alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Agora

Agora (gr. , dosł. miejsce zgromadzeń) – główny plac, rynek w miastach starożytnej Grecji. Centrum wokół którego toczyło się życie polityczne, religijne, a czasami także handlowe. 

We wczesnym etapie rozwoju polis agorą nazywano samo zgromadzenie obywateli uprawnionych do głosowania.

Początkowo, w miastach z długą tradycją osadniczą, była nieplanowa, o niezbyt wyraźnych granicach, często jej plan był zaburzony budynkami o charakterze publicznym lub religijnym (po stronie zachodniej) i straganami (po stronie wschodniej), czy centralnie przebiegającą ulicą. 

Od V wieku p.n.e. „agora jońska”, zakładana według systemu hippodamejskiego, miała najczęściej kształt prostokąta, który - począwszy od okresu klasycznego - otaczały portyki kolumnowe (stoa). Przez jej środek z reguły przechodziła główna ulica miasta. Na agorze znajdowały się zazwyczaj budowle o przeznaczeniu religijnym i publicznym, mównice i siedzenia dla urzędników, studnie/fontanny oraz pomniki.

Wejście do agory miało niekiedy formę imponującej bramy, jak np. w Efezie, Priene czy Milecie.

Do najbardziej znanych należy agora ateńska. Miejsce, w którym powstała, zostało wybrane jeszcze w czasach Solona (około roku 600 p.n.e.). Był to nieregularny plac o lekkim nachyleniu, co zapewniało naturalny odpływ wody deszczowej, przy głównej drodze wiodącej na Akropol. Otoczenie było zdatne do zabudowy, sąsiadujące ze strefą mieszkalną Aten.

W okresie klasycznym Agora ateńska była miejscem handlu, a także wielkich zgromadzeń mieszkańców i debat politycznych. W tym miejscu odbywały się wybory urzędników i sądy skorupkowe (ostracyzm), wystawiano (zanim wzniesiono stały teatr Dionizosa na południowych stokach Akropolu) sztuki teatralne, a także organizowano zawody sportowe.

Budowle wokół agory wznosili Kimon (V wiek p.n.e.), Likurg (IV wiek p.n.e.), władcy hellenistyczni (II wiek p.n.e.), a także Rzymianie: ostatnią monumentalną budowlą była biblioteka Hadriana z II wieku n.e.

Rzymskim odpowiednikiem agory ateńskiej było Forum Romanum.

Zobacz też 

 agorafobia
 emporion
 agoryzm

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Architektura starożytnej Grecji
Obiekty budowlane
Adyton

Adyton ( "niedostępny") – miejsce święte, ukryta część starożytnego sanktuarium, świątyni, gaju świętego lub groty, do której dostęp mieli wyłącznie kapłani i osoby wybrane. Przechowywano w nim najcenniejsze świętości (cudowne wizerunki, relikwie). Zwykle mieściło też kultowy posąg bóstwa, a czasami było miejscem wyroczni. Adyton zazwyczaj mieścił się w tylnej części naosu.

W niektórych świątyniach Apollina adyton był wydzieloną częścią celli z posągiem bóstwa, często o obniżonej podłodze (jak w arkadyjskim Bassaj) i zawierający obiekty sakralne. Rzadziej był kryptą podświątynną mieszczącą wyrocznię (jak w małoazjatyckim Klaros). W najsłynniejszej świątyni Apollina w Delfach w adytonie znajdował się omfalos, złoty posąg bóstwa, święty laur, grobowiec Dionizosa i ustawiony nad wieszczą szczeliną trójnóg, na którym zasiadała Pytia.

Zobacz też 
 abaton
 prezbiterium

Przypisy 

Świątynie starożytnej Grecji
Świątynie starożytnego Rzymu
Architektura wnętrz
Połączenie lutowane

Połączenie lutowane – połączenie, w którym metalowe elementy łączone są przy użyciu spoiwa (lutu) topionego w temperaturze znacznie niższej niż temperatura topnienia łączonych części. Obszar spoiny jest podgrzewany do temperatury, w której struktura krystaliczna spajanych metali jest w stanie wchłonąć pewną liczbę cząsteczek spoiwa. Spoiwo wypełnia wszystkie przestrzenie pomiędzy spajanymi elementami.

Wyróżnia się:
 lutowanie miękkie - w zależności od spajanych metali używa się różnych lutów i różnego zakresu temperatur. Dla stali, miedzi, cynku itp. stosuje się stopy cynowo-ołowiowe i temperatury 180-325 °C.
 lutowanie twarde - w zależności od spajanych metali używa się różnych lutów i różnego zakresu temperatur. Dla stali stosuje się miedź, mosiądz lub stopy srebra w temperaturach od 600 do 1450 °C. Dla aluminium stosuje się stopy aluminiowo-krzemowe w temperaturach 530 do 570 °C.

Do podgrzewania lutowanych elementów i topienia lutu używa się płomienia gazowego lub lutownicy elektrycznej.

Zobacz też 
 lutowanie

 
Złącza budowlane
Połączenie zgrzewane

Połączenia zgrzewane to połączenia metali i tworzyw sztucznych przez miejscowe dociskanie łączonych elementów przy jednoczesnym podgrzewaniu wystarczającym do doprowadzenia łączonych materiałów do stanu plastyczności (ciastowatości).

Stosowane metody zgrzewania:
 zgrzewanie elektryczne: doczołowe (zgrzewanie jednoczesne większej powierzchni), liniowe, doczołowe, garbowe i punktowe. Dwa arkusze blachy są ściskane przy jednoczesnym przyłożeniu napięcia w zgrzewanym obszarze, które powoduje miejscowe rozgrzanie materiału. Stosuje się w przemysłowych instalacjach montażowych.
 zgrzewanie gazowe: przy zastosowaniu palnika acetylenowego. Stosuje się przy zgrzewaniu elementów w nietypowych warunkach.
 zgrzewanie szamotowe: w którym elementy podgrzewane są w szamotowych formach przez ciekły żużel i następnie dociskane.

Innymi metodami zgrzewania są: zgrzewanie indukcyjne, tarciowe i dyfuzyjne.

Metoda takiego łączenia materiałów stosowana jest od wieków w zgrzewaniu kuziennym, kiedy to dwie blachy podgrzane w palenisku łączone są na kowadle serią uderzeń młota.

Obliczenia wytrzymałościowe połączeń zgrzewanych dokonuje się dla pełnego przekroju materiału w miejscu połączenia stosując współczynnik osłabienia zgrzeiny wynoszący X = 0,6 do 0,8 w zależności od zastosowanej technologii.

Zgrzewanie
Połączenie klejowe

Połączenie klejowe  – połączenie mechaniczne, w których wykorzystuje się adhezyjne właściwości substancji klejowych. Klej wnika w drobne pory, nierówności (adhezja mechaniczna) na powierzchni materiału, po czym twardnieje. Czasem przy klejeniu tworzyw sztucznych dodatkowo następuje częściowe rozpuszczenie powierzchni klejonych. Połączenie tego typu w budowie maszyn stosowane jest często, zwłaszcza jeśli trzeba połączyć różne materiały (metal, tworzywa sztuczne, szkło, gumę itp).

Stosuje się również połączenie klejowe ciasno pasowanych elementów, co daje takiemu połączeniu pewną nośność wynikającą z tarcia, nawet po zerwaniu właściwego połączenia klejowego.

Wytrzymałość połączenia klejowego 
Prawidłowo zaprojektowane złącze powinno przenosić głównie naprężenia ścinające i mieć formę zakładki. Konstruując połączenie klejowe należy dążyć do zwiększenia powierzchni złącza ze względu na niską jednostkową wytrzymałość mechaniczną. 

Czynniki wpływające na wytrzymałość spoiny klejowej można podzielić na:
 konstrukcyjne:
 sposób obciążenia połączenia
 wymiary złącza
 symetryczność złącza
 kształt łączonych elementów
 technologiczne:
 poprawny dobór kleju - należy określić jakie zadania ma spełniać złącze i po zebraniu wytycznych odrzucić te opcje, które ze względu na metodę lub warunki wykonywania połączeń są nieopłacalne lub nie wykonalne
 odpowiednie przygotowanie powierzchni przeznaczonych do złączenia - odpowiednio przygotowana powierzchnia: nie posiada zanieczyszczeń, charakteryzuje się dobrą zwilżalnością, posiada zdolność do tworzenia wiązań międzyfazowych, jest stabilna przez założony czas eksploatacji oraz ma powtarzane właściwości
 odpowiednia ilość utwardzacza
 mechanizm i parametry utwardzania
 czas roboczy kleju
 grubość warstwy kleju
 obecność pęcherzy powietrza
 sposób nanoszenia kleju.

Przypisy 

Połączenia nierozłączne
Złącza budowlane
Połączenie wciskowe

Połączenie wciskowe – połączenie, w którym unieruchomienie części zapewnione jest przez tarcie pomiędzy ich powierzchniami. W połączeniu wciskowym elementy odkształcają się i związane z tym siły sprężystości materiału zapewniają odpowiedni docisk.

Ze względu na budowę połączenia wciskowe dzielą się na:
 połączenia wciskowe bezpośrednie – w których uczestniczą tylko elementy łączone
 połączenia wciskowe pośrednie – w których uczestniczą dodatkowe elementy pośredniczące (tuleje, pierścienie)
 połączenia rozprężne
 połączenie dociskowe.

Ze względu na sposób łączenia połączenia wciskowe dzielą się na:
 połączenia wciskowe skurczowe – w których przez ogrzanie lub zmrożenie jednego z elementów uzyskuje się zmianę wymiaru wystarczającą do wykonania połączenia
 połączenia wciskowe wtłaczane – w których wtłacza się (stosując siłę zewnętrzną) jeden element w drugi.

Połączenia wciskowe używane są najczęściej do osadzania obrotowych kół przekładniowych na wałach.

Połączenie wciskowe w rysunku technicznym maszynowym przedstawia się odpowiednim oznaczeniem pasowania.

Połączenia
Białawy Małe

Białawy Małe (niem. Klein Baulwie, Röhrsborn) – wieś w Polsce, położona w województwie dolnośląskim, w powiecie wołowskim, w gminie Wińsko.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie wrocławskim.

Integralne części wsi

Zabytki 
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisany jest:
 zespół pałacowy:
 pałac, z lat: 1870-1880, 1910-1920
 park, z drugiej połowy XIX w., 1905 r.
 altana, z drugiej połowy XIX w.

inne zabytki:
 stacja kolejowa, nieczynna

Przypisy
D-dur

D-dur – majorowa skala muzyczna, której toniką jest dźwięk d. Jej dźwięki to: d, e, fis, g, a, h, cis. Tonacja D-dur zawiera dwa krzyżyki.

Równoległą tonacją molową/minorową jest h-moll, jednoimienną molową – d-moll.

D-dur to również akord, zbudowany z pierwszego (d), trzeciego (fis) i piątego (a) stopnia gamy D-dur. 

Znane dzieła w tonacji D-dur:
 Johann Sebastian Bach – Magnificat BWV 243 (wersja pierwotna skomponowana w tonacji Es-dur, oznaczana w katalogu W. Schmiedera jako BWV 243a, została później transponowana przez Bacha do obecnej tonacji)
 Ludwig van Beethoven – II Symfonia, Missa Solemnis, Koncert skrzypcowy, trio fortepianowe Geistertrio, XV Sonata fortepianowa Pastoralna
 Johannes Brahms – II Symfonia, Koncert skrzypcowy
 Piotr Czajkowski – Koncert skrzypcowy
 Wolfgang Amadeus Mozart – XXXVIII symfonia (KV 504) Praska
 Siergiej Prokofjew – Symfonia Klasyczna
 Carl Stamitz – Koncert altówkowy
 Johann Pachelbel – Kanon
 Johan Joachim Agrell – Symfonia op.1, nr 1

Zobacz też 

 pokrewieństwo tonacji
 skala durowa
 znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
Pitos

Pitos (gr.  píthos ‘wielkie naczynie gliniane’, ‘kadź’ l. mn. πίθοι pithoi) – w starożytności wyrób garncarski o kształcie zbliżonym do beczki lub jajowatym, o wysokości dochodzącej niekiedy do 2 metrów.
 
Służył do przechowywania żywności (wody, oliwy, zbóż, orzechów, itp.). Umieszczany zwykle na posadzce najniższej kondygnacji budynku, często też w obsypanych ziemią zagłębieniach lub w skalnych pomieszczeniach. Srebrny pitos był stosownym podarunkiem ślubnym.

W Grecji użytkowane gospodarczo jeszcze nawet w XIX wieku.

Przypisy 

Naczynia
Sztuka starożytna
Portyk

Portyk (łac. porticus „kolumnada, kryte przejście”) – część budynku na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierają dach, otwarta co najmniej z jednej strony, najczęściej jedno- lub dwukondygnacyjna, czasami zwieńczony frontonem.

Portyk był bardzo często stosowany w architekturze rzymskiej. W ogólnym założeniu przypominał on greckie stoa i podobnie jak one miał za zadanie chronić części drewniane budowli oraz ludzi przed wpływami atmosferycznymi (np. deszczem).

Portyk to także otwarty ganek kolumnowy lub filarowy, który poprzedza wejście, tworząc główną część fasady budynku. Jeśli stanowi przód elewacji, nazywa się go prostylem, a gdy jest w głębi budynku, nosi miano in antis.

Zobacz też 
 loggia

Przypisy 

Obiekty budowlane
Części budynku
Elementy budowlane
Stoa

Stoa (st.gr. ) – w architekturze starogreckiej była to wolno stojąca, wydłużona hala kolumnowa, którą zamykała z tyłu ściana, często zdobiona malowidłami. Stoy były miejscem handlu, ale służyły też do odpoczynku lub wykonywania zadań administracyjnych. Ich podstawowym przeznaczeniem było jednak zapewnienie mieszkańcom greckich miast osłony przed deszczem i żarem słonecznym w miejscach publicznych.

Stoy często obramowywały agorę i były stosowane w palestrach i gimnazjonach. W architekturze bizantyńskiej była to sala, której dach był podtrzymywany przez jeden lub kilka rzędów kolumn ustawionych równolegle do tylnej ściany.

Jedną ze słynnych stoi w Atenach była tak zwana  (he stoa he poikile – "stoa malowana, barwna, pstra") niedaleko agory. Została wybudowana przez Kimona około roku 450 p.n.e., a nazwano ją tak dla zdobiących jej ściany barwnych malowideł Polignota, Mikona Panajosa przedstawiających sceny bitewne. W stoa poikile nauczał filozof Zenon z Kition i stąd wzięła się nazwa założonej przez niego szkoły filozoficznej – stoicyzm.

Zobacz też 

 perystaza

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Architektura starożytnej Grecji
Architektura bizantyńska
E-dur

E-dur – durowa gama muzyczna, której toniką jest e. Jej dźwięki to: e, fis, gis, a, h, cis, dis. Tonacja E-dur zawiera cztery krzyżyki.

Pokrewną jej gamą molową jest cis-moll, jednoimienną molową – e-moll.

E-dur to również akord, zbudowany z pierwszego (e), trzeciego (gis) i piątego (h) stopnia gamy E-dur. 

Znane dzieła w tonacji E-dur:
 Johann Sebastian Bach – Koncert skrzypcowy BWV 1041
 Antonio Vivaldi – Koncert op. 8 nr 1 Wiosna
 Edvard Grieg – Poranek z I suity Peer Gynt
 Vicente Gómez – Romance de amor (druga część)
 Fryderyk Chopin – Etiuda op. 10 nr 3

Zobacz też 

 Pokrewieństwo tonacji
 Skala durowa
 Znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
Dorian

Dorian – imię męskie pochodzenia greckiego. Użył go Oscar Wilde w swojej powieści The Picture of Dorian Gray (Portret Doriana Graya). Wywodzi się od nazwy plemienia greckiego – Dorów. W greckiej mitologii Dorowie pochodzą od jednego z herosów: Heraklesa.

Dorian imieniny obchodzi 22 stycznia oraz 22 maja.

Męskie imiona angielskie
Propyleje

Propyleje (gr. propylajon „przedsionek”, łac. propylaeum) – w architekturze starożytnej Grecji, monumentalna budowla, budynek bramy na planie prostokąta z kolumnami, prowadzący zwykle do wielkich świątyń, np. do temenosu – świętego miejsca. 

Zapewne najsłynniejsze propyleje znajdują się przy wejściu na Akropol ateński. Ich budowę rozpoczęto w 437 roku p.n.e. i przerwano po pięciu latach. Wzniósł je Mnesikles w porządku doryckim, z marmuru. Część główna budynku miała dwie bramy (większą i mniejszą), poprzeczną ścianę z pięcioma przejściami oraz dwa skrzydła. Fasady budynku głównego miały po sześć kolumn. Do wejścia prowadziły schody. Część zachodnia podzielona była na trzy nawy dwoma rzędami kolumn w porządku jońskim. Część północna, tzw. Pinakoteka ozdobiona była obrazami Polignota, Aglaofona i Timajnetosa. Mimo że budowla była niedokończona, stała się wzorcem dla podobnych konstrukcji w całym świecie greckim. 

Wcześniejszą formą była monumentalna brama o jednym przejściu zwana propylonem.

Budowle niezwykle podobne do propylejów archeolodzy odnaleźli w ruinach kreteńskich pałaców w Knossos i Fajstos zbudowanych ponad 1000 lat wcześniej niż propyleje na ateńskim Akropolu.

Przypisy 

Akropol ateński
Architektura starożytnej Grecji
Ryton

Ryton (stgr. ῥυτόν, od ῥέω – „płynę”) – starożytne naczynie w kształcie rogu służące do picia wina przy uroczystych okazjach.

Jego najstarszą i pierwotną postacią był prawdopodobnie róg woli. Używane w śródziemnomorskim kręgu kulturowym, wywodziło się z Grecji, gdzie znane było już w kulturze egejskiej (egzemplarze odnaleziono w grobach szybowych w Mykenach), a następnie rozpowszechnione w kręgu oddziaływania kultury greckiej. W Rzymie znane jako rhytium, wspomniane jest np. u Marcjalisa (Epigrammata II, 35).

Rozwój formy 
Wykonywane z gliny lub metalu, zdobione było dekoracją malarską bądź reliefową z zakończeniem w kształcie głowy ludzkiej lub zwierzęcej. Jako pozbawione stopki, można było odłożyć dopiero po wypiciu zawartości, gdyż stawiano je tylko na wylewie. Używano go do spełniania rytualnej libacji, lecz również podczas biesiad (sympozjonów). Jego nietypową formą był wytworzony w V wieku p.n.e. w ceramice greckiej ryton statyczny, wyposażony w podstawę umożliwiającą stawianie także napełnionego naczynia. Czasem mający nawet podwyższoną stopkę (jak kyliks), najczęściej przyjmował postać figuralnego naczynia (Murzyna, satyra, sfinksa, kobiety, Heraklesa), tylko zakończonego w górnej części formą rytonu.

Wyodrębnioną odmianą konstrukcyjną tego naczynia był keras (κέρας) – również wzorowany na wolim róg do picia, często zakończony protomą zwierzęcą; wyrób ceramiczny lub metalowy, który ponownie przyjął się u Greków w VI wieku p.n.e. według pierwowzorów mykeńskich. Zasadnicza różnica względem rytonu polegała na sposobie opróżniania naczynia: z kerasu pito z jego brzegu, natomiast w przypadku rytonu – z zatykanego końca, podczas gdy szeroki wlewowy otwór służył do jego napełniania.

Zobacz też 
 kulawka

Przypisy

Bibliografia 
 Encyklopedia sztuki starożytnej. Warszawa: WAiF i Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 498,  (PWN),  (WAiF)
 Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 267, 
 William Smith, William Wayte, G.E. Marindin: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1890 
 Thomas Mannack: Griechische Vasenmalerei. Eine Einführung. Darmstadt: Philipp von Zabern, 2012

Ceramika starożytnej Grecji
Dzieła sztuki użytkowej
Naczynia
Tolos

Tolos (stgr. θόλος thólos, lm. tholoi) – określenie antycznej budowli o kilku różnych  funkcjach i znaczeniach: 
 kamienny grobowiec na planie koła lub zbliżonym do koła, przykryty pozornym sklepieniem kopułowym (grobowiec kopułowy lub grobowiec w kształcie ula), sklepieniem płaskim lub też w ogóle pozbawiony jakiegokolwiek przykrycia. Mógł być zwykłym kopcem ziemnym usypanym nad pomieszczeniem zawierającym szczątki zmarłego lub zmarłych wraz z wyposażeniem grobowym,
 w architekturze antycznej budowla składająca się z okrągłego naosu otoczonego kolumnadą, kryta dachem stożkowym, o różnej funkcji.

Grobowce kopułowe pojawiły się już w epoce minojskiej, ale największą popularność zyskały w mykeńskiej. Podobne grobowce budowano również w czasach późniejszych w Grecji, Italii, Tracji (liczba znanych tam grobowców kopułowych przekroczyła 30) oraz w północnym Nadczarnomorzu.

Najliczniejsza grupa tolosów znajduje się na Krecie w dolinie Mesara i wokół Koumasa w górach Kophinas. Najsłynniejszym tolosem-grobowcem jest tzw. skarbiec Atreusza (znany też jako grób Agamemnona) w pobliżu Myken.

W okresie archaicznym zaczęto wznosić inne budowle na planie koła (np. Prytanejon w Sparcie dla potrzeb urzędników zwanych prytanami).

W czasach późniejszych tolos był typem klasycznej świątyni z okrągłym naosem otoczonym kolumnadą (zob. rotunda). Jedna z takich najsłynniejszych świątyń znajdowała się w Delfach, a jej pozostałości są obecnie najbardziej charakterystycznym elementem tamtejszych ruin.

Zobacz też 

 grobowiec szybowy 
 tumulus

Przypisy

Bibliografia 
 Guy Rachet: Słownik cywilizacji greckiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 394-395
 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z. Warszawa: PWN, 1973, s. 751

Kultura minojska
Kultura mykeńska
Obiekty budowlane
Sztuka sepulkralna
Kolumbia (ujednoznacznienie)

Kolumbia – państwo w Ameryce Południowej,
 Kolumbia – rzeka w Ameryce Północnej
 Kolumbia – proterozoiczny superkontynent,
 Kolumbia (Columbia) – poetycka nazwa Stanów Zjednoczonych lub Ameryki, popularna aż do początków XX wieku. Nazwa pochodzi od nazwiska odkrywcy Ameryki, Krzysztofa Kolumba
 Kolumbia Brytyjska – prowincja w Kanadzie
 Kolumbia – napój

Zobacz też: Columbia
Twory Prometeusza

Twory Prometeusza (Die Geschöpfe des Prometheus) op. 43 Ludwiga van Beethovena – balet heroiczno-alegoryczny w 2 aktach. Libretto według mitu greckiego oraz choreografię opracował Salvatore Viganò. Prapremiera dzieła miała miejsce w wiedeńskim Hoftheater 28 marca 1801. Premiera polska odbyła się w Katowicach 20 grudnia 1922, w Teatrze Polskim (przygotował ją zespół J. Cieplińskiego).

Najbardziej znana z baletu jest uwertura, która stanowi samodzielną część repertuaru koncertowego.

Osoby 
 Prometeusz, mityczny tytan grecki
 Istota Męska – stworzona przez Prometeusza
 Istota Żeńska – stworzona przez Prometeusza
 Apollo, Pan, Bachus, muzy: Euterpe, Melpomena, Talia, Amfion, Arion, Orfeusz, gracje, fauny, bachantki.

Linki zewnętrzne 
 Darmowa partytura dzieła (International Music Score Library Project)

Balety
Dzieła Ludwiga van Beethovena
Prometeusz
Grono

Grono – jeden z rodzajów kwiatostanów groniastych. Ten typ kwiatostanu składa się z osi głównej, od której odchodzą osie boczne, które tworzą kwiaty szypułkowe.

Przykładem grona jest kwiatostan konwalii. Występujące u niektórych gatunków listki pod każdym kwiatkiem to przysadki. Kwiaty w gronie mogą wyrastać na wszystkie strony, może być grono dwustronne, lub jednostronne (np. u mieczyka dachówkowatego). Grono może być też częścią kwiatostanu złożonego, gdy zamiast pojedynczych kwiatów na szypułkach z osi głównej wyrastają kwiatostany, np. koszyczki (jak u lepiężnika czy kłoski).

Potocznie mianem grona nazywa się też kiść winogron.

Bibliografia 
  
 

Kwiatostan

sv:Blomställning#Typer av blomställningar
Gryphon

Gryphon - brytyjska progresywna grupa rockowa aktywna w latach 1973 - 1977. Muzyka grana przez grupę była ściśle oparta na muzyce dawnej, w szczególności angielskiej muzyce dworskiej. Grupa wypracowała unikalne brzmienie oparte na grze nietypowych dla instrumentarium rockowego instrumentów dętych takich jak fagot, obój czy klarnet. Początkowo w muzyce grupy nieobecne były instrumenty klawiszowe. Dopiero przy nagrywaniu drugiej płyty zaczęto ich używać, głównie dźwięków organów.

Skład zespołu 
 Richard Harvey - obój, klarnet, flet prosty, róg, instrumenty klawiszowe
 Malcolm Bennett - flet, gitara basowa
 Brian Gulland - flet prosty, róg, fagot
 Ernest Hart - organy
 David Oberle - perkusja, instrumenty perkusyjne, śpiew
 Graeme Taylor - gitary, śpiew

Dyskografia 
 Gryphon (1973)
 Midnight Mushrumps (1974)
 Red Queen to Gryphon Three (1974)
 Raindance (1975)
 Treason (1977)

Brytyjskie zespoły folkrockowe
Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej

Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej (Asociación Latinoamericana de Integración; w skrócie ALADI) jest organizacją państw Ameryki Łacińskiej, której celem jest integracja handlowa i gospodarcza zrzeszonych krajów. Siedzibą ALADI jest Montevideo.

Państwa członkowskie 
Do organizacji należy 13 państw:
 Argentyna
 Boliwia
 Brazylia
 Chile
 Ekwador
 Kolumbia
 Meksyk
 Paragwaj
 Peru
 Urugwaj
 Wenezuela
 Kuba – dołączyła w 1999 roku

Organizacja powstała na mocy traktatu z Montevideo z 12 sierpnia 1980 roku, który jednocześnie rozwiązywał Stowarzyszenie Wolnego Handlu Ameryki Łacińskiej (ALALC).

Główne zasady 
 pluralizm,
 elastyczność,
 różnorodność.

Cel 
Celem organizacji jest utworzenie wspólnego rynku Ameryki Łacińskiej.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Amerykańskie organizacje międzynarodowe
Obserwatorzy w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ
Polityka zagraniczna Argentyny
Polityka zagraniczna Boliwii
Polityka zagraniczna Brazylii
Polityka zagraniczna Chile
Polityka zagraniczna Ekwadoru
Polityka zagraniczna Kolumbii
Polityka zagraniczna Kuby
Polityka zagraniczna Meksyku
Polityka zagraniczna Paragwaju
Polityka zagraniczna Peru
Polityka zagraniczna Urugwaju
Polityka zagraniczna Wenezueli
Strefy wolnego handlu
Mercosur

Mercosur (hiszp. Mercado Común del Sur – Wspólny Rynek Południa), czasem nazywany także Mercosul (port. „Mercado Comum do Sul”) – międzynarodowa organizacja gospodarcza powołana w roku 1991 traktatem z Asunción (Paragwaj).

Państwa członkowskie 
Pełni członkowie:
 
 
 
 
  (od 2012, zawieszony od 2016)

Państwa stowarzyszone (korzystają ze strefy wolnego handlu, ale nie biorą udziału w unii celnej):
 , od 1996
 , od 1996 (kandyduje do pełnego członkostwa)
 , od 2003
 , od 2004
 , od 2004

Obserwatorzy:
 
 

Protokół z Ouro Preto z 1994 roku usankcjonował Mercosur jako podmiot prawa międzynarodowego.

Zadania to wzmocnienie współpracy gospodarczej i zniesienie barier handlowych. Obecnie Mercosur jest najsilniejszą strefą wolnego handlu w Ameryce Południowej, do której chcą dołączyć także inne kraje regionu. Dwa pozostałe regionalne porozumienia integracyjne w Ameryce Południowej to: CACM (Central America Common Market) i Pakt Andyjski.

Organy 
 Posiedzenia na szczycie (prezydenci państw członkowskich)
 Rada Wspólnego Rynku (Ministrowie spraw zagranicznych i gospodarki)
 Grupa Wspólnego Rynku (przedstawiciele MSZ, Ministerstw gospodarki i banków centralnych)
 Konsultacyjne forum Gospodarczo-Społeczne
 Komisja Handlowa
Parlament (parlamentarzyści z państw członkowskich)
 Stały Trybunał Rozjemczy
 Sekretariat Administracyjny

Zobacz też 
 Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Mercosur
 
 mercosul.gov.br
 BBC – S America Creates Single Market
 

Amerykańskie organizacje międzynarodowe
Unie celne
Polityka zagraniczna Argentyny
Polityka zagraniczna Brazylii
Polityka zagraniczna Paragwaju
Polityka zagraniczna Urugwaju
Organizacje gospodarcze
Połączenie cierne

Połączenie cierne - połączenie chwilowe, okresowe, stałe rozłączne lub nierozłączne w budowie maszyn, w którym siła lub moment siły z elementu do elementu połączenia zapewniane jest poprzez tarcie. Docisk elementów trących zwykle realizowany jest przez inne elementy pomocnicze.

Połączenie cierne wykorzystywane jest w:
 połączeniach wciskowych (czyste połączenie cierne)
 połączeniach nitowych
 połączeniach gwintowych
 sprzęgłach ciernych
 hamulcach
 przekładniach cięgnowych
 przekładniach ciernych

Połączenia
Moment siły

Moment siły  względem punktu O – iloczyn wektorowy promienia wodzącego  o początku w punkcie O i końcu w punkcie przyłożenia siły oraz siły 
 

Wektor momentu siły jest wektorem osiowym (pseudowektorem), zaczepiony jest w punkcie O, a jego kierunek jest prostopadły do kierunku płaszczyzny wyznaczonej przez wektor  i promień wodzący 

Określa się także moment siły względem osi, jest on równy rzutowi wektora momentu siły na tę prostą.
Współrzędne  wektora  nazywają się momentami siły względem odpowiednich osi 

Jednostką momentu siły jest niutonometr [Nm]. Jednostka ta jest zdefiniowana analogicznie jak dżul, czyli jednostka energii. Aby unikać nieporozumień, nie nazywa się niutonometra dżulem.

W przypadku dźwigni dwustronnej o nierównych ramionach pozostanie ona w równowadze, gdy wartości momentów sił przyłożone do obu ramion będą równe, a ściślej, gdy suma wektorów momentów będzie równa zeru:
 

W przypadku pokazanym na rysunku, gdy siły  i  są prostopadłe do wektorów  i

Związek z mocą 
Znając moc  obracającego się urządzenia i jego prędkość kątową  można wyznaczyć moment siły, ponieważ
 
 

gdzie:
  – praca,
  – ramię przyłożenia siły, mierzone od osi obrotu urządzenia.

W ten sposób można wyznaczyć na przykład moment obrotowy wału.

Zobacz też 
 moment bezwładności

Uwagi 

Wielkości dynamiczne
Podgraf

Podgraf danego grafu G to graf powstały przez usunięcie z grafu G pewnej liczby wierzchołków lub krawędzi (z tym zastrzeżeniem, że usuwając pewien wierzchołek usuwamy wszystkie do niego przyległe krawędzie).

W szczególności każdy graf jest swoim podgrafem.

Podgrafem indukowanym wierzchołkowo danego grafu G nazywamy graf powstały przez usunięcie z grafu G pewnej liczby wierzchołków oraz wszystkich wychodzących z nich i wchodzących do nich krawędzi. Inaczej mówiąc jest to graf, którego zbiór wierzchołków jest zawarty (jest podzbiorem) w zbiorze wierzchołków grafu G, a zbiór krawędzi składa się ze wszystkich krawędzi grafu G, których końce należą do zbioru wierzchołków nowo powstałego grafu. Zbiór wierzchołków tego podgrafu nie może być pusty.

Podgrafem indukowanym krawędziowo danego grafu G nazywamy graf powstały z grafu G, którego zbiór krawędzi jest zawarty (jest podzbiorem) w zbiorze krawędzi grafu G, a zbiór wierzchołków stanowią końce krawędzi.

Przypisy

Zobacz też 
 teoria grafów

Teoria grafów
F-dur

F-dur – tonacja muzyczna, oparta na skali durowej, której toniką jest dźwięk f. Zawiera dźwięki: f, g, a, b, c, d, e. Tonacja F-dur zawiera jeden bemol.
Gama F dur ma przy kluczu wiolinowym bemol b

Pokrewną jej molową tonacją równoległą jest d-moll, jednoimienną molową – f-moll.

F-dur to także akord, zbudowany z pierwszego (f), trzeciego (a) i piątego (c) stopnia gamy F-dur. 

Znane dzieła w tonacji F-dur:
 Ludwig van Beethoven - VI Symfonia Pastoralna, VIII Symfonia
 Johannes Brahms - III Symfonia 
 Franz Schubert - Oktet

Zobacz też 

 Pokrewieństwo tonacji
 Skala durowa
 Znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
Rękodzielnik

"Rękodzielnik" to dwutygodnik (wychodził 1 i 15 każdego miesiąca) wydawany we Lwowie od ok. 1912 do wybuchu I wojny światowej przez organ instytutu lwowskiej Izby Handlowej i Przemysłowej i Izby Stowarzyszeń Rękodzielniczych we Lwowie. Pismo techniczne na poziomie popularnym, można uważać za pierwowzór Młodego Technika, chociaż bardziej dotyczył drobnych rzemieślników.

"Rękodzielnik" to także czasopismo Stowarzyszenia Czeladzi Rzemieślniczej "Gwiazda", wydawane w latach: (1869-1872).

Czasopisma techniczne
Czasopisma w języku polskim
Czasopisma wydawane od 1912
Czasopisma wydawane do 1914
Historia techniki
Niewydawane dwutygodniki polskie
Prasa we Lwowie (Królestwo Galicji i Lodomerii)
G-dur

G-dur – durowa gama muzyczna, której toniką jest g. Jej dźwięki to: g, a, h, c, d, e, fis, g. Tonacja G-dur zawiera jeden krzyżyk.

Pokrewną jej molową tonacją równoległą jest e-moll, jednoimienną molową – g-moll.

G-dur to również akord, zbudowany z pierwszego (g), trzeciego (h) i piątego (d) stopnia gamy G-dur.

Znane dzieła w tonacji G-dur:
 Johann Sebastian Bach – III Koncert Brandenburski
 Wolfgang Amadeus Mozart – Mała nocna serenada (Eine kleine Nachtmusik)
 Ludwig van Beethoven – IV Koncert fortepianowy
 Antonín Dvořák – VIII Symfonia
 Gustav Mahler – IV Symfonia
 Krzysztof Penderecki – Menuet G-dur
 Don McLean – American Pie

Zobacz też 

 pokrewieństwo tonacji
 skala durowa
 znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
Getica

Getica – napisana ok. 551 r. kronika „O pochodzeniu i czynach Gotów” (org. Getica), która jest skróconą wersją (wyciągiem) większej pracy Kasjodora Historia Gotów w 12 księgach, która nie zachowała się do naszych czasów. Autorem był Jordanes – historyk i kronikarz gocki.

Wartość historyczna 
Jest to podstawowe źródło o historii Gotów od czasów legendarnych do 540 r., czyli czasów jeszcze nieodległych autorowi. Uwzględniono w nim stosunki polityczne Gotów z Rzymianami oraz genealogie królewskich rodów: ostrogockiego (Amalów) i wizygockiego (Baltów).

Są w nim podstawowe informacje o pochodzeniu Hunów, ich wyglądzie zewnętrznym, pojawieniu się w Europie, królach, a zwłaszcza o Attyli: jego rodzina, wygląd fizyczny, okoliczności śmierci, opis barwnego pogrzebu, bitwy na Polach Katalaunijskich i nad rzeką Nedao, a także o dalszych losach jego poszczególnych synów.

W dziele tym wspomniane są również plemiona Antów, Wenetów i Sklawinów, uważanych za Słowian.

Polski przekład 
Pracę Jordanesa przetłumaczył Edward Zwolski. Tekst z wstępem i opracowaniem ukazał się w 1984 r. nakładem Wydawnictwa Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego jako: Kasjodor i Jordanes. Historia gocka czyli Scytyjska Europa, Lublin: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 1984. Przekład dzieła Jordanesa, s. 91–171

Bibliografia 
 J. Trynkowski, Jordanesowa lista władców Dacji (Getica cap. 67–78), [w:] „Przegląd Historyczny” T. 59 (1968), s. 438–446.
 Jerzy Strzelczyk, Goci – rzeczywistość i legenda, PIW, Warszawa 1984. 
 Edward Zwolski, Uwagi o Jordanesie, historyku Gotów, [w:] „Studia Źródłoznawcze” T. 13 (1968), s. 137–145. 
 Edward Zwolski, Kasjodor i Jordanes. Historia gocka czyli Scytyjska Europa, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1984.

Linki zewnętrzne 
 /Jordanes De Getarum sive Gothorum origine et rebus gestis (wersja integralna po łacinie)
 /Jordanes – Historia Gotów (wersja dwujęzyczna łacina + angielski)
 /Jordanes – Historia Gotów (wersja integralna w języku angielskim)

Literatura bizantyńska 527–610
Literatura rzymska
Goci
Historiografia
Akad

Akad (miasto) – starożytne miasto w Mezopotamii 
 Akad (kraina) – starożytna kraina w Mezopotamii
Ager publicus

Ager publicus (po łacinie ziemia publiczna) – publiczne grunty w starożytnym Rzymie, którymi zarządzało państwo.

Według tradycji twórcą ager publicus był Romulus, który przydzielił obywatelom Rzymu działki po 2 jugera (jednostka obszaru odpowiadająca późniejszej mordze), zaś resztę terenów przeznaczył do uprawy kolektywnej. Na ager publicus składały się ziemie zdobyte na nieprzyjacielu, zabrane zbuntowanym sprzymierzeńcom i "ziemie niczyje". Sporą ich część odebrano np. italskim miastom, które poparły Hannibala (zobacz: wojny punickie).

Każdy obywatel mógł użytkować 500 jugerów (około 125 hektarów) ziemi publicznej, ale w drugiej połowie II wieku p.n.e. wielu bogatych właścicieli ziemskich zajmowało wielokrotnie więcej, podczas gdy ogromne rzesze ubogich obywateli pozbawione były ziemi w ogóle. Tę wywołującą poważne napięcia społeczne sytuację miały zakończyć reformy Grakchów (rozpoczęte w 133 roku p.n.e.).

Juliusz Cezar przeprowadził na terenie Kampanii dwie ustawy agrarne w 59 roku p.n.e.

Przypisy 

Ius publicum
Agri Decumates

Agri Decumates (łac. Ziemie Dziesięcinne) – rzymska nazwa terytorium w Germanii, położonego między Górnym Renem a Dunajem, obejmującego znaczną część dzisiejszego Schwarzwaldu.

Terytorium to zostało opanowane przez Rzymian w latach 69-85, z zamiarem skrócenia granicy. Dla ochrony opanowanych terenów zbudowano limes (tzw. limes retogermański) o długości 485 km, który tworzyły: droga, ziemny wał wzmacniany drewnem oraz liczne forty i bastiony. W roku 263 podczas zamętu wywołanego pojmaniem cesarza Waleriana I przez Sasanidów rzymskie wojska opuściły limes i Agri Decumates zostały opanowane przez ludy germańskie.

Geografia historyczna starożytnego Rzymu
Delfin (ujednoznacznienie)

delfin – ssak z rzędu waleni
 Delfin – imię męskie
 Delfin – gwiazdozbiór nieba północnego
 Delfin Francji – tytuł następcy tronu francuskiego
 delfin (styl motylkowy) – styl pływacki
 Delfin – album Krzysztofa Antkowiaka
 okręty: 
 „Delfin” – grecki okręt podwodny z okresu I wojny światowej
 Okręty podwodne typu Delfin – typ greckich okrętów podwodnych z okresu I wojny światowej
 ORP „Delfin” – polski trałowiec typu YMS (w służbie 1948-1957)
 ORP „Delfin” – polski trałowiec bazowy projektu 254M (w służbie 1959-1987) 
 Dielfin – pierwszy rosyjski okręt podwodny z 1903 roku
 Dauphin (1905) i Dauphin (1925) – francuskie okręty podwodne
 Delfin – pojazd podwodny
 delfin – silnik okrętowy
 Aero L-29 Delfín – czechosłowacki samolot szkolno-treningowy

Zobacz też 
 Delfina – strona ujednoznaczniająca
 Ivan i Delfin
Akropolis

Akropolis – starogreckie miasto
 Akropolis – nazwa miasta Ar w okresie rzymskim
 Akropolis – tytuł dramatu Stanisława Wyspiańskiego
 Akropolis (spektakl Teatru Laboratorium) – tytuł spektaklu w reżyserii Jerzego Grotowskiego
Ragtime

Ragtime – forma muzyczna wywodząca się z formy tanecznej. Metrum parzyste 2/4 (z wyjątkami), tempo umiarkowane, rytm złożony i kunsztowny, silnie synkopowany (stąd nazwa pochodząca od angielskich słów ragged time – poszarpane metrum), z jednostajnym, zazwyczaj ósemkowym akompaniamentem w partii basowej (faktura homofoniczna).

Ragtime do poziomu muzyki wyniósł afroamerykański kompozytor i pianista Scott Joplin. Ragtime standardowo był grany na solowym instrumencie klawiszowym (pianino, fortepian, pianola) i z tymi instrumentami najczęściej jest utożsamiany, jednak Big Bandy w takich ośrodkach jak Nowy Orlean i Nowy Jork, powstały właśnie na tej formie muzycznej.

Ragtime również powiązany jest z bluesem, można go grać na gitarze (głównie 12-strunowej). Wielu bluesmanów łączyło swą muzykę z właśnie ragtimem. Przykładem fuzji bluesa i ragtime jest Blind Willie McTell i jego utwór „Georgia Rag”.

Wybrane ragtime’y 
 Scott Joplin – The Ragtime Dance na fortepian, Ragtime Waltz na fortepian, School of Ragtime, Maple Leaf Rag, The Entertainer, Gladiolus Rag 1907, Original Rags 1899 i wiele innych.
 Igor Strawinski – Ragtime na 11 instrumentów 1918, Piano Rag-Music 1919
 Blind Willie McTell – Georgia Rag 1931
 Lucian Porter Gibson – Jinx Rag 1911, Cactus Rag 1915
 Jelly Roll Morton – King Porter Stomp 1923, Maple Leaf Stomp (interpretacja kompozycji Scotta Joplina) 1938
 Eubie Blake – Charleston Rag 1903, The Chevy Chase 1914
 James Scott –  Frog Legs Rag 1906, Kansas City Rag 1907, Ragtime Oriole 1911,Pegasus Rag 1920
 James Reese Europe – Castle House Rag 1914

Przedstawiciele 
Poniżej wymieniono najbardziej znanych kompozytorów muzyki ragtime, wraz z reprezentowanymi przez nich odmianami regionalnymi tego stylu:
Scott Joplin(Sedalia, St. Louis)
Tom Turpin(Sedalia, St. Louis)
Artie Mathews(Sedalia, St. Louis)
Louis Chauvin(Sedalia, St. Louis)
Jelly Roll Morton(Nowy Orlean)
Tony Jackson(Nowy Orlean)
Eubie Blake(Nowy Jork)
"Luckey" Roberts(Nowy Jork)
James Price Johnson(Nowy Jork)
Blind Willie McTell
James Scott
James Reese Europe
Lucian Porter Gibson

Kompozytorzy, odnoszący się do stylu ragtime:

 Igor Strawinski

Zobacz też 

 The Entertainer

Przypisy 

Gatunki muzyczne
Formy taneczne
Style jazzowe
Muzyka w Stanach Zjednoczonych
Pantograf

pantograf (przyrząd kreślarski) – przyrząd służący do powiększania i pomniejszania rysunków
 rodzaj odbieraka prądu w elektrycznych pojazdach szynowych
 pantograf (żeglarstwo) – urządzenie ułatwiające montaż silnika na jachtach
 „Pantograf” – czasopismo Klubu Miłośników Starych Tramwajów w Łodzi
 ruchome ramię przerzutki rowerowej
Połączenie klinowe

Połączenia klinowe – połączenia rozłączne spoczynkowe pośrednie, w których elementem pośrednim jest klin.

Wyróżnia się dwa typy połączeń klinowych:
 połączenie klinowe wzdłużne – z klinami znormalizowanymi, służą głównie do osadzania piast (1) kół na wałach (2). Klin umieszczony jest w gnieździe wyżłobionym w wale i piaście,
 połączenia klinowe poprzeczne – służą do łączenia cięgien, w którym jedno jest zakończone gniazdem lub tuleją złączną (3), a drugie drągiem (4).

W czasie montażu klin zostaje wbity w połączenie. Klin przenosi swoją powierzchnią całe obciążenie złącza.

Obliczenia wytrzymałościowe połączenia klinowego wzdłużnego opiera się na kryterium maksymalnego dopuszczalnego nacisku powierzchniowego ko. Za krytyczną powierzchnię przyjmuje się część powierzchni styku klina z gniazdem wału, która jest zwykle mniejsza niż powierzchnia styku klina z piastą.

Obliczenia wytrzymałościowe połączenia klinowego poprzecznego polegają na obliczeniu wytrzymałości wszystkich trzech elementów połączenia. Drąg i tuleja obliczane są na rozciąganie kr, a klin na zginanie kg. W ramach obliczeń sprawdzających sprawdza się klin ze względu na nacisk powierzchniowy kn.
W połączeniach klinowych wzdłużnych stosujemy do trzech klinów na jedno połączenie, rozstawione co 120 stopni.

klinowe
Połączenie wpustowe

Połączenie wpustowe – połączenie rozłączne,  pośrednie (elementem pośredniczącym jest wpust).

Połączenia wpustowe służą do osadzania piast na czopach wałów. Wpust umieszczany jest w rowku wpustowym na czopie wału i współpracuje z rowkiem piasty. 

W zależności od pasowania wpustu w rowkach wpustowych wału i czopa rozróżnia się połączenia:
 ruchowe (rowek w piaście D10, rowek w wałku H9, wpust h9) 
 zwykłe (rowek w piaście Js9, rowek w wałku N9, wpust h9)
 spoczynkowe (rowek w piaście i w wałku P9, wpust h9).

Połączenie wpustowe, w przeciwieństwie do klinowego, nie zabezpiecza piasty przed przesuwaniem się wzdłuż wału i musi ona mieć dodatkowe zabezpieczenie. Gdy nie występują siły osiowe (w większości przypadków), wystarczy zabezpieczenie pierścieniem oporowym – w przeciwnym razie stosuje się inne rozwiązania (specjalną nakrętkę lub tuleję dystansową).

Obliczenia wytrzymałościowe połączenia wpustowego opierają się na kryterium dopuszczalnego nacisku powierzchniowego kn. Jako powierzchnię obliczeniową przyjmuje się powierzchnię styku jednego boku wpustu z wałkiem lub z piastą (tę mniejszą).

Zobacz też 
 wpust pryzmatyczny
 wpust czółenkowy
 wpust czopkowy

Bibliografia 
 Tadeusz Dobrzański (red.): Mały poradnik mechanika. Część trzecia. Części maszyn. Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, wyd. XIV, Warszawa 1976.

wpustowe

ru:Шпоночное соединение
636



Wydarzenia 

 20 sierpnia – wojny arabsko-bizantyńskie: zwycięstwo wojsk muzułmańskich nad bizantynskimi w bitwie nad rzeką Jarmuk.

 Początek podboju Palestyny przez Arabów.

Zmarli 
 4 kwietnia – Izydor z Sewilli, arcybiskup Sewilli, doktor Kościoła, święty (ur. ok. 560)

636
Zaćmienie Księżyca

Zaćmienie Księżyca – zjawisko astronomiczne powstające, gdy Ziemia znajduje się między Słońcem, a Księżycem będącym w pełni i Księżyc „wejdzie” w stożek cienia Ziemi.

Dla wyjaśnienia pojęcia zaćmienia całkowitego i częściowego Księżyca konieczne jest zrozumienie pojęć: „stożek cienia całkowitego” i „stożek półcienia”.
 Stożek cienia całkowitego to miejsce geometryczne tych punktów znajdujących się po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, z których Słońce jest całkowicie niewidoczne.
 Stożek półcienia to miejsce geometryczne tych punktów, z których tylko część Słońca jest widoczna, a część zasłonięta przez Ziemię.

Jeżeli Księżyc, który krąży dookoła Ziemi, znajduje się w całości w obszarze stożka cienia całkowitego Ziemi, to promienie słoneczne w ogóle nie dochodzą bezpośrednio do jego powierzchni. Cała powierzchnia Księżyca jest wtedy ciemna i mówimy wtedy, że trwa całkowite zaćmienie Księżyca. Gdy chociaż fragment Księżyca znajduje się poza stożkiem cienia całkowitego Ziemi i jednocześnie znajduje się w obszarze stożka półcienia, wówczas trwa zaćmienie częściowe. Jeżeli Księżyc przesuwa się przez stożek półcienia Ziemi, znajdując się w całości poza stożkiem cienia całkowitego, nazywamy to zaćmieniem półcieniowym.

Czas trwania całkowitego zaćmienia Księżyca jest różny – maksymalnie 1 godzina i 47 minut. Obliczono (austriacki astronom Teodor Oppolzer), że między 1207 rokiem p.n.e. a 2162 rokiem naszej ery, czyli w okresie 3369 lat, wypadnie 8000 zaćmień Słońca i 5200 zaćmień Księżyca. Zatem średnio na trzy zaćmienia Słońca przypadają dwa zaćmienia Księżyca. Ludzie często sądzą, że zaćmienia Słońca występują rzadziej niż zaćmienia Księżyca, co jest nieprawdą. W ciągu roku zdarzają się co najmniej dwa zaćmienia Słońca, a w sprzyjających warunkach pięć. Natomiast rocznie mogą wystąpić tylko trzy zaćmienia Księżyca, ale może być też tak, że w danym roku nie zdarzy się ani jedno (nawet częściowe). Jednak dla danego miejsca obserwacji zaćmienia Księżyca widoczne są częściej niż zaćmienia Słońca. Powodem jest fakt, że to ostatnie zjawisko jest widoczne tylko w pasie węższym od 300 km dla zaćmień całkowitych. Natomiast zaćmienie Księżyca widać wszędzie tam, gdzie Księżyc znajduje się nad horyzontem.

Zaćmienia Księżyca w XXI wieku 

W tym wieku zdarzą się w sumie 143 zaćmienia Księżyca, z tego 85 będzie całkowitych, a 58 – częściowych. Ponadto nastąpi 87 zaćmień półcieniowych.

Zaćmienia Księżyca od 2004 do 2022 roku 

Współczesne modele zaćmień Księżyca są prawie bezbłędne. Wyjątek stanowi tu przewidywanie NASA z 1989 dotyczące sierpnia 2016. Wersja z 2009 poprawnie twierdziła, że do zaćmienia wtedy nie dojdzie. Nietypowy jest też przypadek z lutego 1951, gdyż dopiero w 2009 obliczono, że do zaćmienia wtedy jednak nie doszło.

Zaćmienie Księżyca z 28 września 2015 r. 
Całkowite zaćmienie z 28 września 2015 było dość wyjątkowe. Cecha, które je wyróżnia to bliskość Księżyca. Podczas zaćmienia był on oddalony od Ziemi tylko o 356 tys. kilometrów (tzw. superpełnia).

Galeria

Zobacz też 
 zaćmienie
 zaćmienie Słońca

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 NASA – Lunar Eclipse Page 
 Photograph of the total lunar eclipse
61



Wydarzenia 

 Europa
 Bitwa na Watling Street: klęska powstania celtyckich Icenów w Brytanii.

Urodzili się 
 Pliniusz Młodszy, pisarz rzymski (zm. ≈113).

Zmarli 

 Boudika, celtycka królowa; otruła się (ur. 22–30).
 Święty Barnaba, apostoł.

061
Wibrator

wibrator (erotyka)
 wibrator (muzyka)
 wibrator do betonu
wibrator – potoczna nazwa alarmu wibracyjnego w telefonach komórkowych
Wibrator (muzyka)

Wibrator w instrumentoznawstwie muzycznym jest częścią instrumentu wytwarzającą drgania dźwiękowe. Wibrator może stanowić główną część instrumentu, jednak równie często może być to jeden z najdrobniejszych elementów w instrumencie. Wibrator odpowiada za wysokość dźwięku, oraz ma wpływ na jego barwę.

Przykłady wibratorów:
 struna we wszelkiego rodzaju instrumentach strunowych
 języczek w ustniku instrumentów dętych drewnianych
 języczek w piszczałce akordeonu
 membrana w niektórych instrumentach perkusyjnych
 korpus instrumentu w pozostałych instrumentach perkusyjnych
 membrana głośnika we wszelkich instrumentach elektronicznych

Szczególnym przypadkiem instrumentów muzycznych są instrumenty pozbawione wibratora. Urządzeniem wytwarzającym dźwięk może być wtedy człowiek (np. usta człowieka w instrumentach dętych blaszanych) lub też dźwięk może rodzić się samoistnie we wdmuchiwanym słupie powietrza (np. flet, piszczałka, organy). 

W przypadku wzmocnionego i przekształconego rezonatorem głosu ludzkiego, wibratorem są struny głosowe, w przypadku szeptu sam słup powietrza.

Nieco inny charakter ma wibrator w wibrafonie, w którym słup powietrza (po włączeniu wibratora) może być wprowadzany w cykliczne zmiany natężenia i wysokości dźwięku (tremolo). Mechanizm tworzy silniczek poruszający łopatkami znajdującymi się w metalowych rurach, pod każdą sztabką, stanowiących rezonator.

Przypisy

Bibliografia 
 

Instrumentoznawstwo
Moździerz laboratoryjny

Moździerz – naczynie z tłuczkiem (tzw. pistelem) do ręcznego rozdrabniania i ucierania różnorodnych substancji. Różne typy moździerzy są stosowane w różnych zastosowaniach, m.in. w wielu rozmaitych pracowniach i laboratoriach, ale także równie popularne są jako moździerze kuchenne.

Moździerz laboratoryjny to sprzęt laboratoryjny stosowany m.in. w laboratoriach chemicznych i farmaceutycznych oraz w aptekach. Najczęściej jest wykonany (zarówno naczynie, jak i tłuczek) z porcelany, kamienia (zazwyczaj agatu) lub metalu i ma kształt zazwyczaj wysokiej misy. Sprzęt taki służy do rozdrabniania substancji trudno rozpuszczalnych, lub też zbrylonych, gdy chcemy odważyć ich niewielką część, a także do substancji, które stwardniały np. w wyniku prażenia lub spiekania. Zasadniczo służy do rozdrabniania niewielkich ilości substancji, ale za to do precyzyjnego rozdrobnienia ich na miałki proszek, stąd część robocza tłuczka, jak i wewnętrzna powierzchnia misy są chropowate tj. nie pokryte szkliwem, tak jak cała reszta moździerza. Ponadto, oprócz rozdrabniania substancji twardych, w preparatyce laboratoryjnej moździerz taki może służyć również do miażdżenia miękkich części materii organicznej.

Aparatura chemiczna
Narew (ujednoznacznienie)



Miejscowość w Polsce 
 Wg TERYT jest 1
 Narew – wieś w woj. podlaskim, w pow. hajnowskim, w gminie Narew

Inne 
 Narew – rzeka w Polsce
 Narew – gmina wiejska
 Narew – gromada
 Narew – SPAU, ex "Fortuna", ex "Renate", towarowy statek żeglugi przybrzeżnej
 Narew – przeciwlotniczy zestaw rakietowy krótkiego zasięgu
 Narew – parowy wiślany statek pasażerski Królestwa Polskiego

Zobacz też 
 Narewka
 Samodzielna Grupa Operacyjna Narew
 Narew Ostrołęka
 MS Narew