alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Opt-outsysteem

Een opt-outsysteem houdt in dat betrokkenen niets hoeven te doen om mee te doen aan een regeling, maar de mogelijkheid hebben ervan af te zien.

Spam
Het opt-outsysteem is een controversieel systeem voor het op grote schaal verzenden van periodieke e-mail. Het houdt in dat de e-mail zonder toestemming vooraf wordt toegestuurd, terwijl de ontvanger kan aangeven het betreffende periodiek voortaan niet meer te willen ontvangen.

De tegenstanders van het opt-outsysteem hanteren de volgende argumenten:
 Veel internetgebruikers vinden het onwenselijk dat e-mail op grote schaal ongevraagd wordt toegestuurd. Dergelijke e-mail staat bekend als spam en is een bron van ergernis voor veel internetgebruikers.
 Het opt-outsysteem wordt in de praktijk veel gehanteerd door directmarketingbedrijven die onzorgvuldig omgaan met de afmeldingen. Sommige spammers zien de afmelding als een bevestiging dat het e-mailadres actief gebruikt wordt, waardoor het op de adresmarkt in waarde stijgt en nog meer spam naar dat adres gestuurd zal worden.
 In verband met het wereldwijde karakter van e-mail en de lage kosten voor de verzenders zou elke internetgebruiker die geen commerciële reclame wil ontvangen elk van zijn e-mailadressen bij bijna elk bedrijf in de wereld moeten afmelden. Dat is uiteraard volstrekt ondoenlijk.

De voorstanders van het opt-outsysteem, voornamelijk directmarketingbedrijven, beroepen zich onder meer op de vrijheid van meningsuiting.

Het opt-outsysteem wordt voornamelijk gebruikt voor het toesturen van commerciële reclame. Het opt-outsysteem wordt geïplementeerd door listserversoftware.

De tegenhanger van het opt-outsysteem is het opt-insysteem, waarbij de ontvanger vooraf toestemming moet geven voor het toesturen van de e-mail. In Nederland is wetgeving in de maak die die communicatie voor directmarketingdoeleinden via e-mail onderwerpt aan het opt-insysteem (zie het onderwerp spam).

Zie ook
 Opt-insysteem

Computernetwerk
Formatie

Kabinetsformatie in Nederland, het proces van het samenstellen van een regering in Nederland
 Regeringsformatie (België), het proces van het samenstellen van een regering in België
 Formatie (taalkunde), resultaat van woordvorming door samenstelling of afleiding
 Formatie (sociografie), concept in de sociografie
 Opstelling van spelers
 Formatievlucht, groep vliegtuigen die dicht bij elkaar vliegen
 Formatie (militair), militaire groepsindeling van bepaalde grootte en met een bepaalde opstelling
 Formatie (scouting), verwant van de militaire formatie bij scouting
 Formatie (voetbal), concept in het voetbal (bijvoorbeeld de 4-3-3-opstelling)
 Formatie (dammen), schijvenopstelling in een dampartij
 Formatie (schaken), een opstelling in een schaakpartij, meestal doelend op de pionnenstructuur

Natuurwetenschap 
 Formatie (stratigrafie), geologische gesteente-eenheid
 Formatie (vegetatiekunde), vegetatiekundige eenheid

Podiumkunst 
 Muziekgroep ofwel formatie
 Formatiedans, dans uitgevoerd in een formatie

Zie ook 
 Vorming (doorverwijspagina)
 Vorm (doorverwijspagina)
1369

Het jaar 1369 is het 69e jaar in de 14e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
januari
 9 - Hertog Eduard van Gelre trouwt officieel met de tienjarige Catharina van Beieren. Het feitelijke huwelijk zal later worden gevierd.

maart
 14 - Slag bij Montiel: Hendrik van Trastamara, gesteund door Bertrand du Guesclin, verrast het leger van Peter I van Castilië en jaagt het op de vlucht. Als enkele dagen later Peter door Hendrik gevangen genomen en gedood wordt, is de Castiliaanse Burgeroorlog voorbij en wordt Hendrik de nieuwe koning.

juni
 19 - Filips de Stoute, hertog van Bourgondië en zoon van koning Jan II van Frankrijk, bijgenaamd de Goede, huwt te Gent met Margaretha van Male, de enige erfgename van de graaf van Vlaanderen, Lodewijk van Male.
zonder datum
 Karel V neemt Aquitanië in beslag, waardoor de Honderdjarige Oorlog opnieuw oplaait.
 Neuenhaus verkrijgt stadsrechten.

Opvolging 
 Ayutthaya - Ramathibodi I opgevolgd door Ramesuan
 Baden-Hachberg - Hendrik IV opgevolgd door zijn zoon Otto I
 Brunswijk-Wolfenbüttel - Magnus I opgevolgd door zijn zoon Magnus II
 Castilië - Peter I opgevolgd door zijn halfbroer Hendrik II
 Cyprus - Peter I opgevolgd door zijn zoon Peter II
 Hanau - Ulrich III opgevolgd door Ulrich IV
 Mantua - Guido Gonzaga opgevolgd door Luigi II Gonzaga
 Vietnam - Du Tong opgevolgd door zijn zoon Nhat Le

Afbeeldingen

Geboren 
 Clemens VIII, tegenpaus (1423-1429)
 Hendrik IX van Lubin, Pools edelman
 Muzio Attendolo, Italiaans militair
 Johannes Hus, Boheems reformator (jaartal bij benadering)

Overleden 
 17 januari - Peter I (40), koning van Cyprus (1358-1369)
 23 maart - Peter I (34), koning van Castilië (1350-1369)
 5 april - Bartholomew de Burghersh, Engels edelman
 8 april - Hendrik V de IJzeren (~49), Silezisch edelman
 juli - Nicolaas van Autrecourt, Frans filosoof
 14 augustus - Filippa van Henegouwen (55), echtgenote van Eduard III van Engeland
 17 september - Blanche van Lancaster (24), Engels edelvrouw
 3 oktober - Margaretha van Tirol (~51), Duits edelvrouw
 4 november - Robert d'Ufford (71), Engels edelman
 13 november - Thomas de Beauchamp (56), Engels edelman
 28 december - Jan I van Egmond, Hollands edelman
 31 december - John Chandos, Engels ridder
 Agnes Randolph (~57), Schots edelvrouw
 Beatriz (~16), Castiliaans prinses
 Hendrik IV van Hachberg, Duits edelman
 James Audley, Engels ridder
 Magnus I van Brunswijk (~65), Duits edelman
 Ramathibodi I, koning van Ayutthaya (~55), koning van Ayutthaya (1350-1369)
 Rutger Raitz, Duits ridder
 Steven II van Wisch, Gelders edelman
 Vitale da Bologna, Italiaans schilder
 Wenceslaus van Falkenburg, Silezisch edelman
 Willem van Lüneburg (~69), Duits edelman
 Ibn Battuta, Marokkaans reiziger (jaartal bij benadering)

Jaar
Spaanse euromunten

De Spaanse euromunten hebben drie verschillende ontwerpen voor de drie series munten. De serie van 1, 2 en 5 cent is ontworpen door Garcilaso Rollán, de serie van 10, 20 en 50 cent door Begoña Castellanos en de twee grootste munten door Luis José Diaz. Alle munten vertonen de twaalf sterren van de EU en het jaartal dat de munt geslagen is.

Ontwerp

Spaanse euromunten (1999-2009)

Spaanse euromunten (2010 - 2014) 
In 2010 heeft Spanje zijn muntontwerp aangepast, om te kunnen voldoen aan de richtlijnen voor de nationale zijde.

Spaanse euromunten (2015 - heden) 
In 2015 heeft Spanje zijn muntontwerp aangepast, omdat koning Felipe VI aan de macht kwam. Dit geldt echter alleen voor de €1- en €2-munten die het portret van koning Felipe VI dragen.
De munten van € 0,01 t/m € 0,50 zijn onveranderd gebleven.

Herdenkingsmunten van € 2 
Spanje heeft vanaf 2010 de gewoonte om elk jaar een munt te slaan met als afbeelding een Spaans werelderfgoed, welke op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat.

 Herdenkingsmunt van 2005: 400-jarig bestaan van de eerste editie van Miguel de Cervantes' El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha
 Herdenkingsmunt van 2007: Gemeenschappelijke uitgifte naar aanleiding van de 50ste verjaardag van het Verdrag van Rome
 Herdenkingsmunt van 2009: Gemeenschappelijke uitgifte naar aanleiding van de 10de verjaardag van de Europese Economische en Monetaire Unie
 Herdenkingsmunt van 2010: Het historische centrum van Córdoba
 Herdenkingsmunt van 2011: Alhambra, Generalife en Albaicín, Granada
 Herdenkingsmunt van 2012: Gemeenschappelijke uitgifte naar aanleiding van de 10de verjaardag van de invoering van de euro
 Herdenkingsmunt van 2012: Kathedraal van Burgos
 Herdenkingsmunt van 2013: Klooster en plaats van het Escorial, Madrid
 Herdenkingsmunt van 2014: Werken van Gaudí
 Herdenkingsmunt van 2014: Dubbelportret Juan Carlos I en Felipe VI
 Herdenkingsmunt van 2015: Grot van Altamira en de paleolithische grotkunst van Noord-Spanje
 Herdenkingsmunt van 2015: Gemeenschappelijke uitgifte naar aanleiding van het 30-jarig bestaan van de Europese vlag
 Herdenkingsmunt van 2016: Oude stad Segovia en aquaduct
 Herdenkingsmunt van 2017: Monumenten van Oviedo en het Koninkrijk Asturië
 Herdenkingsmunt van 2018: Santiago de Compostella (oude stad)
 Herdenkingsmunt van 2018: 50ste verjaardag van Koning Felipe VI
 Herdenkingsmunt van 2019: Oude stad Ávila met de kerken buiten de Muren
 Herdenkingsmunt van 2020: Mudéjararchitectuur van Aragón
 Herdenkingsmunt van 2021: Historische stad Toledo
 Herdenkingsmunt van 2022: Nationaal park Garajonay
 Herdenkingsmunt van 2022: 500ste verjaardag van de voltooiing van de eerste zeilreis rond de wereld
 Herdenkingsmunt van 2022: Gemeenschappelijke uitgifte naar aanleiding van het 35-jarig bestaan van het ERASMUS-programma
 Herdenkingsmunt van 2023: Oude stad Cáceres
 Herdenkingsmunt van 2023: Voorzitterschap Europese Unie

Externe links
 Europese Centrale Bank
 Banco de España
 Fábrica Nacional de Moneda y Timbres (FNMT) / Real Casa de la Moneda (Koninklijke Munt van Spanje)

Economie van Spanje
Euromunten per land
68

Het jaar 68 is het 68e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
 9 juni - In Rome wordt keizer Nero na een 14-jarig schrikbewind door de Senaat afgezet en ter dood veroordeeld door geseling. Hij vlucht de stad uit en pleegt daarop zelfmoord. Na 95 jaar komt er een einde aan de Julisch-Claudische dynastie.
 Servius Sulpicius Galba (r. 68-69) wordt uitgeroepen tot eerste princeps (keizer) in het Vierkeizerjaar en krijgt de erkenning van de pretoriaanse garde.

Europa
maart - Gaius Iulius Vindex, gouverneur van Gallia Lugdunensis, leidt een opstand tegen het corrupte bewind van Nero en krijgt steun van de lokale bevolking die zich onderdrukt voelt. Hij verzamelt een legermacht (ca. 100.000 man) en verovert Lugdunum (huidige Lyon).
april - Sulpicius Galba wordt in Cartagena uitgeroepen tot imperator en krijgt de eretitel: Legatus Senatus Populique Romani ("Legatus van de Senaat en het Romeinse volk"). Hij mobiliseert een expeditieleger met auxilia (hulptroepen). Marcus Salvius Otho, gouverneur van Hispania Lusitania, sluit een alliantie met Galba.
mei - Het Romeinse leger (4 legioenen) onder bevel van Lucius Verginius Rufus, verslaat na mislukte onderhandelingen bij Vesontio het opstandige leger van Vindex. De legionairs bieden Rufus tot driemaal toe het principaat aan, dit wordt door hem geweigerd.

Afrika
 Lucius Clodius Macer, gouverneur van Africa, komt in opstand tegen Nero en verovert Carthago. Hij bezet de handelshaven die voor de toevoer van graan uit Noord-Afrika van levensbelang is voor Rome.

Palestina
 Titus Flavius Vespasianus onderdrukt de Joodse opstand in Galilea en belegert Jericho op de Westelijke Jordaanoever.

Geboren 
 Salonina Matidia, nichtje van keizer Trajanus (overleden 119)

Overleden 
 9 juni - Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero), keizer van het Romeinse Keizerrijk
mei - Gaius Iulius Vindex, Romeinse senator en gouverneur van Gallia Lugdunensis

00
Kaval

Een kaval is een blaasinstrument dat op de Balkan en op het Turkse platteland veel gebruikt wordt, vooral door herders. Het bestaat uit een cilindrische rechte open buis met zeven toongaten, en een voor de duim. Het wordt bespeeld door het instrument onder een hoek van ca. 45 graden aan de lippen te zetten, en zelf de luchtstroom op de scherpe rand te mikken. Het kost wat moeite om voor het eerst geluid hieruit te krijgen.
De meeste kavals staan in D, maar er zijn ook andere stemmingen.

Zoals meer blaasinstrumenten heeft ook de kaval naast de toongaten aan het uiteinde nog een aantal extra gaten waarmee de akoestische impedantie geleidelijker verloopt van het instrument naar de omringende lucht.

De klankkleur van een kaval is een beetje vergelijkbaar met een dwarsfluit, zij het dat de kaval nog wat 'heser' is.

Het dorpje Erikbelen, in de Turkse provincie Tokat, dicht bij de stad Başçiftlik, is beroemd om de daar gemaakte kavals.

Externe link 
 beluister de Kaval

Fluit
Volksinstrument
Gdulka

Een gdulka of gadoelka (Bulgaars: Гъдулка) is een Bulgaarse knieviool. Drie snaren worden als melodiesnaar gebruikt; de overige 10 zijn resonantiesnaren en worden in de toonladder(s) gestemd. Een gdulka heeft hierdoor een ingebouwde nagalm. De gdulka wordt doorgaans als melodie-instrument in Bulgaarse volksmuziek toegepast.

In tegenstelling tot een viool worden de snaren niet tegen de toets gedrukt om de snaar te verkorten (en dus een hogere toon te krijgen), maar worden de nagels tegen de snaar gedrukt.

Op de kam liggen de drie melodiesnaren A, E, a terwijl de resonantiesnaren b, cis, d, e, fis, g, gis, a, b', cis' daaronder door gaatjes in die kam lopen. De kam rust aan een kant op het bovenblad, aan de andere kant via een houten steun, vergelijkbaar met een stapel in een viool, op het achterblad.

De stemming van het instrument maakt dat vooral in toonsoorten met kruisen gespeeld zal worden: D, A en E grote terts, b, fis en cis kleine terts plus een aantal zigeunertoonladders.

De strijkstok is wat primitiever dan bij de moderne strijkinstrumenten en wordt onderhands vastgehouden.

Zie ook
 Viola d'amore
 Kretenzische lyra

Muziek in Bulgarije
Strijkinstrument
Volksinstrument
Banjo

Een banjo is een instrument uit een reeks snaarinstrumenten met doorgaans stalen snaren en fretten waarbij de kam rust op een strak gespannen vel (tegenwoordig meestal van kunststof). Deze constructie bezorgt de banjo zijn karakteristieke geluid; het zorgt ervoor dat de energie die bij het bespelen van de snaren wordt toegevoerd zeer snel weg kan en derhalve een kort maar hard geluid produceert.

Het instrument en de naam is afgeleid van de banjar, een Afrikaans snaarinstrument.

Banjo's zijn er in soorten en maten en allerlei stemmingen.
 5-snarige of bluegrassbanjo
 Plectrumbanjo
 Tenorbanjo
 Mandolinebanjo
 Gitaarbanjo
 Ukelelebanjo

Er bestaan een aantal hybride instrumenten waarbij de banjo is 'gekruist' met een ander snaarinstrument. Meestal betreft het hier een combinatie van de klankkast van een banjo (vaak met resonator) met de hals van een ander instrument. Deze waren vooral populair in de eerste decennia van de twintigste eeuw en ontstonden waarschijnlijk om het bespelers van andere instrumenten mogelijk te maken gebruik te maken van het penetrante banjogeluid toen elektrische versterking nog niet beschikbaar was. 

Banjo's hebben een tamboerijn-achtige romp die bestaat uit een ronde klankkast die aan de voorkant bespannen is met plastic of kalfsleer. De meeste banjo's worden bespeeld met een plectrum, maar bespelen met de vingers (gitaarbanjo, bluegrassbanjo) gebeurt ook wel. Banjo's worden vaak gebruikt in ragtime, bluegrass en traditionele jazzmuziek.

Sommige banjo's hebben een resonator op de achterkant van de cilinder of een slagplaat aan de voorkant.

Hoofdzakelijk in de Verenigde Staten is er nog een stroming van spelers die nylon-, of soms zelfs darmsnaren prefereert. De instrumenten worden in dat geval ook zonder fretten gemaakt.

In Nederland wordt eenmaal per jaar het Jazz Banjo Festival gehouden. Dit festival promoot de tenor (4 snarige banjo) die hoofdzakelijk in jazz- en dixielandorkesten wordt gebruikt.

Zie ook 
 Shamisen, een Japans traditioneel instrument en voorloper van de banjo
Dubbelkorig snaarinstrument

Een dubbelkorig snaarinstrument is een snaarinstrument waarvan de snaren dubbel uitgevoerd zijn. Dat wil zeggen, dat er naast elke snaar een snaar met een gelijke lengte, dikte en spanning is geplaatst. Die twee snaren worden bespeeld als één snaar. In plaats van twee snaren met een gelijke toonhoogte, kan er ook een octaaf verschil tussen zitten, dan is één of meer van de factoren lengte, dikte of spanning anders. Door de dubbele snaren ontstaat een gewenste zweving.

Veel met plectrum bespeelde snaarinstrumenten zijn dubbelkorig, of zelfs tripelkorig zoals de laagste snaren van de saz. Dit betekent dat met het plectrum twee snaren die gelijk of in octaven gestemd zijn tegelijk worden aangeslagen.

Viersnarige dubbelkorige instrumenten hebben dus 8 snaren.
Met één op- of neergaande beweging over alle snaren worden 4 verschillende tonen geproduceerd. Een snelle, herhalende op- en neergaande beweging geeft een tremolo.

Ook de twaalfsnarige gitaar is een dubbelkorig snaarinstrument.

De Amerikaanse noiserockband Sonic Youth speelt hoofdzakelijk met omgestemde dubbel- of tripelkorige gitaren. Tevens stemmen ze deze duo's of trio's vaak niet compleet zuiver, waardoor er door interferentie een snelle zwevingstrilling ontstaat die lijkt op een chorus. Dit verschijnsel wordt beating genoemd.

Dubbelkorige snaarinstrumenten
12-snarige gitaar
Bouzouki
Luit
Mandoline
Piano (van laag naar hoog: in de laagste bassen enkelkorig, dan dubbelkorig, vanaf het middenregister driekorig)
Portugese gitaar
Saz

Zie ook
 Chorus (geluidseffect)
 Koor van snaren (met name in de pianobouw)
 Off-key

Snaarinstrument
Plectrum

Een plectrum (meervoud: plectrums of plectra) is een plat stukje plastic, been of ander materiaal dat tussen duim en wijsvinger wordt gehouden en waarmee de snaren van een tokkelinstrument zoals een banjo, mandoline of gitaar kunnen worden aangeslagen. De tiende-eeuwse Byzantijnse encyclopedie Suda stelt dat het plectrum in de 6e eeuw v.Chr. is uitgevonden door de Griekse lierdichteres Sappho.

Plectrums worden gemaakt in allerlei vormen, kleuren en diktes. Het langwerpige plectrum hiernaast wordt gebruikt voor een saz. Tegenwoordig is een plectrum meestal van kunststof, maar ook houten en stenen plectrums worden gebruikt. Vroeger werden zij onder andere van schildpadschild vervaardigd. De dikte varieert tussen de 0,38 en 3 millimeter; een specifieke grootte is niet te geven. De keuze voor een plectrum zal mede afhangen van de manier van spelen.

Geluid van een plectrum 
Spelen met een plectrum geeft een ander geluid dan met de vingertoppen. Met een plectrum is het contrast in de tonen groter en het geluid is helderder.

Muziekinstrumentonderdeel
Gitaaraccessoires
Snaarinstrument

Een snaarinstrument of chordofoon is een muziekinstrument waarbij het geluid veroorzaakt wordt door het trillen van een of meer snaren. In het algemeen wordt het geluid van de trillende snaar ondersteund door een klankkast of resonator. De snaarinstrumenten vormen een van de groepen muziekinstrumenten in de Hornbostel-Sachs indeling.

Snaarinstrumenten kunnen ingedeeld worden op basis van de constructie en de speelwijze. Verder is er een onderverdeling te maken in akoestische instrumenten en elektrische instrumenten die gebruikmaken van elektrische pick-ups.

Indeling op basis van constructie 
 Luitachtigen  Bij deze instrumenten liggen de klankkast en de hals in elkaars verlengde; de snaren lopen evenwijdig aan de kast, zoals bij een gitaar.
 Harpachtigen  Bij deze instrumenten staat het vlak waarin de snaren liggen loodrecht op de klankkast. Tot de harpachtigen horen de harp en de lier. 
 Citers  Dit zijn snaarinstrumenten zonder hals, zoals de piano.

Indeling op basis van speelwijze 

Snaarinstrumenten kunnen worden onderverdeeld aan de hand van de manier waarop de snaren in trilling worden gebracht. Bij luitachtigen kan dat zijn door middel van strijken (bijvoorbeeld een viool) of tokkelen (bijvoorbeeld een gitaar). Bij de citers worden de snaren tot klinken gebracht door ze aan te slaan (bijvoorbeeld een piano).

Gestreken luitachtigen: strijkinstrumenten 
De meeste strijkinstrumenten worden bespeeld met een strijkstok (zoals de naam al doet verwachten), maar niet alle strijkinstrumenten zijn ook snaarinstrumenten (zingende zaag, glasharmonica)

Getokkelde luitachtigen: tokkelinstrumenten 
Tokkelinstrumenten worden bespeeld met behulp van een plectrum of de vingernagels of 'geplukt' met de hand/vingers

Ook de contrabas wordt in niet-klassieke muziek meestal geplukt.

Citers 
Deze worden vaak met behulp van mallets of hamertjes of anderszins gemechaniseerd bespeeld, maar vaak ook met de vingers.

Er zijn ook gestreken varianten, waarbij (enkele) snaren via een mechaniek met knoppen ingekort worden:
 Draailier — Nyckelharpa (Zweden)
Bij de draailier worden de snaren gestreken door een ronddraaiende houten schijf die met hars is ingewreven, bij de nyckelharpa met een strijkstok.
Idiofoon

Een idiofoon ('zelfklinkend', van het Oud-Griekse ἴδιος, ídios‚ zelf, en φωνή, phōnḗ, klank, toon) is een muziekinstrument dat bestaat uit een of meer elementen die gemaakt zijn van materiaal dat van nature klankrijk is, en die door de eigen trilling de klank voortbrengen, zonder gebruik van luchtstroming (zoals bij de aerofonen), snaren (chordofonen), membranen (membranofonen), of elektronica (elektrofonen).

Een deel van de idiofonen is geschikt voor melodiespel; ze hebben een benoembare duidelijke toonhoogte. De trillingspatronen van een toonzuivere idiofoon zijn chladni-patronen.

De idiofonen vormen een van de vijf hoofdgroepen voor de indeling van muziekinstrumenten gebaseerd op de manier waarop het geluid wordt voortgebracht. 

Idiofonen met een benoembare toonhoogte:

Idiofonen zonder vastgelegde toonhoogte:

Idiofone voorwerpen:
 Slinky
 Drukveer
Membranofoon

Een membranofoon is een muziekinstrument waarbij het geluid wordt geproduceerd door een gespannen vel (membraan) in trilling te brengen. Membranofonen vormen een van de vier oorspronkelijke groepen in de classificatie van muziekinstrumenten door Sachs-Hornbostel.
De trilling kan worden veroorzaakt door:
 geslagen membranofonen (21); trommels, waarop wordt geslagen met een stok of met de hand
 direct geslagen (211); diverse typen trommen; dit is veruit de grootste groep
 indirect geslagen (212); ratels
 geplukte membranofonen (22); het geluid van het trommelvel wordt veroorzaakt door een snaar die tegen het vel klettert
 gewreven membranofonen (23); geluid veroorzaakt door wrijven of strijken, zoals op een foekepot
 geblazen membranofonen (24); zingen of blazen op mirlitons, zoals de kazoe
 niet geclassificeerde membranofonen (25)

De trillingspatronen in een membraan zijn Chladni-patronen

 
Slaginstrument
Elektrofoon

Elektrofonen zijn muziekinstrumenten die hun geluidopwekking danken aan elektronica. Veel moderne elektrofonen worden bespeeld met een klavier dat informatie over de te spelen toon levert aan een computer.

Geschiedenis

Eind 19e, begin 20e eeuw
Diverse instrumenten worden genoemd als "eerste" elektronisch instrument, de waarheid is dat men afhankelijk van de visie en definitie, telkens een ander instrument kan aanduiden. Een belangrijk vroeg elektronisch instrument was het Teleharmonium of Telharmonium, ontwikkeld door Thaddeus Cahill in 1897. Het gebruik van het Teleharmonium werd echter om eenvoudige redenen gehinderd: het instrument woog zeven ton en was zo groot als een goederenwagon. In 1913 ontwierp de futurist Luigi Russolo elektronische machines. Als een van de eerste praktische elektronische instrumenten wordt de Theremin genoemd, uitgevonden door professor Léon Theremin omstreeks 1919-1920. Een ander vroeg elektronisch instrument was het Ondes-Martenot, dat door onder anderen Olivier Messiaen werd gebruikt in de Turangalîla-Symfonie, en ook door andere vooral Franse componisten, zoals André Jolivet.

In Nederland ontwierp Daniël Ruyneman een "electrophoon" met het geluid van belletjes, die hij gebruikte in zijn composities Hieroglyphen (1918) en Symphonie brève (1929). Doordat het instrument in 1940 verloren ging bij het bombardement op Rotterdam, is de constructie onbekend. Ruyneman gaf zelf aan dat zijn electrophoon vervangen kon worden door een vibrafoon.

Instrumenten
Digitale piano 
Drumcomputer 
Hammondorgel
Intonarumori (Luigi Russolo)
Elektronisch orgel
Ondes-Martenot
Sampler 
Synthesizer 
Theremin 
Vocoder
Keyboard
Modulin (Wintergatan)
Mellotron
Elektrotheremin

Zie ook
MIDI
Sequencer 
Elektronische muziek
Clavecin Electrique

Externe links 
 120 jaar Elektronische Muziek
Balalaika

Een balalaika (Russisch: балалайка) is een typisch Russisch snaarinstrument met een driehoekige klankkast en drie snaren. De balalaika werd in Rusland al eeuwen bespeeld en dook rond 1700 reeds op, maar werd door Vassili Andrejev, een Russische muzikant-musicoloog, aan het eind van de 19e eeuw 'herontdekt.'

Andrejev ontwikkelde de balalaika en, minstens even belangrijk, modificeerde het naar een wat toegankelijker instrument en ontwikkelde nieuwe speelstijlen. Daarnaast ontwierp hij een complete familie van balalaika's, waarvan op dit moment vier leden gebruikt worden. De balalaikafamilie bestaat uit:
 de prime-balalaiaka (sopraan): het 'lead'-instrument van de familie. Deze bestaan ook in een zessnarige versie, waarbij de snaren gewoon gedubbeld worden.
 de altbalalaika (een octaaf lager).
 de basbalalaika (vergelijkbaar met de cello). De basbalalaika steunt op een pin in een van de hoeken en wordt met een groot vetleren plectrum bespeeld.
 contrabasbalalaika (vergelijkbaar met de contrabas uit de vioolfamilie). Ook deze steunt met een van zijn hoeken op een pin en wordt met een leren plectrum bespeeld.

Minder gebruikelijk zijn de piccolobalalaika (boven de prime) en de secundbalalaika, die tussen prime- en altbalalaika in zit.
De tenorbalalaika zit weer lager dan de alt, en hoger dan de bas. Het experimenteren met stemmingen leidt tot extra namen.

Balalaika's werden in onderstaande afmetingen gemaakt:
{| class="wikitable"
! Naam !! lengte !! gebruikelijke stemming
|-
| descanta || 46 || E5 E5 A5
|-
| piccolob || 61 || B4 E5 A5
|-
| primec || 66-69 || E4 E4 A4
|-
| secundc,d || 68-74 || A3 A3 D4
|-
| altc || 81 || E3 E3 A3
|-
| tenora || 91-97 || A2 A2 D3
|-
| basc || 104 || E2 A2 D3
|-
| contrabasb,c || 130-165 || E1 A1 D2
|}

 a - in onbruik geraakt
 b - zeldzaam
 c - gebruikt in het moderne balalaika orkest
 d - secundas zijn vaak prim balalaikas die lager gestemd zijn

De normale stemming is dat twee van de drie snaren hetzelfde gestemd zijn, en de derde een kwart hoger, bijvoorbeeld de prime-balalaika: e1-e1-a1 of de balalaika wordt in drie verschillende tonen gestemd als opstapeling van kwarten, bijvoorbeeld de piccolo-balalaika: b1-e2-a2.
Alle balalaika's worden met een plectrum bespeeld, behalve de prime, die wordt met de blote vingers bespeeld. De speler heeft hier een variëteit aan rechterhandtechnieken tot zijn beschikking, waarmee hij aan zijn instrument een scala aan klanken kan ontlokken. Leden van de Noorse pop/folk band Katzenjammer bespelen de contrabasbalalaika met de blote vingers.

In het westen wordt de balalaika in de eerste plaats als een volksinstrument gezien. In Rusland en Oekraïne denkt men daar anders over: men ziet het daar als een volwaardig instrument dat de concurrentie met de viool aan zou moeten kunnen. Eduard Tubin (Zweeds, maar afkomstig uit Estland) componeerde een concert voor balalaika en orkest (1963/64).

Zie ook
 Domra

Tokkelinstrument
Volksinstrument
Herodes

De naam Herodes is Grieks voor heldenkind.

Het is een veelvoorkomende naam binnen de Herodiaanse dynastie, die in de Romeinse tijd heerste over het Joodse land:
 Herodes I de Grote (ca. 63–4 v.Chr.), koning van (delen van) Palestina (37–4 v.Chr.), volgens de Bijbel tijdens de kindermoord te Bethlehem.
 Diens zonen:
 Herodes Antipas, koning (tetrarch) van 4 v.Chr. – 39 n.Chr., dus volgens de Bijbel ten tijde van Jezus' dood en opstanding.
 Herodes Archelaüs ethnarch (4 v.Chr. – 6 n.Chr.) van Judea en Samaria.
 de tetrarch Filippus, die in sommige secundaire bronnen Herodes Filippus wordt genoemd.
 Andere leden van de dynastie:
 Herodes Agrippa I (10 v.Chr. – 44 n.Chr.), kleinzoon van Herodes I en neef van Antipas, koning over delen van het rijk van Herodes I en vanaf 41 over het gehele grondgebied, wordt genoemd in het Bijbelboek Handelingen.
 Herodes Agrippa II (27–92), zoon van Herodes Agrippa I, koning (50–92) van delen van Palestina en Libanon.
 Herodes Filippus, de vader van Salomé
 Herodes van Chalkis, de broer van Herodes Agrippa I
 Herodes, de kleinzoon van Herodes van Chalkis (de zoon van Aristobulus en Salomé)

Anderen met de naam Herodes:
 Tiberius Claudius Atticus Herodes (65-137), gouverneur van Judea en de vader van Herodes Atticus.
 Herodes Atticus (101–177), Grieks-Romeins schrijver.
Ionsterkte

De ionsterkte van een oplossing van zouten is een gewogen som van de concentraties van alle ionen die aanwezig zijn, gewogen met het kwadraat van de ionlading: 

Hierbij zijn de  de lading en de  de molaire concentratie van de ionen, van de verschillende zouten.

De ionsterkte is een maat die in de fysische chemie gebruikt wordt om aan te geven hoe sterk een oplossing afwijkt van een ideaal verdunde oplossing.

De aanwezigheid van geladen opgeloste deeltjes heeft sterk de neiging het thermodynamisch gedrag van het oplosmiddel, bijvoorbeeld water, te veranderen. Hoe hoger de lading  van een ion, hoe sterker deze neiging. Opgeloste moleculen of ionen worden in een oplossing met een hoge ionsterkte sterk van elkaar afgeschermd. Hierdoor is de effectieve concentratie van de oplossing bij hoge ionsterkte lager. Dit kan de kinetiek van een reactie beïnvloeden, maar het evenwicht ervan kan hierdoor ook verschuiven. Dit maakt het lastig om de snelheid van de reactie stelselmatig te onderzoeken afhankelijk van de concentratie van een van de reactanten, omdat de ionsterkte ook verandert als de concentratie daarvan wordt veranderd. Het is wel vaak mogelijk om door het ene ion door een ander van gelijke lading te veranderen de ionsterkte op peil te houden.

Voor veel eigenschappen van oplossingen zoals evenwichtsconstanten van chemische reacties, worden de waarden gegeven geëxtrapoleerd naar een ionsterkte van nul, dat wil zeggen dat de waarden worden gegeven zoals ze gelden in een ideaal verdunde oplossing. Voor sommige eigenschappen kan worden afgeleid hoe ze zich als functie van de ionsterkte gedragen, voor andere eigenschappen moet dit proefondervindelijk worden vastgesteld.

Oplossing
Thermodynamica
Molaliteit

De molaliteit  is een maat voor de concentratie van een oplossing. Zij is gedefinieerd  als het aantal mol opgeloste stof per kilogram oplosmiddel. De eenheid van molaliteit is de molail of de molal (M) . Hierbij geldt: 1 M = 1 mol/kg, een afgeleide eenheid van het SI-stelsel.

Dikwijls ontstaat er verwarring met de molariteit ([A]), het aantal mol opgeloste stof per liter oplossing.

Verband tussen molaliteit en andere concentraties
Het verband tussen molariteit ([A]) en molaliteit (b) is, bij lage concentraties, dus:

 

waarbij ρ de massadichtheid van het oplosmiddel voorstelt.

Bij hogere concentraties moeten we informatie bezitten over de dichtheid van de oplossing zelf om de conversie te kunnen maken, omdat molariteit op het volume van de oplossing (niet: het oplosmiddel) gebaseerd is.

Het rekenen met de molaliteit in plaats van met de molariteit heeft als voordeel dat de molaliteit niet verandert bij verandering van temperatuur en druk. De molariteit verandert wel, omdat het volume temperatuur- en drukafhankelijk is. Als met de molaliteit gerekend wordt, hoeft met deze verandering geen rekening gehouden te worden. De massa van het oplosmiddel blijft immers constant.

Molariteit

Massaconcentratie 

ρ is massadichtheid van oplossing, b molaliteit, en M is molaire massa van oplosmiddel.

Massafractie

Molaire fractie

Zie ook 
Normaliteit
Osmolaliteit

Chemische grootheid
Stoichiometrie
Oplossing
Aerofoon

Een aerofoon is een muziekinstrument dat voor zijn geluidsvoortbrenging een luchtstroom nodig heeft. Bij een aerofoon ontstaat de klank door trillende lucht in een holte; vaak is dit een buis, een zogenaamde boring. Aerofonen vormen een van de vier oorspronkelijke groepen in de classificatie van Sachs-Hornbostel. In dit systeem worden aerofonen als volgt ingedeeld:
 41 - vrije, relatief brede luchtstroom
 411 - voor en achter de trillingsbron ongericht (zweepslag, snorrebot)
 412 - ongerichte luchtstroom achter de trillingsbron (accordeon, harmonium, stem)
 42 - gerichte, smalle luchtstroom:
 421 - pijporgel, fluiten (dwarsfluit, blokfluit)
 422 - rietinstrumenten (hobo, fagot, klarinet, saxofoon, sarrusofoon)
 423 - koperblaasinstrumenten (kornet, hoorn, trombone, trompet, tuba)
 43 - niet-geclassificeerde aerofonen

Veruit de meeste aerofonen zijn blaasinstrumenten. Een pijporgel en een windorgel zijn wel een aerofoon maar geen blaasinstrument. Een snorrebot geeft geluid doordat het wordt rondgeslingerd in de lucht, terwijl er van blazen geen sprake is.
Concentratie (oplossing)

De concentratie of sterkte van een oplossing geeft aan hoeveel stof er is opgelost per hoeveelheid oplossing (of oplosmiddel). Het symbool voor concentratie is c. Concentratie kan uitgedrukt worden als de hoeveelheid opgeloste stof per volume, maar zeker voor meer geconcentreerde oplossingen of bij grote temperatuurverschillen zijn andere definities beter. De sterkte van een suikeroplossing (in een kopje koffie) kan op twee manieren veranderd worden. Toevoeging van meer suiker verhoogt de concentratie, toevoeging van meer koffie verlaagt de sterkte door verdunning. Het is daarbij niet van belang hoe sterk de koffie is in die zin dat de andere stoffen in het mengsel ieder hun eigen, onafhankelijke concentratie hebben.

Relatief begrip
Een concentratie is dus altijd een relatief begrip dat is samengesteld uit twee hoeveelheden, namelijk de hoeveelheid opgeloste stof en de hoeveelheid oplosmiddel. Concentraties kunnen worden uitgedrukt in verschillende grootheden (met bijbehorende eenheden): in massa (kilogram), hoeveelheid stof (mol) en in volume (m3). Ook gemengde vormen komen voor, bijvoorbeeld de opgeloste stof in mol en het oplosmiddel in kilogram. 
Verschillende grootheden die concentratie uitdrukken, zijn:
 in mol:
 molaire concentratie of molariteit (vaak enigszins ten onrechte kortweg 'concentratie' genoemd, mol/L, mol per liter) 
 molaliteit (mol/kg, mol per kilogram)
 in massa: 
 massaconcentratie (kg/L of g/L, kilogram of gram per liter)
 massapercentage (massa%, dimensieloos)
 massafractie (ppm (delen per miljoen, dimensieloos), ppb (delen per miljard, dimensieloos), ppt (delen per biljoen, dimensieloos)
 in volume:
 volumepercentage (volume%, dimensieloos)

Normaliteit is een verouderde grootheid.

Omdat bij hoge concentraties de beschikbaarheid afneemt, gebruikt men in formules soms de chemische activiteit van een stof; bij lage concentraties is deze grootheid getalsmatig gelijk aan de concentratie, behalve dat de activiteit in tegenstelling tot molariteit of molaliteit dimensieloos is.

Dimensieloze concentraties 

De keuze van een concentratiemaat houdt impliciet de keuze van een willekeurig (niet-nul) aftelpunt in. Bijvoorbeeld bij de molariteit is dat een oplossing van 1 mol opgeloste stof in 1 liter oplossing. In de thermodynamica is dat belangrijk omdat concentratie-effecten daar bij voorkeur dimensieloos gemaakt worden door de concentratie uit te drukken als een fractie van deze afteltoestand.

Zie ook 
 evenwichtsconstante
 fractie
 verdunning
 verdunningsreeks
 wet van Fick
Vloeistoffysica
Thermodynamica
Chemische grootheid
Stoichiometrie
Oplossing
1374

Het jaar 1374 is het 74e jaar in de 14e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
 januari - In de Honderdjarige Oorlog wordt een wapenstilstand gesloten.
 9 oktober - De Stormvloed van 1374 richt verwoestingen aan in Zuidwest-Nederland.
 Het Despotaat Angelokastron en Lepanto houdt op te bestaan en wordt bij het Despotaat Arta gevoegd.
 De Meriniden staan Gibraltar af aan Granada.
 Franeker ontvangt stadsrechten.
 Het noordelijke deel van de Gouwe, tussen Schouwen en Dreischor, wordt ingepolderd. De polder Noordschouwe ontstaat.
 De sint-jansziekte wordt voor het eerst beschreven.

Kunst en literatuur 
 Creatiedatum van het enig overgebleven handschrift van de Beatrijs. (jaartal bij benadering).

Opvolging 
 Armenië - Leo VI als opvolger van Constantijn VI
 Pommeren-Stolp - Bogislaw V opgevolgd door Casimir IV
 Orde van Sint-Jan - Raymond Berenger opgevolgd door Robert de Juliac
 Tarente - Filips II opgevolgd door zijn neef Jacob van Baux

Afbeeldingen

Geboren 
 oktober - Margaretha van Bourgondië, echtgenote van Willem VI van Holland
 Diederik X van Kleef, graaf van Mark
 Dragpa Gyaltsen, vorst van Tibet (1385-1432)
 Eleonora Urraca, echtgenote van Ferdinand I van Aragon
 Jan van Beieren, prins-bisschop van Luik (1389-1418) en graaf van Holland (1418-1425)
 Stefan Lazarević, heerser van Servië
 Thomas Holland, Engels edelman

Overleden 
 6 januari - Andreas Corsini (~71), Italiaans bisschop
 12 maart - Go-Kogon (35), tegenkeizer van Japan (Noordelijke Hof) (1352-1371)
 23 april - Bogislaw V van Pommeren (~55), Duits edelman
 19 mei - Sancho (~31), Castiliaans prins
 7 juli - Hendrik IV van Anhalt, Duits edelman
 18 juli - Francesco Petrarca (69), Italiaans schrijver
 september - Johanna van Vlaanderen, Frans edelvrouw
 25 november - Filips II, vorst van Tarente
 1 december - Magnus Eriksson (58), koning van Zweden (1319-1364) en Noorwegen (1319-1355)
 Eleonora van Sicilië (~49), echtgenote van Peter IV van Aragon
 Ibn al-Khatib (~60), Andalusisch schrijver
 Raymond Berenger, grootmeester van de Orde van Sint-Jan
 Guyote van IJsselstein, Nederlands edelvrouw (jaartal bij benadering)

Jaar
Algol

Algol (ster) (beta Persei), een ster in het sterrenbeeld Perseus
 Algol (programmeertaal), een programmeertaal (ALGOrithmic Language)
 Algol 60
 Algol 68
45 v.Chr.

Het jaar 45 v.Chr. is een jaartal in de 1e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 1 januari - Julius Caesar voert de juliaanse kalender in, waarmee de eerste dag van januari voor het eerst Nieuwjaar is.
 De Senaat benoemt Caesar tot dictator voor het leven, imperator (opperbevelhebber) en consul van Rome.
 Einde van de Tweede Burgeroorlog, Caesar bereikt na een veldtocht van 2.400 kilometer Corduba in Zuid-Spanje. Na een korte belegering veroveren de Romeinen de vestingstad Teba.
 Slag bij Munda: Julius Caesar verslaat definitief de Pompeianen (13 legioenen). In de veldslag voert de 18-jarige Gaius Octavianus het bevel over de Romeinse cavalerie.
 Caesar richt op de vlakte van Munda een bloedbad aan onder de vluchtende Pompeianen, ± 30.000 legionairs, waaronder Titus Labienus worden afgeslacht.
 Gnaeus Pompeius wordt gevangengenomen en geëxecuteerd. Sextus Pompeius weet te ontsnappen naar Sicilia en bedreigt met de Romeinse vloot de graanroutes van Rome.
 Julius Caesar breidt het aantal leden van de Senaat uit tot 900 magistraten. Hij ontbindt het Romeinse Legio X en Legio XIII, de veterani krijgen van Caesar land toegewezen in Narbonne (Gallië) en Italia.
 Caesar biedt Marcus Junius Brutus het ambt van proconsul van Macedonië aan. Hij weigert dit voorstel en vormt met Gaius Cassius Longinus een complot.

Balkan 
 Julius Caesar mobiliseert het Romeinse leger (16 legioenen) en laat fortificaties bouwen aan de Donau. In Dacië maakt Boerebista plannen om met de Keltische stammen in opstand te komen.

Geboren 
 Publius Sulpicius Quirinius, Romeins consul en veldheer (overleden 21)
 Wang Mang, keizer van het Chinese Keizerrijk (overleden 23)

Overleden 
 Gnaeus Pompeius Magnus (~75 v.Chr. - ~45 v.Chr.), Romeins veldheer en zoon van Pompeius Magnus (30)
 Marcus Claudius Marcellus (~95 v.Chr. - ~45 v.Chr.), Romeins consul en staatsman (50)
 Titus Labienus (~100 v.Chr. - ~45 v.Chr.), Romeins tribunus en onderbevelhebber van Julius Caesar (55)
 Tullia Ciceronis (~79 v.Chr. - ~45 v.Chr.), dochter van Marcus Tullius Cicero (34)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
Eigen vuur

Eigen vuur (ook vriendelijk vuur of vriendschappelijk vuur) is de munitie die op de eigen partij wordt afgevuurd in een oorlog. De laatste twee termen zijn eufemismen, net als het Engelse friendly fire, hetgeen "vuur van bevrienden" betekent.

De term "eigen vuur" wordt meestal gebruikt wanneer personen onder vuur van de eigen partij zijn, maar kan ook gebruikt worden wanneer men passief is, bijvoorbeeld wanneer men de artillerie in de verte hoort. Ook de term "fratricide" wordt voor "eigen vuur" gebruikt (Latijn: fratricidium: letterlijk en oorspronkelijk "broedermoord").

Oorzaken van eigen-vuur-incidenten kunnen zijn:
 het verkeerd doorgeven van coördinaten voor een bombardement
 onvoldoende coördinatie tussen de onderdelen van de strijdkrachten
 technisch falen, afzwaaiers
 de algemene chaos waarmee elke oorlog gepaard gaat
 opzet

Krijgskunde
1337

Het jaar 1337 is het 37e jaar in de 14e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
mei
 24 - Filips VI van Frankrijk confisqueert het Guyenne en Ponthieu, in handen van Eduard III van Engeland, omdat deze zich niet aan zijn verplichtingen als leenman zou hebben gehouden.
 mei - Koning Eduard III van Engeland geeft opdracht aan Hendrik van Grosmont en Walter Manny om het graafschap Vlaanderen binnen te vallen.

juli
 4 - In Schiedam wordt Willem van Oostervant, zoon van graaf Willem III van Holland en Henegouwen, uitgeroepen tot graaf Willem IV.

november
 november - Slag bij Cadzand: De plunderende Engelsen onder Manny verslaan het garnizoen van Sluis onder Gwijde, zoon van Lodewijk I van Vlaanderen. Gwijde wordt gevangen genomen, en de meeste Vlamingen komen om, maar de Engelsen trekken zich korte tijd later vrijwillig terug.

december
 28 - In Gent vindt een volksvergadering van opstandige burgers plaats onder leiding van Jacob van Artevelde.

zonder datum
 De Universiteit van Angers wordt gesticht.
 Hugh de Audley wordt gecreëerd graaf van Gloucester.
 Graaf Johan van Nassau-Hadamar benoemt zijn uit de geestelijke stand getreden broer Emico II tot mederegent.
 oudst bekende vermelding: Gassel

Kunst 
 Simone Martini: Orsinipolyptiek

Opvolging 
 Augsburg - Ulrich II van Schönegg opgevolgd door Hendrik III van Schönegg
 Holland en Henegouwen - Willem III opgevolgd door zijn zoon Willem IV
 Mali - Mansa Moussa opgevolgd door zijn zoon Mansa Maghan (jaartal bij benadering)
 Namen - Filips III opgevolgd door zijn broer Willem I
 Ratibor - Nicolaas II van Troppau in opvolging van zijn schoonbroer Leszek
 Sicilië - Frederik II opgevolgd door zijn zoon Peter II

Geboren 
 25 februari - Wenceslaus I, graaf en hertog van Luxemburg (1353-1383), echtgenoot van Johanna van Brabant
 Isabella, titulair koningin van Majorca (1375-1403)
 Tello van Trastámara, Castiliaans prins
 Jean Frassoirt, Zuid-Nederlands schrijver (jaartal bij benadering)
 Stefanus III van Beieren, Duits edelman (jaartal bij benadering)
 Wenceslaus, keurvorst van Saksen-Wittenberg (jaartal bij benadering)

Overleden 
 8 januari - Giotto di Bondone (~70), Italiaans kunstschilder en architect
 7 juni - Gwenllian ferch Llywelyn (~54), Welsh edelvrouw
 7 juni - Willem III (~49), graaf van Holland en Henegouwen (1304-1337)
 25 juni - Frederik II (64), koning van Sicilië (1296-1337)
 september - Filips III, markgraaf van Namen (1336-1337)
 september - Hendrik II, graaf van Vianden
 Hendrik van Boxtel, Nederlands edelman (jaartal bij benadering)
 Mansa Moussa, koning van Mali (1312-1337) (jaartal bij benadering)
 Tino di Camaino, Italiaans beeldhouwer (jaartal bij benadering)

Jaar
Pesten

Pesten (kaartspel)
 Pesten (gedrag)
Unie van Utrecht

Unie van Utrecht (1579), Verdrag tussen de opstandige Nederlandse gewesten in de tachtigjarige oorlog
 Unie van Utrecht (1889), Unie van nationale oudkatholieke kerken

Zie ook
Unie van Atrecht
Maxima

Máxima Zorreguieta, prinses der Nederlanden, de echtgenote van koning Willem-Alexander
Máxima Medisch Centrum, een algemeen ziekenhuis met vestigingen in Eindhoven en Veldhoven
Maxima (motorfietsmerk)
Maxima (muzieknotatie)
Maxima (software)

Zie ook 
 Maximum (met meervoud maxima)
Toestandsfunctie

Een toestandsfunctie is een functie van een of meer variabelen die een grote rol speelt in de thermodynamica. De functiewaarde wordt volledig bepaald door een combinatie van waarden van die variabelen. Deze combinatie wordt de toestand genoemd. De huidige functiewaarde hangt dus niet af van een vorige toestand en op welke manier de huidige toestand bereikt werd.

Wanneer men zich beperkt tot functies van één variabele is er slechts één mogelijke route van toestand A naar toestand B; alleen het tempo van de verandering (en de (on)omkeerbaarheid) kunnen verschillen. Wanneer er meer variabelen zijn is dat een andere zaak. In de thermodynamica heeft men te maken met een groot aantal variabelen, zoals druk, temperatuur en zo veel samenstellingsvariabelen als er componenten zijn in het systeem. Eventueel komen daar nog magnetische of elektrische velden bij. Om nu bijvoorbeeld van een toestand bij 25°C en 1 bar naar 100°C en 10 bar te komen kan men bijvoorbeeld eerst verwarmen, en daarna samenpersen, of eerst samenpersen en daarna verwarmen. Ook allerlei mengvormen zijn mogelijk.

Een goed voorbeeld van het verschil tussen een pad-onafhankelijke en een pad-afhankelijke functie is het volgende. Stel men maakt een rondrit door de bergen van een punt A op de berg naar punt B in het dal en vervolgens weer terug naar A. Daarbij kijken we naar twee meters in de auto: een luchtdrukmeter en de benzinemeter. Voor de luchtdrukmeter maakt het niet uit welke weg er gekozen wordt: bij het meten van de luchtdruk P in A voor en na het traject wordt dezelfde waarde gevonden, en in B een andere, hogere waarde (weersveranderingen daargelaten). Voor de benzinemeter van de auto is dat echter een ander verhaal: die zal voor de rit in A een andere waarde aangeven dan na de rit in A. De luchtdruk is dus een toestandsfunctie, en de brandstofstand niet. De luchtdruk is alleen een functie van de toestand, maar de brandstofstand is daarnaast ook een functie van de afgelegde weg.

Wiskundig zijn er een aantal opmerkelijke eigenschappen van toestandsfuncties. Bij terugkeer naar punt A keert ook de druk P weer naar zijn oorspronkelijke waarde terug. Wiskundig kan men dat generaliseren door te zeggen dat een kringintegraal over een toestandsfunctie altijd nul oplevert.

Daaruit kan worden afgeleid dat een verandering een toestandsfunctie P die van twee variabelen (X,Y) afhangt altijd geschreven kan worden als een totale differentiaal:  

 

Daarbij staat de coëfficiënt  voor de partiële afgeleide van P naar X (bij Y constant) en  voor de partiële afgeleide van P naar Y bij X constant.

Als P inderdaad een toestandsfunctie is, zijn de tweede-orde kruistermen aan elkaar gelijk, dat wil zeggen dat de partiële afgeleide van  naar Y gelijk is aan de partiële afgeleide van  naar X. Indien P geen toestandsfunctie is, zijn ze ongelijk. In wezen is P dan dus niet alleen een functie van X en Y, maar ook van andere, niet nader gespecificeerde variabelen.

De gelijkheid van de kruistermen wordt in de thermodynamica gebruikt voor het formuleren van de Maxwellrelaties tussen de verschillende thermodynamische potentialen.
Thermodynamica
Wiskundige functie
Batterij

Het woord batterij hangt etymologisch samen met het Franse battre, slaan. Het is in de eerste plaats:
 batterij (militair), in een rij opgestelde artillerie
 batterij (schaken), een speciale opstelling van bepaalde stukken bij het schaken
 Batterij (Terneuzen), een buurtschapsdeel in de gemeente Terneuzen in de Nederlandse provincie Zeeland

Daarvan afgeleid is batterij als een rij identieke toestellen:
 een elektrische batterij; zie batterij (elektrisch) (thans ook als deze uit slechts een cel bestaat)
 oplaadbare batterij
 niet-oplaadbare batterij 
 een legbatterij
 een testbatterij, meestal een reeks psychologische testen

Andere talen 
 het Franse woord batterie betekent ook slagwerk

Zie ook 
 The Battery (doorverwijspagina)