Bytów

Bytów (dodatk. nazwa w j. kaszub. Bëtowò; niem. Bütow) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim, w powiecie bytowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bytów, położone na Pojezierzu Bytowskim, nad rzekami Borują oraz Bytową i jeziorem Jeleń. Miasto stanowi lokalny węzeł drogowy (DK20, DW209, DW212, DW228).

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa słupskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2022, Bytów liczył 16 475 mieszkańców i był pod względem liczby ludności szesnastym miastem w województwie pomorskim.

Ośrodek turystyczno-wypoczynkowy. Przemysł elektrotechniczny, spożywczy, drzewny i metalowy.

Historia 
W 1294 zmarł książę gdański Mściwoj II, w związku z czym jego dziedzictwo objął późniejszy król Polski Przemysł II. W 1307 obszar, na którym leży Bytów został zajęty przez margrabiów brandenburskich. W 1317 brandenburski margrabia Waldemar przekazał ziemię bytowską księciu zachodniopomorskiemu Warcisławowi IV, a ten w 1321 nadał ziemię bytowską swojemu marszałkowi Henningowi Behrowi. Z 1321 pochodzi najstarszy zapis nazwy miasta w formie Butow. W 1329 ziemia bytowska została wykupiona od jego spadkobierców przez Krzyżaków za 800 grzywien denarów pruskich srebra i następnie utworzyli w Bytowie prokuratorstwo. W 1342 Krzyżacy utracili Słupsk, dlatego przenieśli z niego na krótko komturstwo do Bytowa. Prawa miejskie osada otrzymała 12 lipca 1346. W latach 1390–1405 Krzyżacy odbudowali zamek, w 1409 gród został zdobyty przez wojska polskie. W 1410 po bitwie pod Grunwaldem został przekazany przez króla Władysława Jagiełłę księciu pomorskiemu Bogusławowi VIII. W 1411 na mocy pokoju toruńskiego ziemia bytowska wróciła do Krzyżaków. Po inkorporacji państwa Zakonu Krzyżackiego do Królestwa Polskiego, w dniu 2 grudnia 1454 król Kazimierz Jagiellończyk przekazał Bytów księciu szczecińskiemu Erykowi II. Eryk II w 1460 zerwał przymierze z Polską i przekazał Bytów Krzyżakom, jednak w 1466 Eryk II odzyskał ziemię bytowską poprzez wykup. W latach 1526–1637 wraz z całą ziemią lęborsko-bytowską był lennem Polski. W 1637 Bytów z Lęborkiem został przyłączony do Królestwa Polskiego. W dniu 6 listopada 1657 Bytów po traktacie bydgoskim trafił pod władzę Brandenburgii (dynastii Hohenzollernów), formalnie jako lenno Polski. W 1772 miasto zajęli Prusacy.

W 1912 Polacy stanowili w powiecie bytowskim ok. 15% ludności i traktat wersalski pozostawił miasto w granicach Niemiec. Mimo to w okresie 1919–1939 działały tu liczne polskie organizacje. Od 1930 działał polski bank oraz związek Polaków w Niemczech. W okresie II wojny światowej ośrodek konspiracji (Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Kaszubski”). W 1945 zniszczony w 70% i włączony do Polski; 90% niemieckiej ludności miasta wysiedlono. Stopniowo odbudowywany; siedziba powiatu 1946–1975. W 1946 urzędowo zatwierdzono obecną nazwę, po 1947 Bytów oraz okolice został zasiedlony osadnikami ze wschodniej i centralnej Polski, m.in. w ramach akcji „Wisła”.

W miejscowości działał Zakład Rybacki Bytów wchodzący w skład Państwowego Gospodarstwa Rybackiego Słupsk.

Demografia 
 Piramida wieku mieszkańców Bytowa w 2014:

Zabytki 

Zabytkami prawnie chronionymi są:
 śródmieście miasta,
 wieża – pozostałość po dawnym katolickim kościele pw. św. Katarzyny, ob. galeria sztuki, ul. Starokościelna, poł. XIV w.,
 kościół ewangelicki pw. św. Elżbiety, ob. rzym.-kat. par. pw. św. Katarzyny, wzorowany na kościele św. Macieja w Berlinie projektu F.A. Stülera, 1847–1854, ul. Jana Pawła II 16,
 cerkiew pw. św. Jerzego, dawny kościół ewangelicki ob. greckokatolicki, ul. Josyfa Slipyja, XVII w,, cmentarz,
 zamek krzyżacki, XIV/XV w., XVI/XVII w.,
 młyn zamkowy, ul. Młyńska 6, 1791, obecnie restauracja,
 kamienice, ul. Jana Pawła II nr 10, 12, 14, XVIII/XIX w.,
 bank (ob. Pekao S.A.), ul. Bauera 3, XIX w.,
 dom, ul. 1 Maja 2, pocz. XIX w.,
 poczta, ul. Wojska Polskiego 10, ok. 1800,
 dom, ul. Wojska Polskiego 22, pocz. XIX w.,
 spichlerz, ul. Ogrodowa 10, szachulcowy, poł. XIX w.,
 most kolejowy (kamienno-ceglany) na rzece Borui, 1882–1884.

Cennymi zabytkami architektury (niechronionymi) są:
 szpital przy ul. Lęborskiej z 1933, ob. rozbudowany,
 dom modernistyczny z lat 30. XX w., ul. Prosta 3,
 dom modernistyczny z 1935 (projekt), ul. Zielona 2-4,
 wiadukt nad torami kolejowymi, w pierwotnej wersji zbudowany przed wojną. W czasie II wojny światowej zburzono jedno przęsło. W Szczecinie podobnie zburzono Most Kłodny o zbliżonej konstrukcji, jednak sama kratownica nie doznała uszkodzeń. Most Kłodny został więc przewieziony i ponownie zmontowany w Bytowie. Przez pewien czas obydwa przęsła – przedwojenne i przywiezione ze Szczecina koegzystowały, później oryginalne przedwojenne przęsło rozebrano.

Odkrycia archeologiczne 
W 2013 w Bytowie znaleziono miecz z późnej epoki brązu (950/900 – 750/700 r. p.n.e.). Zabytek znajduje się w zbiorach Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie.

Transport 
W mieście krzyżują się drogi:
 droga krajowa nr 20: Stargard – Szczecinek – Bytów – Gdynia
 droga wojewódzka nr 209: Warszkowo – Bytów
 droga wojewódzka nr 228: Bytów – Kartuzy
 droga wojewódzka nr 212: Osowo Lęborskie – Bytów – Chojnice – Kamionka nad jeziorem Zamarte

Do 1945 przez Bytów przebiegała linia kolejowa Miastko – Bytów – Lębork.

1 czerwca 2021 w mieście uruchomiono komunikację miejską.

Kolej 

Kolej dotarła do miasta od strony Słupska w 1884; w 1901 połączono je z Lipuszem, w 1902 z Lęborkiem, w 1909 z Miastkiem. W ten sposób Bytów stał się stacją węzłową, jednak po przejściu frontu w 1945 odcinki Bytów-Lębork oraz Bytów-Miastko rozebrano. Ostatecznie kolejową komunikację pasażerską zlikwidowano w 1991. W 2008 z dworca w Bytowie wyruszył specjalny pociąg „Transcassubia”, który zawiózł bytowskich Kaszubów na X Zjazd Kaszubów do Gdańska. Z uwagi na zły stan torów 23-kilometrowy odcinek z Bytowa do Lipusza pociąg pokonywał z prędkością 20 km/h. 4 lipca 2009 z okazji XI Zjazdu Kaszubów pociągi specjalne „Transcassubia” przywiozły uczestników z Helu, Gdyni i Chojnic. W lipcu 2012 z dworca kolejowego w Bytowie wyruszył kolejny pociąg specjalny „Transcassubia” na XIV Zjazd Kaszubów do Sopotu. W sezonie letnim 2016 Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych uruchomiło w dni wolne od pracy połączenie pasażerskie z Lipuszem.

Samorząd województwa przewiduje w przyszłości uruchomienie połączenia kolejowego z Gdańskiem i Gdynią, co umożliwiło oddanie do użytku w 2015 Pomorskiej Kolei Metropolitalnej.

Edukacja 
W Bytowie znajdują się 3 szkoły ponadpodstawowe (Zespół Szkół Ponadpodstawowych, Zespół Szkół Ogólnokształcących, Zespół Szkół Ekonomiczno-Usługowych im. Stanisława Staszica), 4 szkoły podstawowe, Ośrodek Szkolno-Wychowawczy oraz Filia Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia w Słupsku.

W Bytowie działają również szkoły niepubliczne prowadzone przez Prywatne Centrum Edukacyjne Marmołowski:
 Zaoczne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (1999)
 Zaoczne Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (2008)
 Policealne Studium Zawodowe (1999)

Wspólnoty religijne 

Na terenie miasta działalność religijną prowadzi Kościół Rzymskokatolicki, który posiada dwie parafie (pw. św. Katarzyny i pw. św. Filipa Neri), Kościół Greckokatolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, Kościół Zielonoświątkowy – protestancka wspólnota o charakterze ewangelicznym oraz Świadkowie Jehowy.
 Kościół greckokatolicki
 parafia św. Jerzego – cerkiew greckokatolicka
 Kościół rzymskokatolicki
 parafia św. Filipa Neri
 parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Jana Chrzciciela – kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Jana Chrzciciela
 Kościół Zielonoświątkowy – zbór w Bytowie
 Świadkowie Jehowy.
 zbór (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Sala Królestwa

Sport 

Miasto jest siedzibą klubu sportowego Bytovia. Klub ten korzysta z położonego przy ul. Mickiewicza stadionu Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji o nominalnej pojemności 2043 miejsc. 27 października 2009, dzięki rozkładanym trybunom, mecz 1/8 Pucharu Polski pomiędzy Bytovią II Bytów a Wisłą Kraków (0:2) obejrzało 5000 widzów. Boisko posiada wymiary 105 × 68 m, a oświetlenie płyty zapewniają 4 jupitery o łącznej mocy 1600 lx, użyte po raz pierwszy 5 września 2015 w meczu z klubem Dolcan Ząbki.

Współpraca samorządowa 

Miasta partnerskie:
  Markaryd, Szwecja (1996)
  Zaleszczyki, Ukraina (1997)
  Frankenberg, Niemcy (2008)
  Winona, Stany Zjednoczone (2004)
  Gdańsk, Polska (2007)
  Taurogi, Litwa (2017)

Inne 
29 czerwca 2016 Rada Miasta w Bytowie ustanowiła Odznakę Honorową Gminy Bytów, ustalając jednocześnie jej wzór oraz zasady, tryb nadawania i sposób noszenia odznaki.

Zobacz też 
 Cmentarz żydowski w Bytowie
 Most kolejowy w Bytowie

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Urząd Miejski w Bytowie
 Historia Żydów w Bytowie na portalu Wirtualny Sztetl
 

 
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku
Miasta w województwie pomorskim