Piotrków Trybunalski

Piotrków Trybunalski – miasto na prawach powiatu w centralnej Polsce.

Piotrków był miastem królewskim w starostwie piotrkowskim w powiecie piotrkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wieku. Dopełnienie nazwy o przymiotnik Trybunalski nastąpiło po II wojnie światowej. W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa piotrkowskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2021 r., Piotrków Trybunalski liczył 68 270 mieszkańców i był pod względem liczby ludności drugim (po Łodzi) miastem w województwie łódzkim, a także 50. spośród najludniejszych miast w Polsce.

Toponimia 
Nazwa miasta notowana jest od XIII wieku jako Piotrków i Pietrków, od XIV wieku spotyka się także Piotrkowo. Pochodzi ona od imienia Piotr, zdrobnionego do Piotrek, w języku staropolskim także Pietrek. Drugi człon nazwy, Trybunalski, wywodzi się od faktu, że w mieście urzędował trybunał koronny.

Nazwa Piotrkowa w innych językach brzmi: język rosyjski – dziś Пётркув-Трыбунальски, za czasów Królestwa Polskiego – Петроковъ;  Petrikew; .

Położenie 
Miasto położone jest w południowo-wschodniej części województwa łódzkiego na Równinie Piotrkowskiej nad rzeką Strawą. Piotrków Trybunalski leży w dawnej ziemi sieradzkiej, w pobliżu styku historycznych granic Mazowsza, Wielkopolski i Małopolski.

Odległy o 53 km na południowy wschód od Łodzi, 136 km na południowy zachód od Warszawy i 160 km na północny wschód od Katowic.

Według danych z 31 grudnia 2018 powierzchnia miasta wynosiła 67,3 km².

Według danych z 2002 powierzchnia miasta to 67,3 km², co stanowi 0,4% powierzchni całego województwa łódzkiego. Struktura powierzchni miasta:
 użytki rolne 52%
 użytki leśne 21%

Historia 

 VIII w. – pierwsze osady
 1217 – pierwsza pisemna wzmianka o Piotrkowie (dokument Leszka Białego dla opactwa cystersów w Sulejowie)
 XIII w. –  Piotrków rozwinął się w znaczną i ludną osadę, gdzie władcy księstw łęczyckiego i sieradzkiego zwoływali zjazdy rycerskie i odbywali sądy, w czasach, gdy władca był najwyższym sędzią swoich poddanych
 1262 – włączenie Piotrkowa do Księstwa Sieradzkiego
 1290–1300 – Piotrków otrzymuje prawa miejskie (wskazanie dokładnej daty jest niemożliwe, ponieważ dokumenty spłonęły)
 1313 – Władysław Łokietek określa Piotrków jako miasto
 1346–1347 – spisano statuty piotrkowskie
 od końca XIV w. Piotrków był siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego
 1404 – odnowienie praw miejskich przez Władysława Jagiełłę
 1442–1628 – miejsce odbywania synodów prowincji gnieźnieńskiej
 1467 – ratyfikacja pokoju toruńskiego
 1468 – pierwszy sejm walny Królestwa Polskiego w Piotrkowie
 1 grudnia 1469 – na sejmie wielki mistrz Henryk Reuss von Plauen złożył hołd lenny Kazimierzowi IV Jagiellończykowi
 20 listopada 1470 – na sejmie wielki mistrz Henryk VII Reffle von Richtenberg złożył hołd lenny Kazimierzowi IV Jagiellończykowi
 1492 – Elekcja Jana Olbrachta w Piotrkowie
 1493 – pierwszy sejm w Piotrkowie z wydzieloną szlachecką izbą poselską i senatem – data przyjmowana jako początek parlamentaryzmu polskiego
 XV/XVI w. – miejsce zjazdów generalnych i prowincjonalnych oraz sejmów walnych
 22 marca 1565 – dysputa teologiczna o dogmacie o Trójcy Świętej pomiędzy Janem Firlejem a braćmi polskimi, którzy jednak dogmatu tego nie uznali. Od tego momentu datuje się narastający konflikt kalwińsko-ariański.
 1578 – utworzenie Trybunału Koronnego dla Wielkopolski
 1578 – nadanie przez króla Stefana Batorego przywilejów handlowych i wydanie zgody na wybudowanie łaźni w Piotrkowie
 1655 i 1657 – zajęcie miasta przez wojska szwedzkie (potop szwedzki)
 1702 – ponowne zajęcie miasta przez wojska szwedzkie (III wojna północna)
 1793 – II rozbiór Polski, włączenie Piotrkowa do zaboru pruskiego, tzw. Prusy Południowe
 1807 – włączenie Piotrkowa do Księstwa Warszawskiego (departament kaliski)
 1815 – włączenie Piotrkowa do Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim (województwo kaliskie, od 1837 gubernia kaliska)
 2 września 1846 – odjazd pierwszego pociągu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z dworca piotrkowskiego
 13 stycznia 1867 – utworzenie guberni piotrkowskiej, obejmującej m.in. Łódź, Częstochowę i Zagłębie Dąbrowskie
 5 stycznia 1873 – rozpoczęcie wydawania „Tygodnia”
 1 lutego 1905 – początek strajku szkolnego
 1914 – w pierwszych miesiącach I wojny światowej Piotrków kilkakrotnie opanowywały wojska niemieckie i ponownie rosyjskie, ostatecznie zajęty w grudniu przez wojska austriackie
 1915 – umiejscowienie w Piotrkowie siedziby Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego, największy w historii rozwój piotrkowskiego ośrodka wydawniczo-prasowego
 2–5 listopada 1918 – rozbrojenie okupantów austriackich
 2 sierpnia 1919 – włączenie Piotrkowa do województwa łódzkiego
 1932 – wielki strajk okupacyjny w hucie „Hortensja”. Przez 39 dni robotnicy stawiają opór policji
 1939:
 2–4 września – nieustanne bombardowania miasta. Zniszczono około 200 budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej
 5 września – Bitwa pod Piotrkowem Trybunalskim i zajęcie miasta przez Wehrmacht, początek okupacji hitlerowskiej
 (według różnych źródeł: 30 września, 5 lub 8 października) – utworzenie pierwszego getta żydowskiego w okupowanej Europie
 26 października – włączenie Piotrkowa do Generalnego Gubernatorstwa
 sierpień–grudzień 1941 – w domu przy ul. Przyszłej 11 działa tajna radiostacja grupy dywersyjno-wywiadowczej zrzuconej z terenów ZSRR (pod dowództwem kpt. Mikołaja Arciszewskiego „Michała”)
 14–29 października 1942 – likwidacja getta piotrkowskiego (ok. 20 tys. Żydów wywieziono do obozu zagłady w Treblince, 3500 pozostało w tzw. „małym getcie”, zlikwidowanym w 1944)
 1 października 1944 – grupa dywersyjna 3 Brygady Armii Ludowej im. gen. Bema pod dowództwem ppor. Nazarewicza wysadza w powietrze na ul. Wolborskiej stację transformatorową.
 18 stycznia 1945 – w ramach ofensywy styczniowej wojska Armii Czerwonej wkraczają do Piotrkowa Trybunalskiego i przy znacznym oporze ze strony wojsk niemieckich przerywają trwającą od 1939 okupację niemiecką. W zdobyciu Piotrkowa uczestniczą: 6 Gwardyjski Korpus Pancerny z 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej oraz wojska 4 Gwardyjskiej Armii Pancernej oraz 13 Armii, należących do 1 Frontu Ukraińskiego i Wojska Polskiego. 
 zdobycie Piotrkowa uczczono w Moskwie 20 salwami z 224 dział
 Piotrków siedzibą istniejącej do 1953 wiejskiej gminy Uszczyn
 11 czerwca 1967 – Rada Państwa nadaje miastu, w roku 750-lecia jego istnienia, Order Sztandaru Pracy I klasy za „zasługi w rewolucyjnym ruchu robotniczym i w walce z hitlerowskim okupantem oraz w uznaniu wkładu w budownictwo socjalistyczne”
 1973–1977 – Piotrków siedzibą gminy wiejskiej Piotrków Trybunalski
 1 czerwca 1975 – utworzenie województwa piotrkowskiego
 9 września 1979 – Dożynki Centralne z udziałem I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka. Rozbudowa miasta m.in. stadionu i amfiteatru miejskiego oraz budowa węzła na Gierkówce
 1981:
 IV Śmigłowcowe Mistrzostwa Świata
 utworzenie Wydziału Zamiejscowego Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Kielcach
 1985 – pierwsze w Polsce mistrzostwa breakdance
 1997 – przekształcenie Wydziału Zamiejscowego WSP w Filię WSP (od 2000 filia Akademii Świętokrzyskiej, od 2008 filia Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego w Kielcach)
 1 stycznia 1999 – likwidacja województwa piotrkowskiego, ponowne wejście Piotrkowa w skład województwa łódzkiego
 2004 – utworzenie Zamiejscowego Ośrodka Dydaktycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (likwidacja w 2009 roku)
 6 marca 2005 – referendum w sprawie odwołania prezydenta i Rady Miasta (nieważne: frekwencja 24,2%)
 2017:
 uroczystości 800-lecia miasta.
 24–25 marca – Dni Przyjaźni Polsko-Węgierskiej z udziałem Prezydentów Polski i Węgier.
 2023:
 1 czerwca - powstanie Akademii Piotrkowskiej

Historia Żydów w Piotrkowie 

Miasto posiadało zakaz osiedlania się Żydów – przywilej de non tolerandis Judaeis. Dopiero w XVI w. ludność żydowska zamieszkała w okolicach Piotrkowa zaczęła przybywać na targi i jarmarki. W 1657 wojska Stefana Czarnieckiego dokonały krwawego pogromu Żydów w Piotrkowie. W 1679 król Jan III Sobieski zezwolił na założenie kahału, synagogi, kirkutu, mykwy, rzeźni i sklepów. Piotrków Trybunalski był jednym z najważniejszych w Polsce żydowskich ośrodków wydawniczo-drukarskich.

W październiku 1939 Niemcy utworzyli tu pierwsze getto na ziemiach polskich. Uwięzili w nim ok. 25 tys. osób z Piotrkowa i okolic. W dniach 15–21 października 1942 ok. 22 tys. osób wywieźli do obozu zagłady w Treblince.

 Wielka Synagoga,
 Mała Synagoga,
 Stara Synagoga.

Klimat

Demografia 

Dane z 2018:

Piramida wieku mieszkańców Piotrkowa Trybunalskiego w 2014 roku.

Wskaźniki ekonomiczne 
Średni dochód na jednego mieszkańca dla Piotrkowa Trybunalskiego wynosi 4150 zł brutto.
Według danych z 2018 stopa bezrobocia w mieście wynosiła 5,5%.

Podział na osiedla 
W Piotrkowie Trybunalskim nazwa „osiedle” ma dwa znaczenia: Tradycyjne – istniejące osiedla, oraz administracyjne – jednostki pomocnicze gminy (odpowiednik dzielnic w większych miastach lub sołectw w gminach)
W niektórych przypadkach nazwy pokrywają się: np. Wierzeje.

Zgodnie z uchwałami Rady Miasta w Piotrkowie funkcjonuje czternaście jednostek pomocniczych:

 Osiedle „Centrum” (wcześniej „Starówka”),
 Osiedle „Piastowskie”,
 Osiedle „Armii Krajowej”,
 Osiedle „Południe”,
 Osiedle „Wronia”,
 Osiedle „Leśna”,
 Osiedle „Słowackiego Północ”,
 Osiedle „Wierzeje”,
 Osiedle „Wyzwolenia”,
 Osiedle „Przyszłość”,
 Osiedle „Belzacka”,
 Osiedle „Łódzka-Wysoka-Sadowa”,
 Osiedle „Krakowskie Przedmieście-Sulejowska”,
 Osiedle „Szczekanica”.

System TERYT wyróżnia następujące integralne części miasta: Belzatka, Budki, Bugaj, Byki, Byki-Kolonia, Daszówka, Dymacz, Karolinów, Kleszcz, Krakówka, Meszcze, Michałów, Moryca, Pawłówka, Raków, Raków Mały, Szczekanica, Świerczów, Twardosławice, Wierzeje.

Gospodarka

Przemysł 

Od XIX w. ośrodek przemysłu, m.in. szklarskiego (huty „Kara”, „Hortensja”, „Feniks”), włókienniczego (Piotrkowska Manufaktura – potem Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Sigmatex”), maszynowego (Fabryka Maszyn Górniczych „Pioma” – obecnie „Famur”, Warszawskie Zakłady Mechaniczne – Polskie Zakłady Lotnicze WZM-PZL). Obecnie jedno z dwóch głównych miast Piotrkowsko-Bełchatowskiego Okręgu Przemysłowego. Piotrków to także przemysł meblowy (Piotrkowska Fabryka Mebli) oraz papierniczy – swoją siedzibę ma tutaj Emerson, potentat w produkcji papieru komputerowego. W południowej części miasta działa nowoczesny regionalny Browar Piotrków produkujący piwa różnego rodzaju. Działa tutaj także duża liczba lokalnych i regionalnych firm budowlanych czy deweloperskich

Przemysł maszynowy 
 FMG Pioma S.A. należąca do Grupy Famur wraz z Pioma Odlewnia sp. z o.o.
 Metzeler Automotive Profile Systems Piotrkow Sp.z.o.o.
 Häring – wytwarzająca części toczone dla takich koncernów jak Daimler AG, Bosch, Volkswagen-Audi.
 MBL – łożyska do kółek.
 Polanik – firma produkująca sprzęt lekkoatletyczny

Przemysł włókienniczy 
 Sigmatex Sp. z o.o. – producent dzianin

Handel 
Znajdują się tutaj galeria rozrywkowo-handlowa Focus Mall, otwarta 13 listopada 2009, oraz Galeria „Stary Areszt”, znajdująca się w budynkach dawnego aresztu – usytuowana w okolicach starego miasta.

Logistyka 
Ze względu na dogodne położenie miasta, wokół miasta powstało kilka rozbudowanych centrów logistycznych.

 Centrum Dystrybucji IKEA – teren o powierzchni 47 ha, z czego 100 tys. m² pod zabudową.
 ProLogis Park Piotrków – teren o powierzchni 30 ha, 4 hale o łącznej powierzchni 83 tys. m². Najemcy: Unilever, Carrefour, Nomi, Vitakraft.
 Centrum Logistyczne „Kaufland” – teren o powierzchni 27 ha, obiekty magazynowe o powierzchni 120 tysięcy m² oraz przetwórnia mięsa i chłodnia.

Trwa realizacja dużych projektów logistycznych w Piotrkowie i jego najbliższym otoczeniu:

 Logistic City Piotrków Distribution Center – teren o powierzchni ponad 100 ha, dotychczas zrealizowano 4 hale o ogólnej powierzchni 136 tys. m², planowana powierzchnia zabudowy ponad 450 tys. m². Najemcy: M&M Logistics, PPG, Colep CCL, Erontrans, Compania de Distribucion Integral Logista, Schlecker, Jysk, Trans Południe, Kronopol.
 Poland Central – Europolis – teren położony na terenie gminy Grabica (ok. 7 km od Piotrkowa) o powierzchni 122 ha, docelowa powierzchnia magazynowa wyniesie ponad 500 tys. m². Najemcy: IKEA, Erontrans, FM Logistic, PSD, Integer.pl.
 Prologis Park Piotrków II – teren o powierzchni 25 ha, docelowo zaplanowano realizację 6 hal o ogólnej powierzchni zabudowy 125 tys. m². Najemcy: Stock Polska, Vobis.

Transport

Transport drogowy 
Piotrków Trybunalski stanowi ważny węzeł komunikacyjny. Przez miasto przebiegają drogi krajowe i międzynarodowe:
 Autostrada A1 (E75) Gdańsk – Toruń – Łódź – Piotrków Trybunalski – Częstochowa – Gliwice – Gorzyczki – granica państwa
 droga ekspresowa S8 (E67) granica państwa – Kudowa-Zdrój – Wrocław – Łódź – Piotrków Trybunalski – Warszawa – Białystok – Budzisko – granica państwa
 droga krajowa nr 12 granica państwa – Łęknica – Leszno – Kalisz – Piotrków Trybunalski – Radom – Lublin – Chełm – Dorohusk – granica państwa
 droga krajowa nr 74: relacji S8 – Wieluń – Bełchatów – A1 -Piotrków Trybunalski – Kielce – Zamość – granica państwa (UA)
 droga krajowa nr 91 Gdańsk – Grudziądz – Toruń – Włocławek – Kutno – Łódź – Piotrków Trybunalski – Radomsko – Częstochowa – Koziegłowy – Podwarpie

Drogi wojewódzkie:
 716 – Piotrków Trybunalski – Koluszki
 473 – Piotrków Trybunalski – Łask – Koło

Miasto posiada rozbudowany system obwodnic w którego skład wchodzą obwodnice:
 północno-zachodnia
 wschodnia
W planach jest także budowa obwodnicy śródmiejskiej, mającej być w przyszłości drogą alternatywną dla płatnej autostrady A1 oraz obwodnicy południowej.

Transport autobusowy 

Ważną rolę odgrywają też zrzeszeni przewoźnicy prywatni, obsługujący linie miejskie oraz podmiejskie, w tym do Sulejowa, Bełchatowa i Tomaszowa.

Komunikacja miejska 
W Piotrkowie Trybunalskim istnieje komunikacja autobusowa, obsługiwana przez MZK Piotrków Trybunalski, oraz przez przewoźników prywatnych.

W 2017 roku MZK Piotrków Trybunalski obsługiwało 11 linii autobusowych (numery „0” – „10”) i dysponowało 39 autobusami marki MAN:
 Solaris Urbino 12 – 6 szt.
 MAN Lions City – 5 szt.
 MAN NL 202 – 18 szt.
 MAN A 21 – 15 szt.
 MAN NL 283 – 2 szt.
 MAN A 76 – 2 szt.
 MAN A 35 – 2 szt.

Dodatkowo w Piotrkowie Trybunalskim funkcjonują linie przewoźników prywatnych.

Transport kolejowy 

Przez stację Piotrków Trybunalski przechodzi linia kolejowa nr 1, wybudowana w 1846 jako Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska; tutaj zaczyna się również linia kolejowa nr 24 do kopalni Bełchatów, która według pierwotnych planów miała być częścią odnogi Centralnej Magistrali Kolejowej z Opoczna do Oleśnicy.

W latach 1902–2008 na terenie miasta zaczynała się linia Piotrkowskiej Kolei Wąskotorowej do Sulejowa; obecnie w całości zachował się jedynie teren dworca wąskotorowego.

Transport lotniczy 
W Piotrkowie Trybunalskim działa lotnisko sportowe zdolne do przyjmowania samolotów kategorii dyspozycyjnej czy taksówek powietrznych.

Najbliższym portem lotniczym jest oddalony od centrum Piotrkowa Trybunalskiego o 42 km Międzynarodowy Port Lotniczy im. Władysława Reymonta w Łodzi.
Ponadto miasto jest oddalone o około 133 km od Portu lotniczego Warszawa Okęcie i około 137 km od Portu Lotniczego Katowice-Pyrzowice.

W 2008 przy Samodzielnym Szpitalu Wojewódzkim im. Mikołaja Kopernika otwarto sanitarne lądowisko.

Turystyka

Architektura

Zabytki 

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są m.in. następujące obiekty z terenu Piotrkowa:

 Stare Miasto – staromiejski układ urbanistyczny sięga początkami średniowiecznej lokacji, zabudowa jest znacznie późniejsza. W obrębie rynku można obejrzeć ok. 142 kamienice o ciekawej architekturze. Po pożarze w 1835 r. przebudowano domy w stylu klasycystycznym. Wewnątrz niektórych zachowały się sklepienia kolebkowe, ślady podcieni, sklepione piwnice, sienie i belkowane stropy.
 Mury miejskie – zachowane fragmenty wybudowane w XIV w. za panowania Kazimierza Wielkiego. Wysokość murów 4,5 m, szerokość 2 m.
 Zamek królewski – zbudowany w latach 1512–1519 przez mistrza Benedykta z Sandomierza na polecenie Zygmunta I Starego.
 Pałac Jaxa Bykowskich (XV w.) – w 1604 przebudowany na pałac renesansowy.
 Bazylika pw. św. Jakuba (XIII w.) wraz z plebanią
 Kościół Nawiedzenia Najświętszej Panny Marii (XIV w.) – zniszczony podczas najazdu szwedzkiego, w XVIII w. odrestaurowany. Wewnątrz zabytkowe obrazy z XVII i XVIII w.
 Kościół pw. św. Jacka i św. Doroty, podominikański (XIV-XVII w.)
 Kościół i klasztor o.o. bernardynów (XVII w.) z cudownym obrazem Matki Boskiej Piotrkowskiej.
 Zespół klasztorny pijarów – kościół oo. pijarów (XVII-XVIII w.), obecnie kościół ewangelicko-augsburski, oraz budynki kolegium pijarów zaadaptowane na budynek więzienny, użytkowany do 2004.
 Kościół pw. NP Marii Śnieżnej (XVII w.) – dawniej dominikanek, oparty o mur miejski.
 Kościół św. Franciszka Ksawerego oo. jezuitów (XVIII w.), z cudownym obrazem Matki Bożej Trybunalskiej.
 Kolegium jezuickie (XVIII w.) – obecnie mieści się tu I LO im. Bolesława Chrobrego.
 Wielka Synagoga (1791–1793), do 2019 r. siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej, a obecnie Archiwum Państwowego. Zbudowana na miejscu poprzedniej, drewnianej z 1689, zniszczonej podczas pożaru w 1740.
 Mała Synagoga
 Cerkiew prawosławna pw. Wszystkich Świętych (XIX w.)
 Cmentarz żydowski przy ulicy Spacerowej
 Cmentarz prawosławny (w tym kaplica grobowa T. Andriejewej)
 Dwie kaplice grobowe na starym cmentarzu rzymskokatolickim (Burchardów i Jüttnerów)
 Sąd Okręgowy (1905–1909), dawny gubernialny Sąd Okręgowy.
 Dworzec kolejowy PKP – dworzec kolei warszawsko-wiedeńskiej. Przeszedł gruntowny remont i modernizację w latach 2010–2012
 Zespół stacji kolejki wąskotorowej
 Budynek Państwowej Szkoły Muzycznej (Pałac Rudowskich)
 Budynek Gimnazjum Żeńskiego
 Park Belzacki z XIX w.
 Park im. Księcia Józefa Poniatowskiego z ogrodem botanicznym
 Domy i kamienice:
 ul. Czarnieckiego 7, 9, 10
 ul. Dąbrowskiego 14 (Willa „Wanda”, secesyjna z 1905 r., proj. Feliks Nowicki) i 15
 ul. Farna 2, 3, 4, 5, 6, 8
 ul. Grodzka 1
 ul. Konarskiego 4
 pl. Kościuszki 6
 ul. Łazienna-Mokra 1, 2
 ul. Rwańska 4
 Rynek Trybunalski 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11
 ul. Sieradzka 1, 4, 6, 8
 ul. Słowackiego 1, 3, 13
 ul. Szewska 3
 ul. Wojska Polskiego 5

Inne obiekty 

 Piotrkowska Manufaktura – budynek dawnej przędzalni przy ulicy Sulejowskiej
 Wieża wodna (1925–1927) – ok. 50 m wysokości. Zabytek sztuki inżynierskiej
 Aleja 3 Maja – budynki w stylu secesyjnym
 Hala targowa – obecnie budynek handlowy (Biedronka, Apteka Stylowa, cukiernia, masarnia)
 Park Śródmiejski im. św. Jana Pawła II
 Jezioro Bugaj i miejskie kąpielisko „Słoneczko”
 Rezerwat Dęby w Meszczach im. Jeremiego Kozłowskiego
 Areszt śledczy przy ulicy Wroniej
 Dawny cyklodrom przy ulicy Budki
 Ośrodek Działań Artystycznych (ODA)

Architektura współczesna 

 Bank Pekao S.A. przy al. Armii Krajowej
 Kryta Pływalnia OSiR przy ul. Belzackiej (budowana w latach 1999–2000)
 Kościół pw. Miłosierdzia Bożego przy ul. Łódzkiej
 Kościół pw. NMP Królowej Pokoju przy ul. Belzackiej (1998)
 Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej przy ul. Krakowskie Przedmieście
 Hala sportowa „Relax” (lata 80.)
 Centrum handlowe Focus Mall przy ul. Słowackiego
 Hotel Mercure Piotrków Trybunalski przy al. Armii Krajowej

Informacja turystyczna 
 Centrum Informacji Turystycznej
 PTTK Oddział im. Michała Rawity Witanowskiego w Piotrkowie Trybunalskim
 Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim

Szlaki turystyczne 
 Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy
 Szlaki miejskie:
 Trakt Wielu Kultur
 Filmowy Piotrków
 Miasto Piwowarów
 Szlakiem dawnych piotrkowskich hoteli
 Szlak rekreacyjny wokół Piotrkowa

Kultura

Biblioteki 

 Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Próchnika w Piotrkowie Trybunalskim – Mediateka 800-lecia,
 Oddział dla Dzieci
 Filia nr 1
 Filia nr 2
 Biblioteka Pedagogiczna w Piotrkowie Trybunalskim
 Biblioteka Filii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Piotrkowie Trybunalskim

Muzea i galerie 
 Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim
 Muzeum Piwowarstwa – Centrum Edukacji Browarniczej
 Ośrodek Działań Artystycznych (2 siedziby)
 Galeria „U Panien” (Centrum Idei Ku Demokracji/Kościół pw. Matki Bożej Śnieżnej)

Kina 
 Multipleks Helios (5 sal – Focus Mall)

Inne ośrodki kulturalne 
 Miejski Ośrodek Kultury – „Europejska scena Teatru im. Jaracza” oraz działający w ramach struktur MOK – Ośrodek Edukacji Artystycznej „Wyciągamy dzieci z bramy”
 Osiedlowy Klub Kultury „Jaskółczyn” – prowadzący między innymi dziecięce i młodzieżowe zespoły tańca
 Europejskie Stowarzyszenie Modelarzy

Wydarzenia cykliczne 
 Imieniny Piotrków – cykl imprez muzycznych, sportowych i rekreacyjnych z okazji Dni Miasta
 Międzynarodowy Festiwal Sztuki Akcji – Interakcje – zapoczątkowane w 1999 r. wydarzenie artystyczne, w którym uczestniczą miłośnicy sztuki współczesnej i artyści z całego świata
 Festiwal Kabaretowy – Trybunały Kabaretowe
 Dni muzyki kameralnej – organizowane w zabytkowej siedzibie Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim
 Ogólnopolski konkurs literacki o „Rubinową Hortensję”
 Ogólnopolski Konkurs Pianistyczny im. Ignacego Jana Paderewskiego – odbywający się od 1991 r., w Państwowej Szkole Muzycznej I i II stopnia w Piotrkowie Trybunalskim
 Międzynarodowe Spotkania Rzeźbiarzy – Skrzyżowania
 Ogólnopolski Festiwal Kultury i Sztuki Chrześcijańskiej „Nadzieja”
 Ogólnopolski Festiwal Kapel Podwórkowych
 Masa Krytyczna – każdy ostatni piątek miesiąca o godz. 18.00 spod budynku Uniwersytetu Jana Kochanowskiego
 Trybunały Modelarstwa Kolejowego – organizowane pod koniec czerwca przez Europejskie Stowarzyszenie Modelarzy

Media 
Wykaz tradycyjnych mediów piotrkowskich:
 Telewizja:
 Telewizja Piotrków (dawniej Informacje Piotrkowskie)
 Radio:
 Radio Strefa FM
 Prasa:
 Tydzień Trybunalski
 Przegląd Lokalny „Famka”
 Ziemia Piotrkowska
 Miesięcznik Nasza Ziemia Piotrkowska
 7 Dni Piotrków – lokalny dodatek do Dziennika Łódzkiego
 KurieR – Kultura i Rzeczywistość

Wykaz internetowych mediów piotrkowskich:

 Prasa:
 www.gazetatrybunalska.info
 www.piotrkowski24.pl
 www.ePiotrkow.pl
 www.piotrkowtrybunalski.naszemiasto.pl
 www.ziemiapiotrkowska.com

Edukacja 

 Akademia Piotrkowska
 Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna w Warszawie, ośrodek kształcenia w Piotrkowie Tryb.

Poza tym w Piotrkowie Trybunalskim funkcjonuje obecnie:

 13 przedszkoli samorządowych
 9 szkół podstawowych
 10 szkół ponadpodstawowych
 Centrum Kształcenia Praktycznego
 Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy
 Bursa Szkolna
 Katolickie Liceum Ogólnokształcące SPSK (Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół Katolickich)
 Katolickie Gimnazjum SPSK
 Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia

Urzędy i Instytucje 
 Starostwo Powiatowe w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Dąbrowskiego 7
 Urząd Skarbowy w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Wronia 65
 Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Piotrkowie Trybunalskim, al. 3 Maja 8
 Powiatowy Urząd Pracy, ul. Dmowskiego 27
 Łódzki Urząd Wojewódzki. Wydział Spraw Obywatelskich i Cudzoziemców w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Szkolna 28/bud. B
 ZUS Inspektorat w Piotrkowie Trybunalskim, Al. Armii Krajowej 9
 Narodowy Fundusz Zdrowia. Łódzki Oddział Wojewódzki. Delegatura w Piotrkowie Trybunalskim Al. Armii Krajowej 15
 Państwowa Straż Łowiecka, ul. Szkolna 28
 Urząd Statystyczny w Łodzi. Oddział w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Wronia 65
 Łódzki Ośrodek Doradztwa Rolniczego Oddział w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Kasztelańska 9
 Wojewódzki Ośrodek Ruchu Drogowego w Łodzi Oddział Terenowy w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Gliniana 17
 Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Jerozolimska 29
 Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Biuro Powiatowe w Piotrkowie, ul Kostromska 63
 Regionalna Izba Obrachunkowa. Zespół Zamiejscowy w Piotrkowie Trybunalskim ul. Dąbrowskiego 5
 Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. Zarząd Zlewni w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Gabriela Narutowicza 9/13
 Okręgowy Urząd Miar w Łodzi. Wydział Zamiejscowy w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Śląska 13
 Biuro UDT w Piotrkowie Trybunalskim. Oddział w Łodzi, ul. Wiosenna 3
 Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 1
 Kuratorium Oświaty w Łodzi. Delegatura Piotrków Trybunalski, ul. Sienkiewicza 16a
 Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Łodzi. Delegatura w Piotrkowie Trybunalskim ul. Bawełniana 18
 Wojewódzki Inspektorat Farmaceutyczny w Łodzi. Delegatura w Piotrkowie, ul. Sienkiewicza 16a
 Urząd Celny w Piotrkowie Trybunalskim, ul. Dworska 6a
 Powiatowy Inspektorat Weterynarii, ul. Rzemieślnicza 26

Wspólnoty wyznaniowe 

 Kościół rzymskokatolicki:
 kościół Ojców Jezuitów
 kościół Świętego Jana Pawła II
 kościół Ojców Bernardynów
 kościół Akademicki Panien Dominikanek pw. Matki Bożej Śnieżnej
 parafia Miłosierdzia Bożego
 parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju
 parafia Najświętszego Serca Jezusowego
 parafia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny
 parafia Świętego Brata Alberta Chmielowskiego
 parafia Świętego Jacka i Świętej Doroty
 parafia Świętego Jakuba Apostoła – kościół farny
 Kościół greckokatolicki:
 placówka duszpasterska w Piotrkowie Trybunalskim
 Kościół prawosławny:
 parafia Wszystkich Świętych (cerkiew pw. Wszystkich Świętych)
 Kościoły protestanckie:
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
 zbór w Piotrkowie Trybunalskim
 Kościół Boży w Chrystusie:
 Wspólnota „Jezus Żyje”
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Piotrkowie Trybunalskim
 Kościół Ewangelicznych Chrześcijan:
 zbór w Piotrkowie Trybunalskim
 Kościół Zielonoświątkowy:
 zbór w Piotrkowie Trybunalskim
 Restoracjonizm:
 Świadkowie Jehowy: 4 zbory: Piotrków Trybunalski-Południe (w tym grupa w Zakładzie Karnym), Piotrków Trybunalski-Północ, Piotrków Trybunalski-Wschód (w tym grupa języka migowego), Piotrków Trybunalski-Zachód (w tym grupa ukraińskojęzyczna) – Sala Królestwa ul. 1-go Maja 5
 Świecki Ruch Misyjny „Epifania” – zbór w Piotrkowie Trybunalskim.

Sport 

W 1981 roku w Piotrkowie Trybunalskim odbyły się po raz pierwszy w Polsce Śmigłowcowe Mistrzostwa Świata

W latach 1985–1989 w Piotrkowie Trybunalskim odbywały się ogólnopolskie mistrzostwa Breakdance.

W mieście działają następujące kluby sportowe:
 badminton Ruch Piotrków Trybunalski
 boks Ring Piotrków Trybunalski
 Brazylijskie Jiu Jitsu Fido Gold team pod przewodnictwem Linke Gold Team
 kickboxing PSSW Tom Center
 piłka nożna Piotrcovia Piotrków Trybunalski
 piłka nożna Concordia Piotrków Trybunalski – jeden z najstarszych klubów w Polsce, w 2009 r. obchodził 100. rocznicę założenia.
 piłka nożna Polonia Piotrków Trybunalski
 piłka nożna UKS Akademia Piłki Nożnej
 piłka ręczna kobiet MKS Piotrcovia Piotrków Trybunalski
 piłka ręczna mężczyzn MKS Piotrkowianin Piotrków Trybunalski
 pływanie UKS „Delfin” Piotrków Trybunalski
 koszykówka UMKS Piotrcovia Piotrków Trybunalski
 szachy UKS Roszada
 tenis TUKS Kozica Piotrków Trybunalski
 tenis TUKS Nortenis Piotrków Trybunalski
 tenis Szkoła Tenisa "Winner"
 zapasy AKS Piotrków Trybunalski
 capoeira Lagoa Da Saudade, Companhia Pernas Pro Ar
 szermierka historyczna Ave Gajda
 klub oyama karate Washi
 Akademia Goju-ryu Karate Sanchin
 futbol amerykański Piotrków Hammers
 tenis stołowy PIKTS Wobistal Piotrków Trybunalski
 siatkówka UMKS Volley 5 Piotrków Trybunalski

Osoby związane z Piotrkowem Trybunalskim

Honorowi Obywatele Miasta Piotrkowa Trybunalskiego

Prezydenci Piotrkowa Trybunalskiego

Posłowie z Piotrkowa Trybunalskiego (okręg wyborczy) 
 Małgorzata Janowska (PiS)
 Dariusz Kubiak (PiS)
 Krzysztof Maciejewski (PiS)
 Antoni Macierewicz (PiS)
 Anna Milczanowska (PiS)
 Elżbieta Radziszewska (PO)
 Dorota Rutkowska (PO)
 Robert Telus (PiS)
 Grzegorz Wojciechowski (PiS)

„Filmowy Piotrków” 

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat miasto było miejscem pracy wielu ekip filmowych, które realizowały filmy.

Filmy kręcone w Piotrkowie Trybunalskim

Współpraca międzynarodowa 

Współpraca zagraniczna Piotrkowa Trybunalskiego obejmuje przede wszystkim płaszczyznę kulturalną, oświatową, naukową, gospodarczą czy sportową ze swoimi miastami partnerskimi, z którymi miasto podpisało umowę o wzajemnej współpracy oraz z miastami zaprzyjaźnionymi.

Zobacz też 
 Gubernia piotrkowska
 Województwo piotrkowskie
 Okręg wyborczy nr 10 do Sejmu RP
 Piotrkowska Kolej Wąskotorowa
 Powiat piotrkowski
 Trybunał Koronny
 Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Piotrkowie Trybunalskim
 Getto piotrkowskie
 Stary cmentarz żydowski w Piotrkowie Trybunalskim
 Nowy cmentarz żydowski w Piotrkowie Trybunalskim

Przypisy

Bibliografia 
 publikacje
 Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego. Pod red. [prof. UŁ] Bohdana Baranowskiego; Łódź 1989, Wyd. Łódzkie, .
 prasa i periodyki
 Urzędowski Krzysztof, Przyczynek do historii getta w Piotrkowie Trybunalskim; [w:] „Biuletyn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskiej w Łodzi-Instytut Pamięci Narodowej”, tom II, Łódź 1990, s. 35–48.

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna Strona Piotrkowa Trybunalskiego
 Zbiór zdjęć panoramicznych Piotrkowa w 360cities.net
 
 Współczesne zdjęcia Piotrkowa 
 Wirtualny spacer po mieście Piotrków Trybunalski
 
 Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
 Webiko Piotrków Trybunalski — Niezależny Portal Piotrkowa Trybunalskiego

Miasta w województwie łódzkim
Miasta na prawach powiatu
Miasta I Rzeczypospolitej posiadające przywilej de non tolerandis Judaeis
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo sieradzkie)
!
Miejsca obrad polskich sejmów
Starostwo piotrkowskie
 
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Ziemia sieradzka