Narew (województwo podlaskie)

Narew (białorus. Нараў, Naraŭ) – wieś w Polsce, położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Narew, około 20 km na północ od Hajnówki, 25 km na północny wschód od Bielska Podlaskiego, 35 km na południe od Białegostoku, na lewym brzegu rzeki Narew, przy drodze wojewódzkiej nr 685. Siedziba gminy Narew.

W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Narew to dawne miasto królewskie, założone na prawie chełmińskim w 1514 roku. Położone było w starostwie narewskim w ziemi bielskiej województwa podlaskiego w 1795 roku. Obecnie Narew nie posiada praw miejskich – utraciła je w 1934 roku w wyniku upadku gospodarczego miasta w XIX wieku.

Integralne części wsi

Historia 

 1282 – pierwsza wzmianka o osadzie Narew
 1421 – założenie wsi przez mieszczan bielskich jako osady portowej w okolicy istniejących wcześniej osad.
 27 czerwca 1514 – nadane zostało prawo chełmińskie na mocy przywileju nadanego przez króla Zygmunta I i tym samym nadano prawa miejskie. Lokacją miał się zająć wojewoda połocki Olbracht Gasztołd.
 1529 – Narew otrzymała od starosty bielskiego Olbrachta Gasztołda prawa miejskie na prawie magdeburskim. Miejscowość pełniła również rolę stacji postojowej przeznaczonej dla władców podróżujących między Koroną a Litwą. Miasto rozwijało się dynamicznie aż do końca XVII wieku.
 1533 – wykupienie ziemi bielskiej wraz z Narwią przez królową Bonę od Olbrachta Gasztołda
 1554 – w mieście przebywał król Zygmunt August
 1555 – potwierdzenie przywilejów miejskich
 1558 – w mieście przebywała z królewnami królowa Bona. (data do poprawy, Bona zmarła w 1557).
 5 grudnia 1576 – potwierdzenie przywilejów przez króla Stefana Batorego. Miasto liczy 178 domów.
 1580 – w mieście przebywał król Stefan Batory
 1582 – w mieście ponownie przebywał król Stefan Batory
 1616 – w mieście było 135 rzemieślników
 1650 – wybudowanie trójczłonowego mostu na rzece Narew
 1665 – odbudowanie jednego członu mostu na polecenie króla Jana Kazimierza
 XVII wiek – potop szwedzki i upadek miasta; do dziś nie odzyskało ono pierwotnego znaczenia
 1767 – potwierdzenie przywilejów przez króla Stanisława Augusta
 XVIII wiek – zarządzenia Stanisława Augusta o ochronie Puszczy Białowieskiej – załamanie gospodarki miejskiej
 1807–1915 – Narew jest pod zaborem rosyjskim
 1934 – utrata praw miejskich
 1939 – okupacja niemiecka, następnie radziecka
 1941 – ponowna okupacja niemiecka; wymordowanie przez Niemców pod Waśkami 43 mieszkańców Narwi (31 lipca)
 wrzesień 1941 – utworzenie przez Niemców getta dla ludności żydowskiej. Przebywało w nim ok. 600 osób. Getto zostało zlikwidowane 2 listopada 1942, a jego mieszkańców wywieziono do getta w Bielsku Podlaskim.
 1944 – Narew zajmuje Armia Czerwona
 marzec 1945 – Narew zajmuje oddział V Brygady Wileńskiej AK pod dowództwem mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, starcia z NKWD, KBW, UB i MO.
 1974 – spłonęła drewniana synagoga
 1989 – rozpoczyna działalność firma Pronar

Zabytki 

 Układ przestrzenny z XVI wieku, nr rej.:510 z 22 grudnia 1981
 Cmentarz prawosławny z XVIII wieku
 Drewniany parafialny kościół rzymskokatolicki pw. św. Stanisława bp. i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z 1775 r. przebudowa fasady 1853–1882, nr rej.: 334 z 18 lutego 1971
 Drewniana dzwonnica z 1772 roku, nr rej.:413 z 12 grudnia 1977
 Cmentarz rzymskokatolicki z XIX w., nr rej.: A-101 z 29 grudnia 1982
 Kaplica cmentarna rzymskokatolicka pw. św. Wincentego, murowana z lat 1840 – 1848
 Drewniana parafialna cerkiew prawosławna pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z 1882 roku, częściowo spalona w 1990, nr rej.:746 z 31 grudnia 1990
 Dom parafialny z pocz. XX w.
 Drewniana zabudowa z końca XIX i pocz. XX w.
 Kaplica cmentarna pw. MB Kazańskiej z 2001, murowana, zbudowana na wzór drewnianej świątyni pounickiej z 1726, przeniesionej na obecne miejsce ze starego cmentarza w 1993 i całkowicie zniszczonej przez pożar (podpalenie) w 2000
 Cmentarz żydowski z końca XIX w.

Demografia 
Rosyjski komitet statystyczny podawał, że Narew w 1857 roku zamieszkiwały 984 osoby. 533 osoby były wyznania prawosławnego, 309 rzymskokatolickiego, a tylko 152 mojżeszowego.
Według spisu ludności z 30 września 1921 roku w Narwi zamieszkiwały 963 osoby w 174 domach, 568 osób podało narodowość polską, 51 – białoruską, 344 – żydowską. 307 osób było wyznania rzymskokatolickiego, 237 – wyznania prawosławnego, 419 – mojżeszowego.

Kościoły 

Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
 Parafia Podwyższenia Krzyża Pańskiego
 Kościół Rzymskokatolicki
 Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Stanisława Biskupa i Męczennika 
 Kościół Chrześcijan Baptystów
 Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Narwi

Znane osoby 
W Narwi urodzili się dwaj biskupi Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego: arcybiskup Abel, ordynariusz diecezji lubelsko-chełmskiej i arcybiskup Jakub, ordynariusz diecezji białostocko-gdańskiej.

Zobacz też 
 Synagoga w Narwi
 Stara Synagoga w Narwi

Przypisy

Bibliografia 
 Dorota Michaluk, Z dziejów Narwi i okolic. W 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514–1994, Białystok-Narew 1996.

Linki zewnętrzne 
 Strona gminy Narew
 

Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo podlaskie)
Miasta lokowane przez Zygmunta I Starego
Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim
Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku
 
Dawne miasta w województwie podlaskim
Starostwo narewskie