Dynastia

Dynastia (gr. dynasteia – władza od dýnamis 'siła; władza') – szereg władców z jednego rodu (książąt, królów lub cesarzy), lub sam ród, z którego oni pochodzą. Termin stosuje się, gdy przynajmniej dwie osoby pochodzące z tej samej rodziny panują bezpośrednio po sobie lub z niewielkimi przerwami. Zdarzały się też dynastie zupełnie niespokrewnionych władców (np. dynastia Antoninów lub egipskich Mameluków). Dynastia rządząca aktualnie w danym państwie to dom panujący (tak więc np. Dom Habsburgów, Dom Windsorów).

Pierwsze dynastie pojawiły się już we wczesnej starożytności (m.in. w Egipcie w XXX wieku p.n.e.), ale z pewnością już wiele tysięcy lat wcześniej istniał zwyczaj przekazywania władzy w ramach jednego rodu (najczęściej z ojca na syna). Dynastia może sprawować władzę nad jednym, jak i kilkoma krajami (np. Jagiellonowie rządzili jednocześnie w Polsce, na Litwie, w Czechach i na Węgrzech).

Dynastia wymiera w momencie śmierci ostatniego męskiego potomka rodu. Niekiedy jednak udaje się zachować ciągłość dynastii. Przykładem jest dynastia Habsburgów, z których to pochodząca cesarzowa Maria Teresa Habsburżanka, po ślubie z Franciszkiem Stefanem z dynastii rządzącej Lotaryngią, zapoczątkowała z mężem dynastię habsbursko-lotaryńską. Podobna sytuacja występuje w dynastii Grimaldi, która już kilka razy wymarła w linii męskiej. Zgodnie jednak ze statusem rodu, mąż następczyni tronu jest zobowiązany przyjąć nazwisko Grimaldii. Także w Luksemburgu nie zmieniono nazwy dynastii, po wygaśnięciu w linii męskiej rodu Nassau-Weilburg. Obecni członkowie rodu wielkoksiążęcego, są faktycznie przedstawicielami dynastii Burbonów, z linii parmeńskiej.

Dynastią, która najdłużej w historii ludzkości dzierżyła władzę są Osmanowie. Panowali nieprzerwanie w imperium osmańskim w latach 1299–1922, dopóki Turcja nie stała się republiką.

Linie boczne 
Dynastie posiadają często kilka linii bocznych, wywodzących się od różnych przedstawicieli danego rodu. Boczne linie danego rodu najczęściej z czasem tworzą odrębne dynastie. Przykładowo rządząca m.in. w Wielkiej Brytanii - dynastia Windsorów, jest faktycznie dynastią Koburgów (Sachen-Coburg-Gotha), która jest boczną linią dynastii Wettynów. Francuskie dynastie Burbonów, Walezjuszów i Andegawenów to boczne linie dynastii Kapetyngów.

Rodziny niemonarchiczne 
Termin ten jest również współcześnie stosowany w państwach demokratycznych jako potoczne określenie rodzin, w których kilka pokoleń zajmuje się jakąś dziedziną, np. polityką. Przykładowo: rodziny Kennedych i Bushów w USA.

Znane dynastie i rody panujące 
lista przedstawia dynastie i rody panujące oraz ich linie boczne pogrupowane wedle porządku historycznego i geograficznego; w nawiasach daty oraz kraje aktywności; pogrubiono obecne panujące dynastie

starożytne 
babilońskie:
 dynastia starobabilońska (I dynastia z Babilonu)
 I dynastia z Kraju Nadmorskiego (II dynastia z Babilonu)
 dynastia kasycka (III dynastia z Babilonu)
 II dynastia z Isin (IV dynastia z Babilonu)
 II dynastia z Kraju Nadmorskiego (V dynastia z Babilonu)
 dynastia z plemienia Bit-Bazi (VI dynastia z Babilonu) 
 dynastia elamicka (VII dynastia z Babilonu)
 dynastia E (VIII i IX dynastia z Babilonu) 
 X dynastia (asyryjska)
 dynastia chaldejska (XI dynastia z Babilonu)
perskie:
 Achemenidzi
 Tahirydzi 
 Sasanidzi
armeńskie:
 Artaksydowie (Artaszesydzi) (II-I w.p.n.e.)
 Arsacydzi (III w.p.n.e.)
helleńskie:
 Temenidzi (macedońska)
 Attalidzi (pergamońska; III-II w.p.n.e.)
 Argeadzi (macedońska; IX-IV w.p.n.e.)
 Antypatrydzi (macedońska; IV-III w.p.n.e.)
 Antygonidzi (macedońska; IV-II w.p.n.e.)
 Mitrydatydzi (Pont; IV-I w.p.n.e.)
 Seleucydzi (helleńska; IV-I w.p.n.e.)
 Ptolemeusze (macedońska; Egipt; IV w.p.n.e. - I w.n.e)
rzymskie:
 julijsko-klaudyjska (I w.p.n.e. - I w.n.e)
 Flawiusze (I w.)
 Antoninowie (I-II w.)
 Sewerowie (II-III w.)

Europejskie

Islamskie 
arabskie
 Haszymici - do tego rodu należał prorok Mahomet; dynastie wywodzące się od Mahometa, lub jego najbliższych krewnych:
 Umajjadzi (kalifat, imperium arabskie, Al-Andalus; VII-XI w.)
 Abbasydzi (kalifat, imperium arabskie; VIII-XIII w. )
 Fatymidzi (Egipt, Północna Afryka; X-XII w.) (pochodzenie podważane) 
 Szarifowie (Hidżaz; X-XX w.)
 Idrysydzi (Maroko; VIII-X w.)
 Alawici (Maroko; od XVII w.)
 Muhallabidzi (Ifrikijja; VIII w.)
 Hamdanidzi (Dżezira, Syria; IX-X w.)
 Aghlabidzi (Ifrikijja; IX-X w.)
 Almohadzi (Maghreb, Andaluzja; XII-XIII w.)
 Ichszydydzi (Egipt, Syria, Palestyna, Hidżaz; X w.)
 Kalbidzi (Sycylia; X-XI w.)
 Saadyci (Maroko; XVI-XVII w.)
 Saudowie (Półwysep Arabski; XVIII-XX w.)
tureckie
 Tulunidzi (Egipt; IX-X w.)
 Anuszteginidzi (Azja Środkowa, Iran; XI-XIII w.)
 Ghaznawidzi (Azja Środkowa, północne Indie; X-XI w.)
 Osmanowie (dynastia osmańska) (Imperium Osmańskie) 
 Seldżucy (Azja Zachodnia; XI - XIV w.)
 Zengidzi (pół Irak, Syria; XII-XIII w.)
turkmeńskie
 Artukidzi (Diyarbakır; XII-XV w.)
 Daniszmendydzi (centralna i północna Anatolia; XI-XII w.)
mongolskie
 Gerejowie (Chanat Krymski)
 Timurydzi (XIV - XVI w.)
perskie/irańskie
 Saffarydzi (Sistan, wschodnia Persja; IX-XI w.)
 Bujidzi (zachodni Iran i Irak; X-XI w.)
 Safawidzi (Persja - 1501-1722)
 Afszarydzi (Persja - 1736–1749)
 Zandowie (Persja - 1750-1794)
 Kadżarowie (Persja: 1794–1925; pochodzenia turkmeńskiego)
 Pahlawi (Persja/Iran - 1925–1979)
pasztuńskie (afgańskie)
 Hotaki (XVIII w.)
 dynastia Durrani (Imperium Durrani - 1747-1826, 1839-1842)
 dynastia Barakzai (Afganistan - 1818-1973)
berberyjskie
 Rustamidzi (środkowy Maghreb; VIII-X w.)
 Almorawidzi (Maghreb; XI-XII w.)
 Marynidzi (Maroko; XII-XV w.)
 Wattasydzi (Maroko; XV-XVI w.)
 Hafsydzi (Tunezja; XIII-XVI w.)
 Abdalwadydzi (Algieria; XIII-XVI w.) 
półwysep iberyjski
 Nasridowie (Grenada XIII-XV w.)
 Zirydzi (Grenada; XI w.)
pozostałe
 Ajjubidzi (pochodzenia kurdyjskiego; Egipt, Syria, Jemen, Górna Mezopotamia; XII-XIV w.)
 dynastia mamelucka (Egipt: 1250-1517)

Indyjskie 
 Guptowie (Indie, Pakistan, Bangladesz; IV-VIII w.)
 Maurjowie (pół. Indie; IV-II w.p.n.e.)
 Mogołowie (pół. Indie; XVI-XIX w.) (pochodzenia mongolskiego)
 Szah (nepalska)
 Pallawowie (poł. Indie; IV-IX w.)

Dalekiego Wschodu 
chińskie

 Xia (Chiny; XX-XVII w.p.n.e.)

 Shang (Chiny; XVII-XI w.p.n.e.)
 Zhou (Chiny; XI-III w.p.n.e.)
 Qin (Chiny; III w.p.n.e.)
 Han (Chiny; III w.p.n.e. - II w.n.e.)
 Sui (Chiny; VI-VIII w.)
 Tang (Chiny; VIII-X w.)
 Song (Chiny; X-XIII w.)
 Yuan (Chiny; XIII-XIV w.; w Mongolii do XVII w.) (pochodzenia mongolskiego) 
 Ming (Chiny; XIV-XVII w.) 
 Qing (Chiny; XVII-XX w.) (pochodzenia mandżurskiego)
dżurdżeńskie
 Jin (pół.-wsch. Chiny; XII-XIII w.)
koreańskie
 Wang (Goguryeo)
 Yi (Gojoseon)
japońska
 Yamato (jedyna dynastia japońska, panuje do dziś)
syjamska
 Rama

Zobacz też 
 lista dynastii egipskich
 genealogia
 patriarchat, patrylinearny system pokrewieństwa
 monarchia

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 www.genealogy.euweb.cz

Wybrana literatura 
 Słownik Dynastii Europy, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Poznań 1999.
 Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków 2003.
 Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.

 
Socjologia i antropologia rodziny