Jerzy Duda-Gracz

Jerzy Duda-Gracz właśc.  Jerzy Dzierżysław Duda vel Gracz  (ur. 20 marca 1941 w Częstochowie, zm. 5 listopada 2004 w Łagowie) – polski malarz, rysownik, scenograf, profesor, ojciec reżyserki teatralnej Agaty Dudy-Gracz.

Życiorys 
  
Ukończył Państwowe Liceum Technik Plastycznych w Częstochowie (obecna nazwa: Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego w Częstochowie), a następnie Akademię Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Wydział Grafiki w filii w Katowicach (obecnie Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach), gdzie otrzymał dyplom w 1968 roku. Później pracował w ZWUS. Nauczał na Wydziale Grafiki w latach 1976–1982, był docentem, nauczycielem akademickim malarstwa i grafiki. W latach 1992–2001 nauczał w Europejskiej Akademii Sztuk w Warszawie, a później, aż do śmierci, pracownik Wydziału Radia i Telewizji im. K. Kieślowskiego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Twórczość 
Profesor Jerzy Dzierżysław Duda vel Gracz był określany jako „wnikliwy satyryk” o ostrym programie publicystyczno-moralizatorskim. Jego malarstwo zawsze budziło silne emocje. Przedstawiając ludzi o karykaturalnie zdeformowanych ciałach oraz używając czytelnych symboli, obnażał ludzkie wady – głupotę, nietolerancję, zakłamanie, chamstwo, lenistwo, ślepą fascynację pieniądzem i kulturą amerykańską.

Każdy obraz Dudy-Gracza oznaczony jest numerem i datą. Artysta tłumaczył, że ta dokumentacja miała być początkowo czynnikiem dyscyplinującym młodego malarza. Po latach okazało się to bardzo przydatne w tropieniu falsyfikatów.

Krzysztof Teodor Toeplitz pisał o malarstwie Dudy-Gracza, że to świat głęboko tragiczny. Świat, w którym człowiek nie potrafi znaleźć wewnętrznej harmonii i godnego miejsca. Często także wpisywano artystę w nurt groteski, porównując jego twórczość z malarstwem Petera Bruegla i Witolda Wojtkiewicza.

Sam artysta tak mówił o swojej sztuce: „maluję świat, który odchodzi, umiera, gdzie więcej jest snu, zdarzeń z dzieciństwa, świat w pejzażu przedindustrialnym. Na moich obrazach nie ma drutów telefonicznych, kabli, anten satelitarnych, samochodów, samolotów – tego wszystkiego, co zaprowadzi człowieka z powrotem na drzewo, jeżeli nadal będzie się tak intensywnie rozwijał pod tym względem” ; „Maluję to, co mi w duszy gra; im bardziej człowiek pierniczeje, tym lepiej wie, że odchodzi, a z nim cały ten świat. Z upływem czasu rodzi się czułość i tęsknota za tym, co bezpowrotne”.

Z okazji jubileuszu 25-lecia pracy artystycznej, powiedział, że „żegna się z publicystyką, bo przeszły mu już naiwne pasje poprawiania świata”.

Śmierć 
Twórca zmarł na trzeci zawał serca 5 listopada 2004, podczas wieczornej drzemki w trakcie pleneru malarskiego w Łagowie.

Dzieła 
Do najbardziej znanych prac zalicza się m.in.:
 Pamięci ojca (1970)
 List na zachód (1973)
 Jeźdźcy Apokalipsy, czyli Fucha (1977)
 Kalendarz polski (1981)
 Wigilia (1981)
Stworzył wiele autoportretów oraz portretów – m.in. Jerzego Waldorffa i Kazimierza Rudzkiego.

Cykle malarskie 
 Motywy i Portrety Polskie (1968–1979)
 Motywy, Tańce, Dialogi Polskie (1980–1983)
 Obrazy Jurajskie (1984–1986)
 Obrazy Arystokratyczno-Historyczne (1985–1991)
 Pejzaże Polskie i Obrazy Prowincjonalno-Gminne (od 1986)
 Golgota Jasnogórska (2000–2001)

Cykl obrazów „Chopinowi” 
Od 1999 malarz pracował nad cyklem obrazów będących malarską interpretacją wszystkich dzieł ulubionego kompozytora katowickiego artysty – Fryderyka Chopina. Prace te ukończył jesienią 2003. Każdy z utworów posiada swój własny obraz, a w przypadku większych form muzycznych – każda z jego części. Wszystkie te obrazy, wedle słów samego artysty, zostały namalowane po uprzednich głębokich studiach nad życiem i twórczością Chopina ze szczególnym uwzględnieniem wypowiedzi kompozytora na temat swoich dzieł. Całość tworzy przedsięwzięcie artystyczne pt. Chopinowi składające się z 313 dzieł obrazujących 295 utworów. Cykl składa się z serii prac akwarelowo-temperowych („Etiudy”, „Preludia”, „Pieśni”), olejnych (wszystkie pozostałe formy muzyczne), oraz całunów symbolizujących utwory zaginione.

Obrazy te, w postaci ekspozycji multimedialnej, były prezentowane na Światowej Wystawie EXPO 2005 w Japonii , a po raz pierwszy zostały udostępnione bezpośrednio widzom na jesieni 2005 w salach Teatru Wielkiego – Opery Narodowej w Warszawie, z okazji odbywającego się w tym samym czasie XV Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego.

Największe realizacje 
 Przemienienie – plafon utworzony dla kościoła pw. Przemienienia Pańskiego we wsi Kamion-Toporów (Parafia św. Franciszka z Asyżu w Toporowie) – 1995 
 Golgota Jasnogórska, klasztor o.o. Paulinów, Częstochowa – 2000/2001

Realizacje scenograficzne 
 1981: Filomena Marturano reż. M. Pawlicki, Teatr Śląski w Katowicach, Katowice
 1984: Gra o Każdym reż. A. Dziuk, Teatr Stary, Kraków
 1988: Carmen reż. M. Fołtyn, Państwowa Opera Śląska w Bytomiu, Bytom
 1993: Pokusa reż. A. Dziuk, Teatr S.I. Witkiewicza, Zakopane
 1999: Don Giovanni reż. W. Ochman, Państwowa Opera Śląska w Bytomiu, Bytom
 2000: Grześkowiak reż. Laco Adamik, Centrum Sztuki Impart, Wrocław
 2003: Kaligula reż. Agata Duda Gracz, Teatr J. Słowackiego, Kraków

Ważniejsze wystawy

W Polsce 
 „Kultura Ludowa. Kultura Narodowa”, Galeria Zachęta, Warszawa 1978
 „Polaków Portret Własny”, Muzeum Narodowe, Kraków 1979
 „Malarstwo Polskie XX wieku”, Muzeum Narodowe, Kraków 1984
 „Życie Ludzi – Los Ziemi”, Galeria Zachęta, Warszawa 1986
 „Miasto i Ludzie w sztuce współczesnej”, Muzeum Historii M. Kraków 1999
 „Osobni” Muzeum Śląskie, Katowice 2000
 „Chopinowi” Jerzy Duda-Gracz, Teatr Wielki Warszawa 2005

Za granicą 
 „Novy Ruch Polonaise”, Galeria Espace Cardin, Paryż 1974
 41 Międzynarodowe Biennale Sztuki, Wenecja 1984
 20 i 21 Międzynarodowe Targi Sztuki, Kolonia 1986, 1987
 Wystawa Światowa „EXPO'92" Sewilla 1992
 „Sztuka z Polski”, Krefeld 1998

Zbiory

Prace w zbiorach krajowych

W Muzeach Narodowych 
Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk. Muzeum Sztuki – Łódź, Muzeum Collegium Maius – Kraków, Muzeum Flagi Ziemi PAN – Warszawa, Centrum Scenografii Polskiej – Katowice, Muzeum Karykatury – Warszawa.

Muzea okręgowe i miejskie 
Katowice, Wałbrzych, Częstochowa, Gliwice, Opole, Słupsk, Olsztyn, Łódź, Bydgoszcz, Toruń, Radom, Bytom, Zabrze, Chełm, Chorzów.

Galerie sztuki współczesnej 
Opole, Słupsk, Kielce, Łódź, Warszawa, Kraków, Wrocław, Sieradz, Katowice, Gorzów Wielkopolski, Olsztyn.

Prace w zbiorach zagranicznych 
Muzeum Ufizzi – Florencja, Muzeum Watykańskie, Muzeum im. A. Puszkina – Moskwa, Muzeum Miejskie Gandawa, Muzeum Fundacji Bawag – Wiedeń, Muzeum Miejskie – Oldenburg

Oraz w galeriach i kolekcjach sztuki współczesnej 
Austria, Belgia, Czechy, Dania, Francja, Holandia, Izrael, Japonia, Kanada, Meksyk, Norwegia, Rosja Szwecja, Szwajcaria, USA, Wenezuela, Wielka Brytania, Włochy, Węgry.

Kolekcje prywatne 
Wiesława Ochmana, Wojciecha Fibaka, Krafta-Alexandra księcia zu Hohenlohe-Oehringen.

Nagrody i odznaczenia oraz upamiętnienie artysty

Nagrody, medale i wyróżnienia regulaminowe oraz nagrody za wystawy i działalność artystyczną 
 Nagroda Krytyki im. Cypriana Kamila Norwida, 1975
 Nagroda Prezesa Rady Ministrów II Stopnia, 1979
 Nagroda Prezydenta Miasta Katowice
 Nagroda Wojewody Katowickiego
 Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia, (1985)
 Nagroda TPSP – Warszawa, za wydarzenie artystyczne roku („Obrazy holenderskie”), 1987
 Nagroda Polskiego Radia Katowice im. Juliusza Ligonia
 Nagroda Ministra Spraw Zagranicznych, 1988
 Medal „Polonia” i Srebrny Medal Solidarności Globalnej (za udział w EXPO'92), 1993
 Honorowa Nagroda Literacko-Artystyczna „Metafory” im. Klemensa Janickiego, Bydgoszcz, 1998
 Nagroda „Hanys”, Ruda Śląska, 2000

Ordery i odznaczenia 
 Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (Postanowieniem Prezydenta RP z 21 lutego 2000 r., „W uznaniu wybitnych zasług dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy artystycznej”)
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1996)
 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1986)
 Srebrny Krzyż Zasługi (1977)
 Odznaka Zasłużony Działacz Kultury (1980)
 Srebrna Odznaka Zasłużonemu w Rozwoju Województwa Katowickiego (1978)
 Nagroda Św. Brata Alberta (Warszawa 2001)

Upamiętnienie 
Uchwałą Rady Miasta Katowice 2007 roku nazwano jedną z ulic M.Katowice imieniem Jerzego Dudy-Gracza.

Zobacz też 
 Ulica Jerzego Dudy-Gracza w Katowicach

Przypisy

Bibliografia 
 Jerzy Duda Gracz – Pro Memoria – wrocławska kolekcja, katalog wystawy, Muzeum Miejskie Wrocławia, 2005, .
 Kamiński Ireneusz Jan, Duda Gracz, Penta, 1997.
 Matynia A., Powroty, Agaton, 1994.
 Matuchniak-Krasuska Anna, O recepcji groteski J. Dudy Gracza, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1999.
 
 Toeplitz Krzysztof Teodor, Jerzy Duda Gracz, Arkady, 1985, 1992, .

Linki zewnętrzne 
 
 Prezentacja obrazów artysty w Galerii Sztuki Katarzyny Napiórkowskiej
 Jerzy Duda-Gracz. Totalny striptiz – wywiad z artystą na temat jego malarstwa

Artyści związani z Katowicami
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa)
Ludzie urodzeni w Częstochowie
Malarze związani z Częstochową
Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury”
Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
Pochowani na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza w Katowicach
Polscy malarze współcześni
Polscy pedagodzy
Polscy rysownicy
Polscy scenografowie teatralni
Urodzeni w 1941
Wykładowcy Uniwersytetu Śląskiego
Zmarli w 2004