Prawa człowieka

Prawa człowieka – to moralne zasady lub normy dotyczące pewnych standardów ludzkiego zachowania, które są regularnie chronione w prawie lokalnym i międzynarodowym, powszechnie rozumiane jako niezbywalne, podstawowe prawa, „do których osoba jest z natury uprawniona tylko dlatego, że jest istotą ludzką” i które są „nieodłączne dla wszystkich istot ludzkich".

Prawa te mają charakter:
 powszechny – obowiązują na całym świecie i przysługują każdemu człowiekowi
 przyrodzony – przysługują każdemu z samego faktu bycia człowiekiem
 niezbywalny – nie można się ich zrzec
 nienaruszalny – istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią dowolnie regulowane
 naturalny – obowiązują niezależnie od ich potwierdzenia przez władzę państwową
 niepodzielny – wszystkie stanowią integralną i współzależną całość.

Międzynarodowa encyklopedia prawa publicznego podaje, że prawami człowieka są te wolności, środki ochrony oraz świadczenia, których respektowania właśnie jako praw, zgodnie ze współcześnie akceptowanymi wolnościami, wszyscy ludzie mogą domagać się od społeczeństwa, w którym żyją. Prawo jednego człowieka kończy się tam, gdzie zaczyna się prawo innego człowieka.

Prawa człowieka a normy moralne 
Prawa człowieka uznawane są za prawa powszechnie obowiązujące (mające roszczenie do powszechnego obowiązywania), co sprawia, że wykazują podobieństwo do norm o charakterze wyłącznie moralnym. Jürgen Habermas zauważa, że prawa człowieka „można uzasadnić wyłącznie z moralnego punktu widzenia” – „regulują [one] materie o takiej ogólności, że argumenty moralne wystarczają do ich uzasadnienia”. 
Zdaniem prof. Wiktora Osiatyńskiego ich fundamentalny, przyrodzony i uprzywilejowany charakter polega na tym, że nie wymagają one uzasadnień: uzasadnień wymagają odstępstwa od tych praw.

Prawa człowieka a prawa kobiet 
Powszechna deklaracja praw człowieka uchwalona w 1948 roku gwarantuje „równe prawa mężczyzn i kobiet” i odnosi się do kwestii równości i sprawiedliwości. W 1979 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW). Konwencja weszła w życie 3 września 1981 roku. Nie podpisały jej następujące państwa członkowskie ONZ: Iran, Nauru, Palau, Somalia, Sudan, Tonga. Konwencji nie ratyfikowały Niue, Stany Zjednoczone i Watykan.

Historia prawodawstwa 

 313 – Edykt mediolański – wydany wspólnie przez cesarza zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego Konstantyna Wielkiego oraz cesarza wschodniej części Licyniusza –  postanowiliśmy między innymi zarządzić (…) chrześcijanom i wszystkim dać zupełną wolność wyznawania religii, jaką kto zechce. (…) postanowiliśmy powziąć uchwałę, że nikomu nie można zabronić swobody decyzji, czy myśl swą skłoni do wyznania chrześcijańskiego, czy do innej religii, którą sam za najodpowiedniejszą dla siebie uzna (…)
 1215 – Magna Charta Libertatum – Wielka Karta Swobód wydana przez króla Anglii Jana bez Ziemi – żaden wolny człowiek nie ma być pojmany ani uwięziony albo wyrzucony z posiadłości, albo proskrybowany, ani wygnany lub innym sposobem pognębiony; i ani sami na niego nie wyruszymy, ani nikogo innego przeciw niemu nie wyślemy, jak tylko na podstawie legalnego wyroku równych jemu albo na podstawie prawa ziemskiego    
 1414-1418 – Sobór w Konstancji, Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium etc. Pawła Włodkowica postulujący istnienie praw przyrodzonych
 1425/1430/1433/1447 – przyznanie Neminem captivabimus nisi iure victum szlachcie polskiej i litewskiej
 1573 – Konfederacja warszawska  
 1598 – Edykt nantejski
 1628 – Petycja o prawo   
 1648 – Pokój westfalski
 1679 – Habeas Corpus Act    
 1689 – Bill of Rights w Wielkiej Brytanii
 1690 – John Locke w Dwóch traktatach o rządzie przedstawia teorię praw naturalnych jednostki
 1776 – Karta Praw Wirginii   
 1789 – Deklaracja praw człowieka i obywatela    
 1791 – weszła w życie Konstytucja 3 maja, rozciągnięcie Neminem captivabimus nisi iure victum na mieszczan polskich i litewskich
 1791 – wejście w życie United States Bill of Rights
 1815 – Konstytucja Królestwa Polskiego, rozciągnięcie Neminem captivabimus nisi iure victum na wszystkich poddanych Królestwa Kongresowego 
 od 1863 działalność Czerwonego Krzyża
 1864 – pierwsza z konwencji genewskich   
 1899 – pierwsza z konwencji haskich
 od 1919 działalność Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca   
 1920–1946 – działalność Ligi Narodów   
 1926 – Konwencja w sprawie niewolnictwa
 1944 – Deklaracja filadelfijska
 1945 – Karta Narodów Zjednoczonych
 od 1945 – działalność Organizacji Narodów Zjednoczonych, która zastąpiła Ligę Narodów  
 1946–2006 – działalność Komisji Praw Człowieka ONZ
 1947 – Kodeks norymberski
 1948 – Deklaracja genewska
 1948 – Amerykańska Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka
 1948 – przyjęcie przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych Powszechnej deklaracji praw człowieka 
 1948 – Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa
 od 1949 – działalność Rady Europy
 od 1952 – działalność Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
 1953 – wejście w życie Europejskiej konwencji praw człowieka
 od 1959 – działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
 1959 – Deklaracja praw dziecka
 od 1960 – działa Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka
 1964 – Deklaracja helsińska
 1965 – Europejska Karta Społeczna
 1968 – Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości
 1972–1994 – działalność Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
 1973 – Międzynarodowa Konwencja o Przeciwdziałaniu i Karaniu Zbrodni Apartheidu
 1976 – weszły w życie Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka
 Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych
 Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych
 od 1976 – działalność Komitetu Praw Człowieka
 1978 – weszła w życie Amerykańska Konwencja Praw Człowieka
 od 1978 – działa Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka
 1979 – Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW) 
 1987 – Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur
 1988 – Europejska Karta Samorządu Lokalnego
 1989 – Konwencja o prawach dziecka 
 1990 – Dokument Kopenhaski – proklamuje demokrację parlamentarną jako jedyny ustrój dopuszczalny w Europie, był dziełem KBWE
 1990 – Paryska Karta Nowej Europy
 od 1990 – działalność Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka
 1993 – Kryteria kopenhaskie dla państw ubiegających się o członkostwo w Unii Europejskiej
 od 1994 – działa wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka
 od 1995 – działalność Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, która zastąpiła Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
 od 1997 – działalność Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich
 1998 – Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych
 1998 – Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych
 1998 – Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego
 1999 – Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie
 2000 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej promulgowana jako deklaracja 
 2001 – Konwencja z Aarhus
 od 2006 – działalność Rady Praw Człowieka ONZ, która zastąpiła Komisję Praw Człowieka ONZ
 od 2007 – działalność Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn
 2007 – Deklaracja praw ludów tubylczych
 2008 – Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych
 2009 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej integralną częścią obowiązującego Traktatu lizbońskiego
 2014 – Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej

Rodzaje praw człowieka

Prawa osobiste 
Prawa do:
 dobrego życia,
 rzetelnego sądu (patrz „gwarancje formalne” poniżej),
 decydowania o swoim życiu,
 szczęścia,
 prawo do życia,
 prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania,
 prawo do głoszenia swoich poglądów i opinii bez względu na ich treść i formę,
 prawo każdego człowieka do uznawania wszędzie jego podmiotowości prawnej,
 zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub wymierzania kar cielesnych,
 zakaz trzymania człowieka w niewolnictwie lub poddaństwie,
 zakaz skazywania człowieka za czyn, który nie stanowił przestępstwa w chwili jego popełnienia,
 zakaz pozbawiania wolności jedynie z powodu niemożności wywiązania się ze zobowiązań umownych.

Prawa i wolności polityczne 
Tzw. prawa negatywne – prawa służące ochronie wolności jednostki przed ingerencją ze strony państwa 
 prawo do obywatelstwa,
 możliwość uczestniczenia w życiu publicznym,
 czynne prawo wyborcze – możliwość uczestnictwa w wyborach,
 bierne prawo wyborcze – możliwość kandydowania w wyborach,
 wolność zrzeszania się,
 prawo do uczestniczenia i organizowania pokojowych manifestacji,
 prawo do składania wniosków, petycji, skarg,
 dostęp do informacji o działaniach władz i osób publicznych,
 równy dostęp do służby publicznej.

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne 
1. Tzw. prawa pozytywne – uprawnienia jednostki do świadczeń na jej rzecz – prawa socjalne

Prawo do:
 ochrony zdrowia,
 nauki,
 odpowiedniego i zadowalającego wynagrodzenia, zapewniającego jednostce i jej rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej,
 pomocy socjalnej (ogólnie),
 rozrywki (np. granie w piłkę nożną, pływanie).

2. Prawa ekonomiczne: (zobacz też art. 64  Konstytucji RP)
 prawo do pracy,
 prawo do własności,
 prawo dziedziczenia,
 prawo do zakładania własnej działalności gospodarczej.

3. Prawa solidarnościowe (w większości nie posiadają sformalizowanego charakteru prawnego)
– wszystkie prawa przysługujące grupom społecznym, np. prawo narodów do samostanowienia.

4. Prawa kulturalne:
 prawo do wolności twórczości artystycznej,
 prawo do badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników,
 prawo do wolności korzystania z dóbr kultury i ich wytwarzania.

Gwarancje:
 materialne (dotyczą głównie praw socjalnych, ekonomicznych i kulturowych),
 formalne (prawo do ochrony prawnej jednostki).
 prawo każdego człowieka do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd,
 prawo do fachowej obrony w postępowaniu przed organami aparatu państwowego,
 prawo do skargi konstytucyjnej.

Wśród kategorii osób w szczególny sposób zagrożonych naruszeniami praw człowieka wymienia się 
kobiety, dzieci, osoby starsze, niepełnosprawne, przedstawicieli mniejszości (etnicznych, narodowych, religijnych, rasowych, seksualnych), cudzoziemców (uchodźców i pracowników migrujących) oraz społeczności tubylcze.

Instytucje skargi 
Są to organy międzynarodowe, do których może zwrócić się obywatel każdego kraju ze skargą, gdy uzna, że odpowiednie urzędy w jego kraju wydały decyzje na jego niekorzyść i że te decyzje są według niego niezgodne z prawami człowieka.
 Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża z siedzibą w Genewie
 Rada Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych z siedzibą w Genewie
 Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka z siedzibą w Genewie
 Komitet Praw Człowieka z siedzibą w Genewie
 Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego z siedzibą w Hadze
 w Europie:
 Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka z siedzibą w Warszawie
 Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu
 Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich z siedzibą w Strasburgu
 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej z siedzibą w Luksemburgu
 w Ameryce:
 Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka z siedzibą w Waszyngtonie 
 Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w San José.

Pozarządowe organizacje praw człowieka 
Są to międzynarodowe organizacje niezależne od rządów krajów. Ujawniają one oraz wskazują na  działania rządów powodujące łamanie praw człowieka. Dokonują tego tylko metodami pokojowymi, między innymi prowadząc edukację, występując w szczególnych sprawach sądowych w obronie ludzi pokrzywdzonych, organizując akcje obywatelskie (np. pisanie listów do rządów) itp.  

 Amnesty International
 Helsińska Fundacja Praw Człowieka
 Human Rights Watch
 Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
 Freedom House
 Reporterzy bez Granic.

Krytyka praw człowieka 
Obecnie również obecne są głosy krytyczne wobec norm stanowionych przez prawa człowieka. Krytycy praw człowieka dzielą się na dwie kategorie: 

 krytyka substancjalna – Do zwolenników tego rodzaju krytyki klasyfikuje się tych, którzy odrzucają samą ideę, że człowiek posiada z natury określone prawa z samej racji, że jest człowiekiem. Są to nie tyle krytycy, co przeciwnicy samej idei praw człowieka.
 krytyka akcydentalna – Sympatycy tej strony krytyki uważają, że ludzie rodzą się z przyrodzonymi prawami, jednak krytykują pewien model (bądź modele) ideologii praw człowieka, uważając za naturalne inne uprawnienia, niż głosi to oficjalna doktryna. Nie są to zatem przeciwnicy samego pomysłu, ale krytycy konkretnej jego realizacji. Chodzi tu przede wszystkim o spory między zwolennikami poszczególnych generacji praw człowieka.

Działacze praw człowieka

Zobacz też 

 Europejska konwencja praw człowieka
 Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka
 Powszechna deklaracja praw człowieka
 Polska Koalicja Social Watch
 prawa człowieka w Polsce
 prawa konsumenta
 prawa dziecka
 prawa obywatelskie
 prawo do dostępu do Internetu
 Festiwal Filmowy „Watch Docs”
 Kairska Deklaracja Praw Człowieka w Islamie
 prawo natury

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona Ośrodka Informacji ONZ w Warszawie – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka,
 Strona Ośrodka Informacji ONZ w Warszawie – prawa człowieka,
 Strona Ośrodka Informacji ONZ w Warszawie – historia praw człowieka,
 Wiktor Osiatyński "Przyszłość praw człowieka",
 ,
 ,
  ,
  ,
   
 ,
 .
International Human Rights Commission (IHRC) (ang.),

 
 
  Human rights , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

 
Prawo konstytucyjne