Czasownik

Czasownik – część mowy służąca do przedstawiania dziejących się czynności oraz  zachodzących stanów. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności, jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty albo przedmioty się znajdują. 

Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników (na przykład w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników).

Podział czasowników 
Czasowniki można podzielić na:
 czynnościowe (np. pisać, kreślić)
 stanowe, statyczne (np. spać, blednąć)
posiłkowe.

W ostatniej grupie czasowników wyróżnia się:
 fazowe (np. zacząć, przestać)
 limitywne (np. mieć; „miał umrzeć”)
 modalne (np. móc, mieć, musieć)
 łącznikowe (np. być, stawać się).

Czasownik w języku polskim

Odmiana 
W języku polskim czasownik odmienia się przez:
 liczby i osoby:
 liczba pojedyncza – 1. osoba (ja), 2. osoba (ty), 3. osoba (on, ona, ono)
 liczba mnoga – 1. osoba (my), 2. osoba (wy), 3. osoba (oni, one)
 czasy:
 przeszły
 teraźniejszy
 przyszły
 rodzaje:
 w liczbie pojedynczej:
 rodzaj męski
 rodzaj żeński
 rodzaj nijaki
 w liczbie mnogiej:
 r. męskoosobowy
 r. niemęskoosobowy (połączenie r. żeńskiego i nijakiego w l. mnogiej)
 tryby:
 tryb oznajmujący
 tryb rozkazujący
 tryb przypuszczający
 strony:
 strona czynna
 strona bierna
 strona zwrotna.

Nieosobowe formy 
W języku polskim czasowniki tworzą formy nieosobowe, w których nie można określić osoby (podmiotu):
 bezokolicznik – np. jeść, wlec
 nieosobowa forma czasownika zakończona na -no, -to – np. jedzono, umyto
 nieosobowa forma czasu teraźniejszego typu: mówi się, robi się – np. W szkole mówi się o egzaminach
 imiesłowy.

Aspekt 
Aspekt w języku polskim sygnalizuje, czy czynność została wykonana, czy się ją nadal wykonuje. W czasie przyszłym zawiera informację, czy podmiot będzie miał zamiar ją skończyć, czy tylko zacząć.

Wyróżnia się czasowniki w formie aspektowej:
 niedokonanej – informują, że czynność (stan) trwa, trwała lub będzie trwała i nie została, ani nie zostanie zakończona, np. robiłem, robię, będę robiła; odkurzałem, odkurzam, będę odkurzać
 dokonanej – informują, że czynność została lub zostanie zakończona, np. zrobiłem, zrobię; odkurzyłem, odkurzę.

Imiesłowy 
 imiesłów przymiotnikowy czynny
 imiesłów przymiotnikowy bierny
 imiesłów przysłówkowy współczesny
 imiesłów przysłówkowy uprzedni

Iteratywność 
W systemach gramatycznych niektórych języków (w tym m.in. języka polskiego) wyróżnia się ponadto czasowniki jednokrotne, np. chodzić, czytać, spać, oraz wielokrotne (tzw. iterativa), np. chadzać, czytywać, sypiać.

Imiesłowy 
W wielu językach indoeuropejskich niektóre formy czasowników (imiesłów, rzeczownik odczasownikowy) przybierają pewne cechy uznawane za typowe dla innych części mowy. Dla przykładu polskie formy imiesłowu przymiotnikowego czynnego, (mieszkający, czytający itp.) uważane są za formy czasownikowe, jednak odmieniają się przez przypadki jak przymiotniki (mieszkającego, czytającemu itp.). Podobnie formy imiesłowu przymiotnikowego biernego (zbudowany, robiony itp.) mają cechy przymiotników i także odmieniają się przez przypadki. Analogiczna sytuacja występuje także w innych językach, na przykład angielskie building (budowla, budujący), niemieckie Essen (jedzenie) i essen (jeść).

Zobacz też 

 czasownik łaciński
 supinum
 verba deponentia

Przypisy

Bibliografia