Tadeusz Baird

Tadeusz Aleksander Baird (ur. 26 lipca 1928 w Grodzisku Mazowieckim, zm. 2 września 1981 w Warszawie) – polski kompozytor muzyki współczesnej oraz pedagog.

Życiorys 
Jego ojcem był Edward Baird. W czasie okupacji uczył się pod kierunkiem Bolesława Woytowicza i Kazimierza Sikorskiego. Po wojnie – w latach 1947–1951 – kontynuował studia u Piotra Rytla i Piotra Perkowskiego w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie. Ponadto studiował grę na fortepianie u Tadeusza Wituskiego i przez trzy lata muzykologię na Uniwersytecie Warszawskim.

Jako kompozytor zadebiutował wkrótce po wojnie. Wraz z Kazimierzem Serockim i Janem Krenzem stworzył tzw. „Grupę 49”, która postawiła sobie za cel komponowanie muzyki przeciwstawiającej się obowiązującej ówcześnie w krajach Bloku Wschodniego estetyce socrealistycznej. W połowie lat 50. XX w. stał się jednym z twórców przełomu w polskiej muzyce. Unowocześnił technikę kompozytorską: m.in. jako jeden z pierwszych stosował dodekafonię. Jako działacz Związku Kompozytorów Polskich był jednym z pomysłodawców i organizatorów festiwalu Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”, który po raz pierwszy odbył się 1956.

Od 1974 wykładał kompozycję w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej (obecnie Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina). W 1977 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego i objął katedrę kompozycji. Od 1976 był przewodniczącym polskiej sekcji International Society for Contemporary Music (ISMC/SIMC), a od 1979 – członkiem Akademie der Künste w Berlinie. W 1981 został członkiem honorowym Związku Kompozytorów Polskich.

Zmarł nagle 2 września 1981 w Warszawie w wyniku tętniaka mózgu i został pochowany na tamtejszym cmentarzu Powązkowskim (kwatera 1-2-27).

Kompozytor 
Baird – kompozytor współczesny – zachował duży szacunek do tradycji muzycznej, czego przejawem były nawiązania do muzyki minionych epok, spośród których Baird upodobał sobie przede wszystkim romantyzm, barok i renesans. Kompozytor stosował archaizację brzmienia, wykorzystywał dawne zwroty melodyczne, ale „oddziaływał również w sferach mniej uchwytnych – emocji, wrażeń, ekspresji”. Jednocześnie wykorzystywał nowoczesne formy kompozytorskie, umiejętnie łącząc je z elementami tradycji. Muzyka Bairda „jest przeniknięta silnym pierwiastkiem lirycznym, który przejawia się najwyraźniej w rozwiniętej melodyce jego utworów”. Zyskał miano „ostatniego polskiego romantyka” oraz kontynuatora ekspresjonizmu. Sam wielokrotnie podkreślał, że jego utwory są „muzycznymi wyznaniami”, rodzajem „dziennika pisanego nutami” (np. Jutro, Erotyki i Ekspresje).

Obok dzieł koncertowych komponował również muzykę do filmów i przedstawień Teatru Telewizji.

Był jednym z inicjatorów i twórców odbywającego się od 1956 Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnych „Warszawska Jesień”.

Postać Bairda i jego muzyka znalazła oddźwięk w twórczości filmowej. Filmy dokumentalne o kompozytorze nakręcili L. Perski (1971) i E. E Nielsen (1972). W 1973 powstała filmowa wersja opery Jutro (reż. B. Hussakowski), która zdobyła Grand Prix na międzynarodowym festiwalu telewizyjnym w Pradze. W 1978 Krzysztof Zanussi zrealizował dla telewizji w Kolonii film 3 portrety kompozytorów polskich (Lutosławski, Penderecki, Baird). W 1989 w Paryżu płyta Olimpii z utworami Bairda otrzymała Diapason d’Or.

Od 1990 imię Tadeusza Bairda nosi organizowany przez ZKP Konkurs Młodych Kompozytorów im. Tadeusza Bairda. Pierwszą nagrodę – im. Тadeusza Bairda – ufundowała żona kompozytora Alina Sawicka-Baird.

Kompozycje Bairda zajmują poczesne miejsce w repertuarze koncertowym i są przedmiotem badań muzykologów; jego twórczości poświęcone były sympozja i konferencje naukowe w Poznaniu (1982) i Warszawie (1982).

Wybrane utwory koncertowe 
 1949 Koncert na fortepian i orkiestrę
 1950 Symfonia nr 1
 1952 Colas Breugnon (suita w dawnym stylu na orkiestrę smyczkową z fletem)
 Symfonia nr 2 (Sinfonia quasi una fantasia)
 1953 Suita liryczna (4 pieśni na sopran z towarzyszeniem orkiestry symfonicznej do słów Juliana Tuwima)
 1954 Ballada o żołnierskim kubku (na baryton, głos recytujący, chór mieszany i orkiestrę do słów Stanisława Strumph-Wojtkiewicza)
 1956 Cztery sonety miłosne do słów Williama Szekspira (na baryton, orkiestrę smyczkową i klawesyn) (wersja I)

 Cassazione per orchestra
 1957 Kwartet smyczkowy
 1958 Cztery eseje na orkiestrę
 1958–1959 Ekspresje na skrzypce i orkiestrę
 1959 Egzorta (do tekstów starohebrajskich na recytatora, chór mieszany i orkiestrę)
 1961–1962 Wariacje bez tematu na orkiestrę symfoniczną
 1964 Cztery dialogi na obój i orkiestrę kameralną
 1966 Jutro – dramat muzyczny w jednym akcie do libretta Jerzego Sity według Tomorrow Josepha Conrada
 1968 Sinfonia breve
 1969 Cztery sonety miłosne na baryton, smyczki i klawesyn do słów Williama Szekspira (wersja II)
 III symfonia
 1970 Goethe-Briefe (kantata do fragmentów listów Goethego i Charlotty von Stein na baryton, chór mieszany i orkiestrę)
 1971 Play na kwartet smyczkowy
 1972 Psychodrama na orkiestrę
 1973 Koncert na obój i orkiestrę
 Elegeia na orkiestrę
 1975 Concerto lugubre na altówkę i orkiestrę
 1977 Sceny na wiolonczelę, harfę i orkiestrę
 1978 Wariacje w formie ronda na kwartet smyczkowy
 1980 Canzona na orkiestrę
 1981 Głosy z oddali – trzy pieśni do słów Jarosława Iwaszkiewicza

Muzyka filmowa i teatralna

Film 
 1957 Pętla
 1959 Lotna
 Kamienne niebo
 1960 Rok pierwszy
 1961 Samson
 Ogniomistrz Kaleń
 Ludzie z pociągu
 Kwiecień
 1962 Zerwany most
 Spóźnieni przechodnie
 Między brzegami
 1963 Pasażerka
 Naganiacz
 Ich dzień powszedni (wspólnie z Andrzejem Trzaskowskim)
 1964 Nieznany
 Drewniany różaniec
 Agnieszka 46
 1965 Wizyta u królów (film TV)
 Śmierć w środkowym pokoju (film TV)
 Miejsce dla jednego
 Człowiek z kwiatem w ustach (film TV)
 Dzień ostatni – Dzień pierwszy (cykl filmowy – nowele: Na melinę, Nazajutrz po wojnie, Wózek, Buty, Córeczka, Nad Odrą, Bigos, Instrumentum mortis)

 1967 Zbrodnia lorda Artura Savile’a (film TV)
 Przeraźliwe łoże (film TV)
 Kiedy miłość była zbrodnią
 1969–1970 Gniewko, syn rybaka (serial TV)
 1973 Jutro (film TV)

Teatr TV 
 1958 Dama kameliowa
 1961 Pan Pickwick w tarapatach
 1962 Polały się łzy
 1963 Miłość don Perlimplina do Belisy w jego ogrodzie
 1964 Wiele hałasu o nic
 1965 Stanisław i Bogumił
 1966 Warszawianka (S. Wyspiańskiego)
 Warszawianka (J. Andrzejewskiego)
 Powrót do Lizbony
 Miarka za miarkę
 Fizycy
 1968 Yerma
 Mądremu biada
 1969 Niespodzianka
 Horsztyński
 1974 Pejzaże prowicjonalne
 Kroniki królewskie

Ordery i dznaczenia 
 Order Sztandaru Pracy I klasy (pośmiertnie, 1981)
 Order Sztandaru Pracy II klasy (1974)
 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (15 lipca 1954)
 Złoty Krzyż Zasługi (22 lipca 1952)
 Medal Komisji Edukacji Narodowej (1979)

Nagrody 
 1951 Nagroda Państwowa
 1959 I miejsce na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu za Cztery eseje na orkiestrę
 1962 Nagroda Ministra Kultury i Sztuki
 1963 I miejsce na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu za Wariacje bez tematu na orkiestrę symfoniczną
 Nagroda Muzyczna Miasta Kolonii

 1964 Nagroda Państwowa II stopnia
 1966 I miejsce na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu za Cztery dialogi na obój i orkiestrę kameralną
 Nagroda Związku Kompozytorów Polskich

 1968 Nagroda im. Siergieja Kusewickiego
 1970 Nagroda Państwowa
 1971 Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku

 Prix Arthur Honegger
 Honorowe obywatelstwo Drezna
 1975 Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia
 1978 Medal im. Jeana Sibeliusa
 Nagroda Prezesa Rady Ministrów I stopni

Upamiętnienie 

Jego imię noszą:
 Filharmonia Zielonogórska
 Państwowa Szkoła Muzyczna I st. w Grodzisku Mazowieckim
 Państwowa Szkoła Muzyczna I st. w Iławie
 Ulica i osiedle w Grodzisku Mazowieckim
 Konkurs Młodych Kompozytorów im. Tadeusza Bairda

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 Krystyna Tarnawska-Kaczorowska, Świat liryki wokalno-instrumentalnej Tadeusza Bairda, Kraków 1982.
 Krystyna Tarnawska-Kaczorowska, Tadeusz Baird. Glosy do biografii, Kraków 1997.
 
 Tadeusz Baird, Izabela Grzenkowicz. Rozmowy, szkice, refleksje, Kraków 1998.

Linki zewnętrzne 

 
 POLMIC – Tadeusz Baird
 PWM – Tadeusz Baird
 Tadeusz Baird na zdjęciach w bibliotece Polona
 culture.pl – Tadeusz Baird

Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Członkowie honorowi Związku Kompozytorów Polskich
Ludzie urodzeni w Grodzisku Mazowieckim
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy
Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
Polacy pochodzenia szkockiego
Polscy kompozytorzy muzyki filmowej
Polscy kompozytorzy muzyki poważnej
Urodzeni w 1928
Wykładowcy Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina
Zmarli w 1981