alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Węglowodory

Węglowodory – organiczne związki chemiczne zawierające w swojej strukturze wyłącznie atomy węgla i wodoru. Wszystkie one składają się z podstawowego szkieletu węglowego (powiązanych z sobą atomów węgla) i przyłączonych do tego szkieletu atomów wodoru. Nie mylić z samym węglem, który nie jest węglowodorem.

Węglowodory są podstawowym składnikiem ropy naftowej, która stanowi ich podstawowe źródło w przemyśle. Innym źródłem węglowodorów są procesy tzw. suchej destylacji drewna i zgazowywania węgla. Oprócz tego węglowodory o złożonej budowie pełnią rozmaite role w organizmach żywych (np. karotenoidy).

Węglowodory ze względu na występowanie wiązań wielokrotnych węgiel-węgiel dzieli się na:
 nasycone, zwane inaczej alkanami, w których występują jedynie wiązania pojedyncze
 węglowodory nienasycone, zawierająca wiązania wielokrotne węgiel-węgiel, w tym:
 alkeny (olefiny) – zawierające jedno wiązanie podwójne (np. etylen)
 alkiny – w których występują wiązania potrójne węgiel-węgiel (np. acetylen)
Ponadto znanych jest wiele typów węglowodorów zawierających więcej niż jedno wiązanie nienasycone, np.:
 dieny – zawierające dwa wiązania podwójne, wśród których można dodatkowo wyróżnić:
 alleny – w których występują skumulowane układy wiązań podwójnych (C=C=C) (np. 1,2-butadien)
 dieny sprzężone – w których występują dwa wiązania podwójne przedzielone jednym pojedynczym: (C=C−C=C) (np. 1,3-butadien)
 polieny – w których występuje więcej niż dwa wiązania podwójne.
 węglowodory aromatyczne – w których występują struktury pierścieniowe ze specyficznie sprzężonymi układami wiązań podwójnych (np. benzen).

Inny podział węglowodorów wynika z topologii ich łańcuchów:
 liniowe – w których występują ściśle liniowe łańcuchy węglowe – np. n-oktan
 rozgałęzione – w których występują boczne odgałęzienia w łańcuchu – np. izooktan, izopren
 cykliczne – w których występują pierścienie węglowe – np. cykloheksan
 policykliczne – w których występują dwa lub więcej pierścieni cyklicznych, w których część atomów węgla jest "współdzielona" np. nasycona dekalina lub aromatyczny naftalen
 bi- i więcej cykliczne – w których występują dwa lub więcej "przeplatających" się układów pierścieniowych, np. adamantan
 mieszane – w których występują różne kombinacje układów cyklicznych, liniowych i rozgałęzionych – np. karoteny lub cholesterol.

Zobacz też 
 paliwa kopalne
 nieodnawialne źródła energii

Przypisy 

 
Składniki smogu
Wielozadaniowość

Wielozadaniowość – cecha systemu operacyjnego umożliwiająca równoczesne wykonywanie więcej niż jednego procesu (programu). Zwykle za poprawną realizację wielozadaniowości odpowiedzialne jest jądro systemu operacyjnego.

Implementacja 
Wielozadaniowość zapewniona jest między innymi przez planistę, czyli część systemu operacyjnego realizującą algorytm szeregowania zadań w kolejce do przyznania czasu przetwarzania na procesorze.

Równoczesność realizowania wielozadaniowości jest pozorna, gdy system komputerowy ma dostępnych mniej wątków sprzętowych niż procesów (programów) wykonywanych jednocześnie. Wówczas dla uzyskania wrażenia wykonywania wielu zadań w tym samym czasie, konieczne staje się zastosowanie mechanizmu podziału czasu, którego działanie polega na przydzielaniu każdemu procesowi określonego przedziału czasowego, w którym może być on przetwarzany przez wątek sprzętowy (procesor).

Systemy wielozadaniowe można podzielić na oferujące i nie oferujące wywłaszczanie. W systemach z wywłaszczaniem może nastąpić przerwanie wykonywania procesu, czyli niejako „odebranie” mu procesora, i przekazanie sterowania do planisty. Pełne wywłaszczanie zapewniają tylko mechanizmy sprzętowe działające niezależnie od oprogramowania (np. dołączanie wywłaszczania do procedury obsługi przerwania zegarowego). W systemach bez wywłaszczania procesy powinny same dbać o sprawiedliwy podział czasu, co często uzyskuje się pośrednio – proces dokonując wywołania systemowego oddaje sterowanie procesowi jądra lub jednemu z procesów systemowych i w ten sposób „zrzeka” się procesora. Program niewykonywany pozostaje „w uśpieniu” do momentu, gdy znów zostanie mu przydzielony czas procesora.

Systemy 
Systemami wielozadaniowymi są:

 AmigaOS (zadania pracują z uprawnieniami systemu operacyjnego, więc mogą zatrzymać wywłaszczenie),
 Amoeba,
 AtheOS,
 BeOS,
 Mac OS i jego następca OS X,
 Atari TOS (bez wywłaszczania i ograniczony do tzw. akcesoriów; maksymalnie sześć)
 MagiC,
 FreeMiNT,
 OS/2,
 ReactOS,
 Syllable,
 SkyOS,
 Symbian,
 Bada OS,
 systemy z rodziny Uniksów (np. GNU/Linux),
 systemy z rodziny Microsoft Windows (np. Windows 7),
 MorphOS,
 AROS.

Nie są nimi natomiast np.:
 CP/M,
 DOS (może być uruchmiony więcej niż jeden proces, ale tylko jeden będzie wykonywany).

Zobacz też 
 dzielenie czasu
 wielowątkowość
 wywłaszczenie

Budowa systemu operacyjnego
Wielowątkowość

Wielowątkowość () – cecha systemu operacyjnego, dzięki której w ramach jednego procesu może być wykonywanych kilka zadań nazywanych wątkami. Nowe zadania to kolejne ciągi instrukcji realizowane do pewnego stopnia niezależnie. Wszystkie wątki (zadania) w ramach tego samego procesu współdzielą tą samą wirtualną przestrzeń adresową zawierającą kod programu i jego dane.

Wielowątkowość może także odnosić się do samych procesorów. W takim przypadku oznacza ona możliwość jednoczesnego wykonywania wielu wątków w sposób sprzętowy na pojedynczej jednostce wykonawczej – rdzeniu fizycznym (ang. core). Wielowątkowość w procesorach możliwa jest do zrealizowania dzięki temu, że w danym momencie nie wszystkie części rdzenia są w jednakowym stopniu wykorzystywane przez pojedynczy wątek (ciąg instrukcji, zadanie). Nieaktywne części rdzenia mogą w tym samym czasie wykonywać inny wątek, zwiększając efektywność wykorzystania całego procesora, a tym samym jego wydajność. W zależności od rodzaju technik zastosowanych do obsługi dodatkowych wątków sprzętowych spotyka się od 2 (najczęściej) do nawet 8 wątków realizowanych sprzętowo na pojedynczym rdzeniu fizycznym procesora. Każdy taki wątek realizowany sprzętowo nazywany jest rdzeniem wirtualnym.

Cechy wielowątkowości 
 wszystkie wątki wykonują się w ramach tylko jednego programu (procesu) – innymi słowy jeden proces posiada wiele instancji wykonawczych (wątków)
 wątki zostały wprowadzone, aby umożliwić przetwarzanie współbieżne, np. gdy zachodzi potrzeba wykonania wielu zadań jednocześnie. Może się to wiązać również ze zwiększeniem wydajności przetwarzania o ile istnieją odpowiednie zasoby sprzętowe (co najmniej wiele procesorów jednordzeniowych lub pojedynczy procesor wielordzeniowy). Należy jednak pamiętać, iż zastosowanie wątków może obniżyć wydajność, ponieważ najczęściej wymagane jest przy tym wprowadzenie odpowiednich mechanizmów synchronizacji, takich jak np. semafory;
 wszystkie wątki danego procesu współdzielą tę samą wirtualną przestrzeń adresową (mają dostęp do tych samych „egzemplarzy” zmiennych, obiektów i struktur) i korzystają z tych samych zasobów systemowych;
 komunikacja między wątkami w odróżnieniu od procesów jest bardzo łatwa do wykonania – w przypadku wątków wystarczy odwoływać się do tych samych zmiennych i obiektów – komunikacja między procesami wymaga zastosowania mechanizmów IPC (ang. InterProcess Communication);
 współdzielenie wirtualnej przestrzeni adresowej niesie zagrożenie – jeden „wadliwy” wątek może zagrozić wykonaniu całego procesu (programu);
 każdy wielowątkowy system operacyjny zapewnia specyficzne metody synchronizacji wątków, które z wyżej wymienionych przyczyn muszą być bezwzględnie zaimplementowane.

Wielowątkowe systemy operacyjne to m.in. Windows 95, Windows NT i ich następcy, BeOS, Unix i systemy bazujące na jądrze Linux.

Zobacz też 
 wielozadaniowość
 Hyper-Threading
 POSIX Threads

Budowa systemu operacyjnego
Procesory
Programowanie równoległe
Wątek

wątek (architektura) – sposób ułożenia cegieł lub kamieni w murze; wiązanie
 wątek (informatyka) – wydzielony fragment wykonywanego programu
 wątek (grupy dyskusyjne) – grupa wiadomości na jeden temat
 wątek (literatura)
 wątek tkacki – element struktury tkaniny
 ciąg logiczny myśli, rozmowy
Witaminy

Witaminy – grupa organicznych związków chemicznych o różnorodnej budowie, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania żywego organizmu. Mogą być pochodzenia naturalnego lub otrzymywane syntetycznie. Witaminy są egzogenne (organizm ich nie syntezuje lub nie syntetyzuje ich wystarczająco), w związku z czym muszą być dostarczane z pokarmem (najczęściej w postaci prowitamin). Przeciwne działanie do witamin wykazują antywitaminy.

Brak (lub znaczny niedobór) określonej witaminy w organizmie to awitaminoza, niedobór – hipowitaminoza, zaś nadmiar – hiperwitaminoza.

Pierwsza odkryta witamina (B1) została wydzielona przez polskiego biochemika Kazimierza Funka w 1913 roku. Wprowadził on również nazwę tej grupy związków (łac. vīta – ‘życie’ i amina – witamina B1 zawierała grupę aminową).

Ze względu na rozpuszczalność dzielą się na witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (witaminy A, D, E i K) i rozpuszczalne w wodzie (witaminy B i C).

Rola witamin w organizmie człowieka

Zobacz też 

 witaminy B
 biologiczne znaczenie pierwiastków

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Tabela witamin i kalorii Departamentu Rolnictwa USA 

Polskie odkrycia
Wimpel

Wimpel – proporzec klubowy, znak okrętowy w postaci małej trójkątnej lub prostokątnej flagi o barwach klubowych, noszony na topie masztu, oznacza przynależność jednostki pływającej do danego klubu sportowego, a także służy jako wskaźnik kierunku wiatru – wtedy może być w postaci miniaturowego rękawa.

Współcześnie wimpel używany jest nie tylko na jednostkach pływających, ale też na np. motocyklach.

Bibliografia 
 

Wyposażenie jachtu i osprzęt
Wiązanie peptydowe

Wiązanie peptydowe – umowna nazwa wiązania amidowego występującego między aminokwasami peptydów i białek. Wiązanie peptydowe łączy grupę α-aminową jednego aminokwasu z grupą α-karboksylową drugiego aminokwasu. 

Występuje ono w dwóch formach izomerycznych: cis i trans. W wiązaniu peptydowym wyróżnić można dwie formy mezomeryczne (rezonansowe), nadające wiązaniu węgiel-azot częściowy charakter wiązania podwójnego. Efekt ten wzmacnia siłę wiązania oraz silnie hamuje rotację wokół wiązania C-N, dzięki czemu wiązanie jest płaskie. Możliwa natomiast jest rotacja wokół wiązań z grupami bocznymi.

Aminokwasy połączone wiązaniami peptydowymi tworzą oligopeptydy (umownie, do 10 reszt aminokwasowych), polipeptydy (do 100 reszt) oraz białka (powyżej 100 reszt).

Najczęściej obiema cząsteczkami są α-aminokwasy naturalne. Polimery naturalne powstałe z połączenia aminokwasów wiązaniami peptydowymi to białka. Wiązania peptydowe występują też w polimerach syntetycznych zwanych poliamidami, w tym przypadku jednak identyczne chemicznie wiązania są nazywane wiązaniami amidowymi.

Wiązanie peptydowe tworzą też często łańcuchy boczne aminokwasów w białkach, takich jak lizyna, z cząsteczkami przyłączonymi do białka (koenzymami).

Wiązania chemiczne
Biochemia
Wino musujące

Wino musujące – rodzaj wina o znacznym nasyceniu dwutlenkiem węgla. W przeciwieństwie do klasycznych win, powstający w procesie fermentacji dwutlenek węgla nie uchodzi swobodnie, ale jest zatrzymywany w butelce bądź zbiorniku. Dwutlenek węgla może też być dodawany sztucznie. Najbardziej znanym rodzajem wina musującego jest szampan. Proces produkcji wina metodą szampańską opisał i przedstawił na sesji Royal Society w 1662 Christopher Merret, choć tradycja francuska przypisuje wynalazek wina musującego w latach 90. XVII wieku mnichowi znanemu jako Dom Pérignon.

W zależności od ilości piany rozróżnia się wino musujące, półmusujące (we Włoszech: frizzante) i lekko musujące (we Francji: pétillant, we Włoszech: frizzantino).

Wino musujące należy podawać w temperaturze 4,5-7 °C

Definicje prawne 
 Zgodnie z Dyrektywą Rady 92/83/EWG z dnia 19 października 1992 roku w sprawie harmonizacji struktur podatku akcyzowego od alkoholu i napojów alkoholowych, wino musujące to wszystkie produkty odpowiadające kodom CN 220410, 22042110, 22042910 oraz 2205, które znajdują się w butelkach zaopatrzonych w korek w kształcie grzybka, umocowany za pomocą węzłów lub spinek albo cechują się nadciśnieniem wynoszącym co najmniej trzy bary, spowodowanym obecnością dwutlenku węgla w roztworze oraz mają rzeczywistą zawartość alkoholu przekraczającą 1,2% obj., lecz nie przekraczającą 15% obj., pod warunkiem że cały alkohol zawarty w gotowym produkcie pochodzi wyłącznie z procesu fermentacji.

 Zgodnie z pierwszą polską urzędową definicją, zawartą w Rozporządzeniu Ministra Skarbu i Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 24 listopada 1921 r. () za wina musujące uważane były wina gronowe, wina owocowe (wina z owoców i jagód), napoje zawierające wino gronowe lub owocowe o zawartości alkoholu ponad jeden (1%) procent objętości z których przy otwarciu flaszki uchodzi burząc się kwas węglowy.

Wybrane rodzaje win musujących 
 asti spumante (Włochy)
 burnarj (Andaluzja)
 cava (Katalonia)
 crémant de bourgougne (Burgundia) i crémant d'alsace (Alzacja)
 franciacorta (Włochy)
 lambrusco (Włochy)
 prosecco (Włochy)
 Russkoje Igristoje (Rosja)
 Saumur AOC (Dolina Loary)
 sekt (Niemcy)
 Sparkling Shiraz (Australia)
 szampan

Zobacz też 
 kapsel wina musującego

Przypisy

Bibliografia 
 

Enologia
Wielobieżność

Wielobieżność (ang. reentrancy) – jest to cecha funkcji. Funkcja jest określana jako wielobieżna jeżeli wykonywanie jej może zostać przerwane (poprzez przerwanie lub wywołanie innej funkcji wewnątrz ciała funkcji), a potem może ona zostać (bezpiecznie) ponownie wywołana zanim poprzednie wywołanie zostanie zakończone. Po zakończeniu drugiego wywołania, można wrócić do przerwanego wywołania, a wykonywanie go może bezpiecznie kontynuować. Funkcje wielobieżne można więc wywoływać rekurencyjnie.

Przypisy 

Budowa systemu operacyjnego
Wewnątrzszkolny system oceniania

Wewnątrzszkolny system oceniania (WSO) – przepisy prawa szkolnego stanowiące część statutu szkoły i określające zasady organizacji oceniania uczniów danej szkoły. Szkoła decyduje, jak ocenia osiągnięcia uczniów, co ocenia, kiedy oraz w jaki sposób rejestrowane będą te osiągnięcia. Do decyzji szkoły należy również sposób i częstotliwość informowania uczniów i rodziców o osiągnięciach, a także sposób poprawiania ocen. Oceny roczne, które umieszczane są na świadectwach promocyjnych oraz ukończenia szkoły, wystawiane są według obowiązującej we wszystkich polskich szkołach skali 1 - 6.

Zobacz też 
 szkolna skala ocen

Oświata
Wieprzec (województwo małopolskie)

Wieprzec – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie suskim, w gminie Maków Podhalański. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa bielskiego. Położona jest w Beskidzie Makowskim, w dolinie potoku o tej samej nazwie.

Części wsi

Historia 
Wieś została założona na przełomie XVI/XVII wieku w ramach akcji osadniczej starostwa lanckorońskiego. Pierwsze wzmianki pochodzą jednak dopiero z końca XVII wieku. Do początku XIX wieku należała do parafii makowskiej, później do osieleckiej. Od 1998 wraz z sąsiednią Kojszówką tworzy odrębną parafię pw. Matki Bożej Częstochowskiej.

Turystyka 
 przydrożne kapliczki (najstarsza z poł. XIX w.),
 stare domy i zagrody.

Miejscowość położona w regionie atrakcyjnym pod względem przyrodniczym: otoczone lasami, oferuje czyste powietrze i wody.

Przemysł 
 drzewny (wyrób palet)

Przypisy 

Maków Podhalański (gmina)
Wsie w powiecie suskim
Wariacja

wariacja bez powtórzeń
 wariacja z powtórzeniami
 wariacja funkcjonału
 wariacja (astronomia) – nieregularność ruchu Księżyca
 wariacja (muzyka)
 wariacja (językoznawstwo)

Zobacz też 
 wariancja
 wariant
Węgiel

węgiel – pierwiastek chemiczny z grupy niemetali (symbol C, łac. carboneum)
 substancje z dużą zawartością węgla:
 węgle kopalne
 węgiel brunatny
 węgiel kamienny
 antracyt (węgiel)
 węgiel aktywny
 węgiel bitumiczny
 węgiel drzewny
 węgiel kostny
 węgiel – technika artystyczna: rysunek węglem drzewnym

Biografie encyklopedyczne 
 Danuta Węgiel (ur. 1961) – polska artystka fotograf, portrecistka, fotoreporter
 Monika Węgiel (ur. 1984) – polska aktorka teatralna i dubbingowa oraz piosenkarka
 Roksana Węgiel (ur. 2005) – polska piosenkarka

Zobacz też 
 kamień węgielny
Wenus (ujednoznacznienie)

Wenus (Wenera) – rzymska bogini piękna i miłości, popularny motyw w malarstwie i rzeźbie
 Wenus – druga według oddalenia od Słońca planeta w Układzie Słonecznym
 Wenus – polski telewizor kolorowy produkowany przez zakłady Unimor

Zobacz też 

 hotentocka Wenus – pseudonim Saartjie Baartman
 Venus
Wiciowce

Wiciowce (Flagellata) – typ protistów, posiadających wić (lub wici) jako organellum ruchu. Ich systematyka jest niespójna. Organizmy te występują we wszystkich wodach na kuli ziemskiej, a także wewnątrz organizmów roślinnych i zwierzęcych (symbionty). Większość z nich to heterotrofy, niektóre dodatkowo posiadają zdolności autotroficzne (miksotrofy). Ich ciało pokrywa pellikula (usztywniona błona komórkowa), niektóre posiadają także ścianę komórkową. Rozmnażają się bezpłciowo przez podział podłużny. Niektóre z nich są patogenne.

Zobacz też 
 świdrowiec gambijski – wiciowiec wywołujący śpiączkę afrykańską
 rzęsistek pochwowy – wiciowiec wywołujący zapalenie układu moczowo-płciowego
 ogoniastek jelitowy – wiciowiec wywołujący schorzenia przewodu pokarmowego
 euglena zielona

Bibliografia 
 

Protisty
Taksony nieścisłe i przestarzałe
Wodorki

Wodorki – związki chemiczne wodoru z innymi pierwiastkami.

Istnieją cztery rodzaje wodorków:
 wodorki typu soli, czyli związki tworzące sieci jonowe, powstają w wyniku reakcji wodoru z litowcami i berylowcami (oprócz berylu i magnezu) w podwyższonej temperaturze. Zawierają jony wodorkowe H−; w reakcji z wodą wydzielają wodór.
 przykłady: wodorek sodu – NaH, wodorek wapnia – CaH2
 wodorki metaliczne, czyli produkty syntezy wodoru z metalami bloków d i f
 wodorki kowalencyjne, czyli produkty reakcji syntezy wodoru z niemetalami, wodorki kowalencyjne mogą mieć różny charakter
 przykłady: CH4, SiH4, NH3, PH3, H2O, H2S, HF, HCl
 wodorki międzywęzłowe, czyli ciała stałe składające się z sieci krystalicznej z wbudowanymi w przestrzenie międzywęzłowe atomami wodoru. Połączenia te są niestechiometryczne.
 przykłady: PdHx

Linki zewnętrzne
Wodorotlenki

Wodorotlenki – związki chemiczne zawierające stabilny kation oraz anion wodorotlenowy OH−. Wodorotlenki mogą tworzyć zarówno kationy metali („M”) o różnej wartościowości (od I do IV), kation amonowy , jak również kationy organiczne, najczęściej czwartorzędowe związki amoniowe, np. wodorotlenek tetrametyloamoniowy (CH3)4N+OH−. Wzór ogólny wodorotlenków ma postać M(OH)x (gdzie x to liczba anionów wodorotlenkowych = wartościowości kationu). Wodorotlenki są związkami jonowymi tzn. pomiędzy kationem i anionem występuje oddziaływanie typu jon–jon.

Ze względu na właściwości kwasowo-zasadowe wodorotlenki mogą mieć charakter zasadowy lub amfoteryczny.

Przegląd wodorotlenków nieorganicznych 
 wodorotlenki metali alkalicznych (pierwsza grupa układu okresowego pierwiastków): LiOH, NaOH, KOH, RbOH, CsOH. Silne oraz bardzo silne zasady, bardzo dobrze rozpuszczalne w wodzie, aktywne chemicznie, dysocjujące na jednododatni jon (kation) metalu oraz anion OH−
 wodorotlenki metali ziem alkalicznych (druga grupa układu okresowego pierwiastków), bez amfoterycznego wodorotlenku berylu: Mg(OH)2, Ca(OH)2, Sr(OH)2, Ba(OH)2 i Ra(OH)2; dość mocne zasady, jednak niezbyt dobrze rozpuszczalne w wodzie; dysocjują na dwudodatni kation metalu oraz dwa aniony OH−.
 wodorotlenki amfoteryczne: Be(OH)2, Zn(OH)2, Pb(OH)2, Sn(OH)2, Al(OH)3, Sb(OH)3; słabo rozpuszczalne w wodzie związki amfoteryczne; W środowisku kwaśnym dysocjują na kation metalu oraz aniony OH−; w wodnym środowisku zasadowym na ogół na anion MOnn− oraz kationy H3O+.

Charakter kwasowo-zasadowy wodorotlenków jest zależny od charakteru i energii wiązania M–O (metal–tlen). Jeżeli metal ma niską elektroujemność (litowce, berylowce) to wiązanie określa się jako jonowe, wodorotlenek ma charakter zasadowy i w pełni dysocjuje na jony OH−. Jeżeli wiązanie ma charakter kowalencyjny wodorotlenek może mieć właściwości amfoteryczne z przewagą zasadowych (np. Zn(OH)2), a nawet kwasowych (np. Ti(OH)4).

Otrzymywanie wodorotlenków nieorganicznych 
 metal +  woda → wodorotlenek +  H2↑
 dotyczy szczególnie aktywnych metali (litowce, niektóre berylowce, czasem na gorąco).

 tlenek metalu + woda → wodorotlenek
 dotyczy tlenków zasadotwórczych, istnieją tlenki metali, które nie reagują z wodą m.in. to amfoteryczne tlenki glinu, żelaza, cynku.

 sól + zasada → wodorotlenek + sól↓
 reakcja zachodzi tylko jeśli w roztworze znajdzie się taka kombinacja jonów, które utworzą trudno rozpuszczalną sól i wytrącą się jako osad.

 wodorek metalu + woda → wodorotlenek + H2↑

 nadtlenek metalu + woda → wodorotlenek + H2O2

 węglik metalu + woda → wodorotlenek + węglowodór nienasycony↑
 dotyczy węglików aktywnych metali.

Przypisy
Władysław Jarocki

Władysław Jarocki (ur. 6 czerwca 1879 w Podhajczykach, pow. zborowski, zm. 7 lutego 1965 w Krakowie) – polski malarz zajmujący się głównie tematyką huculską, podhalańską i tatrzańską. Prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie.

Życiorys 
Syn Włodzimierza i Franciszki z Rogowskich. Absolwent C. K. V Gimnazjum we Lwowie. Studiował na Politechnice Lwowskiej, później w latach 1902–1906 w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz w Paryżu. Był uczniem Józefa Mehoffera i Leona Wyczółkowskiego. W latach 1921–1939 był profesorem w ASP w Krakowie.

Malował pejzaże, obrzędy ludowe i religijne, postaci w strojach regionalnych. Malował również podczas licznych podróży (Huculszczyzna od 1904 r., Kaukaz 1907, Podhale i Tatry od 1907 r., wybrzeże Bałtyku od 1922 r., Włochy itd.). Jarocki tworzył również karykatury. Zaprojektował sarkofag Jana Kasprowicza, jego obrazy znajdują się też w kościele na Harendzie. W 1928 r. do Olimpijskiego Konkursu Sztuki i Literatury na igrzyskach w Amsterdamie zgłoszono dwie jego prace – Portret własny na nartach i Portret Jerzego Żuławskiego w górach, żadnej jednak nie przyznano wyróżnienia.

Mieszkał na stałe w Krakowie, lecz do końca życia był związany z Tatrami. W 1920 r. poślubił starszą córkę Jana Kasprowicza Annę, czego skutkiem były częste wizyty w willi „Harenda” – domu Kasprowicza w Zakopanem. Duża część willi była własnością Jarockich, dlatego większość jego obrazów tam się znajduje. W willi „Harenda” czynna jest dziś galeria malarstwa Władysława Jarockiego.

Zmarł w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera RB).

Ordery i odznaczenia 
 Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (3 maja 1928)
 Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1938)
 Komandor Orderu Krzyża Orła (Estonia)
 Komandor Orderu Danebroga (Dania)
 Komandor Orderu Zasługi (Węgry)
 Komandor Orderu Korony (Belgia)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Władysław Jarocki - nie tylko Huculi i Górale, biografia artysty na portalu NiezlaSztuka.net
 Prace Jarosława Jarockiego w krakowskiej Galerii Sztuki Attis
 https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/535022 - prace Wł. Jarockiego w Muzeum Narodowym w Krakowie 

Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
Absolwenci Politechniki Lwowskiej
Ludzie związani z Tatrami
Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim
Pochowani na cmentarzu Rakowickim
Polacy odznaczeni Orderem Danebroga
Polacy odznaczeni Orderem Korony (Belgia)
Polacy odznaczeni Orderem Krzyża Orła
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry)
Polscy malarze modernizmu
Polscy podróżnicy i odkrywcy
Urodzeni w 1879
Zmarli w 1965
Wydawnictwo

Wydawnictwo może odnosić się do:
 wydawca – przedsiębiorstwo publikujące książki, czasopisma, filmy itp.
 publikacja – publikacja wydana przez wydawcę
Winfield Scott (1786–1866)

Winfield Scott (ur. 13 czerwca 1786, zm. 29 maja 1866 w West Point) – amerykański generał, bohater wojny brytyjsko-amerykańskiej (1812–1814), wódz naczelny podczas wojny amerykańsko-meksykańskiej (1846–1848), jak również później, podczas pierwszego roku wojny secesyjnej (do listopada 1861) po stronie wojsk Północy. Autor Planu Anaconda. Uważany za jednego z najlepszych dowódców w historii USA. Kładł nacisk na rozwój techniczny armii.

Życiorys 
Jego ojciec, William Scott (1747–1791), był farmerem, podczas amerykańskiej wojny o niepodległość służył w milicji Hrabstwa Dinwiddie. Matką była Ann Mason (1748–1803). Winfield Scott urodził się Laurel Branch, rodzinnej plantacji niedaleko Petersburga w Wirginii.

Bibliografia 
 Nota biograficzna na stronie ngeorgia.com 
 Marcus J. Wright, General Scott w Projekcie Gutenberga 

Generałowie Unii (wojna secesyjna)
Urodzeni w 1786
Zmarli w 1866
Węzeł (jednostka prędkości)

Węzeł (), w skrócie w., kn lub kt– jednostka prędkości równa jednej mili morskiej na godzinę:

 1 w. = 1 Mm/h = 1,852 km/h = 0,51(4) m/s.

Stosowana do określania prędkości:
 morskich jednostek pływających;
 w części państw i w ruchu międzynarodowym także statków powietrznych (samolotów, śmigłowców, szybowców, balonów);
 w meteorologii – pomocniczo do określania prędkości wiatrów i prądów morskich (zasadniczą jednostką jest m/s).

W żegludze śródlądowej używa się kilometrów na godzinę.

Pochodzenie nazwy 

W przeszłości pomiar prędkości na morzu odbywał się za pomocą linki logu (wyrzuconej za burtę boi lub kawałka drewna, który pozostaje względnie nieruchomy względem powierzchni wody; drugi koniec linki nawinięty jest na swobodnie dający się rozwijać kołowrotek ustawiony na rufie statku), na której co 47 stóp i 3 cale (= 14,4018 metra) zawiązany był węzeł. Podczas pomiaru prędkości statku jeden marynarz trzymał przesuwającą się między palcami linkę z odwijającego się kołowrotka, a drugi mierzył czas standardową żeglarską klepsydrą (czas przesypywania się piasku w takiej klepsydrze wynosił 28 sekund). Liczba węzłów zliczonych przez marynarza w tym czasie określała prędkość statku (1 zliczony węzeł = 14,4018 m/28 s, czyli 1,85166 km/h). A zatem z błędem nie większym niż wspomniane 1,85166 km/h oddawała prędkość statku względem powierzchni wody w milach morskich na godzinę.

Zobacz też 

 mila na godzinę – prędkość wyrażana w milach angielskich na godzinę
 sążeń (jednostka długości)
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI
 Skala Beauforta

Przypisy

Bibliografia 
 Peter Kemp (redaktor). The Oxford Companion to Ships and the Sea. Oxford University Press, 1976. .

Jednostki prędkości
Żegluga
Podstawowe pojęcia meteorologiczne
Wejherowie herbu Skarzyna

Wejherowie herbu Skarzyna – stary ród wywodzący się z Würzburga we Frankonii, związany silnie z historią Pomorza, gdzie wielu Weyherów piastowało od XV do XVII wieku ważne funkcje administracyjne. Najbardziej znanymi postaciami rodu byli: 

 Ernest Wejher (ok. 1517–1598), starosta pucki, wojewoda chełmiński,
 Jan Jakub Wejher (syn poprzedniego) (1580–1626), starosta pucki.
 Jakub Weiher (syn poprzedniego) (1609–1657), kasztelan chełmiński, wojewoda malborski, założył miasto Wejherowo, fundator Kalwarii Wejherowskiej.

Pisownia nazwiska 
Nazwisko w pisowni "Weyher" zatrzymali żyjący potomkowie w linii prostej i po mieczu Mikołaja Weihera, książęcego starosty Słupska. Z czasem ta pierwotna forma ewoluowała, dając najrozmaitsze pochodne: Wejher, Wejer, Weyher, Waier, czasem nawet mylnie Weicher, Weichert itp. W poniższym omówieniu użyta zostanie ta forma nazwiska, która przeważa w dokumentach różnych okresów, a więc Weiher. Należy jednak pamiętać, że polska linia Weiherów niejednokrotnie używała nazwiska Weyher dla podkreślenia swej odrębności od linii niemieckiej, zwłaszcza w czasach wojen i zaborów.

Historia najwcześniejsza 
Prasiedziba rodu znajdowała się w Würzburgu, we Frankonii (Niemcy). W 1190 r. jeden z Weiherów został pasowany na rycerza przez cesarza Fryderyka I Barbarossę. Jeden z jego potomków zawędrował na Pomorze. Był to Dietrich Weiher (Teodoryk Weiher), który w 1373 roku otrzymał od wielkiego mistrza Winricha von Kniprode lenno w postaci Łeby w ziemi lęborsko-bytowskiej, będącej w owym czasie w rękach krzyżackich. 

W okresie wojny trzynastoletniej Hans Weiher był podobno sprzymierzeńcem Krzyżaków. W drugiej połowie XV wieku, gdy ziemia lęborsko-bytowska przeszła w ręce książąt pomorskich, Weiherowie zajmowali już wiele ważnych stanowisk.

Zobacz też 
 Wejher (herb szlachecki)

Przypisy

Bibliografia 
 Stefan Ciara Kariera rodu Weiherów 1560-1657, Prace Instytutu Historycznego UW, 

!
Wezbranie

Wezbranie – wysoki stan wody w rzece, wywołany zwiększonym zasileniem koryta podczas opadów lub roztopów, spiętrzeniem wody spowodowanym zatorem lodowym lub podwyższeniem bazy drenażu w ujściowym odcinku rzeki podczas sztormu. W polskiej terminologii geograficznej wezbrania przynoszące szkody materialne i społeczne nazywa się powodziami.

Przebieg wezbrań może być krótkotrwały o znacznej intensywności narastania kulminacji lub długotrwałe o dużej objętości. 

Typy wezbrań (powodzi) w Polsce
 półrocza letniego:
 opadowo-nawalne – na skutek krótkotrwałego, ulewnego opadu, mają charakter lokalny,
 opadowo-rozlewne – na skutek kilkudniowych, ulewnych opadów, wywołują falę o wysokiej kulminacji i znacznej prędkości przemieszczania, zajmują rozległe obszary, przykładem tego typu wezbrania jest powódź z 1997 roku
 półrocza zimowego:
 roztopowe – na skutek nagłego stopnienia grubej pokrywy śnieżnej, wywołują gwałtowny przyrost fal o znacznej objętości oraz długi czas trwania
 zatorowe – na skutek zatamowania odpływu wody przez pokrywę lodową, występują lokalnie często przy ujściach rzek, czynnikami sprzyjającymi są: nieregularne koryto z licznymi kępami, przewężeniami i zakolami, 
 śryżowo-zatorowe – występują podczas formowania się pokrywy lodowej, na skutek blokowania odpływu przez śryż, 
 lodowo-zatorowe – występują podczas rozpadu pokrywy lodowej, na skutek blokowania odpływu przez kry lodowe,
 sztormowe – w czasie silnych wiatrów od strony morza wpychających wodę morską w doliny rzeczne.

Powodzie półrocza letniego występują najczęściej w górach, a półrocza zimowego − na nizinach.

Bibliografia

Zobacz też 
 niżówka
 powódź
 stan ostrzegawczy
 stan alarmowy

Potamologia
Powodzie
Wanad

Wanad (V, ) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych.

Ma 11 izotopów z przedziału mas 44–55 oraz izomery jądrowe 50m i 52m. Trwały jest tylko izotop 51. W skorupie ziemskiej jest go 160 ppm, w postaci minerałów: patronitu (), karnotytu i wanadynitu.

Został odkryty po raz pierwszy w 1801 roku przez Andresa Manuela del Rio i później w 1830 roku przez Nilsa Gabriela Sefströma, który nadał mu obecną nazwę na cześć skandynawskiej bogini Vanadis.

Własności 
Jest lśniącym, srebrzystym metalem o słabych własnościach mechanicznych. W stanie czystym kowalny i ciągliwy, staje się kruchy powyżej .

Tworzy tlenki o stopniach utlenienia od I do V, o różnej strukturze krystalicznej przy tym samym składzie pierwiastkowym. Jest odporny na działanie wody, zasad, rozcieńczonych roztworów kwasów azotowego i siarkowego. Roztwarza się w wodzie królewskiej, kwasie fluorowodorowym i stężonym siarkowym. Wanad ma właściwości paramagnetyczne oraz wykazuje nadprzewodnictwo niskotemperaturowe.

Zastosowanie 
 Katalizatory (przede wszystkim  na nośnikach) reakcji utleniania w przemysłowej chemii organicznej, np. utlenianie etylenu do etanolu, oraz w technologii nieorganicznej, np. utlenianie  do .
 Stosowany jako dodatek do stali poprawiający odporność na ścieranie i pękanie (np. silniki spalinowe, stal narzędziowa).
 Produkcja cermetali.
 Materiał konstrukcyjny reaktorów jądrowych.
 Znacznik promieniotwórczy – sztuczny izotop  otrzymywany w reakcjach (d,α) i (d,n).

Otrzymywanie 
Metody otrzymywania wanadu metalicznego:
 redukcja tlenku  wapniem,
 redukcja chlorku  magnezem,
 redukcja tlenku  węglem,
 cieplna dysocjacja jodku  (najczystszy).

Znaczenie biologiczne 
Wanad znajduje się w otoczeniu i pożywieniu człowieka. Przypuszczalnie jest niezbędnym mikroelementem. Ocenia się, że dobowe spożycie wanadu wynosi 10–60 mikrogramów, a zalecane dzienne spożycie 10 mikrogramów. Nie stwierdza się niedoborów wanadu u prawidłowo odżywiających się osób.

Zdarzają się przemysłowe i środowiskowe zatrucia wanadem, najważniejszy efekt to uszkodzenie nerek, podrażnienie błon śluzowych układu oddechowego i pokarmowego.

Suplementacja stosowana przez kulturystów (do 60 miligramów wanadu) nie ma uzasadnienia i może być szkodliwa. Wanad jest pierwiastkiem znajdującym się w centrach aktywnych enzymów przemiany glukozy i innych węglowodanów.

Uwagi

Przypisy 

Pierwiastki chemiczne
Wartościowość

Wartościowość – cecha pierwiastków chemicznych oraz jonów określająca liczbę wiązań chemicznych, którymi dany pierwiastek lub jon może łączyć się z innymi.

Pojęcie wartościowości w odniesieniu do pierwiastków jest nieprecyzyjne, dlatego jest często zastępowane pojęciem stopnia utlenienia lub liczby koordynacyjnej. Wartościowość nie uwzględnia bowiem otoczenia chemicznego danego atomu. Przykładowo atom azotu jest trójwartościowy NIII zarówno w cząsteczce amoniaku (NH3), jak i w kwasie azotawym (H–O–N=O), jednak stopnie utlenienia atomu azotu w tych związkach wynoszą odpowiednio −III i III (co oznacza, że atom ten albo przyjmuje trzy elektrony, albo oddaje trzy elektrony z powłoki walencyjnej). Szczególne trudności pojęcie to powoduje w chemii koordynacyjnej, chemii metaloorganicznej i chemii supramolekularnej, gdzie często występują oddziaływania między atomami inne niż wiązania kowalencyjne lub jonowe.

Większość pierwiastków ma kilka możliwych wartościowości, to znaczy może przyjmować różną wartościowość w różnych związkach chemicznych, na przykład w tlenku węgla (C=O) i dwutlenku węgla (O=C=O) atom węgla jest odpowiednio dwu- i czterowartościowy. Wartościowość pierwiastków grup głównych w układzie okresowym jest równa numerowi grupy, przy czym możliwe są również niższe wartościowości jako liczby parzyste w grupach o numerach parzystych i wartościowości nieparzyste w grupach o numerach nieparzystych. W warunkach tlenowych najtrwalsze są zwykle związki o najwyższej możliwej wartościowości, choć są liczne wyjątki od tej reguły (np. ołówII jest trwalszy i występuje powszechniej niż ołówIV, a fluorowce mają zwykle wartościowość I).

Pojęcie wartościowości może być natomiast stosowane z powodzeniem do złożonych jonów kompleksowych i anionów kwasów tlenowych.

Wartościowości pierwiastków chemicznych 
Poniższe pierwiastki i ich wartościowości są wymienione kolejno grupami układu okresowego. Pogrubiona wartościowość oznacza, że występuje najczęściej.

Wartościowości wybranych grup atomów 
 wartościowość I: OH, NH4, NO2, NO3, ClO, ClO2, ClO3, ClO4, HCO3, HSO4, H2PO4
 wartościowość II: SO3, SO4, CO3, SiO3, HPO4
 wartościowość III: BO3, PO3, PO4
 wartościowość IV: SiO4, P2O7

Ogólnie, dla połączeń binarnych z dwuwartościowym tlenem, wartościowość Y grupy EOb określa wzór Y = 2b − xa (gdzie x to wartościowość pierwiastka E).

Zobacz też 
 rzędowość

Właściwości chemiczne
Wisconsin (ujednoznacznienie)

Wisconsin
 USS Wisconsin
 Wisconsin (rzeka)
W

W (wu, minuskuła: w) – dwudziesta trzecia litera alfabetu łacińskiego, dwudziesta ósma litera alfabetu polskiego. W języku polskim i niemieckim oznacza spółgłoskę [], a w angielskim – [].

Kodowanie

Inne reprezentacje litery W

Zobacz też 
 В (cyrylica)

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski
Warta (ujednoznacznienie)



Geografia 

 Warta – rzeka w środkowej i zachodniej Polsce
 Warta – miasto w woj. łódzkim, w pow. sieradzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Warta
 Warta – dawna nazwa miasta Bardo, w woj. dolnośląskim
 Warta – osada leśna w woj. wielkopolskim, w pow. wrzesińskim, w gminie Miłosław
 Warta – gmina miejsko-wiejska 
 Warta – dawna gromada

Kluby sportowe 
 Warta Poznań – wielosekcyjny klub sportowy w Poznaniu
 Warta Poznań – sekcja piłki nożnej
 Warta Poznań – sekcja boksu
 Warta Gorzów Wielkopolski
 Warta Sieradz
 Warta Zawiercie
 Warta Zawiercie (piłka nożna)
 Warta Zawiercie (piłka siatkowa)
 Warta Działoszyn
 Warta Działoszyn (piłka siatkowa)
 Warta Śrem
 Warta Międzychód
 Warta Osjaków
 Warta Częstochowa – klub sportowy istniejący w latach 1921-1933

Przedsiębiorstwa 
 TUiR Warta – Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji „Warta” (TUiR Warta S.A.)
 PTE WARTA S.A. – Powszechne Towarzystwo Emerytalne WARTA S.A.
 Warta – nieistniejące Zakłady Przemysłu Lniarskiego w Częstochowie
 Cementownia Warta SA
 Elektrownia Jądrowa „Warta” – niezrealizowana koncepcja elektrowni w Klempiczu

Statki i okręty 
 ORP „Warta” – nazwa polskich okrętów
 MS „Warta”

Pozostałe 
 warta – pojęcie z zakresu wojskowości
 Warta Tower – wieżowiec w Warszawie
 Warta – polski samochód rolniczy
 Warta – nazwisko
 Warta – czasopismo

Zobacz też 
 
 Warta Bolesławiecka
Wyżyna Małopolska

Wyżyna Małopolska (342) – wyżynna podprowincja fizycznogeograficzna w południowej Polsce, stanowiąca centralną część Wyżyn Polskich. Położona jest na północ i zachód od Wisły.

Na zachodzie graniczy z Wyżyną Śląsko-Krakowską, od północy i północnego wschodu z Nizinami Środkowopolskimi (Wzniesieniami Południowomazowieckimi), od wschodu z Wyżyną Lubelską i od południa i południowego wschodu z Podkarpaciem Północnym (Kotliną Sandomierską).

Średnia wysokość 200–400 m n.p.m. Najwyższy szczyt to Góra Agaty (614 m n.p.m.) w Górach Świętokrzyskich.

Podział Wyżyny Małopolskiej:

342.1 Wyżyna Przedborska
342.11 Wzgórza Radomszczańskie
342.12 Wzgórza Opoczyńskie
342.13 Próg Lelowski
342.14 Niecka Włoszczowska
342.15 Pasmo Przedborsko-Małogoskie
342.16 Wzgórza Łopuszańskie

342.2 Niecka Nidziańska
342.21 Płaskowyż Jędrzejowski
342.22 Wyżyna Miechowska
342.23 Płaskowyż Proszowicki
342.24 Garb Wodzisławski
342.25 Dolina Nidy
342.26 Niecka Solecka
342.27 Garb Pińczowski
342.28 Niecka Połaniecka

342.3 Wyżyna Kielecka
342.31 Płaskowyż Suchedniowski
342.32 Garb Gielniowski
342.33 Przedgórze Iłżeckie
342.34-5 Góry Świętokrzyskie
342.36 Wyżyna Sandomierska
342.37 Pogórze Szydłowskie

Przypisy
Wespazjan

Wespazjan (, ur. 17 listopada 9, zm. 23 czerwca 79) – cesarz rzymski w latach 69–79. Początek jego panowania zakończył rok czterech cesarzy.

Życiorys 
Wespazjan urodził się w Falacrinae. Był synem Tytusa Flawiusza Sabinusa (I) i Wespazji Polli oraz młodszym bratem Tytusa Flawiusza Sabinusa (II).

Odznaczył się w okresie podboju Brytanii (lata 40). Gdy w 66 roku n.e. w Judei wybuchło powstanie, został wyznaczony przez Nerona na głównodowodzącego. Powstanie zostało stłumione przez jego syna, Tytusa, który oblegał i zniszczył Jerozolimę. Ani Wespazjan, ani Tytus nie przyjęli tytułu Iudaicus prawdopodobnie dlatego, aby nie drażnić żydowskiej diaspory.

Okres rządów 
Po wygaśnięciu – wraz ze śmiercią Nerona – dynastii julijsko-klaudyjskiej, nie brał udziału w sporach o sukcesję. Został jednak na początku lipca 69 roku wybrany na cesarza przez swoich legionistów w Aleksandrii, oraz uznany przez senat w pół roku później. Założyciel dynastii Flawiuszów. Z okazji intronizacji ogłosił – zdaniem Henrichsa – amnestię wobec oskarżonych o „obrazę majestatu”. Mianował Juliusza Agrykolę namiestnikiem Brytanii.

Wespazjan znany był z poczucia humoru, co też często wyrażał w krótkich sentencjach. Do swego syna Domicjana, który pod nieobecność władcy swobodnie reprezentował jego rządy, pisał w liście: Dziękuję ci, synu, że pozwalasz mi rządzić i jeszcze nie pozbawiłeś władzy. Zmarł przed zwycięską kampanią rzymską na Kaledonię. Przeczuwając, że jego koniec jest bliski, oznajmił jak zwykle żartem: Coś mi się zdaje, że staję się bogiem. Gdy już zbliżała się chwila śmierci, kazał się podnieść mówiąc: Cesarz Rzymian umiera stojąc.

Wyróżnił się jako reformator i reorganizator państwowości rzymskiej, umocnił granice cesarstwa. Nie terroryzował senatorów, a zdaniem Diona, do Senatu miał stosunek „właściwy”. Był więc w oczach starożytnych wzorem dla późniejszego władcy dynastii Sewerów, Septymiusza Sewera. Nakazał usunąć z Rzymu stoików. Pomysłodawca rzymskiego Koloseum. Jego żoną była Domitilla Starsza – mieli oni 3 dzieci. Jego następcą był starszy syn Tytus (79-81), później władzę objął drugi jego syn – Domicjan, który został zamordowany 18 września 96. Po śmierci Domicjana nastąpił okres panowania tzw. pięciu dobrych cesarzy.

Zobacz też 
 Flawiusze
 Dynastia julijsko-klaudyjska
 Pecunia non olet
 Cenzor rzymski

Przypisy

Bibliografia 
 Cary M., Scullard H. H., Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna. t. I, Warszawa 1992.
 Krawczuk A., Poczet cesarzowych Rzymu, Iskry, Warszawa 2006.
 Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich, Iskry, Warszawa 2006.
 
 Tacyt, Dzieła t.I-II, Warszawa,1957, 2004.
 Władcy i wodzowie starożytności. Słownik, pod red. P. Iwaszkiewicz, W. Łoś, M. Stępień, Warszawa 1998.

Linki zewnętrzne 
 De Imperatoribus Romanis

Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Rzymscy namiestnicy Afryki
Dynastia flawijska
Urodzeni w 9
Zmarli w 79
Wędrówka kontynentów

Wędrówka kontynentów, epejroforeza (od  ēpeiros – ‘ląd, kontynent’ oraz  phórēsis – ‘noszenie’) – ruch kontynentów powodujący zmianę ich położenia względem siebie oraz względem biegunów geograficznych i magnetycznych.

Historia 
W XIX wieku dokładniejsze mapy pozwoliły zwrócić uwagę, że kontynenty zdają się pasować do siebie jak elementy układanki. Na odpowiadających sobie wybrzeżach natrafiano na takie same formacje skalne i skamieniałości, np. na Antarktydzie i w Indiach.

Skłoniło to do spekulacji na temat ewolucji litosfery ziemskiej. W 1912 roku Alfred Wegener wysunął teorię wędrówki kontynentów. Nie zyskała ona jednak wielu zwolenników, być może dlatego, że nie wyjaśniała, w jaki sposób kontynenty mogą się przemieszczać. W latach 30. XX wieku hipoteza Wegenera została zarzucona, a na początku lat 60. wykrystalizowała się teoria tektoniki płyt, w znacznym stopniu oparta na wywodach Wegenera, ale wyjaśniająca mechanizm wędrówki kontynentów.

Etapy wędrówki 

Według teorii tektoniki płyt wędrówka (dryf) kontynentów trwa od co najmniej 2,5 mld lat. Mogą o tym świadczyć najstarsze pofałdowane skały w Kanadzie, oceniane na co najmniej 2 mld lat.

Na podstawie teorii tektoniki płyt można w znacznym stopniu odtworzyć zasadnicze etapy wędrówki kontynentów w ostatnich 1100 mln lat:

 1100 mln lat temu – formuje się superkontynent Rodinia.
 750 mln lat temu – Rodinia rozpada się na trzy części – Laurencję, kraton Konga i Proto-Gondwanę.
 600 mln lat temu – fragmenty Rodinii na krótko ponownie się stykają, tworząc nowy superkontynent – Pannocję.
 550 mln lat temu – Pannocja zaczyna się rozpadać, tworzą się paleozoiczne kontynenty i oceany.
 250 mln lat temu – na Ziemi ponownie istnieje jeden superkontynent – Pangea. Jest on otoczony olbrzymim oceanem Panthalassa, masy lądowe częściowo odgradzają od niego mniejszy ocean Tetydy.
 180 mln lat temu – superkontynent Pangea zaczyna pękać na dwie części, które oddalają się od siebie, tworząc: Laurazję na półkuli północnej i Gondwanę na półkuli południowej.
 135 mln lat temu – początek rozpadu Laurazji i Gondwany – pojawiają się zarysy dzisiejszych kontynentów:
 Laurazja daje początek Ameryce Północnej i Eurazji
 Gondwana rozpada się na: Amerykę Południową, Afrykę, Antarktydę, Australię i Indie.
 100 mln lat temu – Indie odrywają się od Afryki i dryfują w stronę Azji.

W liczącej 4,5 mld lat historii Ziemi miały miejsce jeszcze inne znaczące wydarzenia tektoniczne. Kontynenty kilkakrotnie łączyły się w większe masy lądowe, jeszcze przed uformowaniem Rodinii – m.in. 3,3 mld lat temu powstał superkontynent Walbara, a 2,7 mld lat temu ponowne zderzenie kontynentów utworzyło superkontynent Kenorland.

Zobacz też 

 Allan V. Cox
 John Tuzo Wilson
 Płyta tektoniczna
 Tabela stratygraficzna
 Teoria Wegenera, Teoria wędrówki płyt tektonicznych

Linki zewnętrzne 
 Wędrówka kontynentów – film

Teorie geologiczne
Wrzesień

Nazwa miesiąca (według Brücknera) pochodzi od kwitnących w tym miesiącu wrzosów (por. ukr. вересень / wereseń, błr. верасень / wierasień). Dawniej używano również nazwy pajęcznik od nici babiego lata. Łacińska nazwa September (‘siódmy miesiąc’; zobacz: kalendarz rzymski) została zapożyczona przez większość języków europejskich.

Pod koniec miesiąca następuje na półkuli północnej równonoc jesienna, a na południowej równonoc wiosenna. Pod względem meteorologicznym jest to w Polsce miesiąc jesienny.

Zobacz też 

 Europejski Dzień Języków
 poemat Geo Milewa Wrzesień
 powstanie wrześniowe 1923, kampania wrześniowa 1939
 święto#wrzesień
 przysłowia o wrześniu

Przypisy
Wyobraźnia

Wyobraźnia – zdolność do przywoływania i tworzenia w myślach wyobrażeń.

Źródłem przechowywanych w pamięci wyobrażeń są zmysły. Część odpowiadająca za wyobraźnię jest umiejscowiona w prawej półkuli mózgu. Często odróżnienie tych wrażeń od wyobrażeń jest trudne, gdyż w ciągłym strumieniu świadomości, z jakim mamy do czynienia w praktyce, występują one jednocześnie obok siebie. Dobrym dowodem na to jest sen i marzenia senne, podczas których powstają wyobrażenia odizolowane od wrażeń zmysłowych. Działaniu wyobraźni, w porównaniu do efektów pracy zmysłów, przypisuje się większą aktywność i mniejszą złożoność oraz intensywność (np. E. Husserl).

Problematyką wyobraźni i wyobrażeń zajmował się w ramach teorii poznania Arystoteles, podając zasady, którymi wyobraźnia kieruje się łącząc ze sobą wyobrażenia: podobieństwo, kontrast, styczność. Korzystając z tych zasad, wykorzystuje się wyobrażenia w zaawansowanych mnemotechnikach, przy czym zwiększeniu ich trwałości sprzyjają przeżycia emocjonalne, doświadczane w trakcie ich tworzenia, organizowanie wyobrażeń w kompleksy, tworzenie układów powiązanych jakąś zasadą (asocjacje) oraz przywoływanie ich z dużą częstotliwością.

Wyobraźnia twórcza lub wyobraźnia artystyczna jest specjalnym rodzajem wyobraźni – w oparciu o wrażenia wyobrażeń pozwala ona tworzyć inne wyobrażenie, które nie mają odpowiedników w żadnym z wrażeń. Dzięki temu ten rodzaj wyobraźni stanowi podstawę twórczości i wszelkiej innej aktywności kulturalnej.

Wyobraźnię przypisuje się także niektórym gatunkom zwierząt.

Zobacz też 

 procesy poznawcze
 umysł

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

 
Procesy poznawcze
William Gibson

William Ford Gibson (ur. 17 marca 1948 w Conway w stanie Karolina Południowa) – amerykański pisarz science fiction, twórca cyberpunku.

W wieku dziewiętnastu lat – uciekając przed poborem – opuścił Stany Zjednoczone i osiadł w Kanadzie.  mieszka w Vancouver, w prowincji Kolumbia Brytyjska.
Jest nazywany ojcem cyberpunku – nowego gatunku literatury science fiction, wizjonerem, który stworzył słowo „cyberprzestrzeń” i 

Jego książki to mieszanka przeróżnych folklorów, miejskich legend i wiedzy technicznej. Są one studium nad świadomością społeczną i popkulturą.

William Gibson jest też twórcą licznych opowiadań, powieści, esejów, artykułów rodzajowych, scenariuszy filmowych i telewizyjnych; m.in. jest autorem scenariuszy do filmów Obcy 3 (wersja zrealizowana różni się znacznie od scenariusza Gibsona) i Johnny Mnemonic oraz do dwóch odcinków serialu Z Archiwum X: Kill Switch (sezon 5., odcinek 11.) oraz First Person Shooter (sezon 7., odcinek 13.)

Przypisy

Bibliografia

Powieści

Trylogia Ciągu (Sprawl Trilogy) 
 Neuromancer (1984, wydanie polskie 1992)
 Graf Zero (Count Zero, 1986, wydanie polskie 1997)
 Mona Liza Turbo (Mona Lisa Overdrive, 1988, wydanie polskie 1997)
W tym samym uniwersum rozgrywa się akcja opowiadań: Johnny Mnemonic (1981), Hotel New Rose (1981) i Wypalić Chrom (Burning Chrome, 1982).

Trylogia San Francisco (San Francisco Trilogy) zwana również Trylogią Mostu (The Bridge Trilogy) 
  (Virtual Light, 1993, wydanie polskie 1998)
  (1996)
  (All Tomorrow’s Parties, 1999, wydanie polskie 2002)
W tym samym uniwersum rozgrywa się akcja opowiadania Skinner’s Room (1990).

Inne 
 Maszyna różnicowa (The Difference Engine, 1990, wydanie polskie 1997) wspólnie z Bruce’em Sterlingiem
  (Pattern Recognition, 2003, wydanie polskie 2004)
  (Spook Country, 2007, wydanie polskie 2008)
 , 2010
  (The Peripheral 2014, wydanie polskie 2016)
 Archangel (2017 powieść graficzna, wraz z Michaelem St. John Smithem, il. Butch Guice)
 Agency (2019)

Zbiory opowiadań 
 Wypalić Chrom (Burning Chrome, 1986, przedmowa Bruce Sterling, wyd. pol. 1996 jako Johnny Mnemonic)

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Williama Gibsona

Amerykańscy autorzy fantastyki naukowej
Autorzy i autorki literatury cyberpunk
Kanadyjscy autorzy fantastyki naukowej
Laureaci Nebuli
Pisarze – laureaci Nagrody Hugo
Prozaicy anglojęzyczni
Urodzeni w 1948