Stanisław Grochowiak

Stanisław Antoni Grochowiak, pseudonim „Kain” (ur. 24 stycznia 1934 w Lesznie, zm. 2 września 1976 w Warszawie) – polski poeta, dramatopisarz, publicysta, scenarzysta filmowy.

Życiorys 
Okupację spędził w Warszawie. W czasie powstania warszawskiego ukrywał się z matką w piwnicach. Po wojnie Grochowiak powrócił do Leszna, gdzie uczęszczał do szkoły powszechnej i gimnazjum (obecnego I Liceum Ogólnokształcącego). Po zdanej maturze rozpoczął studia polonistyczne w Poznaniu, które przerwał po kilku tygodniach. Potem zamieszkał we Wrocławiu. Tam pracował początkowo we „Wrocławskim Tygodniku Katolickim”. Do Warszawy przeniósł się w roku 1955, mieszkał w dzielnicy Praga-Północ, przy ul. Stalowej 2. Początkowo pracował w Instytucie Wydawniczym „Pax”, następnie w redakcjach „Za i przeciw”, dwutygodnika „Współczesność”, tygodników „Nowa Kultura” i „Kultura”, „Poezji” i „Miesięcznika Literackiego”.

Należał do tzw. pokolenia „Współczesności”, debiutował w 1951 roku wierszami Ave Maryja i Notuję deszcz, publikując je w piśmie „W oczach młodych” (dodatku do „Słowa Powszechnego”). W roku 1956 wydał  Balladę rycerską, pierwszy kompletny tom, który był jednym z najciekawszych debiutów po zakończeniu stalinizmu. Został dobrze przyjęty przez krytykę. Nieco wcześniej w tym samym 1956 roku wydał swoją pierwszą powieść, Plebanię z magnoliami.  W 1959 roku opublikował we „Współczesności” artykuł Karabela zostanie na strychu będący atakiem na ideały wychowawcze młodości „powstańczej, konspiracyjnej i ułańskiej”. Jako  dramatopisarz zadebiutował w 1961. Mając lat trzydzieści, Stanisław Grochowiak zaprzestał pisania prozy.

Zmarł z powodu powikłań choroby alkoholowej. Jest pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera B35-1-6).

Charakter twórczości

Poezja 
Grochowiak zapisał się w polskiej powojennej poezji jako twórca, który poszukiwał nowych form ekspresji poetyckiej i przeciwstawił się tradycyjnej interpretacji „piękna”. Był klasyfikowany jako poeta reprezentujący nurt turpistyczny (od łac. turpis – brzydki) – programowym wręcz przykładem jest wiersz Płonąca żyrafa. W późniejszym okresie swojej twórczości skłaniał się ku klasyczności i zgodzie na reguły dnia codziennego (bunt nie przemija, bunt się ustatecznia).

Poetę cechowała szczególna wrażliwość na barwy. Jeśli w jego utworach pojawiały się jakieś barwy, nigdy nie był to przypadek. Np. kolor czarny symbolizował śmierć lub żałobę, zielony – rozkład ciała, błękitny – nieograniczone przestrzenie, niebo, a także życie, czerwony – aktywność, życie.

Proza 
Twórczość prozatorską Grochowiaka cechowała duża różnorodność. Jego pierwsza powieść Plebania z magnoliami, chociaż wyszła w roku „odwilży”, nie była wolna od rozwiązań typowych dla powieści produkcyjnej. Opowiadała o walce klasowej na wsi na ziemiach odzyskanych; w centrum konfliktu bogatych kułaków z ideowymi komunistami autor umieścił duchownego – proboszcza Grzegorza. Tom opowiadań Lamentnice to pozycja bardzo ciekawa, jeżeli spojrzeć z perspektywy ukazującej się wtedy epiki – głównie była to proza „hłaskoidalna”. W swym zbiorze autor Ballady rycerskiej objawił się przede wszystkim jako kreacjonista. Jego bohaterowie to głównie artyści lub niespokojne dusze, uwięzieni w za ciasnym świecie prowincji lub sztampowego życia, starający się przełamać barierę dzielącą ich od zewnętrznego świata. Tacy są bohaterowie Skolopendry, Mordu czy Gordy. W Karabinach Grochowiak powrócił do postaci księdza, tym razem przedstawia go jako człowieka bez wiary, zniszczonego wojną, który pragnie znaleźć schronienie u biskupa. W tej książce łatwo odnaleźć inspirację egzystencjalizmem, bohaterowie nie potrafią znaleźć własnego miejsca na świecie, pogrążeni we własnych obsesjach i lękach, „zarażeni” śmiercią. Wreszcie Trismus to próba spojrzenia na czas wojny z perspektywy wroga, Niemca. Książka to opowieść o zarządcy obozu, którego młoda żona, początkowo zachwycona silnym charakterem głównego bohatera, stopniowo traci wiarę w słuszność ideologii nazistowskiej i zasadność istnienia obozu.

Ważniejsze dzieła

Poezja 
 Ballada rycerska (1956)
  (1958)
 Rozbieranie do snu (1959)
 Agresty (1963)
 Kanon (1965)
 Totentanz in Polen (1969) poemat
 Nie było lata (1969)
 Polowanie na cietrzewie (1972)
 Bilard (1975)
 Haiku-Images (1978)
 Allende (1974) poemat
 Wiersze nieznane i rozproszone (1996)
 Wiersze dla dzieci (2017)
 Wiersze zebrane (2017)

Opowiadania 
 Lamentnice (1958)
 Prozy (1996) – zawierają niepublikowane utwory prozatorskie, dodatkowo powieść Trismus i opowiadania ze zbioru Lamentnice

Powieści 
 Plebania z magnoliami (1956)
 Trismus (1958)
 Karabiny (1965)

Dramaty 
 Szachy (1961)
 Partita na instrument drewniany (1962)
 Król IV (1963)
 Chłopcy (1964)

Baśnie 
 Żyjątko Biedajstwo i Ci inni (2009)

Ekranizacje 

 Księżyc, reż. Stanisław Brejdygant
 Kaprysy Łazarza, reż. Janusz Zaorski
 Chłopcy, reż. Ryszard Ber
 Partita na instrument drewniany, reż. Janusz Zaorski
 Karabiny, reż. Waldemar Podgórski

Odznaczenia 
W 1974 w związku z jubileuszem Polski Ludowej odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Upamiętnienie 
 Miejska Biblioteka Publiczna w Lesznie otrzymała w 1977 imię Stanisława Grochowiaka
 w Lesznie od 1994 co dwa lata jest organizowany Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Stanisława Grochowiaka
 jedna z ulic w Lesznie od 1977 nosi imię Stanisława Grochowiaka
 ulice Stanisława Grochowiaka znajdują się w Opolu, Poznaniu, Warszawie i we Wrocławiu
 10 października 2015 na kamienicy przy ulicy Narutowicza 64 w Lesznie odsłonięto mural Stanisława Grochowiaka
 na Placu Metziga w Lesznie znajduje się pomnik Stanisława Grochowiaka

Przypisy

Bibliografia 
 Andrzej Tadeusz Kijowski, Grochowiak, albo izolacja,  Dialog nr 1 (1977) 
 Jerzy Kwiatkowski, Klucze do wyobraźni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973
 Jan Łukasiewicz, Stanisław Grochowiak, Warszawa 1980
 Krystyna Latawiec, Dramat poetycki po 1956 roku: Jarosław Marek Rymkiewicz, Stanisław Grochowiak, Tymoteusz Karpowicz, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2007
 Agnieszka Dworniczak, Stanisław Grochowiak, Poznań 2000.

Linki zewnętrzne 
 Wiersze wybrane (1978) w bibliotece Polona

Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Ludzie urodzeni w Lesznie
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Pisarze związani z Lesznem
Pisarze związani z Warszawą
Pisarze związani z Wrocławiem
Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
 
Urodzeni w 1934
Zmarli w 1976
Polscy poeci XX wieku