Aleksandrów Kujawski

Aleksandrów Kujawski – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba władz powiatu aleksandrowskiego i gminy wiejskiej Aleksandrów Kujawski. Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. Aleksandrów Kujawski liczył 11 536 mieszkańców (354. miejsce w kraju), natomiast gęstość zaludnienia 1595,6 osób/1 km² (6. miejsce w województwie kujawsko-pomorskim).

Położenie 
Miasto położone jest na skraju Równiny Inowrocławskiej. Zaliczane jest do aglomeracji bydgosko-toruńskiej.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 7,23 km² (660. miejsce w kraju). Miasto stanowi 1,51% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002 r. Aleksandrów Kujawski ma obszar 7,17 km², w tym: użytki rolne 31%, użytki leśne 25%

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego.

Demografia 
31 grudnia 2022 r. miasto miało 11 536 mieszkańców.

Struktura demograficzna mieszkańców miasta Aleksandrów Kujawski według danych z 31 grudnia 2022:

Piramida wieku mieszkańców Aleksandrowa Kujawskiego w 2014 r.:

Osiedla 
W skład Aleksandrowa Kujawskiego wchodzi 5 osiedli:
 Centrum
 Osiedle Parkowa I
 Osiedle Parkowa II
 Osiedle Piaski
 Halinowo

Historia 

Aleksandrów Kujawski został założony w 1834 r. w zaborze rosyjskim jako Trojanów. W 1879 nazwę zmieniono na Aleksandrowo, względnie Aleksandrów Pograniczny. Nazwa ta pochodzi od imienia Aleksandra Sumińskiego herbu Leszczyc, polskiego szlachcica, właściciela majątku Ośno, z którego został wyodrębniony folwark Aleksandrowo. Aleksander Sumiński był synem oficera wojsk polskich Jana Stanisława Sumińskiego (1786–1839) i Julii Józefy z Dąmbskich (1792–1863). Miał siostrę Franciszkę Nimfę (1817–1879) i brata Michała Hieronima (1820–1898).

Pierwotnie Aleksandrowo zamieszkiwała ludność związana z rolnictwem: parobkowie, fornale, owczarze. W 1858 r. wieś zamieszkiwało ok. 50 osób wyznania rzymskokatolickiego. Intensywny rozwój rozpoczął się wraz z podjęciem decyzji budowy  kolei żelaznej Warszawsko-Bydgoskiej i wytyczeniu w pobliżu wsi miejsca pod budowę dworca granicznego. Już w 1859 r. zaczęli napływać osadnicy: cieśle, stolarze, piekarze, rzeźnicy, robotnicy. Wraz z oddaniem w grudniu 1862 r. budynku dworca i uruchomieniem komunikacji kolejowej społeczność mieszkańców wzbogacili kolejarze, urzędnicy komory celnej, pracownicy poczty. Wśród nich pojawiły się osoby pochodzenia rosyjskiego i niemieckiego. W tym czasie w Aleksandrowie osiedlali się również Żydzi, którzy znajdowali zatrudnienie głównie w handlu i usługach. Do ważnych wydarzeń w historii Aleksandrowa Kujawskiego należy udział miejscowych pracowników kolei i komory celnej w przerzucie ludzi i broni w okresie powstania styczniowego (1863).

Wraz ze wzrostem obrotu handlowego między Rosją a Prusami następowała rozbudowa stacji, co miało miejsce w 1870 r. i ponownie ok. 1900 r. Według oficjalnego spisu w 1897 r. wieś zamieszkiwało 2840 osób w tym ok. 2418 wyznania rzymskokatolickiego, 142 prawosławnego, 197 ewangelików, i 280 żydów.

Mimo że ludność wyznania prawosławnego była nieliczna, to w 1877 r. zbudowano w Aleksandrowie cerkiew prawosławną. Była ona obsługiwana przez duchownego dojeżdżającego z Włocławka. Budowa cerkwi została sfinansowana z budżetu wojskowego. Jej powstanie w miejscowości granicznej, na placu umożliwiającym widok budowli z okien przejeżdżających pociągów, należy wiązać z funkcją propagandową. W 1914 r. na skutek niemieckiego ostrzału uszkodzone zostało sklepienie. Większość urzędników rosyjskich i ich rodzin opuściła Aleksandrów przed wkroczeniem wojsk niemieckich. Nieliczna pozostała społeczność prawosławna nie była w stanie podjąć remontu. Budynek cerkwi został rozebrany w latach 1930–1933.

W 1879 r. w pomieszczeniach dla „Dostojnych Gości” powstałych już w 1862 r., a znajdujących się w budynku dworca, oraz w pałacyku położonym naprzeciw budynku stacji odbyło się spotkanie cesarza Aleksandra II i Wilhelma I. Jego celem było podtrzymanie sojuszu państw rozbiorowych tzw. sojuszu trzech cesarzy.

W 1880 r. uzyskano pozwolenie na budowę kaplicy rzymskokatolickiej. Teren pod świątynię udostępnił Władysław Trojanowski – właściciel majątku Białebłoto. Murowaną budowlę w stylu neogotyckim oddano do użytku w 1886 r., a rozbudowę polegającą na dobudowaniu transeptu zakończono ok. 1899 r.

W 1931 r. plac pod budowę synagogi podarował Gminie Wyznaniowej Żydowskiej właściciel ziemski Edward hr. Mycielski-Trojanowski. Przy synagodze funkcjonował cheder i rzeźnia rytualna. Żydzi posiadali swoją bibliotekę i zespół teatralny. W 1937 r. w Aleksandrowie mieszkało ok. 1000 Żydów, co stanowiło ok. 10% miejscowej społeczności. W grudniu 1939 r. Niemcy wysiedlili ok. 500 Żydów. Większość trafiła do Warszawy. Kolejne wywózki nastąpiły w marcu 1940 r. do Łyszkowic w pow. łowickim, do Grójca i do Siedlec. Żydzi z Łyszkowic i Grójca zostali przetransportowani w marcu 1941 r. do Warszawy. Następnie zgładzeni w ramach planu likwidacji warszawskiego getta. Żydów z Siedlec wywieziono w lipcu 1942 r. do obozu w Treblince. Ostatnich Żydów wysiedlono z Aleksandrowa 21 kwietnia 1942 r. do obozu Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Ocenia się, że zagładę przeżyło ok. 100 aleksandrowskich Żydów, co stanowi około 10% stanu sprzed wojny.

Przez cały okres rozbiorów Aleksandrów posiadał status organizacyjny wsi, a urzędową nazwą było Aleksandrowo. W związku z istnieniem dużej liczby osad o tej samej nazwie dla uniknięcia nieporozumień w komunikacji kolejowej i telegraficznej do nazwy dodawano przymiotnik „pograniczny”. W ten sposób powstała oboczność „Aleksandrów Pograniczny”. W 1916 r. w kręgu osób miejscowej Rady Opiekuńczej postanowiono dodać do nazwy przymiotnik „Kujawski”. Okrojone warunkami okupacji prawa miejskie otrzymał Aleksandrów od władz niemieckich w 1916 r., a pełnię praw dekretem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z dnia 4 lutego 1919 r. Pierwszym burmistrzem w niepodległej Polsce został wybrany Stanisław Tatarkiewicz.

Jednym z podstawowych zagadnień po I wojnie światowej, jakie należało uregulować, był przymusowy wykup gruntów, na których powstało miasto, gdyż prawie cała zabudowa znajdowała się na terenach nienależących do właścicieli budynków. Z takim wnioskiem zwrócili się posłowie m. in. Starkiewicz, Podstolski, Staszyński, Rajca, ks. Lubelski, ks. Lutosławski czy ks. dr Władysław Chrzanowski. Rozwój przemysłu i budownictwa publicznego sprawił, że siedzibę powiatu nieszawskiego przeniesiono do Aleksandrowa. W latach 1920–1921 w mieście istniał obóz internowania przeznaczony dla byłych żołnierzy Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej.

Podczas okupacji niemieckiej w latach 1943–1945 miasto nosiło nazwę Weichselstädt. Zostało zdobyte po walce z armią niemiecką 22 stycznia 1945 roku przez oddziały 125 korpusu 47 Armii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Po wojnie na pl. 1 Maja ustawiono Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej. Wiosną 1945 r. na terenie żwirowni „Halinowo” oraz w okolicy „Młyna Parowego” zabito prawdopodobnie ok. 125 Niemców.

Po wojnie do 1975 r. Aleksandrów również był siedzibą powiatu, należącego wówczas do województwa bydgoskiego, a w latach 1975–1998 do województwa włocławskiego. Po ponownej reformie w 1999 r. stał się siedzibą władz powiatu aleksandrowskiego województwa kujawsko-pomorskiego.

Gospodarka 
Aleksandrów jest ośrodkiem przemysłu metalowego, poligraficznego oraz spożywczego. Przemysł tworzyw sztucznych, ceramiczny oraz drzewny. Znany z wyrobów wikliniarskich. W mieście znajduje się również filia ciechocińskiego sanatorium. W mieście znajdują się: 2 sklepy sieci Biedronka, dwa sklepy Netto, Rossmann oraz Bricomarché, Lidl, Polo oraz trzy markety Dino.

Do największych zakładów należą:
 Zakłady Odkrywkowe i Mechaniczne Górnictwa Skalnego Budkrusz
 Wytwórnia silosów Bin
 Kujawskie Zakłady Poligraficzne Druk-Pak S.A.
 Grados sp. z o.o. producent owocowych i nieowocowych półproduktów do wyrobów cukierniczych, piekarskich i lodowych
 WIP Sp. z o.o. Producent preform i butelek PET
 Oddział K-PTS S.A.
 Dalgety Agra Polska
 Aleks-Fruit
 Zakład Przemysłu Mięsnego Dróbaleks
 Styro-Mar
 Producent opakowań jednorazowych PolKrys
 Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej PEC
 Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Wodociągowej
 Surowce Mineralne Sp. z o.o.
 Aleksandrowskie TBS Sp. z o.o.
 PPHU Morze Mleka

Transport

Transport drogowy 
Przez teren miasta przebiega droga 266 (Konin – Sompolno – Piotrków Kujawski – Radziejów – Aleksandrów Kujawski – Ciechocinek).
4 km od Aleksandrowa w Służewie przebiega droga 250, która łączy miasto z drogą 15 w kierunku Inowrocławia oraz Poznania.

W pobliżu miasta przebiega 91 (Gdańsk – Toruń – Włocławek – Łódź – Katowice – Cieszyn) oraz pod miastem w miejscowości Odolion znajduje się węzeł drogowy „Ciechocinek” na autostradzie A1 (E75).

Transport kolejowy 

Aleksandrów Kujawski jest lokalnym węzłem kolejowym. Linia 18 Kutno-Piła Główna ma tutaj swoje odgałęzienie do Ciechocinka 245.

Edukacja

Przedszkola 
 Przedszkole Samorządowe nr 1 im. Juliana Tuwima, ul. Wojska Polskiego 19
 Przedszkole Samorządowe nr 2, ul. Słowackiego 145
 Niepubliczne Przedszkole „Bim Bam Bino”, ul. Słowackiego 145
 Niepubliczne Przedszkole Zgromadzenia Sióstr Służebniczek im. Edmunda Bojanowskiego, ul. Wojska Polskiego 9
 Niepubliczne Przedszkole „Akademia Malucha”, ul. Kościelna 9

Szkoły podstawowe 
 Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Podróżników, ul. gen. Sikorskiego 5
 Szkoła Podstawowa nr 3 im. Józefa Wybickiego, ul. Szkolna 6
 Szkoła Podstawowa nr 4 przy Zespole Szkół Specjalnych nr 3 im. Jana Pawła II, ul. Strażacka 22
 Szkoła Podstawowa Towarzystwa Salezjańskiego im. Św. Jana Bosko, ul. Chopina 24

Szkoły ponadpodstawowe 

 Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Salezjańskiego im. Kardynała Augusta Hlonda, ul. Chopina 24
 Zespół Szkół nr 1 Centrum Kształcenia Praktycznego, ul. Wyspiańskiego 4
 Zespół Szkół nr 2 im. mjr. Henryka Dobrzańskiego „HUBALA”, ul. Sikorskiego 2
 Szkoła Techniczna BZDZ, ul. Długa 8

Kultura 

Życie kulturalne Aleksandrowa Kujawskiego skupia się głównie wokół Miejskiego Centrum Kultury im. Mariana Szafrańskiego, które jest miejscem amatorskiego ruchu artystycznego, rozwijanego w dziedzinach: plastyki, muzyki, folkloru, tańca współczesnego, modelarstwa i sztuk scenicznych. MCK prowadzi również działalność w kierunku upowszechniania sztuki: rzeźby, malarstwa, grafiki. Od marca 2023 r. w placówce ponownie otwarto salę kinowo-widowiskową. Zmodernizowana sala jest nowoczesnym obiektem przygotowanym do organizacji wszelkiego rodzaju wydarzeń kulturalnych oraz wyświetlania filmów z widownią mogącą pomieścić około 190 osób.

(źródło: Miejskie Centrum Kultury im. Mariana Szafrańskiego)

Od kilkunastu lat w Aleksandrowie, Ciechocinku i na Łazieńcu, w domu rodzinnym Edwarda Stachury ma miejsce cykliczna impreza znana pod nazwą „Biała Lokomotywa”, która skupia środowisko artystów zajmujących się nie tylko słowem pisanym, ale i muzyką oraz teatrem.

Oprócz tego od kilku lat  miasto organizuje „Stachuriadę”, również będącą imprezą poświęconą Edwardowi Stachurze.

Od 1907 roku działa Orkiestra Dęta Ochotniczej Straży Pożarnej w Aleksandrowie Kujawskim, licząca ponad 30 muzyków.

Wspólnoty wyznaniowe 

 Kościół Boży w Chrystusie:
 Chrześcijańska Wspólnota „Jezus Król”
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia Przemienienia Pańskiego
 parafia NMP Wspomożenia Wiernych
 Kościół Zielonoświątkowy:
 zbór Betel
 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
 kaplica św. Aleksandra Newskiego (filialna wobec parafii św. Mikołaja w Toruniu)
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Aleksandrów Kujawski (Sala Królestwa ul. Graniczna 16B)

Turystyka i zabytki 
Miasto stanowi miejsce kuracji solankowych oraz zaplecze mieszkaniowe i usługowe Ciechocinka i Torunia. Do najważniejszych zabytków należą dworzec kolejowy, w którego apartamentach 4 września 1879 r. car Aleksander II Romanow przyjął cesarza niemieckiego Wilhelma I Hohenzollerna oraz neogotycki kościół pw. Przemienienia Pańskiego wzniesiony w latach 1882–1886, a rozbudowany przed 1899 r.

Wykaz zarejestrowanych zabytków nieruchomych na terenie miasta:
 kościół parafii pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego z 1896 r., nr 316/A z 29.07.1993 r.
 klasztor ss. służebniczek Najświętszej Maryi Panny z 1890 r., nr 329/A z 28.12.1993 r.
 zespół cmentarza Rzymskokatolickiego z drugiej połowy XIX w., przy ul. Chopina, obejmujący: cmentarz, kaplica oraz ogrodzenie z bramą, nr 363/A z 07.06.1995 r.
 cmentarz wojenny (żołnierzy rosyjskich) ofiar I wojny światowej, nr 362/A z 07.06.1995 r.
 zespół pałacowy rodziny Trojanowskich, obejmujący: pałac z ok. 1864 r. i park z pierwszej połowy XIX w., nr 161/A z 16.10.1984 r.
 szkoła realna, obecnie liceum salezjanów z 1913-1916 r. przy ul. Chopina 24, nr 335/A z 17.02.1994 r.
 zespół dworca kolejowego, obejmujący: dworzec kolejowy z drugiej połowy XIX w., wieżę ciśnień z 1895 r., 3 domy mieszkalne, przy ul. Wojska Polskiego 8, 10, 14 z lat 1893–1895 i skwer, nr 423/A z 30.12.1998 r.
 plebania prawosławna, obecnie dom i kaplica prawosławna z 1893 r., przy ul. Wojska Polskiego 4, nr A-1350 z 11.02.2008 r.

W 2011 r. ustanowiono pomnikiem przyrody lipę drobnolistną o obwodzie 320 cm rosnącą przy ul. Kochanowskiego i nazwie „Urszulka”.

Sąsiednie gminy i miejscowości 
Aleksandrów Kujawski (gmina wiejska), Wielka Nieszawka

Miasta partnerskie

Zobacz też 
 Powiat nieszawski
 Synagoga w Aleksandrowie Kujawskim
 Cmentarz żydowski w Aleksandrowie Kujawskim
 Cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Aleksandrowie Kujawskim

Przypisy

Bibliografia 
 Aleksandrów Kujawski. Zarys dziejów, pod red. A. Cieśli, Aleksandrów Kujawski 2009.

Linki zewnętrzne 
 Aleksandrów Kujawski
 Historia Żydów w Aleksandrowie Kujawskim na portalu Wirtualny Sztetl
 

 
Miasta w województwie kujawsko-pomorskim
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku