Latimeria

Latimeria is een geslacht van kwastvinnige vissen uit de onderklasse of orde Coelacanthiformes (coelacantachtigen) (of Actinistia) en de familie coelacanten. Van deze familie zijn zeven andere geslachten bekend, waarvan er zes alleen als fossielen en dit geslacht met nog levende soorten. 

Latimeria is een zeldzame soort vis die twee bestaande soorten omvat: West-Indische Oceaan-coelacanth (Latimeria chalumnae) en de Indonesische coelacanth (Latimeria menadoensis). Ze volgen de oudste bekende levende afstamming van Sarcopterygii (lobbenvin en tetrapoden), wat betekent dat ze nauwer verwant zijn aan longvissen, reptielen en zoogdieren dan aan de gewone rogvinnigen. Ze zijn te vinden langs de kustlijnen van de Indische Oceaan en Indonesië. Aangezien er slechts twee soorten coelacant zijn en beide worden bedreigd, is het een van de meest bedreigde dieren in de wereld. Echter is dit niet zeker, het is mogelijk dat er nog veel meer coelacanthen zijn in de diepzee. De coelacanth in de West-Indische Oceaan is een kritisch bedreigde soort.

Biologische kenmerken 
Gebaseerd op groeiringen in de oorbotten (otolieten) van de dieren, concluderen wetenschappers dat individuele coelacanthen wel tachtig tot honderd jaar oud kunnen worden. Coelacanthen leven op diepten van zevenhonderd meter onder zeeniveau, maar worden vaker gevonden op diepten van negentig tot tweehonderd meter. Levende voorbeelden van Latimeria chalumnae hebben een diepblauwe kleur die ze waarschijnlijk camoufleert voor prooidieren. De Indonesische soort (L. menadoensis) is echter bruin. Coelacanth-ogen zijn erg gevoelig en hebben een tapetum lucidum. Coelacanthen worden bijna nooit overdag gevangen, maar zijn in alle fasen van de maan gevangen. Coelacanth-ogen hebben veel staven, receptoren in het netvlies die dieren helpen zien bij weinig licht. Samen zorgen de hengels en het tapetum ervoor dat de vissen beter zien in donker water. Coelacanthen zijn opportunistische voeders en maken jacht op inktvis, langbekalen (snipe eels, Nemichthyidae, en niet 'watersnip' wat hier in de Nederlandse versie stond; zie Engels versie), kleine haaien en andere vissen die worden aangetroffen in hun diepe rif- en vulkanische habitats. Van coelacanthen is ook bekend dat ze met hun kop naar beneden, achterwaarts of buik omhoog zwemmen om hun prooi te lokaliseren, vermoedelijk met behulp van hun rostrale klieren.

Wetenschappers vermoeden dat een van de redenen waarom deze vis zo succesvol is geweest, is dat specimen hun metabolisme naar believen kunnen vertragen, zinken in de minder bewoonde diepten en hun voedingsbehoeften minimaliseren in een soort winterslaapmodus. De coelacanthen die in de buurt van Sodwana Bay National Park in Zuid-Afrika leven, rusten in grotten op een diepte van negentig tot honderdvijftig meter tijdens daglichturen, maar verspreiden zich en zwemmen tot een diepte zo laag als vijfenvijftig meter wanneer ze 's nachts jagen. De diepte is niet zo belangrijk als hun behoefte aan zeer zwak licht en nog belangrijker, aan water met een temperatuur van veertien tot tweeëntwintig graden Celsius. Ze zullen opstaan of zinken om deze voorwaarden te vinden. De hoeveelheid zuurstof die hun bloed via de kieuwen uit het water kan opnemen, is afhankelijk van de watertemperatuur. Wetenschappelijk onderzoek suggereert dat coelacanthen in koud, goed geoxygeneerd water moet blijven, anders kan zijn bloed niet genoeg zuurstof opnemen. De vis lijkt zeer goed aangepast aan zijn omgeving, wat wordt gezien als een van de redenen waarom hij het langzaamst evoluerende genoom heeft van alle bekende gewervelde dieren.

Voortplanting 
Vrouwelijke coelacanthen bevallen van jongen, 'pups' genoemd, in groepen van vijf tot vijfentwintig jongen tegelijk. De pups kunnen direct na de geboorte zelfstandig overleven. Hun reproductieve gedrag is niet goed bekend, maar men gelooft dat ze pas na twintig jaar seksueel volwassen zijn. De draagtijd wordt geschat op dertien tot vijftien maanden.

Vondsten

Eerste vondst in Zuid-Afrika 
Op 23 december 1938 keerde Hendrik Goosen, de kapitein van de trawler Nerine, terug naar de haven in Oos-Londen, Zuid-Afrika, na het vissen met sleepnet tussen de rivieren Chalumna en Ncera. Zoals hij vaak deed, belde hij zijn vriendin, Marjorie Courtenay-Latimer, conservator in het kleine museum van East London, om te kijken of ze de inhoud van de vangst wilde bekijken voor iets interessants, en vertelde haar over de vreemde vis die hij had gereserveerd voor haar. Correspondentie in de archieven van het South African Institute for Aquatic Biodiversity (SAIAB, voorheen het JLB Smith Institute of Ichthyology) laat zien dat Goosen zich tot het uiterste heeft ingespannen om schade aan deze vis te voorkomen en zijn bemanning beval om het opzij te zetten voor het East-London Museum. Goosen vertelde later hoe de vis staalblauw was toen hij voor het eerst werd gezien, maar tegen de tijd dat de 'Nerine' vele uren later de haven van Oost-Londen binnenkwam, was de vis donkergrijs geworden.Omdat ze geen beschrijving van het wezen in een van haar boeken kon vinden, probeerde ze contact op te nemen met haar vriend, professor James Leonard Brierley Smith, maar hij was weg voor de kerst. Niet in staat om de vis te bewaren, stuurde ze hem met tegenzin naar een taxidermist. Toen Smith terugkeerde, herkende hij het onmiddellijk als een soort coelacanth, een groep vissen die voorheen alleen bekend was van fossielen. Smith noemde de nieuwe coelacanth Latimeria chalumnae ter ere van Marjorie Courtenay-Latimer en de wateren waarin het werd gevonden. De twee ontdekkers kregen onmiddellijk erkenning en de vis werd bekend als een 'levend fossiel'. De coelacanth van 1938 is nog steeds te zien in het museum in Oos-Londen, Zuid-Afrika. Omdat het exemplaar echter was gevuld, waren de kieuwen en het skelet niet beschikbaar voor onderzoek, en daarom bleef er enige twijfel over of het echt dezelfde soort was. Smith begon een jacht op een tweede exemplaar dat meer dan een decennium zou duren.

De Comoren 
Smith verspreidde duizenden flyers met een foto van de vis, een beschrijving en een beloning, maar de Tweede Wereldoorlog onderbrak de zoektocht. Hij wist ook niet dat het exemplaar uit 1938 nabij Zuid-Afrika ongeveer 1.800 mijl (2.900 km) ten zuiden van zijn normale habitat lag. De 100 pond sterling beloning was een zeer substantiële som voor de gemiddelde zelfvoorzienende visser van die tijd. Veertien jaar later werd één exemplaar in de Comoren gevonden, maar de vis was geen onbekende voor de lokale bevolking. In de haven van Domoni op het Comorese eiland Anjouan, waren de Comoranen verbaasd om zo beloond te worden voor een 'gombessa' of 'mame', hun namen voor de bijna oneetbare vis waarop hun vissers af en toe per ongeluk trapten. Het tweede exemplaar, net vóór Kerstmis 1952 gevonden door de Comorese visser Ahamadi Abdallah, werd beschreven als een andere soort, eerst als Malania hunti en later als Malania anjounae, na Daniël François Malan, de Zuid-Afrikaanse premier die een SAAF Dakota had gestuurd in opdracht van professor Smith om het exemplaar op te halen. Later werd ontdekt dat het ontbreken van een eerste rugvin, aanvankelijk belangrijk geacht, werd veroorzaakt door een verwonding vroeg in het leven van het exemplaar.  Malan was een fervent creationist en toen hem voor het eerst het primitieve wezen werd getoond, riep hij met een twinkeling uit: My, it is ugly. Do you mean to say we once looked like that? Het door Smith opgehaalde exemplaar is te zien op Grahamstown, Zuid-Afrika waar hij werkte.

Tweede soort in Indonesië 
Op 18 september 1997 zagen Arnaz en Mark Erdmann op hun huwelijksreis in Indonesië een vreemde vis op de markt zien komen in Manado Tua op het eiland Sulawesi. Mark dacht dat het een gombessa was (Comoro coelacanth), hoewel het bruin was en niet blauw. Een expert zag hun foto's op internet en besefte het belang ervan. Vervolgens namen de Erdmanns contact op met lokale vissers en vroegen om eventuele toekomstige vangsten van de vis naar hen te brengen. Een tweede Indonesisch exemplaar, 1,2 meter lang en met een gewicht van 29 kilogram, werd levend gevangen op 30 juli 1998. Het leefde zes uur, waardoor wetenschappers zijn kleuring, vinbewegingen en algemeen gedrag fotografisch konden documenteren. Het exemplaar werd bewaard en geschonken aan het Bogor Zoological Museum, onderdeel van het Indonesian Institute of Sciences.

Uit DNA-testen bleek dat dit exemplaar genetisch verschilde van de Comorese populatie. Oppervlakkig gezien lijkt de Indonesische coelacanth, plaatselijk genaamd raja laut (koning van de zee), dezelfde te zijn als die gevonden in de Comoren, behalve dat de achtergrondkleur van de huid bruinachtig grijs is in plaats van blauwachtig. Deze vis werd beschreven in een uitgave van 1999 van Comptes Rendus de l'Académie des sciences Paris door Pouyaud et al. Het kreeg de wetenschappelijke naam Latimeria menadoensis. Een recente moleculaire studie schatte de divergentie tijd tussen de twee coelacanthsoorten op 40-30 miljoen jaar geleden.

Op 19 mei 2007 ving Justinus Lahama, een Indonesische visser, een 1,3-meter lange, 50 kilogram zware coelacanth voor de kust bij Manado, op het noorden van het eiland Sulawesi nabij Bunaken National Marine Park. Na dertig minuten buiten water te hebben doorgebracht, werd de vis, nog in leven, in een zwembad met netten geplaatst voor een restaurant aan de rand van de zee. Het overleefde zeventien uur. Coelacanthen leven meestal op een diepte van tweehonderd tot duizend meter. De vis werd gefilmd door lokale autoriteiten die in de meters diepe poel zwommen en daarna ingevroren nadat hij was gestorven. AFP claimt dat Franse, Japanse en Indonesische wetenschappers in samenwerking met het French Institute for Development and Research een necropsie hebben uitgevoerd op de coelacanth met daarop volgende genetische analyse. De plaatselijke universiteit bestudeert nu het karkas.

iSimangaliso Wetland Park in Zuid-Afrika 
In Zuid-Afrika ging de zoektocht door de jaren heen steeds verder. De 46-jarige duiker Rehan Bouwer verloor zijn leven op zoek naar coelacanthen in juni 1998. Op 28 oktober 2000, net ten zuiden van de grens met Mozambique in het Sodwana Bay National Park in het beschermde natuurgebied St. Lucia, maakten de drie diepwaterduikers Pieter Venter, Peter Timm en Etienne le Roux een duik naar honderdvier meter en zagen onverwacht een coelacanth. Ze noemden zichzelf 'SA Coelacanth Expedition 2000' en kwamen terug met fotoapparatuur en een aantal extra leden. Op 27 november, na een mislukte eerste duik de vorige dag, vonden vier leden van de groep, Pieter Venter, Gilbert Gunn, Christo Serfontein en Dennis Harding, drie coelacanthen. De grootste was tussen 1,5 en 1,8 meter lang, de andere twee waren van 1,0 tot 1,2 meter. De vis zwom head-down en leek zich te voeden vanuit de grotranden. De groep keerde terug met videobeelden en foto's van de coelacanthen. Tijdens de duik verloor Serfontein echter het bewustzijn en kwam de 34-jarige Dennis Harding met hem naar boven in een ongecontroleerde klim. Harding klaagde over nekpijn en stierf aan een hersenembolie terwijl hij op de boot was. Serfontein herstelde na onderwater te zijn genomen voor behandeling van decompressieziekte. In maart-april 2002 daalden het Jago Submersible en Fricke Dive Team de diepte van Sodwana in en namen 15 coelacanthen waar. Een pijltjessonde werd gebruikt om weefselmonsters te verzamelen.

Tanzania 
Coelacanthen worden sinds 2004 gevangen voor de kust van Tanzania. Twee coelacanthen werden aanvankelijk gemeld gevangen genomen op Songo Mnara, een klein eiland aan de rand van de Indische Oceaan in augustus 2003. Nog eens negentien exemplaren van deze uiterst zeldzame vissen met een gewicht tussen vijfentwintig en tachtig kilogram werd gemeld geborgen in een tijdsbestek van de volgende vijf maanden, met een ander exemplaar gevangen in januari 2005. Een coelacanth met een gewicht van maar liefst honderdtien kilogram werd gemeld door de krant The Observer in 2006. Ambtenaren van het Tanga Coastal Zone Conservation and Development Program, dat een langetermijnstrategie heeft voor de bescherming van de soort, zien een verband met de timing van de vangsten met trawling - vooral door Japanse vaartuigen - in de buurt van de habitat van de coelacanth, zoals binnen een paar dagen van trawlers die hun netten werpen, zijn coelacanthen opgedoken in diepwater kieuwnetten bestemd voor haaien. De plotselinge verschijning van de coelacanth bij Tanzania heeft reële zorgen over de toekomst opgeroepen vanwege schade aan de coelacanth-populatie door de gevolgen van willekeurige vangstmethoden en schade aan habitats.

Hassan Kolombo, programmacoördinator, zei: Als we geen trawlers hebben, krijgen we de coelacanthen niet meer, zo simpel is het. Zijn collega, Solomon Makoloweka, zei dat ze de Tanzaniaanse regering onder druk hadden gezet om de activiteiten van trawlers te beperken. Hij zei: Ik veronderstel dat we deze trawlers dankbaar moeten zijn, omdat ze deze verbazingwekkende en unieke vispopulatie hebben onthuld. Maar we zijn bang dat ze deze kostbare dingen kunnen vernietigen. We willen dat de overheid hun activiteiten beperkt en een behoorlijke financiering helpt financieren onderzoeksprogramma zodat we meer over de coelacanthen kunnen leren en ze kunnen beschermen. In een rapport van maart 2008 waarschuwde het Tanzania Natural Resource Forum, een plaatselijke niet-gouvernementele milieuorganisatie, dat een voorgesteld havenproject in de baai van Mwambani een kustpopulatie van coelacanthen zou kunnen bedreigen.

Soorten 
 de gewone coelacant (Latimeria chalumnae) uit het westen van de Indische Oceaan
 de Indonesische coelacant (Latimeria menadoensis) uit de wateren rond Celebes.

Mogelijk vormen de populaties uit Zuid-Afrika een derde soort. 

Coelacanthiformes
Levend fossiel