alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Jerzy Różycki

Jerzy Różycki (1909-1942) – polski matematyk i kryptolog
 Jerzy Różycki (ur. 1953) – polski piosenkarz i gitarzysta
Juliusz Cezar (opera)

Juliusz Cezar (Giulio Cesare in Egitto, HWV 17) – opera w trzech aktach skomponowana przez Georga Friedricha Händla do libretta Nicoli Francesco Hayma. Jest jedną z najczęściej wykonywanych oper barokowych. We współczesnych aranżacjach rolę Cezara napisaną dla kastrata altowego Senesino śpiewają kontralty, mezzosoprany lub kontratenorzy.

Osoby 
 Juliusz Cezar (Giulio Cesare)
 Ptolomeusz, król Egiptu (Tolomeo)
 Curio, dowódca wojsk Cezara (Curio)
 Kleopatra (Cleopatra)
 Achillas, dowódca wojsk Ptolomeusza (Achilla)
 Sekstus (Sesto)
 Kornelia (Cornelia)
 Nirenus (Nireno)

Historia utworu 
Premiera odbyła się w Londynie 20 lutego 1724 roku, gdzie przedstawienie odniosło wielki sukces. W kolejnych latach opera wystawiana była w Paryżu, Hamburgu i Brunszwiku. W wieku XIX wraz z wieloma innymi dziełami Händla popadła w zapomnienie. W XX wieku pierwsze przedstawienie opery odbyło się w Göttingen w 1922 roku. W 1927 roku opera miała swoją premierę w Stanach Zjednoczonych w Northampton w Massachusetts, a w 1936 roku w Polsce, w Poznaniu.
Obecnie Juliusz Cezar wystawiany jest regularnie będąc jedną z najczęściej wykonywanych oper barokowych.

Przypisy 

Opery Georga Friedricha Händla
Gajusz Juliusz Cezar w sztuce
Jinmeiyō kanji

– 863 znaki chińskie (kanji), które mogą być oficjalnie rejestrowane i stosowane w zapisie imion i nazwisk Japończyków.

Opis 
Od II wojny światowej lista tych znaków była wielokrotnie zmieniana, zarówno poprzez dodawanie znaków, jak i ich ujmowanie. Ostatnia korekta została przeprowadzona w 2017 roku.

Jinmeiyō kanji to 863 znaków, których nie ma na liście Jōyō kanji-hyō.

Łącznie można użyć 2999 znaków: 863 jako jinmeiyō kanji i 2136 jako jōyō kanji będących w powszechnym użyciu.
 W 2015 roku do kanji imion dodano znak 巫 miko, np.: 巫女 → Miko; 巫 → Fu, U.
 W 2017 roku dodano znak 渾 kon, np.: 渾一 → Kon’ichi.

 Nazwiska japońskie składają się przeważnie z dwóch znaków. Często odnoszą się one do natury lub geografii: yama (góra), ki (drzewo), ta (pole ryżowe), shima (wyspa), mura (wioska). Podobnie jak w chińskim i koreańskim nazwisko poprzedza imię. Jedne z najpopularniejszych nazwisk rodzin to: Itō, Satō, Suzuki, Takahashi, Tanaka, Watanabe, Yamada. Mogą też być „dziwne”, jak np. czteroznakowe: Hōzumi (八月朔日, pierwszy sierpnia); Hitotose (春夏秋冬, wiosna-lato-jesień-zima). 
 Imiona również często składają się z dwóch kanji, które często oznaczają pozytywne cechy, takie jak: inteligencja, uroda, nazwy kwiatów, czy też kolejność urodzenia (pierwszy syn, drugi syn itd.).
 Imiona i nazwiska obcokrajowców pisze się sylabicznym pismem fonetycznym katakana.

Ze względu na to, że wiele kanji ma identyczną wymowę, imiona wymawiane tak samo, niekoniecznie są pisane tymi samymi kanji. Na przykład popularne imię żeńskie Yōko może być zapisane: 陽子, 暢子 容子 洋子 葉子.

Zobacz też 

 Jōyō kanji-hyō (aktualna, oficjalna lista znaków kanji do powszechnego użycia, podana przez władze w 2010 r.)
 Tōyō kanji-hyō (lista znaków ogłoszona przez japońskie Ministerstwo Edukacji w 1946 roku i następnie kilka razy zmieniana i uzupełniana. Została zastąpiona w 1981 roku przez Jōyō kanji-hyō.

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Informacja o japońskich nazwiskach 

Język japoński
Julia Domna

Julia Domna (ur. 150/160, zm. 217) – cesarzowa rzymska, Syryjka, urodziła się w Emesie w Syrii. Jej ojcem był najwyższy kapłan boga słońca El Gabala – Julius Bassianus, a siostrą – Julia Maesa. 

Swojego przyszłego męża i cesarza rzymskiego Septymiusza Sewera poznała, gdy stacjonował z wojskiem w Syrii (od 180 do 182 roku). Septymiusz Sewer był już żonaty od 173 roku. Gdy był gubernatorem Galii, jego żona zmarła, więc nie czekając wysłał list z oświadczynami do Julii. Ślub z Julią Domną odbył się w Lugdunum (dzisiejszy Lyon) latem 187 roku. W 188 roku Julia urodziła syna Karakallę, a w 189 Getę. W 217 roku po zamordowaniu cesarza Karakalli została uwięziona, a następnie zgładzona .
Została pochowana w Mauzoleum Augusta.

Zobacz też 
 Julia Maesa
 Pertynaks

Cesarzowe rzymskie
Dynastia Sewerów
Urodzeni w II wieku
Zmarli w 217
Julia Maesa

Julia Maesa (ur. 7 maja 165, zm. 224/226) – syryjska księżniczka, urodziła się w Emesie w Syrii. Jej ojcem był najwyższy kapłan boga słońca Elah-Gabala – Julius Bassianus, a jej siostrą była Julia Domna – cesarzowa rzymska – tym samym była ona ciotką Karakalli.

Poślubiła Syryjczyka Gajusza Juliusza Awitusa Aleksianusa i była matką Julii Soaemias-Bassiany i Julii Mammei, babką cesarza Heliogabala i Sewera Aleksandra. 

Po zamordowaniu Karakalli i wybuchu rebelii Makrynusa razem z córką Julią Bassianą 15 maja 218 roku wszczęła rewoltę i doprowadziła do ponownej restauracji dynastii Sewerów (cesarzem został syn Julii Soaemias – Heliogabal). Zmarła w 3. roku panowania Sewera Aleksandra. Jej wizerunek z tytułem Augusta pojawiał się na monetach w latach 218–225.

Dynastia Sewerów
Ludzie urodzeni w Himsie
Urodzeni w 165
Zmarli w III wieku
Georg Friedrich Steiner

Georg Friedrich Steiner (Jerzy Fryderyk Steiner, ur. przed 3 października 1704 w Toruniu, zm. przed 3 października 1766) w Toruniu – toruński białoskórnik i rysownik amator.

Biografia 
Urodził się przed 3 października 1704 r. w Nowym Mieście Toruniu. Pochodził z rodziny rzemieślniczej wyznania ewangelickiego. Jego ojciec Jerzy był białoskórnikiem, który został wpisany do księgi obywateli Torunia w 1693 r. jako przybysz.

Georg Friedrich Steiner został ochrzczony w kościele Trójcy Świętej. Ukończył cztery klasy szkoły podstawowej. Zgodnie z ówczesnym prawem i zwyczajami, po ukończeniu nauki w rodzinnym warsztacie odbył wędrówkę czeladniczą po warsztatach w Europie Środkowej. Wędrówka odbyła się w latach 1724–1727. Nie wiadomo, jakie miasta odwiedził Steiner. Z zachowanych źródeł wiadomo tylko, że ok. 1727 r. odwiedził Królewiec. Zdaniem polskiego nowożytnika Stanisława Salmonowicza, Georg Friedrich Steiner mógł zwiedzić północne Niemcy, Wrocław i Kraków. Według badań niemieckiego historyka Reinholda Heuera, Georg Fredrich Steiner w maju 1729 r. przebywał w Malborku, gdzie być może planował osiąść.

.

Rysunki 
W latach 1738–1745 wykonał co najmniej 128 rysunków z architekturą i panoramami Torunia oraz innych miast ziemi chełmińskiej. Rysunki miały być wydane przez Radę Miasta Torunia, jednak z niewiadomych przyczyn nie doszło do druku. W drugiej połowie XVIII wieku rysunku posiadał Samuel Luter Geret. Po jego śmierci rysunki Steinera trafiły do Samuela Tomasza Soemmerrina, który wyprowadził się z Torunia. Pod koniec XIX w. rysunki znajdowały się we Frankfurcie, skąd wróciły do Torunia w 1913 r. Rok później wykonano kopie fotograficzne rysunków. W 1919 r. władze Torunia kupiły rysunki. Zakupiony zbiór został przekazany Archiwum Miejskiemu. W 1925 r. 45 rysunków zostało wydanych przez Reinholda Heuera w formie książki. W 1945 r. zaginęły oryginalne prace.

Dzięki jego rysunkom jest znany pierwotny wygląd mauzoleum burmistrza Torunia Simona Weissa z 1738 roku oraz mauzoleum rodziny Zerneke.

Rodzina 
W 1734 r. poślubił Dorotę Kaltenbach, córkę kuśnierza. Para miała co najmniej jedno dziecko. 6 stycznia 1746 r. na świat przyszedł Krystian Bogumił Steiner, prawnik i historyk. Zdaniem Reinholda Heuera, Steiner miał jeszcze troje starszych dzieci, urodzonych w latach 1735, 1737 i 1740. Salmonowicz wyraził powątpienie w istnienie drugiego w kolejności.

Galeria

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Ludzie związani z Brodnicą
Ludzie związani z Toruniem w I Rzeczypospolitej
Polscy białoskórnicy
Rysownicy
Urodzeni w 1704
Zmarli w 1766
Jacopo della Quercia

Jacopo della Quercia właśc. Jacopo di Pietro (ur. ok. 1367 w Quercegrossa, zm. 20 października 1438 w Sienie) – włoski rzeźbiarz wczesnego odrodzenia we Włoszech (quattrocento), przedstawiciel szkoły sieneńskiej.

Życiorys 
Pracował w wielu miejscach i czasami nie doprowadzał zamówionych realizacji do końca. W 1401 uczestniczył w konkursie na drzwi baptysterium florenckiego. Jego dziełem są m.in. płaskorzeźby zdobiące główny portal Bazyliki św. Petroniusza w Bolonii, wykonane 1430-1434, przedstawiające sceny biblijne, fontanna zwana Radosnym Źródłem (Fonte Gaia) w Sienie (zamówiona w 1409, wykonana w latach 1414-1419) i nagrobek Hilarii del Caretto w Lukce. Wykonał także jedną z plakiet zdobiących chrzcielnicę w baptysterium w Sienie (1416-1420) z przedstawieniem Zwiastowania Zachariaszowi. 

Od działającego w tym samym czasie Ghibertiego różni go sposób, w jaki korzystał z dziedzictwa antyku. Podczas gdy u Ghibertiego postacie stanowią jakby elementy krajobrazu, a przez swoją wiotkość nawiązują do gotyku międzynarodowego, masywne i atletyczne postacie della Quercii wypełniają całe pole kompozycji i odcinają się od tła mocnym konturem.

Galeria

Bibliografia 
 biografia na Web Gallery of Art

Włoscy rzeźbiarze
Zmarli w 1483
Urodzeni w XIV wieku
Justunek

Justunek – tzw. materiał ślepy, materiał zecerski bez oczka, wszystkie niedrukowalne elementy dystansowe układane w składzie i łamaniu razem z czcionkami, liniami, ornamentami, "kliszami" itp. Justunkiem były różnego kształtu metalowe płytki i sztabki wstawiane pomiędzy czcionki oraz wypełniające wszelkie inne puste miejsca na kolumnie. Ze względu na wymiary justunek był dzielony na:
 justunek drobny – (do 48 punktów; stosowany do wypełniania odstępów międzywyrazowych) – firety, półfirety i szereg spacji o różnych grubościach, z których spacje poniżej 2 punktów były rzadko używane, gdyż, sprężynując, rozpychały nierównomiernie wiersze składu;
 justunek średni – półkwadrat, konkordans, kwadrat, babaszka oraz interlinia drobna;
 justunek długi – (od 2 do 6 kwadratów) ryga, sztabik, interlinia długa.

Do składu ręcznego elementy te były wykonane w odlewni czcionek (poza drukarnią), stąd justunek ten nazywano ręcznym lub fabrycznym, a wymiarowany był w punktach typograficznych.

W składzie monotypowym justunek był odlewany tak samo jak wszystkie znaki z oczkiem i był wymiarowany w liczbach całkowitych jednostek monotypowych (ściśle związanych z zadanym stopniem pisma). Zarówno justunek, jak i czcionki pochodzące z odlewu monotypowego mogły być wykorzystywane do składu ręcznego.

Justunek, zwłaszcza długi i pochodzący z monotypu, bywał często przycinany na wymiar w ręcznych gilotynach. W ten sposób unikano łączenia wielu elementów justunku. Było to szczególnie cenne przy składaniu tabeli, których komórki rzadko kiedy można było wyliczyć w pełnych kwadratach.

Przy odlewaniu wierszy linotypowych stosowano tzw. justunek zmienny w postaci klinów rozpychających na zadany wymiar odstępy pomiędzy składanymi wyrazami.

Zobacz też 

 DTP
 justowanie

Zecerstwo
Juan Gris

Juan Gris (właśc. José Victoriano Carmelo Carlos González-Pérez) (ur. 23 marca 1887 w Madrycie, zm. 11 maja 1927 w Boulogne-Billancourt) – hiszpański malarz, przedstawiciel kubizmu.

Kształcił się najprawdopodobniej w Madrycie, a następnie uczył się malarstwa pod kierunkiem malarza José Marii Carbonero. W roku 1906 wyjechał do Francji, gdzie osiadł na stałe. Był znajomym Pabla Picassa i razem z nim miał pracownię w Le Bateau-Lavoir na Montmartre w Paryżu. Obracał się w kręgach paryskiej awangardy artystycznej. Początkowo pracował jako rysownik. Malarstwem zajął się poważnie w 1910 roku, kontynuując jednocześnie pracę rysownika. Uległ wpływom kubizmu analitycznego, a potem także syntetycznego. W roku 1912 uczestniczył w wystawie grupy Section d'Or. Malował głównie martwe natury w spokojnej, stonowanej palecie barw. Od 1922 tworzył także projekty teatralne dla baletów Diagilewa.

Wybrane dzieła 
 Butelka Banyul's
 Portret M. Raynala
 Umywalnia
 Ainhalter
 Trzy karty
 Martwa natura z syfonem
 Torebka kawy
 Claudio Maritimo- portret
 Album
 Martwa natura z obrusem w kwadraty

Rynek sztuki 
4 lutego 2014 na aukcji Impressionist/Modern Evening Sale Domu Aukcyjnyjnego Christie's w Londynie obraz zatytułowany "Martwa natura z obrusem w kwadraty" (Nature morte à la nappe à carreaux), olej na płótnie, 116,5x89,3 cm sprzedano za 34 802 500 GBP (56 737 039 USD).

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Museum of Modern Art: Christopher Green, Juan Gris. 

Kubiści (malarze)
Hiszpańscy malarze
Ludzie urodzeni w Madrycie
Ludzie związani z Boulogne-Billancourt
Urodzeni w 1887
Zmarli w 1927
Język ajnuski

Język ajnuski (ajn. ainu itak), język ajnoski – język o nieustalonej przynależności językowej, którym posługują się Ajnowie zamieszkujący japońską wyspę Hokkaido. Wykazuje pewne podobieństwo do języka niwchijskiego. Z tego względu niekiedy włączany bywa do grupy paleoazjatyckiej, które to pojęcie jednakże nie jest używane w znaczeniu językoznawczym, a jedynie etnologicznym.
Do początku XX w. językiem ajnuskim posługiwali się także mieszkańcy Sachalinu oraz Wysp Kurylskich.

Język ten jest krytycznie zagrożony wymarciem wraz z postępującą asymilacją Ajnów. Według danych z 2007 w Japonii używa go 10 osób, głównie starszych.

Badaniem języka Ajnów zajmował się m.in. polski badacz Bronisław Piłsudski, brat Józefa Piłsudskiego.

Znaczna część nazw miejscowych na Hokkaido i w regionie Kuryli to zjaponizowane nazwy ajnoskie, na przykład miasta Sapporo, Shibetsu, Rausu, Wakkanai i Nemuro, rzeki Shunbetsu i Tokotan, wyspy Kunashiri i Shikotan. Nazwy zakończone na -nai i -betsu to ajnoskie określenia rzeki: nai i pet.

Fonetyka 
Istnieje pięć samogłosek:

Spółgłoski:

Gramatyka 
Język Ajnów jest aglutynacyjnym językiem typu SOV. Nie posiada rodzaju gramatycznego, a liczba mnoga rzeczowników oznaczana jest końcówką. W swej klasycznej odmianie (dialekt yukar) jest wysoko polisyntetyczny z inkorporacją rzeczowników i przysłówków, choć we współczesnej odmianie potocznej cecha ta znacząco zanikła. Kilka odrębnych rzeczowników tworzyć może rzeczownik złożony, którego część główna występuje na końcu. Przypadki gramatyczne wolno stojących rzeczowników wskazywane są typowo poprzez użycie odpowiedniej formy aplikatywnej czasownika (realizowanej poprzez użycie odpowiedniej jego końcówki), choć w przypadku rzeczowników inkorporowanych możliwe jest stosowanie odpowiednich morfemów wskazujących przypadek wprost przy takim rzeczowniku.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 Stara pieśń ajnuska
 
 
 Raport dot. Ajnów opr. przez World Directory of Minorities and Indigenous Peoples
 The Untold Story of Japan’s First People, 25 Oct 2017
 Center for Ainu & Indigenous Studies (CAIS), Hokkaido University
 The Foundation for Research and Promotion of Ainu Culture (FRPAC)
 Strona Muzeum Ajnów 
 Kosmogonia Ajnów (film animowany)
 Raport dot. Ajnów opr. przez World Directory of Minorities and Indigenous Peoples

Ajnoski język
Języki izolowane
Języki zagrożone w Azji
Język ajnuski
Języki Japonii
Jan Długosz (ujednoznacznienie)

Jan Długosz (z Niedzielska) – rycerz, uczestnik bitwy pod Grunwaldem
 Jan Długosz (1415–1480) – historyk, kronikarz, kanonik krakowski, arcybiskup nominat lwowski 
 Jan Długosz (1929–1962) – polski taternik i alpinista
 Jan Długosz – pseudonim Zofii Zbyszewskiej.
Jaćwież

Jaćwież, także Sudawia (Sudowia) – ziemie zajmowane do ok. XIII wieku przez bałtyjskie plemię Jaćwingów.

Granice i obszar 
Granice i obszar Jaćwieży są przedmiotem dyskusji wśród badaczy. Wynika to z niewielkiej ilości dostępnych przekazów – skąpe źródła z XIII i XIV wieku dają tylko minimalne dane, pozwalające zorientować się w położeniu geograficznym Jaćwieży u schyłku jej istnienia w XIII wieku. W wyznaczaniu obszaru Jaćwieży pomocne są badania archeologiczne, badania nad późniejszym osadnictwem polskim, ruskim i litewskim na ziemiach pojaćwieskich, a także występowanie nazw geograficznych pochodnych od nazw Jaćwingów, Sudowów i Dajnowa.

Większość granic Jaćwieży miało charakter naturalny – tworzyły je bory, moczary i rzeki. W miejscach zwężenia borów i moczarów granice umacniano prawdopodobnie zasiekami ze zwalonych pni i gałęzi. Szlaki drożne wnikały na teren Jaćwieży w niewielu miejscach. Szlakami tymi posługiwali się Jaćwingowie podczas wypraw na ziemie sąsiadów, a także oddziały nieprzyjaciół najeżdżające ziemie Jaćwieży.

Hipotezy 

W literaturze przedmiotu spotykane są m.in. poniższe propozycje granic Jaćwieży:

 Puszcza Romincka na północy, pas między Niemnem i Szeszupą na północy, Niemen wschodzie, Biebrza na południu, Ełk (Łęg) na zachodzie (A. Kamiński)
 środkowy bieg Szeszupy na północy, środkowy bieg Niemna na wschodzie, dorzecze Biebrzy i Supraśli na południu, linia Wielkich Jezior Mazurskich na zachodzie (M. Engel, P. Iwanicki, G. Iwanowska, C. Sobczak)

Zobacz też 

 Bałtowie
 Prusowie

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Grodziska Jaćwieży – internetowa mapa grodzisk opracowana w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie naniesiona na podkład Google Maps
 

Jaćwingowie
Suwalszczyzna
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Język kontekstowy

Język kontekstowy (ang. context-sensitive language) – język formalny generowany przez gramatykę kontekstową. W hierarchii Chomsky’ego jest zdefiniowany jako język typu 1. Klasa języków kontekstowych jest właściwym podzbiorem klasy języków rekurencyjnych.

Definicje 
Istnieje kilka równoważnych definicji języka kontekstowego. Język L nazywamy kontekstowym wtedy i tylko wtedy, gdy:

 Istnieje gramatyka kontekstowa G generująca język L.
 Istnieje automat liniowo ograniczony potrafiący rozstrzygnąć czy słowo x należy do języka L.

Językami kontekstowymi są wszystkie języki bezkontekstowe oraz języki regularne.

Właściwości 
Klasa języków kontekstowych  jest zamknięta ze względu na operacje:

 sumy teoriomnogościowej: 
 iloczynu teoriomnogościowego: 
 konkatenację: 
 dopełnienie: 

Rozstrzygnięcie, czy słowo x należy do języka kontekstowego L, jest problemem PSPACE-zupełnym.

Przykład 
Język słów nad alfabetem binarnym, których pierwsza połowa równa jest drugiej, jest kontekstowy (ale nie bezkontekstowy!).

 
  – symbol startowy przechodzi w słowo puste lub 
 
 
 
  – w miejsce  generowane jest słowo  gdzie  jest pewnym słowem binarnym,  jest zaś tym samym słowem, tyle że odwróconym i przedstawionym w postaci symboli nieterminalnych  i  zamiast zwykłych 0 i 1
 
 
 
  – znajdujący się najbardziej na lewo symbol słowa  zostaje zaznaczony
 
 
 
  – zaznaczony symbol wędruje w prawo
 
  – i na końcu zmienia się w symbol terminalny, któremu odpowiada. Pozwalamy co prawda -owi zmienić się szybciej, ale wtedy żaden z -ów na prawo od niego nigdy nie zamieni się w symbol terminalny, więc reguła ta de facto może być użyta tylko kiedy nie ma już żadnych nieterminali na prawo od zmienianego. Kiedy całe słowo  przejdzie już na prawo, będziemy mieli słowo postaci 
 
  –  po wykonaniu całej pracy zmienia się w zwykłe 

Przykładowe wyprowadzenie:

Przykład (2) 
Przykładem języka kontekstowego, który nie jest bezkontekstowy jest zbiór słów L = { gdzie n jest liczbą pierwszą}

Przypisy 

Języki formalne
Języki oceaniczne

Języki oceaniczne (języki wschodnioaustronezyjskie) – podrodzina języków austronezyjskich, którymi posługuje się około 2–2,5 mln rdzennych mieszkańców wysp Oceanii. Do głównych zespołów języków oceanicznych zaliczają się języki mikronezyjskie i języki polinezyjskie. Poszczególnymi językami tej grupy posługuje się zazwyczaj kilka-kilkadziesiąt tysięcy osób, zamieszkujących wyspę lub archipelag. Do najczęściej używanych należą języki: fidżyjski (300 tys. – blisko spokrewniony z polinezyjskimi), samoański (235 tys.) oraz maoryski, tahitański, tonga i tolai (po 100 tys.).

R. Blust (1978) stwierdził, że są najbliżej spokrewnione z językami halmahersko-zachodnionowogwinejskimi, które to tworzą równoległą gałąź rodziny austronezyjskiej.

Klasyfikacja języków oceanicznych:
 języki austronezyjskie
 języki malajsko-polinezyjskie
 języki malajsko-polinezyjskie centralno-wschodnie
 języki malajsko-polinezyjskie wschodnie
 języki oceaniczne (2,2 mln)
 języki mikronezyjskie (170 tys.)
 yap (5 tys.)
 karoliński (5 tys.)
 kiribati (gilbertański) (70 tys.)
 kusajski (4 tys.)
 marszalski (25 tys.)
 nauruański (6 tys.)
 ngatik
 ponape (20 tys.)
 chuuk (30 tys.)
 ulithi
 języki wschodniofidżyjsko-polinezyjskie
 języki wschodniofidżyjskie
 fidżyjski (350 tys.)
 języki polinezyjskie (1 mln)
 hawajski (2 tys.)
 mangarewa
 maoryski (100 tys.)
 markiski (5 tys.)
 niue (10 tys.)
 rapanui
 rarotonga
 samoański (235 tys.)
 tahitański (100 tys.)
 tokelau (1,7 tys.)
 tonga (100 tys.)
 tuamotu (10 tys.)
 tuvalu (8 tys.)

Przypisy
Język martwy

Język martwy – język, który nie jest używany przez zwartą grupę etniczną lub taki, który ma obecnie rozproszoną społeczną bazę osób posługujących się nim. W pierwszym przypadku taki język jest nazywany wymarłym, w drugim zaś – nieżywym. Często przywoływanym przykładem języka martwego jest łacina używana w Kościele katolickim, która spełnia oba powyższe warunki. Języki zasadniczo martwe mogą być w określonych warunkach przywrócone do życia. Tak się stało z językiem hebrajskim.

Przypisy 

Języki według rodzaju
Język wymarły

Język wymarły – język, który nie jest już używany ani w formie pisanej, ani ustnej. Przy takim języku zazwyczaj stawiany jest znak krzyża w indeksie górnym (nazwa języka†) lub też na równi z tekstem (nazwa języka †).

Wybrane języki wymarłe 
 baktryjski
 bo
 burgundzki
 dalmatyński
 egipski
 etruski
 gocki
 jaćwiński
 kananejskie
 karyjski
 kuroński
 licyjski
 lidyjski
 luwijski
 milyjski
 połabski
 pruski
 sumeryjski
 ugarycki
 wedyjski
 zemgalski

Zobacz też 
 język martwy
Język liturgiczny

Język liturgiczny (język religijny, język sakralny) – język, który używany jest jako język tekstów i ceremonii religijnych. Stosunek takiego języka do innych języków codziennego użytku jest różny w różnych kulturach. Niekiedy język taki jest używany w życiu codziennym (np. arabski wśród Arabów), ale często zdarza się, że jest on uznawany za element religii i stanowi język święty, którego użycie w życiu świeckim jest zabronione. Bardzo często uznaje się, że tylko w danym języku możliwe jest przekazanie prawdy objawionej w pismach religijnych (zobacz: święte księgi). Wiele języków liturgicznych to języki martwe, które przetrwały dzięki temu, że były używane w ceremoniach religijnych (np. łacina, hebrajski, gyyz).

¹ – Sobór watykański II zezwolił na sprawowanie liturgii w językach narodowych, natomiast łacina jest językiem urzędowym w Watykanie.
² – ostatnio również język arabski.
³ – gudźarati jest językiem liturgicznym jedynie części zaratusztrian (mieszkających w Indiach), jego znaczenie we wspólnocie nie jest również zbyt wielkie.
⁴ – również języki narodowe.

Zobacz też 
język literacki

Liturgia
Języki kreolskie

Języki kreolskie – ogólne określenie niepowiązanych ze sobą języków etnicznych rozwiniętych na bazie języków europejskich kolonistów (głównie angielskiego, francuskiego, portugalskiego, hiszpańskiego czy niderlandzkiego) z dużym dodatkiem elementów przejętych z języków ludności tubylczej. Większość z nich powstała w czasach sprowadzania z Afryki do Ameryki czarnych niewolników, którzy pochodząc z różnych plemion posługiwali się między sobą uproszczoną formą języka narzuconego przez kolonistów. Kształtują się jako konsekwencja niepełnego opanowania języka. Według jednej z propozycji są to języki pidżynowe, które przeszły proces natywizacji (zostały przyjęte przez pewną grupę ludności jako język ojczysty), choć część lingwistów (np. Salikoko Mufwene) uznaje, że do kształtowania języków kreolskich i pidżynowych może dochodzić w różnych okolicznościach. Języki kreolskie, w odróżnieniu od pidżynów, mają dobrze rozwinięte słownictwo i strukturę gramatyczną.

W wąskim ujęciu socjokulturowym języki kreolskie to przede wszystkim takie języki, które powstały wskutek kontaktów Europejczyków z ludnością tubylczą, pod wpływem ekspansji krajów zachodnich. Niekiedy jednak mianem tym określa się różnego rodzaju uproszczone języki handlowe, które zostały przyjęte jako języki ojczyste (jak np. niektóre języki malajskie w Azji Południowo-Wschodniej). W szerszym ujęciu zjawisko kreolizacji języków jest prawdopodobnie częstsze niż to się zakłada w tradycyjnych teoriach lingwistycznych. Pojawiają się bowiem dyskusje na temat kreolizacji w antycznej grece, która powstała na bazie przedindoeuropejskiego substratu oraz mowy indoeuropejskich przybyszów.

Powszechnie uważana za język kreolski lingua franca nie należy do języków kreolskich, ponieważ nigdy nie istniało społeczeństwo, które uznawałoby lingua franca za swój język rodzimy. Jak pisze prof. Witold Mańczak: „Należy położyć nacisk na zasadniczą różnicę między językami kreolskimi a lingua franca: języki kreolskie są językami ojczystymi danej ludności, a lingua franca nie”. Języki wykazujące pewne cechy kreolskie, ale niewywodzące się z pidżynów, określane są mianem kreoloidów. Przykładem kreoloidu jest niska forma angielszczyzny singapurskiej (singlish). Językami kreolskimi zajmuje się subdyscyplina językoznawstwa – kreolingwistyka.

Wybrane języki kreolskie

Zobacz też  
 języki mieszane

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne
Język bengalski

Język bengalski (bengalski:  trl.: bāṃlā //, ) – język z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się jako językiem ojczystym ponad 180 mln osób, głównie w Bangladeszu (120 mln) i Indiach (60 mln). Jest on jednocześnie językiem urzędowym w tych dwóch państwach (w Indiach w stanach Bengal Zachodni i Tripura). Liczba osób używających bengalskiego jako drugiego języka wynosi około 70 mln.

Do jego zapisu używa się pisma bengalskiego.

Odmiany lokalne 
Poza standardowym bengalskim używa się kilku odmian tego języka:
 dialektu চাটগাঁইয়া বুলি Chaţgãia buli (ang. Chittagonian) – ok. 14 mln, używanego w południowo-wschodnim Bangladeszu, traktowanego niekiedy jako odrębny język;
 sylheti w północno-wschodnim Bangladeszu (ok. 5 mln);
 czakma w okolicach miasta Ćottogram (250 tys.).

Gramatyka

Zaimki osobowe 

Bengalski system zaimków osobowych jest bardzo skomplikowany, obejmuje różne ich warianty w zależności od stopnia zażyłości, statusu rozmówcy, fizycznej lokalizacji itp. Poniższa tabelka przedstawia zaimki osobowe w mianowniku.

Rzeczownik 
Rzeczowniki bengalskie zachowały częściowo fleksję, odziedziczoną z sanskrytu. Istnieją cztery przypadki gramatyczne:

Postpozycje 
Polskim przyimkom odpowiadają w języku bengalskim tzw. postpozycje („poimki”) stojące po rzeczowniku w określonym przypadku:

 Postpozycje wymagające dopełniacza
 oi pare 'przez': nodi-r oi pare 'przez rzekę'
 kachhe 'obok': janala-r kachhe 'obok okna'
 jonno 'dla': shikkhôk-er jonno 'dla nauczyciela'
 shôngge 'z': am-ar shôngge 'ze mną'
 shômmondhe 'o': itihash-er shômmondhe 'o historii'
 shathe 'z': ma-er shathe 'z matką'
 shamne 'przed': gaŗi-r shamne 'przed samochodem'

 Postpozycje wymagające biernika
 kore 'za pomocą': ţêksi kore 'taksówką'
 theke 'z' (miejsca): Bangladesh theke 'z Bangladeszu'
 porjonto 'aż do': dôshţa porjonto 'do dziesiątej'

 Postpozycje wymagające miejscownika
 bina 'bez': bina onumoti-te 'bez pozwolenia' (wyjątkowo jest to prepozycja)

Czasownik 
Język bengalski ma dziesięć czasów gramatycznych.

Zobacz też 
 języki urzędowe Indii
 języki Indii

Przypisy

Bibliografia 
 Elżbieta Walter: Gramatyka języka bengalskiego, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2008, 
 
 Bidhu Bhusan Das Gupta: Learn Bengali Yourself Das Gupta Prakashan, Calcutta 1985

Linki zewnętrzne 
 Alfabet bengalski
 Dane Ethnologue dla języka bengalskiego
 Minirozmówki bengalskie

Języki Indii
Języki indoaryjskie
Języki Bangladeszu
Język asamski

Język asamski (অসমীয়া ɔxɔmija) – język indoeuropejski należący do podgrupy wschodniej języków indoaryjskich, którym posługuje się ponad 16 mln mówiących. Zamieszkują oni głównie w stanie Asam (Indie), gdzie ma status języka urzędowego, a także w Bhutanie.

Do jego zapisu używa się pisma bengalskiego.

System fonologiczny 
W języku asamskim, w przeciwieństwie do innych języków indoaryjskich, nie istnieje opozycja głosek zwartych zębowych i retrofleksywnych.

Zobacz też 

 języki urzędowe Indii
 języki Indii

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Minirozmówki asamskie
 Alfabet asamski

Języki Indii
Języki indoaryjskie
Język pendżabski

Język pendżabski (ਪੰਜਾਬੀ pańdźabi), język wschodniopendżabski – język z centralnej grupy języków indoaryjskich indoeuropejskiej rodziny językowej, którym posługuje się ponad 28 mln osób, zamieszkujących historyczną krainę Pendżab na pograniczu indyjsko-pakistańskim. W indyjskim stanie Pendżab ma status języka urzędowego, nie jest natomiast urzędowym w pakistańskiej prowincji Pendżab.

Niekiedy za odmianę języka pendżabskiego uważany jest również język lahnda, używany w zachodnim Pendżabie (stąd jego alternatywna nazwa język zachodniopendżabski), jednakże zasadniczo klasyfikowany jest on jako odrębny język, którym posługuje się ok. 60 mln osób. Język zachodniopendżabski należy do grupy północno-zachodniej języków indoaryjskich, natomiast pendżabski język literacki, oparty na centralnym dialekcie madźhi, do grupy centralnej, wraz z hindi. Przyczyną częstego włączania dialektów lahnda do języka pendżabskiego jest to, iż pendżabski język literacki jest wspólny dla użytkowników zarówno wschodnich, jak i zachodnich dialektów Pendżabu.

Ponadto używany w okolicach miasta Dżammu język dogri, którym posługują się ok. 2 mln mówiących, niegdyś uważany za odmianę pendżabskiego,  obecnie klasyfikowany jest jako jeden z tzw. języków pahari.

Na tle języków indoaryjskich pendżabski wyróżnia się tonalnością.

Pismo 
Do zapisu używa się, w zależności od państwa, szachmukhi (zmodyfikowanego pisma arabskiego) w Pakistanie, albo też gurmukhi, szachmukhi względnie dewanagari w Indiach.

Język pendżabski zapisywany pismem gurmukhi jest językiem tekstów i ceremonii religijnych dla ponad 15 mln sikhów – wyznawców sikhizmu.

Dialekty 
Zachodnie
 multani – wyróżnia się odmiennym słownictwem, gramatycznie bliski dialektowi centralnemu, obecnie klasyfikowany jako odrębny język w ramach tzw. makrojęzyka lahnda
 pothohari – okolice miasta Rawalpindi
 hindko – region Hazara, wyróżnia się odmiennym słownictwem

Centralny
 madźhi – używany w okolicach dwóch ważnych centrów kulturalnych – Amritsaru i Lahauru; postrzegany jako „najczystsza” odmiana pendżabskiego, stanowi podstawę języka standardowego.

Wschodnie
 doabi
 malwai – Ludhiana, zachodnia część dystryktu Patiala
 puadhi – wschodnia część dystryktu Patiala; wykazuje cechy przejściowe między pandźabi a hindi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 

Języki Indii
Języki indoaryjskie
Języki Pakistanu
Język pendżabski
Język perski

Język perski, nowoperski (pers.  fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln), Tadżykistan (6 mln) i Irak (200 tys.). Służy jednocześnie jako lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Bliskiego Wschodu (po języku arabskim).

Do najważniejszych odmian języka perskiego, klasyfikowanych także jako odrębne języki, zalicza się: gilani, mazandarani, luri, bahtiari (Iran), hazaragi i aimak (Afganistan) oraz gurani (Irak). Natomiast tadżycki, klasyfikowany jako odmiana perskiego lub odrębny język, jest językiem urzędowym Tadżykistanu.

Język perski jako język urzędowy Iranu funkcjonuje pod nazwą farsi („język perski”), a jako język urzędowy Afganistanu (obok języka paszto) – dari („język dworski”) lub kabuli („język kabulski”). Kwestią dyskusyjną dla wielu językoznawców pozostaje status dari – czy jest to dialekt perskiego, czy też osobny, bardzo bliski perskiemu, język.

Rozwój języka perskiego można podzielić na trzy epoki:
 staroperska (VI–IV w. p.n.e.) – zabytki języka staroperskiego zapisane pismem klinowym,
 średnioperska (III w. p.n.e. – VIII w. n.e.) – epoka języka pahlawi,
 nowoperska (od IX w. n.e.) – z językiem perskim zapisywanym alfabetem arabskim – zwłaszcza w kaligrafii nasta’liq i szekaste.
Nie można jednak przedstawić tego rozwoju w postaci prostej. Jest to raczej linia łamana, ponieważ ani średnioperski nie jest bezpośrednim kontynuantem staroperskiego, ani nowoperski nie kontynuuje w pełni średnioperskiego. Sytuacja ta jest wynikiem skomplikowanych zjawisk społeczno-kulturowo-politycznych.

Alfabet

Fonetyka 
Irański perski ma sześć samogłosek i dwadzieścia trzy spółgłoski.

Samogłoski 

Samogłoski wykazują duże zróżnicowanie między dialektami. Język staroperski miał fonemiczny iloczas, ale w języku współczesnym różnice długości przeszły w różnice jakości. Nie ma tonów, a akcent dynamiczny pada z reguły na ostatnią sylabę.

Spółgłoski

Morfologia 
Czasowniki perskie odmieniają się względem czasu, osoby i liczby. Czasy przeszłe i imiesłów czasu przeszłego tworzy się od tematu czasu przeszłego, natomiast od tematu czasu teraźniejszego czas teraźniejszy trybu oznajmującego oraz łączny, tryb rozkazujący oraz życzący, a także imiesłów czasu teraźniejszego. Temat czasu przeszłego uzyskuje się poprzez odjęcie zrostka bezokolicznika -an, np.: goftan > goft. Określenie tematu czasu teraźniejszego jest bardziej złożone. W przypadku czasowników regularnych – tj. zakończonych na -id(an) – będzie to temat czasu przeszłego po odjęciu -id, np.: porsidan ‘pytać’ > pors-.
Czasowniki regularne stanowią jednak nieliczną grupę.

Zobacz też 
 Wikipedia perskojęzyczna

Przypisy

Bibliografia 
 A.K.S. Lambton, Persian Grammar, Cambridge University Press 2000. 
 B. Składanek, Wprowadzenie do gramatyki języka perskiego, Dialog 1997.

 
Języki Iranu
Języki Bahrajnu
Języki Afganistanu
Języki Iraku
Języki Tadżykistanu
Język telugu

Język telugu (telugu ) – język z grupy południowo-wschodniej (według Ethnologue grupy centralno-południowej) rodziny języków drawidyjskich. Ma największą liczbę użytkowników pośród języków drawidyjskich. Posługuje się nim ponad 90 mln osób, zwłaszcza mieszkańców indyjskiego stanu Andhra Pradesh, gdzie objęty jest statusem języka urzędowego. W języku tym powstają też filmy powiązane z Tollywood.

Zapisywany jest odrębnym południowoindyjskim pismem – pismo telugu. Najstarsze zabytki piśmiennictwa w tym języku pochodzą z XI wieku; współczesny język telugu rozwinął się w XIX wieku.

Zobacz też 
 języki Indii
 języki urzędowe Indii

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Alfabet telugu
 Pliki audio – Global Recordings Net
 Podstawy telugu – kurs audio

Języki drawidyjskie
Języki Indii
Jodek potasu

Jodek potasu, KI – nieorganiczny związek chemiczny, sól potasowa kwasu jodowodorowego.

Tworzy bezbarwne kryształy łatwo rozpuszczalne w wodzie. W wyniku elektrolizy stopionego jodku potasu powstaje jod i potas.

Zastosowanie 
 używany w syntezach organicznych
 w spektroskopii
 w analizie chemicznej
 jego nieznaczne ilości dodaje się do soli kuchennej (stąd tzw. sól jodowana). Alternatywnym dodatkiem jest jodan potasu KIO3

Zastosowania medyczne 

 składnik leków: płynu Lugola (jod rozpuszczony w roztworze wodnym jodku potasu), jodyny, maści z jodkiem potasu.
 jako środek wykrztuśny działający bezpośrednio na gruczoły oskrzelowe, po podaniu doustnym może mieć też działanie odruchowe podobne do emetyny
 leczenie łagodniejszych postaci sporotrychozy.

Dawkowanie 
Należy podawać w dawce 5,0 g/24 h, żeby zachować skuteczność wykrztuśną. Nie należy łączyć jodku potasu z innymi lekami wykrztuśnymi.

Przypisy 

Potasu, jodek
Leki wykrztuśne
ATC-R05
ATC-S01
ATC-V03
Nieorganiczne sole potasu
Leki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia
Kardiochirurgia

Kardiochirurgia (z gr. kardia „serce”) – dziedzina medycyny zajmująca się leczeniem operacyjnym serca i dużych naczyń krwionośnych w klatce piersiowej. Wyodrębniła się z chirurgii i w Polsce uzyskała status specjalizacji podstawowej od 2000. Obecnie wyodrębnia się kardiochirurgię dziecięcą zajmującą się leczeniem wad wrodzonych układu sercowo-naczyniowego w życiu płodowym i w okresie dziecięcym oraz kardiochirurgię dorosłych, zajmującą się leczeniem wad wrodzonych i nabytych układu sercowo-naczyniowego i choroby wieńcowej w okresie dorosłości (łączy się z nią transplantologia, zajmująca się m.in. przeszczepianiem serca, jednocześnie serca i płuca lub obu płuc). W Polsce konsultantem krajowym kardiochirurgii od 13 czerwca 2016 jest prof. dr hab. n. med. Jacek Różański.

Przed operacją kardiochirurgiczną najczęściej konieczne jest wcześniejsze przeprowadzenie badań diagnostycznych pomagających w skutecznym planowaniu i przeprowadzeniu operacji. Do nich należą między innymi: rtg klatki piersiowej, ekg, echokardiografia, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, cewnikowanie serca, czy badania z zastosowaniem izotopów promieniotwórczych.

Czas trwania specjalizacji dla lekarzy po odbyciu stażu podyplomowego trwa nie mniej niż 6 lat, która kończy się egzaminem specjalizacyjnym złożonym z części praktycznej i teoretycznej. Przewidziana jest ewolucja i modyfikowanie programu specjalizacji w związku z postępem wiedzy medycznej.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
Polskie Towarzystwo Kardio-Torakochirurgów
Kwadrat (ujednoznacznienie)

Matematyka
 kwadrat – w geometrii
 kwadrat jednostkowy – w geometrii analitycznej
 kwadrat – w algebrze, wynik przemnożenia liczby przez siebie, potęga o wykładniku równym 2 zwana też drugą potęgą liczby
 kwadrat magiczny – w rozrywce matematycznej

 Inżynieria
 kwadrat – w ekologii
 kwadrat – w poligrafii

 Pozostałe
 kwadrat – figura w tangu argentyńskim
 kwadrat magiczny – w szaradziarstwie
 kwadrat magiczny – w polityce gospodarczej

 Nazwy własne
 Kwadrat – imię
 Kwadrat – święty Kościoła katolickiego
 Kwadrat – męczennik chrześcijański z III wieku
 Kwadrat – kwartet smyczkowy
 Kwadrat – grupa muzyczna
 Kwadrat – konspiracyjne określenie Stronnictwa Narodowego
 „Kwadrat” – teatr w Warszawie
 „Kwadrat” – klub muzyczny w Krakowie, przy ul. Skarżyńskiego 1

Zobacz też 
 sześcian
 pierwiastek kwadratowy
Komponent (informatyka)

Komponent – niezależnie wytworzony, skompilowany (z ukrytymi szczegółami implementacyjnymi) moduł programowy, udostępniający swą funkcjonalność za pomocą jednoznacznie zdefiniowanego interfejsu, zdolny do współdziałania z większą całością (systemem) oraz innymi komponentami. 

Definicja klasyczna:
 komponent jest jednostką niezależnego przetwarzania,
 komponent jest jednostką niezależnej asemblacji,
 komponent nie ma żadnego trwałego stanu.

Komponenty występują m.in. w Delphi, Visual Basic, KDE, GNOME, technologii .NET, a także w CMS – Joomla!.

Zobacz też 
 Visual Component Library
 KParts

Programowanie komputerów
Księgowanie

księgowanie (informatyka)
 księgowanie (rachunkowość)
Kalendarium

Kalendarium – chronologiczny zestaw wydarzeń. Kalendaria mogą dotyczyć jakiegoś okresu czasu, dziedziny bądź wydarzeń czyjegoś życia.

Przykłady 
 Przykłady kalendariów stuleci:

 Przykłady kalendariów tysiącleci:
 IV tysiąclecie p.n.e. • V tysiąclecie p.n.e. • VI tysiąclecie p.n.e. • VII tysiąclecie p.n.e. • VIII tysiąclecie p.n.e. • IX tysiąclecie p.n.e. • X tysiąclecie p.n.e.

Zobacz też 
 kalendarium dzień po dniu

Przypisy
Kontrafał

Kontrafał (niderholer) – element olinowania ruchomego. Lina służąca do opuszczania bądź zrzucania ruchomych elementów ożaglowania, omasztowania lub innych np. płetwy sterowej. Jest liną o działaniu przeciwnym do fału. Stosowana tam, gdzie siła ciężkości nie wystarcza, aby opuścić element uprzednio podniesiony przy użyciu fału. W przypadku ożaglowania biegnie od rogu fałowego w dół i służy do ściągnięcia żagla na pokład.

Zobacz też 
 takielunek

Bibliografia

Olinowanie (żeglarstwo)
Kubryk

Kubryk – wspólne, wieloosobowe pomieszczenie mieszkalne załogi stosowane dawniej na okrętach i statkach. Kubryk był zwykle w dziobowej części statku w odróżnieniu od pomieszczeń oficerów w części rufowej. Dziś kubrykiem nazywa się na statkach szkolnych wspólne pomieszczenie mieszkalne uczniów lub studentów, którzy odbywają praktyki morskie.

Zobacz też

 mesa
 kajuta
 kambuz
 kingston

Bibliografia
 

Kadłub (żeglarstwo)
Pomieszczenia na statku

ca:Castell (nàutica)
de:Vorschiff
Ślad torowy

Ślad torowy, kilwater (nl. - kielwater)) – przypowierzchniowa warstwa wody zaburzonej przez ruch jednostki nawodnej, a przede wszystkim przez obroty śrub okrętowych oraz turbulentny charakter opływu hydrodynamicznego kadłuba jednostki pływającej. Wielkość śladu torowego wzrasta przy wzroście prędkości oraz wraz ze zwiększaniem się wielkości jednostki, która nie ma jednak większego wpływu na samą strukturę śladu torowego.

Kilwater jest niejednokrotnie lepiej widoczny z powietrza czy kosmosu niż sama jednostka pływająca – pomaga w ustaleniu jej lokalizacji na morzu. W przypadku okrętów wojennych, a w szczególności okrętów podwodnych płynących na głębokości peryskopowej jest cechą bardzo niepożądaną – ułatwiającą wykrycie okrętu.

W tekstach szant i piosenek żeglarskich kilwater bywa metaforą upływającego czasu, lub krajobrazu, np. "został po żeglarzach kilwater pijany szczęściem", lub "w kilwaterze Księżyca Opty dziób swój zanurza".

Kilwater bywa również elementem humoru żeglarskiego, kiedy to niedoświadczonego adepta żeglarstwa wysyła się po pół wiadra kilwateru lub poleca się mu zbuchtować kilwater.

Przypisy

Bibliografia 
 

Żeglarstwo
Kryształ (ujednoznacznienie)

kryształ – rodzaj ciała stałego
 kryształ – potoczna nazwa wyrobu ze szkła kryształowego (ołowiowego)
 kryształ górski – minerał, jedna z odmian krystalicznych kwarcu
 kryształ – rodzaj cukru spożywczego
 Kryształ – polski film telewizyjny z 1971 roku
 Kryształ – białoruski film z 2018 roku

Zobacz też 
 Kristałł
Kwasy karboksylowe

Kwasy karboksylowe – grupa organicznych związków chemicznych zawierająca grupę karboksylową.

Atom wodoru w grupie karboksylowej może się łatwo odszczepiać w formie jonu wodorowego, co zgodnie z teorią Arrheniusa nadaje tym związkom charakter kwasowy:

Kwasy karboksylowe tworzą chętnie wiązania wodorowe z grupą aminową, hydroksylową i innymi.

Kwasy karboksylowe z krótkimi grupami alkilowymi są dobrze rozpuszczającymi się w wodzie cieczami o ostrym, nieprzyjemnym zapachu i toksycznych właściwościach. Wraz ze wzrostem długości grupy alkilowej wzrasta temperatura topnienia tych kwasów (prawidłowość tę widać dla kwasów wyższych niż kwas heksanowy). Kwasy karboksylowe zawierające poniżej 10 atomów węgla są cieczami w temperaturze pokojowej, a zawierające 10 lub więcej atomów węgla, ciałami stałymi. Kwasy monokarboksylowe zawierające 4–28 atomów węgla o prostym łańcuchu noszą nazwę kwasów tłuszczowych (czasem pojęcie kwasów tłuszczowych rozszerza się na wszystkie alifatyczne niecykliczne kwasy karboksylowe).

Otrzymywanie 
Kwasy karboksylowe otrzymuje się zwykle w reakcjach utleniania odpowiednich alkoholi lub aldehydów:

Dogodnymi metodami otrzymywania kwasów karboksylowych są również hydroliza nitryli i dekarboksylacja kwasów dikarboksylowych.

Charakterystyczne reakcje 
Kwasy karboksylowe ulegają takim samym reakcjom jak zwykłe kwasy nieorganiczne. Tworzą one sole z zasadami nieorganicznymi i organicznymi. Reagują również z alkoholami tworząc estry. Estry kwasów tłuszczowych z gliceryną nazywane są tłuszczami.

Tworzenie chlorków kwasowych 
W wyniku reakcji z trichlorkiem fosforu (PCl3) lub chlorkiem tionylu (SOCl2) przechodzą w chlorki kwasowe:

Odwadnianie 
Inną charakterystyczną reakcją dla kwasów karboksylowych jest reakcja odwadniania, w wyniku której powstaje bezwodnik kwasowy:

Redukcja do alkoholi 
Pod wpływem tetrahydroglinianu litu kwasy karboksylowe redukują się do odpowiednich alkoholi. W pierwszym etapie tej reakcji tworzy się kompleksowa sól kwasu karboksylowego:

W dalszych etapach następują kolejne przeniesienia anionów wodorkowych od glinu do atomu węgla grupy karboksylowej, przy czym anion karboksylanowy redukuje się najpierw do aldehydu, a następnie do alkoholanu:

Otrzymany alkoholan poddaje się następnie hydrolizie w celu wydzielenia wolnego alkoholu:

Ważniejsze kwasy karboksylowe

Kwasy monokarboksylowe 
 kwas mrówkowy
 kwas octowy
 kwas propionowy
 kwas masłowy
 kwas walerianowy
 kwas pelargonowy CH3(CH2)7COOH.

Aromatyczne
 kwas benzoesowy
Aromatyczne z innymi grupami funkcyjnymi, np. hydroksykwasy
 kwas nikotynowy
 kwas salicylowy

Kwasy dikarboksylowe 

 kwas szczawiowy
 kwas malonowy
 kwas bursztynowy
Aromatyczne
 kwas ftalowy
 kwas izoftalowy
 kwas tereftalowy
Z innymi grupami funkcyjnymi
 kwas jabłkowy
 kwas winowy

Inne kwasy karboksylowe 
Trikarboksylowe z innymi grupami funkcyjnymi
 kwas cytrynowy

Zobacz też 

 kwasy tłuszczowe
 lotne kwasy tłuszczowe
 aminokwasy
 ketokwasy karboksylowe
 hydroksyaminokwasy

Przypisy
Kreole

Kreole (ludność kreolska), słowo pochodzące z języka francuskiego (créole) ma obecnie cztery różne znaczenia.
 Pierwotnie oznaczało mieszkańców Ameryki Łacińskiej i południowych stanów USA – białych potomków (nie mających rdzennych amerykańskich ani czarnoskórych przodków) imigrantów z Półwyspu Iberyjskiego i Francji, którzy wytworzyli własną odrębność kulturową w porównaniu ze świeżo napływającą na te tereny ludnością europejską. W tym znaczeniu Kreole to ludność miejscowa, zasiedzieli potomkowie kolonizatorów i imigrantów traktujący już ziemie, na których mieszkają, jako swoją ziemię rodzinną. Najsławniejszą Kreolką była cesarzowa Józefina. Dzisiaj tą nazwą (Criollos) określa się ludność pochodzenia hiszpańskiego urodzonych w Meksyku (w odróżnieniu od Metysów mających pochodzenie mieszane, hiszpańskie i rdzenne amerykańskie).
 Później zaczęto określać tą nazwą ludność pochodzenia mieszanego – potomków białych i ludności rdzennie amerykańskiej oraz białych i czarnoskórych), np. Crioulos (mulaci w Angoli, Mozambiku i innych byłych koloniach portugalskich w Afryce), a także wszystkich ciemnoskórych w Brazylii. Na Alasce Kreole to potomkowie ludności rdzennej i Europejczyków (głównie Rosjan). Na wyspach Réunion i Mauritius Kreolami nazywane są osoby o nieokreślonej, mieszanej przynależności rasowej. We Francji Kreolami nazywa się ciemnoskórych imigrantów z departamentów zamorskich (głównie z Martyniki i Gwadelupy).
 W Stanach Zjednoczonych nazywa się tak ludność stanu Luizjana, niezależnie od koloru skóry. Najczęściej to określenie stosuje się do osób mówiących językiem francuskim albo związanych z kulturą i tradycją francuską (lub hiszpańską) (odrębną lokalną grupą francuskojęzyczną są „Cajuns”). Kreolem nazywa się często mieszkańca Nowego Orleanu.
 Na Małych i Wielkich Antylach Kreolem nazywa się każdego, niezależnie od języka i koloru skóry, kto jest rodowitym mieszkańcem tego regionu.

Zobacz też 
 języki kreolskie
 Kuchnia kreolska

Etnografia