Wenedowie

Wenedowie, Wendowie, Wenetowie, Wenedzi () – lud zamieszkujący w okresie rzymskim (I–IV wiek) ziemie nad Wisłą i Bałtykiem o spornej przynależności etnicznej, najczęściej identyfikowany ze Słowianami lub też traktowany jako odrębny lud indoeuropejski.

W czasach średniowiecza nazwą „Wenedzi” ( lub Winden) Niemcy określali Słowian. Nazwa ta występuje nawet w znaczeniu prawnym, w pochodzącym z początku XIII wieku Sachsenspiegel, jako odpowiednik wyrazu sclavus w łacińskiej redakcji tego zbioru. W języku niemieckim jeszcze w XX wieku terminem Wenden (l.poj. Wende) określano Słowian, rzeczownika Wenden i przymiotnika wendisch używa się w stosunku do Serbołużyczan (zamiennie z Sorben i sorbisch), a także na określenie Słowian połabskich np. Christian Hennig w Vocabularium Venedicum z 1705 roku. Ponadto nawet współczesna Rosja to , , , podobnie , Venemaa i karelskie Veneä. Również średniowieczne sagi skandynawskie nie nazywają Słowian inaczej niż , , a ziemię przez nich zamieszkałą Vindland.

Przekazy 
O Wenedach wspominają źródła rzymskie z I i II wieku, między innymi Pliniusz Starszy, Publiusz Korneliusz Tacyt, Klaudiusz Ptolemeusz. Ten ostatni nazwał Górami Wenedzkimi morenowe pagóry Pojezierza Mazurskiego, Góry Świętokrzyskie lub Karpaty, a Morzem Wenedzkim prawdopodobnie Morze Bałtyckie. Jordanes w VI wieku termin „Wenedowie” odnosił do słowiańskich Antów i Sklawinów).

Rzymska mapa Tabula Peutingeriana, datowana na II–IV wiek, umieszcza lud  w sąsiedztwie Lugiów, pomiędzy Bałtykiem a górami identyfikowanymi jako Karpaty. Ukazuje ona także mieszkający na południe inny lud wenedzki bliżej rzeki Dunaj.

Getica 
Tu Antowie jako część Wenedów, vide Vinithar < *Vinitha-harjis „zwalczający Wenedów”. Z Vidivariami prawdopodobnie należy łączyć nazwę Witland, krainę, w czasie, z którego pochodzi o niej przekaz, już estyjską (stanowiącą granicę między terenami Bałtów a krajem prasłowiańskich Wenedów). Jeśli nazwa Vidi-varii (na gruncie germańskim etnonim tłumaczy się zwykle jako "leśni ludzie") byłaby zniekształconą formą *Vindi-varii ("mężowie [z plemienia] Vindów/Wenedów"), byłaby to ostatnia (odnosząca się do VI w.) wzmianka o nadbałtyckich (przedsłowiańskich?) Wenedach.

Interpretacja etniczna 

Lud ten identyfikuje się z Prasłowianami bądź z italo-celtycką bądź (północno-)iliryjską grupą językową.

Według Zbigniewa Gołąba i Alexandra M. Schenkera:
 dialekty wenetyjskie zalicza się zasadniczo do grupy italo-celtyckiej z wyraźnymi cechami italskimi (efekt tworzenia się tzw. językowej "ligi italskiej" ?), ale i nawiązaniami germańskimi (wspólne innowacje). Są to wskazówki mówiące, że dialekty te musiały być używane pierwotnie na pograniczu italo-celtyckim i germańskim (górne dorzecze Renu i Dunaju ?; zob. Ł).
 dialekty iliryjskie natomiast są odrębne od grupy tak italskiej, jak i trackiej, zbliżały się do grupy dako-myzyjskiej, wykazują też związki z germańskimi.

Analiza toponimów na terenie Polski wykazała istnienie szeregu nazw, które mogą być łączone z pierwszą lub drugą grupą dialektów. Przewagą zdają się mieć jednak nazwy pochodzenia prawdopodobnie wenetyjskiego, skupiające się w Polsce północnej – Wielkopolska i pas od środkowej Wisły po Sambię. W mniejszej liczbie zaobserwować można nazwy pochodzenia iliryjskiego (na przedgórzu sudeckim) i dako-myzyjskiego (na Podkarpaciu). Znaczące jest, iż krańce ich występowania (południowe dialektów wenetyjskich i północne – dla nazw iliryjskich i dako-myzyjskich) z grubsza pokrywają się z granicami osadnictwa wczesnoprzeworskiego, wbijającego się klinem między te dwa obszary dialektalne. Najpóźniejsze osadnictwo weneckie (wg R. Wołągiewicza) skupia się na obszarze kultury wielbarskiej, w dolnym biegu Wisły (szczególnie u jej prawego brzegu) (patrz: Pliniusz Starszy – „do Wisły” Wenedowie, Scirowie i Hirrowie; Ptolemeusz – Wenedowie nad Bałtykiem, na wschód od Wisły). Na tym obszarze (prawobrzeże dolnej Wisły) jednak sytuuje się także jądro osadnictwa gockiego (K. Godłowski).

Etymologia 
Istnieje kilka teorii odnośnie etymologii nazwy Wenedów:
 „mieszkający nad wodą” (z ),
 „przyjaciele, zaprzyjaźnieni” (, ,  = „przyjaciel”),
 wg Tadeusza Milewskiego: PIE *wen „kochać”, celt. veni- "ród", gal. Veni-carus, sirl. fin „rodzina”, fine (< *veniā) „pokrewieństwo, ród, rodzina”, bret. gwenn „rasa”; forma Veneti to mianownik liczby mnogiej od italoceltyckiego tematu *ven-e-to-, analogicznie do -cing-e-to w Ver-cingeto-rix „nad-król wojowników” (por.: sirl. cing „wojownik” = gal. cingeto, z cingim „kroczę, ciągnę (na wojnę)” – tak samo jak w germ. gang „zespół współchodzących – współdziałających ludzi” –  „iść, chodzić”);
 wg Niederlego:(…) nazwa Vend nie ma początku słowiańskiego, lecz najprędzej jest nazwą daną tym ludom przez sąsiadów, a jej pochodzenie nie zostało dotychczas wyjaśnione. Przypuszczam, że wyszło ono od Gallów, w których nomenklaturze najczęściej powtarza się ten element słowotwórczy: vind-, vend- (w znaczeniu „biały, jasny”). Ci, co wywodzą nazwę tę z języka słowiańskiego, zestawiają Vend, ze stsł. vętъ = magnus i stopniem wyższym vęštii = więtszy, większy.

Zobacz też 
 Neurowie – lud wzmiankowany przez Herodota
 Sklawinowie – wczesnośredniowieczni Słowianie
 Wendland – region w RFN
 Wenedyk
 Wenetowie (Italia)

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ludy indoeuropejskie
Starożytne ludy
Prasłowianie