Uniwersytety w Polsce

Uniwersytety w Polsce – wykaz polskich uniwersytetów, działających w oparciu o ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z 20 lipca 2018). Stosuje się ją do publicznych i niepublicznych szkół wyższych oraz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Nie stosuje się jej do innych szkół wyższych i wyższych seminariów duchownych prowadzonych przez kościoły i związki wyznaniowe.

Podział na uniwersytety, uniwersytety techniczne i uniwersytety przymiotnikowe wprowadzono ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym (z 27 lipca 2005). Część uczelni technicznych spełnia ustawowe wymogi przewidziane dla uniwersytetu technicznego (co zaznacza w swoich statutach), lecz nie stosuje tej nazwy. Podobnie rzecz się ma z niektórymi innymi uczelniami (na przykład SGGW).

Rys historyczny 

Choć początki kształcenia uniwersyteckiego w Polsce przypadają na XIV w., to od XIII w. coraz liczniejsi Polacy podejmowali studia zagraniczne. Do tego grona należeli: Witelon (mistrz uniwersytetów w Paryżu i Padwie, autor traktatu pt. Optyka z ok. 1270), oraz grupa znanych w Europie trzynastowiecznych kanonistów (przede wszystkim: Stefan Polak, Wawrzyniec Polak i Jakub ze Skaryszewa). Studia medyczne w Montpellier odbył nadworny lekarz Leszka Czarnego, Mikołaj z Polski. W okresie rządów Władysława I Łokietka w służbie państwowej pozostawało 41 osób z wyższym wykształceniem. Kazimierz III Wielki wykorzystywał wykształcenie 56 osób (część z czasów panowania swojego ojca), a Ludwik Węgierski – 12 osób. Łącznie w XIV w. polskiej władzy państwowej służyły 84 znane z imienia osoby, legitymujące się wyższym wykształceniem.

Starania o utworzenie w Polsce uniwersytetu podjął król Kazimierz III Wielki, który zwrócił się w tym celu do papieża Urbana V z supliką. W kwietniu 1363 papież pozytywnie odpowiedział na królewską prośbę. 12 maja 1364 kancelaria królewska wystawiła dokument fundacyjny dla uniwersytetu. W tym samym dniu odpowiedni dokument wydały również władze miejskie Krakowa. 1 września 1364 Urban V erygował krakowski uniwersytet i nadał mu takie same przywileje i uprawnienia, jakie posiadały inne europejskie społeczności uniwersyteckie. Choć nie wiadomo dokładnie, kiedy uczelnia zaczęła funkcjonować, to przypuszcza się, że nastąpiło to jeszcze za życia fundatora, tj. do 1370. Pierwsze zajęcia odbywały się zapewne w domach profesorów, mieszkających na wzgórzu wawelskim. Po śmierci Kazimierza III Wielkiego uczelnia przestała działać. Funkcjonowanie wznowiła, jak wynika z mów Bartłomieja z Jasła, w 1390, dzięki staraniom króla Władysława II Jagiełły. Ze względu na rolę, jaką król Władysław i jego żona Jadwiga odegrali w odnowieniu uniwersytetu, w XIX wieku uczelni nadano nazwę Uniwersytet Jagielloński.

W 1579 r. król Stefan Batory przekształcił istniejące od 1570 Kolegium Jezuitów w Wilnie w Akademię i Uniwersytet Wileński Towarzystwa Jezusowego, co zostało potwierdzone przez papieża Grzegorza XIII. Uczelnia ta w drugiej połowie XVIII w. została poddana reformie, przyjmując nazwę Szkoła Główna Litewska. W 1803 została przekształcona w Cesarski Uniwersytet Wileński. W 1817 studenci i absolwenci uczelni powołali do życia samokształceniowe i patriotyczne Towarzystwo Filomatyczne, które przyjęło później spiskowy i antyzaborczy charakter. Stowarzyszenie zostało rozbite w 1823. Cesarski Uniwersytet Wileński został natomiast zamknięty przez cara Mikołaja I Romanowa po stłumieniu powstania listopadowego w latach 30. XIX w.

W 1661 r. król Jan II Kazimierz Waza założył we Lwowie Akademię Jezuicką, opartą na istniejącym w tym mieście od 1608 kolegium jezuickim. W 1758 król August III Sas przekształcił uczelnię w Akademię Lwowską, przemianowaną po I rozbiorze Polski w szkołę średnią. W 1784 cesarz Józef II Habsburg ufundował we Lwowie świecki uniwersytet (Uniwersytet Józefiński), który na początku XIX w. został przekształcony w liceum. W 1817 Franciszek I ponownie ufundował uniwersytet (Uniwersytet Franciszkański), w którym językiem wykładowym był niemiecki. Po 1871, kiedy cesarz Franciszek Józef I zniósł ograniczenia językowe, coraz więcej wykładów było prowadzonych w języku polskim. W XIX w. w zaborze rosyjskim istniał Królewski Warszawski Uniwersytet (od 1816 do upadku powstania listopadowego). W latach 1870–1915 funkcjonował natomiast Cesarski Uniwersytet Warszawski z wykładowym językiem rosyjskim. Polacy stanowili od 60% do 70% jego studentów. Po zorganizowanym w 1905 bojkocie rosyjskiej uczelni, większość z nich wyjechała do innych uniwersytetów.

W II Rzeczypospolitej funkcjonowało pięć uniwersytetów publicznych: Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie (wznowił działalność i otrzymał imię swojego założyciela w 1919), Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie (dawny Uniwersytet Franciszkański), Uniwersytet Warszawski (utworzony w 1915, od lat 30. nosił nazwę Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie) oraz Uniwersytet Poznański (założony w 1919). Od 1918 działała również niepubliczna uczelnia katolicka – Uniwersytet Lubelski – w której nazwie w 1928 pojawił się człon „Katolicki”. Działalność szkół wyższych regulowała Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich, gwarantująca im dużą autonomię. W okresie międzywojennym najpopularniejszym kierunkami studiów były filozofia oraz prawo i nauki polityczne. Podczas II wojny światowej działalność polskich uczelni została zawieszona. W Warszawie w 1940 utworzono tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich, którego kadrę stanowili uczeni zamkniętego Uniwersytetu Poznańskiego. Od jesieni 1943 UZZ posiadał filie w Częstochowie i Kielcach. Po zakończeniu wojny, w roku akademickim 1945/1946 największym polskim uniwersytetem pod względem liczby studentów był Uniwersytet Jagielloński, kształcący 8288 osób. Najmniejszym uniwersytetem pod tym względem był Katolicki Uniwersytet Lubelski, na którym naukę pobierało 1159 studentów. W latach 1944–1989 utworzono w Polsce 7 nowych uniwersytetów.

Po zmianach ustrojowych w 1989 uchwalono ustawę z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, a następnie ustawę z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (, z późn. zm.) i ustawę z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Współczesne regulacje prawne

Statystyka

Klasyfikacja 
W Polsce działają 43 uniwersytety publiczne:
 18 uniwersytetów nadzorowanych przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego
 2 uniwersytety klasyfikowane jako uczelnie artystyczne, nadzorowane przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego
 4 uniwersytety klasyfikowane jako uczelnie ekonomiczne, nadzorowane przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego
 9 uniwersytetów medycznych klasyfikowanych jako uczelnie medyczne, nadzorowane przez ministra właściwego do spraw zdrowia
 3 uniwersytety klasyfikowane jako uczelnie pedagogiczne, nadzorowane przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego
 5 uniwersytetów klasyfikowanych jako uczelnie rolnicze, nadzorowane przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego
 2 uniwersytety klasyfikowane jako uczelnie techniczne, nadzorowane przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego.

Istnieją nadto 2 uniwersytety niepubliczne: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II oraz SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny.

Ośrodki uniwersyteckie 
Uniwersytety zlokalizowane są w 23 miastach:

W powyższej statystyce nie uwzględniono miast, w których znajdują się filie bądź wydziały zamiejscowe uniwersytetów.

Publiczne uniwersytety klasyczne 
Opracowano na podstawie danych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Uszeregowano chronologicznie. Liczba studentów według stanu na rok 2019, w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego.

Publiczne uniwersytety przymiotnikowe

Uczelnie artystyczne 
Uszeregowano chronologicznie. Liczba studentów według stanu na rok 2019, w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego.

Uczelnie ekonomiczne 
Uszeregowano chronologicznie. Liczba studentów według stanu na rok 2019, w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego.

Uczelnie medyczne

Uczelnie rolnicze 
Uszeregowano chronologicznie. Liczba studentów według stanu na rok 2019, w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego.

Uczelnie techniczne 
Uszeregowano chronologicznie. Liczba studentów według stanu na rok 2019, w oparciu o dane Głównego Urzędu Statystycznego.

Uniwersytety niepubliczne 

Od 2009 istnieje również uczelnia papieska, uniwersytet kościelny kanonicznie erygowany przez Stolicę Apostolską – Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie (w latach 1981–2009 Papieska Akademia Teologiczna). Jego status prawny i działalność określa konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z 1993 oraz umowa zawarta 1 lipca 1999 między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Konferencją Episkopatu Polski.

Uwagi

Przypisy 

 
Listy uczelni w Polsce