Schilderkunst

Schilderkunst is een vorm van vrije beeldende kunst vervaardigd door een kunstschilder.

Toelichting
Een kunstenaar brengt verf op een oppervlak (drager of ondergrond) aan. De drager is in het algemeen een op een spieraam opgespannen doek (canvas) gemaakt van linnen, ongebleekt katoen of halflinnen. De ondergrond kan ook van hout, papier, karton, steen, metaal of kunststof gemaakt zijn. De verf bestaat uit pigment (kleurstof) in een vloeibaar medium.

Het fundamentele verschil tussen schilderkunst en andere tweedimensionale kunstvormen is dat schilderkunst werkt met in een vloeistof (schildermedium) opgeloste (geëmulgeerde) pigmenten. Door menging kunnen ontelbare nuances en schakeringen van kleur en intensiteit bereikt worden. De lagen kunnen dun of dik (pasteus) opgebracht worden. Schilderkunstige uitingen zijn vaak opgebouwd uit meerdere transparante lagen en contrasterende kleurvlakken, terwijl tekentechnieken en grafiek in eerste plaats met lijnen werken en meestal direct dekkend uitgevoerd worden. De grenzen zijn soms niet scherp te trekken. Bijvoorbeeld van een 'penseeltekening' is moeilijk te zeggen of het een tekening is of een schildering.

Traditionele methoden en ondergronden
Tot de oudste uitingen van schilderkunst behoren de rotstekeningen.
Muurschilderingen aangebracht in een natte kalklaag worden fresco's genoemd. Een oude techniek waarmee men glas-in-loodramen kan maken is brandschilderen. Gebrandschilderd glas werd veel in kerken toegepast. Geschilderd aardewerk wordt majolica, plateel of faience genoemd. Een glasachtige massa in een dunne laag ter versiering aangebracht op een metalen voorwerp heet email. Kleine geschilderde illustraties in oude handschriften heten miniaturen. Religieuze op hout geschilderde voorstellingen heten iconen. Japan staat bekend om zijn kunstige Japans lakwerk, dat bestaat uit talloze over elkaar heen aangebrachte laklagen op een gevormde ondergrond van papier. Wordt de huid van het menselijk lichaam als drager van de voorstelling gebruikt, dan spreekt men van bodypainting. Voorstellingen die met een naald met inkt onder de opperhuid worden aangebracht worden tatoeages genoemd. Ten slotte kan een dichter 'schilderen' met beeldrijke ('bloemrijke') taal; dit wordt dichtkunst of poëzie genoemd.
Af en toe wordt weleens een autocarrosserie beschilderd door een beroemde kunstenaar.

Technieken en materialen
Er bestaan vele verschillende schildertechnieken, waarbij verschillende schildersmaterialen worden gebruikt.
Voorbeelden van algemene schildertechnieken zijn de olieverftechniek en de aquareltechniek. Een vrij nieuwe methode is het werken met airbrush of spuitbussen.

Schildersmaterialen zijn bijvoorbeeld tempera, gouache, pigment, lijnolie, siccatief, vernis, beits, acrylverf, spieramen, linnen en diverse papiersoorten.

Gereedschappen en werktuigen
Schildergereedschappen zijn bijvoorbeeld kwasten, penselen, paletten, paletmessen, spantangen en nietpistolen. Een schildersezel is een in hoogte verstelbaar werktuig, waarop de kunstschilder zijn werkstuk kan plaatsen. Atelierezels zijn meestal zwaar uitgevoerd voor de standvastigheid, voorzien van kleine wieltjes en een verstelmechanisme. Veldezels, die bedoeld zijn voor het schilderen in de buitenlucht, zijn vaak driebenig, lichtgebouwd en inschuifbaar en inklapbaar.

Meesterwerken
Enkele voorbeelden van beroemde schilderijen van bekende kunstschilders die ook wel meesterwerken genoemd zijn:
 Het Lam Gods van Jan van Eyck in Gent
 Mona Lisa van Leonardo da Vinci in Parijs
 De Kruisafneming van Peter Paul Rubens
 De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn in Amsterdam
 Zonnebloemen van Vincent van Gogh
 De Intocht van Christus te Brussel van James Ensor
 Waterlelies (Nymphéas) van Claude Monet
 Les Demoiselles d'Avignon van Pablo Picasso
 Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan

 Genres in de schilderkunst 

Afhankelijk van de afgebeelde voorstelling spreekt men in de schilderkunst onder meer van:

Landschap
 In de landschapsschilderkunst draait het om weergave van landschappen; bergen, valleien, bomen, rivieren en bossen, als onderdeel van de schilderkunst. De hemel is vrijwel altijd onderdeel van het kunstwerk en de weersgesteldheid is een aspect van de compositie. Uit de eerste eeuw zijn Romeinse fresco's van landschappen ter versiering van ruimtes bewaard gebleven in Pompeï en Herculaneum.

Portret
Een portret is vaak een eenvoudige afbeelding van het gezicht of een buste met een ingetogen pose (zoals pasfoto's). Portretkunst bloeide reeds in Romeinse beeldhouwwerken, waarbij een realistische weergave werd gewenst. Realistische portretten van individuen verschenen opnieuw in Europa in de late middeleeuwen, in Bourgondië en Frankrijk.

Stilleven
Stillevens zijn voorstellingen zonder levende wezens. Met het schilderen van een stilleven kan een schilder zich concentreren op de compositie en op het gebruik van kleur en toon. Een stilleven is dus een studiewerk. De stillevens uit de Vlaams-Nederlandse schilderkunst uit de 17e eeuw zijn vooral beroemd om de stofuitdrukking, de weergave van het oppervlak van een voorwerp. In één stilleven laat de schilder zijn vaardigheid zien om tegelijkertijd bijvoorbeeld het karakter van een satijnen kleed, een droog brood, een mat ei, bedauwde druiven, een hard, glanzend glas en een parelmoeren schelp weer te geven. Vaak gebruikten schilders hun geliefde objecten telkens opnieuw.

Stadsgezicht
Een stadsgezicht is een schilderij, tekening, prent of foto waarin een (deel van een) stad centraal staat. Uit de eerste eeuw na Chr. stamt een fresco in het badhuis van Trajanus te Rome dat een stad weergeeft in vogelvlucht perspectief. In de middeleeuwen verschijnt het stadsgezicht als achtergrond voor Bijbelse taferelen en portretten.

Marines
Een marine of zeegezicht, een onderdeel van de figuratieve kunst, heeft de zee als onderwerp. Een marine haalt zijn inspiratie voornamelijk uit alles rond de zee en schepen. Het is een genre dat vooral tussen de 17e en 19e eeuw werd beoefend. In de praktijk omvat de marine ook scheepvaart op rivieren en boten op het strand.

Historiestuk
Een historiestuk geeft een afbeelding van een Bijbels, mythologisch, historisch, allegorisch of literair tafereel. Het gaat meestal om een schilderij van een relatief groot formaat, waarop meerdere figuren zijn afgebeeld. De term is niet van toepassing op de Bijbelse schilderijen uit de middeleeuwen. Vanaf de renaissance, toen het afbeelden van scènes uit de oudheid in de mode kwam, gold het genre als het hoogste in de schilderkunst. Aan deze bevoorrechte hiërarchische positie kwam aan het eind van de negentiende eeuw een eind.

Genrestuk
Een genrestuk is een schilderij met een voorstelling uit het dagelijkse leven of uit de alledaagse omgeving. Het genre van de genreschilderkunst'' kreeg die benaming pas in de negentiende eeuw. Dit genre werd populair in de zeventiende eeuw. Zij schilderden toen bijvoorbeeld huiselijke taferelen, feestvierende boeren, vrolijke gezelschappen en kinderen die kattenkwaad uithalen. De afgebeelde personen zijn meestal anoniem. Vaak zat er in de voorstelling een morele boodschap verborgen.

Abstracte kunst
Abstracte kunst is een richting binnen de moderne kunst waarin niet wordt geprobeerd om objecten uit de natuurlijke wereld weer te geven. Er worden geen zaken uit de reële wereld afgebeeld, maar er worden met vormen en kleuren, ritmes en contrasten onderliggende principes zichtbaar gemaakt. Abstracte kunst ontstond in het begin van de 20e eeuw. Het komt voor in de beeldhouwkunst en de schilderkunst van de 20e eeuw en vindt nog steeds aanhangers in de hedendaagse kunst.
Volksschilderkunst
Enkele penselen, en tubes verf volstaan om tal van doodgewone gebruiksvoorwerpen te veranderen in mooie stukjes volksschilderkunst. De techniek van het volksschilderen is aan de hand van voorbeelden en patronen, zoals bloemen, vruchten en dieren en het beschilderen van dozen, klokken, dienbladen en grotere voorwerpen, zoals een dekenkist, tafeltje, stoel en een tuinbankje na veel oefening te leren. In Nederland is de Hindelooper schilderkunst het meest bekend. Volksschilderkunst wordt ook gedaan in Assendelft, Jisp, Ameland, Marken, Staphorst, Zeeland. In Noorwegen kent men het Rosemåling en in delen van Duitsland de Bauernmalerei. Daar begon men reeds in de zestiende eeuw in Beieren met de volksschilderkunst.

Tabel van de geschiedenis van de schilderkunst en schilderstijlen

Schilderkunst en politiek
Soms worden politieke doeleinden nagestreefd door middel van een bepaalde cultuurpolitiek. Zo was het door de nazi's in de jaren dertig bestempelen van veel moderne schilderkunst als Ontaarde Kunst een 'beeldende kunst-variant' van de beruchte boekverbranding die plaatsvond op 10 mei 1933 - gericht tegen vooral het impressionisme, het fauvisme, het expressionisme, het surrealisme en het dadaïsme, met inbeslagname van deze kunst tijdens het naziregime na 1933. Veel kunstenaars vluchtten al voor het begin van de oorlog weg uit Duitsland (Max Beckmann bijvoorbeeld naar Nederland, een groep surrealisten naar de U.S.A.). Kunstenaars die als Entartet werden omschreven waren onder andere Emil Nolde, Ludwig Kirchner, Ernst Barlach, Otto Dix, Oskar Schlemmer, Karl Schmidt-Rottluff.

In de Duitse Democratische Republiek was socialistisch realisme de van staatswege opgelegde norm. Dat kwam neer op een overvloed aan heldhafige voorstellingen van gespierde arbeiders, man en vrouw, werkend op het land of in de fabriek, ter meerdere glorie van de Revolutie. In 1951 zei de toenmalig partijleider Walter Ulbricht in de Volkskamer: "We willen aan onze academies geen abstracte kunst meer zien." Figuratie (zonder expressionistische vervorming) was de leer.

Ook andere regimes hebben de schilderkunst misbruikt of gebruikt. Zo werd tijdens het regime van Mao Zedong veel propagandakunst gemaakt, momenteel tentoongesteld in Peking in het Propaganda Poster Art Centre.

Zie ook

Lijsten
 Lijst van Europese kunststromingen
 Lijst van Belgische beeldend kunstenaars gerekend tot de hedendaagse kunst
 Lijst van Nederlandse beeldend kunstenaars gerekend tot de hedendaagse kunst
 Lijst van schilders uit de barok
 Lijst van kunstenaars uit de gotiek
 Lijst van kunstenaars uit de vroege renaissance
 Lijst van kunstenaars uit de hoogrenaissance
 Lijst van kunstenaars uit de Rococo
 Lijst van kunstschilders op alfabet
 Lijst van kunstschilders op geboortedatum
 Lijst van Oude Hollandse meesters
 Lijst van oude Italiaanse meesters
 Schilderkunst van de 20e eeuw
 Schilderkunst van de 21e eeuw
 Lijst van moderne Nederlandse beeldend kunstenaars
 Schilderkunst van A tot Z

Overig
 Schilderij
 Schildersmodel
 Volksschilderkunst
 Chinese schilderkunst
 Schade en veroudering schilderijen

Beeldende kunst