Gwiazdozbiór Skorpiona

Skorpion (znany także jako Niedźwiadek, łac. Scorpius, dop. Scorpii, skrót Sco) – 33. co do wielkości gwiazdozbiór nieba, jedna z konstelacji zodiakalnych. Znajduje się na południowej półkuli nieba, jednak pod koniec lata z terenów Polski da się niekiedy dojrzeć tuż ponad horyzontem kilka gwiazd tego gwiazdozbioru, między innymi β, σ, π i α Scorpii (Antares). W całości widoczny na południe od równoleżnika 45°N. W naszych czasach przez gwiazdozbiór Skorpiona przebiega tylko 6,5° ekliptyki – nieco ponad 1/5 znaku. Słońce przebywa na tle tego gwiazdozbioru od 23 do 30 listopada, po czym kolejne trzy tygodnie spędza w nienależącym do Zodiaku gwiazdozbiorze Wężownika. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem wynosi około 100.
Najjaśniejszą gwiazdą tej konstelacji jest Antares.

Mity i legendy 

Skorpion to jeden z najstarszych znanych gwiazdozbiorów. Pięć tysięcy lat temu rozpoznawany był przez cywilizację Sumerów. Już wtedy był to Gir-Tab (Skorpion). Historia Skorpiona jest ściśle związana z historią Oriona. Orion był potężnym myśliwym. Stał się tak pewny siebie, że ogłosił, iż jest w stanie zabić wszystkie zwierzęta na Ziemi.

W mitologii greckiej Skorpion był tym, który zabił Oriona. Według jednej z legend Gaja wysłała skorpiona po tym, jak Orion próbował zgwałcić Artemidę, grecką boginię przyrody i łowiectwa. Inna mówi, że to Matka Ziemia wysłała skorpiona, by upokorzyć Oriona, gdyż ten przechwalał się, że potrafi zabić każdą dziką bestię. Walka trwała bardzo długo, w końcu Orion zmęczył się i zasnął. Wtedy skorpion śmiertelnie go użądlił. Przyczyną upadku była jego pycha. Pojedynek skorpiona z Orionem był na tyle widowiskowy, że oglądający go Zeus postanowił walczących umieścić na niebie. Orion został umieszczony niemal naprzeciwko skorpiona, swojego przeciwnika. Orion wschodzi tylko wtedy, gdy Skorpion zajdzie, a kiedy Skorpion wschodzi, Orion znika za horyzontem. Grecy uważali, że konstelacja Skorpiona składa się z dwóch części: kleszczy i ciała. Później Rzymianie z wydłużonych kleszczy greckiego Skorpiona utworzyli nowy gwiazdozbiór – Wagę.

Gwiazdy Skorpiona 
Tak jak w przypadku Strzelca również w Skorpionie nazwy Bayera nie odtwarzają porządku jasności gwiazd. Na przykład drugą co do jasności gwiazdą po Alfie jest Lambda (λ).

W centrum Skorpiona świeci na czerwono Antares, będący środkiem skorpiona. Ogon stanowi pokręcona linia gwiazd biegnąca poprzez Tau, Epsilona, Mi, Zetę, Etę, Thetę, Jotę i Kappę, a Lambda i Ypsilon tworzą kolec na końcu ogona. Natomiast w bardziej współczesnych wersjach kleszcze skierowane w stronę głowy skorpiona są ukształtowane przez nieco zagiętą linię gwiazd: Ni, Betę i Deltę z jednej strony oraz Pi i Ro z drugiej. Jednak tę konstelację można sobie wyobrazić jeszcze inaczej, jak to czynili Grecy: użyć Alfy i Bety Wagi i zobaczyć w pełni rozciągnięte kleszcze.
 Antares (α) Scorpii, to czerwony nadolbrzym setki razy większy od Słońca. Leży na tyle blisko ekliptyki, że dość często bywa zakrywany przez Księżyc. Barwa Antaresa jest podobna do barwy Marsa i stąd jego nazwa (Ares, bóg wojny, był greckim odpowiednikiem Marsa). Gwiazda pierwszej wielkości leży w centrum Skorpiona, będąc środkiem skorpiona. Jest piętnastą gwiazdą pod względem jasności na ziemskim niebie. To drugi pod względem odległości od Słońca czerwony nadolbrzym i 15. razy masywniejszy od naszej gwiazdy. Jest 60 tysięcy razy jaśniejszy i świeci z odległości 600 lat świetlnych. Gdyby znalazł się w miejscu Słońca, to jego powierzchnia znajdowałaby się w połowie drogi między Marsem a Jowiszem. Prawie na pewno eksploduje jako supernowa w ciągu najbliższych milionów lat. Ma niebieskiego towarzysza o piątej wielkości gwiazdowej. Okres orbitalny układu szacuje się na ponad 1200 lat.
 Acrab Beta (β) Scorpii (d. Graffias) to para gwiazd o składnikach trzeciej i piątej wielkości, które można rozdzielić w małych teleskopach. Są to niezwiązane ze sobą niebieskobiałe gwiazdy ciągu głównego, położone w odległościach 530 i 1100 lat świetlnych.
 Dschubba Delta (δ) (arab. „czoło”) – niebieskobiała gwiazda położona w odległości 402 lat świetlnych. W roku 2000 jej jasność obserwowana, wynosząca normalnie 2,3m, zaczęła się zwiększać, prawdopodobnie wskutek wyrzucania w przestrzeń obłoku gazu, osiągając 1,6m w roku 2002. Od tego czasu wielkość gwiazdowa powróciła do pierwotnej wartości.
 Epsilon (ε) Sco (Larawag) to pomarańczowy olbrzym drugiej wielkości gwiazdowej leżący w odległości 65 lat świetlnych.
 ζ1 ζ2 (Zeta1 ζ2) są to widoczne gołym okiem dwie niezwiązane ze sobą fizycznie gwiazdy. Zeta2 jest pomarańczowym olbrzymem czwartej wielkości gwiazdowej, odległym o 151 lat świetlnych. Natomiast Zeta1 to niebieski nadolbrzym, którego jasność zmienia się nieregularnie. Jest prawdopodobnie oddalonym składnikiem gromady otwartej NGC 6231.
 Theta (θ) Sco (Sargas) to biały olbrzym położony w odległości 272 lat świetlnych od Słońca. Ma towarzysza o szóstej jasności obserwowanej, do zobaczenia w małym teleskopie.
 Lambda (λ) Sco (Shaula), niebieskobiała gwiazda odległa o 703 lata świetlne.
 Para niezwiązanych ze sobą fizycznie gwiazd Mi1 Sco (Xamidimura) i Mi2 Sco (Pipirima), widoczna nieuzbrojonym okiem. Mi1 to układ podwójny zaćmieniowy (822 lata świetlne), którego wielkość gwiazdowa zmienia się w czasie 34 godzin i 43 minut. Z kolei Mi2 jest niebieskobiałą gwiazdą o jasności obserwowanej 3,6m, leżącą w odległości 517 lat świetlnych.
 Odległa o 437 lat świetlnych gwiazda poczwórna, podobna do „podwójnej gwiazdy podwójnej” w gwiazdozbiorze Lutni to Ni (ν) Sco.
 Słynna gwiazda wielokrotna Ksi (ξ) Sco jest odległa od nas o około 95 lat świetlnych. W małym teleskopie wygląda jak biała gwiazda o czwartej wielkości, mająca pomarańczowego towarzysza ósmej wielkości. Nieopodal widoczna jest słabsza para Σ 1999 (Struve 1999), złożona z gwiazd ósmej wielkości związanych grawitacyjnie z ksi Skorpiona.  
 Omega1 i Omega2 to para niezwiązanych ze sobą grawitacyjnie gwiazd, do rozróżnienia nieuzbrojonym okiem. Omega1 jest niebieskobiałą gwiazdą ciągu głównego o jasności obserwowanej czwartej wielkości, leżącą w odległości 424 lat świetlnych; Omega2 jest żółtym olbrzymem piątej wielkości oddalonym od nas o 265 lat świetlnych.
 RR Sco jest czerwonym olbrzymem, gwiazdą zmienną Mira Ceti, której jasność zmienia się w zakresie 5–12m w czasie około dziewięciu miesięcy. Jest oddalona od nas o 1150 lat świetlnych.

Interesujące obiekty 
Amatorzy znajdą wiele ciekawych obiektów w Skorpionie. Konstelacja ta ma piękny zbiór obiektów, w szczególności gromad otwartych i kulistych. Wyjątkowy pod tym względem jest ogon Skorpiona, który jest zanurzony w najjaśniejszej części Galaktyki.
 Obok Antaresa, 1,3° znajduje się jedna z najbliższych nam gromad kulistych M4 (NGC 6121), oddalona od Słońca zaledwie o 7200 lat świetlnych). Astronomowie odnaleźli w niej dwie klasy gwiazd, które prawdopodobnie powstały w dwóch różnych momentach historii Wszechświata. Zidentyfikowano je, wyznaczając ilość pierwiastków ciężkich dla najjaśniejszych gwiazd w gromadzie. Ma rozmiary niewiele mniejsze niż tarcza Księżyca i odnalezienie jej jest bardzo łatwe. M4 znajduje się stosunkowo blisko, jest więc przedmiotem badań astrofizyków. Cechą wyróżniającą gromadę jest przecinająca jądro gromady linia gwiazd o niemal równej jasności, leżących w zbliżonych odległościach od siebie. W 15-centymetrowym teleskopie wielkie halo rozdziela się na liczne blade gwiazdy z niewielkim zagęszczeniem w kierunku centrum.
 Inna ciekawa gromada kulista to M80 (NGC 6093) będąca jedną z najzasobniejszych w gwiazdy gromad Drogi Mlecznej. Położona między Antaresem a Graffiasem znajduje się w odległości 32 600 lat świetlnych. W gromadzie odkryto sporo gwiazd należących do błękitnych maruderów – gwiazd, które wyglądają na młodsze niż sama gromada. Wiek M80 szacowany jest na 12,5 miliarda lat. W 1860 roku gromada została przyćmiona przez gwiazdę nową T Scorpii, która wybuchła w jej granicach, osiągając jasność widomą 7m. Gromada bardzo atrakcyjna dla amatorskich obserwacji.
 Trzecia znana gromada kulista to NGC 6388, o jasności 6,9 i średnicy kątowej 8,7′. W amatorskim teleskopie bez problemu zobaczymy pojedyncze gwiazdy.
 W pobliżu gwiazdy G Skorpion czwartej wielkości można znaleźć mocno skoncentrowaną gromadę kulistą NGC 6441. Jest dobrze widoczna w 15-centymetrowym teleskopie, chociaż bez pojedynczych gwiazd.
 Młoda gromada otwarta M6 (NGC 6405), zwana Motylem, to najbliżej kątowo położona od centrum Galaktyki gromada z katalogu Messiera. Nazywana jest Gromadą Motyla ze względu na kształt, w jaki układają się w niej gwiazdy. Zawiera blisko 100 gwiazd na wczesnym etapie ewolucji. Znajduje się w odległości 1600 lat świetlnych i zajmuje na niebie obszar porównywalny z tarczą Księżyca. Odkrywcą był XVII-wieczny astronom Giovanni Hodierna. Spekuluje się, że gromadę miał szansę zaobserwować Klaudiusz Ptolemeusz.
 Na północny wschód od gwiazdy Lambda (λ) (kolec jadowy) znajduje się gromada otwarta M7, zwana Gromadą Ptolemeusza. Ten starożytny uczony jako pierwszy wspomina o niej w swoich dziełach. Zawiera około 80. stosunkowo młodych gwiazd (ich wiek to niespełna 200 milionów lat). Rozrzucone są w polu odpowiadającym nieco ponad siedmiu tarczom Księżyca. Znajdują się w odległości 980 lat świetlnych od Słońca. Ze względu na deklinację około –35° obiekt praktycznie niemożliwy do dostrzeżenia z Polski. Widoczna nieuzbrojonym okiem jako mgiełka otaczająca żądło Skorpiona.
 Godną uwagi jest NGC 6124 gromada otwarta, znajdująca się na granicy z konstelacją Wilka. Jest to odległo o 16 800 lat świetlnych niewielka gromada składająca się ze 125 gwiazd.    
 Kolejna gromada otwarta NGC 6231 znajdująca się niedaleko pary gwiazd ζ1  i ζ2 o całkowitej jasności 2,6m, i średnicy kątowej 15′, należy do najmłodszych tego typu obiektów w naszej Galaktyce. Jej wiek ocenia się na zaledwie 3,2 mln lat. Położona w odległości 5900 lat świetlnych, składa się z kilkuset gwiazd i wchodzi w skład asocjacji OB1 Skorpiona. Odkryta przez Hodiernę. NGC 6231 jest połączona z większą, rozproszoną gromadą słabych gwiazd, zwaną Trumpler 24 lub Harvard 12, znajdująca się 1° na północ i jest widoczna przez lornetkę. Warkocz gwiazd łączących te gromady wyznacza jedno ze spiralnych ramion naszej Galaktyki.
 NGC 6242 gromada otwarta o klinowatym kształcie, złożona z gwiazd siódmej wielkości i słabszych. Można ją dostrzec przez mały teleskop. Znajduje się w odległości około 3500 lat świetlnych.
 NGC 6281 gromada otwarta o prostokątnym kształcie, składająca się z ponad 50 gwiazd ósmej wielkości i słabszych. Widać ją w małym teleskopie. Jest oddalona o 1800 lat świetlnych.

W konstelacji można znaleźć kilka mgławic planetarnych. Najlepsze do obserwacji są NGC 6302 i NGC 6337. Obydwie położone są w pobliżu gwiazd kolca skorpiona, Lambdy i Ypsilona.
 NGC 6302 nazywana jest Mgławicą Robak; w dużym amatorskim teleskopie wygląda trochę jak mała niebieskawa mrówka. W 20-centymetrowym teleskopie dostrzeżemy niewielki wydłużony korpus i kilka szczegółów które można zinterpretować jako odnóża.
 NGC 6337 to idealny bardzo cienki pierścień bladej mgły, czasem nazywana Mgławicą Cheerios, bo przypomina jeden z płatków śniadaniowych.
 Najsilniejsze źródło rentgenowskie na niebie to Scorpius X-1. Jest to układ podwójny złożony z błękitnego olbrzyma trzynastej wielkości i gwiazdy neutronowej.

Zobacz też 

 lista gwiazd w gwiazdozbiorze Skorpiona
 lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 The Bright Star Catalogue
 Gwiazdozbiór Skorpiona w serwisie Constellation Guide 
 Gwiazdozbiór Skorpiona blog Astrofan