Chełmno

Chełmno () – miasto w Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba powiatu chełmińskiego; leży nad Wisłą, u ujścia Fryby. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.

Chełmno liczy 18 326 mieszkańców (31 grudnia 2022).

Położenie 
Chełmno położone jest na południowy zachód od Grudziądza i na północ od Torunia. W pobliżu znajduje się most przez Wisłę na trasie drogi krajowej nr 91. Większość miasta, włącznie z historycznym centrum Chełmna, leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla – głównie wielkopłytowe – na wschód i południe od niego.

Miasto pod względem historycznym jest stolicą ziemi chełmińskiej.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Chełmno znajduje się na pograniczu dwóch mezoregionów: Pojezierza Chełmińskiego i Doliny Fordońskiej.

Chełmno zajmuje obszar 13,86 km², w tym: użytki rolne: 47%, użytki leśne 4% (2002); zajmuje 0,6% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Chełmno (gmina wiejska), Kijewo Królewskie, Stolno, Świecie.

Toponimia 
Nazwa Chełmno ma charakter topograficzny. Pochodzi od słowa chełm, oznaczającego wzgórze. Dosłownie oznacza „osadę na wzgórzu”. Najstarszy zapis to Chołmien. Od tej nazwy powstały niemieckie nazwy Colmen, a potem Culm.

Historia 

Pierwotnie gród chełmiński znajdował się na górze św. Wawrzyńca w obecnej wsi Kałdus. W XI wieku Piastowie wznieśli tam obronny gród wyznaczający prawdopodobnie północny punkt ówczesnej granicy ich państwa. Budowa katedry w tym miejscu, potwierdzona odkryciem pozostałości bazyliki romańskiej z XI w. (niedokończonej ze względu na reakcję pogańską), świadczy o wadze grodu w tym okresie, który do XII w. pełnił funkcję grodu kasztelańskiego. Pierwotnie Chełmno i okoliczne obszary znajdowały się w piastowskim Królestwie Polskim. Kolejnym miejscem skąd bezpośrednio na obecne miejsce przeniesiono miasto lokacyjne było przedzamcze zamku Starogród Chełmiński.

W 1228 zakon krzyżacki, zająwszy te obszary, wybrał Chełmno na stolicę ziemi chełmińskiej. W latach 1230–1250 było ono głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii, a 1236–1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 grudnia 1232 łącznie z Toruniem otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło nadaną przez Krzyżaków nazwę Kulm ().

W 1239 lub 1247 roku miasto przeniesione ze Starogrodu na obecne miejsce, z lokacją na surowym korzeniu. Odtąd rozpoczął się rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, jednak nie zyskując tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy II pokoju toruńskiego miasto Chełmno przeszło ponownie w granice Korony Królestwa Polskiego, jako część Prus Królewskich, zwanych też Prusami Polskimi. Od 1473 i ponownie, reaktywowane, po upadku, w 1692, działała Akademia Chełmińska współpracująca z Akademią Krakowską.

Na przełomie XVI i XVII wieku miasto należało do dóbr stołowych biskupów chełmińskich. W XVIII w. Chełmno podupadło, w 1772 znalazło się w zaborze pruskim po I rozbiorze Polski. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zachodnich. W XIX wieku miasto rozwijało się, mimo że nie powstały w Chełmnie żadne większe fabryki (poza browarem i cegielnią). W tym okresie wybudowano w Chełmnie większość zachowanych kamienic, głównie w obrębie starego miasta oraz w okolicach ulicy Dworcowej, będącej przedłużeniem ulicy Grudziądzkiej i wraz z nią tworzącej główną oś miasta. W 1842 roku powstała miejska sieć wodociągowa, a w 1867 roku uruchomiono gazownię miejską. Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku miasto w składzie niemieckiej prowincji Prusy Zachodnie. W czasach zaboru niemieckiego, ze względu na strategiczne położenie Chełmna, powstał w mieście stały garnizon, na który składały się koszary przy obecnej ul. 22 Stycznia, Biskupiej i obecnej al. 3 Maja.

Do Polski Chełmno powróciło 22 stycznia 1920 roku. W okresie międzywojennym miasto nadal rozwijało się: rozbudowano sieć wodociągową, gruntownie odnowiono kościół farny, założono istniejące do dziś zgromadzenie księży Pallotynów, wybudowano wały przeciwpowodziowe, a także utworzono zalążek miejskiego muzeum. W tym okresie miasto opuściło wielu Niemców oraz większość społeczności żydowskiej (niemal w całości zasymilowanej). Ostatnim starostą chełmińskim był Zygmunt Gużewski.

Chełmno zostało zajęte przez Niemców bez walki 5 września 1939 roku i rozpoczęła się niemiecka okupacja. W czasie okupacji Niemcy w lesie w pobliskich Klamrach wymordowali polską elitę. Prześladowania dotknęły także chełmińskich Żydów, zniszczona została położona przy ulicy Poprzecznej synagoga oraz kirkut położony przy ulicy 3 Maja (nieopodal murów miejskich). Nie wiadomo, ilu mieszkańców Chełmna zginęło w Holocauście, jednak społeczność żydowska Chełmna zniknęła całkowicie. Straty materialne miasta były niewielkie, przetopiono jedynie dzwony z kościoła farnego, zniszczono kapliczkę ze źródełkiem oraz zamurowano niszę z Matką Boską na bramie Grudziądzkiej. Wycofujący się Niemcy podpalili także magazyn znajdujący się w okolicach obecnego osiedla im. Franciszka Raszei. 28 stycznia 1945 roku do miasta wkroczyły oddziały 70 Armii 2 Frontu Ukraińskiego

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 14 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Chełmnie. Na terenie miasta w 1945 funkcjonował także obóz NKWD.

Po wojnie w mieście powstało kilka zakładów przemysłowych; najważniejszymi są wciąż istniejące: Fabryka Akcesoriów Meblowych (FAM) oraz zakłady Ursus. Wybudowano także osiedla bloków, które dzięki umiejscowieniu ich na obrzeżach miasta nie zakłóciły zabytkowej panoramy.

W latach 60. i 70. nastąpił szybki rozwój miasta. W 1963 r. zbudowano most na Wiśle, co wpłynęło korzystnie na sytuację komunikacyjną Chełmna, będącego ośrodkiem powiatu (z przerwą w latach 1975–1998), należącego do województwa pomorskiego (do 1950), następnie bydgoskiego (1950–1975), toruńskiego (1975–1998), a obecnie do kujawsko-pomorskiego.

Kalendarium 

 Około 4000–3000 lat p.n.e. – pierwsze osadnictwo na ziemi chełmińskiej
 VII-IX wiek – pierwsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego; początki grodu warownego na górze św. Wawrzyńca w Kałdusie
 IX wiek – Chełmno pełni funkcję grodu kasztelańskiego
 1065 – pierwsza wzmianka o Chełmnie (łac. Culmen) w dokumencie wystawionym przez Bolesława II Szczodrego dla Klasztoru Benedyktynów w Mogilnie
 1226 – książę Konrad Mazowiecki sprowadza na ziemię chełmińską rycerzy zakonu krzyżackiego
 1232 – spalenie grodu chełmińskiego w Kałdusie. Zakon krzyżacki przenosi się do Starogrodu, budując w nim zamek i miasto. Chełmno staje się siedzibą pierwszej komturii krzyżackiej noszącej miano komturii chełmińskiej
 28 grudnia 1232 – Chełmno otrzymuje przywilej lokacyjny zwany prawem chełmińskim (odnowiony w 1251 r.), wzorzec ustrojowy dla ponad 200 miast polskich
 Połowa XIII wieku – Krzyżacy przenoszą miasto na obecne miejsce
 XIII/XIV wiek – okres rozkwitu miasta. Chełmno przystępuje do Związku Hanzy. Podstawą znaczenia i sławy Chełmna staje się handel tranzytowy
 XIV/XV wiek – niezadowolenia wśród miast i rycerstwa w Państwie Zakonnym. Powstaje Towarzystwo Jaszczurcze (w 1397 r.) i Związek Pruski (w 1440 r.)
 1410 – udział Chełmna w bitwie pod Grunwaldem pod Chorągwią Ziemi Chełmińskiej
 1454-1466 – wojna trzynastoletnia, zakończona II pokojem toruńskim. Do Polski powraca ziemia chełmińska
 1457-1479 – 22-letnia okupacja miasta przez zaciężnego krzyżackiego Bernarda Szumborskiego
 Do 1458 – funkcjonowanie Sądu Wyższego Prawa Chełmińskiego
 XVI i XVII wiek – rozwój gospodarczy miasta. Do miasta przybywają Szkoci i Holendrzy
 XVIII wiek – okres zubożenia miasta, do którego doprowadzają kolejne wojny: północna, sukcesyjna i siedmioletnia
 1708-1711 – miasto ogarnia zaraza, powodując znaczny spadek ludności
 13 września 1772 – I rozbiór Polski. Chełmno trafia pod zabór pruski
 XIX wiek – Chełmno staje się najsilniejszym ośrodkiem polskości na Pomorzu Wschodnim
 1807-1815 – miasto znajduje się w granicach Księstwa Warszawskiego
 1881 – światowej sławy polski chirurg Ludwik Rydygier dokonał w Chełmnie pierwszej na świecie operacji żołądka
 22 stycznia 1920 – do Chełmna wkracza wojsko polskie pod dowództwem generała Józefa Hallera
 1 września 1939 – wybuch II wojny światowej. Niemcy zajmują miasto, dokonując masowych aresztowań i egzekucji ludności Chełmna
 27 stycznia 1945 – zajęcie miasta przez II Front Białoruski

Zabytki 
Chełmno jest bogate w zabytki, zachowało się sześć gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny, pochodzący prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji (po 1251 r.) oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic, z których najstarsze sięgają XIII wieku. 20 kwietnia 2005 roku Stare Miasto zostało wpisane na listę Pomników historii. Zabytki Chełmna są na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

 Dawna fara, parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280–1320.
 Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567–1572 i 1584–1596, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce.
 Pofranciszkański kościół św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do pierwszej ćwierci XIV w.
 Podominikański kościół św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
 Zespół klasztorny ss. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI / XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od trzeciej ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina (w której rzekomo książę miał być więziony), prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru znajduje się również dawna brama Merseburska i dom konwentu – pozostałość gotyckiego zamku, przebudowana w XIX w.
 Kościół Ducha Świętego, zbudowany w latach 1280–1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny.
 Kaplica św. Marcina.
 Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce – 2,3 km).
 Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce).
 Brama Merseburska z II połowy XIII w.
 Wieża Mestwina z II połowy XIII w. (prawdopodobnie najstarszy zabytek Chełmna)
 Baszta Prochowa z przełomu XIII / XIV w.
 Baszta Dominikańska z początku XIV w.
 Baszta Panieńska z XIV w.
 Barokowy budynek Akademii Chełmińskiej, przebudowany w XIX w.
 Dawna poczta z czwartej ćwierci XVII w., przebudowana w połowie XIX w. i w 1911
 Klasycystyczna rogatka z ok. 1810 (ul. Toruńska 21)
 Arsenał z 1811, przebudowany w 1885 (obecna biblioteka publiczna)
 Dawne koszary korpusu kadetów z 1776 (ul. 22 Stycznia 16) i szkoła kadetów.
 Liczne zabytkowe kamienice, m.in.:
 Kamienica Cywińskich, gotycka, z drugiej połowy XIII w., przebudowana w 1570 i ponownie w stylu klasycystycznym, z wmurowanymi w fasadzie fragmentami rzeźbiarskimi dwóch portali renesansowych.
 Kamienica przy ul. Grudziądzkiej 18, gotycka z przełomu XIII i XIV w., przebudowywana w XIX i pocz. XX w., z zachowaną w dobrym stanie gotycką elewacją tylną
 Kamienice przy Rynku, m.in. nr 5 i 6 (dawny dom kupiecki), z zachowanymi reliktami gotyckimi, przebudowywane w XVI, XVII, XIX i XX w.
 Kamienica późnobarokowa z drugiej połowy XVIII w. przy ul. Grudziądzkiej 36.
 Kamienica klasycystyczna z 1. poł. XIX w. przy Rynku 12
 zespół domów z końca XVIII – pocz. XIX w. przy ulicach Ducha Św. i 22 Stycznia, zbudowanych po I rozbiorze Polski dla pracowników manufaktury sukna
 kamienice w stylu historyzmu, secesji i wczesnego modernizmu przy ul. Grudziądzkiej, Dworcowej, Młyńskiej, pl. Wolności
 Spichrze, m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX w. przy ul. Podmurnej 7.
 Pozostałości twierdzy Chełmno na przedpolach miasta.
 Cmentarz parafialny, umiejscowiony na zboczu wzgórza tuż przy murach miejskich z wieloma zabytkowymi grobowcami.
 Okazały gmach starostwa z 1911 roku (obecny urząd miasta).

 W Parku Pamięci i Tolerancji im. dr L. Rydygiera jest park miniatur zamków krzyżackich, wykonanych w skali 1:30. Miniatury odwzorowują pierwotny wygląd dziewięciu zamków: z Radzynia Chełmińskiego, Bierzgłowa, Grudziądza, Papowa Biskupiego, Kurzętnika, Rogóźna, Torunia, Pokrzywna oraz zamku wysokiego w Malborku. Zwiedzanie jest bezpłatne.

Demografia 
Miasto ma  mieszkańców (31 grudnia 2022):

Piramida wieku mieszkańców Chełmna w 2014 roku.

Transport

Drogowy 
Obecnie funkcjonuje w mieście jedynie dworzec PKS, który jednak dzięki bliskości ważnej trasy komunikacyjnej oferuje przejazdy do wielu większych miast m.in. Torunia, Bydgoszczy (do 21 marca 2021), Łodzi, Gdańska, Warszawy, a także do większości okolicznych miasteczek. Miasto znajduje się przy drodze krajowej nr 91, a 20 km od Chełmna, nieopodal w miejscowości Lisewo jest się wjazd na autostradę A1. Na obszarze administracyjnym miasta znajduje się także most na Wiśle, jeden z ważniejszych w kraju, co w czasach komunistycznych było powodem stacjonowania w Chełmnie licznego garnizonu.

Kolejowy 
W przeszłości do Chełmna prowadziły dwie linie kolei, do Kornatowa (zlikwidowana w 1991 roku) oraz do Torunia przez Unisław (połączenia zlikwidowano w 1969 roku).  Miasto doświadcza wykluczenia komunikacyjnego nie mając bezpośredniego dostępu do transportu kolejowego. Najbliższy dworzec jest oddalony o 10,5 km w Terespolu Pomorskim (20 połączeń w kierunkach: Bydgoszcz Główna, Grudziądz, Gdynia Główna, Gdynia Chylonia, Słupsk).

Lotniczy 
Około 6 km na południe od miasta znajduje się lądowisko Watorowo.

Rowerowy 
 Szlak rowerowy R1

Wspólnoty wyznaniowe 
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące związki wyznaniowe:

Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
 Zbór w Chełmnie
Kościół rzymskokatolicki:
 parafia pw. Wniebowzięcia NMP – „Fara”
 parafia pw. św. Józefa – „Pallotyni”
 parafia wojskowa – kościół garnizonowy pw. MB Częstochowskiej
 Zgromadzenie Księży Misjonarzy
 Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia Wincentego à Paulo
 Zgromadzenie Sióstr Misjonarek Św. Rodziny
Kościół Zielonoświątkowy:
 Zbór w Chełmnie
Świadkowie Jehowy:
 zbór Chełmno (Sala Królestwa ul. Żurawia 8)

Miasta partnerskie 
  Hann. Münden
  Kaniów

Ludzie związani z Chełmnem 

 Max Stirner (filozof)
 Heinz Guderian (generał)

Zobacz też 
 Akademia Chełmińska
 Diecezja chełmińska
 Synagoga w Chełmnie
 Cmentarz żydowski w Chełmnie
 Twierdza Chełmno
 Wieża Bismarcka w Chełmnie
 Klub Sportowy LUKS Chełmno

Przypisy

Bibliografia 

 Biskup Marian, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968
 Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Chełmno, Wrocław 1991
 Kałdowski Jerzy, Ratusz w Chełmnie, Toruń 1984
 Kwiatkowska Eugenia, Chełmno współczesne na tle jego przeszłości, Toruń 1984
 Mansfeld Bogusław, Zespół zabytkowy Chełmna, Warszawa 1983
 
 Mapa Culm (sektion 2676) (po 1936, skala 1:25 000)
 Strona internetowa Chełmna
 Chełmno nad Wisłą
 Serwis Informacyjny Chełmna
 Historia Żydów w Chełmnie na portalu Wirtualny Sztetl

Linki zewnętrzne 

 Archiwalne widoki i publikacje dotyczące Chełmna w bibliotece Polona

 
Dobra stołowe biskupów chełmińskich
Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim
Miasta w województwie kujawsko-pomorskim
Miasta wojewódzkie I Rzeczypospolitej
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku