Gady

Gady (Reptilia, od łac. repto – czołgać się) – parafiletyczna grupa zmiennocieplnych owodniowców. Współczesne gady są pozostałością po znacznie większej grupie zwierząt, której największy rozkwit przypadł na erę mezozoiczną. Obecnie żyją tylko cztery rzędy gadów, ich pozostałe znane linie ewolucyjne wymarły. Niektóre kopalne gady naczelne, czyli archozaury (takie jak pterozaury i dinozaury), były prawdopodobnie zwierzętami stałocieplnymi.

Klasyfikacja 
W tradycyjnej linneuszowskiej klasyfikacji kręgowców gady wyodrębniano jako gromadę, do której zaliczano wszystkie owodniowce z wyjątkiem ptaków i ssaków. Jednak tak definiowana gromada gadów jest parafiletyczna, gdyż należą do niej przodkowie ptaków i ssaków, lecz obie te gromady nie są do niej zaliczane. Prof. Michael J. Benton zaproponował, by wyłączyć z gromady gadów synapsydy (Synapsida), podnoszone przez tego autora do rangi odrębnej gromady.

Niektórzy naukowcy podejmowali też próby przedefiniowania gadów, tak by stały się grupą monofiletyczną. Np. Gauthier, Kluge i Rowe (1988) zdefiniowali Reptilia jako grupę obejmującą ostatniego wspólnego przodka współczesnych żółwi i przedstawicieli kladu Sauria (obejmującego grupy Lepidosauromorpha i Archosauromorpha) oraz wszystkich jego potomków. Z kolei Laurin i Reisz (1995) zdefiniowali Reptilia jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka żółwi i diapsydów oraz wszystkich jego potomków; w 2020 roku ci sami autorzy zdefiniowali Reptilia jako najmniejszy klad obejmujący Testudo graeca, Iguana iguana i Crocodylus niloticus. Nie jest pewne, jakie zwierzęta należałyby do gadów w wypadku przyjęcia którejś z tych definicji (m.in. ze względu na niepewną pozycję filogenetyczną żółwi – tradycyjnie zaliczanych do anapsydów, ale w niektórych nowszych publikacjach uznawanych za diapsydy z kladu Sauria). Modesto i Anderson (2004) zdefiniowali Reptilia jako największy (obejmujący najwięcej gatunków) klad, do którego należą gatunki Lacerta agilis i Crocodylus niloticus, ale do którego nie należy Homo sapiens. W wypadku przyjęcia którejś z tych definicji do gadów należałyby ptaki, natomiast nie należałyby do nich synapsydy.

Działy zoologii zajmujące się gadami to herpetologia i reptiliologia.

Cechy budowy

Skóra 
Skóra gadów jest sucha, szorstka lub delikatna, wytwarzająca rogowe tarcze (wytwory skóry właściwej) (żółwie i krokodyle) lub tarczki i łuski (wytwory naskórka) (jaszczurki, węże), nieprzepuszczalna dla gazów, nie mogą więc oddychać przez skórę. Miejsca styku łusek i tarczek są słabo zrogowaciałe, dzięki czemu gady zachowują dużą ruchliwość. U krokodyli naskórek zużywa się i odrasta w miarę złuszczania, a u jaszczurek i węży jest zrzucany w postaci wylinki (u jaszczurek płatami, a u węży w całości). W skórze jaszczurek znajdują się gruczoły udowe, żółwie mają gruczoły u nasady kończyn, a krokodyle po bokach żuchwy. Ubarwienie gadów zależy od rozmieszczenia komórek pigmentowych – melanoforów, lipoforów, alloforów i guanoforów.

Szkielet 
Szkielet gadów jest silnie skostniały i można go podzielić na szkielet osiowy (czaszka i kręgosłup) oraz szkielet pasów i kończyn.

Czaszka 
Czaszka połączona jest z pierwszym kręgiem za pomocą jednego kłykcia potylicznego, który ma trzy powierzchnie stawowe (środkową i dwie boczne) – połączenie ruchome. Posiada otwory otoczone łukami kostnymi. Zmniejsza to ciężar czaszki bez utraty odporności mechanicznej. Na podstawie planu rozmieszczenia otworów wyróżnia się 4 typy czaszki:
 1. anapsydalny – brak otworów skroniowych (anapsydy, współcześnie – żółwie)
 2. synapsydalny – jedna para otworów skroniowych nie sięgających kości ciemieniowej, stykające się z łukiem jarzmowym (synapsydy – „gady ssakokształtne”)
 3. euryapsydalny (parapsydalny) – jedna para otworów skroniowych, bliższych grzbietowi czaszki, nie stykających się z kośćmi jarzmowymi (wymarłe gady morskie)
 4. diapsydalny – dwie pary otworów skroniowych. Czaszki współczesnych jaszczurek i węży pochodzą od tego typu, ale wiele składników uległo redukcji.

 Dawniej właśnie na podstawie liczby i rozmieszczenia otworów skroniowych w czaszce wyróżniano 4 główne grupy gadów – anapsydy, synapsydy, euryapsydy i diapsydy. Podział ten z czasem uległ jednak dużym zmianom; np. wyróżniane dawniej euryapsydy obecnie są generalnie uważane za diapsydy, które wtórnie straciły jedną parę otworów skroniowych. Zdaniem części naukowców diapsydami, które wtórnie straciły obie pary otworów skroniowych są żółwie (patrz niżej).

Żółwie i krokodyle mają czaszkę akinetyczną, tzn. kości szczęki są zrośnięte z puszką mózgową. U węży kości szczęki połączone są z czaszką ruchomo za pomocą więzozrostów – jest to tzw. czaszka kinetyczna. Żuchwę gadów budują kości: zębowa, stawowa, nadkątowa, kątowa i wieńcowa. Kość kwadratowa łączy żuchwę z mózgoczaszką.

Kręgosłup 
Kręgosłup gadów składa się przeważnie z 5 odcinków:
 1. Szyjny – kręgi bez powierzchni stawowych dla żeber lub zestawiające się z krótkimi żebrami nie sięgającymi mostka. Pierwszy kręg nazywa się kręgiem szczytowym (atlas). Nie posiada trzonu (u współczesnych) i składa się tylko z pierścienia kostnego. Drugi kręg – obrotowy, posiada ząb do połączenia z kręgiem pierwszym. Następne kręgi mają budowę typową dla kręgów szyjnych.
 2. Piersiowy (Mostkowy) – kręgi opatrzone powierzchniami stawowymi dla żeber.
 3. Lędźwiowy – kręgi bez powierzchni stawowych dla żeber.
 4. Krzyżowy – Przeważnie 2 kręgi. Zrastają się za pośrednictwem żeber z miednicą.
 5. Ogonowy – u niektórych kilka początkowych kręgów łączy się z krótkimi żebrami.

Kręgosłup jaszczurek jest w zasadzie podzielony na cztery odcinki: szyjny (8 kręgów), mostkowo-lędźwiowy (tułowiowy) (22 kręgi), krzyżowy (2 kręgi) i ogonowy (kilkadziesiąt kręgów). U beznogich jaszczurek i węży występują tylko odcinki tułowiowy i ogonowy; nie ma mostka. U żółwi wyróżnia się odcinki szyjny, tułowiowy i krzyżowy, które są zrośnięte z płytkami kostnymi puklerza oraz ogonowy. Żebra są zrośnięte z płytkami kostnymi pancerza, więc nie ma ruchomej klatki piersiowej. Kręgi gadów są przeważnie przodowklęsłe (u żółwi tyłowklęsłe)

Szkielet pasów i kończyn 
Kończyny gadów są dobrze rozwinięte, zredukowane lub brak ich zupełnie. U gadów posiadających kończyny pas barkowy jest dobrze rozwinięty i składa się z kości kruczej, przedkruczej, łopatki i obojczyka. Pas miednicowy tworzy zamknięty pierścień otaczający otwór miednicowy. Złożony jest z 2 kości bezimiennych, które łączą się z kręgami krzyżowymi oraz ze sobą tworząc spojenie łonowe i kulszowe. Każda kość bezimienna złożona jest z kości biodrowej, kulszowej i łonowej. U węży i beznogich jaszczurek szkielet pasów barkowego i miednicowego jest przeważnie zredukowany i pozostają części szczątkowe. Przednia kończyna składa się z kości ramieniowej, kości przedramieniowej (tworzą ją kości: łokciowa i promieniowa) i kości ręki (tworzą ją: nadgarstek, śródręcze i kości palców). Kończyna tylna zbudowana jest z kości udowej, kości podudowej (kość piszczelowa i kość strzałkowa) i kości stopy (tworzą ją: stęp, śródstopie i kości palców).

Uzębienie 
Brak u żółwi, u pozostałych dobrze rozwinięte. Zęby większości gadów, oprócz agam i kameleonów, podlegają stałej wymianie (polifiodontyzm). Wyróżniane są trzy typy osadzenia:
 akrodontyczne – osadzone podstawą na kościach szczęki lub żuchwy (u niektórych jaszczurek, np. Agam)
 pleurodontyczne – przytwierdzone z boku kości (u niektórych jaszczurek, np. legwanów)
 tektodontyczne – osadzone w zębodołach (tylko krokodyle)
Zęby mogą występować na kościach szczękowych, żuchwie, lemieszu, kościach podniebiennych i skrzydlastych (formy prymitywne) lub na kościach szczękowych i żuchwie (formy młodsze filogenetycznie). U niektórych są podobne do siebie (homodontyzm), a u innych zróżnicowane (heterodontyzm).

Układ mięśniowy 
Umięśnienie gadów jest bardziej zróżnicowane niż umięśnienie kręgowców niższych. Charakteryzuje się:
 silnym zanikiem metamerii mięśniowej
 rozwinięciem się mięśni szyjnych
 rozwojem mięśni międzyżebrowych, odgrywających ważną rolę w mechanizmie oddychania (nie ma tych mięśni u żółwi – jako mięsień oddechowy funkcjonuje u nich mięsień poprzeczny brzucha)
 skomplikowaną muskulaturą kończyn

Układ pokarmowy 
Układ pokarmowy zaczyna się jamą gębową, wyraźnie odgraniczoną od gardzieli. U żółwi i krokodyli występuje kostne podniebienie oddzielające przewody nosowo-gardzielowe od jamy gębowej. Na dnie jamy gębowej leży język spełniający różne funkcje u różnych gatunków. W jamie gębowej znajdują się też gruczoły; najczęściej występującymi są gruczoły przyżuchwowe, językowe i wargowe, których wydzielina zwilża pokarm. U niektórych gatunków występują gruczoły jadowe. Za gardzielą znajduje się przełyk, prowadzący do wyraźnie wyodrębnionego żołądka. Za żołądkiem mieści się jelito cienkie, którego przedni odcinek – dwunastnica – tworzy charakterystyczną pętlę, w której znajduje się trzustka. Przewód trzustkowy wpada do dwunastnicy w tym samym miejscu co przewód wątrobowy. Wątroba jest płatowata i posiada woreczek żółciowy. Na granicy jelita cienkiego i grubego znajduje się zaczątkowe jelito ślepe. Jelito grube łączy się z kloaką, która dzieli się na 3 części: część, w której gromadzi się kał; część, do której uchodzą moczowody i przewody płciowe oraz część przechodzącą w ujście kloaki.

Układ oddechowy 
Układem oddechowym większości gadów są pofałdowane płuca. Wentylację płuc uwydatniają ruchy klatki piersiowej. U węży i padalców jedno płuco ulega redukcji, a drugie jest wydłużone i może tworzyć worek powietrzny. Powietrze do płuc dostaje się przez szczelinę krtaniową oraz przez tchawicę rozdzielającą się na oskrzela i oskrzeliki.

Płuca krokodyli są gąbczaste. Powietrze przemieszcza się w nich tylko w jednym kierunku jak u ptaków.

Układ krwionośny 

Układ krwionośny składa się z serca i naczyń krwionośnych. Serce zbudowane jest z dwóch przedsionków oraz komory podzielonej niepełną przegrodą na dwie części. W czasie skurczu przegroda przylega do górnej części serca, więc następuje dobre oddzielenie krwi żylnej od tętniczej. Jedynie u krokodyli przegroda jest pełna (serce z dwóch przedsionków i dwóch komór). Zatoka żylna gadów jest słabo rozwinięta. Z komory wychodzi pień tętniczy podzielony na 3 tętnice: tętnicę płucną (wychodzi z prawej komory i dzieli się na 2 gałęzie), aortę lewą i aortę prawą. Aorta prawa wychodzi z lewej komory i odchodzą od niej tętnice szyjne i tętnice podobojczykowe (u większości gadów), unaczyniające głowę i kończyny przednie. Aorta lewa wychodzi z komory prawej. Obie aorty łączą się w aortę grzbietową, od której odchodzą tętnice do narządów wewnętrznych, mięśni tułowia, kończyn tylnych i ogona. Do prawego przedsionka ujście mają 2 żyły główne i żyła tylna. Do lewego przedsionka wpadają 2 żyły płucne.

Układ chłonny 
Układ chłonny jest dobrze rozwinięty. Złożony jest z pni chłonnych, zatok i serc limfatycznych. Śledziona leży w krezce w pobliżu żołądka.

Układ wydalniczy 
W czasie rozwoju zarodkowego funkcjonują pranercza, a u gadów dorosłych nerka ostateczna. U samic pranercza ulegają całkowitemu zanikowi, a u samców przekształcają się w najądrze. Od nerek odchodzą moczowody, którymi do kloaki spływa mocz. Do kloaki otwiera się też pęcherz moczowy, który występuje jednak tylko u żółwi i jaszczurek. Ostatecznymi produktami przemian białkowych mogą być amoniak, mocznik lub kwas moczowy, w zależności od środowiska w jakim dany gatunek żyje. Amonioteliczne są na przykład krokodyle, a urikoteliczne jaszczurki, węże i większość żółwi żyjących na lądzie.

Układ rozrodczy i rozmnażanie 
Układ rozrodczy żeński złożony jest z parzystych jajników oraz jajowodów uchodzących do kloaki. Układ rozrodczy męski zbudowany jest z jąder, które u jaszczurek mają owalny kształt, a u węży kształt wydłużonych wałeczków. Wychodzą z nich kanaliki tworzące najądrza, z którego wychodzą nasieniowody łączące się z kloaką. U wszystkich samców oprócz hatterii występuje narząd kopulacyjny.
Jaja są typu polilecytalnego – zawierają duże ilości żółtka w osłonkach pergaminowatych, a u żółwi i krokodyli w wapiennych skorupkach. Zapłodnienie wewnętrzne, jajorodne, jajożyworodne lub żyworodne, rozwój prosty, zarodki tworzą błony płodowe – owodniowce.

Układ nerwowy i narządy zmysłów 
Kresomózgowie podzielone jest na dwie półkule (dobrze rozwinięte), kora mózgowa dobrze rozwinięta, międzymózgowie małe i słabo rozwinięte, obecne szyszynka i przysadka, śródmózgowie zawiera ośrodki wzrokowe i słuchowe, móżdżek nieduży, ale dobrze rozwinięty, rdzeń przedłużony (zamózgowie) posiada esowate wygięcie. U jaszczurek i hatterii występuje narząd ciemieniowy, reagujący na temperaturę i promienie świetlne. Nerwy rdzeniowe tworzą 2 sploty: barkowy i miednicowy. Dobrze rozwinięty jest układ współczulny.

Wrażenia węchowe są odbierane przez zakończenia nerwowe znajdujące się w części węchowej jamy nosowo-gardzielowej oraz przez narząd Jacobsona odchodzący od górnej części jamy gębowej.

Oczy zaopatrzone są w 3 powieki: górną, dolną i migawkową. U niektórych gadów powieki zrastają się tworząc przezroczysty okular. Akomodacja zachodzi dzięki zmianie kształtu i przesuwaniu się soczewki. Uczestniczy w tym procesie mięsień rzęskowy. W twardówce występują płytki kostne, które tworzą charakterystyczny pierścień. W ciało szkliste wnika tzw. grzebień.

Narząd słuchu jaszczurek składa się z ucha wewnętrznego i środkowego, które łączy się z gardzielą przewodami Eustachiusza. W uchu środkowym znajduje się strzemiączko. Ucho to przykryte jest błoną bębenkową. Błędnik błoniasty (ucho wewnętrzne) różnicuje się i tworzy ślimak. U węży nie ma jamy bębenkowej, ale występuje kostka słuchowa.

Ewolucja gadów 

W karbonie z najprymitywniejszych owodniowców niezależnie powstały synapsydy, w których czaszce występował jeden (dolny) otwór skroniowy za każdym okiem, oraz zauropsydy. Synapsydy były dominującą grupą kręgowców lądowych w okresie permu i na początku triasu; w erze mezozoicznej dały początek ssakom.

Zauropsydy rozdzieliły się na dwie główne linie ewolucyjne: anapsydy, charakteryzujące się czaszką pozbawioną otworów skroniowych, oraz diapsydy. Wśród anapsydów pojawiły się m.in.: parejazaury, wymarłe na przełomie permu i triasu, oraz nadrodzina Procolophonoidea wymarła pod koniec triasu. Z kolei diapsydy wykształciły czaszkę z dwoma parami otworów skroniowych (pary: dolna i górna). Dzięki obecności otworów skroniowych czaszka była lżejsza, a mięśnie miały więcej miejsca; w rezultacie szczęka stawała się silniejsza i bardziej ruchliwa. Diapsydy rozdzieliły się na kilka linii ewolucyjnych, w tym m.in. grupę Ichthyopterygia (choć z analiz kladystycznych Mercka z 1997 r. oraz Modesto, Reisza i Scott z 2011 r. wynika, że Ichthyopterygia to bazalne archozauromorfy, zaś z analiz kladystycznych przeprowadzonych przez Maischa, 2010 wynika, że Ichthyopterygia mogły należeć do anapsydów) oraz klad Sauria, obejmujący dwie główne linie:
 lepidozauromorfy, do których należą współczesne lepidozaury – węże, jaszczurki, amfisbeny i hatterie; większość autorów zalicza do tej grupy także wymarłe morskie zauropterygi (choć z analiz Mercka z 1997 r. oraz Modesto, Reisza i Scott z 2011 r. wynika, że zauropterygi są bazalnymi archozauromorfami)
 archozauromorfy, obecnie reprezentowane tylko przez krokodyle i ptaki, ale wcześniej do tej grupy należały m.in.: pterozaury i dinozaury
Przedmiotem sporów pozostaje pozycja filogenetyczna żółwi. Tradycyjnie były one zaliczane do anapsydów i uznawane za potomków Procolophonoidea lub parejazaurów albo za takson siostrzany do eunotozaura. Niektóre analizy filogenetyczne sugerują jednak, że w rzeczywistości są one diapsydami należącymi do kladu Sauria. Analizy wykorzystujące cechy morfologiczne wskazują na przynależność żółwi do lepidozauromorfów, generalnie sugerując bliskie pokrewieństwo z zauropterygami (choć w analizie Müllera, 2004 żółwie są bliżej spokrewnione z lepidozaurami niż z zauropterygami); większość analiz opierających się na badaniach genetycznych sugeruje przynależność żółwi do archozauromorfów, jednak z analizy Lysona i współpracowników (2011) wynika ich bliższe pokrewieństwo z lepidozaurami.

Kladogram ilustrujący uproszczone „drzewo rodowe” gadów według Laurina i Gauthiera (1996), za Tree of Life Web Project:

Systematyka 
Liczbę gatunków gadów żyjących współcześnie szacuje się na ponad 10 tys. i zalicza do czterech rzędów:
 Crocodilia – krokodyle (25 gatunków)
 Rhynchocephalia – sfenodonty (hatteria) (1 gatunek)
 Squamata – łuskonośne (jaszczurki, amfisbeny i węże) (9863 gatunki)
 Testudines – żółwie (344 gatunki)

W Polsce żyje 9 gatunków.

Systematyka gadów nie jest ostatecznie ustalona.

Żółwie posiadają pokryte płytkami skorupy, zamykające ich ciała z dołu i z góry. Do skorupy przyrośnięte są żebra. Nie mają zębów. Pysk zakończony mocnym rogowym dziobem.

Węże i jaszczurki mają ciało wydłużone, pokryte łuskami lub tarczkami, duży pysk, język przeważnie rozdwojony. Jaszczurki mają przeważnie cztery kończyny (ale np. padalec nie ma kończyn), a węże nie mają ich wcale.

Krokodyle i aligatory są podobne do jaszczurek – wielkie, o skórze pokrytej twardymi, dużymi łuskami. Mają wielkie pyski i liczne zęby. U większości nozdrza znajdują się na szczycie głowy.

Gady (Reptilia) 
Taksony oznaczone znakiem * są przedstawicielami większych kladów, do których zostały zaliczone poniżej, ale o niepewnej pozycji filogenetycznej w obrębie tych kladów. Taksony oznaczone znakiem zapytania są uznawane za przedstawicieli większych kladów, do których zostały zaliczone poniżej, jedynie przez część autorów.

 Gromada: synapsydy (Synapsida), gady ssakokształtne
 Podrząd: Caseasauria
 (bez rangi): Eupelycosauria
 ?Rodzina: Varanopidae
 Rodzina: Ophiacodontidae
 Rodzina: Edaphosauridae
 (Ranga niepewna): Sphenacodontia
 Rodzina: Sphenacodontidae
 Rząd: terapsydy (Therapsida)
 * Podrząd: Biarmosuchia (być może takson parafiletyczny)
 * Podrząd: Dinocephalia
 * Podrząd: Anomodontia
 * (bez rangi): teriodonty (Theriodontia), gady ssakozębne
 Podrząd: gorgonopsy (Gorgonopsia)
 (bez rangi): Eutheriodontia
 Podrząd: Therocephalia
 Podrząd: cynodonty (Cynodontia)
 (bez rangi): ssakokształtne (Mammaliaformes)
 [Gromada: ssaki (Mammalia)] (filogenetycznie)
 Gromada: gady (Reptilia sensu Modesto i Anderson, 2004, syn. Sauropsida)
 * (bez rangi): Testudinata sensu Joyce, Parham i Gauthier, 2004
 Rząd: żółwie (Testudines) sensu Joyce, Parham i Gauthier, 2004
 Podrząd: żółwie skrytoszyjne (Cryptodira)
 Podrząd: żółwie bokoszyjne (Pleurodira)
 * (bez rangi): Parareptilia
 ?Rząd: mezozaury (Mesosauria)
 Rodzina: Millerettidae
 (bez rangi): Procolophonomorpha
 * Nadrodzina: Lanthanosuchoidea
 Rodzina: Nyctiphruretidae
 Rodzina: Bolosauridae
 (bez rangi): Procolophonia
 Nadrodzina: Procolophonoidea
 Rodzina: Owenettidae
 Rodzina: Procolophonidae
 ?Rodzina: Nycteroleteridae
 Rodzina: Pareiasauridae
 (bez rangi): Eureptilia
 Rodzina: Captorhinidae
 Rodzina: Protorothyrididae (być może takson parafiletyczny)
 Podgromada: Diapsydy (Diapsida)
 Rząd: Araeoscelida (syn. Araeoscelidia)
 (bez rangi): Neodiapsida sensu Reisz, Modesto i Scott, 2011
 * Rodzina: Longisquamidae
 * Rodzina: Coelurosauravidae
 * Rodzina: Drepanosauridae
 * Rodzina: Claudiosauridae
 * Rodzina: Tangasauridae
 * Rodzina: Younginidae
 * Rodzina: Kuehneosauridae
 * Rząd: Choristodera
 * (bez rangi) Ichthyosauromorpha
 Rząd: Hupehsuchia
 (bez rangi) Ichthyosauriformes
 Nadrząd: Ichthyopterygia
 Rząd: ichtiozaury (Ichtiosauria)
 * (bez rangi) Thalattosauria sensu Liu i Rieppel, 2005 (syn. Thalattosauriformes)
 (bez rangi): Sauria sensu Gauthier, Kluge i Rowe, 1988
 * Rodzina: Helveticosauridae
 * Rodzina: Saurosphargidae
 * Nadrząd: zauropterygi (Sauropterygia)
 Rząd: plakodonty (Placodontia)
 (bez rangi): Eosauropterygia
 * Podrząd: Pachypleurosauria (być może takson parafiletyczny)
 Rząd: notozaury (Nothosauria)
 (bez rangi): Pistosauroidea
 Rodzina: Pistosauridae
 Rząd: plezjozaury (Plesiosauria)
 Infragromada: Lepidosauromorpha
 (bez rangi): Lepidosauriformes
 Nadrząd: lepidozaury (Lepidosauria)
 Rząd: sfenodonty (Sphenodontia)
 Rząd: łuskonośne (Squamata)
 Podrząd: jaszczurki (Lacertilia) (Takson parafiletyczny)
 Podrząd: amfisbeny (Amphisbaenia syn. Annulata)
 Podrząd: węże (Serpentes syn. Ophidia)
 Infragromada: Archosauromorpha sensu Dilkes, 1998
 * Rodzina: Tanystropheidae
 * (bez rangi) Allokotosauria
 Rodzina: Azendohsauridae
 Rodzina: Trilophosauridae
 * Rząd: rynchozaury (Rhynchosauria)
 (bez rangi): Archosauriformes (Archosauria sensu Benton, 2005.)
 Rodzina: Proterosuchidae
 * Rodzina: Erythrosuchidae
 * Rodzina: Euparkeriidae
 * Rodzina: Proterochampsidae
 * Rodzina: Doswelliidae
 * Rząd: fitozaury (Phytosauria syn. Parasuchia)
 (bez rangi): archozaury (Archosauria), gady naczelne sensu Gauthier, 1986
 (bez rangi): Pseudosuchia sensu Gauthier, 1986
 * Rodzina: Ornithosuchidae
 * Rodzina: Erpetosuchidae
 * Rodzina: Stagonolepididae
 * Rodzina: Gracilisuchidae
 * Rodzina: Poposauridae
 * Rodzina: Prestosuchidae
 * Rodzina: Rauisuchidae
 Nadrząd: Crocodylomorpha
 (bez rangi): Crocodyliformes (Crocodylia sensu Benton, 2005)
 Rząd: krokodyle (Crocodilia, syn. Crocodylia) sensu Brochu, 2003
 (bez rangi): Avemetatarsalia
 (bez rangi): Aphanosauria
 Rząd: pterozaury (Pterosauria), gady latające
 (bez rangi): Dinosauromorpha
 (bez rangi): Dinosauriformes
 Nadrząd: dinozaury (Dinosauria)
 Gromada: ptaki (Aves)

Starsza postać 
Klasyfikacja gadów podana w Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta:
 Gromada: Reptilia – gady
 Podgromada: Anapsida
 Rząd: Cotylosauria – kotylozaury
 Rząd: Chelonia – żółwie
 Podgromada: Ichthyopterygia – ichtiozaury
 Rząd: Ichthyosauria
 Podgromada: Synaptosauria
 Rząd: Protorosauria
 Rząd: Sauropterygia
 Podgromada: Lepidosauria
 Rząd: Eosuchia
 Rząd: Rhynchocephalia – hatterie
 Rząd: Squamata – łuskonośne
 Lacertilia – jaszczurki
 Ophidia – węże
 Podgromada: Archosauria
 Rząd: Thecodontia
 Pseudosuchia
 Parasuchia
 Rząd: Crocodilia – krokodyle
 Rząd: Pterosauria – pterozaury
 Dinosauria – dinozaury
 Rząd: Saurischia
 Rząd: Ornitischia
 Podgromada: Synapsida
 Rząd: Pelycosauria – pelykozaury
 Rząd: Therapsida syn. Theriodontia
 Rząd: Ictidosauria – iktidozaury

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/reptilia/amniota.html 
 http://www.reptile-database.org/