Plutarch

Plutarch z Cheronei (gr. , Plutarchos ho Chaironeus, ur. ok. 50 n.e., zm. ok. 125 n.e.) – jeden z największych pisarzy starożytnej Grecji, historyk, filozof-moralista oraz orator.

Życiorys 
Kształcił się w Akademii Platońskiej w Atenach u Ammoniosa z Egiptu oraz w Aleksandrii. Chociaż wiele podróżował, między innymi po Italii, Egipcie czy Azji Mniejszej, większość życia spędził w rodzinnym mieście Cheronei w Beocji i w Atenach, gdzie sprawował wiele urzędów, m.in. był prokuratorem Achai mianowanym przez cesarza Hadriana. W Cheronei został archontem i kapłanem w świątyni Apollina delfickiego. W swoim rodzinnym mieście założył placówkę wzorowaną na Akademii Platońskiej.

Światopogląd 
Plutarch propagował system filozoficzny z elementami platonizmu, stoicyzmu i neopitagoreizmu.
Twierdził, że istnieje jedno, wieczne i niezmienne bóstwo, Logos (, co znaczy Rozum), które porządkuje Wszechświat i działa poprzez podległe mu bóstwa. Plutarch zwalczał zwolenników Epikura, którzy zaprzeczali nieśmiertelności duszy, opatrzności boskiej i wartości cnoty, rozumianej przez niego zupełnie inaczej niż współcześnie. Pogląd o boskiej naturze Logosu był stałym elementem teorii licznych greckich szkół filozoficznych.

Recepcja 

Sławę przyniosły Plutarchowi żywoty pierwszych imperatorów Od Augusta do Witeliusza, z których zachowały się żywoty Galby i Othona. Jego najważniejsze dzieła to pisma moralne Moralia, które obejmowały ponad 70 rozpraw na różnorodne tematy - od traktatów filozoficznych po traktaty literacko-krytyczne - oraz pisma biograficzne Żywoty równoległe ( Bíoi Parálleloi), które powstały w latach 105–115, opisującego dzieje życia 46 znanych osobistości zestawianych parami Grek-Rzymianin np. Tezeusz-Romulus, Lizander-Sulla, Aleksander III Wielki-Juliusz Cezar. Każda para równoległego żywota kończyła się  synkrisis - porównaniem obu postaci. Tekst o pierwszej parze postaci, Epaminondas – Scypion, nie przetrwał do naszych czasów. Wśród biografii paralelnych znalazły się pojedyncze żywoty Aratosa i Artakserksesa. Żywoty należy jednak odczytywać z dużą dozą dystansu, gdyż Plutarch bardzo często zabarwia historię, jest bezkrytyczny wobec opisywanych postaci, a także zwraca dużą uwagę na wróżby i zabobony. Widoczne jest to przede wszystkim w księgach poświęconych Cezarowi i Aleksandrowi Wielkiemu. Zwłaszcza jeżeli chodzi o życie Aleksandra, Plutarch bardzo dużą uwagę przywiązuje do magii, a także do snów, jakie miewał Aleksander w czasie swych podróży, co stawia duży znak zapytania co do pewności niektórych faktów przez Plutarcha przedstawionych. Często koloryzuje swoje postacie, przypisując im niemalże boskie umiejętności. Pomimo tego, Żywoty są jednym z najważniejszych i najpopularniejszych dziś źródeł starożytnych.

Pseudo-Plutarch 
Popularność i poważanie, którymi cieszył się Plutarch wśród potomnych spowodowały, że wiele dzieł było mu błędnie przypisywanych i włączane w niektóre edycje Moraliów. Autorstwo tych dzieł określa się umownie zbiorczo mianem Pseudo-Plutarcha. Mianem tym określa się kilku niezidentyfikowanych autorów żyjących w różnych epokach (w dużej mierze późnostarożytnych).

Prace, których autora określa się mianem Pseudo-Plutarcha:
 O muzyce (De musica);
 De unius in re publica dominatione;
 O wychowaniu dzieci (Περὶ παίδων ἀγωγῆς, De liberis educandis) – traktat pochodzi prawdopodobnie od jednego z uczniów Plutarcha (1. poł. II w.);
 Pro nobilitate – autorem był prawdopodobnie Arnoul le Ferron, pierwsza publikacja w 1556;
 Żywoty dziesięciu mówców – dzieło być może miało wielu autorów. Pochodzi z okresu drugiej sofistyki (III–IV w. n.e.).

Pisma

Żywoty 
Ta grupa pism Plutarcha obejmuje następujące zbiory pism:
 A. biografie sławnych ludzi Beocji i innych krain greckich (zachowały się dwie: Aratosa i Artakserksesa);
 B. biografie cesarzy rzymskich – od Augusta do Witeliusza (zachowały się dwie: Galby i Ottona);
 C. żywoty równoległe (z 23 par zaginęła para Epaminondas – Scypion);
 D. tzw. synkryzy, tj. zestawienia wspólnych momentów w życiu i charakterach postaci poszczególnych par (wątpliwego autorstwa).

Zachowane Żywoty obejmują 22 pary, 4 życiorysy pojedyncze oraz życiorysy zachowane fragmentarycznie (jeśli istnieje polskie tłumaczenie danego życiorysu, to obok tytułu łacińskiego podano jego polski odpowiednik):

22 pary żywotów 
 Theseus. Romulus. Comparatio Thesei cum Romulo [Tezeusz - Romulus i ich porównanie]
 Lycurgus. Numa. Lycurgi et Numae comparatio [Likurg - Numa i ich porównanie]
 Solon. Poplicola. Solonis et Poplicolae comparatio [Solon - Publikola i ich porównanie]
 Themistocles. Camillus [Temistokles – Kamillus]
 Pericles. Fabius Maximus. Periclis cum Fabio comparatio [Perykles. Fabjusz Maksymus]
 Alcibiades. Marcius Coriolanus. Alcibiadis et Coriolani comparatio [Alkibiades]
 Timoleon. Aemilius Paulus. Timoleontis cum Aemilio Paulo comparatio [Tymoleon]
 Pelopidas. Marcellus. Pelopidae cum Marcello comparatio [Marek Klaudiusz Marcellus]
 Aristides. Cato Major. Aristidis cum Catone comparatio [Arystydes. Kato Starszy]
 Philopoemen. T. Quinctuis Flamininus. Philopoemenis et T. Flaminini comparatio [Tytus Kwinkcjusz Flaminiusz]
 Pyrrhus. Marius [Pyrrus. Mariusz]
 Lysander. Sylla. Comparatio Lysandri cum Sylla [Lizander. Sulla]
 Cimon. Lucullus. Cimonis et Luculli comparatio [Kimon. Lukullus]
 Nicias. Marcus Crassus. Niciae cum Crasso comparatio [Nikiasz. Krassus]
 Sertorius. Eumenes. Sertorii cum Eumene comparatio
 Agesilaus. Pompeius. Agesilai et Pompei comparatio [Pompejusz]
 Alexander. Gaius Iulius Caesar [Aleksander Wielki. Gajusz Juliusz Cezar]
 Phocion. Cato Minor [Kato Młodszy]
 Agis et Cleomenis. Tiberius et Gaius Gracchi. Agidis et Cleomenis cum Gracchis comparatio [Agis. Kleomenes. Tyberjusz Grakchus. Gajusz Grakchus]
 Demosthenes. Cicero. Comparatio Ciceronis cum Demosthene [Demostenes. Cyceron]
 Demetrius. Antonius. Demetrii cum Antonio comparatio [Antoniusz i Demetriusz Poliorketes]
 Dio. Brutus. Comparatio Dionis cum Bruto

4 żywoty pojedyncze 
 Artoxerxes
 Aratus
 Galba
 Otho

Życiorysy zachowane fragmentarycznie 
 Heraculis Vita
 Daiphanti Vita
 Aristomenis Vita
 Leonidae Vita
 Epaminondae Vita
 Scipionis Vita
 Scipionis Africani Vita
 Metelli Vita
 Tiberii Vita
 Cratetis Vita

Tłumaczenia Żywotów na język polski (od XX wieku) 
 Biografia M. Porcyusza Katona Starszego, tłum. W. Krajewski, Lwów 1911.
 Żywoty sławnych mężów, seria „Biblioteka Narodowa II”, nr 3, Ossolineum. (Ponieważ poszczególne wydania znacznie różnią się doborem opisanych przez Plutarcha postaci historycznych, więc podano spis treści wszystkich wydań):
 Wyd.1 w zrewidowanym przekładzie F[ilipa] N[ereusa] Golańskiego. Z dodatkiem trzech żywotów w przeróbce Ign[acego] Krasickiego. Z wstępem i uwagami Tadeusza Sinki. Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, Kraków 1921 (wyd. 2 przejrzane: 1928): 1. Temistokles 2. Kamillus 3. Arystydes 4. Kato Starszy 5. Perykles 6. Fabjusz Maksymus 7. Tymoleon 8. Aleksander Wielki 9. Tyberjusz Grakchus 10. Gajusz Grakchus 11. Marjusz.
 Wyd. 3 zmienione, przeł. Mieczysław Brożek, oprac. Tadeusz Sinko, 1953 (wyd. 4: 1955): 1. Temistokles 2. Perykles 3. Tymoleon 4. Aleksander Wielki 5. Agis 6. Kleomenes 7. Fabiusz Maksimus 8. Tyberiusz Grakchus 9. Gajusz Grakchus 10. Mariusz 11. Cezar.
 Wyd. 5 zmienione, z podtytułem Z żywotów równoległych, przeł. Mieczysław Brożek, 1977: 1. Arystydes 2. Perykles 3. Aleksander Wielki 4. Pyrrus 5. Agis 6. Kleomenes 7. Marek Klaudiusz Marcellus 8. Tytus Kwinkcjusz Flamininus 9. Tyberiusz Grakchus 10. Gajusz Grakchus 11. Gajusz Juliusz Cezar.
 Przedruk wyd. 5 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, t. 1-2, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2004:
 Tom 1: 1. Arystydes, 2. Perykles, 3. Aleksander Wielki, 4. Pyrrus.
 Tom 2: 5. Agis, 6. Kleomenes, 7. Marek Klaudiusz Marcellus, 8. Tytus Kwinkcjusz Flaminiusz, 9. Tyberiusz Grakchus, 10. Gajusz Grakchus, 11. Gajusz Juliusz Cezar.
 Żywoty sławnych mężów. (Z żywotów równoległych), tłum. Mieczysław Brożek, seria „Biblioteka Przekładów z Literatury Antycznej” tom 33, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996. (Wyd. 2 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2006): 1. Solon 2. Kimon 3. Nikiasz 4. Alkibiades 5. Kato Starszy 6. Lukullus 7. Krassus 8. Pompejusz 9. Kato Młodszy 10. Antoniusz.

 Cztery żywoty, tłum. Mieczysław Brożek, Czytelnik, Warszawa 1954 (wyd. 2: Czytelnik, Warszawa 2003): 1. Lizander 2. Sulla 3. Demostenes 4. Cyceron.

 Żywoty równoległe, tom I, tłum. Kazimierz Korus, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2004: 1. Tezeusz – Romulus i ich porównanie 2. Likurg – Numa i ich porównanie.

 Żywoty równoległe, tom II, tłum. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005: 1. Solon – Publikola i ich porównanie 2. Temistokles – Kamillus.

 Żywoty równoległe, tom III, tłum. Lech Trzcionkowski, Aleksander Wolicki, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008: 1. Arystydes – Katon Starszy i ich porównanie.

 Żywoty równoległe. Kimon, Lukullus i ich porównanie, tłum. i opr. Lech Trzcionkowski i Aleksander Wolicki, seria „Akme. Źródła starożytne”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012

Moralia 
Zbiór Moraliów składa się z 78 (w tym także nieautentycznych) pism zachowanych w całości oraz z kilkudziesięciu pism zachowanych fragmentarycznie (jeśli istnieje polskie tłumaczenie danego tekstu to obok podano jego tytuł polski):

Moralia zachowane fragmentarycznie 

 Utrum animae an corporis sit libido et aegritudo
 Quod in animo humano affectibus subjectum, parsne sit ejus an facultas
 De anima
 Ex Stromateorum opere.
 Ex opere de daedalis Plataeensibus
 Ex commentariis in Hesiodum
 Ex Homericis exercitationibus
 Quaestiones de Arati Signis
 Commentarii in Nicandri Theriaca
 Ex libro an utilis sit praenotio futurorum
 Ex libro de divinatione
 Ex libro de amicitia
 Ex epistola de amicitia
 Ex libro de tranquilitate
 Ex libro contra voluptatem
 Ex libro contra divitias
 Ex libro quod mulieres etiam erudiendae sint
 Ex libro de calumnia
 Ex libro contra vires corporis
 Ex libro de amore
 Pro pulchritudine
 Ex libro de ira
 Mundum conditum esse, statui a Platone
 De justitia adversus Chrysippum
 De diebus
 De venatione
 Fabularum vel fabulosarum narrationum
 Fragmenta incertorum librorum
 Institutio Trajani. Epistola ad Trajanum
 Pseudoplutarchea:
 Pro nobilitate
 De fluviorum et montium nominibus
 De vita et poesi Homeri
 Proverbia quibus Alexandrini usi sunt
 De metris (De differentiis heroci versus. De versuum caesuris, figuris et passionibus)

Przekłady polskie (począwszy od XX wieku) 
(Uwaga: Liczby w nawiasach kwadratowych odsyłają do odpowiedniej pozycji w podanym powyżej łacińskim spisie Moraliów).

 Moralia. Wybór pism filozoficzno-moralnych, tłum. Zofia Abramowiczówna, seria „BN II”, nr 86, Ossolineum 1954. (Wyd. 2 w serii „Arcydzieła Wielkich Myślicieli”, De Agostini – Altaya, Warszawa 2002; wyd. 3 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2005):
 Uczta siedmiu mędrców [nr 13]
 Zalecenia małżeńskie [nr 12]
 O gadulstwie [nr 38]
 Zagadnienia biesiadne. Księga VI [nr 49]
 O duchu opiekuńczym Sokratesa [nr 46]
 List pocieszający do żony [nr 48]
 Które zwierzęta są zmyślniejsze, lądowe czy wodne [nr 66]
 O powściąganiu gniewu [nr 32]
 O pogodzie ducha [nr 33]
 O zamilknięciu wyroczni [nr 29]
 Jak młodzież powinna słuchać poetów, przekład zbiorowy pod kierunkiem Kazimierza Kumanieckiego, seria „Biblioteka Menandra”, PWN, Warszawa 1957 [nr 2]
 Moralia. (Wybór), tom 1, tłum. Zofia Abramowiczówna, seria „Biblioteka Klasyków Filozofii”, PWN, Warszawa 1977:
 Czy cnota jest czymś, czego można nauczyć [nr 30]
 O cnocie moralnej[nr 31]
 Jak można stwierdzić własny postęp w cnocie [nr 5]
 Jak można chwalić siebie samego nie budząc niechęci [nr 43]
 O żądzy bogactwa [nr 40]
 O zabobonności [nr 14]
 O fałszywym wstydzie [nr 41]
 O zawiści i nienawiści [nr 42]
 O gadulstwie [nr 38]
 O wścibstwie [nr 39]
 O pogodzie ducha [nr 33]
 O miłości braterskiej [nr 34]
 O miłości rodzicielskiej [nr 35]
 Dialog o miłości erotycznej [nr 50]
 Jaki pożytek mogą nam przynieść wrogowie, tłumaczenie zbiorowe, Meander 30(1975), s. 241-257 [nr 6].
 [Pseudo-Plutarch:] Porównanie krytyczne Arystofanesa z Menandrem, [w:] Menander, Wybór komedii i fragmentów, seria „BN II”, nr 203, Ossolineum 1982; wyd. 2 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2005) [nr 59]
 Moralia. (Wybór), tom 2, tłum. Zofia Abramowiczówna, seria „BKF”, PWN, Warszawa 1988:
 O E delfickim [nr 27]
 Dlaczego Pytia nie wygłasza już wyroczni wierszem? [nr 28]
 O odwlekaniu kary przez bogów [nr 44]
 O obliczu widniejącym na tarczy księżyca [nr 63]
 Nauka Epikura (nawet) nie umożliwia przyjemnego życia [nr 75]
 O złośliwości Herodota [nr 60]
 O przypadku [nr 8]
 O wygnaniu [nr 47]
 [Pseudo-Plutarch:] O muzyce, tłum. Krystyna Bartol, seria „Archiwum Filologiczne” 51, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992 [nr 78]
 Czy stary człowiek powinien zajmować się polityką? tłum. Alfred Twardecki, [w:] Cyceron, Plutarch: Pochwała starości, Verum, Warszawa 1996 [nr 54]
 Dialog o miłości, tłum. Zofia Abramowiczówna, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997 [nr 50]
 O szczęściu, czyli o dzielności Aleksandra, tłum. Krzysztof Nawotka, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2003 [nr 24]
 O Izydzie i Ozyrysie [tekst grecko-polski], tłum. Anna Pawlaczyk, seria „Fontes Historiae Antiquae” IV, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003 [nr 26]
 O słuchaniu, tłum. Marian Szarmach, Terminus 2(2003), s. 87-108 [nr 3].
 Fragment O trzech ustrojach, tłum. Michał Wojciechowski, Teologia Polityczna 2(2004–2005), s. 343-347 [nr 56].
 Fragment O cnocie i wadzie, tłum. Michał Wojciechowski, Meander 2004 nr 3-4, s. 202-207 [nr 9].
 Powiedzenia królów i wodzów. Powiedzenia spartańskie, tłum. Katarzyna Jażdżewska, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2006 [nr 15 i 16].
 O cnotach kobiet, tłum. Julia Szymańska-Doroszewska, Studia Antyczne i Mediewistyczne nr 5 [40] 2007, s. 26-64.
 Zalecenia w trosce o zdrowie, tłum. Marian Szarmach, Biblioteca Symbolarum Philologorum Posnaniensium, Poznań 2008 [nr 11].
 O tym, co jest bardziej pożyteczne - woda czy ogień [tekst grecko-polski], tłum. Magdalena Stuligrosz, seria „Fontes Historiae Antiquae” XI, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2008 [nr 65]

Przypisy

Bibliografia 
 Plutarchi opera [Vitae. Scripta moralia. Fragmenta et spuria.], ed. Fredericus Döbner, vol. 1-5, Paris 1855-68
 Polskie tłumaczenia pism Plutarcha.

Linki zewnętrzne 
 Teksty oryginalne z tłumaczeniem na angielski
 Żywoty tom 1, tom 2
 Moralia wybór tom 1, tom 2
 Przekład angielski
 
 Plutarch – dzieła w bibliotece Polona

Etycy
Filozofowie starożytnej Grecji
Historycy starożytnej Grecji
Biografowie
Medioplatończycy
Pisarze greckojęzyczni starożytnego Rzymu
Pisarze i poeci starożytnej Grecji
Pisarze II wieku
Urodzeni w I wieku
Zmarli w II wieku