Amnesty International

Amnesty International is een vereniging die de naleving van de mensenrechten beoogt zoals die zijn vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en andere internationale mensenrechtendocumenten. Amnesty International zet zich sinds 1961 in voor de naleving van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het symbool van deze niet-gouvernementele organisatie (ngo) is een kaars met prikkeldraad, een verwijzing naar het motto 'Het is beter een kaars aan te steken dan de duisternis te vervloeken.' Met afdelingen en individuele leden in meer dan 150 landen, en een totaal van meer dan zeven miljoen leden en ondersteuners, is het 's werelds meest verbreide mensenrechtenorganisatie. Het Internationaal Secretariaat, het hoofdkantoor, bevindt zich in Londen. Amnesty International krijgt zijn inkomsten vooral uit individuele donaties. Het werkterrein van de vereniging is breder geworden, maar in de jaarrapporten zijn gevangenschap, marteling en executie de belangrijkste onderwerpen gebleven.

Belangrijke actiemomenten voor de organisatie waren onder meer de mensenrechten ten tijde van het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië 1978. De aanvaarding van het VN-Verdrag tegen martelen in 1984, het Tiananmenprotest in China in 1989, de val van Srebrenica in 1995, de oprichting van het Internationaal Strafhof in 1998, waar schendingen aan de orde gesteld konden worden, de bescherming van burgers bij de geallieerde inval in Irak in 2003, de revoluties in de Arabische wereld in 2010, de veroordeling van leden van de Russische punkband Pussy Riot in 2012 en de rapporten over oorlogsmisdrijven in de Syrische Burgeroorlog, de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden sinds 1967.

Doelstellingen

Oorspronkelijk mandaat 
Tot in de jaren-1990 werkte Amnesty International op basis van een 'mandaat' met de volgende doelstellingen:
 Vrijlating van gewetensgevangenen. Dit zijn mensen die omwille van hun politieke, religieuze, sociale of seksuele overtuiging en/of geaardheid zijn gevangengezet en die geen geweld hebben gebruikt;
 Een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor de overige gevangenen;
 Afschaffing van martelingen en andere mishandelingen van gevangenen;
 Afschaffing van de doodstraf in alle omstandigheden en het uitbannen van buitengerechtelijke executies (terechtstellingen zonder proces en politiek gemotiveerde moorden) en gedwongen verdwijningen.
 Hulp aan slachtoffers van schendingen van mensenrechten, onder wie vluchtelingen en asielzoekers.

Bredere missie 
Vanaf de jaren-1990 formuleerde de organisatie een bredere 'missie' voor het recht op lichamelijke en geestelijke onschendbaarheid, het recht op vrijheid van geweten en meningsuiting en het recht om niet te worden gediscrimineerd. Daardoor werd het werkterrein uitgebreid met doelstellingen zoals:
 Stopzetting van zware schendingen, zoals buitensporig geweld of gijzelneming van en aanvallen op burgers in oorlogsgebieden, begaan door overheid of gewapende verzetsgroepen;
 Het tegengaan van schendingen in de "privésfeer" zoals geweld tegen vrouwen, eerwraak en huiselijk geweld waarbij de overheid nalatig blijft.
 Het beschermen van de mensenrechten van lgbt'ers;
 Het tegengaan van schendingen van sociaaleconomische rechten, speciaal actie tegen discriminatie in de toegang tot voorzieningen zoals onderwijs en water;
 Het bevorderen van maatschappelijk verantwoord ondernemen om mensenrechtenschendingen in het bedrijfsleven tegen te gaan;
 Het terugdringen van de verspreiding van wapens en naleving van het Wapenhandelsverdrag dat in 2013 is aangenomen door de Verenigde Naties;
 Verder voert de organisatie campagne voor onder meer mensenrechteneducatie in Nederland, de Eerlijke Bankwijzer, beperking van vreemdelingendetentie, berechting van schenders en bescherming van mensenrechtenverdedigers.

Werkwijze en organisatiestructuur 

Het Internationaal Secretariaat in Londen onderzoekt informatie over mensenrechtenschendingen in de hele wereld op basis van getuigenissen van (ex)gevangenen en hun familieleden, gezaghebbende instanties ter plaatse, persberichten en mededelingen van plaatselijke overheden en diplomatieke vertegenwoordigingen.

Amnesty zet zich in voor mensen die omwille van hun politieke, religieuze, sociale of seksuele overtuiging en/of geaardheid zijn gevangengezet en die geen geweld hebben gebruikt. Een klassiek actiemiddel is het schrijven van brieven door leden/donateurs/anderen aan de verantwoordelijke autoriteiten om hun onmiddellijke vrijlating te vragen, om toelating van een advocaat en een eerlijke rechtsgang en/of een arts. Urgent Actions zijn urgente acties (vroeger mbv telegrammen) om mensen te redden van een dreigende spoedige uitvoering van de dood(straf). Er bestaan zg. Amnestygroepen. Zij schrijven ook brieven aan gevangenen en bieden hen zo (soms jarenlange) steun.

Het behoorde lange tijd tot de strategie van Amnesty International om niet te werken voor gevallen in eigen land. Dat was omwille van de bescherming van de eigen activisten en van de beginselen van onafhankelijkheid en ongebondenheid. Deze regel is sinds 2000 geleidelijk versoepeld. Nationale afdelingen ageren nu tegen mensenrechtenschendingen in eigen land, zoals in Nederland en België met acties voor asielzoekers en migranten.

Aanvankelijk werd vooral actie gevoerd tegen schendingen die worden begaan door overheden, zoals het opsluiten van gewetensgevangenen, marteling en de doodstraf. Met de jaren breidde Amnesty haar werkterrein uit met actie tegen schendingen door gewapende oppositiegroeperingen en nalatigheid van de overheid bij schendingen in de ‘privésfeer’ zoals huiselijk geweld. Sinds 2001 vallen ook schendingen van sociaaleconomische rechten onder Amnesty’s missie, voor zover er sprake is van duidelijke achterstelling, willekeur of nalatigheid door de overheid.

Onafhankelijkheid en ongebondenheid 
Om te waarborgen dat de grondrechten van alle mensen evenzeer verdedigd worden en om te voorkomen dat dit belemmerd wordt door (verdachtmaking van) enige vorm van belangenverstrengeling, wil Amnesty International uitdrukkelijk niet gebonden zijn aan enige overheid, politieke partij, ideologie, godsdienstige gezindte of economische belangengroep. Hiertoe worden geen giften of subsidies van een overheid geaccepteerd en zijn er richtlijnen voor het
werven van fondsen opgesteld. De organisatie heeft meermalen haar onpartijdigheid moeten verdedigen tegen overheden die zich beklaagden over selectieve aandacht (zie onder Kritiek).

Internationale organisatie 

Eind 2021 telde Amnesty International ongeveer tien miljoen leden wereldwijd. In zo'n tachtig landen bestaat een Amnesty-afdeling, die rapporten van het Internationaal Secretariaat bekendheid geeft, Amnesty-groepen door het land aanstuurt, lobby voert bij de overheid en acties organiseert. Het overgrote deel van de leden die de organisatie financieel ondersteunen woont in West-Europa en Noord-Amerika. In ontwikkelingslanden telt Amnesty International nog maar weinig leden. De organisatie kan ook niet overal in het openbaar opereren, want onder veel regeringen, die als dictatuur kunnen worden aangemerkt, zijn de activiteiten illegaal. Zo heeft Amnesty International nooit toestemming gekregen om in China of Noord-Korea onderzoek te doen.

Internationale beleidslijnen worden eens in de twee jaar besproken op een algemene vergadering van alle nationale afdelingen, de International Council Meeting. Daar wordt ook het internationaal bestuur gekozen. Van dat bestuur was de Nederlandse Lilian Gonçalves-Ho Kang You in 2006-2007 voorzitter. Sinds 2021 is Agnès Callamard secretaris-generaal.

Nederland en Vlaanderen 

De Nederlandse sectie (afdeling), met hoofdkantoor in Amsterdam, bestaat sinds 1968 en groeide in 2010 tot ruim 300.000 leden. Amnesty Nederland was met 268.000 leden (stand 1 januari 2014) nog een relatief grote afdeling, maar het ledental loopt wel terug (in 2013 met min 16.000) en is nogal vergrijsd (gemiddelde leeftijd 52 jaar). Eind 2013 kondigde de Nederlandse afdeling aan een derde van haar (ruim honderd) betaalde medewerkers te zullen ontslaan. De kleinere Vlaamse sectie, ontstaan in 1973, heeft haar secretariaat in Brussel. Voorzitters waren onder anderen Bruno Tuybens (1999-2003) en Eva Brems (2006-2010).

Beide afdelingen voeren onder meer campagnes tegen de doodstraf, tegen discriminatie en voor meer controle op de handel in wapens. Daarnaast zijn er acties ten behoeve van gewetensgevangenen, zoals de succesvolle 'bliksemacties' voor individuele gevallen. Speciale thema-actienetwerken voeren actie voor homorechten, vrouwenrechten en voor mensenrechtenverdedigers. Belangrijke activiteiten zijn verder de hulp aan politieke gevangenen en asielzoekers en voorlichting aan leden en publiek, waaronder op scholen en universiteiten. Met communicatiemiddelen zoals internet, e-mail en sms-acties wordt een groot publiek aangesproken. De Nederlandse afdeling heeft een aparte afdeling voor leerlingen en docenten en geeft het onafhankelijke maandblad Wordt Vervolgd uit.

Geschiedenis

Beginjaren 
De vereniging werd in 1961 te Londen opgericht door de Britse advocaat Peter Benenson. Naar eigen zeggen las hij in 1960 een krantenartikel over twee Portugese studenten die gearresteerd waren omdat ze in een restaurant proostten voor de vrijheid. Benenson overwoog acties maar meende dat alleen een grote publiekscampagne effectief kon zijn. Daar stelden organisaties als ESCR-Net, een actiegroep voor sociaaleconomische rechten, tegenover dat die kritiek voorbijging aan de ontwikkeling die mensenrechten sinds 1948 hebben doorgemaakt. 'Eten en drinken zijn de meest fundamentele rechten. Er is genoegzaam bewezen dat burgerrechten alleen geen basis van bestaanszekerheid garanderen.'

Gita Sahgal versus Moazzam Begg 
In februari 2010 werd Gita Sahgal, directeur van de Genderafdeling van Amnesty, op non-actief gezet nadat The Sunday Times een interview van haar publiceerde waarin ze Amnesty bekritiseerde voor haar prominente samenwerking met Moazzam Begg, directeur van actiegroep Cage (voorheen Cageprisoners), die ex-gedetineerden uit Guantanamo Bay vertegenwoordigt. Ze noemde hem "de beroemdste Talibansupporter van heel Groot-Brittannië". Amnesty zei dat ze op non-actief was gezet "omdat ze deze zaken niet intern had aangekaart". Sahgal kreeg de steun van schrijver Salman Rushdie, journalist Christopher Hitchens en anderen die Amnesty eveneens bekritiseerden voor deze samenwerking. Begg sprak haar beschuldigingen tegen dat hij banden met jihadisten zou hebben en zei dat hij niemand een 'terrorist' vond zolang die niet voor terrorisme was veroordeeld. Op 9 april 2010 verliet Sahgal Amnesty International.

Regionalisering van de organisatie 
In 2011 kondigde Amnesty's Internationaal Secretariaat aan dat de organisatie een belangrijk deel van het onderzoeksbureau ging verplaatsen naar hubs in plaatsen zoals Nairobi, Johannesburg, Bangkok, Mexico-Stad, Rio de Janeiro en Hongkong. Daar zouden Amnesty-onderzoekers beter en sneller in staat zijn gegevens te verzamelen en campagnes voor te bereiden. Dit beleid beoogt van Amnesty International een minder 'westers' gekleurde organisatie maken. Tegen de aangekondigde overplaatsing van een groot deel van het onderzoekspersoneel uit Londen naar ontwikkelingslanden ontstond protest, onder meer in de vorm van werkonderbrekingen. Ook van Amnesty-kenners kwam er kritiek, omdat het een geforceerde ingreep zou zijn die niet strookt met de oorsprong en opgebouwde kwaliteiten van de organisatie. De internationale leden-afdelingen gaven echter in meerderheid steun aan de plannen voor regionalisering.

Eenmalige vertrekpremies 
In februari 2011 werd bekend dat de in 2009 afgetreden secretaris-generaal Irene Khan een vertrekpremie van rond 600.000 euro was geboden. Ook haar plaatsvervanger kreeg een hoge vertrekpremie mee. Het bedrag leidde tot protest van onder meer de Nederlandse en Vlaamse Amnesty-afdelingen. De Britse organisatie die toeziet op goede doelen zei over de kwestie geen zeggenschap te hebben. Het international Amnesty-bestuur liet een onafhankelijk onderzoek instellen, dat uitwees dat de betaling kwam nadat duurdere opties, waaronder ontslag of contractverlenging, waren onderzocht. Het bestuur voerde maatregelen in om dergelijke betalingen in de toekomst te voorkomen en het internationaal toezicht en de financiële verantwoording te versterken.

Problematische bedrijfscultuur 
Een, op 31 januari 2019 verschenen, rapport van The KonTerra Group toonde aan dat er intern bij het Internationaal Secretariaat sprake is van een systematische cultuur van wantrouwen, discriminatie en pesterijen. Er zijn geen aanwijzingen dat een dergelijke werkcultuur bij Amnesty Nederland aanwezig is.

Israël
Begin februari 2022 publiceerde Amnesty een rapport waarin zij stelt dat de staat Israël aan de Palestijnse bevolking "een systeem van onderdrukking en overheersing" oplegt, dat "voldoet aan de definitie van apartheid die is vastgelegd in het internationaal recht." Vanuit Israël werd hierop woedend gereageerd. Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken olv Yair Lapid is het "onjuist, partijdig en antisemitisch" en is Amnesty "een radicale organisatie die propaganda napraat."

Onderscheidingen 
Op 10 december 1977, op de verjaardag van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, ontving Amnesty International de Nobelprijs voor de Vrede. De organisatie werd verder onderscheiden met onder meer de Erasmusprijs (1976), de Mensenrechtenprijs van de Verenigde Naties (1978), de eerste Geuzenpenning (1987), de Europese Mensenrechtenprijs (1983) voor Amnesty's medisch werk, de Four Freedoms Award voor de vrijheid van meningsuiting (1984) en de Olof Palme-prijs (1991).

Literatuur 
 Amnesty International Jaarboek, jaarlijks vanaf 1962, Londen/Amsterdam
 Breij, Bert & Tom van Oosterhout (2011). Het verhaal achter Amnesty International: 50 jaar strijd voor mensenrechten. Amsterdam : MM. 
 Clarke, Anne Marie (2001). Diplomacy of Conscience: Amnesty International and Changing Human Rights Norms. Princeton University Press. .
 Een menswaardig bestaan : economische, sociale en culturele rechten (2007). Amsterdam : Amnesty International. .
 Girot, Marc (2011). Amnesty International, Enquête sur une organisation génétiquement modifiée. Editions du Cygne. .
 Hopgood, Stephen (2006). Keepers of the Flame: Understanding Amnesty International. Cornell University Press. .
 Jonge, Wilco de, e.a. (red.) (2011). 50 years of Amnesty International: reflections and perspectives. Utrecht: SIM special no. 36, 
 Power, Jonathan (2001). De druppel holt de steen uit. Veertig jaar Amnesty International.  Haarlem: Becht. .

Externe links 
 Amnesty International (Engels)
 Amnesty International, rapporten per land (Engels)
 Amnesty International Nederland, youtube, documentaires, video's
 Amnesty Nederland
 Amnesty Vlaanderen

Actiegroep
Mensenrechtenorganisatie
Niet-gouvernementele organisatie
Ontwikkelingssamenwerking
Winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede