alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Louis Leakey

Louis Seymour Bazett Leakey (ur. 7 sierpnia 1903 w Kabete w Brytyjskiej Afryce Wschodniej, zm. 1 października 1972 w Londynie) – kenijski archeolog i paleoantropolog pochodzenia brytyjskiego.

Życiorys 
Urodził się w Kabete w Brytyjskiej Afryce Wschodniej (obecnie Kenia) w rodzinie angielskich misjonarzy. Miał dwie starsze siostry – Gladys i Julię, oraz młodszego brata – Douglasa. W latach 1922–1926 studiował antropologię i archeologię w St John’s College na Uniwersytecie Cambridge, a następnie został członkiem tego kolegium.

Praca naukowa 
Jego odkrycia dostarczyły dowodów, że człowiek jest gatunkiem znacznie starszym, niż sądzono. W 1931 rozpoczął badania w wąwozie Olduvai (Oldupai) w Tanzanii. W 1933 poznał, już jako człowiek żonaty, swą późniejszą towarzyszkę życia, Mary. W 1944, w Kenii, urodził się ich syn, Richard. W 1959 Mary Leakey znalazła w Olduvai fragment czaszki wczesnego hominida zaliczonego przez nią do rodzaju Zinjanthropus (obecnie Paranthropus), szacowany na 1,75 mln lat.

W 1964 również w Olduvai Leakey odkrył szczątki Homo habilis – wraz z wykonanymi przezeń narzędziami. Postawił hipotezę, że to właśnie H. habilis, żyjący w Afryce Wschodniej w tym samym czasie co australopiteki, jest przodkiem człowieka współczesnego. Krytykowany za „nadinterpretację” swojego odkrycia, zaczął wycofywać się z badań terenowych, oddając się pisaniu książek i wykładom. Rozpoczął wówczas kilka ważnych programów badawczych: nad szympansami (Jane Goodall) i nad gorylami (Dian Fossey) – kilka lat później wsparł również projekt badania orangutanów prowadzony przez Birutė Galdikas.

Późniejsze odkrycia Leakeyów dowodzą, że miał rację, a H. habilis faktycznie stanowił ogniwo łączące australopiteki z Homo erectus. Był autorem licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych.

Inne odkrycia Louisa Leakeya:
 1948 – wyspa na Jez. Wiktorii – szczątki przodka małp i ludzi Proconsul africanus – 25 mln lat
 1962 – na wsch. od Jez. Wiktorii – szczątki małpy człekokształtnej Kenyapithecus – 14 mln lat

Zobacz też 
 Dian Fossey
 Birutė Galdikas
 Jane Goodall
 Aniołki Leakeya

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 National Geographic – Kenyan Fossils May Add New Branch to Human Family Tree

Absolwenci St John’s College (Cambridge)
Brytyjscy archeolodzy
Brytyjscy paleontolodzy
Kenijscy paleontolodzy
Antropolodzy fizyczni
Prymatolodzy
Laureaci Złotego Medalu Królewskiego Towarzystwa Geograficznego
Urodzeni w 1903
Zmarli w 1972
Lewis Binford

Lewis Roberts Binford (ur. 21 listopada 1931 w Norfolk, zm. 11 kwietnia 2011 w Kirksville) – amerykański archeolog, twórca ruchu „Nowej Archeologii”.

Życiorys 
Antropologią kulturową zainteresował się podczas służby wojskowej w Japonii po wojnie koreańskiej. Ukończył University of North Carolina (bakelaureat w 1957) oraz Uniwersytecie Michigan (magisterium w 1958 oraz doktorat w 1964).  W 1961 został assistant professor na University of Chicago. W latach 60. XX w. był jednym z głównych teoretyków tzw. Nowej Archeologii. Od 1968 do 1991 pracował na Uniwersytecie Nowego Meksyku. Następnie był zatrudniony na Southern Methodist University. W 2003 przeszedł na emeryturę.

Prace 
 An Archeological Perspective (1972)
 Nunamiut Ethnoarchaeology (1972)
 Bones: Ancient Men & Modern Myths (1981)
 Working At Archeology (1983)
 Faunal Remains From Klasies River Mouth (1984)
 Constructing Frames of Reference: An Analytical Method for Archaeological Theory Building Using Ethnographic and Environmental Data Sets (2001)
 In Pursuit of the Past: Decoding the Archeological Record (2002)

Przypisy 

Amerykańscy archeolodzy
Urodzeni w 1931
Zmarli w 2011
Ludzie urodzeni w Norfolk (Wirginia)
Absolwenci Uniwersytetu Michigan
Lawa

Lawa – ciekły produkt działalności wulkanicznej, składający się głównie ze stopionych tlenków krzemu, żelaza, sodu, potasu, wapnia i innych metali. Ma podobny skład jak magma, z której stopienia powstaje, ale jest zubożona o składniki lotne.

Lawy można podzielić ze względu na zawartość dwutlenku krzemu (SiO2) na:
 kwaśne – zawierające dużo SiO2, są lepkie, płyną wolno i stosunkowo szybko krzepną; często powodują zaczopowanie krateru, co doprowadza do gwałtownych erupcji,
 zasadowe – zawierające mało SiO2, mają mniejszą lepkość, dlatego szybciej płyną, a ich wylewy mają spokojny przebieg,
 pośrednie, o wartościach pomiędzy kwaśnymi a zasadowymi,
Kryterium tego podziału law jest analogicznie do skał magmowych.

Temperatura lawy dochodzi do 1350–1400 °C, jej krzepnięcie następuje w temperaturach 600–800 °C. Temperatura lawy zależy w dużej mierze od jej składu chemicznego. Lawy zasadowe mają zwykle temperaturę 1100 °C lub więcej, a lawy kwaśne poniżej 1000 °C. Prędkość spływu lawy uwarunkowana jest jej lepkością oraz nachyleniem podłoża. Lawy zasadowe, cieplejsze i o mniejszej ilości gazów, mają znacznie mniejszą lepkość, są bardziej ruchliwe i przy odpowiednim nachyleniu podłoża osiągają prędkość do 50 km/h (np. pomierzono prędkości rzędu 40 km/h dla wulkanów Mauna Kea, Kīlauea). Lawy kwaśne mają prędkości poruszania się rzędu kilku centymetrów na godzinę, notowano też, choć rzadko tempo 2–3 m/miesiąc. Objętości lawy wyrzucanej przez wulkany są różne jednak zwykle w czasie erupcji wydobywa się kilkaset metrów sześciennych lawy. Niekiedy objętość erupcji może być znacznie większa (np. erupcja wulkanu Laki na Islandii 1783–1784 – 12 km³ lawy). Wulkany na Islandii potrafią wylewać lawę w tempie nawet 75 ton na sekundę.

Trzy częste postaci lawy to: aa, pahoehoe i lawa poduszkowa.

Przypisy

Bibliografia 

 
 

Wulkanizm
Liwia

Liwia – imię żeńskie
 Liwia Druzylla
 Liwia – trylobit
 Liwia – rów wodny, dopływ jeziora Liwia Łuża
Lucjusz Werus

Lucjusz Werus, Lucius Ceionius Commodus Verus (ur. 15 grudnia 130, zm. luty 169) – syn Cejoniusza Kommodusa i Awidii.

Był bratem adopcyjnym Marka Aureliusza, w latach 161–169 jako cesarz rzymski pod imionami  Imperator Caesar Lucius Aurelius Verus Augustus współrządził imperium razem z Aureliuszem. Jego żoną była Lucilla, córka Marka Aureliusza i Faustyny Młodszej.

Zobacz też 
 dynastia Antoninów

Bibliografia 
 
 

Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Dynastia Antoninów
Urodzeni w 130
Zmarli w 169
Lata 90. XIX wieku

Lata 90. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1840–1849 « 1850–1859 « 1860–1869 « 1870–1879 « 1880–1889 « 1890–1899 » 1900–1909 » 1910–1919 » 1920–1929 » 1930–1939 » 1940–1949

Lata: 1890 • 1891 • 1892 • 1893 • 1894 • 1895 • 1896 • 1897 • 1898 • 1899

Wydarzenia 

 powstanie Polskiej Partii Socjalistycznej
 W Poznaniu została założona Hakata.
 sprawa Dreyfusa we Francji
 gorączka złota nad Klondike na Alasce
 wynalezienie kinematografu przez Braci Lumière 
 Henri Becquerel odkrył zjawisko radioaktywności.
 Wilhelm Röntgen odkrył promieniowanie rentgenowskie.
 Maria Skłodowska-Curie i Pierre Curie odkryli polon i rad.
 Rudolf Diesel wynalazł silnik wysokoprężny.
 Guglielmo Marconi przeprowadził pierwszą publiczną próbę radia.
 James Naismith publikuje reguły gry w koszykówkę.
 Z inicjatywny Pierre de Coubertina, powstaje Międzynarodowy Komitet Olimpijski
 I Letnie igrzyska olimpijskie w Atenach.
 okres realizmu jutlandzkiego w literaturze duńskiej

Osoby

Polscy politycy i działacze 
 Józef Piłsudski
 Wincenty Witos
 Roman Dmowski
 Piotr Ściegienny

Politycy i władcy zagraniczni 
 Aleksander III Romanow
 Mikołaj II Romanow
 Franciszek Józef I
 Wiktoria Hanowerska
 Wilhelm II Hohenzollern
 Otto von Bismarck
 Elżbieta Bawarska

Filmowcy i muzycy 
 Bracia Lumière
 Louis Le Prince
 Feliks Nowowiejski
 Georges Méliès
 James Stuart Blackton
 Bolesław Matuszewski
 Oskar Kolberg
 Antonín Dvořák
 Piotr Czajkowski
 Ignacy Jan Paderewski

Pisarze 
 Henryk Sienkiewicz
 Władysław Reymont
 Stefan Żeromski
 Maria Konopnicka
 Adam Asnyk
 Bolesław Prus
 Bram Stoker
 Robert Louis Stevenson
 Carlo Collodi
 Guy de Maupassant
 Alexandre Dumas (syn)
 Stephen Crane
 Oscar Wilde

Malarze 
 Jan Matejko
 Julian Fałat
 Jacek Malczewski
 Vincent van Gogh
 Juliusz Kossak

Sportowcy 
 John L. Sullivan
 Jim Corbett
 Bob Fitzsimmons
 Jim Jeffries
 Tom Sharkey
 Marvin Hart

Naukowcy i wynalazcy 
 Maria Skłodowska-Curie
 Rudolf Diesel
 Henri Becquerel
 Wilhelm Röntgen 
 Guglielmo Marconi
 Thomas Alva Edison
 Ottomar Anschütz
 Max Skladanowsky
 Alexander Graham Bell
 Alfred Nobel

Pozostali 
 Pierre de Coubertin
 Alfred Dreyfus 
 James Naismith
 Leon XII
 Michał Drzymała
 Friedrich Engels
 Friedrich Nietzsche

1890
Lata 80. XIX wieku

Lata 80. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1830–1839 « 1840–1849 « 1850–1859 « 1860–1869 « 1870–1879 « 1880–1889 » 1890–1899 »1900–1909 » 1910–1919 » 1920–1929 » 1930–1939

Lata: 1880 • 1881 • 1882 • 1883 • 1884 • 1885 • 1886 • 1887 • 1888 • 1889

Wydarzenia 
 Ignacy Hryniewiecki dokonał zamachu na życie cara Rosji Aleksandra II Romanowa.
 Zamach na prezydenta Stanów Zjednoczonych Jamesa Garfielda.
 Wojna brytyjsko-egipska (1882)
 Powstanie Trójprzymierza.
 Samobójstwo arcyksięcia Rudolfa w Mayerlingu.
 Koniec Cesarstwa Brazylii.
 Robert Koch wyodrębnił prątka gruźlicy.
 Ukończenie budowy wieży Eiffla w Paryżu.
 Skroplenie tlenu i azotu przez Zygmunta Wróblewskiego i Karola Olszewskiego.
 Erupcja wulkanu Krakatau, jedna z najsilniejszych w czasach historycznych.
 Początek produkcji Coca-Coli.
 Początek Odrodzenia Irlandzkiego w literaturze.

Politycy i władcy 
 Franciszek Józef I
 Otto von Bismarck
 Wilhelm I Hohenzollern
 Wilhelm II Hohenzollern
 Aleksander II Romanow
 Aleksander III Romanow
 James Garfield
 Rutherford Hayes
 Chester Arthur
 Grover Cleveland
 Benjamin Harrison
 Humbert I
 Leon XIII
 Mark Twain
 Arthur Conan Doyle
 Heinrich Hertz

1880
Lata 70. XIX wieku

Lata 70. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1820–1829 « 1830–1839 « 1840–1849 « 1850–1859 « 1860–1869 « 1870–1879 » 1880–1889 » 1890–1899 » 1900–1909 » 1910–1919 » 1920–1929

Lata: 1870 • 1871 • 1872 • 1873 • 1874 • 1875 • 1876 • 1877 • 1878 • 1879

Wydarzenia 
 Wojna francusko-pruska
 zjednoczenie Niemiec
 Powstanie kwietniowe w Bułgarii
 Wojna rosyjsko-turecka, uzyskanie niepodległości przez Bułgarię, Serbię i Rumunię
 Upadek Komuny Paryskiej
 Proklamowanie Cesarstwa Niemieckiego, Wilhelm I Hohenzollern cesarzem Niemiec
 Zakończył się Sobór watykański I
 Bitwa nad Little Bighorn
 Pierwsza wystawa impresjonistów w Paryżu
 Alexander Graham Bell opatentował telefon
 Thomas Alva Edison opatentował żarówkę

Politycy i władcy 
 Franciszek Józef I
 Otto von Bismarck
 Wilhelm I Hohenzollern
 Wiktor Emanuel II
 Wiktoria Hanowerska
 Aleksander II Romanow
 Ulysses Grant
 Rutherford Hayes
 Patrice Mac-Mahon
 Louis Adolphe Thiers
 Pius IX
 Leon XIII
 Jules Verne
 Alexander Graham Bell
 Thomas Alva Edison

1870
Lata 60. XIX wieku

Lata 60. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1810–1819 « 1820–1829 « 1830–1839 « 1840–1849 « 1850–1859 « 1860–1869 » 1870–1879 » 1880–1889 » 1890–1899 » 1900–1909 » 1910–1919

Lata: 1860 • 1861 • 1862 • 1863 • 1864 • 1865 • 1866 • 1867 • 1868 • 1869

Wydarzenia 
 Powstanie styczniowe na ziemiach polskich
 Uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim
 Abraham Lincoln został prezydentem USA
 Zjednoczenie Włoch
 Wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych
 Wojna paragwajska
 Powstało Cesarstwo Austro-Węgier
 Zniesienie niewolnictwa w Stanach Zjednoczonych
 W Londynie uruchomiono pierwszą na świecie linię metra
 Zamach na prezydenta USA Abrahama Lincolna
 Alfred Nobel wyprodukował dynamit
 Powstał Ku Klux Klan
 Dmitrij Mendelejew ogłosił układ okresowy pierwiastków
 Powstał Czerwony Krzyż
 1863 października – okręt podwodny Konfederatów „David” zatonął, po poważnym uszkodzeniu okrętu liniowego „Ironside”
 Sobór watykański I (1869–1870)
 ukończono budowę kanału Sueskiego

Technologia 
 Pierwsza Kolej Transkontynentalna
 Transatlantycki kabel telegraficzny

Politycy i władcy 
 Otto von Bismarck
 Wilhelm I Hohenzollern
 Wiktor Emanuel II
 Franciszek Józef I
 Napoleon III Bonaparte
 Wiktoria Hanowerska
 James Buchanan
 Abraham Lincoln
 Andrew Johnson
 Jefferson Davis
 Ulysses Grant
 Pius IX
 Karol Marks
 Charles Dickens
 Lew Tołstoj
 Dmitrij Mendelejew
 Victor Hugo
 Alfred Nobel

1860
Lata 50. XIX wieku

Lata 50. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek – XIX wiek – XX wiek

Dziesięciolecia: 1800–1809 « 1810–1819 « 1820–1829 « 1830–1839 « 1840–1849 « 1850–1859 » 1860–1869 » 1870–1879 » 1880–1889 » 1890–1899 » 1900–1909

Lata: 1850 • 1851 • 1852 • 1853 • 1854 • 1855 • 1856 • 1857 • 1858 • 1859

Wydarzenia 
 1851 luty – Wilhelm Bauer skonstruował okręt podwodny Der Brandtaucher
 1853–1856 – Wojna krymska
 1856–1860 – II wojna opiumowa
 Wojna francusko-austriacka
 Skala Beauforta została dostosowana do użytku na lądzie

Nauka 
 Epidemiologia
 Ewolucja biologiczna

Osoby 
 Ferdynand I Habsburg
 Franciszek Józef I
 Fryderyk Wilhelm IV Pruski
 Wiktoria Hanowerska
 Ludwik Filip I
 Napoleon III Bonaparte
 Mikołaj I Romanow
 Leopold I Koburg
 Martin Van Buren
 William Henry Harrison
 John Tyler
 James Polk
 Zachary Taylor
 Grzegorz XVI
 Pius IX
 Izabela II Hiszpańska
 Charles Darwin

1850
Lata 40. XIX wieku

Lata 40. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek – XIX wiek – XX wiek

Dziesięciolecia: 1790–1799 « 1800–1809 « 1810–1819 « 1820–1829 « 1830–1839 « 1840–1849 » 1850–1859 » 1860–1869 » 1870–1879 » 1880–1889 » 1890–1899

Lata: 1840 • 1841 • 1842 • 1843 • 1844 • 1845 • 1846 • 1847 • 1848 • 1849

Wydarzenia 
 I wojna opiumowa
 Wielki głód w Irlandii
 Wojna amerykańsko-meksykańska 
 Zjazd Słowiański (1848)
 Rzeź galicyjska
 dekada zrywów wolnościowych – Wiosna Ludów

Technologia 
 Wulkanizacja
 Asfalt
 Maszyna analityczna

Osoby 
 Michaił Bakunin
 Aleksandr Hercen
 Franciszek Józef I
 Lajos Kossuth
 Napoleon III Bonaparte
 Fryderyk Chopin
 Charles Goodyear
 Ada Lovelace

1840
Lata 30. XIX wieku

Lata 30. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1780–1789 « 1790–1799 « 1800–1809 « 1810–1819 « 1820–1829 « 1830–1839 » 1840–1849 » 1850–1859 » 1860–1869 » 1870–1879 » 1880–1889

Lata: 1830 • 1831 • 1832 • 1833 • 1834 • 1835 • 1836 • 1837 • 1838 • 1839

Wydarzenia 
 Powstanie listopadowe
 Powstanie belgijskie
 Rewolucja lipcowa
 I wojna opiumowa
 Wojna o niepodległość Grecji

Technologia 
 Telegraf
 Maszyna analityczna
 Maszyna do szycia
 Kosiarka
 Rewolwer
 Koparka parowa

Osoby 
 Mikołaj I Romanow
 Fryderyk Wilhelm III Pruski
 Franciszek II Habsburg
 Ferdynand I Habsburg
 Wilhelm IV Hanowerski
 Wiktoria Hanowerska
 Ludwik Filip I
 Klemens Lothar von Metternich
 Andrew Jackson
 Martin Van Buren
 Grzegorz XVI
 Victor Hugo
 Charles Dickens
 Hans Christian Andersen

1830
Lata 20. XIX wieku

Lata 20. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1770–1779 « 1780–1789 « 1790–1799 « 1800–1809 « 1810–1819 « 1820–1829 » 1830–1839 » 1840–1849 » 1850–1859 » 1860–1869 » 1870–1879

Lata: 1820 • 1821 • 1822 • 1823 • 1824 • 1825 • 1826 • 1827 • 1828 • 1829

Wydarzenia 
 1820 – dotarcie do wybrzeża Antarktydy przez Faddieja Bellingshausena
 1821 – śmierć Napoleona Bonaparte na Wyspie Świętej Heleny
 1821 – Wojna o niepodległość Grecji
 1823 – rodzina Stepshonów tworzy firmę produkującą lokomotywy parowe
 1825 – Londyn staje się największym miastem świata, wyprzedzając Pekin
 1826 – Nicéphore Niépce wykonał pierwszą fotografię
 1827 – wynalezienie zapałek
 1828 – początek budowy Cytadeli Twierdzy Poznań
 1829 – Mikołaj I Romanow koronuje się na Króla Polski

Technologia 
 maszyna różnicowa
 cement portlandzki
 wieczne pióro
 zapałka
 masło kakaowe
 silnik elektryczny
 akordeon

Osoby 
 Jerzy IV Hanowerski
 James Monroe
 John Quincy Adams
 Andrew Jackson
 Aleksander I Romanow
 Mikołaj I Romanow
 Franciszek II Habsburg
 Fryderyk Wilhelm III Pruski
 Ludwik XVIII
 Karol X Burbon
 Wilhelm I (król Niderlandów)
 Bernardo O’Higgins
 Simón Bolívar
 Adam Mickiewicz
 Ludwig van Beethoven
 Joseph Nicéphore Niépce

1820
Lata 1810–1819

Lata 1810–1819
lub Lata 10. XIX wieku

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1760–1769 « 1770–1779 « 1780–1789 « 1790–1799 « 1800–1809 « 1810–1819 » 1820–1829 » 1830–1839 » 1840–1849 » 1850–1859 » 1860–1869

Lata: 1810 • 1811 • 1812 • 1813 • 1814 • 1815 • 1816 • 1817 • 1818 • 1819

Wydarzenia

W Polsce 
 1810 – Fryderyk Chopin – urodził się 22 lutego/1 marca
 1815 – powstanie Królestwa Kongresowego
 5 kwietnia 1810 – urodził się Dionizy Czachowski

Na świecie 
 Wojny napoleońskie
 1815 – upadek Napoleona Bonaparte
 1815 – kongres wiedeński
 1815 – erupcja wulkanu Tambora, najsilniejsza w czasach historycznych

Technologia 
 Lampa Davy’ego
 Stetoskop
 Lampa gazowa

Osoby 
 Napoleon Bonaparte
 Aleksander I Romanow
 Fryderyk Wilhelm III Pruski
 Franciszek II Habsburg
 Klemens von Metternich
 Karol XIII
 Karol XIV Jan
 Wiktor Emanuel I
 Ludwik XVIII
 Jerzy III Hanowerski
 James Madison
 James Monroe
 Pius VII

Przypisy 

1810
Lata 1800. (dekada)

Lata 1800. (dekada)
nieoficjalnie lata zerowe

Stulecia: XVIII wiek ~ XIX wiek ~ XX wiek

Dziesięciolecia: 1750–1759 « 1760–1769 « 1770–1779 « 1780–1789 « 1790–1799 « 1800–1809 » 1810–1819 » 1820–1829 » 1830–1839 » 1840–1849 » 1850–1859

Lata: 1800 • 1801 • 1802 • 1803 • 1804 • 1805 • 1806 • 1807 • 1808 • 1809

Wydarzenia

W Polsce 
 1807 – powstanie Księstwa Warszawskiego

Na świecie 
 Wojny napoleońskie,
 Szczyt powodzenia Napoleona Bonaparte,
 1800 – Alessandro Volta zbudował ogniwo Volty,
 1807 17 sierpnia – Robert Fulton skonstruował i uruchomił pierwszy statek o napędzie parowym o nazwie „Clermont”.

Osoby 
 Napoleon Bonaparte
 John Adams
 Thomas Jefferson
 James Madison
 Jerzy III Hanowerski
 Paweł I Romanow
 Aleksander I Romanow
 Fryderyk Wilhelm III Pruski
 Franciszek II Habsburg
 Mustafa IV
 Pius VII
 Stanisław Kostka Potocki

Przypisy 

1800
Lata 30. XVIII wieku

Lata 30. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1680–1689 « 1690–1699 « 1700–1709 « 1710–1719 « 1720–1729 « 1730–1739 » 1740–1749 » 1750–1759 » 1760–1769 » 1770–1779 » 1780–1789

Lata: 1730 • 1731 • 1732 • 1733 • 1734 • 1735 • 1736 • 1737 • 1738 • 1739

Wydarzenia 
 1732
 13 grudnia – został zawarty traktat Loewenwolda, nazywany również przymierzem trzech czarnych orłów. Układ zawarty przez Rosję, Austrię i Prusy dotyczył sukcesji tronu w Polsce.
 Iwan Fiodorow i Michaił Gwozdiew odkryli północno-zachodni kraniec Ameryki Północnej (Alaskę).
 1734
 rozpoczęła się Wielka Ekspedycja Północna, mająca na celu zbadanie Syberii.
 1735
 Karol Linneusz opublikował dzieło Systema Naturae. Praca stanowi podstawę systematyki organizmów.
 1740
 wybuchła I wojna śląska – konflikt między Królestwem Prus a Monarchią Habsburgów o panowanie nad Śląskiem.

Przypisy 

1730
Lata 40. XVIII wieku

Lata 40. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1690–1699 « 1700–1709 « 1710–1719 « 1720–1729 « 1730–1739 « 1740–1749 » 1750–1759 » 1760–1769 » 1770–1779 » 1780–1789 » 1790–1799

Lata: 1740 • 1741 • 1742 • 1743 • 1744 • 1745 • 1746 • 1747 • 1748 • 1749

Wydarzenia 
 1742
 zakończyła się I wojna śląska – konflikt między Królestwem Prus a Monarchią Habsburgów o panowanie nad Śląskiem.
 Siemion Czeluskin odkrył przylądek Czeluskin.
 1743
 zakończyła się Wielka Ekspedycja Północna, mająca na celu zbadanie Syberii.
 1744
 wybuchła II wojna śląska.
 1745
 zakończyła się II wojna śląska.

Przypisy 

1740
Lata 50. XVIII wieku

Lata 50. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1700–1709 « 1710–1719 « 1720–1729 « 1730–1739 « 1740–1749 « 1750–1759 » 1760–1769 » 1770–1779 » 1780–1789 » 1790–1799 » 1800–1809

Lata: 1750 • 1751 • 1752 • 1753 • 1754 • 1755 • 1756 • 1757 • 1758 • 1759

Wydarzenia 
 1751
 ukazał się pierwszy tom Wielkiej encyklopedii francuskiej.
 1755
 trzęsienie ziemi w Lizbonie.
 1756
 wybuchła wojna siedmioletnia – konflikt między Królestwem Prus, Wielką Brytanią i Hanowerem a Francją, Monarchią Habsburgów, Szwecją, Imperium Rosyjskim i Elektoratem Saksonii. Konflikt został wywołany zaborem Śląska przez króla Prus Fryderyka II Wielkiego oraz rywalizacją kolonialną pomiędzy Wielką Brytanią a Francją. Konflikt toczył się jednocześnie w Europie, gdzie pomiędzy Prusami a Monarchią Habsburgów doszło do walk o Śląsk (III wojna śląska) oraz w Ameryce Północnej i Indiach.

Przypisy 

1750
Lata 60. XVIII wieku

Lata 60. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1710–1719 « 1720–1729 « 1730–1739 « 1740–1749 « 1750–1759 « 1760–1769 » 1770–1779 » 1780–1789 » 1790–1799 » 1800–1809 » 1810–1819

Lata: 1760 • 1761 • 1762 • 1763 • 1764 • 1765 • 1766 • 1767 • 1768 • 1769

Wydarzenia 
 1762
 9 lipca – księżna Sophie Friederike Auguste von Anhalt-Zerbst przeprowadziła zamach stanu przeciwko swojemu mężowi Piotrowi III. Księżna po objęciu władzy w Rosji przyjęła imię Katarzyny II.
 17 lipca – obalony car Rosji Piotr III został zamordowany przez oficerów gwardii.
 1763
 na mocy traktatu paryskiego zakończyła się wojna siedmioletnia – konflikt między Królestwem Prus, Wielką Brytanią i Hanowerem a Francją, Monarchią Habsburgów, Szwecją, Rosją i Elektoratem Saksonii, wywołany zaborem Śląska przez króla Prus Fryderyka II Wielkiego oraz rywalizacją kolonialną pomiędzy Wielką Brytanią a Francją. Na mocy traktatu Francja utraciła Kanadę (na rzecz Wielkiej Brytanii) oraz część innych kolonii w Ameryce Północnej i Indiach.
 w Hubertusburgu Królestwo Prus i Monarchia Habsburgów zawarły traktat pokojowy, kończący III wojnę śląską – konflikt o panowanie nad Śląskiem. Na mocy traktatu Śląsk znalazł się pod panowaniem Prus.
 1765
 król Rzeczypospolitej Obojga Narodów Stanisław August Poniatowski powołał Szkołę Rycerską.
 1766
 rozpoczęła się wyprawa dookoła świata. Dowódcą wyprawy był Louis Antoine de Bougainville.
 1768
 29 lutego – szlachta zawiązała konfederację barską skierowaną przeciwko kurateli Rosji, królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu i popierającemu go wojsku rosyjskiemu.
 rozpoczęła się pierwsza wyprawa dookoła świata dowodzona przez Jamesa Cooka.
 1769
 5 stycznia – James Watt uzyskał patent na maszynę parową.
 zakończyła się wyprawa dookoła świata Louis Antoine’a de Bougainville’a.

Przypisy

Bibliografia 
 

1760
Lata 70. XVIII wieku

Lata 70. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1720–1729 « 1730–1739 « 1740–1749 « 1750–1759 « 1760–1769 « 1770–1779 » 1780–1789 » 1790–1799 » 1800–1809 » 1810–1819 » 1820–1829

Lata: 1770 • 1771 • 1772 • 1773 • 1774 • 1775 • 1776 • 1777 • 1778 • 1779

Wydarzenia 
 1770
 20 kwietnia – wyprawa Jamesa Cooka dotarła do Australii. Statek Cooka był pierwszym europejskim okrętem, który dotarł do wschodniego wybrzeża Australii.
 początek rewolucji przemysłowej w Wielkiej Brytanii. Zapoczątkowane zmiany w gospodarce uczyniły z Wielkiej Brytanii pierwszą potęgę gospodarczą na świecie.
 James Bruce odkrył źródło Nilu Błękitnego i jezioro Tana.
 1771
 zakończyła się pierwsza wyprawa dookoła świata dowodzona przez Jamesa Cooka.
 1772 – Królestwo Prus, Imperium Rosyjskie i Monarchia Habsburgów dokonały pierwszego rozbioru Polski.
 1773
 16 grudnia – miała miejsce tzw. herbatka bostońska, protest polityczny mieszkańców Bostonu, w ówczesnej Kolonii Zatoki Massachusetts, przeciwko polityce Wielkiej Brytanii.
 w Rzeczypospolitej Obojga Narodów powołano Komisję Edukacji Narodowej, pierwszą na ziemiach polskich i w Europie Środkowej centralną świecką władzę oświatową.
 wrzesień – wybuchło powstanie Pugaczowa – największy zryw antyfeudalny w Imperium Rosyjskim.
 ekspedycja Jamesa Cooka dotarła na Wyspy Cooka.
 1774
 5 września-16 października – w Filadelfii odbył się I Kongres Kontynentalny. W obradach wzięło udział dwanaście kolonii brytyjskich kolonii w Ameryce Północnej, które później (wraz z Georgią) utworzyły Stany Zjednoczone.
 został zawarty traktat w Küczük Kajnardży, kończący wojnę rosyjsko-turecką 1768–1774. Na jego mocy Katarzyna II Wielka uzyskała część wybrzeża Morza Czarnego oraz gwarancje Wysokiej Porty dla floty rosyjskiej odnośnie swobodnej żeglugi przez cieśniny tureckie.
 ekspedycja Jamesa Cooka dopłynęła do Nowej Kaledonii.
 1775
 19 kwietnia – wybuchła wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych pomiędzy kolonistami amerykańskimi a Wielką Brytanią. Pierwsze walki miały miejsce w Lexington i Concord.
 10 maja – w Filadelfii rozpoczęły się obrady II Kongresu Kontynentalnego. W obradach wzięło udział trzynaście kolonii. Podczas Kongresu została powołana armia Stanów Zjednoczonych (14 maja), a na jej dowódcę został wyznaczony George Washington (15 maja).
 ekspedycja Jamesa Cooka dopłynęła do Georgii Południowej i Sandwicha Południowego.
 1776
 4 lipca – została uchwalona Deklaracja niepodległości Stanów Zjednoczonych.
 Rozpoczęła się trzecia ekspedycja Jamesa Cooka dookoła świata.
 1777
 15 listopada – 13 byłych kolonii brytyjskich uchwaliły Artykuły konfederacji i wieczystej unii, zasady ustrojowe będące podwaliną ustrojową nowego państwa. Dokument został zastąpiony Konstytucją Stanów Zjednoczonych z 1789 roku.
 Iwan Lachow odkrył wyspę Kotielnyj, największą z Wysp Nowosyberyjskich.
 1778
 ekspedycja Jamesa Cooka dotarła na Hawaje.
 1779
 14 lutego – na Hawajach zginął James Cook, angielski żeglarz i odkrywca, badacz Oceanii

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

1770
Lata 90. XVIII wieku

Lata 90. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1740–1749 « 1750–1759 « 1760–1769 « 1770–1779 « 1780–1789 « 1790–1799 » 1800–1809 » 1810–1819 » 1820–1829 » 1830–1839 » 1840–1849

Lata: 1790 • 1791 • 1792 • 1793 • 1794 • 1795 • 1796 • 1797 • 1798 • 1799

Wydarzenia 
 Rewolucja francuska
 Konstytucja 3 maja
 II rozbiór Polski
 III rozbiór Polski
 Insurekcja kościuszkowska

Osoby 
 George Washington
 John Adams
 Ludwik XVI
 Ludwik XVII Burbon
 Maximilien de Robespierre
 Stanisław August Poniatowski
 Tadeusz Kościuszko
 Józef Wybicki
 Hugo Kołłątaj
 Józef Zajączek
 Stanisław Szczęsny Potocki
 Napoleon Bonaparte
 Fryderyk Wilhelm II Pruski
 Jerzy III Hanowerski
 Paweł I Romanow
 Katarzyna II Wielka
 Pius VI

Przypisy 

1790
Lata 80. XVIII wieku

Lata 80. XVIII wieku

Stulecia: XVII wiek ~ XVIII wiek ~ XIX wiek

Dziesięciolecia: 1730–1739 « 1740–1749 « 1750–1759 « 1760–1769 « 1770–1779 « 1780–1789 » 1790–1799 » 1800–1809 » 1810–1819 » 1820–1829 » 1830–1839

Lata: 1780 • 1781 • 1782 • 1783 • 1784 • 1785 • 1786 • 1787 • 1788 • 1789

Wydarzenia 
 1781
 William Herschel odkrył planetę Uran.
 1783
 3 września – w Paryżu podpisano traktat, na mocy którego Wielka Brytania uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych.
 Katarzyna II Wielka zlikwidowała Chanat Krymski.
 William Herschel odkrył ruch Słońca w przestrzeni międzygwiazdowej oraz określił kształt i rozmiary Drogi Mlecznej.
 1784
 kupcy rosyjscy założyli na Alasce pierwsze osady i faktorie.
 1785
 francuski żeglarz Jean-François de La Pérouse rozpoczął wyprawę badawczą na Ocean Spokojny.
 1787
 17 września – została wydana Konstytucja Stanów Zjednoczonych. Weszła w życie 4 marca 1789 roku.
 1788
 6 października – rozpoczęły się obrady Sejmu Czteroletniego
 1789
 4 lutego – George Washington został jednomyślnie wybrany na prezydenta Stanów Zjednoczonych.
 14 lipca – paryżanie zdobyli Bastylię, twierdzę, przekształconą przez Ludwika XIV w więzienie, stanowiącą symbol ucisku. Wydarzenie stanowi symboliczny początek rewolucji francuskiej.
 26 sierpnia – została przyjęta Deklaracja praw człowieka i obywatela, dokument programowy rewolucji francuskiej.
 ekspedycja Alexandra Mackenziego przeszła północno-zachodnią Kanadę i dokonała spływu rzeką Mackenzie do Oceanu Arktycznego.

Przypisy

Bibliografia 
 

1780
Latawiec (demon)

Latawiec (w wersji żeńskiej: latawica) – demon z wierzeń słowiańskich, utożsamiany z duszami dzieci poronionych (później nieochrzczonych). Latawce wyobrażano sobie w postaci czarnych ptaków, identyfikowano je z wiatrem i wirami powietrznymi. Latawce ginęły podczas burzy, zabijane przez pioruny.

Początkowo uważano je za demony negatywne, choć niezbyt szkodzące ludziom, bądź za demony opiekuńcze domu (zwłaszcza na Mazowszu i Pomorzu). Po przyjęciu chrześcijaństwa uznano je za diabły utrzymujące kontakty seksualne z ludźmi. Z czasem słów latawiec, latawica zaczęto używać z tego powodu na określenie osób rozwiązłych.

W wierszu Adama Naruszewicza Balon pojawiają się słowa Ty sobie roisz czary, latawce.

Według innych podań latawiec (lub lataniec) to latający ognisty duch, hodowany z jaj kogucich, który przynosił ludziom pieniądze i zboże. Przypominał żmija. Wierzenie występowało na terenie Polski i zachodnich obrzeżach Białorusi i Ukrainy. Prawdopodobnie od tego znaczenia pochodzi nazwa zabawki dla dzieci.

Przypisy

Bibliografia 
 Podgórscy B. i A., Wielka Księga Demonów Polskich - leksykon i antologia demonologii ludowej, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005. 
 Aleksander Gieysztor, "Mitologia Słowian", Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982

Linki zewnętrzne 
 Znaczenie i synonimy słowa latawica

Demony słowiańskie
Licho

Licho – postać z wierzeń dawnych Słowian, zły demon personifikujący nieszczęście, zły los i choroby.

Licho miało rzadko ukazywać się ludziom. Gdy już to czyniło, przybierało postać przeraźliwie wychudzonej kobiety z jednym okiem.

Licho wędrowało po świecie w poszukiwaniu miejsc, w których ludzie żyją szczęśliwie. Zazwyczaj podpalało budynki, zsyłało głód, biedę i choroby, po czym odchodziło. Czasem zatrzymywało się jednak wśród ludzi na dłużej. Męczyło wówczas gospodarzy, między innymi nastając na ich życie, wyrywając szczeble z drabiny bądź obluzowując ostrza siekier.

Szeptało też ludziom do ucha złe myśli, zsyłało zarazę na owoce i warzywa, nękało zwierzęta hodowlane, niszczyło dobytek. Przed lichem nie można było się uchronić, jedynym sposobem było cierpliwe znoszenie go i oczekiwanie aż odejdzie.

W mowie potocznej do dnia dzisiejszego istnieją stwierdzenia związane z postacią licha, takie jak: licho nie śpi, pal licho, licho wzięło, gdzieś go licho niesie, do licha, licho wie, licho przywiało.

Gra 
Istnieje także słowiańska gra cet(no) czy licho polegająca na zgadywaniu parzystości przedmiotów ukrytych w dłoni.

Przypisy

Bibliografia 

 Barbara i Adam Podgórscy: Wielka księga demonów polskich - leksykon i antologia demonologii ludowej, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005. .
 Andrzej Maria Kempiński: Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich, Iskry 2001. .

Demony słowiańskie
Licyniusz (cesarz rzymski)

Licyniusz (, ur. ok. 260, zm. 325) – cesarz rzymski od 11 listopada 308 do 18 września 324.

Życiorys 
Urodzony w Mezji, bliski przyjaciel cesarza Galeriusza, uczestnik jego wyprawy na Persów w 297. W następstwie nieudanych wypraw Sewera II i Galeriusza przeciwko zbuntowanym Maksencjuszowi i Maksymianowi Herkuliuszowi 28 października 306 nadano mu jako współrządcy godność władcy cesarstwa na wschodzie (nieuznaną przez Maksencjusza). Na zjeździe w Carnuntum otrzymał 11 listopada 308 roku tytuł augustus (władał Tracją, Ilirią i Panonią) w ramach IV tetrarchii. W 311 siostrzeniec Galeriusza – Maksymin Daja, ogłoszony augustem przez swe wojska, odebrał mu Azję Mniejszą. W 312 Konstantyn najechał Italię, zajmując Turyn, Mediolan i Weronę, a 28 października 312 w bitwie przy Moście Mulwijskim nad Tybrem pokonał wojska Maksencjusza, w wyniku czego został jedynowładcą na zachodzie cesarstwa.

Przymierze Licyniusza z Konstantynem sprowokowało Maksymina Daję do podjęcia działań wojennych w 313, co wskutek porażki doprowadziło go do popełnienia samobójstwa. W 313 Konstantyn i Licyniusz spotkali się w Mediolanie podpisując edykt mediolański wprowadzający wolność wyznania w Cesarstwie Rzymskim. Odtąd chrześcijanie bez przeszkód mogli wyznawać swoją religię. Tam też Licyniusz poślubił przyrodnią siostrę Konstantyna – Konstancję. Po śmierci Maksymina jedynowładcą (augustem) na wschodzie został Licyniusz, a na zachodzie Konstantyn.

Kilka lat później Licyniusz przestał respektować dekret z Mediolanu. Przygotowując się do konfliktu z Konstantynem, zapoczątkował w swej części cesarstwa prześladowania w obawie przed przejściem oddziałów chrześcijańskich na stronę przeciwnika. Wynikiem tego  była m.in. kaźń 40 legionistów-męczenników z Sebasty.

Z dwóch wojen prowadzonych później z Konstantynem, pierwsza zakończyła się w 316 roku nierozstrzygniętą bitwą pod Cibalae. i przymierzem z 1 marca 317, w którym obydwaj ogłosili trzech swych synów cezarami. Drugą Licyniusz przegrał w 324 roku i chociaż Konstantyn darował mu życie, został stracony w 325.

Zobacz też 
 tetrarchia

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w III wieku
Zmarli w 325
Straceni władcy
Stała Avogadra

Stała Avogadra – stała fizyczna liczbowo równa liczbie atomów, cząsteczek lub innych cząstek materii zawartych w jednym molu tej materii. Jej nazwa upamiętnia włoskiego fizyka Amedea Avogadra, twórcę prawa Avogadra. Oznaczana jest przez  lub  Jej wartość została przyjęta jako:

Liczba Avogadra 

Liczba Avogadra ma identyczne oznaczenie i wartość liczbową jak stała Avogadra, jednak – w odróżnieniu od niej – nie ma jednostki. Liczba Avogadra jest tożsamościowo równa jednemu molowi.

Termin ten został użyty po raz pierwszy przez Jeana Baptiste’a Perrina w 1909 r. Zdefiniował on wówczas (podczas swoich prac nad ruchami Browna) liczbę Avogadra jako liczbę cząsteczek w jednej gramocząsteczce tlenu (wówczas dokładnie 32 g). Liczba Avogadra była używana jako jednostka ilości materii do października 1971, kiedy to XIV Generalna Konferencja Miar wprowadziła pojęcie mola. Pojęcia „liczba Avogadra” i „stała Avogadra” były opisywane dawniej jako synonimy. We współczesnej literaturze chemicznej w dalszym ciągu spotyka się pojęcie liczby Avogadra używane w znaczeniu stałej Avogadra.

Stała Loschmidta, liczba Loschmidta 
W niektórych krajach stała Avogadra ma nazwę „stała Loschmidta”, a liczba Avogadra – „liczba Loschmidta”. Nie należy mylić jej ze stałą Loschmidta zdefiniowaną jako  m−3.

Stała Avogadra a inne stałe 
Iloczynem stałej Avogadra i elementarnego ładunku elektrycznego jest stała Faradaya, zaś stałej Avogadra i stałej Boltzmanna – uniwersalna stała gazowa.

Zobacz też 
 ajnsztajn – 1 mol fotonów

Uwagi

Przypisy 

Stałe definiujące układ SI
Stałe fizyczne nazwane od osób
Stechiometria
L (ujednoznacznienie)

L – dwunasta litera alfabetu łacińskiego, piętnasta litera alfabetu polskiego.

L 
 cyfra rzymska oznaczająca 50
 L – Uniwersum konstruowalne
 L – indukcyjność
 moment pędu – wielkość fizyczna (moment)
 w termodynamice – ciepło parowania
 stała Loschmidta (stała fizyczna)
 odcinek lędźwiowy kręgosłupa lub rdzenia kręgowego
 Luksemburg (międzynarodowy kod samochodowy Luksemburga)
 poziom natężenia dźwięku – wielkość fizyczna
 rozstęp L(X) – zmienna statystyczna
 oznakowanie pojazdu, kierowanego przez osobę uczącą się jeździć (od lekcja)
 L – południowokoreański piosenkarz
 L – bohater mangi i anime Death Note
 L – wyróżnik tablic rejestracyjnych województwa lubelskiego
 L – obwód w matematyce
 Problem L – w teorii obliczeń
 L – klasa złożoności
 L – album Grzegorza Turnaua
 L – 50 singel Ayumi Hamasaki
 L – album Steve’a Hillage’a
 L – album Liroya

L. 
 L. – oznaczenie Linneusza w nazewnictwie biologicznym

l 
 litr – objętość, jaką zajmuje 1 kg wody destylowanej w temperaturze 4 °C przy ciśnieniu 1 atm = 760 mm Hg (1013,25 hPa)
 poboczna liczba kwantowa

Zobacz też 
 skrót jednoliterowy
Li

Li – symbol litu
 Li – w matematyce – reszta logarytmu całkowego
 Li (pisane także Lee) – chińskie nazwisko
 Li – smok morza z mitologii chińskiej
 Li – chińska jednostka odległości równa obecnie 500 m
 Li – jedna z 56 mniejszości narodowych w ChRL
 Li – brązowe naczynie używane w starożytnych Chinach
 LI – Osłabienie mechanizmu utajonego hamowania (medycyna)
 Li (noumen) – termin chińskiej buddyjskiej szkoły huayanzong
 .li – domena internetowa Liechtensteinu
Litografia

Litografia – technika graficzna zaliczana do druku płaskiego, gdzie rysunek przeznaczony do powielania wykonuje się na kamieniu litograficznym, także odbitki wykonane tą techniką.

Opis procesu 
W klasycznej litografii rysunek nanosi się zatłuszczającą kredką lub tuszem litograficznym na kamień – gładko wypolerowany lub przetarty ostrym piaskiem, co daje efekt gruboziarnistej faktury na odbitce. Po wykonaniu rysunku powierzchnia kamienia jest zakwaszana słabym roztworem kwasu azotowego i gumy arabskiej. Dzięki temu niezarysowane partie zostają uodpornione na zatłuszczenie farbą – stają się oleofobowe, a zarazem pozostają hydrofilne, czyli przyjmujące wodę. Wtedy właśnie rysunek zwilża się wodą, po czym nanosi się na niego farbę drukową, którą przyjmują tylko oleofilowe – niewytrawione, zatłuszczone wcześniej kredką lub tuszem – fragmenty. Odbitki wykonuje się przykładając zwilżony papier do kamienia stanowiącego matrycę i odbijając na prasie litograficznej, która ze względu na kruchość kamienia skonstruowana jest inaczej niż prasa używana w technikach metalowych.

W grafice artystycznej popularna jest technika zwana ossa sepia polegająca na wykonywaniu rysunku negatywowego na kamieniu.

Niektóre odmiany tej techniki, takie jak kamienioryt czy kwasoryt na kamieniu należą do druku wklęsłego. Techniką litograficzną wykonuje się też matryce na płytach aluminiowych – algrafia i na płytach cynkowych – cynkografia.

Historia litografii 
Technikę litograficzną wynalazł w 1798 roku Alois Senefelder (1771–1834). W Polsce pierwszą pracownię litograficzną założono w 1818 roku. Rozwój tej techniki doprowadził do powstania druku offsetowego oraz fotolitografii i technik pochodnych (elektronolitografia, rentgenolitografia) stosowanych w elektronice do produkcji obwodów drukowanych i układów scalonych.

Artyści zajmujący się litografią 
Litografię uprawiali wybitni malarze i graficy:

 Alfons Mucha
 Honoré Daumier,
 Eugène Delacroix,
 Odo Dobrowolski,
 Henri de Toulouse-Lautrec,
 Pierre-Auguste Renoir,
 Henri Matisse,
 Edvard Munch,
 Marc Chagall,
 Pablo Picasso,
 Stanisław Wyspiański,
 Leon Wyczółkowski,
 Kazimierz Sichulski,
 Alois Senefelder.
 M.C Escher

Przykłady litografii

Przypisy

Zobacz też 

 chromolitografia
 grafika warsztatowa
 poligrafia
laserowa litografia interferencyjna

Bibliografia 
 Krystyna Czarnocka, Półtora wieku grafiki polskiej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1962.

Linki zewnętrzne
Leszcz

Leszcz (Abramis brama) – gatunek słodkowodnej ryby karpiokształtnej z rodziny karpiowatych (Cyprinidae).

Występowanie 

Występuje w niemal całej Europie z wyjątkiem Półwyspu Iberyjskiego, Apenińskiego, zachodniej Francji, południowej części Półwyspu Bałkańskiego, północnej Szkocji oraz północnej Skandynawii. Występuje także w zachodniej Azji, został też zaaklimatyzowany na wielu obszarach Syberii. W Polsce jest pospolity w dużych jeziorach, rzekach nizinnych i w przybrzeżnej strefie Bałtyku.

W całym zasięgu występowania wyróżniano 2 rasy geograficzne, traktowane też jako podgatunki leszcza:
 leszcz aralsko-kaspijski (Abramis brama orientalis) – rejon Morza Kaspijskiego i Aralskiego.
 leszcz południowoeuropejski (Abramis brama danubii) – dorzecze Dunaju, obecnie nieuznawany za podgatunek.

Żyje w stadach w dolnych partiach dużych rzek (kraina leszcza), w jeziorach i zbiornikach zaporowych, najchętniej przebywa w głębokiej wodzie z bogatą roślinnością.

Morfologia 
Leszcz osiąga ponad 6 kg masy ciała i do 82 cm długości. Rekordowy okaz złowiony w 1912 w Finlandii ważył 11,5 kg. Ciało silnie wygrzbiecone oraz bocznie spłaszczone, pokryte dużymi, łatwo usuwalnymi łuskami. Otwór gębowy dolny, tworzy charakterystyczny, wysuwalny ryjek. Wzdłuż linii bocznej powyżej 50 łusek. W płetwie odbytowej powyżej 23 promieni, w płetwie grzbietowej 9-10 miękkich promieni. Grzbiet leszcza jest ciemny, z zielonkawym odcieniem, brzuch białawy, płetwy szaroniebieskie, jego boki zaś u młodych osobników srebrzyste, z wiekiem często uzyskują złotawy połysk.

Odżywianie 
Leszcz jest typowym bentosożercą – żywi się zwierzętami zamieszkującymi osady denne. Dzięki właściwościom swojego aparatu gębowego jest w stanie zasysać muł, a następnie wypluwać go i wyszukiwać cząstki pokarmu. Młode osobniki żywią się zooplanktonem.

Rozród 
Dojrzewa płciowo w wieku 4–7 lat. Trze się na płyciznach, gromadnie w V i VI przy temperaturze 12–16 °C. U samców w tym czasie na głowie i grzbiecie występuje wysypka tarłowa. Samica składa ikrę kilkukrotnie na roślinności podwodnej lub, w razie jej braku, na zanurzonych gałęziach. Narybek tworzy duże ławice.

Znaczenie gospodarcze 
Leszcz ma dość duże znaczenie gospodarcze. Łowiony przez wędkarzy na spławik i grunt. W przeciętnie ciepłym roku wędkarski sezon leszczowy w rzece zaczyna się po tarle i trwa od czerwca do końca września. Kulminacja przypada w sierpniu.

Ochrona 

W wodach śródlądowych  nie wyznaczono wymiaru ochronnego leszcza. W wodach morskich wymiar ochronny wynosi 40 cm. Wymiary ochronne ryb w poszczególnych okręgach wędkarskich PZW mogą się różnić.

W kulturze 
W sierpniu w Nowym Warpnie (powiat policki) odbywa się tradycyjne Święto Leszcza.

Zobacz też 
 Ryby Polski

Przypisy

Bibliografia 
 

Karpiowate
Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku
Linoryt

Linoryt – technika graficzna należąca do technik druku wypukłego, w której matryca wykonana jest z linoleum; także odbitka wykonana tą techniką.

Linoryt podobny jest do drzeworytu wzdłużnego (langowego) z tą różnicą, że rysunek zamiast w drewnie żłobi się w linoleum. Jest ono łatwe do obróbki i odporne na uszkodzenia, a rycie możliwe we wszystkich kierunkach. Do opracowania matrycy używa się dłut, nożyków, igieł (tzw. linoryt punktowy) i innych narzędzi umożliwiających cięcie materiału. Odbitki wykonuje się na prasie ręcznej lub za pomocą kostki introligatorskiej.

Po raz pierwszy technika linorytu została użyta w 1890 roku w Niemczech do produkcji tapet. Na początku XX wieku została spopularyzowana w grafikach artystycznych, głównie dzięki wysiłkom austriackiego artysty Franza Cižka, a później chętnie stosowana m.in. przez Henriego Matisse’a pod koniec lat 30. XX wieku oraz przez Pabla Picassa, którego większość linorytów pochodzi z końca lat 50. XX wieku. Wśród polskich artystów specjalizujących się w technice linorytu są m.in. Józef Gielniak, Stanisław Fijałkowski, Zygmunt Czyż, Piotr Gojowy, Małgorzata Stanielewicz.

Przypisy

Bibliografia 
 Krystyna Czarnocka, Półtora wieku grafiki polskiej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1962.
 Jerzy Werner, Technika i technologia sztuk graficznych, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972.

Techniki graficzne
LPR

LPR – system odczytu tablic rejestracyjnych

LPR jest także akronimem od następujących nazw:
 Liga Polskich Rodzin 
 Liga Prawicy Rzeczypospolitej 
 Lotnicze Pogotowie Ratunkowe
 Logika pierwszego rzędu
 Ługańska Republika Ludowa (ang. Lugansk People's Republic)

Przypisy
Linoleum

Linoleum – materiał składający się z warstwy barwionej w masie, utwardzonej masy plastycznej (o podstawowym składzie: włókna lniane, olej lniany, kalafonia, mączka drzewna lub korkowa, pigment), nałożonej wałkiem w postaci cienkiej jak tkanina lub tapeta warstwy na osnowę z tkaniny jutowej płótno jutowe (lub podobną tkaninę). Linoleum zostało wynalezione przez Anglika, Fredericka Waltona w 1863 roku. Nie zdołał on jednak zarejestrować nazwy jako zastrzeżonego znaku towarowego. Produkowany w Anglii już od 1864 r. W latach 90 XIX wieku linoleum drukowano już w wielu wzorach a jednym z najpopularniejszych był wzór „marmurkowy”. Stosowana głównie jako wykładzina podłogowa, ale również jako materiał na matryce linorytowe. Na początku XX wieku wprowadzono linoleum na osnowie z filcu pod nazwą handlową congoleum. Mimo iż w drugiej połowie XX wieku wykładziny PCW niemal całkowicie zastąpiły linoleum, nazwa wciąż znajduje się w powszechnym użyciu.

Materiały budowlane
Lelian (uzurpator)

Lelian (Lolian), Ulpius Cornelius Laelianus – rzymski uzurpator w zachodniej części cesarstwa w 269 n.e., zbuntowany przeciw władzy Postumusa.

Na początku 269 roku wywołał bunt w Górnej Germanii wobec autorytarnych rządów Postuma sprawowanych w zachodniej części imperium (na obszarze tzw. cesarstwa galijskiego). Oblężony przez niego w Mogontiacum, zginął po zdobyciu miasta. Po śmierci ich obu rządy w Germanii objął kolejny uzurpator Mariusz.

Przed wybuchem rebelii przypisuje mu się obecnie pełnienie funkcji legata miejscowego XXII legionu (Primigenia) lub nawet namiestnika Germanii Górnej. Przyjmuje się też datowanie na luty-marzec 269 r. jego buntu, który prawdopodobnie ograniczał się jedynie do rejonu Mogontiacum. Na podstawie materiału numizmatycznego długość rządów Leliana oceniana jest na okres najwyżej 2-3 miesięcy.

Jako postać historyczna znany jest głównie ze skąpej i powierzchownej informacji w Historia Augusta (Trzydziestu pretendentów 5), poza tym ze wzmianek u Aureliusza Wiktora (Księga o cezarach 33,8) i Eutropiusza (Brewiarium… 9,9). Panowanie jego poświadczają emisje – głównie niskowartościowych antoninianów, lecz także nielicznie zachowanych monet złotych (np. aureusów typu TEMPORVM FELICITAS, VIRTVS MILITVM), wypuszczanych przez germańskie mennice w Kolonii (Colonia Agrippina) i Moguncji (Mogontiacum) bądź w Trewirze (Augusta Treverorum).

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Michel Polfer: Laelianus. W De Imperatoribus Romanis  [dostęp 2022-01-06]

Cesarze galijscy
Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Leon II (cesarz bizantyński)

Leon II, Leo II (ur. 467, zm. 17 listopada 474) – cesarz wschodniorzymski 473–474. Wnuk Leona I. Syn Zenona Izauryjczyka i Ariadny.

Życiorys 
Leon II był bezwolnym narzędziem w grach politycznych ojca i dziadka. W październiku 473 
Leon I zdecydował się wyznaczyć swoim następcą Zenona. Zięć cesarza nie był jednak osobą popularną w Konstantynopolu ze względu na swoje pochodzenie i wyznanie. Nie chcąc narażać się na gniew ludności miasta Leon I postanowił wyznaczyć cezarem Leona II. Sześcioletni chłopiec nie mógł samodzielnie sprawować władzy dlatego regencję powierzono Zenonowi. Gdy Leon I zmarł 18 stycznia 474 Leon II został cesarzem. Jego rządy nie trwały jednak długo. 9 lutego 474 koterie dworskie przygotowały uroczystą ceremonię, w której młody cesarz przekazał symbolicznie pełnię władzy swojemu ojcu jako augustowi. Leon II odsunięty został w cień i pozostawał tylko koregentem – następcą tronu. Zmarł nagle późną jesienią 474. Po jego śmierci jedynym cesarzem wschodniorzymskim pozostał Zenon.

Bibliografia 

Cesarze bizantyńscy
Dynastia leońska
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w 467
Zmarli w 474
Lepidus

Marek Emiliusz Lepidus (ok. 230 p.n.e.-152 p.n.e.) – konsul w roku 187 p.n.e.  
Marek Emiliusz Lepidus (ok. 121 p.n.e.-77 p.n.e.) konsul w roku 78 p.n.e - ojciec triumwira Marka Emiliusza Lepidusa  
Lucjusz Emiliusz Lepidus Paullus - konsul w roku 50 p.n.e. brat triumwira  Marka Emiliusza Lepidusa  
 Marek Emiliusz Lepidus (89 p.n.e.-13 p.n.e.) – triumwir (II triumwirat)
 Marek Emiliusz Lepidus (zm. 39) – szwagier cesarza Kaliguli
Latino sine flexione

Latino sine flexione, niekiedy latina sine flexione (łac. „łacina bez fleksji”) – sztuczny język opracowany w latach 1903–1904 przez włoskiego matematyka Giuseppego Peana.

Język ten powstał w oparciu o łacinę – Peano przejął wszystkie wyrazy z klasycznej łaciny oraz każdy wyraz, który istniał przynajmniej w dwóch językach pochodzenia łacińskiego, dzięki czemu nie musiał stosować form opisowych, sprawiających kłopot w łacinie. Uważa się go za pierwszą w pełni udaną próbę uproszczenia łaciny. Współcześnie bywa stosowany w niektórych publikacjach międzynarodowych, między innymi przez astronomów, poza tym jednak jest praktycznie nieużywany.

Nazywany był także „interlingua” lub (dla odróżnienia od interlinguy IALA) „interlingua Peana”.

Przykładowy tekst 
Latino es lingua internationale in occidente de Europa ab tempore de imperio romano, per toto medio aevo, et in scientia usque ultimo seculo. Seculo vigesimo es primo que non habe lingua commune. Hodie quasi omne auctore scribe in proprio lingua nationale, id es in plure lingua neo-latino, in plure germanico, in plure slavo, in nipponico et alio. Tale multitudine de linguas in labores de interesse commune ad toto humanitate constitute magno obstaculo ad progressu.

Tłumaczenie:Łacina jest językiem międzynarodowym na zachodzie Europy od czasów imperium rzymskiego, przez całe średniowiecze, a w nauce aż do ostatniego [= ubiegłego] wieku. Wiek dwudziesty jest pierwszym, który nie ma wspólnego języka. Dziś prawie wszyscy autorzy piszą we własnych językach narodowych, to jest w wielu językach neołacińskich [= romańskich], wielu germańskich, wielu słowiańskich, japońskim i innych. Taka mnogość języków w pracach o powszechnym znaczeniu dla całej ludzkości stanowi dużą przeszkodę dla postępu.

Zobacz też 
 esperanto
 ido
 interlingua
 wolapik

Przypisy 

Języki sztuczne
Języki uproszczone