XIX wiek

XVIII wiek <> XX wiek

Lata 1800. • Lata 1810. • Lata 1820. • Lata 1830. • Lata 1840. • Lata 1850. • Lata 1860. • Lata 1870. • Lata 1880. • Lata 1890.

1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809 1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819 1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829 1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839 1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899 1900

XIX wiek w metodologii historii 
Według periodyzacji stosowanej w pracach historycznych XIX wiek niekoniecznie rozpoczął się w 1801 roku. Ze względu na przemiany w różnych dziedzinach życia za datę graniczną uznaje się częściej 1789 rok (początek rewolucji we Francji), zaś w odniesieniu do Polski 1795 (III rozbiór Polski). Za koniec XIX wieku w pracach naukowych najczęściej uznaje się 1914 lub 1918 rok.

Wydarzenia historyczne 
 1801
 1 stycznia – Królestwo Wielkiej Brytanii i Królestwo Irlandii połączono w Zjednoczone Królestwo
 9 lutego – zawarto traktat pokojowy w Lunéville
 1802 – podpisano francusko-brytyjski pokój w Amiens (25 marca)
 1803 – Francja sprzedała Luizjanę Stanom Zjednoczonym za 15 mln $ (30 kwietnia)
 1804
 1 stycznia – uzyskanie niepodległości przez Haiti
 2 grudnia – Napoleon koronuje się na cesarza Francuzów
 1805
 9 sierpnia – zawiązanie III koalicji antyfrancuskiej
 26 grudnia – zawarto traktat pokojowy w Preszburgu
 1806
 26 marca – Napoleon oficjalnie uznał prawo Andory do niepodległości
 12 lipca – utworzenie Związku Reńskiego
 14 października – klęska Prus w bitwach pod Jeną i Auerstedt
 1807 – zawarto traktat pokojowy w Tylży (7 lipca)
 1808 – wojska rosyjskie wtargnęły do zajmowanej przez Szwecję Finlandii (21 lutego)
 1809
 5–6 lipca – Bitwa pod Wagram
 16 sierpnia – założenie Uniwersytetu Humboldta w Berlinie
 1810 – we Francji wprowadzono kodeks karny Napoleona (12 lutego)
 1811 – pierwsze miasto przekroczyło 1 mln mieszkańców (Londyn miał 1 009 546 osób)
 1812
 24 czerwca – wybuch wojny francusko-rosyjskiej
 5–7 września – Bitwa pod Borodino
 1813 – Bitwa pod Lipskiem (16–19 października)
 1814 – podpisano Traktat kiloński (14 stycznia)
 1815
 26 lutego – ucieczka Napoleona z wyspy Elby
 9 czerwca – kongres wiedeński (podpisanie aktu końcowego)
 18 czerwca – Bitwa pod Waterloo
 26 września – zawarto Święte Przymierze
 1816
 Rok bez lata – globalne ochłodzenie klimatu wywołane wybuchem wulkanu Tambora (5 kwietnia 1815)
 Dojście do władzy Czaki
 1817 – założono Nowojorską Giełdę Papierów Wartościowych (8 marca)
 1818 – proklamowano niepodległą republikę Chile (1 stycznia)
 1819 – pierwszy rejs statku parowego przez Atlantyk (20 czerwca)
 1820 – została zniesiona Inkwizycja hiszpańska (9 marca)
 1821
 6 marca – początek wojny o niepodległości Grecji
 28 lipca – ogłoszenie niepodległości przez Peru
 1822 – proklamowanie niepodległości Grecji (13 stycznia)
 1823 – Robert Stephenson, jego ojciec George Stephenson i Edward Pease podjęli w Newcastle upon Tyne budowę pierwszej lokomotywy parowej (23 czerwca)
 1824 – wybuchła I wojna brytyjsko-birmańska (5 marca)
 1825 – zawarto układ rosyjsko-brytyjski ustalający granicę między Alaską a Kanadą (28 lutego)
 1826 – pierwsze zdjęcie wykonane przez Josepha-Nicéphorea Niépce
 1827 – angielski aptekarz John Walker sprzedał pierwsze pudełko wynalezionych przez siebie zapałek (7 kwietnia)
 1828 – zakończyła się ostatnia, 5. Wojna rosyjsko-perska (22 lutego)
 1829 – w Wielkiej Brytanii i Irlandii katolicy otrzymali prawa wyborcze (13 kwietnia)
 1830 – wybuch powstania listopadowego (29 listopada)
 1831 – król Francji Ludwik Filip I podpisał dekret o utworzeniu Legii Cudzoziemskiej (9 marca)
 1832 – nadawanie przez cara Rosji, Mikołaja I Statutu Organicznego Królestwu Kongresowemu (26 lutego)
 1833 – uchwalono konstytucję Chile (25 maja)
 1834 – na terenie całego imperium brytyjskiego zniesiono niewolnictwo (1 sierpnia)
 1835 – pierwszy w historii zamach na prezydenta USA: w Waszyngtonie R. Lawrence strzelił z 2 pistoletów do Andrew Jacksona, chybiając celu (30 stycznia)
 1836 – Bitwa o Alamo (23 lutego – 6 marca)
 1837
 25 lutego – pierwszy silnik elektryczny (Amerykanin, Th. Davenport)
 20 czerwca – koronacja Wiktorii na królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii
 1838 – Samuel Morse po raz pierwszy zademonstrował w Morristown (New Jersey) działanie telegrafu (6 stycznia)
 1839 – Louis Daguerre wykonał pierwsze zdjęcie Księżyca (2 stycznia)
 1840 – w Wielkiej Brytanii wyemitowano pierwszy znaczek pocztowy Penny Black (1 maja)
 1841 – James Clark Ross odkrył Lodowiec Szelfowy Rossa na Antarktydzie (28 stycznia)
 1842 – w wyniku trzęsienia ziemi o sile 8,1° w skali Richtera u wybrzeży Haiti i wywołanych nim fal tsunami zginęło około 5 tys. osób (7 maja)
 1843 – po raz pierwszy obserwowano na niebie Wielką Kometę Marcową 1843 (5 lutego)
 1844 – Samuel Morse wysłał pierwszą wiadomość telegraficzną, która była sentencją z Biblii (24 maja)
 1845 – francuscy fizycy Armand Fizeau i Jean Bernard Léon Foucault wykonali pierwsze zdjęcie Słońca (2 kwietnia)
 1846 – Kalifornia uznana za część Stanów Zjednoczonych Ameryki (7 lipca)
 1847 – wielki pożar Bukaresztu (23 marca)
 1848
 12 stycznia – pierwsze wybuchy w Europie powstań, znanych później jako Wiosna Ludów
 24 stycznia – początek gorączki złota w Kalifornii
 1849 – odbyły się pierwsze wybory powszechne w historii Państwa Kościelnego (29 stycznia)
 1850 – wybuch Wezuwiusza (6 lutego)
 1851 – Wielka Wystawa światowa w Londynie (1 maja – 15 października)
 1851–1864 – Powstanie tajpingów w Chinach
 1852 – podpisano Konwencję Rzeki Sand, w której Wielka Brytania uznała niepodległość burskiego Transwalu (17 stycznia)
 1853–1856 – Wojna krymska (16 października 1853 – 30 marca 1856)
 1854 – proklamowano niepodległość Wolnego Państwa Orania (17 lutego)
 1855 – Kamehameha IV został królem Hawajów (11 stycznia)
 1856 – w Paryżu podpisana została deklaracja dotycząca prawa wojny morskiej potwierdzająca zniesienie piractwa i zawierająca po raz pierwszy definicję blokady morskiej (16 kwietnia)
 1857 – II wojna opiumowa: Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Chinom (3 marca)
 1858 – Richard Francis Burton i John Hanning Speke jako pierwsi Europejczycy dotarli do jeziora Tanganika (13 lutego)
 1859 – francuski dyplomata i przedsiębiorca Ferdinand de Lesseps wbił w Port Saidzie łopatę w piasek, inaugurując budowę Kanału Sueskiego (25 kwietnia)
 1860 – pierwsze ekspedycje amerykańskiej poczty konnej Pony Express (3 kwietnia)
 1861
 17 marca – zjednoczenie Włoch
 12 kwietnia – wybuch wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych
 1862 – podczas wojny secesyjnej doszło do pierwszej bitwy między opancerzonymi okrętami (8–9 marca: pojedynek „Virginii” z „Monitorem”)
 1863
 22 stycznia – wybuch powstania styczniowego
 26 października – powstanie Czerwonego Krzyża
 1864 – utworzenie Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (28 września); I Międzynarodówka
 1865 – Izba Reprezentantów Stanów Zjednoczonych przyjęła 13. poprawkę do konstytucji, znoszącą niewolnictwo (31 stycznia)
 1866 – Wojna siedmiotygodniowa (16 czerwca – 23 sierpnia)
 1867 – ustanowienie Monarchii Austro-Węgierskiej (8 lutego)
 1868 – Rewolucja Meiji w Japonii obaliła feudalny siogunat i przywróciła władzę cesarską (3 stycznia)
 1869 – otwarcie Kanału sueskiego (17 listopada)
 1870–1871 – Wojna francusko-pruska (19 lipca 1870 – 10 maja 1871)
 1871
 18 stycznia – zjednoczenie Niemiec
 18 marca – Komuna Paryska
 1872 – utworzenie Parku Narodowego Yellowstone (1 marca)
 1873 – Japonia przyjęła kalendarz gregoriański (1 stycznia)
 1874 – w Bernie założono Powszechny Związek Pocztowy (9 października)
 1875 – w Montrealu rozegrano pierwszy mecz hokeja na lodzie (3 marca)
 1876–1879 – klęska głodu w Indiach i Chinach
 1876
 10 marca – pierwszy telefon (Aleksander Bell, Edynburg)
 20 kwietnia – Powstanie kwietniowe w Bułgarii
 1877 – wybuch X wojny rosyjsko-tureckiej (24 kwietnia)
 1878 – inauguracja wystawy światowej w Paryżu (2 lutego)
 1879 – Thomas Alva Edison opatentował żarówkę (27 stycznia)
 1880–1881 – I wojna burska (16 grudnia 1880 – 23 marca 1881)
 1881–1898 – Powstanie Mahdiego w Sudanie
 1882 – Robert Koch ogłosił w Berlinie wyodrębnienie bakterii prątka odpowiedzialnego za gruźlicę (24 marca)
 1883 – wybuch wulkanu Krakatoa (20 maja)
 1884 – niemiecki wynalazca Paul Nipkow otrzymał patent na tzw. tarczę Nipkowa, która w ogromnym stopniu przyczyniła się do rozwoju telewizji (6 stycznia)
 1885 – na konferencji w Berlinie europejskie mocarstwa uznały prawa króla Belgów Leopolda II do dorzecza Kongo (26 lutego)
 1886 – Benz Patent-Motorwagen Nummer 1 pierwszym automobilem (29 stycznia)
 1887 – rozpoczęła się budowa Wieży Eiffla (28 stycznia)
 1888 – Roundhay Garden Scene pierwszym filmem świata (14 października)
 1889 – całkowite zaćmienie Słońca obserwowane w Kalifornii i Nevadzie (1 stycznia)
 1890 – Masakra nad Wounded Knee – ostatnie duże starcie zbrojne pomiędzy armią Stanów Zjednoczonych Ameryki, a Indianami Wielkich Równin (29 grudnia)
 1891 – w Londynie odbyły się I Mistrzostwa Świata w Podnoszeniu Ciężarów (28 marca)
 1892 – odbył się pierwszy konkurs na skoczni narciarskiej w norweskim Holmenkollen (31 stycznia)
 1893 – Rudolf Diesel opatentował silnik wysokoprężny, zwany później od jego nazwiska silnikiem Diesla (23 lutego)
 1894 – William Kennedy Dickson francusko-szkocki konstruktor, zatrudniony przez Thomasa Edisona opatentował kamerę filmową (7 stycznia)
 1895 – promieniowania rentgenowskiego (promieni X), po raz pierwszy użyto je w celach klinicznych. W Dartmouth w stanie New Hampshire zastosowano je do zbadania i złożenia złamanej ręki (20 stycznia)
 1896
 pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie odbywają się w Atenach (6–15 kwietnia)
 gorączka złota w Klondike (sierpień)
 1897 – Szwajcar Matthias Zurbriggen zdobył Aconcaguę w Andach, najwyższy szczyt półkuli południowej (14 stycznia)
 1898 – w Sankt Moritz odbyły się pierwsze zawody bobslejowe (4 stycznia)
 1899
 11 października – wybuch II wojny burskiej
 2 listopada – powstanie bokserów w Chinach

Władcy brytyjscy w XIX wieku

Władcy Francji w XIX wieku

Prezydenci USA w XIX wieku

Ważniejsze postacie XIX wieku

A 

 Niels Henrik Abel (1802–1829) – matematyk norweski.
 John Acton – brytyjski pisarz polityczny.

B 

 Michaił Bakunin – anarchista rosyjski.
 Frédéric Bastiat – pisarz polityczny.
 Ludwig van Beethoven – kompozytor niemiecki.
 Vincenzo Bellini
 Otto von Bismarck – I kanclerz Rzeszy Niemieckiej.
 Georges Bizet
 Simón Bolívar – wenezuelski rewolucjonista.
 Johannes Brahms – kompozytor niemiecki.
 Aaron Burr – amerykański polityk.
 Frances Hodgson Burnett – angielska powieściopisarka.
 George Byron – angielski poeta, przedstawiciel romantyzmu.

C 
 Fryderyk Chopin – sławny polski pianista.
 Augustin Louis Cauchy
 Georg Cantor
 Jeanne Calment (1875–1997) – najdłużej żyjąca osoba w historii, której wiek został udowodniony
 Pierre de Coubertin
 Pafnutij Czebyszow

D 

 John Dalton (1766–1844) – angielski chemik.
 Charles Darwin – biolog brytyjski, twórca teorii ewolucji.
 Jefferson Davis – prezydent Stanów Konfederacji.
 Richard Dedekind
 Charles Dickens – pisarz brytyjski.
 Benjamin Disraeli – brytyjski polityk.
 Gaetano Donizetti – włoski kompozytor.

E 
 Thomas Alva Edison – wynalazca
 Fryderyk Engels

F 
 Michael Faraday
 Franciszek Józef I (1830–1916) – cesarz Austrii i król Węgier.

G 

 Évariste Galois (1811–1832) – francuski matematyk.
 Carl Friedrich Gauss
 William Ewart Gladstone – brytyjski polityk – liberał.
 Johann Wolfgang Goethe – pisarz niemiecki.
 Ulysses Grant – generał wojsk Unii podczas Wojny Secesyjnej, osiemnasty prezydent Stanów Zjednoczonych.

H 
 Karl Ludwig von Haller – szwajcarski konserwatywny myśliciel polityczny.
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel – filozof niemiecki.
 Theodor Herzl – założyciel syjonizmu.
 David Hilbert
 Henryk Sienkiewicz – polski noblista, powieściopisarz.
 Victor Hugo (1802–1885) – pisarz francuski epoki romantyzmu.

K 
 Robert Koch
 Ernst Eduard Kummer

L 
 Robert E. Lee – generał wojsk Konfederacji podczas Wojny Secesyjnej.
 Aleksander Lesser
 Abraham Lincoln
 Joseph Lister

Ł 
 Nikołaj Łobaczewski

M 

 Jan Matejko – polski malarz.
 Karol Marks – niemiecki filozof i socjolog.
 Henri Meilhac
 Klemens von Metternich – kanclerz Austrii.
 Giacomo Meyerbeer
 Adam Mickiewicz – poeta polski.
 Édouard Manet – malarz francuski.
 Claude Monet – malarz francuski.
 Stanisław Moniuszko – kompozytor polski.
 Giuseppe Mazzini

N 

 Napoleon Bonaparte – cesarz Francuzów.
 Florence Nightingale – twórczyni nowoczesnego pielęgniarstwa.
 Friedrich Nietzsche – filozof niemiecki.
 Alfred Nobel – wynalazca dynamitu.

O 
 Jacques Offenbach

P 
 Ignacy Jan Paderewski – pianista, kompozytor, działacz niepodległościowy i polityk polski.
 Emmeline Pankhurst – brytyjska sufrażystka.
 Ludwik Pasteur – francuski lekarz i odkrywca.
 Edgar Allan Poe – pisarz i poeta amerykański.
 Pierre-Joseph Proudhon – socjalista francuski.
 Bolesław Prus – właśc. Aleksander Głowacki pisarz polski.

R 
 Gioacchino Rossini – włoski kompozytor.
 Georg Friedrich Bernhard Riemann
 Arthur Rimbaud – poeta francuski; symbol XIX rebelii.

S 

 Eugène Scribe
 George Bernard Shaw – brytyjski dramaturg.
 Friedrich Schleiermacher – filozof i teolog niemiecki.
 Arthur Schopenhauer – filozof niemiecki.
 Franz Schubert – kompozytor austriacki.
 Hermann Schwarz
 Henryk Sienkiewicz – polski pisarz.
 Juliusz Słowacki (1809–1849) – polski pisarz romantyzmu.
 Herbert Spencer – brytyjski liberał, filozof i myśliciel polityczny.
 George Stephenson – brytyjski konstruktor maszyn parowych.

T 

 Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord francuski biskup i polityk.
 Nikola Tesla serbski wynalazca, poeta i malarz. Twórca koncepcji generowania i wykorzystania prądu przemiennego.
 Alexis de Tocqueville – francuski autor polityczny, liberał.
 Romuald Traugutt – oficer rosyjski, potem powstaniec polski.
 Mark Twain (1835–1910) – pisarz amerykański.
 Richard Trevithick – angielski wynalazca.

V 
 Giuseppe Verdi
 Juliusz Verne – francuski pisarz, ojciec literatury Science fiction.

W 

 Richard Wagner – kompozytor niemiecki.
 Alfred Russel Wallace
 Herbert George Wells – pisarz brytyjski (science fiction).
 Aleksander Wielopolski – polski polityk konserwatysta.
 Wiktoria (królowa)
 Oscar Wilde – dramaturg brytyjski (irlandzki).
 Józef Wybicki (1747–1822) – polski pisarz, polityk, autor słów „Pieśni Legionów Polskich we Włoszech”.

Z 
 Ludwik Zamenhof

Zobacz też

Przypisy 

19