Kościoły wschodnie

Kościoły wschodnie – zbiorcza nazwa Kościołów chrześcijańskich mających swoje korzenie na terenach starożytnych patriarchatów: Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy. Właściwe Kościoły wschodnie zwane ortodoksyjnymi dzielą się na trzy grupy powstałe na skutek różnych interpretacji dogmatów chrystologicznych.

I. Kościoły asyryjskie 
Kościoły asyryjskie wyznają doktrynę przedefeską. Nie przyjęły kanonów soboru w Efezie (431). Wyznawcy Kościołów asyryjskich popularnie zwani są nestorianami.

Ryt chaldejski (wschodniosyryjski) 
 Asyryjski Kościół Wschodu 
 Asyryjski Kościół Wschodu w Indiach
 Starożytny Kościół Wschodu
 Starożytny Kościół Wschodu (starokalendarzowcy)

II. Kościoły orientalne 
Kościoły orientalne wyznają doktrynę przedchalcedońską. Nie przyjęły uchwał soboru chalcedońskiego (451). Wierni tych Kościołów znani są pod nazwą monofizytów.

Ryt antiocheński (zachodniosyryjski) 
 Syryjski Kościół Ortodoksyjny
 Malankarski Syryjski Kościół Ortodoksyjny
 Malankarski Kościół Ortodoksyjny
 Niezależny Kościół Malabarski

Ryt aleksandryjski 
 Koptyjski Kościół Ortodoksyjny 
 Etiopski Kościół Ortodoksyjny 
 Erytrejski Kościół Ortodoksyjny

Ryt ormiański 
 Apostolski Kościół Ormiański

III. Kościoły prawosławne 
Chrześcijanie prawosławni przyjmują postanowienia siedmiu pierwszych soborów powszechnych (325–787). Stanowią największy odsetek wyznawców wśród wszystkich grup Kościołów wschodnich.

Na Kościół prawosławny składają się Cerkwie kanoniczne pozostające we wzajemnej łączności oraz łączności z Patriarchą Ekumenicznym Konstantynopola. Pełnoprawnymi członkami wspólnoty są Kościoły autokefaliczne, natomiast wyodrębnione organizacyjnie, ale podległe im jurysdykcyjnie są Kościoły autonomiczne.

Obok Kościołów kanonicznych istnieją również Cerkwie prawosławne o nieuregulowanym lub niejasnym statusie zwane niekanonicznymi. Kościoły te z różnych przyczyn nie posiadają wszystkich przymiotów kanoniczności i w związku z tym nie są uznawane przez wszystkie Kościoły autokefaliczne.

Ryt bizantyjski 
Kościoły prawosławne – kanoniczne
 Patriarchat Ekumeniczny Konstantynopola
 Fiński Kościół Prawosławny
 Estoński Apostolski Kościół Prawosławny
 Kościół Prawosławny Krety
 Samorządna Wspólnota Mnisza z Athos
 Ukraiński Kościół Prawosławny Stanów Zjednoczonych
 Ukraiński Kościół Prawosławny Kanady
 Amerykańska Karpato-Rusińska Diecezja
 Patriarszy Egzarchat Prawosławnych Parafii Rosyjskiej Tradycji w Europie Zachodniej
 Albańska Prawosławna Diecezja Ameryki
 Patriarchat Aleksandrii i Afryki
 Patriarchat Antiochii
 Antiocheńska Prawosławna Archidiecezja Północnej Ameryki
 Patriarchat Jerozolimy
 Klasztor Świętej Katarzyny
 Rosyjski Kościół Prawosławny
 Japoński Kościół Prawosławny
 Chiński Kościół Prawosławny 
 Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego 
 Mołdawski Kościół Prawosławny 
 Łotewski Kościół Prawosławny 
 Estoński Kościół Prawosławny 
 Rosyjska Cerkiew Prawosławna poza granicami Rosji
 Egzarchat Białoruski Patriarchatu Moskiewskiego
 Gruziński Kościół Prawosławny
 Serbski Kościół Prawosławny
 Archidiecezja ochrydzka
 Rumuński Kościół Prawosławny 
 Metropolia Besarabii
 Bułgarski Kościół Prawosławny
 Cypryjski Kościół Prawosławny
 Grecki Kościół Prawosławny
 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
 Albański Kościół Prawosławny
 Kościół Prawosławny Czech i Słowacji
 Kościół Prawosławny Ukrainy
 Kościół Prawosławny w Ameryce
 Macedoński Kościół Prawosławny

Kościoły prawosławne – niekanoniczne 
 Abchaski Kościół Prawosławny
 Białoruski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
 Czarnogórski Kościół Prawosławny

 Staroobrzędowcy
 bezpopowcy
 popowcy
 Rosyjska Prawosławna Cerkiew Staroobrzędowa
 Rosyjska Cerkiew Staroprawosławna
 Starokalendarzowcy

Katolickie Kościoły wschodnie 

Katolickie Kościoły Wschodnie pozostają w jedności ze Stolicą Apostolską i uznają władzę oraz autorytet papieża. Po przyjęciu doktryny katolickiej Kościoły te zachowały liturgie Kościołów wschodnich, z których się wyodrębniły. Wyznawców tych Kościołów nazywa się katolikami wschodnimi lub unitami.

Ryt chaldejski (wschodniosyryjski) 
 Kościół chaldejski
 Syromalabarski Kościół katolicki

Ryt antiocheński (zachodniosyryjski) 
 Kościół katolicki obrządku syryjskiego
 Syromalankarski Kościół katolicki
 Kościół maronicki

Ryt aleksandryjski 
 Kościół katolicki obrządku koptyjskiego
 Kościół katolicki obrządku etiopskiego
 Kościół katolicki obrządku erytrejskiego

Ryt ormiański 
 Kościół katolicki obrządku ormiańskiego

Ryt bizantyjski 
 Kościół melchicki

 Kościoły greckokatolickie
 Grecki Kościół katolicki
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-albańskiego
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-białoruskiego
 Bułgarski Kościół katolicki
 Chorwacki Kościół greckokatolicki
 Macedoński Kościół Greckokatolicki
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-węgierskiego
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-włoskiego
 Kościół Rumuński Zjednoczony z Rzymem
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-rosyjskiego
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-rusińskiego
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowackiego
 Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (Kościół greckokatolicki w Polsce)

Protestanckie Kościoły wschodnie

Kościoły wschodnie doktryny anglikańskiej 
Kościoły wschodnie, wywodzące się z tradycji chrześcijaństwa indyjskiego. Wyłoniły się z Kościoła malankarskiego. Zostały zreformowane pod wpływem misjonarzy brytyjskich i przyjęły doktrynę anglikańską. Pozostają w pełnej komunii ze Wspólnotą Anglikańską.

Ryt antiocheński (zachodniosyryjski) 
 Indyjski Kościół Mar Thoma

Kościoły wschodnie doktryny ewangelickiej 
Kościoły wschodnie wywodzące się z różnych tradycji liturgicznych, które przyjmując naukę i zasady ewangelickie pozostawiły własną liturgię. Zostały utworzone przez grupy reformatorsko nastawionych wyznawców Kościołów wschodnich lub pod wpływem działalności misjonarzy protestanckich.

Ryt antiocheński (zachodniosyryjski) 
 Ewangelicki Kościół Świętego Tomasza

Ryt bizantyjski 
 Ukraiński Kościół Luterański

Ryt ormiański 
 Ormiański Kościół Ewangelicki
 Unia Ormiańskich Kościołów Ewangelickich Bliskiego Wschodu 
 Ormiańska Unia Ewangelicka Ameryki Północnej  
 Ormiańska Unia Ewangelicka Francji 
 Unia Ewangelickich Kościołów w Armenii 
 Ormiańska Unia Ewangelicka Eurazji 
 Ormiańskie Ewangelickie Stowarzyszenie Europy 
 Unia Ormiańskich Ewangelickich Stowarzyszeń w Bułgarii

Przypisy

Bibliografia 
 

Kościoły wschodnie