alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Wiara religijna

Wiara religijna – różnie definiowana postawa osobowa. Pod wpływem intelektualizmu platońskiego, rozróżniającego między mniemaniem (gr. doxa) a wiedzą (gr. episteme), w myśli europejskiej uważano nieraz wiarę za niepełne poznanie i wstęp do intelektualnego oglądu. Wśród postaw wiary rozróżnia się jednak postawę „wierzę, że”, która jest pewnym przypuszczeniem, oraz „wierzę w”, która odnosi się do Absolutu i jest mocnym przekonaniem o jego istnieniu jako prawdy absolutnej.

Wiara w chrześcijaństwie 

W chrześcijaństwie wiara to „nacechowane pewnością oczekiwanie rzeczy spodziewanych, oczywisty przejaw rzeczy realnych, choć nie widzianych” (Hebr. 11:1, PNŚ 1997). Nie jest to łatwowierność, czyli gotowość uwierzenia w coś bez przekonujących dowodów lub tylko dlatego, że chce się w to wierzyć. Wiara wymaga gruntownej, rzetelnej wiedzy, zapoznania się z dowodami oraz doceniania tego, na co one wskazują. Dlatego Biblia mówi, że ‛wierzy się sercem’, chociaż wiara bez dokładnej wiedzy jest niemożliwa (Rzym. 10:10).

W chrześcijańskiej refleksji jest „poręką tych dóbr, których się spodziewamy, dowodem tych rzeczywistości, których nie widzimy” (Hbr 11, 1). Większość definicji wiary formułowanych w ciągu historii chrześcijańskiej teologii była pochodną tego sformułowania biblijnego. Jest cnotą teologalną nadprzyrodzonego pochodzenia, razem z nadzieją i miłością.

Wiara a nauka 
Wiara bywa krytykowana z punktu widzenia nieweryfikowalności na płaszczyźnie naukowej, jednak w rzeczywistości, w epistemologii wiara to „wszystko uznawane za prawdziwe, niezależnie czy twierdzenie jest uzasadnione”. Cały światopogląd jest tym, w co wierzymy. Zarówno uzasadnienie, jak i jego brak nie implikują prawdziwości lub fałszywości treści wiary. Z tego powodu niektórzy uczeni postulowali, że występowanie wiary było zjawiskiem występującym w początkowej fazie rozwoju nauki. Kiedy to pierwszy  raz w dziejach świata ludzie podeszli rozumowo do mitycznej materii, narodziły się filozofia i nauka, które zresztą wówczas stanowiły jedno – tymi pionierami racjonalizmu byli Grecy.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
  Faith , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

Epistemologia
Religioznawstwo
Filozofia religii
Wyzwolenie (czasopismo)

Wyzwolenie – polski tygodnik wydawany w Warszawie w latach 1916–1937.

Początkowo tygodnik był organem prasowym Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”; w 1927 roku stał się jego jedynym pismem. Po powstaniu Stronnictwa Ludowego (partia powstała w 1931 roku z połączenia PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwa Chłopskiego) gazeta stała się jednym z jego organów prasowych. Ostatni numer czasopisma został wydany w 1937 w związku z opuszczeniem Stronnictwa Ludowego przez wydawców tygodnika. Czasopismo zawierało m.in. informacje dotyczące kwestii społeczno-politycznych, gospodarczych i informacje bieżące. W 1927 roku tygodnik był wydawany w 24-tysięcznym nakładzie.

W 1918 roku pełnym tytułem gazety było: „Wyzwolenie. Dawniej „Polska Ludowa”. Organ Polskiego Stronnictwa Ludowego”, od 1919: „Wyzwolenie. Pismo tygodniowe, polityczne, społeczne i gospodarcze. Organ Polskiego Stronnictwa Ludowego”. W 1932 roku gazeta zyskała podtytuł „Wyzwołin ten doczeka się dnia, kto własną wolą wyzwolony”.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Numery czasopisma w bibliotece Polona

Czasopisma w języku polskim
Czasopisma w Polsce (1918–1939)
Czasopisma wydawane od 1916
Czasopisma wydawane do 1937
Niewydawane tygodniki polskie
Prasa w Warszawie (okupacja niemiecka 1915–1918)
Prasa w Warszawie (II Rzeczpospolita)
Ruch ludowy w II Rzeczypospolitej
Tygodniki wydawane w Warszawie
Winietowanie

Winietowanie – wada obrazu uzyskiwanego w urządzeniu optycznym polegająca na niedoświetleniu brzegów kadru, spowodowana niedoskonałością optyki urządzenia, zakłóceniem brzegów toru optycznego innymi elementami urządzenia lub też wywołana nieodpowiednim oświetleniem. W niektórych przypadkach winietowanie jest celowo wprowadzanym efektem artystycznym, mającym zwrócić uwagę na centralną część kadru.

Przyczyny zjawiska

Jakość optyki urządzenia 
 Użycie aparatu fotograficznego ze słabej jakości obiektywem, w ekstremalnych przypadkach przyciemnienie obrazu może wystąpić nie tylko w rogach, ale nawet wokół całości kadru.
 Użycie obiektywu przy całkowicie otwartej przysłonie (szczególnie dotyczy to obiektywów jasnych, a także krótkoogniskowych) – w tej sytuacji zdarza się, że nawet producenci najlepszych obiektywów lojalnie informują o wysokim poziomie winietowania.
 Użycie pierścieni pośrednich z niektórymi obiektywami.
 Użycie obiektywów o mniejszym polu krycia niż wymagane (zob. pole obrazowe obiektywu), cyfrowych (oznaczenie D, DA, DT lub DX) w aparatach małoobrazkowych czy małoobrazkowych w aparatach średnioformatowych.

Niewłaściwe oświetlenie 
 Użycie lampy błyskowej o zbyt wąskim kącie padania światła w stosunku do kąta widzenia obiektywu (źle dobrana lampa o stałym kącie lub źle ustawiona lampa o kącie regulowanym).

Przysłonięcie brzegów kadru 
 Nieodpowiednia (za długa w stosunku do ogniskowej) osłona obiektywu.
 Niepoprawnie założona (obrócona) osłona przeciwsłoneczna w obiektywie szerokokątnym.
 Założenie na obiektyw nieodpowiedniego filtru (zbyt wystającego do przodu) lub założenie na obiektyw zbyt dużej liczby filtrów – im krótsza ogniskowa, tym większe ma to znaczenie – najczęściej ma to miejsce w przypadku stosowania filtru polaryzacyjnego wraz z innym filtrem np. ocieplającym.

Sposoby redukcji winietowania 
Poza unikaniem przyczyn podanych wyżej, istnieją jeszcze inne sposoby redukcji winietowania.

W przypadku winietowania spowodowanego samą optyką obiektywu, efekt winietowania maleje wraz ze wzrostem przysłony, a w obiektywach zmiennoogniskowych efekt winietowania maleje wraz ze wzrostem ogniskowej.

Winietowanie można próbować kompensować odpowiednim doświetleniem brzegów planu, specjalnym filtrem szarym z ciemnym środkiem i jasnym brzegiem lub, w przypadku obrazu w formie cyfrowej, korygować w odpowiednim programie graficznym.

Zobacz też 

 flara
 aberracja optyczna

Fotografia
Wasei-eigo

– wyrazy angielskie utworzone w Japonii.

Słowa japońskie powstałe ze słów lub morfemów języka angielskiego. Niektóre z nich przyjęły się w języku angielskim. Zazwyczaj zapisywane są katakaną.

Przykładowe wasei-eigo:
 ofisu redī (オフィスレディー, office lady) – kobieta pracująca w biurze
 sararīman (サラリーマン, czyli salaryman) – pracownik umysłowy
 wōkuman (ウォークマン, czyli walkman) – jedno z wasei-eigo, które przyjęły się nie tylko w angielskim, ale właściwie w większości języków świata
 maikā (マイカー, czyli my car) – samochód prywatny (w przeciwieństwie do firmowego)
 Sērā Mūn (セーラームーン, czyli Sailor Moon) – tytuł popularnego anime oraz pseudonim jednej z jego bohaterek
 baikingu (バイキング, czyli viking) – bufet, szwedzki stół

Zobacz też 
 lista gairaigo i waseieigo

Przypisy 

Język japoński
Weksylologia

Weksylologia (z  „sztandar, chorągiew”) – dyscyplina pomocnicza historii. Zajmuje się chorągwiami jako rzeczywistymi i symbolicznymi znakami wojskowymi, państwowymi, terytorialnymi, organizacji i grup społecznych czy wyznaniowych.

Weksylologia jest dyscypliną stosunkowo młodą, która nie wyodrębniła się jeszcze w samodzielną naukę historyczną. Wciąż pozostaje w silnym związku metodologicznym z heraldyką, z której się wywodzi i razem z którą tradycyjnie jest omawiana.

Rodowód chorągwi sięga czasów antycznych, jednak najpełniejsze i największe znaczenie chorągwie zyskały w okresie średniowiecza. Wtedy podporządkowano zasady tworzenia chorągwi i im podobnych znaków regułom heraldycznym – były one pierwotnym miejscem umieszczania znaków symbolicznych o charakterze godeł heraldycznych. Związek heraldyki i chorągwi trwał przez stulecia i nie ustał praktycznie nigdy, choć od XVIII–XIX wieku stał się nieco luźniejszy. Stąd właśnie wynikają powiązania metodologiczne i źródłowe heraldyki i weksylologii jako dyscyplin naukowych.

Weksylolodzy z większości państw świata są członkami FIAV (Fédération internationale des associations vexillologiques). Co dwa lata członkowie FIAV gromadzą się na Międzynarodowym Kongresie Weksylologicznym (ostatni kongres odbył się w 2017 roku w Londynie).

Podstawowe wzory i motywy na flagach 

 Krzyże
 łaciński 
 lotaryński 
 Południa
 maltański 
 swastyka 
 ćwiartki
 ząbki
 budynek
 fleur-de-lis
 klucz
 mapa
 roślina
 skała
 narzędzie
 łódka
 triskelion
 flaga kaligrafowana
 flaga dwukolorowa
 wertykalna
 horyzontalna (np. Flaga Polski)
 flaga trójkolorowa
 wertykalna
 horyzontalna
 flaga pełna
 flaga w fladze
 pasy
 flaga heraldyczna

Zobacz też 
 falerystyka

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Polskie Towarzystwo Weksylologiczne
 Flagi wszystkich państw i terytoriów świata 
 Interaktywny Album Heraldyczny RP
 
 Identyfikator flag Ivana Sarajcicia
 Societe Vexillologique de l'Ouest (France)
 Brytyjski instytut flag
 Instytut weksylologiczny
 NAVA Stowarzyszenie weksylologów z Ameryki Północnej
 Niemieckie stowarzyszenie weksylologiczne
  

!
Nauki pomocnicze historii
Widmo

W kulturze
 widmo – duch, zjawa
 Widmo – francuski film, dreszczowiec psychologiczny z 1955 roku
 Shutter – Widmo – tajski horror filmowy z 2004 roku
 Widmo – hiszpański horror filmowy wyreżyserowany przez Mateo Gila w 2006 roku
 Widmo – album muzyczny zespołu PRO8L3M 
 WIDMO – fikcyjna organizacja terrorystyczna znana z serii książek Iana Fleminga o Jamesie Bondzie

 W astronomii, fizyce i matematyce
 widmo akustyczne
 widmo częstotliwościowe
 widmo sygnału
 widmo operatora
 widmo macierzy
 widmo pierścienia 
 widmo spektroskopowe

Zobacz też 

 
 
 spektrum
Wanowie

Wanowie – starsza dynastia bogów nordyckich, dynastia urodzaju, pokonana przez ród Azów i usunięta od rządów nad światem. Ich siedzibą pierwotnie był Wanaheim. Po wojnie z Azami część z Wanów zamieszkała w Noatunie. Ich pochodzenie jest nieznane.

Są to bóstwa urodzaju, wegetacji i płodności: Njörðr, jego małżonka Skadi, Frejr i Freja.

Zobacz też 

 Wanaheim

Bibliografia 
 Władysław Kopaliński – „Słownik wyrazów obcych”, Świat Książki, Warszawa 2000 

 
Dynastie
Wtorek

Wtorek (, (skrót wt.) – dzień tygodnia między poniedziałkiem a środą.

Według normy ISO-8601 jest drugim dniem tygodnia.

W tradycji biblijnej – chrześcijańskiej i żydowskiej, gdzie za pierwszy dzień tygodnia uznawana jest niedziela, wtorek jest dniem trzecim.

Polska nazwa dnia wywodzi się od staropolskiego słowa wtóry ‛drugi’ (psł. vtorŭ). Nazwę tę dzielą wszystkie języki słowiańskie: np. czes. úterý, ros. вторник (wtornik), serb.-chorw. utorak. Od liczby trzy wywodzą się natomiast port. terça-feira i gr. τρίτη.

Łacińska nazwa dies Martis ‛dzień Marsa’ wpłynęła na nazewnictwo innych języków europejskich, np. hiszp. martes, ang. Tuesday ‛dzień Tue, nordyckiego boga wojny’.

Zobacz też 

 nazwy dni tygodnia

Przypisy 

Dzień tygodnia
Wnioskowanie w przód

Wnioskowanie w przód (Modus Ponendo Ponens) – progresywny algorytm sztucznej inteligencji służący do tworzenia nowych zdań logicznych na podstawie istniejącej bazy faktów, aksjomatów.

Zobacz też 
 wnioskowanie w tył

Bibliografia 
 http://foldoc.org/forward%20chaining
 http://foldoc.org/production%20system

Algorytmy
Witeliusz

Aulus Vitellius Germanicus (ur. 24 września 15, zm. 21 grudnia 69 w Rzymie) – cesarz rzymski w 69 roku (zwanym również rokiem czterech cesarzy).

Życiorys 
Syn Lucjusza Witeliusza, trzykrotnego konsula, i Sekstylii. Witeliusz sprawował urząd konsula w 48 r., a w latach 61-62 prokonsula w Afryce. W grudniu 68 został dowódcą legionów w Germanii.

Został obwołany cesarzem przez swoje oddziały (pod dowództwem Fabiusa Valensa) w dniu 2 stycznia 69 roku. Oddziały Witeliusza ruszyły na Rzym przeciwko cesarzowi Galbie, lecz 15 stycznia Galba został zgładzony i nowym cesarzem został Marek Salwiusz Oton. 14 kwietnia 69 roku nad rzeką Pad niedaleko Cremony (Bedriacum) doszło do bitwy, którą Oton przegrał, a następnie popełnił samobójstwo 16 kwietnia. Po zwycięstwie swoich legionów Witeliusz wyruszył do Rzymu, gdzie został uznany przez senat i obdarzony cesarskimi honorami.

Nie wszyscy jednak podporządkowali się nowemu panującemu. Legiony bliskowschodnie, naddunajskie i stacjonujące w Egipcie postanowiły wybrać własnego cesarza. Ich wybór padł na Wespazjana, który właśnie przebywał w Palestynie, gdzie tłumił powstanie żydowskie i zyskał poparcie legionów w Judei i Syrii.

Dowodzone przez Mucjanusa legiony syryjskie ruszyły na Bałkany, gdzie dołączyły do nich naddunajskie pod wodzą Antoniusza Primusa (dowódcy 6. legionu z Pannonii) i Corneliusa Fuscusa (prokonsula z Illyricum). 24 października 69 roku doszło pod Cremoną do bitwy, którą wojska Witeliusza przegrały, a miasto zostało zajęte i zniszczone. Walki trwały do grudnia, gdy legiony naddunajskie dotarły do Rzymu. W grudniu zwolennicy Wespazjana opanowali też Rzym i obalili Witeliusza. Jak podaje Swetoniusz (a za nim Aureliusz Wiktor), samego cesarza dręczono prowadząc ulicami, następnie z pętlą na szyi w poniżający sposób zawleczono na Schody Gemońskie, w końcu zmasakrowane ciało na haku wrzucono do Tybru.

Był dwukrotnie żonaty:
 1. z Petronią (ślub i rozwód przed wstąpieniem na tron – miał z nią syna),
 2. z Galerią (ślub przed wstąpieniem na tron – miał z nią syna, Witeliusza Germanika i nieznaną z imienia córkę).

Przypisy

Bibliografia 
 Max Cary, Howard Hayes Scullard, Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna. t. I, Warszawa 1992.
 Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzowych Rzymu, ISKRY, Warszawa 2006.
 Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, ISKRY, Warszawa 2006.
 Swetoniusz, Żywoty cezarów., Ossolineum, Wrocław 1987.
 Tacyt, Dzieła t.I-II, Warszawa,1957, 2004.
 Władcy i wodzowie starożytności. Słownik, pod red. P. Iwaszkiewicz, W. Łoś, M. Stępień, Warszawa 1998.

Linki zewnętrzne 
 De Imperatoribus Romanis

Cesarze rzymscy
Rzymscy namiestnicy Afryki
Rzymscy namiestnicy Germanii
Straceni przez utopienie
Straceni władcy
Urodzeni w 15
Zmarli w 69
Walerian

Walerian – imię męskie pochodzenia łacińskiego. Wywodzi się od słowa oznaczającego „mocny”, „silny”, „zdrowy”. Wśród patronów – św. Walerian, męczennik z III wieku (wspominany 14 kwietnia).

Walerian imieniny obchodzi: 29 stycznia, 14 kwietnia, 14 czerwca, 23 sierpnia i 15 grudnia.

Zobacz też 

 Walerian I – cesarz rzymski w latach 253–260
 Walerian II – syn cesarza Galiena (zm. 257)
 Walery

Przypisy 

Męskie imiona łacińskie
Wielkość fizyczna

Wielkość fizyczna, wielkość fizykalna – właściwość fizyczna ciała lub zjawiska, którą można określić ilościowo, czyli zmierzyć, przynajmniej teoretycznie.

Zależności między wielkościami fizycznymi wyraża się wzorami wielkościowymi. Wartości liczbowe wielkości są wyrażane w jednostkach miar. Zestawienie jednostek miar wielkości i zależności między nimi określane są w układach jednostek miar. Obecnie w fizyce i innych naukach obowiązuje układ SI.

Przykładowe wielkości fizyczne:
 skalarne: energia, masa, czas, ładunek elektryczny, gęstość, praca, moc
 wektorowe: położenie, prędkość, przyspieszenie, siła
 tensorowe: tensor momentu bezwładności.

Wielkości fizyczne mogą mieć określone właściwości geometryczne, zwłaszcza ze względu na właściwości transformacyjne podczas zmiany układu współrzędnych, to znaczy określony charakter tensorowy. Są one wielkościami skalarnymi (skalarami, mogą być też bezwymiarowymi liczbami), wektorami, tensorami wyższych rzędów.

W mechanice kwantowej wielkości fizyczne stają się operatorami działającymi na przestrzeni Hilberta możliwych stanów układu kwantowego. Nadal jednak zachowują swój tensorowy charakter (wielkości skalarne opisywane są przez operatory skalarne, wielkości wektorowe przez operatory wektorowe).

Zobacz też 
 wielkość mierzalna
 pole fizyczne

Przypisy
Ward Cunningham

Howard G. „Ward” Cunningham (ur. 26 maja 1949) – amerykański programista, autor pierwszego oprogramowania wiki. Pionier wzorców projektowych oraz programowania ekstremalnego. W 1994 rozpoczął tworzenie WikiWikiWeb i 25 marca 1995 zainstalował je i uruchomił jako dodatek do repozytorium Portland Pattern Repository. Jest współautorem wydanej w 2001 roku książki o wiki, The Wiki Way.

Jest krótkofalowcem z licencją Extra Class amerykańskiej Federalnej Komisji Łączności. Posiada znak K9OX.

Przypisy 

Amerykańscy informatycy
Radioamatorzy
Urodzeni w 1949
Pracownicy Microsoftu
Wolt

Wolt (V) – jednostka potencjału elektrycznego, napięcia elektrycznego i siły elektromotorycznej, używana w układach jednostek miar SI, MKS i MKSA.

Definicja 
1 wolt (1 V) jest różnicą potencjałów elektrycznych pomiędzy dwoma punktami przewodu liniowego, w którym płynie niezmieniający się prąd o natężeniu jednego ampera (1 A), zaś moc pobierana pomiędzy tymi punktami jest równa jednemu watowi (1 W), czyli:
 

Nazwa wolt pochodzi od nazwiska włoskiego badacza zjawisk elektrycznych Alessandra Volty.

Przedrostki SI 
Wielokrotności i podwielokrotności jednostki (wyróżniono najczęściej używane):

Zobacz też 
 jednostki pochodne układu SI

Przypisy 

Elektryczność
Jednostki pochodne SI
Jednostki SI pochodzące od nazwisk
Walerian I

Walerian,  (ur. około 193/200, zm. po 262) – cesarz rzymski w latach 253–260, zwany też Walerianem I lub Starszym.

Jego małżonką była Maryniana (Egnatia Mariniana), z którą przypuszczalnie miał dwóch synów: Galiena i Waleriana Młodszego, a która najpewniej już nie żyła, gdy został ogłoszony cesarzem. Pozostawił po sobie niesławną pamięć jedynego z rzymskich władców, który dostał się do niewoli i w niej zmarł.

Życiorys 
Pochodził z senatorskiego rodu z Etrurii. Przed rokiem 238 został konsulem, prawdopodobnie za panowania Aleksandra Sewera (222–235). W 238 roku stanął po stronie Gordiana podczas rebelii przeciwko Maksyminowi Trakowi i został wpływowym senatorem. Cesarz Decjusz powierzył mu opiekę nad swoim synem, małoletnim współcesarzem, Hostylianem podczas cesarskich kampanii wojennych nad Dunajem. W trakcie jednej z kampanii Decjusza podjętej przeciw Gotom Walerian stłumił antycesarską rebelię Juliusza Walensa Licjanusza.

Także podczas rebelii Emiliana przeciwko Trebonianowi Gallusowi w 253 opowiedział się za prawowitym cesarzem, któremu szedł na pomoc na czele legionów z Recji i znad Renu. Nie zdołał jednak połączyć się z armią cesarską, gdy doszła go wieść o zamordowaniu Treboniana przez jego własnych żołnierzy. Podlegli mu legioniści obwołali 58-letniego Waleriana cesarzem. Do starcia Waleriana z Emilianem nie doszło, ponieważ uzurpator zginął z rąk żołnierzy, którzy przeszli na stronę zwycięzcy. Pod koniec 253 roku senat potwierdził wybór Waleriana na imperatora, który wyznaczył swego syna Galiena na współrządcę i powierzył mu reńską granicę imperium. Już pierwsze lata panowania przyniosły imperium liczne najazdy barbarzyńców w Anatolii, jak i w zachodniej części państwa. Walerian wspólnie z Galienem prowadził wojny z Frankami, Gotami, Alamanami i Persami.

Imperator początkowo sprzyjał chrześcijanom, ale pod wpływem ambitnego prefekta pretorianów Makrianusa rozpoczął prześladowania chrześcijan w 257 i 258 roku, których działalność uważał za szkodliwą dla tradycyjnej rzymskiej religii i interesu państwa. Zmiana polityki wobec nowej religii mogła być podyktowania chęcią odwrócenia uwagi obywateli rzymskich od klęsk ponoszonych przez rzymski oręż.

Podczas jednej z wojen z Sasanidami, gdy Persowie zajęli Mezopotamię, Walerian wyruszył przeciwko dowodzącemu nimi królowi Szapurowi I. Relacje kronikarzy co do wydarzeń tej wojny nie są zgodne. W 259 lub 260 roku cesarz dostał się do niewoli: według inskrypcji króla perskiego stało się to w czasie bitwy pod Edessą, według późniejszych relacji rzymskich w trakcie negocjacji rozejmowych. Nie wiadomo, ile lat Walerian spędził w niewoli. Wiadomo tylko, że z niej nie wrócił i miał w jej trakcie doświadczać ciągłych upokorzeń: król perski korzystał z pojmanego cesarza jako podnóżka przy dosiadaniu konia. Według innej wersji Szapur I pokonał Waleriana w 260 roku, wziął go do niewoli, następnie zamordował a ciało wystawił na widok publiczny.

Przypisy

Bibliografia 
 

Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w II wieku
Zmarli w III wieku
Wyżyna

Wyżyna – jedna z wielkich form ukształtowania powierzchni lądu, obszar, którego wysokości bezwzględne przekraczają 300 metrów n.p.m., a wysokości względne są na ogół mniejsze niż 300 m. Z wyżyn wyłącza się bowiem obszary o szczególnie urozmaiconej rzeźbie i wysokościach względnych przekraczających 300 m stosunku do najbliższych den dolinnych, czyli góry. Różnice w wysokościach względnych w obrębie wyżyny są więc stosunkowo nieduże.

Rozległe obszary wyżynne noszą nazwę wyżu.

Na mapie hipsometrycznej niższe wyżyny wyróżnione są barwami żółtymi, podobnie jak i najniższe partie gór, np. pogórza, natomiast najwyższe wyżyny – jasnymi odcieniami kolorów czerwonego bądź brązowego. 

W Polsce i innych krajach za granicę nizin i wyżyn często przyjmuje się poziomicę 200 m n.p.m. Nie dotyczy to terenów sąsiadujących z obszarami wzniesionymi ponad 500 m n.p.m.; w takiej sytuacji zgeneralizowana poziomica 200 m n.p.m. może być hipsometryczną granicą nizin i gór, jak w przypadku Kotliny Sandomierskiej i Beskidów czy Niziny Padańskiej i Alp. 

Między innymi w Polsce nad wyżynami, powyżej 500 m n.p.m. rozciągają się góry niskie. Wśród wielu wysoko położonych wyżyn świata skrajnym przypadkiem jest Wyżyna Tybetańska, która znajduje się na wysokości średnio 4000–5000 m n.p.m. Zalicza się ją do wyżyn, a nie do gór, ponieważ jest względnie płaska – spełniony jest warunek deniwelacji (różnicy, rozpiętości wysokości bezwzględnych) mniejszej niż 300 metrów.

Wyżyny świata 
 Europa: Wyżyna Kastylijska, Wyżyna Szwajcarska, Bawarska, Czesko-Morawska, Wyżyny Polskie, Wyżyna Wołyńska, Podolska, Mołdawska, Transylwańska, Naddnieprzańska, Środkoworosyjska, Nadwołżańska
 Azja: Stawropolska, Pogórze Kazachskie, Wyżyna Środkowosyberyjska, Anatolijska, Armeńska, Irańska, Dekan, Wyżyna Tybetańska, Mongolska, Ordos
 Afryka: Libijska, Darfur, Abisyńska, Somalijska, Wschodnioafrykańska, Bije, Adamawa, Futa Dżalon, Wyżyna Ubangi
 Ameryka Północna: Wyżyna Labradorska, Wielkie Równiny, Kolumbii, Kolorado, Meksykańska
 Ameryka Południowa: Gujańska, Brazylijska, Patagońska.
 Australia: Zachodnioaustralijska, Kimberley, Barkly

Uwagi

Przypisy 

 Wyżyny
Wyżyna Brazylijska

Wyżyna Brazylijska – rozległa wyżyna we wschodniej części Ameryki Południowej, głównie na terytorium Brazylii. Położona między wybrzeżem Oceanu Atlantyckiego a nizinami La Platy i Amazonki. Liczy około 6 mln km² powierzchni.

Pod względem geologicznym stanowi platformę prekambryjską, podłoże tworzą gnejsy, łupki krystaliczne i granity. Na sfałdowanym i zdenudowanym podłożu leży pokrywa osadów paleozoicznych, mezozoicznych i kenozoicznych, wśród których znaleźć można skały wylewne, w większości mezozoiczne bazalty. W środkowej i zachodniej części Wyżyny Brazylijskiej znajdują się góry stołowe i piaskowcowe płaskowyże, nazywane chapada (przykładowo Chapada de Mato Grosso), o stromych stokach i kotliny. W najsilniej wydźwigniętych częściach wyżyny – południowej i wschodniej – krystaliczne podłoże pocięte jest na pasma (serras) głębokimi dolinami rzek; pasma opadają stromo ku Oceanowi Atlantyckiemu. Główne pasma to Serra Geral, Serra do Mar, Serra da Mantiqueira, Serra do Espinhaço i Serra do Caparaó z najwyższym szczytem Pico de Bandeira (2890 m n.p.m.).

W większej części Wyżyny Brazylijskiej występuje klimat podrównikowy wilgotny z roczną sumą opadów 1000–2000 mm. Na północnym wschodzie występuje klimat podrównikowy suchy (roczna suma opadów niższa od 500 mm), na południowym krańcu – podzwrotnikowy morski (roczna suma opadów sięga 1800 mm). Wyżynę Brazylijską odwadniają liczne rzeki, głównie Parana i jej dopływy, São Francisco, także dopływy Amazonki – Madeira, Tapajós, Xingu i Tocantins. Na naturalną szatę roślinną wyżyny składają się suche lasy sawannowe (caatinga), bezdrzewne sawanny (campos), w dolinach rzek – lasy galeriowe i araukariowe.

Przypisy 

Geografia Brazylii
Brazylijska
Wodospad

Wodospad – swobodny, pionowy spadek wody rzecznej, spowodowany istnieniem w korycie rzeki wyraźnego progu skalnego o wysokości od kilku do kilkuset metrów. Wodospad występuje w górnych odcinkach biegu rzek, w miejscach, gdzie rzeka przecina warstwę twardych skał. Skały te, wymywane wolniej niż miękkie podłoże w dolnym biegu rzeki, tworzą stopień, z którego woda spada. Szereg wodospadów nazywa się kaskadą.

Formowanie chmur 

Krople wody rozproszone przez duży wodospad mogą pozostać zawieszone w powietrzu, prowadząc do formowania się chmur. Takie chmury można określać nazwą rodzaju chmury (także gatunku i formy) z epitetem cataractagenitus (nazwa pochodzi od słowa katarakta), np. Stratus cataractagenitus, zgodnie z klasyfikacją Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej.

Najwyższe wodospady świata

Inne znane wodospady 
 Guairá
 Niagara
 Wodospady Iguaçu (72 m wys.)
 Wodospady Wiktorii
 Morsárfoss – najwyższy wodospad Islandii 239 m.
 Dettifoss – wodospad o największym natężeniu przepływu w Europie (Islandia)

Wodospady w Polsce 
 Siklawa (65 m),
 Siklawica (21 m),
 Wodogrzmoty Mickiewicza (3 wodospady po ok. 10 m),
 Wodospad Kamieńczyka (27 m),
 Wodospad Szklarki (13 m),
 Wodospad Wilczki (22 m, do powodzi w 1997: 27 m),
 Wodospad w Sopotni Wielkiej (10 m),
 Wodospad Podgórnej (10 m),
 Wodospad Magurski (7 m),

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Klasyfikacja wodospadów
 Baza wodospadów świata 
 Waterfalls of the world 
 Lodowe wodospady Norwegii – lodowe wodospady znajdujące się na archipelagu Svalbard
Wyżyna Gujańska

Wyżyna Gujańska – wyżyna w północnej części Ameryki Południowej, między Niziną Orinoko a Niziną Amazonki.

Opis 
Wyżyna Gujańska leży w północnej części Ameryki Południowej, między Niziną Orinoko a Niziną Amazonki i zajmuje powierzchnię ok. 1,2 mln km². Znajduje się na terytorium południowej Wenezueli, Gujany, Gujany Francuskiej i Surinamu, północnej Brazylii i południowo-wschodniej Kolumbii.

Zbudowana jest ze skał krystalicznych z licznymi intruzjami skał wylewnych. Miejscami pokrywają je mezozoiczne, kontynentalne piaskowce. Wyżyna Gujańska stanowi wypiętrzony, niemal równy teren z licznymi stoliwami: Roraima (2772 m)  w górach Serra Pacaraima i Auyán Tepuí (2950 m) oraz pasmami górskimi: Serra do Imeri (3014 m), Serra Parima i Serra Tumucumaque.

Klimat wilgotny podrównikowy, w zachodniej części suchy. Przez Wyżynę Gujańską przepływają liczne rzeki, m.in. Maroni, Corantijn, Essequibo i Caroní. Na rzekach występuje wiele progów z licznymi wodospadami, m.in. najwyższym na świecie, Salto Angel (1054 m). 

Góry porastają wilgotne lasy równikowe, a część zachodnią sawanna. W dolinach rzek występują lasy galeriowe. W lasach pozyskiwane są cenne gatunki drzew takich jak Manilkara bidentata, guma z drzew Manilkara chicle, wanilia i rośliny lecznicze. 

Na wyżynie występują złoża surowców mineralnych: rudy żelaza i manganu, diamentów, złota i boksytu.

Uwagi

Przypisy 

Geografia Gujany
Geografia Wenezueli
Gujańska
Hasła utworzone w ramach Tygodni Tematycznych 2019
Wyżyna Patagońska

Wyżyna Patagońska (hiszp. Meseta Patagónica) – wyżyna w południowej części Ameryki Południowej, w Patagonii, położona między wybrzeżem atlantyckim a pasmem Andów Patagońskich oraz na południe od rzeki Colorado. Na północy graniczy natomiast z Niziną La Platy. Zajmuje powierzchnię ok. 520 tys. km².

Odznacza się budową płytową, opada terasami ku oceanowi. Liczne głęboko wcięte doliny rzeczne dzielą ją na szereg płaskowyżów, tzw. mesetas. Na rzekach tworzą się liczne wodospady i porohy. Głównymi rzekami są: Río Negro, Chubut, Deseado i Chico.

Wskutek suchego i surowego klimatu wyżynę porastają głównie stepy, a uprawa jest słabo rozwinięte – za to rozwija się hodowla bydła domowego i owiec.

Wyżyna Patagońska jest najsłabiej zaludnionym regionem Argentyny. Region ten zamieszkują przede wszystkim Argentyńczycy i Chilijczycy. Wśród nich Indianie Araukanie (Mapucze).

W północnej (rejon Plaza Huincul) i środkowej części (rejon Comodoro Rivadavia) odkryto dość bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego.

Przypisy 

Patagońska
Pustynie w Argentynie
Pustynie w Chile
Wielki Londyn

Wielki Londyn (ang. Greater London) – region administracyjny w południowo-wschodniej Anglii obejmujący miasto Londyn. Region zajmuje powierzchnię 1579 km² i liczy około 8 173 900 mieszkańców. Rozciągłość południkowa Wielkiego Londynu wynosi 46 km, a równoleżnikowa 58 km, co czyni go jednym z największych obszarowo miast świata.

Region powstał w 1965 roku, w miejsce zlikwidowanych hrabstw County of London oraz Middlesex, powiększonych dodatkowo o fragmenty sąsiadujących hrabstw Essex, Hertfordshire, Kent i Surrey.

W skład Wielkiego Londynu wchodzą City of London oraz 32 gminy miejskie (London boroughs). 12 spośród nich wraz z City tworzy Londyn Wewnętrzny (Inner London), natomiast 20 pozostałych – Londyn Zewnętrzny (Outer London). Choć de facto tworzy spójny organizm miejski, nie ma formalnego statusu miasta w rozumieniu prawa brytyjskiego. Status taki mają natomiast dwie wchodzące w jego skład jednostki niższego rzędu: City of London oraz City of Westminster, co tworzy pewien paradoks.

Jak wszystkie regiony, Wielki Londyn posiada własne władze autonomiczne, zwane Greater London Authority (GLA), których najważniejszymi organami są 25-osobowe Zgromadzenie Londynu (London Assembly) oraz burmistrz. Ten ostatni jest jedynym w Anglii szefem regionalnych władz wykonawczych pochodzącym z bezpośredniego wyboru. Siedzibą GLA jest futurystyczny gmach ratusza, zlokalizowany w dzielnicy Southwark.

Poza funkcją administracyjną Wielki Londyn pełni także rolę hrabstwa ceremonialnego (dla celów ceremonialnych nie obejmuje jednak City of London). 

Wielki Londyn położony jest pomiędzy regionem South East England a East of England, granicząc z hrabstwami Essex (na północnym wschodzie), Hertfordshire (na północy), Buckinghamshire (na północnym zachodzie), Berkshire (na zachodzie), Surrey (na południu) oraz Kent (na południowym wschodzie).

Podział administracyjny Wielkiego Londynu

Przypisy

Bibliografia 
 

Regiony Anglii
Ceremonialne hrabstwa Anglii
Administracja Londynu
Aglomeracje w Anglii
Wirus odry

Wirus odry (ang. measles virus) – wirus z rodzaju Morbillivirus, z rodziny paramyksowirusów.

Od pozostałych z tej rodziny różni się brakiem neuraminidazy.
Zidentyfikowano 21 szczepów wirusa.

Wirus odry wywołuje u człowieka chorobę wysypkową wieku dziecięcego zwaną odrą.

Zobacz też 
 choroby wieku dziecięcego
 szczepienia ochronne
 wirusy powolne

Przypisy 

Paramyksowirusy
Wybrzeże

Wybrzeże – obszar na granicy lądu i zbiornika wodnego obejmujący część nadwodną i podwodną. Pas ten jest szerszy niż brzeg i strefa brzegowa, lecz jego zasięg nie jest precyzyjnie określony granicami. Zbiornik wodny i ląd wybrzeża są rozdzielone linią brzegową.

Wybrzeże odznacza się wpływem rzeźbotwórczego oddziaływania mórz i oceanów (m.in. fal morskich, pływów, prądów przybrzeżnych).

Typologia 
Ze względu na to czy działalność ta jest niszcząca czy budująca, wyróżnia się wybrzeża niszczone, wybrzeża narastające oraz wybrzeża wyrównywane (tj. w niektórych miejscach niszczone, w niektórych narastające). Ze względu na jego układ w stosunku do głównych linii ukształtowania terenu lub budowy geologicznej, wyróżnia się wybrzeża podłużne i wybrzeża poprzeczne. Wyróżnia się także wybrzeża podwójne, czyli takie, którym towarzyszy dodatkowo lido lub mierzeja.

Zależnie od sposobu powstania wyróżnia się także wybrzeża:
 dalmatyńskie – riasowe – fiordowe – ferdowe – fierdowe, górskie, łukowe, mangrowe, marszowe, płaskie, progradacyjne, uskokowe, wulkaniczne, mierzejowe – limanowe – lagunowe – namorzynowe – koralowe – wydmowe – szkierowe, wyrównane, zatopione

Wybrzeża w Polsce 
W Polsce nad Morzem Bałtyckim od zachodu wybrzeże stanowią wyspy Uznam i Wolin (mezoregion Uznam i Wolin). Charakterystyczne wybrzeże posiadają Zalew Szczeciński, będący zatoką-laguną przybrzeżną Bałtyku, oraz łączące go z otwartym morzem cieśniny: Dziwna i Świna. Na wschód od Dziwny rozciąga się Wybrzeże Trzebiatowskie, a za nim Wybrzeże Słowińskie. Nad Zatoką Gdańską znajduje się Pobrzeże Kaszubskie, od którego odchodzi Mierzeja Helska. Przy południowej części zatoki ciągnie się Mierzeja Wiślana. Nad południowo-wschodnią częścią Zalewu Wiślanego leży Wybrzeże Staropruskie.

Wybrzeża na świecie 
 Europa:
 Francja: Lazurowe Wybrzeże (Riwiera Francuska), Côte d'Améthyste, Côte d’Argent, Côte de Jade, Côte d’Amour, Côte Sauvage, Côte d'Emeraude, Côte d'Albâtre.
 Włochy: Riwiera Włoska
 Hiszpania: Costa de la Luz, Costa del Sol, Costa Blanca, Costa del Azahar, Costa Dorada, Costa Brava, Costa Montanesa, Costa Vasca, Costa Verde, Rías Altas, Rías Baixas.
 Portugalia: Costa Dourada, Costa de Prata.
 Azja: Wybrzeże Malabarskie, Wybrzeże Koromandelskie,
 Afryka: Wybrzeże Pieprzowe, Wybrzeże Kości Słoniowej, Złote Wybrzeże, Wybrzeże Niewolnicze.
 Antarktyda: Wybrzeże Adeli, Wybrzeże Bakutisa, Wybrzeże Jerzego V, Wybrzeże Knoxa, Wybrzeże Królowej Marii, Wybrzeże Księżniczki Marty, Wybrzeże Księżniczki Ragnhildy, Wybrzeże Leopolda i Astrid, Wybrzeże Oatesa.

Zobacz też 
 nadbrzeże, przybrzeże

Przypisy
Wybrzeże Pieprzowe

Wybrzeże Pieprzowe () – część wybrzeża Oceanu Atlantyckiego w Liberii (Afryka Zachodnia). Duże porty morskie: Monrovia, Buchanan.

Zobacz też 
 Wybrzeże Kości Słoniowej
 Wybrzeże Niewolnicze
 Złote Wybrzeże

Pieprzowe
Geografia Liberii
Wybrzeże Niewolnicze

Wybrzeże Niewolnicze (ang. Slave Coast, fr. Côte des Esclaves) – wybrzeża Zatoki Beninu (część Zatoki Gwinejskiej na Oceanie Atlantyckim) w Afryce Zachodniej. Stanowiło ono główny teren wywozu niewolników w okresie od XVI do XIX wieku. Było terenem rywalizacji między wieloma państwami, między innymi Portugalią i Francją, w której ostatecznie zwyciężyli Brytyjczycy i Holendrzy. Obecnie jest to wybrzeże zachodniej Nigerii, Beninu (dawniej Dahomej) i Togo. Znajdują się tu duże porty morskie: Lagos, Kotonu.

Zobacz też 
 Wybrzeże Pieprzowe, Wybrzeże Kości Słoniowej, Złote Wybrzeże.

Przypisy

Bibliografia 
 

Niewolnicze
Geografia Nigerii
Geografia Beninu
Geografia Togo
Zatoka Gwinejska
Wavetable

Wavetable – synteza tablicowa, alternatywny w stosunku do syntezy FM sposób generowania dźwięków.

Krótkie próbki (ang. sample) danego instrumentu muzycznego są przetwarzane na dźwięk o odpowiedniej wysokości i czasie trwania. Technika ta opracowana została pod koniec lat 70. przez Wolfganga Palma i wprowadzona w 1979 r.

Poczynając od 1993 roku na rynku pojawiły się karty dźwiękowe Creative Labs Sound Blaster AWE32 i Gravis Ultrasound, których producenci wykorzystując hasło „wavetable” rozpoczęli stosowanie sampli PCM jako podstawy tworzenia dźwięków. Jednak tego typu karty dźwiękowe tak naprawdę nie korzystały z żadnej formy syntezy tablicowej, ale raczej z samplera i systemu syntezy subtraktywnej bazującej na technologii z rodziny emulatorów E-mu.

Multimedia
Synteza dźwięku
Wyspy Samoa

Wyspy Samoa – grupa 14 wysp wulkanicznych na Oceanie Spokojnym, w Polinezji. Wulkan na wyspie Savaiʻi jest czynny. Główne wyspy to: Savaiʻi, Upolu, Tutuila i wyspy Manuʻa. Archipelag jest podzielony pomiędzy niepodległe państwo Samoa i Samoa Amerykańskie, zależne od Stanów Zjednoczonych.

Powierzchnia wysp wynosi 3028 km², zamieszkuje je 208 tys. osób (1993). Największym miastem jest Apia (32 tys. mieszkańców w 1986). Ludność Samoa zajmuje się głównie uprawą palmy kokosowej (kopra), kakao, bananów, kukurydzy, ryżu. Znaczącą rolę odgrywa także turystyka – Samoa jest corocznie odwiedzane przez blisko 100 tysięcy turystów.

Geografia fizyczna

Budowa geologiczna i rzeźba 
Wyspy Samoa są pochodzenia wulkanicznego, a mniejsze są wyspami koralowymi. Samoa leżą na oceanicznym grzebiecie ciągnącym się z północnego zachodu na północny wschód. Podłoże wysp budują skały wulkaniczne. Większe wyspy są górzyste, najwyższy szczyt – wulkan Silisili wznosi się na 1858 m n.p.m. Mniejsze wyspy są nizinne. Samoa cechują się występowaniem żyznych pokryw glebowych.

Klimat 
Samoa leżą w strefie klimatu równikowego wilgotnego, gdzie nie ma wyraźnej pory suchej. Temperatury średnie wynoszą 26–27 °C, gdzie dobowe i roczne amplitudy nie przekraczają 2 °C. Opady deszczu są obfite i sięgają 5000 mm rocznie. Region cechuje wysoka wilgotność powietrza utrzymująca się przez cały rok.

Wody 
Sieć rzeczna na największych wyspach jest stosunkowo dobrze rozwiniętą, rzeki są krótkie, liczne są wodospady. Na mniejszych wyspach sieć rzeczna nie istnieje. Część rzek nie uchodzi do oceanu. Na wyspie Upolu leżą jeziora kraterowe, jednym z nich jest Lanoto, głębokie na 600 m.

Flora i fauna 
Szata roślinna dobrze zachowana. Lasy obejmują 50% powierzchni kraju. Na wyspach rosną lasy tropikalne, cechujące się bogactwem gatunkowym. Rosną m.in. palmy i bananowce. Brzegi wysp porastają fragmenty zarośli namorzynowych. W wodach oceanu rosną rafy koralowe. Fauna jest uboga. Liczne są ptaki oraz zwierzęta morskie, jak skorupiaki i wiele gatunków ryb w tym rekiny.

Historia 
Wyspy Samoa zostały odkryte w 1. połowie XVIII w. Od XVIII wieku obszar penetracji francuskiej i amerykańskiej. W 1899 na mocy układów politycznych między Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Niemcami wyspy zostały podzielone pomiędzy Niemcy (większa część zachodnia) i USA (część wschodnia). W 1919 Samoa Zachodnie przeszło jako terytorium mandatowe pod administrację nowozelandzką, a w 1962 ogłosiło niepodległość. Głową państwa nieprzerwanie od uzyskania niepodległości do swojej śmierci w 2007 roku był król Malietoa Tanumafili II, do 1963 razem z Tupua Tamasese Meaʻole. Obecnie państwo nosi nazwę Samoa. Część wschodnia – Samoa Amerykańskie – ma nadal status terytorium zamorskiego Stanów Zjednoczonych.

Zobacz też 

 Samoańczycy

Bibliografia 
 Encyklopedia Geograficzna Świata: Australia, Oceania, Antarktyda. Wyd. OPRES Kraków 1997 .
 

Archipelagi Oceanu Spokojnego
Polinezja
Wyspy wulkaniczne
 
Wyspy Samoa Amerykańskiego
Wyspy Tokelau

Wyspy Tokelau – grupa wysp koralowych na Oceanie Spokojnym, w południowo-zachodniej Polinezji. Obejmuje cztery atole: Nukunonu, Fakaofo, Atafu, Swains Island.

Powierzchnia wysp wynosi 13,5 km2, zamieszkuje je 1429 osób (2006).

Wyspy zostały odkryte w 1765 przez żeglarzy angielskich. Od 1889 stanowiły brytyjski protektorat nazwany Union Group. W 1916 zostały włączone do kolonii Wyspy Gilberta i Ellice (Gilbert and Ellice Islands). W 1925 wyspę Swains zajęły Stany Zjednoczone i włączyły ją w skład Samoa Amerykańskiego, wysunęły również roszczenia do pozostałych wysp archipelagu. W tym samym roku Brytyjczycy przekazali administracje nad wyspami Nowej Zelandii, która zarządzała nimi z Samoa Zachodniego (wówczas również terytorium zależnego Nowej Zelandii). W 1946 roku zmieniono nazwę wysp na Tokelau Islands, a od 1949 stanowią osobne terytorium zależne Nowej Zelandii od 1976 roku zwane Tokelau.

W 1979 roku Nowa Zelandia podpisała traktat ze Stanami Zjednoczonymi, w wyniku którego Stany Zjednoczone uznały zwierzchnictwo Nowej Zelandii nad trzema wyspami tworzącymi obecnie terytorium Tokelau, Nowa Zelandia uznała zaś aneksje przez Stany Zjednoczone wyspy Swains. Traktat ten Nowa Zelandia ratyfikowała w 1981, a Stany Zjednoczone w 1983.

Religia 
 Protestantyzm: 65,3%:
 Kalwinizm: 63,3%
 Zielonoświątkowcy: 0,9%
 Katolicyzm: 32%
 Bahaizm: 1%

Przypisy 

 
Geografia Samoa Amerykańskiego
Tokelau
Polinezja
Wyspy Gilberta i Lagunowe

Wyspy Gilberta i Lagunowe () – kolonia brytyjska istniejąca od 12 stycznia 1916 roku do 12 lipca 1979 roku. Obejmująca kilka archipelagów Polinezji: Wyspy Gilberta, Wyspy Ellice, Banaba, Feniks i Line Islands. W roku 1976 podzielona została na dwie części: Wyspy Gilberta oraz Wyspy Lagunowe. Uzyskały one wkrótce niepodległość jako Kiribati (1979) i Tuvalu (1978).

Przypisy

Bibliografia 
 

Dawne terytoria zależne Wielkiej Brytanii
Historia Kiribati
Historia Tuvalu
Wyspy Gilberta
Wyspy Gilberta

Wyspy Gilberta () – grupa atoli na Oceanie Spokojnym, w Mikronezji. Należą one do państwa Kiribati. Atole zamieszkane przez najwięcej ludzi to: Tarawa, Abaiang, Tabiteuea, Butaritari, Abemama, Marakei, Nonouti i Maiana. 

Powierzchnia wysp wynosi 281 km², zamieszkuje je 91 tys. osób (2010). Główne miasto archipelagu (jednocześnie stolica Kiribati) to Bairiki (50 tys. mieszk. w 2010) na atolu Tarawa.

Wyspy Gilberta i łańcuch wysp Ratak należący do Wysp Marshalla łączy pasmo gór podwodnych i geologicznie są one częściami tego samego grzbietu wulkanicznego.

Historia 
Wyspy Gilberta od roku 1892 stanowiły protektorat brytyjski, a w latach 1916-76 wchodziły w skład brytyjskiej kolonii Wyspy Gilberta i Lagunowe. W latach 1941-43 były okupowane przez wojska japońskie. W listopadzie 1943 roku, w ramach operacji Galvanic, wojska amerykańskie po zdobyciu w ciężkich walkach atoli Tarawa i Makin, zajęły Wyspy Gilberta.

W roku 1976 utworzona została odrębna kolonia pod nazwą Wyspy Gilberta, która w 1979 uzyskała niepodległość jako państwo Kiribati. Wyspy Gilberta stanowią najważniejszą część tego państwa - mieszka tu ponad 95% ludności.

Dawne terytoria zależne Wielkiej Brytanii
West Side Story

West Side Story – musical z 1957 z muzyką Leonarda Bernsteina, scenariuszem Arthura Laurentsa na motywach Romea i Julii (1597) Williama Shakespeare’a i tekstami piosenek Stephena Sondheima.

Fabuła 
Akcja rozgrywa się w latach 50. XX wieku na ulicach Nowego Jorku. Spektakl opowiada o losach nieszczęśliwej miłości portorykańskiej imigrantki Marii i Amerykanina Tony'ego (Antoniego). Dwa nowojorskie gangi Jetsi (Rakiety) i Sharki (Rekiny) walczą nieustannie między sobą. Gdy zazdrosny brat Marii, Bernardo dowiaduje się, że ta spotyka się z człowiekiem z wrogiego obozu, postanawia się zemścić. Dochodzi do bójki, w której Bernardo morduje Riffa, wieloletniego przyjaciela Tony'ego. Tony w odwecie, zadaje śmiertelny cios Portorykańczykowi, Bernardowi. Maria bardzo przeżywa śmierć brata, jednak wybacza Tony'emu. Chino, niedoszły mąż Marii, pragnie zemsty za Bernarda. Na samym końcu spektaklu, oddaje strzał w kierunku Tony'ego. Tony w objęciach Marii ginie.

Spektakl grany w polskich teatrach 
 24 czerwca 1989 – Operetka Śląska w Gliwicach (polska prapremiera)
 Teatr Muzyczny im. Danuty Baduszkowej w Gdyni
 31 marca 2001 – Opera na Zamku w Szczecinie
 24 kwietnia 2004 – Teatr Muzyczny Capitol (Wrocław)
 8 kwietnia 2006 – Teatr Rozrywki w Chorzowie
 22 marca 2009 – Ełcki Teatr Tańca (Ełk)
 19 grudnia 2009 – Teatr im. Benedykta Kozłowskiego w Szczecinie
 23 września 2022 - Opera i Filharmonia Podlaska (Białystok)

Przypisy 

Amerykańskie musicale sceniczne
Wat

Wat (W) – jednostka mocy i strumienia energii w układzie SI (jednostka pochodna układu SI). Nazwa wat pochodzi od nazwiska brytyjskiego inżyniera i wynalazcy Jamesa Watta.

Definicja 
1 wat (1 W) to moc, przy której praca wykonana w ciągu jednej sekundy (1 s) jest równa jednemu dżulowi (1 J):

Wielokrotności i podwielokrotności 
Wielokrotności i podwielokrotności jednostki oznacza się przedrostkami SI (wyróżniono najczęściej używane):

Kilowat 
Po wprowadzeniu układu SI kilowat zastąpił konia mechanicznego (KM), lecz nadal często moc
silników spalinowych i elektrycznych podawana jest w obydwu jednostkach:
 1 KM = 0,73549875 kW,
 1 kW = 1,35962162 KM.

W energetyce 
W energetyce stosowane są oznaczenia odróżniające moc cieplną od mocy elektrycznej:
 MWt – megawat mocy cieplnej,
 MWe – megawat mocy elektrycznej.

Przypisy 

Jednostki mocy
Jednostki pochodne SI
Jednostki SI pochodzące od nazwisk
Weber (jednostka)

Weber (Wb) – jednostka strumienia indukcji magnetycznej w układzie SI (Jednostka pochodna układu SI). Jeden weber jest strumieniem indukcji magnetycznej o wartości 1 tesli przecinającej pod kątem prostym powierzchnię 1 metra kwadratowego. Wartość 1 webera można też zinterpretować następująco: jeśli weźmiemy otwartą pętlę (z przewodnika) o powierzchni 1 metra kwadratowego i będziemy jednostajnie zwiększać strumień magnetyczny przecinający tę pętlę prostopadle tak, aby strumień magnetyczny wzrastał z szybkością 1 webera na sekundę, to na końcach tej otwartej pętli wyindukuje się siła elektromotoryczna o wartości 1 wolta.

Nazwa weber pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka Wilhelma Webera.

Związek webera z innymi jednostkami 
 

gdzie:
 A = amper
 J = dżul
 kg = kilogram
 m = metr
 s = sekunda
 T = tesla
 V = wolt
 Wb = weber

Zobacz też 
 flukson
 makswel
 prawo Coulomba
 równania Maxwella

Przypisy 

Jednostki pochodne SI
Jednostki SI pochodzące od nazwisk
Wb

Weber (jednostka) – jednostka strumienia indukcji magnetycznej w układzie SI
 Warner Bros. – amerykańska wytwórnia filmowa
 WB oznacza także tablice rejestracyjne Bemowa
Wydarzenia marcowe

Marzec 1968 – kryzys polityczny z 1968
 Prowokacja bydgoska – wydarzenia "bydgoskiego marca" z 1981
Line Islands

Line Islands (Sporady Środkowopolinezyjskie) – grupa 11 wysp koralowych na Oceanie Spokojnym, w Polinezji. Ciągną się one na przestrzeni około 2500 km w okolicach równika i 160°W. W ich skład wchodzi wyspa Kiritimati (Wyspa Bożego Narodzenia) – największa wyspa koralowa na Pacyfiku. Wyspy znajdują się w najwcześniejszej strefie czasowej na świecie – różnica względem UTC wynosi +14.

Powierzchnia wysp wynosi 512 km². Tylko trzy są zamieszkane, a zamieszkuje je 8809 osób (spis z 2005), z których 5115 mieszka na Kiritimati, 2539 na Tabuaeranie, a 1155 na Terainie. W 1900 jedynie ok. 300 osób zamieszkiwało te trzy atole.

Większość wysp (od południa Flint, Vostok, Caroline, Starbuck, Malden, Kiritimati, Tabuaeran i Teraina) wchodzi w skład państwa wyspiarskiego Kiribati, stanowiąc jeden z jego sześciu dystryktów. Pozostałe wyspy (Jarvis, Palmyra i rafa Kingman) należą do Stanów Zjednoczonych.

Wyspy zostały odkryte w 2. połowie XVIII w. i przez ponad dwa wieki stanowiły posiadłość brytyjską (Wyspy Gilberta i Lagunowe). W 1979 weszły one w skład niepodległego państwa Kiribati.

Bibliografia 
  

 
Wyspy Kiribati
Dalekie Wyspy Mniejsze Stanów Zjednoczonych
Feniks (wyspy)

Feniks () – grupa 10 wysp lagunowych w Polinezji, na Oceanie Spokojnym, w większości niezamieszkanych. Ich powierzchnia wynosi 28,4 km².

Dwa największe atole to Kanton i Enderbury, dawniej znajdowały się na nich lotniska - cywilne i wojskowe - będące pod wspólnym zarządem Wielkiej Brytanii i USA. Obecnie prawie wszystkie wchodzą w skład państwa Kiribati, wcześniej - brytyjskich Wysp Gilberta i Lagunowych. Dwie najbardziej północne wyspy Howland i Baker pozostają własnością USA. Jedynie atol Kanton jest obecnie zamieszkany. Obszar chroniony wysp Feniks został w 2010 roku wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Przypisy 

Wyspy Feniks
Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO na Kiribati
Wyspy Towarzystwa

Wyspy Towarzystwa () – archipelag wysp wulkanicznych na Oceanie Spokojnym, we wschodniej części Polinezji.

Składa się z dwóch grup wysp: Wysp Pod Wiatrem i Wysp Na Wietrze (z największą wyspą archipelagu – Tahiti). Wysokość najwyższego szczytu na wyspie Tahiti – Mont Orohena – wynosi 2241 m n.p.m. Wyspy Towarzystwa stanowią część francuskiej zbiorowości zamorskiej Polinezji Francuskiej.

Powierzchnia wysp wynosi 1647 km², a zamieszkuje je 226,7 tys. osób (2002), z czego prawie 80% na Tahiti. Największym miastem archipelagu jest Faaa – 28,3 tys. mieszk. (2002), dalej Papeete – 26,2 tys. mieszk. (2002).

Mieszkańcy wysp zajmują się rolnictwem: uprawą palm kokosowych, drzewa chlebowego, bananów, wanilii i cytrusów, oraz połowem ryb i pereł.

Przypisy

Galeria