die Aussprache des Gotischen zur Zeit Ulfilas. Leipzig: T. O. Weigel 1858.
 Joseph Wright. Grammar of the Gothic Language. Oxford: Oxford University Press 1910.
 Julius Zacher. Das gothische Alphabet Vulvilas und das Runenalphabet. Leipzig: F. A. Brockhaus 1855.

Zobacz też 
 Biblia gocka

Gocki
Ambrose Bierce

Ambrose Gwinett Bierce (ur. 24 czerwca 1842, zm. w grudniu 1913 lub na początku 1914 roku prawdopodobnie w Meksyku) – dziennikarz, satyryk i nowelista amerykański, uczestnik wojny secesyjnej; także aforysta i filozof sceptyk.

Często określany jako prekursor „czarnej literatury XX wieku”, jeden z najwybitniejszych twórców wczesnej literatury grozy.

Twórczość 
Jest autorem m.in. opowiadań: Droga w świetle księżyca, Olej z psa, Moje ulubione morderstwo.
Bierce tworzy w nich świat okrutny, pełen patologii i perwersji, niepodlegający żadnym zasadom moralnym. Groza Bierce'a jest niejako zaprzeczeniem transcendetnego, wypływającego z duszy, surrealistycznego strachu Edgara Allana Poego – autor Jeźdźca na niebie zwraca uwagę na grozę przynależącą do świata materialnego, "podskórną" i brutalną w swojej przyziemności.
Opisy Bierce'a cechuje całkowita beznamiętność w przedstawianiu sadyzmu i okrucieństwa. Częste epatowanie krwią, nagromadzenie makabrycznych wątków dały zaczątek do traktowania horroru w kategoriach gore.
Często nawiązywał do własnych doświadczeń wojennych oraz do pionierskiego życia w Ameryce Północnej, ukazując powszechną wówczas biedę, zacofanie i pijaństwo, które sprawnie zaprzęgał do potrzeb literatury grozy.
Charakterystyczny dla grozy Ambrose Bierca jest model świata – to universum pozbawione wszelkiej przypadkowości, gdzie zbrodnie sprzed lat powracają, aby nakręcać spiralę wszechogarniającego koszmaru. Na kanwie dwóch opowiadań Bierce'a Droga w świetle księżyca oraz Śmierć Halpina Fraysera Witold Orzechowski nakręcił w roku 1972 film telewizyjny pod tytułem Droga w świetle księżyca.

The Devil's Dictionary 
Autor słynnego The Devil's Dictionary, zawierającego przepełnione czarnym humorem definicje wielu pojęć, np.:

 FUTURE, n.: That period of time in which our affairs prosper, our friends are true and our happiness is assured. 
 HOMICIDE, n.: The slaying of one human being by another. There are four kinds of homicide: felonious, excusable, justifiable, and praiseworthy, but it makes no great difference to the person slain whether he fell by one kind or another -- the classification is for advantage of the lawyers.
 YEAR, n.: A period of three hundred and sixty-five disappointments.

The Devil's Dictionary jest dostępny przez protokół dict, m.in. jako pakiet dict-devil w Debianie.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Polska strona poświęcona twórczości pisarza 

Amerykańscy autorzy horrorów
Amerykańscy dziennikarze
Amerykańscy prozaicy XIX wieku
Pisarze związani z San Francisco
Prozaicy anglojęzyczni
Zmarli w 1914
Urodzeni w 1842
Alfred de Musset

Alfred Louis Charles de Musset (ur. 11 grudnia 1810 w Paryżu, zm. 2 maja 1857 tamże) – francuski poeta, dramaturg, prozaik, przedstawiciel romantyzmu, członek Akademii Francuskiej.

Życiorys 
Chociaż sztuki Musseta były w większości niedoceniane za jego życia, od początku XX wieku są z powodzeniem grane na wielu scenach świata.
Alfred de Musset wcielał w życie postawę artystyczną, jaką był dandyzm.
Wykazywał zdolności w sztukach plastycznych, stąd też nie był pewien, jaką drogę w sztuce ma obrać.

Był synem Wiktora de Musseta (Victor-Donatien de Musset-Pathay), wydawcy dzieł Rousseau. Od 17. roku życia związany był z grupą artystyczną Charlesa Nodiera. W wieku dziewiętnastu lat (1829) opublikował pierwsze utwory z tomu Contes d'Espagne et d'Italie (wydanie całości – styczeń 1830 r.). Po 1833 współpracował z pismem Revue des deux mondes. W 1852 został członkiem Akademii. Związany był najpierw z francuską pisarką i znaną skandalistką – George Sand (późniejszą kochanką Fryderyka Chopina), następnie z aktorką żydowskiego pochodzenia, znaną jako Rachela (związała się później z Aleksandrem Colonną-Walewskim, synem Napoleona Bonaparte i Marii Walewskiej).

Twórczość 
 Powieści
 Spowiedź dziecięcia wieku (Confession d'un enfant du siècle, 1836, wyd. polskie 1880)
 Poezje
 Les Nuits (Noce, 1835–1837) napisane po zerwaniu związku uczuciowego z George Sand
 Dzieła dramatyczne
 Noc wenecka (1830)
 Andrea del Sarto (1833, wyd. polskie 1880)
 Lorenzaccio (1834)
 Kaprysy Marianny (Caprices de Marianne, 1833)
 Nie igra się z miłością (On ne badine pas avec l'amour, 1834)
 Świecznik (Le chandelier, 1835)
 Nie trzeba się zarzekać (1836)
 Drzwi muszą być otwarte lub zamknięte (Il faut qu'une porte soit ouverte ou fermée, 1847)
 Inne
 Opowieści hiszpańskie i włoskie (1828)

Zobacz też 
 Objaw de Musseta

Linki zewnętrzne 
 
 Utwory Alfreda de Musseta w bibliotece Polona

Francuscy poeci XIX wieku
Francuscy pisarze XIX wieku
Francuscy dramaturdzy XIX wieku
Członkowie Akademii Francuskiej
Pisarze związani z Paryżem
Pochowani na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu
Urodzeni w 1810
Zmarli w 1857
Ludzie urodzeni w Paryżu
Andriej Markow

Andriej A. Markow (starszy) (1856-1922) – rosyjski matematyk
 Andriej A. Markow (młodszy) (1903-1979) – rosyjski matematyk
 Andriej Markow (ur. 1978) – rosyjski hokeista
August Ferdinand Möbius

August Ferdinand Möbius (ur. 17 listopada 1790 w Schulpforte, zm. 26 września 1868 w Lipsku) – niemiecki matematyk i astronom. Najbardziej znany z badań kształtu, który nosi jego nazwisko – wstęgi Möbiusa – oraz jako pionier topologii.

Życiorys 
Studiował na Uniwersytecie w Lipsku, początkowo prawo, później zmienił zainteresowania na matematykę, fizykę i astronomię. Studia ukończył w 1809. W 1813 pojechał do Getyngi, gdzie studiował astronomię pod kierunkiem Gaussa. Potem studiował matematykę w Halle pod kierunkiem Pfaffa. Pracę doktorską napisał o astronomii (O okultacji gwiazd stałych, 1815), ale jego habilitacja dotyczyła równań trygonometrycznych. Od 1816 zatrudniony na Uniwersytecie w Lipsku i w Obserwatorium w Lipsku.

Dorobek 

Jeden z twórców nowoczesnej geometrii algebraicznej, pierwszy wprowadził współrzędne jednorodne w geometrii rzutowej, podał nową klasyfikację krzywych i powierzchni oraz pojęcie przekształcenia rzutowego. Znany m.in. z odkrycia (w roku 1831) funkcji Möbiusa oraz (w roku 1858, niezależnie od Johanna Benedicta Listinga) wstęgi Möbiusa – nieorientowalnej powierzchni dwuwymiarowej, która (gdy rozważana jako zanurzona w przestrzeni trójwymiarowej) ma tylko jedną stronę.

Prace Möbiusa z dziedziny astronomii:
 De Computandis Occultationibus Fixarum per Planetas (1815)
 Die Hauptsätze der Astronomie (1836)
 Die Elemente der Mechanik des Himmels (1843).

Jego imieniem nazwano planetoidę (28516) Möbius.

Zobacz też 
 funkcja Möbiusa
 grupa Möbiusa

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
  [dostęp 2021-10-30].

Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Lipsku
Niemieccy astronomowie XIX wieku
Niemieccy matematycy XIX wieku
Niemieccy geometrzy
Niemieccy teoretycy liczb
Wykładowcy Uniwersytetu w Lipsku
Urodzeni w 1790
Zmarli w 1868
Ludzie upamiętnieni nazwami powierzchni
Osoby upamiętnione nazwami grup w matematyce
Ludzie upamiętnieni nazwami funkcji matematycznych
Armator

Armator – osoba (osoba prawna lub fizyczna) eksploatująca własny lub wynajęty statek. Zatrudnia kapitana i załogę oraz odpowiada cywilnie za zobowiązania wynikające z eksploatacji statku.

W Polsce 
Według art. 7 Kodeksu morskiego armatorem jest ten, kto we własnym imieniu uprawia żeglugę statkiem morskim własnym lub cudzym. W systemach prawnych innych państw pojęcia będące odpowiednikiem polskiego terminu „armator” są zazwyczaj kojarzone z własnością statku

Ujęcie historyczne 
Dawniej armatorem była nazywana osoba, która na własny koszt uzbrajała statek i wynajmowała, lub właściciel i dowódca statku korsarskiego.

Zobacz też 
 armator żeglugi śródlądowej

Przypisy 

Przedsiębiorstwa związane z żeglugą
Żegluga
Ameryka

Ameryka – część świata położona na zachodniej półkuli Ziemi, w skład której wchodzą dwa kontynenty: Ameryka Północna i Ameryka Południowa. Rozciąga się na długości ponad 15 tysięcy km od Archipelagu Arktycznego po Ziemię Ognistą. Niekiedy na oznaczenie obu Ameryk używa się także określeń Nowy Świat lub półkula zachodnia.

Powierzchnia Ameryki wynosi 42 mln km², a zamieszkuje ją ponad 916 milionów ludzi, co stanowi 13% ludności świata.

Nazwę Ameryki zaproponował w 1507 roku niemiecki kartograf, pochodzący z Alzacji, Martin Waldseemüller. Przypisywał on odkrycie Nowego Świata, jak wówczas określano nowo odkryty ląd, Amerigo Vespucciemu i na jego cześć nadał mu miano America. Istnieją także inne teorie na temat pochodzenia tej nazwy, ale nie zyskały one uznania. Jednym z najstarszych globusów, na którym pojawiła się nazwa Ameryka, jest Globus Jagielloński z 1508 roku.

W wielu krajach, m.in. w Polsce, nazwa Ameryka stosowana jest potocznie jako synonim Stanów Zjednoczonych Ameryki. Podobnie Amerykanin to obywatel Stanów Zjednoczonych (w Polsce jest to oficjalne określenie).

Zobacz też 

 Ameryka Centralna – Ameryka Środkowa
 Ameryka Łacińska – Hispanoameryka – Luzoameryka
 Indianie
 Organizacja Państw Amerykańskich
 Panamerykanizm
 państwa obu Ameryk

Przypisy 

Ameryka
Kontynenty
Ameryka Centralna

Ameryka Centralna
Ameryka Centralna (hiszp. Centroamérica lub América Central) – centralny region geograficzny Ameryki, położony między Morzem Karaibskim na wschodzie a Oceanem Spokojnym na zachodzie. Definiowany jest jako południowa część Ameryki Północnej, na południowym wschodzie łącząca się z Ameryką Południową.

Położenie geograficzne 

W ujęciu fizycznogeograficznym Ameryka Centralna to obszar na południu Ameryki Północnej ciągnący się od przesmyku Tehuantepec w Meksyku na północnym zachodzie do Przesmyku Panamskiego na południowym wschodzie, gdzie łączy się z nizinami pacyficznymi w północno-zachodniej Ameryce Południowej. Południowo-zachodni jej brzeg oblewa Ocean Spokojny, północno-wschodni – Morze Karaibskie, a północny – Zatoka Meksykańska. Tak zdefiniowany obszar zajmowany jest przez osiem państw – Meksyk (wschodnia część kraju), Gwatemalę, Belize, Salwador, Honduras, Nikaraguę, Kostarykę i Panamę (zachodnia część kraju).

Większa część Ameryki Centralnej znajduje się na karaibskiej płycie tektonicznej. Region ten jest geologicznie aktywny, co pewien czas występują na nim erupcje wulkanów i trzęsienia ziemi. Urodzajne gleby powstałe z lawy umożliwiły przetrwanie populacji skupionych na wyżynach. Managua, stolica Nikaragui, została zniszczona przez trzęsienia ziemi w 1931 i 1972, a w 2001 roku dwa trzęsienia ziemi zniszczyły Salwador.

Położenie geopolityczne 
W kontekście społeczno-geograficznym termin ten odnosi się do siedmiu państw od Gwatemali i Belize na północnym zachodzie po Panamę na południowym wschodzie.

Zobacz też 

 Ameryka Środkowa

Przypisy 

Regiony Ameryki
Ameryka Północna
Angloameryka

Angloameryka, Ameryka Anglosaska – określenie na część Ameryki położoną na północ od Meksyku, używane w opozycji do terminu Ameryka Łacińska. Angloameryka obejmuje Kanadę i Stany Zjednoczone, czyli kraje o przeważającej kulturze anglosaskiej – dominujący język angielski, wyznania protestanckie.

Angloameryka zajmuje obszar ponad 19,3 mln km2, z ludnością sięgającą 330 mln mieszkańców (2006).

Społeczność Angloameryki w 76,1% zamieszkuje ośrodki miejskie (1997).

Zobacz też 
 Ameryka Łacińska

Przypisy 

Regiony Ameryki
Amfibole

Amfibole (z  amphibolos – "nieokreślony", ze względu na różnorodność koloru i formy) – duża grupa minerałów skałotwórczych, krzemianów, czasami też glinokrzemianów.

Właściwości 
 Wzór chemiczny ogólny amfiboli:
 A BVI2 CIV5 T8 O22 (OH, F, Cl)2
 Wzór chemiczny amfiboli oblicza się przy założeniu 24 (O, OH, F, Cl), gdzie:
 A = nadwyżka Na, i cała ilość K (suma powinna być zawarta w granicach 0,00-1,00);
 B = nadwyżka Mn, Fe2+ Mg, oraz Ca, Na (suma = 2,00);
 C = nadwyżka Al, Cr3+, Fe  3+, Ti  4+ oraz Mg, Fe  2+ Mn (suma = 5,00);
 T = Si, Al, Cr3+, Fe  3+, Ti  4+ (suma = 8,00);

 K – występuje tylko na pozycji A
 Na – występuje na pozycji A lub B
 Ca – występuje tylko na pozycji B
 jony typu: Mg, Fe 2+, Mn2+ Li, Zn, Ni, Co – występują na pozycji C lub B
 Al – występuje na pozycji C lub T
 Fe3+, Mn3+, Cr3+ – występują tylko na pozycji C
 Si – występuje tylko na pozycji T

Są to krzemiany lub glinokrzemiany wapnia, magnezu, glinu, żelaza i sodu, manganu, tytanu, potasu z niewielką zawartością wody.

 Układ krystalograficzny: najczęściej rombowy oraz jednoskośny
 Gęstość – 2,85-3,5 g/cm³,
 Twardość – 5-6.
 Barwa: przeważnie zielona, brunatna lub czarna
 Rysa: biała, szara, jasnobrunatna
 Przełam: najczęściej nierówny lub muszlowy
 Połysk: najczęściej szklisty, tłusty bądź perłowy
 Łupliwość: doskonała, dwukierunkowa, krzyżująca się pod kątem 124° (ta cecha pozwala je odróżnić od podobnych piroksenów)
 Inne cechy:
 Bardzo często tworzą pomiędzy sobą roztwory stałe (kryształy mieszane), co wpływa na bardzo duże ich zróżnicowanie.
 Najczęściej wykazują pokrój słupkowy, igiełkowy lub włóknisty (azbest amfibolowy). Kryształy odznaczają się sześciobocznym przekrojem.
 Występują w skupieniach ziarnistych i zbitych.
 Niektóre amfibole po oszlifowaniu wykazują efekt kociego oka.

Nazewnictwo 
Przed uchwaleniem międzynarodowej krystalochemicznej klasyfikacji amfiboli IMA (International Mineralogical Association) (1978 r.) wyznacznikiem klasyfikacji były cechy optyczne. Uchwalenie nowej klasyfikacji zdyskredytowało prawie 170 dawniejszych nazw amfiboli i ich odmian.

Obecnie wyróżnia się cztery grupy amfiboli
 Amfibole Mg-Fe-Mn-Li – amfibole magnezowo-żelazowo-manganowo-litowe /MFML/
 Amfibole-Ca – amfibole wapniowe /C/ - caltic
 Amfibole-Na-Ca – sodowo-wapniowe /SC/ - sodic-caltic
 Amfibole sodowe /S/ - sodic

Do amfiboli należą między innymi: aktynolit, antofyllit, niektóre azbesty naturalne, cummingtonit, gedryt, glaukofan, hornblenda, krokidolit, richteryt, riebeckit, tremolit.

Występowanie 
Ważne minerały skałotwórcze wielu skał magmowych i metamorficznych (są głównym składnikiem amfibolitu). Spotykane są też w skałach okruchowych: piaskach i żwirach.

Zastosowanie 
 mają znaczenie naukowe i kolekcjonerskie
 wiele z nich znajduje zastosowanie jako kamienie ozdobne i jubilerskie (np. aktynolit, nefryt)

Zobacz też 
 pirokseny, miki
 geologia, mineralogia
 minerał, minerały skałotwórcze

Krzemiany (minerały)