Nobelprijs voor Literatuur

De Nobelprijs voor Literatuur wordt jaarlijks toegekend aan een auteur, die, in de woorden van Alfred Nobel, het meest opmerkelijke werk met een idealistische trend heeft geschreven. Het werk refereert hier aan het oeuvre van de auteur in het geheel en niet aan een werk specifiek, alhoewel er soms wel een afzonderlijk werk wordt aangehaald bij de uitreiking van de prijs. De Zweedse Academie beslist elk jaar wie de prijs toegekend krijgt en publiceert deze naam rond begin oktober.

Het originele citaat van deze Nobelprijs heeft geleid tot veel controverse. Het originele Zweedse woord 'idealisk' kan vertaald worden in 'idealistisch' of 'ideaal'. In de eerste jaren handelde het Nobelcomité hierin tamelijk willekeurig en liet het enkele wereldvernieuwende schrijvers zoals Lev Tolstoj en Henrik Ibsen links liggen, waarschijnlijk omdat hun werken niet 'idealistisch' genoeg waren. Later werd de verwoording veel vrijer geïnterpreteerd en werd de prijs toegekend voor blijvende literaire verdiensten. De keuze van de Academie kan nog altijd zorgen voor controverse, vooral als het gaat om schrijvers die relatief onbekend zijn of in avant-gardevormen werken, onder wie Dario Fo in 1997, Elfriede Jelinek in 2004 of Bob Dylan in 2016.

De Nobelprijs is niet de enige maatstaf voor literaire voortreffelijkheid en duurzaamheid. Critici van de Nobelprijs verwijzen naar de vele prominente schrijvers die nooit zijn bekroond. Ook is de prijs aan geen enkele Nederlands schrijvende auteur toegekend, al bleek uit de geopenbaarde archieven dat Stijn Streuvels en Simon Vestdijk ooit waren genomineerd, en Huizinga in 1939 zelfs tot de laatste drie kanshebbers behoorde. De Belg Maurice Maeterlinck ontving de Nobelprijs voor Literatuur in 1911.

Nominatieprocedure 
Elk jaar doet de Zweedse Academie een oproep om mensen te nomineren voor de Nobelprijs voor Literatuur. Leden van de Academie, leden van literaire academiën en verenigingen, professoren in taal- of letterkunde, oud-Nobelprijswinnaars en voorzitters van schrijversorganisaties mogen een kandidaat nomineren. Het is iemand niet toegestaan om zichzelf te nomineren.

Duizenden oproepen worden ieder jaar gedaan, waarvan er ongeveer vijftig beantwoord worden. Deze moeten ten laatste voor 1 februari aangekomen zijn bij de Academie, waarna de voorstellen onderzocht worden door het Nobelprijscomité. Tegen april beperkt de Academie het aantal kanshebbers tot ongeveer twintig en in de zomer blijven er nog maar vijf namen over. In oktober van hetzelfde jaar stemmen leden van de Academie en diegene met meer dan de helft van de stemmen mag zichzelf winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur noemen. Dit proces is gelijkaardig aan dat van de andere Nobelprijzen.

Het prijzengeld is niet hetzelfde gebleven sinds de inauguratie, maar is vandaag de dag toch goed voor zo'n 8 miljoen Zweedse kronen (iets minder dan een miljoen euro). De winnaar krijgt ook een gouden medaille en een Nobel-diploma.

Lijst van bekroonde schrijvers 
De Nobelprijs voor Literatuur zoals ingesteld door
Alfred Nobel is vanaf 1901 door de Zweedse Academie toegekend aan:

Controverses 
De Literatuurprijs heeft een lange geschiedenis van controverses. Van 1901 tot 1912 werd het Comité gekenmerkt door een enge interpretatie van het woord idealisk, waardoor Leo Tolstoj, Henrik Ibsen en Émile Zola geen kans maakten. Gedurende de Eerste Wereldoorlog en de daaropvolgende jaren koos het Comité voor neutraliteit: het bevoordeelde schrijvers afkomstig uit andere neutrale landen.

In 1936 en in 1949 was het Comité aanvankelijk van oordeel dat het aanbod te mager was voor toekenning van de prijs. Later kwam men daarvan terug, zodat de prijzen voor Eugene O'Neill en William Faulkner met een jaar vertraging werden uitgereikt, tegelijk met de reguliere prijzen van 1937 en 1950.

De winnaar van 1970, de Rus Aleksandr Solzjenitsyn, woonde de uitreikingsceremonie niet bij uit angst dat hij niet zou mogen terugkeren naar de Sovjet-Unie, waar zijn werken clandestien circuleerden. Omdat de Zweedse regering weigerde de ceremonie te laten plaatsvinden in de Zweedse ambassade te Moskou, weigerde Solzjenitsyn de prijs helemaal. Hij vond dat de voorwaarden van de Zweden een blaam waren op de Nobelprijs zelf. Toen Solzjenitsyn de prijs in 1974 toch aanvaardde, werd hij gearresteerd en verbannen uit Rusland.

In 1974 werden Graham Greene, Vladimir Nabokov en Saul Bellow tot de kanshebbers gerekend, maar ze moesten het onderspit delven voor een gedeelde prijs aan twee Zweedse auteurs, Eyvind Johnson en Harry Martinson, die zelf juryleden waren. Bellow kreeg de prijs in 1976, maar noch Greene, noch Nabokov kreeg de eer de prijs te winnen.

De keuze van de winnaar in 2004, Elfriede Jelinek, veroorzaakte kritiek in de Academie zelf. Knut Ahnlund, die sinds 1996 geen actieve rol meer speelde in de Academie, beschouwde het als een onherstelbare blaam op de reputatie van de Nobelprijs voor Literatuur dat de prijs was gegaan naar een schrijfster wier werk hij omschreef als "een massa tekst, bij elkaar geschept zonder artistieke structuur".

De balans is bovendien slecht voor bepaalde regio's. Zo mogen slechts twee zwarte Afrikaanse schrijvers, Wole Soyinka en Abdulrazak Gurnah, zich Nobelprijswinnaar noemen. Andere auteurs daarentegen, zoals Ngũgĩ wa Thiong'o, Chinua Achebe of Nuruddin Farah, werden niet bekroond.

In april 2018 kwamen conflicten in het Comité naar buiten, naar aanleiding van berichten dat de namen van winnaars vroegtijdig waren uitgelekt. De echtgenoot van een van de leden zou zijn mond hebben voorbijgepraat en zich bovendien schuldig hebben gemaakt aan seksueel wangedrag. Hoewel de leden voor het leven zijn benoemd en de statuten niet voorzien in aftreden, stapten drie leden uit het Comité, waarna het hoofd (de permanent secretaris) van het Comité, de literatuurhistorica Sara Danius, ook haar functie neerlegde. Nadat nog minstens drie andere leden het Comité hadden verlaten, werd op 4 mei van datzelfde jaar bekend dat de Nobelprijs voor Literatuur 2018 pas in 2019 zou worden toegekend, tezamen met de reguliere prijs van dat jaar. In de tussentijd wil de Academie haar interne problemen oplossen en werken aan herstel van het publieke vertrouwen. Koning Carl XVI Gustaf paste de statuten aan zodat Comitéleden formeel kunnen aftreden en opvolgers gezocht kunnen worden.

Uiteindelijk werd in 2018 door de 'Nieuwe Academie', een particulier initiatief van onder meer Zweedse bibliothecarissen op grond van een publiekspeiling, een alternatieve Nobelprijs toegekend aan de uit Guadeloupe afkomstige Franse schrijfster Maryse Condé.

Trivia 
 De oudste persoon die tot nu toe de Nobelprijs voor Literatuur ontving is Doris Lessing. Zij was 88 toen zij de Nobelprijs in december 2007 in ontvangst nam. De jongste was Rudyard Kipling. Hij was 42 toen hij in 1907 de Nobelprijs ontving.
 Mommsen is de laureaat met het oudste geboortejaar (1817). Het jongste geboortejaar is 1962, het jaar waarin de Poolse laureate Olga Tokarczuk werd geboren.
 De langst levende laureaat is Bertrand Russell, die 97 jaar oud werd. De kortst levende laureaat is Albert Camus, die op 46-jarige leeftijd stierf bij een verkeersongeluk. Hij ontving de Nobelprijs drie jaar eerder.
 Televisie- en radiopersoonlijkheid Gert Fylking startte de traditie om Äntligen (Zweeds voor "eindelijk") te roepen bij de bekendmaking van de Nobelprijswinnaar, als protest op de nominatie van de bij het grote publiek min of meer onbekende schrijvers. Fylking is ondertussen al gestopt met zijn "grap", maar de traditie wordt door anderen voortgezet.

Externe link 
 Nobelprize.org

 
Literatuur
Internationale literatuurprijs
Zweedse literatuurprijs