Jan Łukasiewicz

Jan Leopold Łukasiewicz (ur. 21 grudnia 1878 we Lwowie, zm. 13 lutego 1956 w Dublinie) – polski naukowiec i polityk; logik i filozof, rektor Uniwersytetu Warszawskiego, minister.

Życiorys 
Urodził się we Lwowie w polskiej rodzinie inteligenckiej o ormiańskich korzeniach. Ukończył I Gimnazjum we Lwowie, a następnie studia w zakresie filozofii ścisłej na Uniwersytecie Lwowskim pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego. W tym czasie był sekretarzem i przewodniczącym kółka filozoficznego Czytelni Akademickiej. Tam też uzyskał w 1902 doktorat z filozofii. 15 listopada 1902 odbyła się jego promocja „sub summis auspiciis imperatoris”, pierwsza tego typu na uniwersytecie we Lwowie. W latach 1902-1905 pracował w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego. Otrzymał stypendium z Wydziału Krajowego, po czym dalszą edukację pobierał w Berlinie i w belgijskim Louvain. Habilitację otrzymał w 1906 na Uniwersytecie Lwowskim.

Reprezentował (jako szef sekcji szkolnictwa wyższego w Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) stronę polską (wraz z Bronisławem Dembińskim i Stefanem Ehrenkreutzem) w komisji dwustronnej, negocjującej w czerwcu i we wrześniu 1918 przejęcie akt dotyczących ziem polskich (w tym akt popruskich) od niemieckich instytucji archiwalnych. Następnie był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego w rządzie Ignacego Paderewskiego (1919), profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Dublińskiego (od 1946), rektorem Uniwersytetu Warszawskiego (1922-23 i 1931-32). Jeden z twórców polskiej szkoły matematycznej (szkoła lwowsko-warszawska).

W 1938 otrzymał tytuł doktora honoris causa Westfalskiego Uniwersytetu Wilhelma w Münsterze.

W wyborach samorządowych z maja 1939 uzyskał mandat radnego Rady Miasta Lwowa, startując z listy chrześcijańsko-narodowej jako kandydat Obozu Zjednoczenia Narodowego.

Podczas okupacji niemieckiej w Polsce uczestniczył w tajnym nauczaniu. Od 1944 pozostawał na uchodźstwie.

Był członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

Od 1956 do 2022 roku spoczywał na cmentarzu Mount Jerome w Dublinie (A+36, numer 495). W listopadzie 2022 roku, z inicjatywy premiera Mateusza Morawieckiego, jego szczątki zostały sprowadzone do Polski i uroczyście pochowane na Starych Powązkach w Alei Zasłużonych.

Praca naukowa 
Na początku 1906 otrzymał jedną z nagród przyznaną przez „Przegląd Filozoficzny” w konkursie w zakresie filozofii ścisłej za pracę pod tytułem O przyczynowości.

Jego praca O zasadzie sprzeczności u Arystotelesa zapoczątkowała rozwój logiki matematycznej. Był autorem logiki trójwartościowej, pierwszego nieklasycznego rachunku logicznego, na bazie którego powstały logika modalna, logika probabilistyczna i logika rozmyta.

Twórca notacji polskiej (1920), podstawy odwrotnej notacji polskiej, sposobu zapisu wyrażeń arytmetycznych szeroko stosowanego w informatyce do dnia dzisiejszego. 

 (z pewnymi wyjątkami, na przykład u Józefa Marii Bocheńskiego).

Pisma wybrane 
 Logika i metafizyka (red. Jacek Jadacki), Warszawa 1999

Odznaczenia 
 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923)
 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Zasługi (Węgry)

Zobacz też 
 (27114) Lukasiewicz
 zasada niesprzeczności

Przypisy

Bibliografia 
 Jan Łukasiewicz, Pamiętnik, (red. Jacek Jadacki, Piotr Surma), Wyd. Semper, Warszawa 2013
 Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej (redakcja naukowa Jacek M. Majchrowski przy współpracy Grzegorza Mazura i Kamila Stepana), Warszawa 1994, wyd. BGW,  s. 51; Łukasiewicz Jan Leopold
 Bocheński J.M., Współczesne metody myślenia, Poznań 1992.
 Rybarski A., Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 1–14.
 Woleński J., Łukasiewicz Jan, [w:] Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 16, Warszawa 2003, s. 327 i 328.
 
 
 Prace Jana Łukasiewicza dostępne w Internecie (Katalog HINT)

Linki zewnętrzne 
 Polskojęzyczne
 
 
 Jan Łukasiewicz: Pamiętnik (2013) w bibliotece Polona

 Anglojęzyczne
 
  Jan Woleński, Łukasiewicz, Jan (1878–1956) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].

Polscy matematycy XX wieku
Polscy filozofowie analityczni
Polscy informatycy
Polscy logicy XX wieku
Polscy wynalazcy
Radni Lwowa (II Rzeczpospolita)
Rektorzy Uniwersytetu Warszawskiego
Uczestnicy tajnego nauczania na ziemiach polskich 1939–1945
Ministrowie wyznań religijnych i oświecenia publicznego
Politycy Obozu Zjednoczenia Narodowego
Wykładowcy Uniwersytetu Lwowskiego
Filozofowie szkoły lwowsko-warszawskiej
Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Niemczech
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry)
Osoby upamiętnione nazwami planetoid
Absolwenci Uniwersytetu Lwowskiego
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Członkowie Towarzystwa Naukowego we Lwowie
Członkowie Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie
Polacy pochodzenia ormiańskiego
Ludzie urodzeni we Lwowie
Urodzeni w 1878
Zmarli w 1956