Fort

Fort (wł.) – budowla obronna przystosowana do obrony okrężnej stanowiąca element większego zespołu fortyfikacyjnego (np. twierdzy). 

Forty wznoszono od XVII do początków XX w. zasadniczo grupowano je w zespoły zwane twierdzami fortowymi, choć w szczególnych wypadkach  budowano również forty wydzielone (tzw. detaszowane) jako budowle samodzielne.

Budowa fortu 
Forty były budowlami ziemnymi o obrysie zamkniętym, zdolnymi do samodzielnej i długotrwałej obrony. Występował strefowy podział obwodu fortu: stok bojowy (plateau, glacis), stanowiska, fosa, wały, wnętrze. W skład budowli murowych fortów wchodziły koszary, schrony, stanowiska ogniowe artylerii i piechoty, magazyny, wieże obserwacyjne i artyleryjskie itp. Nie w każdym forcie występowały wszystkie z wymienionych obiektów, każda szkoła fortyfikacji miała swoje preferencje odnośnie do doboru obiektów i środków obrony i ich rozmieszczania w forcie. Forty połączone były między sobą siecią drogową i telefoniczną.

Zasadą budowy pierścieni fortów twierdz fortowych było zapewnienie możliwości wsparcia artyleryjskiego przez dany fort swoim najbliższym sąsiadom – z prawej i z lewej strony. Inaczej mówiąc, fort w twierdzy fortowej w razie potrzeby mógł dostać wsparcie od obydwu swoich skrzydłowych sąsiadów.

Typy fortów 
 fort piechoty
 fort pancerny
 fort jednostkowy
 fort łącznikowy
 fort rozproszony
 fort zaporowy
 fort artyleryjski
 fort reditowy
 fort ceglano-ziemny

Zmierzch fortów 
Rozwój artylerii oblężniczej na przełomie XIX i XX w. zmuszał stopniowo do zastąpienia klasycznych fortów fortami rozproszonymi, a następnie dziełami jeszcze bardziej rozproszonymi: grupą warowną i rejonem umocnionym. Zmiany te wprowadzane były w różnych państwach niejednocześnie i często dopiero niepowodzenia wojenne (swoje lub cudze) przesądzały decyzję o modernizacji dotychczasowych fortyfikacji lub budowy nowych, dostosowanych do aktualnie używanych środków oblężniczych.

Mimo iż I wojna światowa wykazała niewystarczającą odporność na ogień nowoczesnej artylerii (np. ciężkich moździerzy oblężniczych typu gruba berta), forty były jeszcze niekiedy budowane w okresie międzywojennym, ale w czasie II wojny światowej nie odegrały większej roli.

Polskie forty 

Na obszarze Polski znajduje się wiele twierdz fortowych, budowanych w różnych okresach i przez różne państwa i wojska. Typowymi twierdzami fortowymi są:
 Twierdza Kłodzko – twierdza austriacka i pruska
 Twierdza Kołobrzeg – twierdza pruska (niemiecka), nadbrzeżna
 Twierdza Kostrzyn – twierdza pruska (niemiecka)
 Twierdza Koźle - twierdza austriacka (pruska)
 Twierdza Kraków – twierdza austriacka
 Twierdza Modlin – twierdza rosyjska
 Twierdza Osowiec – twierdza rosyjska
 Twierdza Poznań – twierdza pruska (niemiecka)
 Twierdza Przemyśl – twierdza austriacka
 Twierdza Srebrnogórska – twierdza pruska (niemiecka)
 Twierdza Toruń – twierdza pruska (niemiecka)
 Twierdza Warszawa – twierdza rosyjska
 Twierdza Wrocław – twierdza pruska (niemiecka)
 Twierdza Świnoujście – twierdza pruska (niemiecka), nadbrzeżna
 Twierdza Nysa - twierdza pruska (niemiecka)
 Twierdza Łomża
 Twierdza Głogów – twierdza austriacka i pruska

Ponadto na terenie Polski istnieją forty samodzielne, broniące górskich przełęczy czy przepraw przez rzeki.

Zobacz też 
 cytadela
 ława działowa

Przypisy

Bibliografia 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, 

Forty