Hormony zwierzęce

Hormony (od  hormao – rzucam się naprzód, pędzę) – związki chemiczne wydzielane przez gruczoły lub tkanki układu hormonalnego. Funkcją hormonów jest regulacja czynności i modyfikacja cech strukturalnych tkanek leżących w pobliżu miejsca jego wydzielania lub oddalonych, do których dociera poprzez krew (wyjątkiem są tzw. hormony lokalne). Istnieją także takie hormony, które wywierają wpływ na funkcjonowanie wszystkich tkanek organizmu.

Gałąź medycyny zajmująca się schorzeniami układu hormonalnego to endokrynologia.

Hormony są wydzielane do krwi lub limfy organizmów przez pewne gruczoły, które z tego względu bywają określane mianem dokrewnych, a układ hormonalny – układem dokrewnym.

Odkrycie i nadanie nazwy 
Pierwszym hormonem wyizolowanym z organizmu i otrzymanym w stanie krystalicznym była adrenalina, której odkrywcą jest krakowski fizjolog Napoleon Cybulski. Uzyskał ją w roku 1901 japoński naukowiec Jokichi Takamine. Trzy lata po wyizolowaniu adrenaliny niemiecki aptekarz Friedrich Stolz zsyntetyzował ją na drodze chemicznej. Wydarzenie to było początkiem odkryć kolejnych hormonów, ich syntezy oraz produkcji związków niewystępujących naturalnie w organizmie, ale działających podobnie do hormonów. Odkrycia te były przełomowe dla rozwoju wiedzy o przyczynach i przebiegu chorób wewnętrznych i pozwoliło na ich skuteczne leczenie.

Nazwę hormony dla produktów gruczołów wydzielania wewnętrznego po raz pierwszy zastosował angielski fizjolog Ernest Starling, w 1905 roku.

Działanie hormonów 
Ogólnie działanie hormonów polega na aktywacji lub dezaktywacji pewnych mechanizmów komórkowych w tkankach docelowych (narządach docelowych). Na przykład insulina tak wpływa na komórki, że aktywuje mechanizmy pobierania glukozy, co powoduje spadek stężenia glukozy we krwi. Aktywacja lub dezaktywacja odbywa się przez łączenie ze specyficznymi błonowymi lub wewnątrzkomórkowymi receptorami.

Wiele hormonów ma działanie wzajemnie antagonistyczne – np. insulina i glukagon. Insulina powoduje spadek stężenia glukozy we krwi, a glukagon wzrost jej stężenia.

Hormony tropowe 

Wśród hormonów można wyróżnić grupę, której zadaniem jest regulacja czynności innych hormonów. Na przykład hormon tyreotropowy (TSH) wydzielany przez przedni płat przysadki mózgowej wpływa na zwiększenie wydzielania hormonów tarczycowych – tyroksyny, a także trójjodotyroniny. Poza tym TSH wpływa na zwiększenie ukrwienia gruczołu tarczowego, a także taką przebudowę strukturalną pęcherzyków tarczycowych, która pozwala sprostać wymogom zwiększonej czynności hormonalnej. Tę grupę nadrzędnych "nadzorców" nad innymi gruczołami dokrewnymi nazywamy hormonami tropowymi.

Nad hormonami tropowymi kontrolę sprawuje wyższe piętro nadzoru. Znajduje się ono w części mózgu nazywanej podwzgórzem. Podwzgórze produkuje hormony uwalniające i hamujące, które wpływają na wzrost lub spadek wydzielania hormonów tropowych produkowanych przez przysadkę. I tak, istnieje tyreoliberyna powodująca uwalnianie (zwiększenie wydzielania) hormonu tropowego – TSH (hormon tyreotropowy), a także somatostatyna, która zmniejsza wydzielanie hormonu wzrostu przez komórki przysadki mózgowej.

Mechanizm uwalniania 
Ogólnym mechanizmem działającym w obrębie układu hormonalnego jest ujemne sprzężenie zwrotne. Produkt wydzielany przez dany gruczoł dokrewny, np. tarczycę – czyli tyroksyna (T4) (a także bezpośrednio trójjodotyronina), wpływa hamująco na gruczoł dokrewny nadzorczy czyli przysadkę mózgową. Powoduje to spadek wydzielania TSH przez przysadkę i z kolei hormonów tarczycy. Spadek nie może przekroczyć pewnej określonej granicy, gdyż wówczas ujemny wpływ maleje, co pozwala na ponowne produkowanie większych ilości TSH. Jest to element homeostazy i system ten działając we wzajemnym sprzężeniu, utrzymuje równowagę hormonalną organizmu.

Kontrowersje w sprawie definicji 
Od czasu odkrycia pierwszych hormonów, pojęcie to dość znacznie się rozmyło. Nie ma już tak ściśle ustalonych substancji hormonalnych, odkryto substancje działające parakrynnie i autokrynnie, to znaczy na okoliczne tkanki lub na tkanki w miejscu wytwarzania. Hormony należą do różnych klas związków chemicznych i nie zawsze są wytwarzane przez gruczoł, wystarczy tkanka lub grupa wyspecjalizowanych komórek. Zatarł się też podział na witaminy i hormony – aktywną postać witaminy D3 (1,25-dihydroksycholekalcyferol), można uznać za hormon, a jej produkcja przebiega kolejno w skórze, wątrobie i nerkach.

Gruczoły dokrewne i ich hormony (u człowieka)

podwzgórze 
 tyreoliberyna (TRH)
 gonadoliberyna (GnRH)
 somatoliberyna (GHRH)
 kortykoliberyna (CRH)
 somatostatyna (GIH)
 prolaktostatyna inaczej dopamina (PIH)
 melanostatyna
 wazopresyna
 oksytocyna

przysadka mózgowa: płat przedni (adenohypophysis) 
 somatotropina (GH), (STH), hormon wzrostu.
 prolaktyna (PRL)
 hormon adrenokortykotropowy (ACTH)
 hormon tyreotropowy (TSH)
 hormon folikulotropowy (FSH)
 hormon luteinizujący (LH)
 hormon lipotropowy (LPH)

przysadka mózgowa: płat tylny (neurohypophysis) 
Płat tylny – nerwowy przysadki nie produkuje hormonów, jedynie gromadzi hormony wyprodukowane w podwzgórzu:
 oksytocynę
 wazopresynę (hormon antydiuretyczny, ADH, VP)

szyszynka 
 melatonina (zegar biologiczny)

gruczoł tarczowy 
Hormony tarczycy:
 tyroksyna (T4)
 trójjodotyronina (T3)
 kalcytonina

gruczoły przytarczyczne 
 parathormon (PTH)

serce – przedsionki 
 przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP)

wątroba 
 Insulinopodobny czynnik wzrostu (IGF)
 angiotensynogen
 trombopoetyna

trzustka (wyspy Langerhansa) 
 insulina (regulacja stężenia glukozy we krwi)
 glukagon (regulacja stężenia glukozy we krwi)
 somatostatyna
 polipeptyd trzustkowy

nadnercza: kora nadnerczy 
 glikokortykoidy
 mineralokortykoidy
 Androgeny
 dehydroepiandrosteron
 kortyzol
 kortykosteron

nadnercza: rdzeń nadnerczy 
 adrenalina (epinefryna)
 noradrenalina (norepinefryna)

nerki 
 erytropoetyna (EPO)
 kalcytriol

tkanka tłuszczowa 
 leptyna

jądra 
 Androgeny
 testosteron (reguluje aktywność gruczołów płciowych)

jajniki 
 estrogeny (regulują aktywność gruczołów płciowych):
 estron
 estradiol
 estriol

 progesteron
 relaksyna

łożysko 
 progesteron
 gonadotropina kosmówkowa (HCG)
 estriol
 testosteron
 laktogen łożyskowy

grasica 
 tymozyna
 tymopoetyna
 tymulina

jądra szwu 
 serotonina

żołądek 

 grelina

jelito cienkie 

 peptyd YY

Zobacz też 

 neuroprzekaźnik, cytokiny
 hormony roślinne

Linki zewnętrzne 
  Karolina Głowacka i Alicja Puścian, Fakty i mity o hormonach – jak bardzo zależy od nich nasze zdrowie i zachowanie?, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 17 sierpnia 2023 [dostęp 2023-09-21].