alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Stała gazowa

Stała gazowa, uniwersalna stała gazowa, molowa stała gazowa, stała Clapeyrona (symbol R) – stała fizyczna równa pracy wykonanej przez 1 mol gazu doskonałego podgrzewanego o 1 kelwin (stopień Celsjusza) podczas przemiany izobarycznej. Jej wartość to 8,31446261815324 J·mol−1·K−1.

Uniwersalna stała gazowa jest stałym współczynnikiem w równaniu stanu gazu doskonałego:
 

gdzie:
  – ciśnienie gazu (w Pa),
  – temperatura gazu (w K),
  – objętość zajmowana przez gaz podlegający przemianie (w m³),
  – liczba moli gazu podlegającego przemianie.

  z czego wynika 

gdzie:
  – stała Avogadra = 6,022 140 76×1023 mol−1,
  – stała Boltzmanna = 1,380 649×10−23 J· K−1.

Wartość uniwersalnej stałej gazowej nie zależy od rodzaju gazu. Po redefinicji jednostek SI, w tym stałej Boltzmanna i stałej Avogadra, od 20 maja 2019 jej wartość wynosi dokładnie:
 

Dla gazu doskonałego, uniwersalna stała gazowa jest równa różnicy ciepła właściwego molowego przy stałej objętości oraz przy stałym ciśnieniu:

Pomiar stałej gazowej 
W roku 2006 dokonano pomiaru  poprzez pomiar prędkości dźwięku  w argonie w temperaturze  punktu potrójnego wody (użytego do zdefiniowania kelwina) przy różnych ciśnieniach  i ekstrapolacji do granicy ciśnienia zerowego  Wartość  jest otrzymana wtedy z zależności:
 

gdzie:
  – wykładnik adiabaty,
  – temperatura,
  – masa molowa argonu.

Indywidualna stała gazowa 
Indywidualna stała gazowa (oznaczana symbolem r) – stała fizyczna równa pracy wykonanej przez 1 kg gazu podgrzewanego o 1 kelwin (stopień Celsjusza) podczas przemiany izobarycznej.

Również indywidualna stała gazowa jest stałym współczynnikiem w równaniu stanu gazu doskonałego:
 

gdzie:
  – ciśnienie gazu (w Pa),
  – temperatura gazu (w K),
  – objętość właściwa gazu podlegającego przemianie (w m³/kg).

Indywidualna stała gazowa jest równa różnicy między ciepłem właściwym przy stałej objętości a ciepłem właściwym przy stałym ciśnieniu:
 

Wartość indywidualnej stałej gazowej jest zależna wyłącznie od masy molowej gazu i można ją wyliczyć z zależności:
 

gdzie:
  – masa molowa gazu (w kg/mol).

Np. dla powietrza r = 287,05 J/(kg·K) (przyjmując średnią masę molową powietrza 0,0289647 kg/mol i R = 8,3144598 J/(mol·K)).

Stała gazowa wyrażona w innych jednostkach 
W zależności od potrzeb, stała gazowa może być wyrażona w różnych jednostkach:

Zobacz też 
 prawo Dulonga-Petita
 przemiana termodynamiczna

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 

Stałe fizyczne
Wielkości termodynamiczne
Stała Boltzmanna

Stała Boltzmanna – stała fizyczna pojawiająca się w równaniach określających rozkłady energii cząsteczek. Oznaczana jest symbolem  lub  i związana jest równaniem:
 

ze stałą gazową  i liczbą Avogadra 

Opierając się na wcześniejszych rozważaniach Ludwiga Boltzmanna, Max Planck podał fundamentalną zależność termodynamiki statystycznej:
 

gdzie:  jest stałą Boltzmanna, a  jest prawdopodobieństwem termodynamicznym. Prawdopodobieństwo termodynamiczne stanowi miarę uporządkowania układu w danym stanie i jest tym mniejsze, im wyższy jest stopień uporządkowania układu – na przykład dla kryształu idealnego w temperaturze 0 K (wszystkie cząsteczki mają wtedy ściśle określone położenie w przestrzeni oraz ściśle określone pędy), prawdopodobieństwo termodynamiczne równa się jedności.

Wartość stałej po redefinicji jednostki SI 
Po redefinicji jednostek SI, od 20 maja 2019 jej wartość wyrażona w dżulach [J] na kelwin (K) wynosi dokładnie:
 

W innych popularnych jednostkach stała Boltzmanna wynosi
 
  gdzie  jest stałą Plancka.

Wartości te określone są dokładnie, jednak nie można ich wyrazić ułamkiem dziesiętnym o skończonym rozwinięciu.

Stała Boltzmanna w fizyce klasycznej 
W ramach fizyki klasycznej (tj. bez uwzględnienia efektów kwantowych) stała Boltzmanna jest czynnikiem proporcjonalności między średnią energią kinetyczną  przypadającą na pojedynczą cząsteczkę o  stopniach swobody a temperaturą bezwzględną 
 

Nazwa stałej  upamiętnia austriackiego fizyka Ludwiga E. Boltzmanna, który wprowadził ją w XIX wieku w ramach badań nad kinetyczną teorią gazów.

Zobacz też 
 entropia
 stała Stefana-Boltzmanna
 zasada ekwipartycji energii

Przypisy 

Stałe definiujące układ SI
Stałe fizyczne nazwane od osób
Wielkości termodynamiczne
Stała grawitacji

Stała grawitacji (oznaczenie: G) – stała fizyczna służąca do opisu pola grawitacyjnego. Jako pierwszy wyznaczył ją Henry Cavendish, używając do tego wagi skręceń (eksperyment Cavendisha). Obecnie używana wartość została opublikowana w 2018 roku przez Komitet Danych dla Nauki i Techniki (CODATA) i wynosi:
 

gdzie: s – sekunda, m – metr, kg – kilogram.

W astronomii użytecznie jest wyrazić stałą grawitacji jako:
 

gdzie  to masa Słońca, zaś pc – parsek.

Zgodnie z prawem powszechnego ciążenia Newtona, dwa ciała punktowe (tzn. takie, że ich wzajemna odległość jest większa od ich własnych rozmiarów) o masach  i  odległe o  działają na siebie z siłą, której wartość wynosi:
 

Wzór ten można stosować również dla ciał o symetrii sferycznej. Wówczas  oznacza odległość pomiędzy środkami tych ciał.

W fizyce kwantowej 
Dla elektronów oddziaływanie grawitacyjne można uważać za egzotyczne ultrasłabe kulombowskie przyciągające oddziaływanie elektromagnetyczne (elektrostatyczne) 20. rzędu w stałej struktury subtelnej  Jak łatwo sprawdzić, zachodzi związek, który to wyraża
 

lub inaczej wprost
 

definiujący też tzw. silną stałą grawitacji dla elektronu
 

Kładąc  gdzie  jest zredukowaną komptonowską długoscią fali, i przepisując równość w języku energii
 

otrzymujemy energię grawitacyjną oddziaływania dwóch elektronów względem nieskończoności w odległości równej zredukowanej komptonowskiej długości fali w postaci poprawki promienistej typu przesunięcia Lamba w elektrodynamice kwantowej jako
 

tzn. względem energii spoczynkowej elektronu.

Wynik ten można otrzymać w ramach kwantowej teorii cząstek elementarnych w teorii wszechświata pięciowymiarowego.
Daje ona odwrócone spektrum Rydberga cząstek elementarnych o masach 
 

tzn. dla elektronu jako bardzo niskoenergetycznego wzbudzenia próżni
 

Podobne, choć trochę odchylone od wartości CODATA i bardziej skomplikowane, wyrażenie znaleziono też z prostych rozważań geometrycznych jako:
 

ustanawiające równanie nieliniowe na przybliżoną wartość stałej struktury subtelnej:
 

dające rozwiązanie:  wobec wartości CODATA 

Można też zauważyć, że z bardzo dobrym przybliżeniem

 

gdzie  to tzw. złota liczba. Wzór ten może być jeszcze poprawiony do perfekcyjnej 
wartości CODATA przez minimalnie podwyższający czynnik kolimujący z długim lecz bardzo łatwym do zapamiętania "odliczającym" ułamkiem

Przypisy 

Grawitacja
Stałe fizyczne
Lista stałych matematycznych

Definicja stałej matematycznej znajduje się w artykule stała matematyczna.

  — liczba π zwana Ludolfiną, stosunek obwodu koła do średnicy — Archimedes;
  — podstawa logarytmu naturalnego, zwana liczbą Nepera lub liczbą Eulera;
  — stała Eulera;
  — złoty podział (algebra);
  — stała Chinczyna (teoria liczb);
  — Stała Apéry’ego;
  — stała Feigenbauma (bifurkacja);
  — stała Feigenbauma (bifurkacja);
  — stała de Bruijna-Newmana (teoria liczb);
  — Stała Erdősa-Borweina (teoria liczb) (liczby urojone);
  — stała Mertensa (teoria liczb);
  — stała Bruna dla liczb bliźniaczych (teoria liczb);
  — stała Bruna dla liczb czworaczych (teoria liczb);
  — stała Catalana (kombinatoryka);
  — stała Legendre'a (teoria liczb);
  — stała Sierpińskiego;
  — stała liczb pierwszych bliźniaczych (teoria liczb);
  — stała Gaussa;
  — stała Soldnera (teoria liczb);
  — liczba τ, stosunek obwodu koła do promienia, dwukrotność liczby π;
  — srebrny podział (algebra);
  — liczba plastikowa (algebra);
  — liczba Dottie, punkt stały funkcji cosinus;
  — stała Liouville'a, szczególny przypadek liczby Liouville'a.

Zobacz też 
 stała Kaprekara

Linki zewnętrzne 
 Stałe matematyczne: https://web.archive.org/web/20031204213209/http://pauillac.inria.fr/algo/bsolve/constant/constant.html 
 Kalkulator symboliczny (podpowiada jak daną liczbę wyrazić za pomocą stałych matematycznych): https://web.archive.org/web/20120329145758/http://oldweb.cecm.sfu.ca/projects/ISC/

 
S
Oznaczenia matematyczne
Sekstylion

Sekstylion – liczba 1036, czyli jedynka i 36 zer w zapisie dziesiętnym.

W krajach stosujących tzw. krótką skalę (głównie kraje anglojęzyczne) sekstylion oznacza 1021, czyli tryliard w pozostałych krajach.

W układzie SI mnożnikowi 1036 nie odpowiada żaden przedrostek jednostki miary.

Zobacz też 

 liczebniki główne potęg tysiąca
 przedrostki SI

Bibliografia 
 Nazwy wielkich (i małych) liczb

Nazwy liczb
Septylion

Septylion – liczba 1042, czyli jedynka i 42 zera w zapisie dziesiętnym.

W krajach stosujących tzw. krótką skalę (głównie kraje anglojęzyczne) septylion oznacza 1024, czyli kwadrylion w pozostałych krajach.

W układzie SI mnożnikowi 1042 nie odpowiada żaden przedrostek jednostki miary.

Zobacz też 
 liczebniki główne potęg tysiąca
 przedrostki SI

Bibliografia 
 Nazwy wielkich (i małych) liczb

Nazwy liczb
Stała Plancka

Stała Plancka, kwant działania (oznaczana przez h) – jedna z podstawowych stałych fizycznych. Ma wymiar działania, pojawia się w większości równań mechaniki kwantowej.

Historycznie stała Plancka pojawiła się w pracy Maxa Plancka na temat wyjaśnienia przyczyn tzw. katastrofy w nadfiolecie w prawie promieniowania ciała doskonale czarnego. Planck stwierdził, że energia nie może być wypromieniowywana w dowolnych ciągłych ilościach, a jedynie w postaci „paczek” (kwantów) o wartości hν, gdzie ν jest częstotliwością.

Do 20 maja 2019 roku stała Plancka w układzie SI była równa:
 

20 maja 2019 roku weszły w życie nowe definicje jednostek podstawowych układu SI. Kilogram został tak zdefiniowany, aby wartość stałej Plancka była równa dokładnie:
 .

Pochodzenie stałej 
Stała Plancka została sformułowana jako część udanych wysiłków Maxa Plancka, aby wytworzyć wyrażenie matematyczne, które dokładnie przewidziało obserwowany rozkład widmowy promieniowania cieplnego z zamkniętego pieca (promieniowanie ciała doskonale czarnego). To matematyczne wyrażenie jest obecnie znane jako prawo Plancka.

W ostatnich latach XIX wieku Max Planck badał problem promieniowania ciała doskonale czarnego, który po raz pierwszy przedstawił Gustav Kirchhoff około 40 lat wcześniej. Każde ciało spontanicznie i nieprzerwanie emituje promieniowanie elektromagnetyczne. Nie było żadnego wyrażenia ani wyjaśnienia ogólnego kształtu obserwowanego widma emisyjnego. W tamtym czasie prawo Wiena okazało się poprawne do danych dla fal krótkich i wysokich temperatur, ale było całkowicie błędne dla fal długich. Planck nie wiedział, iż w tym czasie Lord Rayleigh również zaproponował prawo znane obecnie jako Prawo Rayleigha-Jeansa, które można było zastosować do przewidywania długich fal, ale drastycznie zawodziło przy krótkich długościach fal.

Podchodząc do tego problemu, Planck postawił hipotezę, że równania ruchu światła opisują zestaw oscylatorów harmonicznych, po jednym dla każdej możliwej częstotliwości. Zbadał, jak entropia oscylatorów zmieniała się wraz z temperaturą ciała, próbując dopasować prawo Wiena, i był w stanie wyprowadzić przybliżoną funkcję matematyczną dla widma ciała doskonale czarnego, która dała prosty empiryczny wzór dla długich fal.

Stała Diraca 
O wiele częściej niż stałej Plancka używa się wielkości nazywanej h kreślone (zredukowana stała Plancka albo stała Diraca):
 

 jest kwantem momentu pędu, a więc tym samym i spinu. Z tego też powodu przez wielu uważana za stałą bardziej podstawową niż sama stała Plancka. Oznaczenie to wprowadził brytyjski fizyk Paul A.M. Dirac.

Kod symbolu ℏ to 0x210F (zobacz Unicode).

Zobacz też 
 efekt kwantowy
 fluktuacje kwantowe
 równanie Schrödingera

Przypisy 

Mechanika kwantowa
Stałe definiujące układ SI
Stałe fizyczne nazwane od osób
S (ujednoznacznienie)

S jest dziewiętnastą literą alfabetu łacińskiego, dwudziestą czwartą literą alfabetu polskiego.

S 
 S – album muzyczny zespołu blackmetalowego Morowe
 siarka – symbol pierwiastka chemicznego,
 simens – jednostka przewodności elektrycznej w układzie SI (Jednostka pochodna układu SI),
 południe (z ang. south) – jedna ze stron świata, oznaczenie szerokości geograficznej południowej
 stała sedymentacji Svedberga
 Szwecja (międzynarodowy kod samochodowy Szwecji)
 łącznie z liczbą stanowi oznaczenie drogi ekspresowej w wielu krajach
 Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”
 S – wyróżnik województwa śląskiego na polskich tablicach rejestracyjnych

s 
 sekunda – podstawowa jednostka czasu w układzie SI (także w CGS, MKS i innych)
 kwark s
 droga – wielkość fizyczna

Inne 
 ſ – wariant allograficzny małej litery s o znaczeniu historycznym.
 ß – litera języka niemieckiego
 $ – symbol dolara

Zobacz też 

 Lista jednoliterowych skrótów i symboli
Steradian

Steradian (sr od  – stężały, twardy, masywny, przestrzenny i  – promień) – jednostka SI określająca miarę kąta bryłowego; niemianowana jednostka pochodna tego układu.

Jest to kąt bryłowy o wierzchołku w środku kuli, wycinający z powierzchni tej kuli pole równe kwadratowi jej promienia. Tak zdefiniowana miara kąta bryłowego przyjmuje wartości rzeczywiste z przedziału .

Miarą kąta bryłowego jest stosunek pola powierzchni fragmentu sfery zawierającego się w danym kącie bryłowym do kwadratu promienia tej sfery, stąd wymiar:

Związek z innymi jednostkami 
Zachodzą następujące związki między jednostkami:

Zobacz też 
 radian
 stopień

Przypisy 

Jednostki miar kąta
Jednostki pochodne SI
Stereometria
Sekunda (ujednoznacznienie)

sekunda – jednostka czasu,
 sekunda geograficzna,
 sekunda kątowa,
 sekunda – nazwa drugiego stopnia skali muzycznej w systemie dur-moll,
 sekunda – interwał muzyczny,
 Sekunda – imię żeńskie.
Sekunda kątowa

Sekunda – jednostka miary kąta płaskiego równa 1/60 minuty, czyli 1/3600 stopnia, oznaczana 1″. Nie należy do układu SI.

Dzieli się na 60 tercji, czyli 3600 kwart.

 1″ = (π/648000) rad = 60 = (1/60)′ = (1/3600)° = 0,004938 tysiącznej.

W typografii cyfrowej sekunda kątowa oznaczana jest znakiem bis (łac.) o numerze unikodowym U+2033 DOUBLE PRIME.

W astronomii 
Odległość od Ziemi do innych ciał niebieskich, w szczególności gwiazd, jest często mierzona z wykorzystaniem efektu paralaksy. Ze względu na wielkie odległości dzielące gwiazdy, kąt paralaksy rocznej wygodnie jest podawać w milisekundach kątowych równych jednej tysiącznej sekundy kątowej. Nawet najbliższa (oprócz Słońca) gwiazda, Proxima Centauri, jest na tyle oddalona, że jej paralaksa jest równa 769 milisekund łuku; dalsze gwiazdy mają mniejsze wartości paralaksy. Milisekundę kątową oznacza się najczęściej mas, od .

Zobacz też 
 minuta kątowa
 pozaukładowe jednostki miary

Przypisy 

Jednostki miar kąta
Znaki typograficzne
Sekunda (interwał)

Sekunda – interwał prosty zawarty między dwoma sąsiednimi stopniami skali muzycznej. W szeregu zasadniczym naturalnie występują sekunda wielka i sekunda mała. Zastosowanie znaków chromatycznych pozwala zmienić rozmiar sekundy.

Rodzaje

Interwały pochodne 

Objaśnienia do tabeli:
[1] – oznaczenie interwału
[2] – rozmiar interwału w półtonach
[3] – przewrót interwału
[4] – najprostszy interwał o takim samym brzmieniu
[5] – przykład
[A] – te interwały istnieją teoretycznie jako przewroty innych interwałów, w praktyce są one określane w sposób podany w nawiasie
[B] – tryton to (sprowadzając do najprostszego interwału) kwarta zwiększona lub kwinta zmniejszona
[C] – należy pamiętać, że septymę małą oznacza się jako 7, a wielką jako 7<

Zobacz też 
 zestawienie pochodnych interwałów
 zestawienie podstawowych interwałów

Interwały
Sr

Stront (Sr) – pierwiastek chemiczny z grupy metali ziem alkalicznych
 Steradian (sr) – miara kąta bryłowego
 Sąd rejonowy (SR)
 Stacja rozrządowa (SR)
 kod ISO 639-1 (sr) dla języka serbskiego
 kod ISO 3166-1 (SR) dla państwa Surinam
 Slovenský rozhlas – słowacki publiczny nadawca radiowy
 Saarländischer Rundfunk – niemiecki regionalny nadawca radiowo-telewizyjny
 Sveriges Radio (SR) – szwedzki publiczny nadawca radiowy
 senior
SI

SI – układ jednostek miar wielkości fizycznych
 Si – symbol pierwiastka chemicznego krzemu
 Si – polski dwuznak składający się z liter S i I.
 SI – Societas Iesu (Towarzystwo Jezusowe), jezuici
 SI – sztuczna inteligencja, nauka obejmująca zagadnienia logiki rozmytej, obliczeń ewolucyjnych, sieci neuronowych, sztucznego życia i robotyki
 
 SI – z ang. integracja sensoryczna (sensory integration; patrz terapia integracji sensorycznej)
Saga

saga – dzieło epickie

 Saga – powiat w Chinach
 Saga – miasto w Japonii
 Saga – prefektura w Japonii
 Saga – miejscowość w Katalonii
 Saga – kanadyjska grupa muzyczna
 Saga – szwedzka piosenkarka
 Saga – cesarz Japonii
 SAGA – kompleks białek u drożdży
 Saga – amerykańska seria komiksowa
Saga – marka herbaty ekspresowej
Saga (miasto)

– miasto w Japonii, na wyspie Kiusiu, stolica prefektury Saga.

Ważny ośrodek przemysłu przemysł elektrotechnicznego, elektronicznego, samochodowego, maszynowego, bawełnianego, ceramicznego oraz spożywczego. Znajduje się tu muzeum handlu i przemysłu, a także zamek Saga – jeden ze stu zamków Japonii.

Saga była stolicą domeny feudalnej Saga w okresie Edo, a także największym miastem byłej prowincji Hizen.

Miasto Saga powstało 1 kwietnia 1889 roku. 1 października 2007 roku jego teren powiększył się o miasteczka Higashiyoka, Kawasoe i Kubota (z powiatu Saga).

Atrakcje 
Każdej jesieni w mieście organizowany jest „Saga International Balloon Fiesta” w suchym korycie rzeki Kase od 1980 roku.

Zamek Saga (zwany również Muzeum Historyczne Zamek Saga) jest największym zrekonstruowanym drewnianym budynkiem w Japonii, o łącznej powierzchni 2500 m².

Uczelnie 
 Państwowe
 Saga University

 Prywatne
 Saga Junior College
 Saga Women's Junior College

Populacja 
Zmiany w populacji Sagi w latach 1970–2015:

Miasta partnerskie 
  Hrabstwo Warren oraz Glens Falls
  Yeonje-gu, Pusan
  Lianyungang
  Limeira

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Miasta w prefekturze Saga
Saga (zespół muzyczny)

Saga – kanadyjska grupa rockowa. Powstała w styczniu 1977 w Toronto. Początkowo występowała pod nazwą The Pockets. Zaliczana jest do nurtu rocka progresywnego i neoprogresywnego.

Na 22 października 2007 ukazał się album 10,000 Days. Po nagraniach z grupy odszedł Michael Sadler, który postanowił skoncentrować się na sprawach osobistych. 31 stycznia 2011 r. do składu grupy powrócił frontman Michael Sadler.

Dyskografia 
 (1978) Saga
 (1979) Images at Twilight
 (1980) Silent Knight
 (1981) Worlds Apart
 (1981) In Transit (album koncertowy)
 (1983) Heads or Tales 
 (1985) Behaviour
 (1986) Time's Up (kompilacja)
 (1987) Wildest Dreams
 (1989) The Beginner's Guide to Throwing Shapes
 (1991) The Works (kompilacja)
 (1993) The Security of Illusion
 (1993) 1978-1993 All The Best (kompilacja)
 (1994) Steel Umbrellas
 (1994) The Very Best Of (kompilacja)
 (1994) Defining Moments (kompilacja)
 (1995) Generation 13
 (1997) Pleasure & the Pain
 (1997) Phase One
 (1998) How Do I Look (album koncertowy)
 (1999) Full Circle
 (1999) Detours (Live)
 (2001) House of Cards
 (2002) Silhouette (kompilacja)
 (2003) Marathon
 (2004) Network
 (2005) The Chapters Live (album koncertowy)
 (2006) Trust
 (2007) 10,000 Days
 (2007) Worlds Apart Revisited (album koncertowy)
 (2009) The Human Condition
 (2012) 20/20
 (2014) Sagacity

Przypisy 

Kanadyjskie zespoły rocka progresywnego
Skala



Muzyka 
 skale instrumentów muzycznych
 skala muzyczna

Psychologia 
 skala IQ Stanford-Bineta
 skala staninowa
 skala stenowa
 skala tenowa
 skala tetronowa
 skala Wechslera
 skala Ravena
 skala Gilickiego

Medycyna 
 skala Apgar
 skala AVPU
 skala BSF
 skala Glasgow
 skala Tannera

Chemia/Fizyka

Skala temperatur 
 skala bezwzględna temperatur
 skala Celsjusza
 skala Fahrenheita
 skala Kelvina
 skala Rankine’a
 skala temperatur
 skala termometryczna

Geografia 
 skala Beauforta - określa siłę wiatru
 Skala (1035 m) – góra w Słowackim Raju

Skale twardości 
 skala Brinella
 skala Mohsa
 skala Rockwella
 skala Vickersa
 skala twardości

Inne skale fizykochemiczne 
 skala kolorymetryczna / skala barw
 skala pH

Metrologia, statystyka 
 skala pomiarowa
 skala dychotomiczna
 skala nominalna
 skala porządkowa
 skala interwałowa
 skala ilorazowa
 skala absolutna

Wykresy 
 skala liniowa
 skala logarytmiczna

Są też skale określające o ile dany obiekt został pomniejszony lub powiększony.
np.:
skala liczbowa= 1:500 000
skala mianowana= 1cm-5km
skala liniowa 

Skale są stosowane w mapach, ale również w projektach i rysunkach.

Inne skale 
 skala Torino
 skala mapy
 skala Mercallego - Cancaniego i Sieberga
 skala Richtera
 skala w modelarstwie
 skala Ballinga
 skala trudności dróg skalnych
 skala trudności tras narciarskich
 skala Kardaszowa
 skala Scoville'a

Przemysł 
 Skala – warszawski producent m.in. przyborów kreślarskich
Seks grupowy

Seks grupowy – zachowania seksualne, w których biorą udział więcej niż dwie osoby.

Historia

Cywilizacje starożytne 

Seks grupowy był w większości cywilizacji starożytnych Bliskiego Wschodu uważany za zjawisko antyrodzinne, wskazuje na to prawo stanowione, które zdecydowanie broniło instytucji monogamicznego małżeństwa. Np. w Babilonii Kodeks Hammurabiego (ok. 1700 p.n.e.) dozwalał pojąć drugą żonę jedynie w przypadku niepłodności, i tylko jedną konkubinę (chyba że była niepłodna), która nie miała praw równych żonie. Podobnie było w Izraelu. Zwyczaje te później się rozluźniły jak świadczy o tym Zbiór praw asyryjskich, pod koniec II w. p.n.e.

Mimo dyscypliny prawnej, obywatele społeczeństw przedchrześcijańskich w życiu prywatnym mieli tendencje do ubóstwiania seksu, co prowadziło także do takich form jak seks grupowy. Było to jednak zawsze poza oficjalnym życiem publicznym. W starożytnej Grecji broniono monogamicznej instytucji małżeńskiej do tego stopnia, że nie tylko prostytutki, ale i hetery, będące swego rodzaju konkubinami, nie miały praw obywatelskich.

Sekty gnostyckie i panteistyczne 
Według ich oponentów, sekty gnostyckie na przełomie II/III w. w Egipcie uznawały seks grupowy za stworzony przez Boga, tak nauczał Karpokrates i jego syn i uczeń Epifanes z Aleksandrii. Wedle Klemensa Aleksandryjskiego, głosił naukę promującą wśród mężczyzn wspólne posiadanie kobiet. 

Nazywano ich czasem adamitami.

Formy występowania 
Seks grupowy bywa heteroseksualny i homoseksualny. Osoby trzecie i następne włączające się weń, czynią to poprzez obserwację lub czynny udział. Seks, w którym uczestniczy jedna kobieta i więcej mężczyzn, czasami jest nazywany gangbangiem.

Zasady ochrony przed zarażeniem są takie same dla seksu grupowego, jak dla innych zachowań seksualnych. Osoby biorące udział w seksie grupowym mogły mieć większą liczbę partnerów seksualnych w przeszłości, rośnie więc ryzyko zarażenia chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Zobacz też 

 bukkake
 pornografia
 triolizm
 poliamoria

Przypisy 

Seks grupowy
Se

Se – plemię tybetańskie.
 Se – znak japońskich sylabariuszy
 Se (sellenium) jest symbolem chemicznym pierwiastka selen.
 .se to domena internetowa Szwecji.
 SE (South-East) to kierunek południowo-wschodni na kompasie.
 SE (Societas Europea) skrótowe określenie Europejskiej Spółki Akcyjnej. Zarazem obligatoryjny człon firmy tejże spółki.
 SE (Second Edition) jedna z wersji systemu operacyjnego Microsoft Windows 98
 SE (Sony Ericsson) firma produkująca urządzenia telekomunikacyjne

Zobacz też 
 Sé
Staloryt

Staloryt — technika graficzna należąca do druku wklęsłego — również nazwa ryciny wykonanej tej techniką. Polega na wykonaniu ryciny rylcem na płycie stalowej. Wymaga dużej precyzji od rytownika, ponieważ retusze i poprawki są prawie niemożliwe ze względu na twardość materiału. Po zakończeniu rytowania płyta jest dodatkowo hartowana.

Technikę stalorytu wynaleźli Amerykanie Jacob Perkins oraz Gideon Fairman z myślą o wielonakładowym druku banknotów. Anglik Charles Heath wykorzystał tę technikę do druku ilustracji i w 1820 roku ją opatentował. W XIX wieku była wykorzystywana do tworzenia ilustracji książkowych, współcześnie stosowana głównie do wykonywania niektórych elementów zabezpieczających banknoty, rzadziej do drukowania znaczków pocztowych, które w znacznej większości są produkowane techniką offsetową.

Przypisy 

Techniki graficzne
Sensualizm

Sensualizm (z łac. sensus – zmysł) – pogląd filozoficzny oraz psychologiczny głoszący, że wszelka wiedza pochodzi od wrażeń zmysłowych (poznanie odbywa się poprzez przeprowadzanie logicznych doświadczeń) i jest tylko bardziej lub mniej złożonym kompleksem spostrzeżeń. Jest odmianą empiryzmu. W starożytności sensualizm głosili Arystoteles, sofiści, epikurejczycy, cynicy i stoicy. W czasach nowożytnych między innymi Étienne de Condillac, David Hume, Herbert Spencer. Echa sensualizmu, choć w mocno przetworzonej postaci są też obecnie w fenomenologii.

Sensualizm a empiryzm 
Choć te dwa poglądy pod wieloma względami są zbieżne, nie można uznać ich za tożsame. Angielski filozof John Locke (1632-1704) twierdził, iż „nie ma niczego w umyśle, co nie istniałoby w zmysłach”, nie uważa się go jednak za sensualistę. Wynika to z faktu, iż Locke za źródło poznania uważał nie jedynie zmysły zewnętrzne, jak wzrok czy smak, ale także refleksję, którą czasem nazywał „zmysłem wewnętrznym”. Refleksja była zatem według niego odrębnym, równorzędnym zmysłem doświadczenia, co czyniło go empirystą, lecz już nie sensualistą.

Zobacz też 
 empiryzm

Przypisy 

Filozofia nowożytna
Epistemologia
Scalable Vector Graphics

SVG () – uniwersalny format dwuwymiarowej grafiki wektorowej (statycznej i animowanej), nieobwarowany licencjami i patentami.

Format SVG powstał z myślą o zastosowaniu na stronach WWW. Używany jest również jako niezależny od platformy systemowej format grafiki wektorowej. SVG należy do rodziny XML, więc może być integrowany z innymi językami, jak na przykład XHTML.

Dokumenty SVG posiadają rozszerzenia: .svg oraz .svgz (dokument SVG skompresowany w formacie gzip) oraz mają przypisany typ MIME: image/svg+xml (dawniej image/svg-xml).

Rozwój 
SVG został stworzony w 1999 przez jedną z najważniejszych organizacji zajmujących się standardami w Internecie – W3C. W 2001 uzyskał status rekomendacji W3C.

Prace nad jego specyfikacją są jawne i nie podlegają żadnym prawom patentowym.

Możliwości 
W SVG oprócz standardowych obiektów (prostokąty, elipsy, krzywe) można opisywać efekty specjalne (filtry), maski przezroczystości, wypełnienia gradientowe itp. W SVG można też opisać sposób animacji elementów za pomocą standardowych dla SMIL elementów i właściwości.

SVG pozwala na użycie języków skryptowych (np. JavaScript), szablonów stylów (CSS), a także na rozszerzanie funkcjonalności przez dodanie własnych elementów i właściwości przy pomocy standardowych technik XML (przestrzenie nazw). Również w drugą stronę – SVG może być użyty wewnątrz innego dokumentu (aplikacji XML), np. XHTML, MathML.

Istnieje szansa, że SVG zastąpi w niektórych zastosowaniach format grafiki wektorowej Adobe Flash. Ma nad nim tę przewagę, że lepiej integruje się z dokumentami HTML. Nie zawiera jednak obsługi treści multimedialnych (audio, wideo) i przesyłania strumieniowego (odpowiedni standard do tego celu to SMIL).

Oprogramowanie 
Jego obsługa jest zaimplementowana w przeglądarce Amaya, której rozwój wspiera W3C, oraz m.in. w przeglądarkach: Google Chrome, Firefox, Microsoft Edge, Internet Explorer, Opera, Vivaldi i Safari. Dla przeglądarek internetowych, które nie obsługują SVG, potrzebna jest wtyczka (np. nierozwijany już Adobe SVG Viewer).

Wraz z pojawieniem się HTML5 obsługa wektorowych grafik i animacji SVG na stałe standardowo pojawia się w przeglądarkach internetowych.

Do tworzenia grafiki w formacie SVG można użyć:
 wolnych programów, na przykład Inkscape, Karbon14, Sodipodi, Sketch (SVG jest ich naturalnym formatem),
 dowolnego edytora tekstu
 własnych programów tworzących ręcznie plik SVG

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Oficjalna strona formatu SVG

Formaty grafiki wektorowej
Aplikacje XML
Sallustius

Sallustius (Lucius Seius Herennius Sallustius Macrinus) (zm. 227 lub 228) – cezar od ok. 225, ojciec Sallustii Orbiany i teść Aleksandra Sewera.

Związany ze stronnictwem niechętnych cesarzowi Aleksandrowi Sewerowi pretorianów. Według Eliusza Lampridiusza, który nazywa go Makrynem, miał jako cezar uczestniczyć w spisku na życie młodego władcy, po wykryciu którego został zgładzony, a jego córka – oddalona (Historia Augusta, Aleksander Sewer 49). W wersji przekazanej przez Herodiana (Historia cesarstwa rzymskiego VI 1,9-10), Julia Mamaea, matka cesarza, kierowana zawiścią miała doprowadzić (w 227 r.) do unieważnienia jego małżeństwa z Sallustią Orbianą i do egzekucji oskarżonego o zdradę Sallustiusa.

Postać niejasna, znana pod różnymi nazwiskami (Seius Sallustius Barbius, Sallustius Macrinus, Gnaeus Sallustius Macrinus, Lucius Seius), być może mylona przez poszczególnych autorów.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Rzymianie
Członkowie rodzin władców starożytnego Rzymu
Sed (program)

sed () – edytor strumieniowy, który występuje w zestawie komend systemów uniksowych, a służy do przetwarzania tekstu.  Łączy w sobie prostotę oraz szeroki wachlarz możliwości. Znajduje też zastosowanie przy pisaniu programów konwertujących. Jest on językiem programowania zupełnym w sensie Turinga.

Historia powstania i powiązania 
Sed jest jednym z pierwszych poleceń systemów uniksowych, polegającym na przetwarzaniu strumieni tekstowych. Wyewoluował z polecenia grep, jego składnia oparta jest na programie ed, swoimi możliwościami zbliżony jest do AWK. Zarówno sed, jak i AWK, uznawane są za inspirację Perla. Istnieje rozszerzenie Super-sed zawierające wyrażenia regularne kompatybilne z Perlem (między innymi s/// jest jednym z poleceń Perla). Program sed jest standardowo dostępny w większości systemów operacyjnych. Został stworzony w 1973 roku przez Lee E. McMahona dla organizacji Bell Labs. Innym wariantem seda jest minised, wprowadzony przez Erica S. Raymonda, obecnie prowadzony przez René Rebe. Zawiera on kilka rozszerzeń BSD, jednak całokształt nie jest tak rozbudowany, jak standardowy sed. Jego zaletą jest szybkość oraz to, że zużywa mało pamięci.

Składnia 
Opcje, z którymi można uruchomić program:

 -n – na wyjściu będą wypisywane jedynie linie, na których wykonano komendę p lub s z parametrem p.
 -e – stosujemy, gdy przetwarzamy wiele poleceń lub skryptów.
 -f – dzięki temu argumentowi, wczytujemy komendy z pliku.
 -v – wyświetlenie informacji o programie.
 -t – wyłączenie wyjścia z istotnych komend powłoki, które są wykonywane.
 -q – likwiduje ostrzeżenia o rezultatach podstawienia.
 -i – edycja w miejscu, zapisuje zmiany do oryginalnego pliku
 -b – zapisanie kopii zapasowej oryginalnego pliku.

Użycie seda za pośrednictwem CLI (wiersza poleceń):
 sed -i 's/wyraz1/wyraz2/' plik1

Wtedy w pliku plik1, w każdym wierszu pierwsze wystąpienie ciągu znaków wyraz1 zostanie zastąpione przez wyraz2. Komenda s/ oznacza konieczność zastąpienia ciągu znakowego. Jeżeli zamiana ma nie dotyczyć tylko pierwszego, a wszystkich wystąpień w wierszu, należy użyć opcji /g oznaczającej wystąpienia globalne.

W przypadku zapisu wyniku do edytowanego pliku:
 sed -i 's/wyraz1/wyraz2/g' plik1

W przypadku potrzeby zapisania zmiany do pliku o nazwie plik2:
 sed 's/wyraz1/wyraz2/g' plik1 > plik2

Można również użyć komendy bezpośrednio w pliku:
 echo "tekst do przetworzenia" | sed "s/do przetworzenia/przetworzony/"

Jeżeli wymagane jest użycie kilka razy seda na jednym tekście, można zamiast:
 echo "tekst do przetworzenia" | sed 's/tekst/Tekst/' | sed 's/do/po/' | sed 's/przetworzenia/przetworzeniu/'
użyć polecenia tylko raz, a następne poprzedzać jedynie średnikiem:
 echo "tekst do przetworzenia" | sed -e 's/tekst/Tekst/;s/do/po/;s/przetworzenia/przetworzeniu/'

Podczas wyszukiwania wzorca, można skorzystać ze znaków specjalnych:

Również ze względu na ich uniwersalność, w dobrym tonie jest używanie klas znakowych podczas wyszukiwania wzorca.

Linki zewnętrzne 
 opis szczegółowy polecenia sed na stronie gnu.org
 Witryna o sed i kilka uwag o aspektach pracy w Windows/DOS
 Maszyna Turinga w sed

Przypisy 

Edytory tekstu
Sawanna

Sawanna – formacja trawiasta strefy międzyzwrotnikowej o klimacie gorącym, z wyraźnie zaznaczoną porą suchą oraz porą deszczową.

W szacie roślinnej dominują kępy sucholubnych traw (np. afrykańska trawa słoniowa dochodząca do 3 m wysokości). Na niektórych sawannach rosną nieliczne drzewa, np. akacje, baobaby, palmy, które zwykle zrzucają liście w porze suchej. Większe skupiska drzew występują tylko nad ciekami, tworząc tzw. lasy galeriowe. W krajobrazie nie ma wyraźnej granicy między wilgotnym lasem równikowym, a trawiastą sawanną. W strefie przejściowej w miarę posuwania się w stronę sawanny las staje się coraz rzadszy, a drzewa coraz niższe.

Sawanny występują na znacznych obszarach Afryki, pokrywają ponad 1/3 powierzchni Afryki, i Ameryki Południowej na północ i południe od strefy lasów równikowych, a także w Indiach, wschodniej Australii czy na pograniczu meksykańsko-amerykańskim. Sawanna nosi różne nazwy regionalne, np. campo w Brazylii, czy llanos w Wenezueli.

Zobacz też 
 hipoteza sawanny

Przypisy 

Ekosystemy, biomy i formacje roślinne
Skandynawizm

Skandynawizm – ruch polityczny i kulturalny propagujący idee ściślejszej współpracy kulturowej i ekonomicznej krajów skandynawskich, a w dalszej perspektywie ich zjednoczenia.

Ruch rozwijał się początkowo w duńskich środowiskach uniwersyteckich. Stamtąd trafił do Szwecji, gdzie rozwijał się w Lund i Uppsali. Za moment powstania ruchu uważa się spotkanie na uniwersyteckie w Lund w 1829 roku, podczas którego szwedzki poeta Esaias Tegnér uhonorował duńskiego poetę Adama Gottloba Oehlenschlägera wieńcem laurowym, ogłaszając tym samym rozpoczęcie współpracy narodów skandynawskich.

Skandynawizm nie cieszył się popularnością wśród Norwegów, którzy próbowali uniezależnić się od wpływów kultury duńskiej oraz jednocześnie chcieli zapobiec narzuceniu Norwegii szwedzkiej polityki i kultury. Duńscy sympatycy skandynawizmu wyrażali uznanie dla konstytucji Norwegii z 17 maja 1814 roku, postrzeganej w Norwegii jako wcielenie norweskiego ducha narodowego i symbol narodowy.

Dania i Szwecja korzystała z idei skandynawizmu w ramach doraźnej polityki. Dania powoływała się na skandynawizm podczas szukania sojuszników w nasilającej się I wojnie o Szlezwik, a Szwecja podczas szukania wsparcia dla potencjalnego wojny z Rosją. Ponadto Duńczycy i Szwedzi uważali, że wspierające się narody skandynawskie będą w stanie wprowadzić liberalne reformy we własnych krajach.

Idea skandynawizmu upadła po 1864 roku.

Przypisy

Bibliografia 
 

Historia Danii
Historia Norwegii
Historia Szwecji
Pan-nacjonalizm
Skandynawia
Stopa mennicza

Stopa mennicza – dawniej ustalona liczba monet danego rodzaju wybijanych z określonej jednostki wagowo-pieniężnej (np. talentu, funta, grzywny); przykładem rzymska libra, funt karoliński, grzywna krakowska, pruska, brandenbursko-pruska.

Zobacz też 
 mennica
 stopa karolińska
 stopa mennicza konwencyjna
 stopa mennicza Graumanna
 stopa mennicza lipska
 stopa mennicza torgauska
 stopa mennicza zinnajska

Stopy mennicze
Szeląg (moneta)

Szeląg to:
 dawna karolińska i germańska jednostka pieniężna – początkowo złota, następnie srebrna – (równa 12 denarom), zwana także solidem; W tym znaczeniu określenie solid/szeląg  stosowane było do XIV wieku; srebrne szelągi wartości 12 denarów bito min. w Anglii i krajach Europy Północnej.
 moneta srebrna (niem. Schilling) bita od roku 1372 w Nadrenii, od 1380 w państwie krzyżackim). Stanowił równowartość jednej trzeciej grosza; szeląg w tym rozumieniu bity był też m.in. w mennicach pruskich i pomorskich.
 dawna moneta polska równa jednej trzeciej części grosza, bita za panowania Stefana Batorego, Zygmunta III Wazy, Władysława IV i Jana Kazimierza (boratynka);
 również waluta w Austrii, jako ang. shilling w Kenii, Tanzanii, Somali, Ugandzie (do lutego 1971 roku jako 1/20 funta szterlinga w Wielkiej Brytanii).

Zobacz też 

gatunki pieniądza na ziemiach polskich
szelężne
półgrosz

Przypisy

Bibliografia 
 

Monety
Polskie monety
Solid

Solid (łac. solidus – mocny, trwały, niewzruszony) – złota moneta rzymska o masie 4,55 grama (1/72 funta), wprowadzona w latach 309–311 w zachodniej części cesarstwa rzymskiego przez Konstantyna I, która zastąpiła aureus. 

Do XI wieku bita w cesarstwie bizantyjskim, od 1092 r. przekształcona w jednostkę obrachunkową odpowiadającą 24 karatom czystego złota. Do końca X wieku solid był główną monetą handlową Bizancjum, powszechnie nazywany tam nomisma. Znana też w szerszym obiegu jako bizant (lub bezant), moneta ta należała do najważniejszych środków płatniczych Europy i krajów basenu Morza Śródziemnego do połowy XI wieku. Najpierw zastąpił ją wartościowszy złoty histamenon, a następnie przeprowadzona  przez cesarza Aleksego I Komnena reforma monetarna (1092) wprowadziła hyperpyron jako najważniejszą monetę handlową.

W karolińskiej reformie monetarnej solid przyjęto jako element srebrnego systemu monetarno-obrachunkowego, stosowanego przez całe średniowiecze, a w Anglii pod nazwą szylinga do 1971 r.. W systemie karolińskim
1 funt (ok. 408 gramów) równy był 20 solidom i 240 denarom, co spowodowało, że w średniowieczu na ziemiach polskich, szczególnie na północy, posługiwano się solidem równym 12 denarom. W 1380 r., dzięki krzyżakom, solidus jako jednostka obrachunkowa przyjął postać materialną szeląga.

Od nazwy solida wywodzą się późniejsze nazwy pieniądza: sou, soldo, szyling, szeląg. Od nazwy tej pochodzą również słowa oznaczające żołd i żołnierza: ang. soldier, hiszp. soldado, niem. Soldat, ros. солдат.

Zobacz też 

 semissis

Przypisy 

Bizantyńskie monety
Monety rzymskie
Starożytne złote monety
Monety średniowieczne
SAKO

SAKO (System Automatycznego KOdowania) – język algorytmiczny polskich komputerów: XYZ, ZAM-2, ZAM-21 i ZAM-41 nastawiony na otrzymywanie efektywnego kodu. Początkowo wspomagał tylko obliczenia w stałym przecinku. W wersji dla ZAM-21 i ZAM-41 dodano zmienny przecinek.

Ogólne cechy języka SAKO:

 komendy podobne do zdań używanych w języku naturalnym
 skracał czas nauki zasad programowania
 łatwy w użyciu, skracał czas kodowania
 przejrzysty kod programów, małe prawdopodobieństwo popełnienia błędu

Miał statyczny przydział adresów. Można w nim było wstawiać kod w makroasemblerze SAS. 

Kompilacja przebiegała w dwóch etapach: 
 Z SAKO na uproszczony makroasembler SAS (SAS-W).
 Z SAS na język maszynowy.

Najbardziej charakterystyczną cechą SAKO są polskie komendy np. CZYTAJ, SKOCZ DO.

Przeznaczony przede wszystkim do programowania obliczeń numerycznych. Z większych systemów w WAT powstał w nim system obliczeń metodą elementów skończonych.

Przykład rozkazów 
Polecenia obsługi pamięci bębnowej komputera ZAM-2:
 PISZ NA BEBEN OD 100: A, B, *C
Zapisuje na bębnie, począwszy od adresu 100, kolejno: słowa A i B oraz blok (tablicę) C o wcześniej zadeklarowanej wielkości. 
 CZYTAJ Z BEBNA OD 100: A, B, *C
Czyta z bębna, począwszy od adresu 100, kolejne słowa i umieszcza w zmiennych A i B oraz bloku (tablicy) C.

Przykład programu 
Poniższy program ma za zadanie wydrukowanie znanego tekstu Hello World:
 K) PROGRAM DRUKUJE NAPIS HELLO WORLD
    LINIA
    TEKST:
    HELLO WORLD
    STOP NASTEPNY
    KONIEC

Literatura 

 Leon Łukaszewicz, Antoni Mazurkiewicz "System automatycznego kodowania SAKO", wyd.2 poszerzone, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966 r.
 CIA-RDP80T00246A011500230001-8
 Jan Szmelter, Krystyna Balińska-Deloff "Język programowania SAKO: dla ZAM-41: opis"
 "Algorytmy" Vol. 1 No. 1, 1962 Instytut Maszyn Matematycznych PAN
 "Algorytmy" Vol. 1 No. 2, 1963 Instytut Maszyn Matematycznych PAN
 Jan Szmelter, Henryk Zub "Programowanie SAKO na Mińsk-22"
 "Translator języka SAKO na język MAT dla maszyny Mińsk-22"
 Antoni Mazurkiewicz "Arithmetic Formulae and the Use of Subroutines in SAKO" Annual Review in Automatic Programming, Vol. 2
 Leon Łukaszewicz "SAKO — An Automatic Coding System" Annual Review in Automatic Programming, Vol. 2
 Konrad Fiałkowski "Autokody i programowanie maszyn cyfrowych" Wydawnictwa Naukowo-Techniczne

Przypisy 

Języki programowania
Polskie komputery
Polskie wynalazki
SAS

SAS – system adresów symbolicznych, makroasembler polskich komputerów XYZ, ZAM-2 i ZAM-41
 SAS (Statistical Analysis System) – system do statystycznego przetwarzania danych firmy SAS Institute
 SAS 4GL – język programowania
 SAS – (ang. single attached stations)
 Special Air Service – brytyjska jednostka sił specjalnych
 Scandinavian Airlines System – skandynawskie linie lotnicze
 Serial Attached SCSI – standard magistrali stosowany w serwerach
 Samoa-American Samoa cable (SAS) – kabel podmorski łączący Samoa z Amerykańskim Samoa.

Zobacz też 

 Sas
Semis

Semis (od  – pół) – brązowa moneta rzymska o wartości pół asa (czyli 6 uncji). W czasach Republiki oznaczana literami S, C lub 6 kropkami. Emitowana od III wieku p.n.e. do I wieku n.e.

W numizmatyce funkcjonują również pojęcia semiss (srebrna moneta strasburska) oraz semissis (złota moneta rzymska).

Zobacz też 

 system monetarny w cesarstwie rzymskim

Przypisy 

Monety rzymskie
Suweren (ujednoznacznienie)

suweren – podmiot sprawujący niezależną władzę zwierzchnią
 suweren – złota moneta o wartości jednego funta

Zobacz też 

 suzeren
Szpik kostny

Szpik kostny () – miękka, silnie ukrwiona, mająca gąbczastą konsystencję tkanka znajdująca się wewnątrz jam szpikowych kości długich oraz w małych jamkach w obrębie istoty gąbczastej kości. Masa całego szpiku u dorosłego człowieka wynosi około 2,5 kg.

Budowa i funkcje 
Rozróżnia się:
 szpik kostny żółty (), składający się głównie z komórek tłuszczowych (stąd barwa), którego zawartość wraz z wiekiem każdego osobnika wzrasta. Ten rodzaj szpiku jest hemopoetycznie nieczynny.
 szpik kostny czerwony (), który jest miejscem powstawania elementów morfotycznych krwi, takich jak erytrocyty, granulocyty, trombocyty.
U płodu i noworodka szpik kostny czerwony wypełnia wszystkie kości. Z biegiem czasu czerwony szpik przekształca się w żółty, tak że u osób dorosłych czerwony szpik kostny występuje jedynie w kościach płaskich: mostku, trzonach kręgów, żebrach, kościach czaszki, kościach miednicy i łopatkach oraz w nasadach kości długich. W przypadku niedokrwistości szpik żółty może zostać zastąpiony czerwonym.

Podstawową jednostką budulcową szpiku kostnego jest tkanka siateczkowata pochodzenia mezenchymalnego (rodzaj tkanki łącznej) oraz naczynia włosowate o specjalnej budowie – o cienkich ściankach i zatokowych poszerzeniach.

Elementy siateczki tworzą strukturę na kształt sieci, w której oczkach zawieszają się komórki występujące w szpiku:
 erytroblasty
 komórki tłuszczowe
 megakariocyty
 mielocyty
 osteoblasty
 osteoklasty
Szpik zawiera też nerwy i naczynia chłonne.

Badanie szpiku kostnego
W celu wykonania badań diagnostycznych szpiku kostnego należy dokonać jego pobrania. Są dwie metody pobierania materiału do badania: biopsja aspiracyjna i trepanobiopsja.

Wskazania do wykonania badania szpiku kostnego znajdują się w tym artykule.

Wykonuje się mikroskopowe badanie rozmazu szpiku kostnego czyli mielogram, a także szereg innych badań np. badania cytochemiczne.

Choroby związane z patologią szpiku kostnego 
 pancytopenie
 niedokrwistości
 zaburzenia układu białokrwinkowego, m.in.
 białaczki
 granulocytopenia
 małopłytkowości
 szpiczak mnogi i inne paraproteinemie
 zespoły mielodysplastyczne
 i inne

Zobacz też 
 erytropoeza
 przeszczep szpiku

Przypisy

Bibliografia 
 

Hematologia
Histologia
Układ kostny człowieka
Skudo

Skudo (wł. scudo, od łac. scutum czyli tarcza) – srebrna, talarowa moneta włoska (fajn: pierwotnie 30,485 grama, później 28,665 grama), bita od 1551 do 1865 r. w wielu mennicach. Skudo wartościowo było równe 100, potem 140 soldom. W Państwie Papieskim równowartością skudo było 100 baiocco. 

Pierwsze skudo zostało wybite w 1551 r. przez Karola V Habsburga w Mediolanie. 

Od XVI w. nazwy skudo używano także w odniesieniu do innych dużych srebrnych monet. Ich parametry metrologiczne różniły się w zależności od miejsca bicia. 

Nazwa skudo używana była również w końcu XVIII i pierwszej połowie XIX w. do oznaczania wartości pieniędzy papierowych.

W drugiej połowie XX w. skudo bito jako monetę pamiątkową w Republice San Marino w złocie oraz przez Zakon Maltański w złocie i srebrze.

Zobacz też 
 scudo San Marino
 scudo maltańskie

Przypisy 

Historyczne jednostki monetarne
Włoskie monety
Sm

Sm – chemiczny symbol pierwiastka samar.

SM:
 Pociski rakietowe serii Standard (ang. Standard Missile) – przeciwlotnicze, jak i antybalistyczne, pociski rakietowe
 Stwardnienie rozsiane (łac. sclerosis multiplex)
 Spółdzielnia mieszkaniowa lub spółdzielnia mleczarska
 Sadomasochizm (także S&M)
 Czarodziejka z Księżyca – skrót nazwy do serialu anime, od angielskiego tytułu Sailor Moon
 Sodalicja Mariańska
 Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, szarytki
 Towarzystwo Maryi, marianiści
 Sztandar Młodych
 
 skrót przed nazwą okrętów Kaiserliche Marine (Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.)
Statek parowoturbinowy

Statek parowoturbinowy, parowiec turbinowy, TSS (od ) – turbinowy statek parowy, czyli statek napędzany turbiną parową, na przykład TSS „Stefan Batory”. Stosowany jest także skrót TS lub ogólny SS.

Zobacz też 
 skrótowce przed imionami statków

Statki według rodzaju napędu
Statek motorowy

Statek motorowy lub motorowiec (MS lub M/S z ang. motor ship, MV lub M/V z ang. motor vessel) – statek napędzany silnikiem spalinowym.

Pierwszym typowym motorowcem pełnomorskim była MS „Selandia” z 1912.

Pierwszą dłuższą serią motorowców budowanych w Polsce były dziesięciotysięczniki.

Silnik spalinowy wyparł maszyny i turbiny parowe. Aktualnie jest napędem dominującym.

Zobacz też 
 parowiec

Przypisy 

Okrętownictwo
Motorowy
Salt Lake City

Salt Lake City – miasto w zachodniej części Stanów Zjednoczonych i stolica stanu Utah, położone nad rzeką Jordan, na wschód od Wielkiego Jeziora Słonego.

Miasto jest siedzibą światowych władz i świątyni Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich.

Demografia

Historia 
 miasto zostało założone w 1847 roku przez grupę mormonów
 w 1848 roku włączone zostało do Stanów Zjednoczonych po wojnie amerykańsko-meksykańskiej
 w 1851 roku miasto uzyskało prawa miejskie
 od 1896 roku stolica stanu Utah
 w 2002 roku organizator Zimowych Igrzysk Olimpijskich

Gospodarka 
Salt Lake City jest dużym ośrodkiem gospodarczym. Rozwinięty przemysł metalurgiczny, maszynowy, chemiczny i spożywczy. W mieście swoje siedziby i oddziały ma wiele banków, towarzystw ubezpieczeniowych oraz spółek wydawniczych.

Miasto jest także ważnym węzłem komunikacyjnym. Przez Salt Lake City przebiegają drogi międzystanowe nr 15 (biegnąca od granicy z Kanadą do Kalifornii) oraz nr 80 (łącząca San Francisco z Bostonem). Międzynarodowy port lotniczy w Salt Lake City w 2007 roku obsłużył ponad 22 mln pasażerów. Przez miasto przebiegają także linie kolejowe.

W 2002 r. miasto było gospodarzem Zimowych Igrzysk Olimpijskich.

Transport 
 Port lotniczy Salt Lake City
 Lekka kolej w Salt Lake City
 Amtrak linia kolejowa California Zephyr

Zabytki 
Główne obiekty zabytkowe związane są bezpośrednio z historią i kulturą mormonów pochodzące z XIX wieku. W mieście znajduje się świątynia, budowana w latach 1853-1893, Mormon Tabernacle Choir, Museum of Church History and Art a także kilka innych muzeów.

Struktura wyznaniowa 

Salt Lake City jest znane z bardzo dużej społeczności mormonów - około 70% mieszkańców deklaruje się jako członkowie Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich. Tworzy to specyficzną kulturę w tym mieście: wydawane są mormońskie gazety, książki, broszury. Wiele szkół, placówek edukacyjnych, szpitali i innych obiektów użyteczności publicznej należy bezpośrednio do Kościoła lub jest przez niego wspomagana. Organizowane są liczne konferencje i spotkania wiernych Kościoła.

Pozostałe wyznania to protestantyzm, katolicyzm i judaizm. Około 10% ludności miasta nie identyfikuje się z żadną religią.

Sport 
W Salt Lake City grają drużyny Utah Jazz (NBA) i Real Salt Lake (MLS). W 2002 roku miasto zorganizowało Zimowe Igrzyska Olimpijskie. W mieście odbywają się także zawody skoków narciarskich.

W Salt Lake City mieszkał polski łyżwiarz szybki Stanisław Kłotkowski.

Miasta partnerskie 
  Boliwia: Oruro
  Bośnia i Hercegowina: Sarajewo
  Brazylia: Manaus
  Irlandia: Thurles
  Włochy: Turyn
  Japonia: Matsumoto
  Filipiny: Quezon City
  Tajwan: Keelung
  Ukraina: Czerniowce

Linki zewnętrzne 
 
 U.S. Census Bureau 

Miejscowości olimpijskie, gospodarze igrzysk zimowych
 
Stolice stanów Stanów Zjednoczonych
Miasta w stanie Utah