Biała Podlaska

Biała Podlaska – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu bialskiego i gminy Biała Podlaska.

Biała Podlaska uzyskała lokację miejską przed 1498 rokiem. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w hrabstwie bialskim w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego. Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie bialskim, obwodzie bialskim województwa podlaskiego. Urodził się tu bł. Honorat Koźmiński, kapucyn, założyciel zgromadzeń honorackich.

Położenie 

W podziale fizycznogeograficznym Biała Podlaska znajduje się na pograniczu Niziny Południowopodlaskiej i Polesia Zachodniego. Granica tych makroregionów biegnie po lewej stronie Krzny, wzdłuż łagodnej krawędzi wysoczyzny Równiny Łukowskiej, gdzie lokowano ośrodek miejski. Południowe części miasta wraz z doliną Krzny leżą w Zaklęsłości Łomaskiej.

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 49,4 km² i jest największa spośród miast Podlasia Południowego.

Przez miasto przepływa kilka rzek, z których największą jest Krzna – lewy dopływ Bugu; pozostałe to Klukówka i Rudka.

Biała Podlaska leży na historycznym Polesiu, w dawnej ziemi brzeskiej, która w latach 1566–1795 stanowiła część województwa brzeskolitewskiego. W latach 1413–1514 miasto położone było województwie trockim. W XVI wieku Biała Podlaska została włączona do Podlasia, położona była w ziemi brzeskiej województwa podlaskiego.

W latach 1919–1939 należało administracyjnie do województwa lubelskiego. W latach 1946–1975 także do województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 stolica województwa bialskopodlaskiego.

Nazwa miasta (toponimia)

Herb Białej Podlaskiej 

Herb miasta przedstawia postać Michała Archanioła, stojącego na smoku, trzymającego w prawej ręce miecz, natomiast w lewej wagę. Święty Michał Anioł jest w kolorze białym w aureoli i zbroi z żółtym mieczem i wagą.

Środowisko naturalne

Przyroda 
Głównym typem zieleni są tereny parkowe reprezentowane przez położony w centrum miasta i pełniący funkcję parku miejskiego Park Radziwiłłowski oraz leżący w południowej części miasta Park Zofii Las znajdujący się między ulicami Parkową a Sidorską koło Publicznego Gimnazjum nr 4, a także tereny leśne – Las Markowszczyzna. Dodatkowo w obrębie rzeki Krzny rozmieszczone są kompleksy ogrodów działkowych. Na terenie miasta znajdują się pomniki przyrody.

Klimat 
Biała Podlaska znajduje się w obrębie klimatu umiarkowanego przejściowego. Średnia roczna temperatura wynosi około 7 °C, przy średniej stycznia –3,8 °C oraz lipca 19 °C. Ponadto klimat miasta i okolic charakteryzuje się najwyższą liczbą dni upalnych w Polsce.

Demografia 

Pod względem liczby ludności Biała Podlaska w województwie lubelskim zajmuje 4. lokatę (po Lublinie, Chełmie i Zamościu). Pod względem powierzchni zajmuje 2. pozycję w województwie.

Wykres liczby ludności miasta Białej Podlaskiej na przestrzeni ostatnich 170 lat:

Największą populację Biała Podlaska odnotowała w 2001 – według danych GUS 59 325 mieszkańców.

Piramida wieku mieszkańców Białej Podlaskiej w 2014 roku.

Historia 

W dokumentach historycznych po raz pierwszy Biała Podlaska pojawiła się w 1345. Jej pierwszymi właścicielami byli Iliniczowie, za założyciela uchodzi Piotr Janowicz przydomek „Biały” – wojewoda trocki, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym okresie Biała znajdowała się w województwie brzeskim w Wielkim Księstwie Litewskim. W XVI w. przez blisko 40 lat wcześniejszy kościół został zamieniony przez braci polskich na dom zborowy.

W drugiej połowie XVI w. miasto przeszło we władanie rodu Radziwiłłów, miało to miejsce w 1569 na podstawie zapisu w księgach ziemskich. Okres ten, trwający dwa i pół wieku, przyniósł rozkwit i przyczynił się do szybkiego rozwoju miasta, przez długi czas zwanego Białą Książęcą lub Białą Radziwiłłowską. W 1622 Aleksander Ludwik Radziwiłł zbudował fortecę i zamek. Z fundacji Krzysztofa Ciborowicza Wilskiego założono w 1628 Akademię Bialską, która od 1633 istniała jako filia Akademii Krakowskiej (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Józefa Ignacego Kraszewskiego).

W latach 1655–1660 miasto zostało znacznie zniszczone przez Szwedów, wojska Rakoczego i kozaków Chowańskiego. Jednak za sprawą Michała Radziwiłła i jego żony Katarzyny z Sobieskich szybko podniosło się z upadku. W 1670 Michał Kazimierz Radziwiłł nadał miastu prawo magdeburskie oraz herb – widnieje na nim chrzestny patron księcia, Michał Archanioł stojący na smoku.

W XVII w. miasto znane z produkcji sukna i fajansów, później także z przeróbki drewna.

W 1720 Anna z Sanguszków Radziwiłłowa rozpoczyna budowę wieży i bramy wjazdowej (obecnie są to najciekawsze resztki zamku). Miasto i zespół pałacowy w XVIII w. wielokrotnie niszczone (między innymi w czasie wspomnianych już wojen szwedzkich czy w okresie prześladowań Unitów Podlaskich pod koniec XIX w.) i odbudowywane. Ostatni spadkobierca Dominik Radziwiłł, pułkownik wojska polskiego, umarł we Francji 11 listopada 1813. Pałac jako ruinę rozebrano w 1883.

W Białej Podlaskiej w 1778 roku urodził się światowej sławy czarnoskóry wirtuoz skrzypiec George Bridgetower. Tutaj także uczęszczał do męskiego gimnazjum pisarz Józef Ignacy Kraszewski – gimnazjum zostało później nazwane jego imieniem.

Kolejny szybki rozwój miasta miał miejsce w okresie międzywojennym, powstała wówczas fabryka Raabego, elektrownia miejska, a w latach 1923–1939 istniała Podlaska Wytwórnia Samolotów (PWS). Produkowała ona samoloty wojskowe zarówno licencyjne (Potez XXV), jak i własnej konstrukcji (myśliwiec PWS-1, samolot szkolny PWS-26, szkolno-rozpoznawczy RWD-8). Majątek Podlaskiej Wytwórni Samolotów został rozgrabiony przez okupantów radzieckich po 17 września 1939.

W 1941 Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej. W czerwcu 1942 wywieziono stamtąd ponad 3 tys. Żydów do obozu zagłady w Sobiborze. Getto zlikwidowano 30 września 1942. W miejscowości zabito 3600 Żydów, większość z nich rozstrzelano na cmentarzu żydowskim. Deportowanych Żydów kierowano do obozu zagłady w Treblince, a ponad 200 osób zamordowano na miejscu w grudniu 1942.

W 1944 Biała Podlaska została zdobyta przez Armię Czerwoną i przez współdziałających z nią żołnierzy Armii Krajowej.

W 1975 Biała Podlaska została stolicą województwa, co przyczyniło się do dwukrotnego zwiększenia liczby jej mieszkańców w ciągu 20 lat. Po reformie administracyjnej w 1999 ma status miasta na prawach powiatu.

Przynależność państwowa 
Od uzyskania praw miejskich Biała Podlaska znajdowała się pod panowaniem następujących państw:
 1525–1569 –  Wielkie Księstwo Litewskie (w unii personalnej z Koroną Królestwa Polskiego)
 1569–1795 –  Rzeczpospolita Obojga Narodów ( Wielkie Księstwo Litewskie)
 1795–1804 –  Imperium Habsburgów
 1804–1809 –  Cesarstwo Austrii
 1809–1815 –  Księstwo Warszawskie (protektorat  Cesarstwa Francuskiego)
 1815–1831 –  Imperium Rosyjskie ( Królestwo Polskie)
 1831–1918 –  Imperium Rosyjskie ( Królestwo Polskie)
 1918–1919 –  Republika Polska
 1919–1939 –  Rzeczpospolita Polska
 1939–1944 –  Rzesza Wielkoniemiecka, Generalne Gubernatorstwo (okupacja)
 1944–1952 –  Rzeczpospolita Polska
 1952–1989 –  Polska Rzeczpospolita Ludowa
 od 1989 –  Rzeczpospolita Polska

Zabytki 

 zespół pałacowo-parkowy Radziwiłłów z XVII w.
 eklektyczne kamieniczki z końca XIX i początku XX w. przy Placu Wolności i innych uliczkach w centrum
 kościół pw. św. Anny z 1572, dawny zbór ariański
 późnobarokowy pobazyliański kościół pw. Narodzenia NMP z poł. XVIII w., dawne miejsce przechowywania relikwii św. Jozafata Kuncewicza
 Zakon Braci Mniejszych Kapucynów, dawny klasztor reformatów z II poł. XVII w.
 Akademia Bialska założona w 1628 jako filia Akademii Krakowskiej – obecnie budynek I LO im. J.I. Kraszewskiego
 pomnik Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1928
 zbiory Muzeum Południowego Podlasia, w wieży bramnej zamku
 drewniane wille przy ul. Narutowicza, Kolejowej, Zielonej
 synagogi – wybudowane w XIX i XX w. (nieistniejące)
 cmentarz żydowski – założony w XVIII w.
 austeria z 1777, najstarszy dom zajezdny w mieście
 budynek dworca kolejowego z lat 20. XX w.
 budynek magistratu z 1835
 cmentarz niemiecko-austriacki z czasów pierwszej wojny światowej przy ul. Spacerowej
 pomnik 34 Pułku Piechoty przy ul. Warszawskiej
 cmentarz parafialny z kaplicą św. Rocha
 cmentarz prawosławny przy ul. Terebelskiej
 cmentarz jeńców włoskich
 cmentarz jeńców radzieckich

Gospodarka

Charakterystyka gospodarki 
W okresie międzywojennym Biała Podlaska była słynna przede wszystkim z Podlaskiej Wytwórni Samolotów (PWS). Ponadto istniał zakład chemiczny znany na całą Polskę. Produkowano w nim mydła, pudry i pomady.

W końcu grudnia 2009 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Białej Podlaskiej obejmowała ok. 3,7 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 15,6% do aktywnych zawodowo.

Po wojnie powstały tu m.in. zakłady «Techma-Robot», zajmujące się produkcją specjalistycznych maszyn i urządzeń dla różnych branż przemysłu w kraju i za granicą, które jednak zakończyły działalność w roku 2010.

Przemysł włókienniczy reprezentowały niegdyś zakłady «Biawena», istniejące w latach 1967–2009.

Po transformacji ustrojowej rozwinęły się wcześniej nieobecne w mieście gałęzie przemysłu. Od 1996 działa z powodzeniem w Białej Podlaskiej firma «AluTeam Polska» zajmująca się produkcją towarowych nadwozi samochodowych; firma produkuje swoje wyroby głównie na rynki UE. W mieście funkcjonuje też szyjąca odzież firma «Bialcon». Zakład pracy chronionej «Elremet» działa w branży odzieży specjalnej (dla służb mundurowych) oraz produkuje opakowania z tworzyw sztucznych. Istnieje także kilka firm działających w branży budowlanej – do największych należy «Budomex».

Organizowane są tu Nadbużańskie Targi Rolno-Przemysłowe i Targi Pogranicza Wschód-Zachód.

W 2005 został utworzona specjalna tzw. Bialska Strefa Aktywności Gospodarczej – wydzielona przemysłowo-handlowa dzielnica miasta.

W Białej Podlaskiej swoją siedzibę ma Bialskopodlaska Izba Gospodarcza (w skrócie BPIG). BPIG jest organizacją samorządu gospodarczego powstałą 8 sierpnia 1990 roku z inicjatywy podmiotów gospodarczych regionu.

Gospodarka komunalna 
Na terenie miasta działa ciepłownia PEC znajdująca się przy ul. Orzechowej.

W sierpniu 2021 r. w ramach projektu „Elektryczne Śmieci” zorganizowano zbiórkę elektroodpadów w oparciu o pojemniki ustawionych w różnych częściach miasta.

Gospodarka komunalna jest określana na zasadach przetargowych.

Hotele 
 hotel Skala ☆☆☆
 hotel Capitol ☆☆☆
 hotel Osjann ☆☆☆
 hotel Terra Bella ☆☆☆
 hotel Dukat ☆☆

Handel 
W Białej Podlaskiej znajduje się kilka centrów handlowych:
 Park Handlowy Karuzela (największy w mieście, otwarty we wrześniu 2023)
 C.H. Rywal (drugie największe centrum handlowe w mieście)
 C.H. Epi
 C.H. SAS
 C.H. Atrium
 C.H. Dropp
 Dom Handlowy Sawko
 C.H. Metro

Transport 

Miasto jest znaczącym węzłem komunikacyjnym, gdzie krzyżuje się jedna droga krajowa, dwie wojewódzkie oraz jedna linia kolejowa. W planach jest budowa autostrady A2, która ma przebiegać kilka kilometrów na północ od miasta.

 Zobacz też: Obwodnica Białej Podlaskiej.

Komunikacja miejska 
Biała Podlaska dysponuje własną komunikacją autobusową (od 1969). Organizatorem komunikacji – w okresie od 1 stycznia 2008 r. do 26 czerwca 2015 r. – był Zarząd Komunikacji Miejskiej. Autobusy Miejskiego Zakładu Komunikacyjnego obsługują 11 linii stałych (oznaczanych tu literami; częstotliwość ok. 30 min) i jedną linię weekendową. Na podstawie porozumienia międzygminnego autobusy MZK wykonują kursy wariantowe poza granice administracyjne miasta.

Przewozy dalekobieżne 
Dworzec autobusowy znajduje się w centrum, na pl. Wojska Polskiego (obecnie w gestii przez prywatnej firmy Garden Service). Po upadku PKS Biała Podlaska w 2011 r. połączenia przejęły lokalne i ościenne firmy przewozowe. Duże znaczenie mają również prywatne mikrobusy, zapewniające szybkie połączenia z Warszawą, Lublinem, Terespolem, Parczewem, Białymstokiem, Konstantynowem i Janowem Podlaskim.

Transport drogowy 

Lista dróg przechodzących przez miasto:
  (obwodnica) Terespol – Biała Podlaska – Warszawa – Poznań – Świecko
  Biała Podlaska – Wisznice – Chełm – Krasnystaw
  Biała Podlaska – Konstantynów – Sarnaki.

Transport kolejowy 

Linie kolejowe:
  stanowiąca fragment magistrali kolejowej E20, Biała Podlaska – dworzec kolejowy.

Około 30 km za miastem w Małaszewiczach znajduje się jeden z największych w Polsce i Europie tzw. „suchy” port przeładunkowy PKP o znaczeniu międzynarodowym. Realizuje się tutaj przeładunek towarów z taboru szerokotorowego (1520 mm) na tabor normalnotorowy (1435 mm). W skład portu wchodzą terminale: Raniewo, Podsędków, Wólka, Kowalewo, Zaborze, stacja rozrządowa Małaszewicze Południowe, stacja manewrowa Bór, stacja towarowa Kobylany, ponadto WOC, Gaspol i Naftobaza. W pobliżu znajdują się przystanki osobowe: Dobrynka, Małaszewicze i Kobylany oraz stacja Chotyłów.

Do 1972 r. istniała wąskotorowa Bialska Kolej Dojazdowa zbudowana w 1917 r.: Biała Podlaska – Biała Podlaska Wąskotorowa – Biała Podlaska Miasto – Roskosz – Konstantynów / Rokitno – Cieleśnica / Janów Podlaski.

Transport lotniczy 

W mieście znajdowało się lotnisko, niegdyś używane do celów wojskowych. Po przejęciu obiektu przez miasto były różne plany na jego zagospodarowanie. Od dnia 9 maja 2011 r. do 10 stycznia 2020 r. «Biała Airport» figurowało w ewidencji Urzędu Lotnictwa Cywilnego jako lądowisko z drogą startową o nawierzchni sztucznej przystosowane do startów i lądowań statków powietrznych o dopuszczalnej masie startowej MTOW do 6818 kg. Obecnie (kwiecień 2021) teren po lotnisku zajmowany jest przez jednostkę wojskową.

Od roku 2013 przy szpitalu w rejonie ulic Terebelskiej i Okopowej funkcjonuje sanitarne śmigłowcowe lądowisko Biała Podlaska-Szpital.

Transport wodny 
Przepływające przez miasto rzeki nie mają znaczenia komunikacyjnego.

Kultura

Galerie 
 Galeria Podlaska – Bialskie Centrum Kultury
 Galeria autorska Janusza Maksymiuka

Muzea 
 Muzeum Południowego Podlasia
 Oddział Martyrologiczno-Historyczny
 Sala Tradycji Lotniczych Południowego Podlasia – ul. Sidorska 23

Kina 
 Novekino Merkury, 1 sala; 282 miejsca, Kino cyfrowe 3D.
 Multikino – 4-salowy multipleks w C.H. Rywal; 599 miejsc; kino cyfrowe 3D, oferujące rozdzielczość 4K

Teatr 
Spektakle (a także występy kabaretów) wystawiane są m.in. na auli głównej Akademii Bialskiej Nauk Stosowanych.

Ośrodki Kultury 

 Bialskie Centrum Kultury
 Klub Kultury Scena,
 Klub Kultury Piast,
 Osiedlowy Klub Kultury Eureka,
 Centrum Kultury Prawosławnej

Biblioteki 
W Białej Podlaskiej działa Miejska Biblioteka Publiczna o następującej strukturze:

 Biblioteka Główna
 Biblioteka Barwna
 Multicentrum
 Filia Nr 1
 Filia Nr 3
 Filia Nr 6

W mieście działają również:

 Biblioteka Pedagogiczna w Białej Podlaskiej
 Główna Biblioteka Lekarska oddział w Białej Podlaskiej

Chóry 
 Chór dziecięco-młodzieżowy Parafii bł. Honorata Koźmińskiego Cantores Honorati w Białej Podlaskiej (dyrygent Dominika Szeniawska)
 Chór Parafii Chrystusa Miłosiernego Schola Cantorum Misericordis Christi (dyrygent Piotr Karwowski)
 Chór IV LO im. Stanisława Staszica
 Chór Dziecięco-Młodzieżowy Parafii Prawosławnej św. Cyryla i Metodego w Białej Podlaskiej

Sztuka ludowa 
W mieście działa wiele zespołów ludowych, kultywujących kulturę Podlasia. Należą do nich zespół chóralny, zespół taneczny i kapela ludowa. Biała Podlaska jest także znanym od XVII w. ośrodkiem garncarskim. Współcześnie pracujący Kazimierz i Ludwik Rogowscy słyną z wyrobu ceramiki siwej tzw. siwaków. W mieście podziwiać można również prace rzeźbiarza Tadeusza Niewiadomskiego. Działa też Fundacja „Kreacja – Magia Rąk” zajmująca się promocją rękodzieła w regionie.

Imprezy cykliczne 
 Dni Białej Podlaskiej
 Pożegnanie wakacji
 Podlasie Jazz Festival
 Biała Blues Festival
 Art Of Fun Festival
 Bialskie Dni Fantastyki
 Jarmark Św. Michała

Media

Telewizja 
 Telewizja Wschód – kanał dostępny w ramach telewizji kablowej Vectra
 PulsMiasta.tv – lokalna telewizja internetowa
 Interwizja – telewizja internetowa
 TVP3 Lublin – regionalny kanał Telewizji Polskiej z Lublina, dostępny w ramach telewizji kablowej Vectra oraz cyfrowej telewizji naziemnej
 Biper TV – kanał na YouTube powiązany z radiobiper.info – największa ilość filmów z regionu

Radio 
 Radio Lublin 93,1 FM – lubelska rozgłośnia regionalna należąca do Polskiego Radia.
 Katolickie Radio Podlasie 101,7 FM – podlaska regionalna stacja radiowa o charakterze religijnym nadająca z Siedlec.

W 2008 roku KRRiT ogłosiła konkurs na częstotliwość 99,2 MHz w Białej Podlaskiej. Miała zostać tu uruchomiona lokalna stacja radiowa dla mieszkańców Białej Podlaskiej i okolic. O częstotliwość ubiegały się takie stacje jak: Radio ESKA, RMF Maxxx, Radio Złote Przeboje swoją stację chciało też uruchomić Słowo Podlasia i „Radio Biper”. Ostatecznie koncesję przydzielono Białoruskiemu Radiu Racja z Białegostoku, które swój program adresuje do ludności białoruskiej. Stacja ruszyła jesienią 2009. Mieszkańcy Białej Podlaskiej, a także osoby z samorządu protestowały przeciwko udzieleniu koncesji białoruskiej stacji, nie wpłynęło to jednak na decyzję KRRiT.

W marcu 2019 roku w zasobach wolnych częstotliwości KRRiT pojawiła się częstotliwość 95,8 MHz dla Białej Podlaskiej o mocy 0,5 kW. Jesienią 2019 roku KRRiT rozpisała na nią konkurs – częstotliwości z puli Biała Podlaska, Bielsk Podlaski, Lublin, Sokółka, Siemiatycze zostaną przekazane stacji społeczno-religijnej. Stacją, która będzie nadawać m.in. na 95,8 MHz w Białej Podlaskiej będzie białostockie prawosławne Radio Orthodoxia, nadające swój program codziennie przez 5 godzin (od 16:00 do 21:00).

Prasa 
 Dziennik Wschodni, oddział w Białej Podlaskiej (nakład 26 000)
 Słowo Podlasia, Grupa Wydawnicza „Słowo” Sp. z o.o. (nakład 27 500)
 Tygodnik Podlaski Wydawca: Apella (nakład 30 000)
 Wspólnota Bialska (nakład nieznany)
 Kurier Bialski (pojawiające się w okresach przedwyborczych bezpłatne czasopismo)
 Affish – bezpłatny dwutygodnik ogłoszeniowy (nakład 30 000)
 Ogłoszeniowa
 Życie Bialskie

Internet 
 bialskieforum.pl – Bialski Portal Informacyjny
 bp24.pl – codzienne informacje z miasta i okolic
 slowopodlasia.pl – najstarszy istniejący portal informacyjny powiązany z tygodnikiem Słowo Podlasia
 tygodnikpodlaski.pl – podlaski portal informacyjny powiązany z tygodnikiem Tygodnik Podlaski
 radiobiper.info – powiatowy i miejski portal informacyjny
 podlasie24.pl – podlaski portal informacyjny powiązany z Katolickim Radiem Podlasie
 bialapodlaska.pl – internetowy serwis Urzędu Miasta Biała Podlaska
 dziennikwschodni.pl – lubelski serwis informacyjny
 bialapodlaska.naszemiasto.pl – część dużego portalu naszemiasto.pl zawierająca informacje z miasta
 OgloszeniaBiala.pl – internetowy serwis ogłoszeniowy Białej Podlaskiej i okolic
 pulsmiasta.tv – wiadomości z miasta i regionu
 biala.podlaska.pl – katalog firm z Białej Podlaskiej, ogłoszenia lokalne
 interwizja.edu.pl – informacje z miasta i regionu
 podlasiesiedzieje.pl – serwis informacyjny poświęcony szczególnie kulturze, edukacji i sportowi
 biala-info.pl – serwis informacyjny

Filmy realizowane w Białej Podlaskiej 
 Smoleńsk – reż. Antoni Krauze; premiera 2016
 To nie koniec świata (serial telewizyjny) – reż. Łukasz Jaworski; od 8 września 2013 do 29 maja 2014 na antenie telewizji Polsat

Edukacja 
W Białej Podlaskiej działa 11 przedszkoli samorządowych (w tym jedno integracyjne), 9 szkół podstawowych (w tym jedna z oddziałami integracyjnymi i jedna niepubliczna), 8 gimnazjów (w tym jedno katolickie, jedno integracyjne i jedno specjalne).

Szkoły podstawowe 
 Szkoła Podstawowa nr 1 im. ks. Stanisława Brzóski
 Szkoła Podstawowa nr 2 im. Bohaterskich Lotników Podlasia
 Szkoła Podstawowa nr 3 im. Marii Konopnickiej
 Szkoła Podstawowa nr 4 im. Kornela Makuszyńskiego
 Szkoła Podstawowa nr 5 im. Jana Kochanowskiego
 Szkoła Podstawowa nr 6 im. Adama Mickiewicza
 Społeczna Szkoła Podstawowa im. Henryka Sienkiewicza
 Szkoła Podstawowa nr 9 im. Świętej Jadwigi Królowej
 Społeczna Szkoła Podstawowa o Profilu Katolickim
 Szkoła Podstawowa Specjalna
 Niepubliczna Szkoła Podstawowa im. Janusza Korczaka

Gimnazja (nieistniejące) 
 Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Komisji Edukacji Narodowej (już nieistniejące)
 Publiczne Gimnazjum nr 2 im. Mikołaja Kopernika
 Publiczne Gimnazjum nr 3 im. Emilii Plater
 Publiczne Gimnazjum nr 4 im. Marszałka Józefa Piłsudskiego
 Publiczne Gimnazjum nr 5 im. Adama Mickiewicza
 Publiczne Gimnazjum nr 6 im. Jana Pawła II
 Katolickie Gimnazjum im. Cypriana Kamila Norwida
 Gimnazjum Rzemieślnicze
 Gimnazjum Specjalne

Szkoły średnie 

 I Liceum Ogólnokształcące im. Józefa Ignacego Kraszewskiego w Zespole Szkół Ogólnokształcących
 II Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Plater w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 3
 III Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 2
 IV Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica
 Akademickie Liceum Ogólnokształcące Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II
 Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida
 Zespół Szkół Zawodowych nr 1 im. Komisji Edukacji Narodowej, obejmujący:
 Technikum Nr 1
 Branżowa Szkoła I Stopnia nr 1
 Zespół Szkół Zawodowych nr 2 im. Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury, obejmujący:
 Technikum nr 2
 Branżowa Szkoła I Stopnia nr 2
 Szkoła Policealna
 Branżowa Szkoła I Stopnia nr 3 im. K. K. Baczyńskiego
 Branżowa Szkoła Rzemieślnicza I Stopnia
 Rzemieślnicze Technikum z Oddziałami Integracyjnymi

Szkoły policealne 
 Medyczne Studium Zawodowe im. Danuty Siedzikówny ps. „Inka”

Szkoły wyższe 
 Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie, Filia w Białej Podlaskiej
 Akademia Bialska Nauk Stosowanych im. Jana Pawła II
 Kolegium Licencjackie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Białej Podlaskiej (nieistniejące)
 Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu, Wydział Transportu i Elektrotechniki

Szkoły artystyczne 
 Zespół Szkół Muzycznych I i II stopnia im. Fryderyka Chopina

Administracja

Urzędy i instytucje

Urzędy 
 Urząd Miasta Biała Podlaska
 Urząd Gminy Biała Podlaska
 Starostwo Powiatowe
 Powiatowy Urząd Pracy
 Urząd Skarbowy
 Urząd Kontroli Skarbowej
 Urząd Stanu Cywilnego
 Izba Celna
 Urząd Celny
 Delegatura Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego
 Filia Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego
 Filia Wojewódzkiego Urzędu Pracy
 Oddział Urzędu Statystycznego
 Filia Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego
 Konsulat Republiki Białoruś w Białej Podlaskiej

Bezpieczeństwo i sądy 
 Sąd Rejonowy
 Komornik Sądu Rejonowego
 Prokuratura Rejonowa
 Komenda Miejska Policji
 Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej
 Placówka Straży Granicznej
 Straż Miejska
 Zakład Karny

Podział administracyjny

Dzielnice 
 Białka
 Błonie
 Kołychawa
 Łuski
 Pieńki
 Serbinów
 Sielczyk
 Sidorki
 Śródmieście
 Wola

Osiedla 

 Bagonica (ul. Terebelska, za obwodnicą)
 Kolonia Francuska (ul. Francuska i poboczne, tylko za obwodnicą)
 os. Tysiąclecia (bloki BSM „Zgoda”)
 os. Biawena (bloki w pobliżu PSW i stacji kolejowej Biała Podlaska Rozrządowa)
 os. Centrum (tylko bloki BSM „Zgoda”)
 os. Francuskie (między ul. Polną a ul. Żeromskiego, od al. JP II do ul. Podmiejskiej i ul. Madler)
 os. Grzybowa (między ulicami: Lubelską, Graniczną, Jodłową, Świerkową i Sokulską)
 os. Jagiellońskie (bloki BSM „Zgoda”, zalicza się do tego też tereny między szpitalem a obwodnicą do Janowskiej)
 os. Kopernika (N-S: od ul. Warszawskiej do ul. Akademickiej, E-W: od ul. Artyleryjskiej po rubieże, na zachód od ul. Pokoju; zarówno bloki BSM „Zgoda”, jak i niska zabudowa, z AWF-em)
 os. Kosynierów (E-W: od ul. Polnej do ul. Północnej, N-S: od ul. Brzeskiej po rubieże, na wysokość ul. Madler)
 Osiedle Młodych (bloki BSM „Zgoda”, WAM, ZGL)
 os. Na Skarpie (szeregowce, bloki oraz niska zabudowa między ul. Łukaszyńską a skarpą nad Krzną)
 os. Parkowe (bloki BSM „Zgoda” w pobliżu parku „Zofilas”)
 os. Podmiejskie (bloki w pobliżu ulic Podmiejskiej, Janowskiej i obwodnicy)
 os. Piastowskie (bloki BSM „Zgoda”, pomiędzy ulicami Warszawską, Spółdzielczą i Artyleryjską)
 os. Pieńki (na zachód od ulic Jodłowej i Świerkowej)
 os. Rataja (zwarto zabudowane szeregowce, N-S: od ul. Podmiejskiej do obwodnicy, W-E: od ul. Żeromskiego po wschodnią krawędź zabudowy)
 os. Sitnickie (niska zabudowa pomiędzy ulicami Sworską, Glinki, Królowej Jadwigi, Radziwiłłowską a obwodnicą)
 os. Glinki (niska zabudowa pomiędzy ulicami Sworską, Glinki, Akademicką a obwodnicą)
 os. Sławacińskie (niska zabudowa pomiędzy ul. Warszawską, Parkiem Radziwiłłowskim, doliną Krzny do granicy miasta ze Starym Sławacinkiem)
 os. Słoneczne Wzgórze (zwarta zabudowa osiedla domków jednorodzinnych, pomiędzy linią kolejową, ul. Daleką, doliną Krzny do granicy miasta z Porosiukami)
 os. Wola (bloki, zwłaszcza kolejowe, oraz niska zabudowa, N-S: od ul. Sidorskiej do linii kolejowej, E-W: od al. J.P. II do ul. Łomaskiej)
 os. Za Torami (zwarta zabudowa osiedla domków jednorodzinnych, pomiędzy linią kolejową, ul. Lubelską, ul. Żwirki i Wigury i terenami d. JW 5058)
 os. Żwirki i Wigury (bardziej rozproszona niska zabudowa, pomiędzy ulicami Graniczną, Lubelską, Żwirki i Wigury i terenami d. JW 5058)

Struktura Urzędu Miasta 

Prezydent miasta
 Michał Litwiniuk
I zastępca prezydenta
 Maciej Buczyński
II zastępca prezydenta
 –

Rada miasta

Bezpieczeństwo

Monitoring 
Na terenie Białej Podlaskiej działa miejski system monitoringu. Obecnie jest to 10 kamer zlokalizowanych w śródmieściu. System ten będzie rozbudowywany, za jego obsługę odpowiada Straż Miejska.

Ochrona zdrowia 
Na terenie miasta działa Wojewódzki Szpital Specjalistyczny oraz 10 przychodni podstawowej opieki zdrowotnej. Poza tym na terenie miasta działa ambulatorium MSWiA, prywatne przychodnie oraz 26 aptek.

Służby mundurowe 

Na terenie miasta znajduje się Komenda Miejska Policji, z siedzibą przy placu Wojska Polskiego 23. Miasto posiada także swoją straż miejską. Od 1898 przy ul. Prostej 33 w centrum miasta funkcjonuje Zakład Karny, w którym aktualnie pracuje ponad 100 funkcjonariuszy Służby Więziennej.

Za bezpieczeństwo pożarowe odpowiada Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej znajdująca się przy ul. Sidorskiej 93.

Przy ul. Dokudowskiej 19 znajduje się Placówka Straży Granicznej, a w niej Strzeżony Ośrodek dla Cudzoziemców prowadzony przez Nadbużański Oddział Straży Granicznej.

Przy ul. Celników Polskich 21 znajduje się Izba Celna w Białej Podlaskiej. Obszar działania Izby Celnej to teren województwa lubelskiego oraz najdłuższy odcinek lądowej granicy Unii Europejskiej. Pod Izbę Celną w Białej Podlaskiej podlegają trzy Urzędy Celne w Białej Podlaskiej, Lublinie i Zamościu. Jest to jedna z największych Izb Celnych w Polsce (zatrudnia ok. 1800 funkcjonariuszy).

Odbiór stacji RTV

Nadajniki znajdujące się w Białej Podlaskiej 
Biała posiada trzy stacje nadawcze, z których prowadzone są emisje radiowe i telewizyjne:
 RTON Biała Podlaska przy ulicy Warszawskiej
 RON Biała Podlaska przy al. Solidarności
 TON Biała Podlaska – nadajnik znajdujący się na budynku Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego

Inne nadajniki obsługujące miasto 
Najważniejszym nadajnikiem obsługującym miasto Biała Podlaska jest RTCN Łosice w Chotyczach znajdujące się ok. 30 kilometrów od miasta. Siła i jakość sygnału w mieście są bardzo dobre. Obiekt można obserwować z północnej części miasta.

Wspólnoty wyznaniowe

Katolicyzm

Kościół rzymskokatolicki 
 dekanat Biała Podlaska – Północ:
 parafia św. Anny (kościół św. Anny)
 parafia bł. Honorata Koźmińskiego (kościół bł. Honorata Koźmińskiego)
 parafia św. Michała Archanioła
 parafia Narodzenia NMP (kościół Narodzenia NMP, kościół św. Antoniego)
 dekanat Biała Podlaska – Południe:
 parafia Wniebowzięcia NMP
 parafia Chrystusa Miłosiernego
 Dekanat Sił Powietrznych Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego:
 parafia wojskowa św. Kazimierza Królewicza

Prawosławie

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny 
 Dekanat Biała Podlaska diecezji lubelsko-chełmskiej:
 parafia Świętych Cyryla i Metodego (cerkiew Świętych Cyryla i Metodego)
 parafia św. Męczennika Serafina (Ostroumowa) (cerkiew św. Marka)
 Prawosławny Ordynariat Wojska Polskiego:
 parafia św. Marka (cerkiew św. Marka)

Protestantyzm

Kościół Chrystusowy w RP 
 Kościół Chrystusowy „Zbawienie w Jezusie”

Kościół Chrześcijan Baptystów w RP 
 placówka misyjna w Białej Podlaskiej

Restoracjonizm

Świadkowie Jehowy 
 zbór Biała Podlaska–Południe (w tym grupa rosyjskojęzyczna)
 zbór Biała Podlaska–Północ (Sala Królestwa ul. Narutowicza 99).

Sport i rekreacja 

Ze względu na znajdujący się w mieście Zamiejscowy Wydział Wychowania Fizycznego sport odgrywa ważną rolę w życiu miasta.

Sekcje i kluby 
 AZS-AWF Biała Podlaska – piłka ręczna, koszykówka, lekkoatletyka, gimnastyka, pływanie, siatkówka, podnoszenie ciężarów
 MKS PODLASIE Biała Podlaska – piłka nożna mężczyzn
 AZS PSW Biała Podlaska – piłka nożna kobiet, piłka ręczna mężczyzn
 Bialskopodlaski Klub Jeździecki – jeździectwo
 UKS TOP-54 – piłka nożna chłopców, piłka ręczna, korfball, cheerleaders, bilard
 UKS Piątka plus – piłka ręczna dziewczyn i chłopców, bilard
 UKS Jagiellończyk – piłka nożna, lekka atletyka, gimnastyka, siatkówka dziewcząt
 UKS Orlik-2 – koszykówka dziewcząt, piłka nożna chłopców
 UKS Serbinów (siatkówka mężczyzn)
 SKS Szóstka (siatkówka kobiet)
 UKS Olimpia – koszykówka, taekwon-do, piłka nożna
 UKS Kraszak – piłka ręczna chłopców, koszykówka
 UKS TATAMI – sekcja judo
 Międzyszkolny Klub Sportowy ŻAK – lekka atletyka, pływanie, akrobatyka sportowa, taekwon-do
 Klub Żeglarski Biała Podlaska – żeglarstwo śródlądowe i morskie, szkolenia na stopnie żeglarskie
 Bialski Klub Sportowy GEM – tenis ziemny
 Klub Sportowy Zakład Karny – siatkówka mężczyzn
 Bialski Klub Karate Kyokushin – sztuki walki (karate kyokushin i boks tajski)
 Klub Sportowy Wushu – sztuki walki
 WOPR Biała Podlaska
 Automobilklub bialskopodlaski
 Bialski Klub Rowerowy – turystyka rowerowa, organizacja wycieczek i imprez rowerowych
 Bialskie Stowarzyszenie Koszykówki „KADET” – koszykówka chłopców i dziewcząt
 Dziki Wschód Biala Podlaska – MMA
 Klub Sportowy Kontra Biała Podlaska – taniec dla dzieci, młodzieży i dorosłych

Kluby nieistniejące 
 Polonez Biała Podlaska – piłka nożna mężczyzn, powstały w 1986 roku i działał do 2003 roku
 Wola Biała Podlaska – piłka nożna mężczyzn

Obiekty sportowe 
Miasto dysponuje wyjątkowo rozwiniętą bazą sportową, m.in.:
 4 stadionami sportowymi
 2 basenami
 kortami tenisowymi
 lodowiskiem
Swoje obiekty udostępnia również bialskiej AWF i miejscowe szkoły.

Rekreacja i wypoczynek 
W mieście miejscami rekreacyjnymi i wypoczynkowymi są m.in.:
 Zespół pałacowo-parkowy Radziwiłłów
 parki
 Plac Wolności znajdujący się w centrum miasta
 ścieżki rowerowe

Mecenasi i fundatorzy miasta 

 Aleksander Ludwik Radziwiłł
 Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa
 Anna z Sanguszków Radziwiłłowa
 Hieronim Florian Radziwiłł
 Karol Radziwiłł Panie Kochanku

Miasta partnerskie

Zobacz też 
 34 Pułk Piechoty
 Lotnisko Biała Podlaska
 Bialska Kolej Dojazdowa
 Podlaska Wytwórnia Samolotów
 Synagoga w Białej Podlaskiej
 Stary cmentarz żydowski w Białej Podlaskiej
 Nowy cmentarz żydowski w Białej Podlaskiej
 MKS Podlasie Biała Podlaska
 Zakład Karny w Białej Podlaskiej
 Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 Urząd Miasta w Białej Podlaskiej
 Historia Żydów w Białej Podlaskiej na portalu Wirtualny Sztetl
 

 
Miasta magnackie I Rzeczypospolitej (województwo brzeskolitewskie)
Miasta na prawach powiatu
Miasta prywatne Królestwa Kongresowego (województwo podlaskie)
Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku
Miasta w województwie lubelskim
Prywatne miasta Radziwiłłów herbu Trąby