Polonia

Polonia (z łac. Polonia – Polska) – ogół Polaków mieszkających poza granicami Polski.

W węższym znaczeniu Polonia to określenie osób poczuwających się do polskiego pochodzenia i związków z polskością, lecz urodzonych poza Polską. Osoby te związki z tradycją i kulturą narodową zachowują w drugim lub w dalszych pokoleniach i na różnym poziomie identyfikowania się z polskimi sprawami. Określenie to dotyczy np. polskich społeczności w USA, Kanadzie, Francji, Brazylii, w których dominują osoby, których przodkowie opuścili Polskę dziesiątki lat temu.

Polonię należy odróżnić od polskiej mniejszości narodowej. Za Polonię uznaje się tylko polskich emigrantów i ich potomków.

Terminu tego raczej nie używa się w odniesieniu do ludności etnicznie polskiej autochtonicznej, która znalazła się poza granicami państwa polskiego w wyniku zmiany granic politycznych.

Argumentami przemawiającymi za tym stanowiskiem są stwierdzenie, że ludzie ci nigdy nie wyjechali z Polski, tylko z przyczyn od siebie niezależnych znaleźli się poza granicami państwa polskiego, oraz fakt, iż oni sami uważają się za Polaków, a nie za Polonię. Po zmianach granicznych w 1945 roku istnieją 3 skupiska (jedno z nich zanikło niedawno) polskich autochtonów poza granicami Polski. Do terenów tych należą:
 Zaolzie (Śląsk utracony w średniowieczu w większości Polska w 1945 roku odzyskała, poza Polską pozostało przede wszystkim Zaolzie z ludnością należącą do śląskiej podgrupy narodu polskiego, natomiast imigranci polscy z Galicji występujący głównie w Ostrawie niemal doszczętnie zostali zasymilowani przez Czechów; zaolziańscy autochtoni utworzyli rozwinięte polskie zaplecze kulturalne obejmujące polskie szkolnictwo, organizacje, media – zob. Polacy w Czechach).
 Spisz (utracony w 1769 – pod koniec XIX wieku ludność polska została tam niemal kompletnie zasymilowana przez Słowaków).
 Kresy Wschodnie (utracone w latach 1772–1795 w wyniku rozbiorów, częściowo odzyskane w latach 1918–1921 i ponownie utracone w latach 1939–1945 na rzecz ZSRR – zob. Polacy na Litwie, Polacy na Łotwie, Polacy na Ukrainie, Polacy na Białorusi, Polacy w Mołdawii).

Liczebność 

Liczebność Polonii i Polaków za granicą jest różnie oceniana. Wynika to ze stosowania różnych kryteriów, takich jak urodzenie w Polsce, pochodzenie wieloetniczne, znajomość języka polskiego, czy deklarowana świadomość pochodzenia. W niektórych państwach prowadzone są spisy ludności, w innych przeprowadzane tylko ogólne szacunki, co także zmniejsza porównywalność danych. Ocenia się, że poza Polską żyje 18-20 milionów Polaków i osób polskiego pochodzenia. Jedna trzecia z tej grupy to Polacy urodzeni i ukształtowani w Polsce, reszta to osoby polskiego pochodzenia o różnym stopniu więzi z polskością. Polonia i Polacy za granicą plasują się na szóstym miejscu w świecie pod względem liczebności w stosunku do ludności kraju ojczystego.

Według danych szacunkowych Stowarzyszenia Wspólnota Polska poza terytorium Polski mieszka do 21 milionów Polaków i osób pochodzenia polskiego.

Skupiska Polaków i osób polskiego pochodzenia w świecie.

Państwo i liczebność (od 10 osobowych skupisk):

Powyższe dane podają czasami znacznie większą liczebność Polaków niż inne statystyki, np. spisy powszechne, i nie muszą oznaczać rzeczywistej populacji, a jedynie zbliżoną (szacunkową). W niektórych państwach podczas spisów nie zbiera się danych dotyczących narodowości, w takich przypadkach jedynym źródłem informacji są dane szacunkowe.

Główne ośrodki polonijne 

 Stany Zjednoczone: stany Illinois, Michigan, Wisconsin, Nowy Jork, New Jersey,
 Chicago – 1,5–1,8 mln (największe skupisko Polaków poza Polską),
 Detroit – 500 tys., w stanie Michigan mieszka w sumie prawie 1 mln Polaków,
 New York City Metropolitan Area – 700 tys., w stanie Nowy Jork jest w sumie ponad 1,1 mln,
 polskie dzielnice w kilku miastach USA: Chicago – Jackowo (Milwaukee Av), Chicago – Trojcowo, Detroit – Hamtramck, Nowy Jork (Brooklyn – Greenpoint), Filadelfia – Richmond,
 ponadto: Cleveland, Buffalo, Milwaukee, Minneapolis, Columbus, Boston, Baltimore, Filadelfia, Portland, Denver, Los Angeles, San Francisco, Miami, Waszyngton, Seattle, Sandusky, Pulaski i miejscowości o polskich nazwach jak Warsaw (skupiska powstały po latach 1850–1990).
 Niemcy: dawne Niemcy Zachodnie (zwłaszcza stara emigracja i emigracja lat 80.),
 Zagłębie Ruhry – 700 tys. (Dortmund, Krefeld, Recklinghausen, Düsseldorf)
 Berlin – 180 tys. lub 51 tys. (osoby posiadające wyłącznie obywatelstwo polskie),
 Hamburg i okolice – 110 tys. lub 29 tys. (osoby posiadające wyłącznie obywatelstwo polskie),
 Brema – 30 tys.,
 Frankfurt – 13 931
 Hanower, Monachium (18 639),
 polskie skupiska w niemieckich miastach: Berlin – Tempelhof, Hamburg – Billstedt/Mümmelmannsberg oraz Neu-Allermöhe (Bergedorf-Lohbrügge)
 Brazylia: stany Parana, Rio Grande do Sul, Santa Catarina, São Paulo, Rio de Janeiro
 Kurytyba w Stanie Parana uchodzi za wielką kolebkę emigracji chłopskiej
 Parana – według danych polonijnych 700 tys.,
 Santa Catarina – około 280 tys.,
 Rio Grande do Sul – 300 tys.
 Ukraina: Lwów, obwody żytomierski i chmielnicki (mniejszość polska), Kijów – ponad 900 tys.

 Francja: Paryż – ponad 300 tys. (Wielka Emigracja i emigracja solidarnościowa) oraz regiony północno-zachodnie (emigracja robotnicza) lub 39 307 według spisu powszechnego 2011, Marsylia – 6 900
 Białoruś: obwód grodzieński – 294 000 (24,8% mieszkańców), obwody brzeski, miński i witebski (społeczność polska na Kresach Wsch.)
 Kanada: Toronto – 220 tys. (szczególnie Roncesvalles Avenue i okolice oraz Brampton i Mississauga), Winnipeg (55 tys.), Montreal (40 tys.), Vancouver (60 tys.), Edmonton (55 tys.), Calgary (40 tys.)

 Rosja: Moskwa (7200 osób według spisu powszechnego), Petersburg (dawna diaspora – 6100 osób) i Syberia (Polacy wywiezieni przymusowo), obwód omski (ok. 2800 osób), Kraj Krasnojarski (ok. 2 500), obwód irkucki (ok. 2300), obwód kemerowski (ok. 1 400), obwód tomski, obwód nowosybirski (po ok. 1300). Skupiska ludności polskiej występują także w Południowym Okręgu Federalnym – Kraj Krasnodarski (ok. 3000), obwód rostowski (ok. 1800), Kraj Stawropolski oraz obwód wołgogradzki (po ok. 1300 osób), a także w Okręgach Federalnych Nadwołżańskim i Uralskim (np. w samym obwodzie tiumeńskim – 3400 osób). Jednak okręgiem federalnym, w którym narodowość polską deklaruje największą liczba ludności zarówno w liczbach bezwzględnych, jak i względnych (0,13% ogółu ludności) jest Północno-Zachodni Okręg Federalny (18 000 Polaków według danych spisu powszechnego). Znajdują się w nim także jedyne dwa podmioty federalne Rosji, w których Polacy stanowią ponad 0,4% ludności (Republika Karelii oraz obwód królewiecki). W Bijsku (Ałtajski kraj) mieszka 150 rodzin polskiego pochodzenia, do miejscowego Centrum Polskiego przynależy 70 osób. W Barnaule odpowiednio 2 razy więcej. Wierszyna, 500-osobowa wieś istniejąca od 1911 roku na Syberii zamieszkana przez potomków Polaków agitowanych przez urzędników carskich.
 Litwa: Wilno – 104 tys., rejony Sołeczniki, wileński, świeciański, trocki, janowski, koszedarski, kiejdański oraz kowieński (Polacy na Kresach Wschodnich)
 Argentyna: Buenos Aires – 140 tys., Cordoba, Rosario, Santa Fe
 Australia: Sydney – 50 tys., Melbourne – 50 tys., Adelaide
 Wielka Brytania: Anglia – Londyn (158 300), Southampton (20 000), Ealing, Manchester, Crewe, Birmingham; też Szkocja i Irlandia Płn. (do 30 tys.) (polscy wojskowi z II wojny światowej, dawni azylanci polityczni i emigracja zarobkowa). Według oficjalnych statystyk, obywatele Polski stanowią najliczniejszą grupę narodową w Wielkiej Brytanii. Sezonowo pracuje do 1 mln Polaków w całym państwie.
 Kazachstan: okolice miast Kokczetaw, Astana, Ałmaty, Karaganda (etniczna ludność polska wywieziona przed i w czasie wojny)
 Szwecja: Sztokholm – 30 tys., Malmö, Göteborg

 Czechy: Kraj morawsko-śląski – 70 tys.
 Łotwa: Dyneburg, Lipawa, Ryga, Krasław, Rzeżyca, Jełgawa (etniczni Polacy)
 Belgia: Region Stołeczny Brukseli – 26 399, Antwerpia – 8387, okręgi Liège i Limburgia;
 Austria: Wiedeń – 30 tys., Graz, Linz – 968 osób, Leoben
 Grecja: Ateny – 30 tys.
 Włochy:
 miasta (dane z 2013-15): Rzym – 13 tys. (17,5 tys. w prowincji Rzym), Neapol – 1327 osób, Bolonia – 1131 osób, Mediolan – 1053 osób
 regiony (dane z 2015): Lacjum – 21 834, Emilia-Romania – 11 542, Kampania – 9 706, Toskania – 8 883, Lombardia – 8 193, Sycylia – 5 390, Wenecja Euganejska – 4 839, Marche – 4 389, Apulia – 3 696, Kalabria – 3 502, Piemont – 3 068, Abruzja – 2 765, Trydent-Górna Adyga – 2 345, Umbria – 2 316, Liguria – 1 721, Friuli-Wenecja Julijska – 1 558, Sardynia – 1 116, Molise – 538, Basilicata – 421, Dolina Aosty – 164

 RPA: Kapsztad i Johannesburg (emigracja o wyższym wykształceniu)
 Holandia: Rotterdam, Amsterdam, Haga, Utrecht oraz regiony Limburgia i Brabancja
 Dania: Kopenhaga i Nykøbing
 Węgry: Budapeszt, Tatabánya, Komárom, Derenk
 Szwajcaria: Zurych, Winterthur, Sankt Gallen, Genewa, Lozanna

 Rumunia: Bukowina i Bukareszt
 Urugwaj: Montevideo, Punta del Este
 Nowa Zelandia: Wellington – 1200 osób, Auckland
 Norwegia: Oslo, Moss, Halden, Spitsbergen
 Finlandia: Helsinki, Tampere, Turku
 Turcja: Adampol – Polonezköy pod Stambułem (ludzie o rodowodzie polskim)
 Mołdawia: Bielce, Styrcza (Stîrcea)
 Irlandia: Dublin, Cork, Limerick, Galway
 Chiny: Hongkong, Pekin, Szanghaj, Makau, Mandżuria (w sąsiedniej Mongolii mieszka według niepotwierdzonych informacji 500 osób polskiego pochodzenia)
 Japonia: Tokio
 Hiszpania: Madryt – 5558 osób, Barcelona – 3088 osób
 Islandia: Reykjavík, zakłady celulozy (zwłaszcza po 2004 r.)
 Słowacja: Bratysława
 Paragwaj: Asunción, regiony przy granicy z Argentyną
 Peru: Lima
 Chile: Santiago
 Ekwador: Quito
 Tajwan: Tajpej, Kaohsiung
 w Izraelu i w Autonomii Palestyńskiej 300 tys. osób rozmawia w języku polskim.

Statystyka (2006) przedstawia największe skupiska polonijne na świecie. Warto jednak zwrócić uwagę, że Polonia istnieje również w takich miejscach jak Oceania, Katar, Mjanma, Nepal, Salwador, Trynidad, Surinam, Antyle Holenderskie, Barbados, Mali oraz Antarktyda (polska stacja badawcza).

Przyczyny emigracji 
Polscy emigranci pochodzą z kilku fal migracji:
 uchodźcy po powstaniach narodowych w XIX wieku (głównie do Francji, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Niemiec i Ameryki Północnej),
 emigracja zarobkowa w II połowie XIX wieku aż do 1939 r. (robotnicy głównie do Francji, Belgii i Niemiec; chłopi do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Brazylii i Argentyny),
 emigracja na skutek II wojny światowej oraz z przyczyn politycznych po wojnie,
 emigracja polskich Żydów na skutek napięć narodowościowych i prześladowań antysemickich (w różnych falach i okresach, przed wojną i po wojnie, m.in. tzw. emigracja pomarcowa lat 1968–1971)
 emigracja z przyczyn ekonomicznych i politycznych w latach 80. XX wieku,
 emigracja zarobkowa po 1989 r. (głównie do Wielkiej Brytanii, Irlandii, Niemiec, Austrii, Włoch, Belgii, Kanady i Stanów Zjednoczonych).
 emigracja zarobkowa po 2004 r. (wstąpienie do UE).

Media polonijne 
Obecnie emitowane są 4 telewizje nadające z terytorium Polski dla rodaków za granicą należące do trzech największych nadawców telewizyjnych w Polsce – TVP Polonia, iTVN, iTVN Extra i Polsat 1. Kanały te emitują przede wszystkim powtórki z kanałów dla widzów w Polsce.

W Chicago działa największa polskojęzyczna telewizja poza terytorium RP – Polvision Waltera Kotaby.

Zobacz też 

 Diaspora polska
 Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”
 Światowa Rada Badań nad Polonią
 Karta Polaka
 Marsz Polonii
 Światowe Igrzyska Polonijne
 Placówki dyplomatyczne i konsularne Polski na świecie oraz obcych państw w Polsce

Przypisy

Bibliografia 
 
 Jan Rozwadowski: Emigracja polska we Francji. Europejski ruch wychodźczy. La Madeleine lez Lille, 1927 (304 s.)
 Edmond Marek: Luźne refleksje. O Polonii francuskiej. Wczoraj – dzisiaj – jutro. Lille 1982 (25 s.)
 Jan Paweł II a emigracja i Polonia 1978–1989. pod red. R. Dzwonkowskiego, S. Kowalczyka, E. Walewandra. Lublin 1991
 Edward Kołodziej: Emigracja z ziem polskich i Polonia. (1831–1939). Informator o źródłach przechowywanych w terenowych archiwach państwowych w Polsce. Warszawa, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1997 (185 s.)
 Rocznik Polonii. Periodyk naukowy poświęcony społeczności polskiej i polonijnej w świecie. Nr 2. Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2006 (192 s.)
 Przegląd Polsko-Polonijny. Periodyk (półrocznik) naukowy poświęcony społeczności polskiej i polonijnej w świecie, Nr 1. Wyd. Stowarzyszenie „Polska w Świecie”. Gorzów Wielkopolski 2011, s. 333, il.

Linki zewnętrzne 
 Świat Polonii – Stowarzyszenie Wspólnota Polska

 
Hasła kanonu polskiej Wikipedii