Aleksandria

Aleksandria (, Al-Iskandarijja; ; , Aleksandreia;
kopt. ⲣⲁⲕⲟϯ, Rakodī) – drugie co do wielkości miasto w Egipcie (z liczbą 4,11 mln mieszkańców w 2006) i aglomeracja z liczbą 4,48 mln mieszkańców w 2008, co stawia ją na szóstym miejscu wśród wszystkich aglomeracji Afryki. Leży nad brzegiem Morza Śródziemnego, jest największym portem Egiptu, siedzibą władz muhafazy aleksandryjskiej, ważnym ośrodkiem przemysłowym, handlowym i naukowym oraz kulturalną stolicą kraju.

Historia 
Zgodnie z tradycją i opisami historyków starożytnych miasto założył Aleksander Macedoński 7 kwietnia 332 roku p.n.e. według projektu Dejnocharesa, architekta znanego z przebudowy Efezu. Według opublikowanego w „New Scientist” artykułu autorstwa Alaina Verona i współpracowników z Uniwersytetu Paula Cézanne’a w Aix-en-Provence, miasto (pod nazwą Rhakotis) istniało w tym miejscu już od 2686 roku p.n.e., a Aleksander doprowadził jedynie do rozbudowy miasta i nazwał je swoim imieniem, co nie umniejsza zasług władcy Macedonii dla rozwoju tego miasta jako ośrodka handlu i kultury promieniującego na cały obszar basenu Morza Śródziemnego.

W starożytności i w średniowieczu ośrodek życia kulturalnego i wielki port Morza Śródziemnego. Za rządów Ptolemeuszów był stolicą Egiptu (ustanowiona przez Ptolemeusza I Sotera). Miasto zostało przebudowane na planie siatki hippodamejskiej. Na zachód od murów miejskich zlokalizowane zostały nekropolie i ogrody. We wschodniej części znajdowała się dzielnica egipska, która zachowała wcześniejszą nazwę miasta – Rhakotis, granicząca z dzielnicą królewską (grecką) stanowiącą serce metropolii. Położona w pobliżu miasta wyspa Faros połączona była z miastem groblą, zwaną Heptastadionem rozdzielającą dwa porty – Wielki Port i Eunostos. W I wieku liczba mieszkańców płci męskiej w Aleksandrii wynosiła 180 tysięcy.

Za czasów rzymskich była siedzibą władz prowincji.
Pod koniec starożytności jeden z czterech największych ośrodków chrześcijaństwa w basenie Morza Śródziemnego (pozostałe to Antiochia Syryjska, Konstantynopol i Rzym). Starożytni mówiąc o mieście stosowali zwrot Aleksandria przy Egipcie, a nie Aleksandria w Egipcie, bowiem pod względem prawno-administracyjnym nie stanowiła ona części Egiptu.

Aleksandria była stolicą Egiptu przez blisko tysiąc lat, tj. do 641 naszej ery, kiedy to kraj został podbity przez muzułmanów. W późniejszych wiekach, po przeniesieniu stolicy do Kairu, stopniowo traciła na znaczeniu. Swą pozycję ponownie odzyskała w czasach nowożytnych.

W Aleksandrii powstała grecka Septuaginta, pierwsze tłumaczenie Starego Testamentu dokonane przez Żydów aleksandryjskich.
O Aleksandrii i jej mieszkańcach można znaleźć wzmianki w Biblii. Aleksandryjczycy, czyli Żydzi z Aleksandrii, znajdowali się wśród tych, którzy toczyli spór ze świętym Szczepanem przed jego rozprawą. Aleksandria była rodzinnym miastem Apollosa. Z miasta pochodziły również dwa statki, którymi św. Paweł z Tarsu podróżował jako więzień do Rzymu (Dz 6:9; 18:24; 27:6; 28:11).

Aleksandria dzisiaj

Podział administracyjny 

Współczesna Aleksandria dzieli się na 6 okręgów administracyjnych:
 Montaza: 1 190 287 mieszkańców
 Sharak (Wschodnia Aleksandria): 985 786 mieszkańców
 Wassat (Aleksandria Centralna): 520 450 mieszkańców
 Amriya: 845 845 mieszkańców
 Agamy (Zachodnia Aleksandria): 386 374 mieszkańców
 Gumrok: 145 558 mieszkańców

W skład aglomeracji miejskiej Aleksandrii wchodzą również dwa miasta:
 Borg al-Arab: 186,9 tys. mieszkańców
 New Borg al-Arab: 7,6 tys. mieszkańców

Dzielnice miasta

Place 
 Orabiego, w śródmieściu
 Mansheya, w dzielnicy Mansheya
 Saad Zaghlul, w śródmieściu
 Tahrir (poprzednio Muhammada Alego, oryginalnie Place des Consuls), w śródmieściu
 Ahmeda Zewailego, w pobliżu Wabour El Mayah

Mosty 
 Stanleya
 Beja Muharrama

Pałace 
 Montaza
 Ras el-Tin
 Pałac prezydencki w dzielnicy Maamoura

Szkoły, uczelnie, instytuty naukowe

Biblioteki 

Biblioteka Aleksandryjska była kiedyś największą biblioteką świata. Została przypuszczalnie założona w III wieku p.n.e. za panowania króla Ptolemeusza II. Pierwszym obiektem była Świątynia Muz, czyli Museion (gr. Μουσείον). skąd wywodzi się dzisiejsze muzeum.

Biblioteka w swych długich dziejach kilkakrotnie padała ofiarą pożaru, a odtworzenie spalonych manuskryptów było kosztowne, czasami niemożliwe. Do dnia dzisiejszego stopień zniszczeń dokonanych przez kolejnych podpalaczy jest sprawą kontrowersyjną. Nowoczesna Bibliotheca Alexandrina podjęła działalność w 2003 niemal w tym samym miejscu.

Muzea 
 Alexandria Aquarium
 Graeco-Roman Museum
 Royal Jewelry Museum
 Museum of Fine Arts
 Cavafy Museum

Zoo, ogrody i parki 
 Królewskie Ogrody Montaza
 Park Antoniades
 Ogrody Shallalat
 Zoo Aleksandryjskie
 Green Plaza
 Fantasy Land
 Plaża Maamoura Beach
 Marina

Katakumby 
 Katakumby Kom al-Shuqafa

Kościoły

Meczety

Synagogi 
 Eliyahu Hanavi

Klimat

Znani mieszkańcy 
 Ahmad Nazif
 Ariusz
 Demis Roussos
 Gamal Abdel Naser
 Georges Moustaki
 Kleopatra VII
 Konstandinos Kawafis
 Omar Sharif
 Rudolf Hess
 Giuseppe Ungaretti

Znakomitości starożytnej Aleksandrii 
 Ammonios Sakkas
 Archimedes
 Arystarch z Samotraki
 Atanazy Aleksandryjski
 Cyryl Aleksandryjski
 Diofantos
 Dydym Aleksandryjski
 Eratostenes
 Euklides
 Filon z Aleksandrii
 Galen
 Heron z Aleksandrii
 Hypatia z Aleksandrii
 Kallimach
 Klaudiusz Ptolemeusz
 Hezychiusz z Aleksandrii
 Orygenes
 Ptolemeusz I Soter

Biskupi i patriarchowie Aleksandrii 
 biskupi Aleksandrii od czasów św. Marka.
 patriarchowie łacińscy (1215-1964).

Informacje ogólne 
Obecnie drugi co do wielkości ośrodek miejski Egiptu.
 Ludność: 4,48 mln mieszkańców
 Odległość od Kairu: 225 km na północny zachód
 Siedziba polskiego konsulatu honorowego.

Gospodarka 
 Główny port morski
 Duży międzynarodowy port lotniczy
 Przemysł: maszynowy, metalowy, stoczniowy i petrochemiczny
 Handel
 Uniwersytet
 Turystyka (kąpielisko nad Morzem Śródziemnym)

Zabytki oraz interesujące miejsca 
 Pałac Montazah (siedziba króla Faruka)
 Twierdza Kajtbaj
 Pałac Ras-at-Tin
 Katakumby
 Serapejon
 Bruchejon
 Amfiteatr Rzymski
 Muzeum Sztuki Grecko-Rzymskiej
 Meczet Abu Al-Abbas
 Biblioteka Aleksandryjska
 Nowa Biblioteka Aleksandryjska

Badania 
Badania w Aleksandrii prowadził m.in. polski archeolog, prof. Kazimierz Michałowski. Kontynuuje je doktor Grzegorz Majcherek z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (polsko-egipska misja rekonstrukcyjna i archeologiczna na Kom el-Dikka w Aleksandrii). Misja ta odkopała m.in. pozostałości starożytnej akademii z czasów grecko-rzymskich. Odkryto 20 sal wykładowych o podobnej wielkości, które łącznie mogły pomieścić nawet 5000 uczniów.

Opis miasta w starożytności 

Aleksandria rozciągała się na mierzei oddzielającej Morze Śródziemne od jeziora Mareotis (obecnie Buhajrat Marjut), zbiornika zasilanego przez odnogi delty Nilu, którymi transportowane były do Wielkiego Portu aleksandryjskiego towary (głównie zboże) produkowane w Egipcie. Tamtędy też doprowadzano do miasta wodę pitną.

Miasto miało kształt chlamidy i rozciągało się na długości 30 stadiów (około 5,5 km), przy czym szerokość zabudowy między morzem a jeziorem sięgała 8 stadiów (około 1,5 km). Główna ulica miasta – szerokości 1 pletra (około 30 m) „Droga Kanopijska” – przemierzała Aleksandrię wzdłuż od Nekropolis na zachodzie aż po Bramę Kanopijską przed leżącym już za murami przedmieściem Eleusis. Wszystkie ulice przecinały się pod kątem prostym.

Wśród budowli wymieniano przede wszystkim Museion obejmujący sale teatralne, pracownie uczonych, jadłodajnię, zoo, oraz wielką bibliotekę założoną przez Ptolemeusza Sotera. Dyrektorem Museionu był kapłan mianowany przez królów, a w czasach rzymskich przez cesarzy. Najpiękniejszą budowlą miasta był Gimnazjon z portykiem długości stadionu (ok. 180 m). Obok znajdował się Paneion, czyli Belweder, ze świątynią Pana. Z jego szczytu rozciągał się widok na całe miasto.

Nad brzegiem morza rozciągała się dzielnica Basileia, gdzie mieściły się pałace (np. Pałac Lochias) i inne budowle wznoszone przez władców. Znajdował się tam także niewielki i zamknięty port królewski. W skład budowli królewskich wchodziła też Soma, nekropola królewska, gdzie znajdować się miał także grobowiec Aleksandra.

U wejścia do Wielkiego Portu znajdowała się wyspa Faros ze słynną i uznawaną za jeden z siedmiu cudów świata latarnią morską, a naprzeciwko portu królewskiego niewielka wysepka Antyrodos. Na łuku nadbrzeży portowych (Emporion) przed wielką groblą łączącą ląd stały z Faros, a zwaną Heptastadionem, znajdował się teatr, a obok niego Poseidonion. Po zachodniej stronie Heptastadionu rozciągały się port Eunostos i niewielki sztuczny port Kibotos, gdzie znajdowały się arsenały miejskie.

Za Kibotos przecinał miasto kanał żeglowny łączący port z Jeziorem Mareotis, a za nim rozciągała się dzielnica Nekropolis z licznymi ogrodami, grobowcami i miejscami mumifikacji zwłok. Nad kanałem od strony miasta wznosił się Serapeion, najsłynniejsza świątynia aleksandryjska poświęcona Serapisowi, patronowi miasta. Na wschodzie, za murami, rozciągała się, ufundowana przez cesarza Augusta dzielnica Nikopolis z amfiteatrem i stadionem.

Około 200 p.n.e. Aleksandrię zamieszkiwało 500 tys. osób.

Miasta partnerskie 
  Ateny, Grecja
  Bratysława, Słowacja
  Cleveland, Stany Zjednoczone
  Konstanca, Rumunia
  Durban, RPA
  Odessa, Ukraina
  Sankt Petersburg, Rosja
  Giumri, Armenia

Zobacz też 
 Biblioteka Aleksandryjska
 Faros
 Hydrie Hadra
 Aleksandria Masr – stacja kolejowa
 Kodeks Aleksandryjski
 Kom el-Dikka

Przypisy

Bibliografia 
 Strabon, Geografia, XVII, 12, 7-10, Paris, Nil Editions 1997
 Peter Green, Aleksander Wielki, Warszawa 1978
 N.G.L. Hammond, Dzieje Grecji, Warszawa 1973

Linki zewnętrzne 
 Aleksandria, Kom el-Dikka

 
Zabytki starożytności chrześcijańskiej w Afryce Północnej
Egipt (prowincja rzymska)
Miasta w Egipcie
Miasta w starożytnym Egipcie
Miasta hellenistyczne