Uniwersytet

Uniwersytet ( „ogół nauczycieli i uczniów”) – najstarszy rodzaj uczelni o charakterze nietechnicznym, której celem jest przygotowanie kadr pracowników naukowych oraz kształcenie wykwalifikowanych pracowników.

W Polsce wyraz „uniwersytet” może być używany w nazwie uczelni, której jednostki organizacyjne posiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w dziesięciu dyscyplinach, w tym co najmniej po dwa uprawnienia w każdej z następujących grup dziedzin nauki:
 humanistycznych, prawnych, ekonomicznych lub teologicznych
 matematycznych, fizycznych, nauk o Ziemi lub technicznych
 biologicznych, medycznych, chemicznych, farmaceutycznych, rolniczych lub weterynaryjnych.

Cechą charakterystyczną uniwersytetów jest autonomia, która sprowadza się do stanowienia rozległych uprawnień statutowych o charakterze samorządowym. Cechą uniwersytetów jest również wolność akademicka, czyli wolność nauki i nauczania.

Modele uniwersytetu 
Wyróżnić można cztery modele uniwersytetu:
 model Kanta – państwo interweniuje jedynie w niektórych aspektach działalności uczelni
 model Humboldta – państwo odgrywa rolę drugoplanową i nie ingeruje w wewnętrzne sprawy uniwersytetu
 model Napoleona – państwo zachowuje pełną kontrolę nad działalnością uniwersytetów
 model brytyjski – państwo nie jest właścicielem uniwersytetów, wspiera je jedynie w ich działalności.

Historia

Początki 

Pierwsze znane obecnie szkoły, przypominające swym charakterem uniwersytety, powstały w czasach starożytnych na obszarach Bliskiego Wschodu, Indii, Chin oraz Grecji. Należały do nich m.in. Akademia Platońska (działająca w latach 387 p.n.e. – 529), chińskie szkoły Shang-Xiang, Taixue i Guozijian oraz uczelnia Nalanda (działająca w latach ok. 500 n.e. – 1193 na obszarze Indii).

We wczesnym średniowieczu kalifaty arabskie oraz Cesarstwo Bizantyńskie były najwyżej cywilizacyjnie rozwiniętymi obszarami świata, a Bagdad i Konstantynopol stały się stolicami ówczesnej nauki. Częściowo sytuacja ta wynikała z faktu, iż Bizancjum oraz świat arabski – w przeciwieństwie do Zachodu – zachowały zdobycze nauki starożytnych Greków, Rzymian i innych ludów (Bizancjum było kontynuacją Cesarstwa Wschodniorzymskiego). W Bagdadzie powstał tzw. „Dom Mądrości” – olbrzymia biblioteka i jednocześnie szkoła filozoficzna, w Fezie (obecnie Maroko) od 859 roku działał uniwersytet Al-Karawijjin, a w Kairze uniwersytet Al-Azhar (od 988). Na uczelniach tych wykładano, między innymi, teologię, filozofię, logikę i medycynę.

W tym czasie w Europie Zachodniej nauka była w upadku. Karol Wielki (ok. 800) usiłował stymulować jej rozwój tworząc szkołę pałacową w Akwizgranie, w której uczyli duchowni. Za jego przykładem szli inni władcy europejscy. Kościół rzymskokatolicki tworzył szkoły klasztorne (m.in. w Auxerre, Reims, St. Gallen, Chartres). Karol Wielki zreformował system szkolnictwa europejskiego podwyższając poziom nauczania w szkołach klasztornych; tworzył też szkoły katedralne i zarządził, by do nauki w tych szkołach swobodnie dopuszczano świeckich (dotychczas naukę mogli pobierać tylko ludzie przygotowujący się do stanu duchownego). Ustalony program obejmował 7 sztuk wyzwolonych w stopniach niższym, tzw. trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i wyższym, tzw. quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka). W 970 roku Gerbert z Aurillac wprowadził w Europie cyfry arabskie. Mimo tych reform i osiągnięć poziom nauki w Europie był do XI–XII w. bardzo niski, niższy od poziomu nauki greckiej w III w. p.n.e.

Średniowiecze 

Ożywienie intelektualne na Zachodzie nastąpiło dopiero na przełomie XI i XII wieku wraz z rozwojem miast i gospodarki, ogólnym podniesieniem się poziomu cywilizacyjnego i przyswojeniem zdobyczy nauki arabskiej oraz greckiej. Już wcześniej polem tych kontaktów były szkoły bizantyńskie w południowych Włoszech, m.in. w Salernie, gdzie studiowano pisma uczonych arabskich i greckich. Do Europy trafiły arabskie przekłady dzieł Arystotelesa. Ze „Wschodu” na „Zachód” przedostawała się ogromna ilość informacji naukowych, co zapoczątkowało ferment intelektualny, dzięki któremu nauka została wyrwana ze stagnacji. Ośrodkiem tego ruchu stały się szkoły w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie, które z czasem przekształciły się w pierwsze zachodnie uniwersytety.

Jedną z pierwszych uczelni zorganizowaną na kształt późniejszych uniwersytetów była szkoła w Konstantynopolu, reaktywowana w latach 842–849 przez Bardasa, regenta cesarza bizantyńskiego Michała III, zwana także Uniwersytetem Magnaura. Na uczelni tej wykładano, między innymi, medycynę, filozofię, prawo, ekonomię, geografię, retorykę i astronomię. Następnymi były bułgarskie uczelnie w Presławiu i Ochrydzie – tak zwane szkoły piśmiennicze, powstałe w IX wieku za panowania cara Symeona I. W szkołach tych wykładano literaturę, nauki przyrodnicze, geografię i inne przedmioty.

Najstarsza uczelnia typu uniwersyteckiego w kręgu cywilizacji zachodniej to Szkoła medyczna w Salerno, powstała już w VIII w. na terenie dawnych bizantyńskich posiadłości na południu Półwyspu Apenińskiego. Tradycyjnie za najstarszy uniwersytet uważa się Uniwersytet Boloński utworzony w 1088 roku we Włoszech. Wynika to z faktu, iż była to pierwsza uczelnia, która nazywała się oficjalnie uniwersytetem, choć pod względem organizacyjnym nie różniła się od swoich poprzedniczek.

Pierwsze uniwersytety były wytworem ówczesnej kultury miejskiej. Początkowo określano je mianem studium generale. Ich struktura organizacyjno-ustrojowa wzorowana była na instytucjach cechowych. Olbrzymi wpływ na kształt uczelni miał Kościół; językami wykładowymi były: greka, łacina, arabski i język staro-cerkiewno-słowiański. Rozkwit uniwersytetów i towarzyszących im ośrodków miejskich datuje się na XIII–XV wiek.

Niektóre z uniwersytetów dopuszczały w swoje mury kobiety. Włoska lekarka Trotula di Ruggiero miała przydzieloną katedrę w szkole medycznej w Salerno, gdzie uczyła szlachetnie urodzone Włoszki. Grupę jej uczennic określa się czasem jako „damy z Salerno”. Jej to też przypisuje się często autorstwo ważnych tekstów medycyny kobiecej: położnictwa i ginekologii. Uniwersytet Boloński pozwalał kobietom uczęszczać na zajęcia od chwili powstania w 1088. Katedrę medycyny w XV wieku prowadziła tam Dorotea Bucca.

Zapoczątkowana w XVII wieku rewolucja naukowa dała bodziec do rozwoju nowożytnych uniwersytetów, które od średniowiecznych odróżniało wprowadzenie języków narodowych jako wykładowych, a także skierowanie nacisku na osobistą pracę naukową profesorów i swobodę prowadzonych przez nich badań naukowych.

Najstarsze szkoły typu uniwersyteckiego

Najlepsze uniwersytety na świecie 
Prócz uniwersytetów o długiej historii, do znaczących placówek należą:

Europa

Francja 
 Uniwersytet Piotra i Marii Curie – Paryż
 Université de Paris XI – Paryż
 École normale supérieure – Paryż

Dania 
 Uniwersytet Kopenhaski – Kopenhaga
 Uniwersytet Aarhus – Aarhus

Niemcy 
 Uniwersytet w Heidelbergu – Heidelberg
 Uniwersytet Techniczny w Monachium – Monachium
 Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium – Monachium

Szwecja 

 Instytut Karolinska – Gmina Solna
 Uniwersytet w Uppsali – Uppsala
 Uniwersytet Sztokholmski – Sztokholm

Holandia 
 Uniwersytet w Utrechcie – Utrecht
 Uniwersytet w Lejdzie – Lejda

Szwajcaria 
 Uniwersytet Zuryski – Zurych
 Uniwersytet Genewski – Genewa
 Uniwersytet Bazylejski – Bazylea

Norwegia 
 Uniwersytet w Oslo – Oslo

Finlandia 
 Uniwersytet Helsiński – Helsinki

Rosja 

 Moskiewski Uniwersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa – Moskwa

Belgia 
 Uniwersytet w Gandawie – Gandawa

Wielka Brytania 

 Uniwersytet w Cambridge – Cambridge
 Uniwersytet Oksfordzki – Oksford
 University College London – Londyn
 Imperial College London – Londyn
 Uniwersytet Manchesterski – Manchester
 Uniwersytet Edynburski – Edynburg
 Uniwersytet Bristolski – Bristol

Ameryka Północna

Stany Zjednoczone 

 Uniwersytet Harvarda – Cambridge
 Uniwersytet Stanforda – Stanford
 Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley – Berkeley
 Uniwersytet w Princeton – Princeton
 Uniwersytet Columbia – Nowy Jork
 Uniwersytet Chicagowski – Chicago
 Uniwersytet Yale – New Haven
 Uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles – Los Angeles

Kanada 
 Uniwersytet w Toronto – Toronto
 Uniwersytet Lavala – Québec
 Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej – Vancouver, Kelowna
 Uniwersytet McGilla – Montreal

Ameryka Południowa

Argentyna 
 Uniwersytet w Buenos Aires – Buenos Aires

Brazylia 

 Universidade de São Paulo – São Paulo
 Universidade Federal de Minas Gerais – Belo Horizonte
 Universidade Federal do Rio de Janeiro – Rio de Janeiro

Afryka

Republika Południowej Afryki 
 University of KwaZulu-Natal – Durban
 Uniwersytet Kapsztadzki – Kapsztad
 Stellenbosch University – Stellenbosch
 University of the Witwatersrand – Johannesburg

Uganda 

 Uniwersytet Makerere – Kampala

Kraje arabskie

Arabia Saudyjska 
 Królewski Uniwersytet Saudyjski – Rijad
 Uniwersytet Króla Abdulaziza – Dżudda
 King Fahd University of Petroleum and Minerals – Az-Zahran

Liban 
 Uniwersytet Amerykański w Bejrucie – Bejrut

Egipt 
 Uniwersytet Kairski – Kair

Azja

Singapur 
 Narodowy Uniwersytet Singapuru – Singapur

Japonia 
 Uniwersytet Tokijski – Tokio
 Kyoto University – Kioto
 Uniwersytet Osakijski – Osaka

Izrael 
 Uniwersytet Hebrajski – Jerozolima
 Technion – Hajfa
 Instytut Naukowy Weizmana – Rechowot

Australia i Oceania

Australia 
 Uniwersytet w Melbourne – Melbourne
 Australijski Uniwersytet Narodowy – Canberra
 University of Queensland – Brisbane

Zobacz też 

 Akademicki Ranking Uniwersytetów Świata
 uniwersytety w Polsce
 uniwersytet powszechny
 uniwersytet ludowy
 uniwersytet trzeciego wieku
 Uniwersytet Latający

Przypisy