alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Kosmologia obserwacyjna

Kosmologia obserwacyjna – dział astronomii, a dokładnie astrofizyki, zajmujący się badaniem Wszechświata, jego kształtu i ewolucji (do największej możliwej skali, po horyzont cząstek). Kosmologia obserwacyjna bazuje na kosmologii teoretycznej, tworzącej formalizmy matematyczne w postaci matematycznych modeli Wszechświata.

Podstawę kosmologii fizycznej (czyli kosmologii teoretycznej i kosmologii obserwacyjnej) stanowi obecnie ogólna teoria względności, dzięki której tworzone są modele Wszechświata.

Powszechnie przyjmowany jest model zakładający ewolucję Wszechświata od stanu o bardzo dużej gęstości i temperaturze (często uważa się, iż był to stan osobliwy, czyli taki, w którym wartości te były nieskończone, a obszar, w którym miało to miejsce, miał rozmiar albo zerowy, albo nieskończony, zależnie od modelu), który od chwili początkowej zaczyna się rozszerzać (Wielki Wybuch), jednocześnie stygnąc.

Obserwacyjne podstawy kosmologii 
 prawo Hubble’a
 pierwotna nukleosynteza
 własności promieniowania tła (promieniowania reliktowego), modelowanego jako promieniowanie ciała doskonale czarnego
 struktura wielkoskalowa (rozkład galaktyk i ich gromad)

Opis ekspansji Wszechświata 
 współrzędne współporuszające się
 metryka Friedmana-Lemaître’a-Robertsona-Walkera – przestrzeń metryczna
 równania Friedmana-Lemaître'a
 forma Wszechświata: globalna i lokalna
 Wielki Wybuch
 Wszechświat de Sittera
 Horyzont cząsteczek (zobacz też horyzont zdarzeń)
 historia modeli relatywistycznych

Elementy współczesnej kosmologii teoretycznej

Cieplna historia Wszechświata, według Standardowego Modelu Kosmologicznego 
 era hadronowa
 era leptonowa
 synteza lekkich pierwiastków
 era promieniowania
 era materii

Od niejednorodności do powstania struktury wielkoskalowej we Wszechświecie – formowanie się galaktyk i ich ewolucja 
 niestabilność grawitacyjna (kryterium Jeansa)
 niejednorodności promieniowania tła
 powstawanie i ewolucja zaburzeń gęstości

Współczesne testy obserwacyjne modeli Wszechświata 
 prawo Hubble’a
 ciemna materia barionowa i niebarionowa
 ciemna energia
 stała kosmologiczna, kwintesencja
 widmo mocy mikrofalowego promieniowania tła, wielkoskalowe zaburzenia gęstości materii, wielkoskalowe zaburzenia statystyczne grupowania galaktyk
 formowanie się galaktyk
 soczewkowanie grawitacyjne
 soczewkowanie topologiczne

Zobacz też 
 ogólna teoria względności
 kosmologia

Linki zewnętrzne 
 

Kosmologia fizyczna
Kraje bałtyckie

Kraje bałtyckie – nazwa stosowana dla określenia trzech państw położonych nad Morzem Bałtyckim: Litwy, Łotwy i Estonii. Zajmują one powierzchnię 175,1 tys. km², zamieszkuje je ok. 6,2 mln mieszkańców (2014).

Podstawowe dane 

Państwa te cechują liczne podobieństwa:
 kulturowe – ludy i języki niesłowiańskie odróżniające je od otaczających narodów, zobacz: języki bałtyckie: litewski i łotewski oraz język ugrofiński: język estoński, bliski krewny języka fińskiego. Ludy: Bałtowie (Litwini i Łotysze), Ugrofinowie (Estończycy). Bardzo silne wpływy kultur skandynawskiej i niemieckiej na Łotwie, a szczególnie w Estonii. Litwini są głównie katolikami, a Łotysze i Estończycy to w większości protestanci.
 historyczne: uzależnienie od sąsiednich państw, głównie: Szwecji, Danii, Rosji, Polski oraz niemieckich państw zakonnych oraz innych tworów państwowych rządzonych przez Niemców. Całe Łotwa i Estonia, a także niewielka część Litwy należały setki lat do niemieckojęzycznych państw zakonnych i innych niemieckojęzycznych państw. Niepodległe przed II wojną światową – Ententa Bałtycka, aneksja przez ZSRR w 1940 i okupacja radziecka, jako pierwsze ogłosiły niepodległość w 1991.
 polityczne: byłe republiki radzieckie, jako jedyne nie wstąpiły do Wspólnoty Niepodległych Państw, jedyne kraje byłego ZSRR będące w Unii Europejskiej i NATO, jedyne kraje byłego ZSRR należące do kultury zachodniej, wzrost tendencji nacjonalistycznych w latach 90. XX wieku – kontrowersyjne z punktu widzenia Rosjan prawa przyznające obywatelstwo i ustawy o ochronie języka w Estonii i Łotwie. W krajach tych występuje duża rosyjska mniejszość narodowa (przesiedlona tam w czasie ZSRR), nieznająca języków narodowych tych państw.

Bałtowie 
Mieszkańców wszystkich trzech krajów bałtyckich określa się niekiedy jako Bałtów, co z etnograficznego punktu widzenia nie jest poprawne, gdyż Estończycy są narodem ugrofińskim, a z wywodzącymi się z Indoeuropejczyków Bałtami (Litwinami i Łotyszami) mają niewiele wspólnego. Jednak nazwa ta używana jest w języku potocznym, także w stosunkach międzynarodowych czy literaturze.

Zobacz też 

 Śpiewająca rewolucja

 Bałtyckie festiwale pieśni

 Bałtycki łańcuch

Przypisy 

Regiony Europy
Kraje śródziemnomorskie

Kraje śródziemnomorskie – region geograficzny i historyczny, obejmujący obszar basenu Morza Śródziemnego, na styku trzech kontynentów Starego Świata: Europy, Azji i Afryki. Obszar ten od kilku tysiącleci połączony jest więzami historycznymi, kulturowymi, politycznymi, handlowymi i gospodarczymi.

Region ten jest kolebką najstarszych cywilizacji i wielkich religii monoteistycznych, był miejscem narodzin wielu prądów umysłowych. Stąd na cały świat promieniowały nowe osiągnięcia w sztuce i technice, wreszcie stąd wyruszały wielkie wyprawy na podbój Nowego Świata.

Współcześnie do krajów śródziemnomorskich należą: Gibraltar, Hiszpania, Francja, Monako, Włochy, Malta, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Turcja, Cypr, Syria, Liban, Izrael, Autonomia Palestyńska, Egipt, Libia, Tunezja, Algieria, Watykan i Maroko.

Zobacz też 
 Imperium rzymskie
 Europa Południowa
 Bliski Wschód
 Lewant
 Afryka Północna
 strefa śródziemnomorska
 kraje arabskie
 kuchnia śródziemnomorska

Państwa w Europie Południowej
Państwa w Europie Zachodniej
Regiony Afryki
Regiony Azji
Regiony Europy
Kalendarz słoneczny

Kalendarz słoneczny, kalendarz solarny – kalendarz oparty na cyklu zmian pór roku związanym z ruchem obiegowym Ziemi wokół Słońca. Rok ma 365 dni, średnia długość roku zwrotnikowego (słonecznego) wynosi 365 dni 5 godzin i 45,96768 sekundy, co wymusza wyrównanie roku kalendarzowego co pewien czas (zob. rok przestępny). 

System roku słonecznego stosowali starożytni Egipcjanie. Rok liczył 365 dni i był kontrolowany ruchem Sotis (Syriusza), co umożliwiało regulować niedoskonałości wynikające z niedostatecznej liczby obserwacji nieba. W czasach panowania Ptolemeuszu Egipcjanie opracowali system roku księżycowo-słonecznego.

Kalendarzami słonecznymi były m.in.: kalendarz Majów, aztecki, irański (od 1911 roku), juliański, gregoriański i francuski kalendarz republikański.

Zobacz też 
 kalendarz księżycowy
 kalendarz księżycowo-słoneczny

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 

Słoneczny
Kalendarz księżycowy

Kalendarz księżycowy (lunarny) – kalendarz oparty na fazach Księżyca. Liczy okresy powtarzania się takich samych faz Księżyca (tzw. miesięcy synodycznych), najczęściej od jednego nowiu do kolejnego. Ze względu na to, że średnia długość miesiąca synodycznego wynosi 29,53 dni, kalendarze te mają zazwyczaj miesiące liczące po 29 i 30 dni. Faktyczna długość miesiąca synodycznego waha się w granicach od 29,268 do 29,838 dni. 

Znany był ludom starożytnym. Konsekwencją stosowania tego kalendarza była pogłębiającą się różnica między czasem mierzonym ruchem Księżyca a czasem mierzonym ruchem Słońca. W celu zniwelowania różnicy wprowadza się dodatkowy miesiąc.

Dzięki odkryciu greckiego astronoma Metona (V w. p.n.e.), który stwierdził, że co 19 lat cykl księżyca się powtarza (cykl Metona), można było rozpocząć prace nad unowocześnieniem kalendarza.

Przykładowymi kalendarzami księżycowymi są: babiloński, rzymski, muzułmański (mahometański) i żydowski. Kalendarz muzułmański jest najbardziej rozpowszechnionym kalendarzem księżycowym używanym do dzisiaj.

Zobacz też 
 kalendarz słoneczny
 kalendarz księżycowo-słoneczny

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Księżycowy
Kalendarz księżycowo-słoneczny

Kalendarz księżycowo-słoneczny, kalendarz lunisolarny – kalendarz będący kombinacją kalendarza słonecznego i księżycowego. Pierwszym kalendarzem księżycowo-słonecznym był kalendarz egipski. Pierwotnie był to kalendarz księżycowy, został on jednak zmodyfikowany przez Ptolomeuszów. Powstanie kalendarza księżycowo-słonecznego było możliwe po odkryciu przez Metona w V wieku p.n.e., że cykl Księżyca powtarza się co 19 lat.

Przypisy

Bibliografia 
 

Księżycowo-słoneczny
Kraj

kraj – obszar państwa
 kraj – ojczyzna
 kraj – jednostka podziału administracyjnego niektórych państw świata:
 kraj – w Czechach,
 kraj – na Słowacji,
 kraj – w Rosji i ZSRR,
 kraj (związkowy) – w Niemczech oraz Austrii
 „Kraj” – wydawany w Krakowie XIX-wieczny dziennik o profilu liberalno-antyklerykalnym,
 „Kraj” – tygodnik wydawany na przełomie XIX i XX wieku w Petersburgu.
 „Kraj” (dwutygodnik) – a potem miesięcznik wydawany od 1991 w Auckland w Nowej Zelandii, następnie od 1996 do 2001 w Brisbane, QLD Australia (). Od 1994 również Oficyna Wydawnicza Kraj. Wydawcą był Witold Frenkiel.

Podobna dwuznaczność słowa „kraj”: kraj (państwo) i kraj (region), występuje także w innych językach świata. W tym pierwszym znaczeniu tłumaczone jest zawsze jako „państwo”. Natomiast w drugim przypadku tłumaczone są na język polski przez inne wyrazy:
 ang. state, hiszp. estado, port. estado tłumaczone są na polski jako stan
 niem. das Land tłumaczony jako kraj lub kraj (związkowy)
 franc. pays

 Kraj – wieś w Bośni i Hercegowinie, w Republice Serbskiej, w mieście Trebinje
 Kraj – wieś w Chorwacji, w żupanii primorsko-gorskiej, w gminie Mošćenička Draga
 Kraj – wieś w Chorwacji, w żupanii splicko-dalmatyńskiej, siedziba gminy Dicmo
 Kraj – wieś w Chorwacji, w żupanii zadarskiej, w gminie Pašman

Osoby o nazwisku Kraj 
 Wojciech Kraj (ur. 1952) – polski dyplomata

Zobacz też 
 kraina historyczna
 kraina geograficzna
Krajcar

Krajcar, grajcar – moneta srebrna. Bita od XIII wieku początkowo w Tyrolu. Od XVI wieku moneta zdawkowa w krajach habsburskich (równa 1/60 złotego reńskiego, w latach 1857–1892 1/100 reńskiego).

Polska nazwa monety była spolszczeniem niemieckiego określenia tego pieniądza – Kreuzer (dawniej Creutzer), które z kolei nawiązywało do wizerunku krzyża (niem. Kreuz), jaki pojawił się na pierwszych tego typu monetach.

Srebrna moneta równa 20 krajcarom nazywana była „Cwancygier” (niem. Zwanziger). Była w obiegu w latach 1754–1872 na terenie Cesarstwa Austriackiego.

Zobacz też 

 Batzen

Bibliografia 
 
 

Srebrne monety
Gospodarka Austro-Węgier
Król Polski

Król Polski (łac. rex Poloniae) – tytuł monarszy koronowanych władców Królestwa Polskiego, Korony Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej.

Historia 
Pierwszym królem Polski był Bolesław I Chrobry, koronowany w 1025. Tytuł królewski był związany na stałe z osobą polskiego monarchy od koronacji Władysława I Łokietka (1320) do III rozbioru Polski i abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego (1795).

Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie. Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August.

Koronacja 

Koronacje królów Polski odbywały się do 1300 w archikatedrze Wniebowzięcia NMP w Gnieźnie, od 1320 w katedrze św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie, w latach 1705 i 1764 odbyły się w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Warszawie.

W 1795 polskie insygnia koronacyjne przechowywane w Skarbcu Koronnym na Wawelu zostały na rozkaz Fryderyka Wilhelma II Pruskiego zrabowane i potajemnie wywiezione do Berlina, skąd w 1809 na rozkaz Fryderyka Wilhelma III Pruskiego przewieziono je do Królewca, gdzie w 1811, w obawie przed rewindykacją, zostały rozbite i przetopione.

Od kongresu wiedeńskiego (1815) tytuł króla Polski nosili cesarze Rosji, będący zarazem królami Królestwa Polskiego; w 1831 Sejm przyjął uchwałę o detronizacji Mikołaja I Romanowa.

Królowie Polski

Okres zaborów 
W latach 1795–1815 tytuł króla Polski nie był używany. W latach 1815–1830 Królestwo Polskie pozostawało w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, zaś cesarze Rosji nosili tytuł króla Polski i byli zobowiązani do koronacji w Warszawie:

Utworzona w 1917 roku Rada Regencyjna miała sprawować władzę tymczasową do czasu wprowadzenia na tron nowego władcy, co w istocie nigdy nie nastąpiło, gdyż w 1918 roku Polska przyjęła ustrój republikański.

Zobacz też 
 Wszyscy władcy Polski
 Władcy Litwy
 Interrex (Polska)
 polskie królowe
 monarchizm

Uwagi

Przypisy
Krzyżak

Krzyżak – członek zakonu krzyżackiego
 krzyżak – śrubokręt o końcówce w kształcie krzyża.
 krzyżak – dwie skrzyżowane i trwale połączone z sobą deski lub pręty mogące pełnić rolę elementu konstrukcyjnego w budownictwie, meblarstwie, szkutnictwie i innych dziedzinach techniki.
 krzyżak – zwyczajowa nazwa niektórych gatunków pająków z rodziny krzyżakowatych
 Krzyżak – herb szlachecki
 krzyżak (D-pad) – urządzenie wskazujące
 krzyżak – podpórka bomu stosowana w żeglarstwie
 krzyżak - przyrząd w snookerze
 Krzyżak – część wsi Kodłutowo w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie płońskim, w gminie Raciąż

Zobacz też
Kopiejka

Kopiejka (, kopiejka; , kopijka; , kapiejka) – moneta, drobna jednostka monetarna Rosji, Białorusi i Naddniestrza (dawniej ZSRR) równa 1/100 rubla. Także jednostka monetarna Ukrainy równa 1/100 hrywny.

Nazwa kopiejka pojawiła się jako potoczne początkowo określenie nowogrodzkiej diengi (nowogrodki), gdy po reformie w 1534 r., zwiększającej jej wartość obrachunkową z 0,005 rubla nowogrodzkiego (jednostki obrachunkowej) do 0,01 rubla, na awersie monety umieszczono wyobrażenie jeźdźca z kopią. Emitowana w tej postaci do czasu reformy monetarnej Piotra I podlegała ciągłej obniżce wagi (do 0,38 g na początku XVIII w.). Od 1719 r. była miedzianą monetą zdawkową. 

W ZSRR bito ją do 1926 r. w miedzi, do 1961 r. w brązie, a później w mosiądzu.

W Królestwie Kongresowym po powstaniu listopadowym emitowano w okresie przejściowym (do całkowitego wprowadzenia rosyjskiego systemu pieniężnego) monety z polsko-rosyjskimi napisami, określającymi wartość w złotych/groszach po polsku i w kopiejkach po rosyjsku, np. 2 złote/30 копеек.

Gospodarka Białorusi
Gospodarka Ukrainy
Rubel (waluta)
Rosyjskie monety
Monety zdawkowe
KM

koń mechaniczny – pozaukładowa jednostka mocy
 Koleje Mazowieckie – spółka pasażerskich przewozów kolejowych
 Koleje Małopolskie – spółka samorządowa przewozów kolejowych
 zarządzanie wiedzą (ang. knowledge management) – zespół sformalizowanych sposobów gromadzenia i wykorzystywania wiedzy uczestników organizacji
 karabin maszynowy – samoczynna, zespołowa broń palna strzelająca amunicją karabinową o kalibrze do 20 mm
 kurs magnetyczny – kąt zawarty między północną częścią linii magnetycznej N-S a dziobową częścią diametralnej statku
 Air Malta (kod linii IATA: KM) – narodowe linie lotnicze Malty
 Stała Michaelisa – Km – stężenie substratu, przy którym szybkość reakcji enzymatycznej jest równa połowie szybkości maksymalnej
 karta mapy, skrót używany przy podawaniu informacji o nieruchomościach (patrz →mapa)
 kompania moździerzy (patrz →kompania)

 Zobacz też
 kilometr
Koń mechaniczny

Koń mechaniczny (KM) – jednostka mocy w układzie MKS, spoza układu SI.
 1 KM = 75 kgfm/s = 735,49875 W = 0,9863 HP

Jednostka utworzona w XIX w. w Niemczech na wzór konia parowego (HP) stosowanego w krajach anglosaskich dla porównywania mocy maszyn parowych z koniem. Silnik parowy o mocy 3 KM może oddać w przybliżeniu taką moc co 1 pracujący koń. . Tak więc moc 3 KM jest mocą brutto oddawaną przez 1 konia z pominięciem strat. Stosowany bywa też niemiecki skrót PS (Pferdestärke).

Po wprowadzeniu układu SI jednostkę KM zastąpiono watem. Mimo to, wciąż jest używana do określenia mocy silników spalinowych. Gdy moc podawana jest w obydwu jednostkach, to drugą wartość umieszcza się w nawiasach.

Można spotkać też oznaczenie bhp (lub BHP), jest to Brake Horse Power – moc silnika nieuwzględniająca strat mocy wynikających z przeniesienia napędu, uzyskana na hamowniu. Wyróżnia się także whp (lub WHP), Wheel Horse Power - efektywna moc przenoszona na koła; wartość ta zwykle jest niższa od nominalnej mocy silnika, ponieważ uwzględnia opory stwarzane przez dalsze przekładnie (np. skrzynię biegów), układ napędowy.

Potocznie przez konie mechaniczne rozumie się brytyjskie konie parowe (HP), co może prowadzić do różnic w obliczeniu mocy (obie jednostki tłumaczy się jako horsepower po angielsku, ewentualnie odróżnia się je: HP(I) - koń parowy, od Imperial i HP(M) - koń mechaniczny, od Metric).

Dawniej spotykana była też jednostka ihp (z ang. indicated horse power) oznaczająca teoretyczną moc silnika parowego wynikającą z ciśnienia w cylindrach, nieuwzględniającą oporów ruchu samego silnika i dalszych przekładni.

Przypisy 

Jednostki mocy
Kościuszko

Ludzie:
 Konstanty (Kostiuszko) Fiodorowicz (XV/XVI w.) – sekretarz wielkich książąt litewskich w latach 1492-1509, protoplasta rodu Kostiuszków-Kościuszków
Aleksander Jan Kościuszko (ur. 1629, zm. 1711) – pradziadek Tadeusza Kościuszki
 Ambroży Kazimierz Kościuszko (ur. 1667, zm. ok. 1720) – dziadek Tadeusza Kościuszki
 Ludwik Tadeusz Kościuszko (ur. 1700, zm. 1758) – pułkownik, ojciec Tadeusza Kościuszki
 Tadeusz Kościuszko (ur. 1746, zm. 1817) – generał, bojownik o wolność Polski i Stanów Zjednoczonych
 Jan Kościuszko (ur. 1954) – polski kierowca rajdowy i wyścigowy, przedsiębiorca, restaurator, filantrop
 Michał Kościuszko (ur. 1985) – polski kierowca rajdowy
 Karol Kościuszko-Waluszyński (ur. 1847, zm. 1907) – polski archeolog, badacz Chersonezu na Krymie

 Nazwy geograficzne oraz miejsca nazwane imieniem Tadeusza Kościuszki:
 W Polsce:
 Kopiec Kościuszki w Krakowie
 Kopiec Kościuszki w Połańcu
 Kopiec Kościuszki w Olkuszu
 Osiedle Kościuszki w Jaworznie
 Skwer Kościuszki w Gdyni
 Skwer im. Tadeusza Kościuszki w Siedlcach
 Rynek Kościuszki w Białymstoku
 W Australii:
 Góra Kościuszki – najwyższy szczyt w Australii
 Park Narodowy Kościuszki w Nowej Południowej Walii
 W Stanach Zjednoczonych:
 Hrabstwo Kościuszki w stanie Indiana
 Kosciusko – miasto w stanie Missisipi
 Kosciuszko Park w Chicago
 Mosty Kościuszki – dwa główne mosty w Nowym Jorku
 Wyspa Kościuszki na Alasce
 Muzeum narodowe pamięci Tadeusza Kościuszki w Filadelfii
 Wydarzenia historyczne:
 Insurekcja kościuszkowska (powstanie kościuszkowskie)
 Filmy fabularne:
 Kościuszko pod Racławicami – polski film z 1913
 Kościuszko pod Racławicami – polski film z 1938
 Pomniki:
 Pomniki Tadeusza Kościuszki – strona ujednoznaczniająca
 Ponadto imię Tadeusza Kościuszki nosiły lub noszą:
 SS Kościuszko – statek pasażerski
 Kościuszko ex. "Admirał Nachimow", ex "Rheinfels" – drobnicowiec zbudowany w 1939
 m/s Tadeusz Kościuszko (kontenerowiec) – kontenerowiec zbudowany w 1981, sprzedany w 1992
 ORP Generał Tadeusz Kościuszko – okręt klasy Oliver Hazard Perry
 Politechnika Krakowska
 Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych we Wrocławiu
 1 Warszawska Dywizja Piechoty
 1 Warszawska Dywizja Zmechanizowana w Legionowie
 1 Warszawska Brygada Pancerna w Wesołej
 1 Brzeska Brygada Saperów w Brzegu
 Dywizjon 303
 Ił-62M – samolot Polskich Linii Lotniczych LOT, który rozbił się 9 maja 1987 w Lesie Kabackim.
Kosmogonia

Kosmogonia, z gr. κόσμος, kósmos (wszechświat, także ład, porządek) oraz gónos (pochodzenie) – całość wyobrażeń o pochodzeniu świata dla danej religii lub systemu filozoficznego oraz dział astronomii, który zajmuje się genezą i ewolucją ciał niebieskich, przeważnie tych z Układu Słonecznego.

Kosmogonia w Biblii 

Zgodnie z Księgą Rodzaju Bóg stworzył wszechświat (niebo i ziemię). Akty stwórcze powtarzały się przez 6 dni. Po roślinach i zwierzętach – szóstego dnia – została stworzona pierwsza para ludzi – Adam i Ewa. Siódmego dnia Bóg odpoczął po swym dziele, dając przykład odpoczynku szabatowego. Adam i Ewa zostali umieszczeni przez Boga w ogrodzie Eden. Zostali obdarzeni nieśmiertelnością i mieli ją zachować, jeśli tylko nie zjedzą owocu z drzewa poznania dobra i zła. Jednak wąż (utożsamiany w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej z Szatanem) skusił pierwszych ludzi do tego grzechu, przez co stracili nieśmiertelność oraz stali się podatni na wszelkiego typu choroby i cierpienia.

Data biblijnego stworzenia świata 
Datę stworzenia Świata próbowali ustalić zarówno żydzi, jak i chrześcijanie.

Z obliczeń chrześcijańskich i żydowskich badaczy Biblii wynikało, że Ziemia została stworzona około 4000 r. p.n.e., przy czym podawano różne daty.

Według zgodnych obliczeń żydowskich autorytetów religijnych wydarzenie to nastąpiło w 3761 r. p.n.e. (od tej daty liczą się lata w kalendarzu żydowskim), natomiast chrześcijańscy uczeni nie byli w tej materii jednomyślni i podawali rozmaite daty tego wydarzenia. Jedną z popularniejszych wersji był rok np. 4004 r. p.n.e., ustalony przez anglikańskiego arcybiskupa Jamesa Usshera; inną, wcześniejszą i jakoby dokładniejszą datą jest rok 4173 r. p.n.e.

Dużo wcześniejszą datę stworzenia Świata przyjmowali Bizantyjczycy (a w ślad za nimi m.in. Rusini) – według nich był to rok 5509 r. p.n.e., który stał się datą początkową rachuby lat w kalendarzu bizantyjskim.

Wyznający własną wersję judaizmu Samarytanie za datę stworzenia Świata przyjmują rok 4439 p.n.e.

Kosmogonia w mitologii słowiańskiej

Kosmogonia w mitologii greckiej

Kosmogonia w shintō 
Z chaosu, porównywanego do nieskonsolidowanej, zmiennej, płynnej substancji, zaczęła wyłaniać się materia nieożywiona, nieukształtowana w taki sposób, żeby człowiek mógł nazwać ją jakimkolwiek znanym sobie pojęciem, która jednocześnie nie oddziaływała na otoczenie. Nic nie miało własnej nazwy i nic nie miało kształtów. Następnie elementy zdolne do wznoszenia się zaczęły kierować się ku górze tworząc niebo, a elementy zdolne do podlegania pozostały niżej tworząc ziemię.

Zobacz też 
 teogonia

Przypisy
Krupy (powiat sokołowski)

Krupy – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie sokołowskim, w gminie Kosów Lacki.

Wierni kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kosowie Lackim.

Informacje ogólne 
Po roku 1945 wieś była w gminie Tosie, a w latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa siedleckiego. 
Miejscowość położona w środkowym biegu rzeki Kosówki. W całości na terenie Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego 

Mieszkańcy, w większości prowadzą gospodarstwa rolne nastawione na hodowlę bydła mlecznego. Do głównych roślin uprawnych należą: kukurydza, owies, żyto oraz pszenica. 

Według legendy nazwa miejscowości wywodzi się od żytniej kaszy "krupy", która była rozpowszechniona na tych terenach.
Najstarszą budowlą jest dom mieszkalny z 1915 roku. Znaczna część wioski była zniszczona w czasie II wojny światowej. W pobliskich lasach działał w tym okresie silny ruch oporu. Ukrywali się tam polscy partyzanci.

Zobacz też 
 Kosów Lacki
 Tosie
 Jakubiki

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Kosów Lacki (gmina)
Kulty cargo

Kulty cargo, kargizm ( – ładunek) – ruchy religijne szerzące się głównie na wyspach Oceanu Spokojnego, głoszące nadejście nowego porządku: równości wszystkich ludzi, białych i czarnych, oraz powszechnego dobrobytu. Początkowo rozwinął się na Fidżi w XIX wieku, obecnie rozpowszechniony głównie w Melanezji.

Kult ten został zauważony przez antropologów, gdy ludność tubylcza zaczęła budować obiekty przypominające lądowiska i pasy startowe dla samolotów, nabrzeża dla statków, magazyny itp. Okazało się, że miejscowa ludność widząc, iż biali budują pasy startowe i lądowiska, czego wynikiem jest przylatywanie samolotów z żywnością i innymi dobrami, zaczęła ich naśladować. W świadomości tubylców samoloty przylatywały z nieba i były kierowane na ziemię przez bogów, natomiast biali ludzie byli tylko pośrednikami, którzy nie przekazywali im wszystkich zsyłanych dobrodziejstw (stąd kult cargo). 

W kulcie tym często ujawniał się sprzeciw wobec kolonializmu.

Ruchy te powstały co najmniej w połowie XIX wieku, ale szczególny ich rozwój przypada na okres II wojny światowej. Kulty cargo łączą synkretycznie elementy rodzimych mitów, wierzeń i obrzędów z elementami chrześcijańskimi, a niekiedy również z programem polityczno-społecznym.

Bibliografia 
 

 
Ocean Spokojny
Kimbangizm

Kimbangizm (Kościół Jezusa Chrystusa na Ziemi ustanowiony przez proroka Simona Kimbangu, Église de Jésus Christ sur la Terre par son envoyé spécial Simon Kimbangu w skrócie EJCSK) – afrochrześcijański kościół założony w pierwszej połowie XX wieku przez Simona Kimbangu na terenie dzisiejszej Demokratycznej Republiki Konga (wówczas Konga Belgijskiego). Simon Kimbangu pochodzący z ludu Bakongo urodzony w 1889 roku w N'Kamba w Dolnym Kongu nauczał tylko przez 6 miesięcy, po czym został aresztowany przez kolonialne władze belgijskie zaniepokojone rosnącą popularnością nowego ruchu. 30 lat reszty swojego życia spędził w więzieniu. To jednak dodało mu aury męczennika, a Kościół dalej się rozwijał. Ruch religijny kimbangistów urósł z czasem w silny ruch społeczno-polityczny o charakterze antykolonialnym. Do tej pory kimbangizm jest jednym z największych kościołów afrochrześcijańskich, a jego centrum znajduje się w miejscowości N'Kamba-Jeruzalem.

Sakramenty to chrzest, małżeństwo, święcenia kapłańskie i eucharystia. Eucharystia jest odprawiana 3 razy w roku: w Boże Narodzenie, 12 października – pamiątka śmierci proroka i w Wielkanoc. Chrzest przez nałożenie rąk udzielany jest od 12 roku życia i dokonuje się go 2 razy w roku: w czerwcu i w grudniu. Nabożeństwo niedzielne trwa ok. 1,5 godziny i składa się z przeplatających się czytań i śpiewów biblijnych, modlitwy za chorych, błogosławieństwa dzieci i kazania. Przed wejściem do świątyni wierni mają obowiązek zdjąć obuwie. Wiernych obowiązuje zakaz używania alkoholu i tytoniu.

Kościół kimbangistyczny oficjalnie uznany został w 1959 roku, w przededniu Bożego Narodzenia. W Kongo ma oficjalny status na równi z katolicyzmem i protestantyzmem, a od 1969 roku należy do Światowej Rady Kościołów.

W Kościele tym pojawiają się odłamy i herezje, a jedna z nich głosi tożsamość chrześcijańskiego Boga z Nzambi – Najwyższą Istotą ludu Bakongo.

Bibliografia 
 

Afrochrześcijaństwo
Chrześcijańskie związki wyznaniowe
Chrześcijaństwo w Demokratycznej Republice Konga
Kultura w Afryce
Kanbun

– termin języka japońskiego. Określa się nim:

Teksty chińskie okresu dynastii Han
Teksty chińskie sprowadzone do Japonii
Teksty pisane ideogramami chińskimi i odczytywane po japońsku.

Język japoński
Język chiński

en:Kanbun
ja:漢文
Kalwaria

Kalwaria (Calvaria – łac. odpowiednik hebr. Golgota – to znaczy czaszka) – zespół kościołów lub kaplic symbolizujących stacje Męki Pańskiej, zakładany zazwyczaj na wzgórzach, tak by przypominał swym położeniem Jerozolimę.

W okresie, gdy dostęp do „świętego miasta” był utrudniony, pielgrzymując do takiej kalwarii można było uzyskać takie same odpusty jak w czasie pielgrzymki do Jerozolimy.

Najstarsza w Europie kalwaria powstała w latach 1405‒1420 w Hiszpanii niedaleko Kordoby, z inicjatywy dominikanina Alwarusa. Nieco później zaczęły one powstawać na terenie Niemiec i Włoch. Po okresie reformacji powrócono do ich budowania. Było to też związane z rozwojem pobożności pasyjnej, do czego przyczynił się walnie swymi publikacjami z końca XVI w. Christian Adrichomius (Christian Kruik van Adrichem). Jego dzieła, w których opisywał Ziemię Świętą w czasach Chrystusa stały się bodźcem do tworzenia tego typu miejsc pielgrzymkowych. Pierwszą kalwarią w Polsce jest Kalwaria Zebrzydowska założona z inicjatywy Mikołaja Zebrzydowskiego w 1602 r.

Kalwarie zawierały różne liczby stacji, od paru do parudziesięciu. Wraz z rozwojem nabożeństwa drogi krzyżowej (związanym głównie z postacią św. Leonarda z Porto Maurizio) stacje Męki Pańskiej, w liczbie 14, zaczęły być umieszczane także we wnętrzach kościołów.

Kalwarie w Europie 
W Europie znajduje się około 1800 kalwarii. Najwięcej ich powstało na terenie Austrii, Węgier, Niemiec oraz Polski. Kalwarie istnieją także w takich krajach jak: Belgia, Chorwacja, Czechy, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Litwa, Luksemburg, Portugalia, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia, Szwajcaria i Włochy.

Kalwarie na historycznych ziemiach polskich 
 Kalwaria Kodeńska – Kodeń
 Kalwaria Krzeszowska – Krzeszów
Kalwaria Leżajska – Leżajsk
Kalwaria Miadziolska – Miadzioł
 Kalwaria Pacławska – Pacław
 Kalwaria Pakoska – Pakość
 Kalwaria Panewnicka – Katowice−Panewniki
 Kalwaria Piasecka – Piaseczno
 Kalwaria Piekarska – Piekary Śląskie
 Kalwaria Praszkowska
 Kalwaria Podlaska – Serpelice nad Bugiem
 Kalwaria Pszowska – Pszów
 Kalwaria na Cierniaku – Cierniak
Kalwaria na Górze Świętej Anny – Góra Świętej Anny
 Kalwaria Rokitniańska – Rokitno
Kalwaria Saletyńska – Dębowiec
 Kalwaria Świętokrzyska – Morawica
 Kalwaria Tokarska – Tokarnia
Kalwaria Ujazdowska – Warszawa 
 Kalwaria Ujska – Ujście
 Kalwaria Wambierzycka – Wambierzyce
Kalwaria Warmińska – Głotowo
 Kalwaria Wejherowska – Wejherowo 
 Kalwaria Wielewska – Wiele
 Kalwaria Wileńska
 Kalwaria Winiatyniecka – Winiatyńce
 Kalwaria Zebrzydowska
 Kalwaria Żmudzka
Nowa Jerozolima – Góra Kalwaria

Przypisy 

Katolicyzm
Architektura sakralna
Hierotopografia
 
Wielki Post
Al-Kaba

Al-Kaba (arab. الكعبة, Al-Kaʿba) – świątynia i sanktuarium w Mekce, najważniejsze miejsce święte islamu.

Historia 
Według tradycji muzułmańskiej pierwszą Kabę zbudował Adam. Miała ona ulec jednak zniszczeniu w czasie potopu. Odbudować miał ją Ibrahim (bibl. Abraham) i jego pierworodny syn Ismail (bibl. Izmael).

Według relacji Klaudiusza Ptolemeusza, już w II wieku p.n.e. wokół Al-Kaby funkcjonowało niewielkie sanktuarium, gdzie praktykowano kult religijny. Bezpośrednio przed wprowadzeniem islamu przez Mahometa była to świątynia poświęcona ok. 360 bogom plemiennym w politeistycznej religii staroarabskiej.

Po wprowadzeniu islamu Kaba stała się miejscem kultu Allaha. Na rozkaz Mahometa zniszczono wszystkie oznaki wiary w wielu bogów, pozostawiając jednak Czarny Kamień (Hadżar), który według tradycji miał być umieszczony w Kabie przez archanioła Gabriela.

Wokół Kaby został zbudowany meczet Masdżid al-Haram, wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany.

Charakterystyka 
Al-Kaba jest głównym celem rytualnej pielgrzymki zwanej hadżdż. Każdy muzułmanin powinien odwiedzić sanktuarium przynajmniej raz w życiu, gdyż pielgrzymka do świątyni jest jednym z pięciu filarów islamu. Al-Kaba znajduje się na terenie Świętego Meczetu.

Świątynia Al-Kaba jest monumentalnym relikwiarzem o wysokości 15 metrów, długości 12 metrów i szerokości 10 metrów, zbudowanym na planie czworoboku o narożnikach zwróconych w cztery strony świata. We wschodni narożnik świątyni, na wysokości 1,5 metra, wmurowany jest święty kamień Hadżar. Kaba nakryta jest haftowaną złotymi wersetami z Koranu, czarną osłoną z jedwabiu, zwaną kiswa. Na jednej ze ścian, na wysokości około 2 metrów, znajdują się drzwi. Prowadzą one do pustej komnaty z kolumnami, której ściany są zdobione wieloma napisami oraz rozświetlone złotymi i srebrnymi lampami.

Obok sanktuarium wypływa ze skały święte źródło, zwane Zamzam.

Zobacz też 
 Medyna
 Kopuła na Skale
 Hadżar

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 

Meczety w Arabii Saudyjskiej
Zabytki Arabii Saudyjskiej
Religia w Mekce
Kawowiec

Kawowiec, kawa (Coffea L.) – rodzaj wiecznie zielonych krzewów i drzew z rodziny marzanowatych. Obejmuje 104 gatunki.  W większości pochodzą one z terenu Afryki, niektóre tylko z Azji. Niektóre z nich są uprawiane.

Morfologia i biologia 

 Liście Naprzemianległe, błyszczące, pojedyncze, o całym lub pofałdowanym brzegu; mają krótki ogonek, osiągają długość do 35 cm.

 Kwiaty Białe lub kremowe. Rurkowate, intensywnie pachnące. Pojedyncze lub zebrane w kwiatostany u nasady liści.
 Owoc Czerwony pestkowiec z wyglądu przypominający jagodę; zawiera dwa jednostronnie spłaszczone nasiona. Nasiona niektórych gatunków kawy zawierają kofeinę, alkaloid o działaniu pobudzającym. Nasiona te są wykorzystywane do przygotowania parzonego napoju – kawy.

Systematyka 
 Synonimy
Buseria T. Durand, Cafe Adans., Hexepta Raf., Leiochilus Hook. f., Nescidia A. Rich., Paolia Chiov., Pleurocoffea Baill., Psilanthopsis A. Chev., Solenixora Baill.
 Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)
Należy do rodziny marzanowatych (Rubiaceae), która jest kladem bazalnym w obrębie rzędu goryczkowców (Gentianales) z grupy astrowych spośród roślin okrytonasiennych.
 Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)
Gromada okrytonasienne Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe  Takht. ex Reveal, nadrząd Gentiananae Thorne ex Reveal, rząd marzanowce Dumort., podrząd Rubiineae Raf., rodzina marzanowate Juss., podrodzina  Coffeoideae Raf., plemię  Coffeae DC., podplemię  Coffeinae DC., rodzaj kawa L..
Gatunki

Zastosowanie 
 Roślina uprawna: Kawowce uprawiane są od ok. 575 roku n.e. (pierwotnie w Afryce) na plantacjach w strefie międzyzwrotnikowej Afryki, Ameryki Południowej i Azji. Gatunki kawy liczące się na światowym rynku produkcji to arabika (Coffea arabica) około 70%, robusta (Coffea canephora) około 30% i liberika (Coffea liberica) około 1% udziału.
 W Kolumbii powstał ogród kawowców, nazwany Narodowym Parkiem Kawy.

Przypisy 

Marzanowate
Komiacy

Komiacy (także „Komi”, „Komi-Zyrianie”, dawniej „Zyrianie”; nazwa własna Komi, Komis) – lud ugrofiński zamieszkujący głównie Republikę Komi (Federacja Rosyjska), a także Półwysep Kolski i zachodnią Syberię. Obszary te zamieszkuje 293–418 tys. (w zależności przyjętego od kryterium narodowego — czytaj niżej) Komiaków, posługujących się językiem komi i rosyjskim.

Wywodzą się ze średniowiecznych plemion ugrofińskich, zamieszkujących tereny między jeziorem Ładoga a Uralem. W XIII i XIV w. ich ziemie włączone zostały do Republiki Nowogrodzkiej, a Komiacy podlegali silnym wpływom ruskim – wkrótce przyjęli również religię prawosławną. Zachowali jednak elementy dawnego kultu przyrody wraz z rozwiniętym folklorem epickim i śpiewami chóralnymi.

Obok Komiaków istnieje druga grupa etniczna, także nosząca tę samą nazwę (Komi), dla odróżnienia zatem w nauce określana jest mianem Komi-Permiaków. Z tego też powodu Komiaków – określa się niekiedy Komi-Zyrianami. Istnieją rozbieżne opinie na temat tego, czy obie te grupy to jeden naród, czy też dwa odrębne. Rosyjskie spisy powszechne je rozróżniają, jednak sprawa ta nie jest ostatecznie rozstrzygnięta, także wśród samych Komiaków. Nie jest także definitywnie rozstrzygnięte, czy używany przez te dwie grupy język komi to dwa dialekty tego samego języka, czy też odrębne języki. Język (lub dialekt) komi używany przez Komiaków właściwych określa się mianem języka komi lub języka (dialektu) komi-zyriańskiego, zaś język (dialekt) Komi-Permiaków nazywany jest komi-permskim.

Terytorium i liczebność 
Większa część rosyjskich Komiaków (ok. 256 tys. na początku lat 2000) zamieszkuje Republikę Komi jako oddzielne terytorium na obszarze Federacji Rosyjskiej.  Pomimo że mieszka tam ich niewielka część  (ok. 30%) to występują tam także w większości Rosjanie, Białorusini, Tatarzy i Ukraińcy. Większość z nich mieszka na terenach zurbanizowanych, natomiast mniejsza ich część mieszka na wsiach. W spisie z 2010 roku w Rosji zamieszkiwało nieco ponad 228 tys. osób utożsamiających jako Komi oraz 94 tys. Komi-Permiaków. Oprócz zamieszkiwania terytorium Republiki Komi Komiacy zamieszkują również takie miasta jak: Archangielsk, Murmańsk, Omsk czy Kirow.

Język i religia 
Komiacy posługują się językiem komi, należącym do grupy ugrofińskich z rodziny uralskiej. Językiem tym posługuje się (stan na 2010 rok) 156 tys. osób. Język ten, pomimo że jest mało znany, posiada 10 różnych dialektów, właściwych dla różnych regionów. Pod koniec XIV wieku powstał alfabet staropermski, który bazował na cyrylicy. Tradycyjną wiarą wśród Komiaków był politeizm, jednak w XIV wieku ochrzczono ich i od tamtego czasu wyznają prawosławie, wśród nich znajdują się także staroobrzędowcy.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Paul Ariste, Nikolay Kuznetsov. Folklor Komiaków 

Etnografia Rosji
Narodowości
Ludy permskie
Republika Komi
Karesansui

, zwany również  – tradycyjny ogród suchego krajobrazu.

Opis 
Tego rodzaju ogród, tworzony pod wpływem estetyki zen jest kompozycją tworzącą stylizowany krajobraz poprzez starannie dobrane i rozmieszczone układy skał, kamieni, mchu, przycinanej roślinności, żwiru (w ogrodach zen używany zamiast piasku, gdyż jest mniej podatny na niszczący wpływ deszczu i wiatru). Miniaturową wersją ogrodów karesansui są bonseki.

Ten typ ogrodu przeznaczony jest wyłącznie do kontemplacji. Ich tworzenie rozwijało się w okresie Muromachi-Ashikaga 1336–1573, ciesząc się uznaniem klasy wojskowej, która już w okresie Kamakura stała się elitą władzy, przejmując ją od arystokracji i dworu cesarskiego. Władcy wojskowi przyjęli nowo wprowadzony buddyzm zen, który wywarł silny wpływ na projektowanie ogrodów. Ogrody były często budowane przy budynkach świątynnych, aby pomóc mnichom w medytacji i rozwoju religijnym, a nie w celach rekreacyjnych.

Głównym założeniem tego typu ogrodu jest wyrażenie natury wszechświata na małym obszarze, otoczonym ogrodzeniem z kamienia lub roślinności. Starannie zagrabiany w rzędy żwir tworzy wrażenie fal (samon, hōkime), a skały rozmaitych kształtów, częściowo zakopane w ziemi lub zasłonięte innymi skałami, upodabniają się do wysp lub tworzą efekty wizualne.

Obserwujący sztukę zen, widzi przede wszystkim surowość i prostotę. Odnosi się to także do obrazów malowanych tuszem (suiboku-ga) przez chińskich mnichów chan. Styl ten przejęli japońscy mistrzowie zen, jak: Sesshū Tōyō (1420–1506), Tenshō Shūbun (zm. ok. 1460), Josetsu (imigrant z Chin, okres działalności ok. 1386–1428), Sōtan Oguri (1413–1481). Obrazy te przywołują najwięcej znaczeń z jak najmniejszej ilości materiałów i stawiają najmniejsze wymagania zmysłom w wykonywaniu czynności. Według japońskich historyków sztuki, ogród zen jest próbą nadania monochromatycznego obrazu tuszem trójwymiarowej formy. Sztuka zen charakteryzuje się zestawem wartości estetycznych, które artyści starają się wyrazić w swoich dziełach, niezależnie od tego, czy są to obrazy, ogrody, ceramika czy architektura.

Galeria

Przypisy

Bibliografia 
 Rosella Menegazzo, Japonia, Wydawnictwo "Arkady", Warszawa 2008,

Linki zewnętrzne 
 „Types of Gardens” na przykładzie najbardziej znanych, ze zdjęciami 
 Modern Zen Garden 

Buddyzm zen
Sztuka buddyjska
Ogrodnictwo japońskie
Typy ogrodów
Klucz



W mechanice i budownictwie 
 klucz – przedmiot służący do otwierania zamków lub kłódek
 klucz (inaczej: zwornik) – w architekturze: jeden z klińców w łuku arkady, w łuku sklepiennym
 klucz – nazwa różnych typów narzędzi technicznych, służących do przykręcania i odkręcania śrub i nakrętek, obejmująca m.in.:
 klucze regulowane
 klucze stałe do śrub z łbem sześciokątnym, w tym klucz płaski, klucz nasadowy, klucz półotwarty
 klucze hakowe do nakrętek rowkowych
 klucze trzpieniowe do śrub z wgłębieniami na trzpień, w tym wkrętaki, wkrętaki zegarmistrzowskie, klucze imbusowe (inaczej ampulowe)
 klucze z mechanizmem ułatwiającym dokręcanie lub odkręcanie śrub, w tym klucz pneumatyczny
 klucze z mechanizmem umożliwiającym pomiar momentu siły, klucze dynamometryczne

W informatyce i elektronice 
 w relacyjnych bazach danych:
 klucz główny – wybrany klucz potencjalny
 klucz potencjalny – zestaw atrybutów encji, jednoznacznie identyfikujący każdą krotkę tej relacji
 klucz – w kryptografii: informacja umożliwiająca wykonywanie pewnej czynności kryptograficznej
 klucz szyfrujący – w kryptologii: blok danych służący do szyfrowania informacji.
 klucz – w elektronice: klucz elektroniczny.
 klucz USB
 klucz telegraficzny – urządzenie służące do przerywania (kluczowania) obwodu elektrycznego
 klucz sprzętowy – zabezpieczenie używane w zamkniętym oprogramowaniu

W muzyce 
 klucz – w muzyce znak graficzny, wyznaczający położenie na pięciolinii jednego dźwięku
 klucz C, klucz sopranowy, klucz mezzosopranowy, klucz altowy, klucz tenorowy
 klucz F, klucz barytonowy, klucz basowy, klucz subbasowy (kontrabasowy),
 klucz G, klucz wiolinowy, klucz dyszkantowy
 klucz – element instrumentów strunowych służący do strojenia
 Klucz – album polskiego zespołu Maanam
 Klucz – album warszawskiego zespołu Hemp Gru

Formacje w powietrzu 
 klucz – w lotnictwie: najmniejsza formacja, licząca trzy samoloty.
 klucz – w ornitologii: charakterystyczna formacja tworzona podczas wędrówki przez migrujące ptaki.

Pozostałe 
 klucz – kilka posiadłości ziemskich należących do jednego właściciela, zorganizowanych w jeden organizm gospodarczy
 klucz – w zoologii, botanice i mineralogii: wykaz zawierający systematykę (np. roślin), służący do ich oznaczania
 klucz zjazdowy – technika zjazdu jedynie z użyciem liny,
 klucz – element znaków chińskich, według których układane są słowniki pisma chińskiego
 klucz – założenie, na którym oparto sposób prowadzenia lub rozstrzygania spraw
 klucz – chwyt w zapasach

Miejscowość w Bułgarii 
 Klucz – wieś w obwodzie Błagojewgrad

Miejscowości w Polsce 
 Klucz – część miasta Szczecin
 Klucz – część wsi Majdan Nowy w woj. lubelskim, w pow. biłgorajskim, w gminie Księżpol
 Klucz – część wsi Żdanów w woj. lubelskim, w pow. zamojskim, w gminie Zamość
 Klucz – osada wsi Lgińw woj. lubuskim, w pow. wschowskim, w gminie Wschowa
 Klucz – wieś w woj. opolskim, w pow. strzeleckim, w gminie Ujazd
 Klucz – osada wsi Wełnin w woj. świętokrzyskim, w pow.buskim, gminie Solec-Zdrój

Miejscowość w Rosji 
 Klucz – wieś w osiedlu wiejskim Zaborjewskoje rejonu diemidowskiego w obwodzie smoleńskim

Zobacz też
Kwasy rybonukleinowe

Kwasy rybonukleinowe, RNA (od ) – organiczne związki chemiczne z grupy kwasów nukleinowych, zbudowane z rybonukleotydów połączonych wiązaniami fosfodiestrowymi. Z chemicznego punktu widzenia są polimerami kondensacyjnymi rybonukleotydów. Występują w jądrach komórkowych i cytoplazmie, często wchodząc w skład nukleoprotein. Znanych jest wiele klas kwasów rybonukleinowych o zróżnicowanej wielkości i strukturze, pełniących rozmaite funkcje biologiczne. Zarówno struktura, jak i funkcja RNA jest silnie uzależniona od sekwencji nukleotydów, z których zbudowana jest dana cząsteczka.

Wśród kwasów rybonukleinowych wyróżnia się między innymi:

 informacyjny lub matrycowy RNA (mRNA)
 rybosomalny RNA (rRNA)
 transferowy RNA (tRNA)
 heterogenny jądrowy RNA (hnRNA lub pre-mRNA) – głównie produkty transkrypcji DNA i przetwarzania surowego transkryptu do mRNA
 antysensowy RNA albo interferencyjny RNA (siRNA i miRNA) – produkowany w celu precyzyjnej regulacji ekspresji genów kodujących białka (za pomocą mechanizmu wspólnego lub bardzo zbliżonego do systemu zwalczania wirusów RNA)
 mały cytoplazmatyczny RNA (scRNA) – odpowiedzialny za rozpoznawanie sygnału w komórce
 mały jądrowy RNA (snRNA) – pełniący funkcje enzymatyczne przy wycinaniu intronów z transkryptów
 mały jąderkowy RNA (snoRNA) – biorący udział w modyfikacji chemicznej pre-mRNA

RNA jest zazwyczaj jednoniciowy; postać dwuniciowa, analogiczna do dwuniciowego DNA, występuje głównie jako materiał genetyczny niektórych wirusów i wiroidów (porównaj też retrowirusy). Jednak w wypadku cząsteczek jednoniciowych, szczególnie pełniących funkcje enzymatyczne lub współdziałających w tych funkcjach (np. rRNA, tRNA), tworzenie fragmentów dwuniciowych przez parowanie różnych odcinków tej samej nici decyduje o strukturze całej cząsteczki.

Ułożenie zasad azotowych w RNA nie jest dowolne. Ich kolejność jest odzwierciedleniem kolejności ułożenia zasad azotowych w matrycowej nici DNA, a takie same (zamieniając tyminę na uracyl) w nici kodującej.

W przypadku wirusów RNA zawierających pojedynczą nić kwasu nukleinowego można mówić o jej polarności. Nić o dodatniej polarności to element mogący pełnić funkcję mRNA, zaś ta o ujemnej jest komplementarna do mRNA.

Zobacz też 
 świat RNA
 kwas peptydonukleinowy (PNA)
 translacja (genetyka)

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
  Karolina Głowacka i Paweł Szyld, RNA – wielofunkcyjne, niezbędne i przełomowe dla medycyny, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 29 września 2022 [dostęp 2023-09-20].

 
Kwasy nukleinowe
Kiki (literatura japońska)

– zwyczajowe, skrótowe określenie dwóch najstarszych kronik japońskich: Kojiki 古事記 (712 r., Kronika dawnych wydarzeń) i Nihon shoki 日本書紀 (720 r., Kroniki japońskie), utworzone z ostatnich znaków ich tytułów. 

Dzieła te, sporządzone na chwałę japońskiego rodu cesarskiego, miały dowodzić jego boskiego pochodzenia. Wprowadzają oficjalny panteon bóstw sintoistycznych. W okresie Meiji Ki-Ki zostały podniesione do rangi ksiąg świętych.

Zobacz też 
 literatura japońska

Przypisy 

Literatura japońska
Kojiki

– dzieło mające stanowić oficjalną historię Japonii, spisane w 712 roku przez wysokiej rangi urzędnika dworskiego, , na rozkaz cesarzowej Gemmei. Jest to najwcześniejsze zachowane japońskie dzieło historiograficzne. Jego treść powstała na bazie wcześniejszych podań (jednakże nie zachowały się informacje mówiące, w jakiej formie wcześniej te podania istniały). Tekst Kojiki przygotowany za czasów cesarzowej Genmei nie zachował się, a jego treść znana jest z późniejszych kopii.

Utwór składa się z trzech zwojów: 
 pierwszy, oprócz przedmowy, opisuje narodziny wszechświata i jego mechanizm. Opisuje proces rozdzielenia nieba i ziemi i zamieszkujące te obszary duchy.
 drugi opisuje dzieje podboju archipelagu japońskiego przez duchy nieba; 
 trzeci przedstawia przebieg panowania trzydziestu trzech kolejnych władców - potomków duchów nieba na Ziemi.

Kronika ta została zapisana z wykorzystaniem chińskich ideogramów, jako że w VIII wieku język japoński nie posiadał jeszcze swojego własnego usystematyzowanego systemu zapisu. Część tekstu została zapisana kanbunem (zapis zdania po chińsku, odczytanie po japońsku), a część man’yōganą (znaki chińskie użyte jedynie do przekazania wymowy, nie znaczenia).

W Polsce Kojiki czyli Księga dawnych wydarzeń opublikowana została po raz pierwszy w 1986 (Państwowy Instytut Wydawniczy) roku. Księgę przetłumaczył i opatrzył przypisami profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Wiesław Kotański, światowy autorytet w badaniach nad Kojiki. Wcześniej, w roku 1983, nakładem wydawnictwa Iskry pojawiło się studium na ten temat, Japońskie opowieści o bogach, również autorstwa Kotańskiego.

Zobacz też 
 Nihon-shoki (także pod nazwą Nihongi)
 Nihon Ōdai Ichiran

Przypisy 

Japońskie utwory literackie
Manuskrypty z VIII wieku
Średniowieczne kroniki