Góra Kalwaria

Góra Kalwaria ( Ger) – miasto w Polsce w województwie mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, w gminie Góra Kalwaria, położone nad rzeką Wisłą, 34 km od centrum Warszawy.

Góra Kalwaria uzyskała lokację miejską w 1670 roku, zdegradowana w 1883 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1919 roku.

Historia 
Wieś rycerska Góra istniała już w XIII w. Wieś szlachecka Góra położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie czerskim  ziemi czerskiej województwa mazowieckiego. 

Większe znaczenie zaczęła odgrywać od 1666, z chwilą, gdy stała się własnością biskupa poznańskiego Stefana Wierzbowskiego. Zniszczenie wsi w czasie potopu szwedzkiego umożliwiło zrealizowanie planowanego założenia urbanistycznego – systemu dróg kalwaryjskich, przystosowanych do odprawiania nabożeństw pasyjnych. W 1670 wydany został przywilej miejski (prawo magdeburskie) oraz nadana nazwa Nowa Jerozolima. Zostały osadzone zakony dominikanów, dominikanek, franciszkanów obserwantów, bernardynów, pijarów i marianów (1677), a samo miasto w całości przeznaczone dla katolików (zabroniono osiedlać się w nim Żydom). Po śmierci Wierzbowskiego nastąpił stopniowy upadek. Pod koniec XVIII w. i na początku XIX w. większość kościołów i kaplic została rozebrana, a na początku XIX w. uchylono zakaz osiedlania się Żydów, którzy w krótkim czasie stali się największą grupą wyznaniową w mieście. Góra Kalwaria wyrosła wtedy na jedno z ważniejszych w Polsce centrów chasydyzmu prowadzone przez osiadłych tu cadyków Alterów (od 1859). 

W latach 1867–1879 siedziba powiatu, 1883–1919 pozbawiona praw miejskich.

Do II wojny światowej w Górze Kalwarii istniała Główna Szkoła Straży Granicznej oraz stacjonował 1 pułk artylerii najcięższej (pan).

W 1940 Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej. Przebywało w nim ok. 3500 osób. Getto zostało zlikwidowane w lutym 1941. Większość jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego, a część rozstrzelano.

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 103 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Górze Kalwarii.

Demografia 

 Piramida wieku mieszkańców Góry Kalwarii w 2019 roku.

Polityka 
Burmistrzowie:
 Jan Drobiecki (1989-1992)
 Józef Latała (1992-1998)
 Ryszard Janusz Baj (1998-2002)
 Barbara Samborska (2002-2010)
 Dariusz Zieliński (2010-2018)
 Arkadiusz Strzyżewski (od 2018)

Transport 

W Górze Kalwarii krzyżują się dwie drogi krajowe, droga krajowa nr  z drogą krajową nr . Od grudnia 2019 roku istnieje możliwość ominięcia centrum miasta dzięki obwodnicy drogowej.

Przez miasto przebiega także linia kolejowa nr 12, łącząca Łowicz z Łukowem.

Około 14 km na południowy wschód od miasta znajduje się lądowisko Sobienie Szlacheckie. Między mostem drogowym a mostem kolejowym znajduje się port rzeczny, wyposażony w pochylnię, która w 2021 została przebudowana z inicjatywy lokalnej społeczności.

Architektura

Zabytki 

 układ urbanistyczny zrealizowany po 1670, oparty w planie o formę krzyża łacińskiego, wytyczony na podstawie średniowiecznych planów Jerozolimy, z możliwym udziałem Tylmana z Gameren i charakteryzujący się wykorzystaniem naturalnego ukształtowania terenu. Został częściowo zatarty na skutek rozbudowy miasta na początku XIX w.
 pobernardyński kościół Niepokalanego Poczęcia NMP (obecnie parafialny). Pierwotny drewniany kościół parafialny w tym miejscu stał już w XIII w., kolejny został wybudowany z fundacji biskupa Wierzbowskiego w latach 60. XVII w. i przekazany bernardynom. Obecny, trzeci z kolei został zbudowany w latach 1765–1770 z fundacji marszałka Franciszka Bielińskiego według projektu Jakuba Fontany (jest to jedyne udokumentowane dzieło kościelne tego architekta)
 kaplica kalwaryjska: tzw. „Ratusz Piłata”, obecnie kościół filialny pw. Podwyższenia Krzyża św., barokowy z drugiej połowy XVII w.
 kaplica kalwaryjska Zwiastowania
 dawny kościół marianów, tzw. „Wieczernik” z 1674
 dawne kolegium zakonu Pijarów z 1675, przebudowane w XIX w.
 klasycystyczne budynki z pierwszej połowy XIX w.:
 ratusz (Witkowski, Marconi),
 jatki,
 Synagoga w Górze Kalwarii (ul. Pijarska 10/12),
 Synagoga w Górze Kalwarii (ul. Pijarska 5),
 Kirkut,
 Dwór Cadyka Altera, ul. Pijarska 10/12.

Kultura 
 W 2010 po dwustu latach, reaktywowano tradycję misteryjną, która jest ściśle związana z historią Góry Kalwarii – nazywanej często Kalwarią Mazowsza. Patrz: Misterium męki Pańskiej w Górze Kalwarii.
 W Górze Kalwarii działa również grupa teatralna „Młodzieżowa Inicjatywa Teatralna” oraz Ogólne Stowarzyszenie „Społeczna Inicjatywa Młodych”.

Oświata i nauka 
 Szkoła Podstawowa nr 1
 Szkoła Podstawowa nr 2 im. Księcia Janusza
 Liceum Ogólnokształcące im. Ks. Zygmunta Sajny
 Zespół Szkół Zawodowych im. marszałka Franciszka Bielińskiego h. Junosza
 Zespół Szkół Zawodowych im. ppor. Emilii Gierczak

Religia 

 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny
 Kościół Starokatolicki Mariawitów
 wierni należą do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim.
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Góra Kalwaria (Sala Królestwa ul. Rybie 6)

Wojsko 
Formacje wojskowe i paramilitarne stacjonujące na terenie Góry Kalwarii.
 5 Bateria Artylerii Pieszej Lejbgwardii Cesarskiej (korpus rezerwowy Gwardii Przybocznej Cara Rosji) – 1819–1830
 3 Pułk Ułanów Królestwa Kongresowego – 1831
 2 Batalion Saperów Armii Imperium Rosyjskiego podlegający 1. Brygadzie Saperów – po upadku powstania listopadowego
 1 Batalion Saperów Armia Imperium Rosyjskiego – lata 50. XIX wieku
 1 pułk artylerii Legionów Polskich (dowództwo pułku) – listopad 1916 – 17 września 1917
 Ośrodek Szkolenia Koni dla wojska – 1922–1924
 Centralna Szkoła Straży Celnej – 1925–1928
 Centralna Szkoła Straży Granicznej – 1928–1933 (przeniesiona do Rawy Ruskiej)
 1 Pułk Artylerii Najcięższej (motorowy) – 1934–1939
 1 pułk zmotoryzowany Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – 1945–1947
 2 pułk zmotoryzowany Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – 1945–1947
 1 Mazowiecka Brygada Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – 1947–1965
 1 Mazowiecka Brygada Wojsk Obrony Wewnętrznej – 1966–1977
 1 Mazowiecka Brygada Warszawskiego Okręgu Wojskowego – 1977–1989
 1 Mazowiecki Pułk Ochrony Warszawskiego Okręgu Wojskowego 1989–1992
 1 Mazowiecki Pułk Ochrony Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych (JW 4829) – 1992–2001

Inne 
W mieście działa ośrodek opiekuńczy pod nazwą Dom Opieki Społecznej w Górze Kalwarii im. Waleriana Łukasińskiego, przeznaczony dla osób przewlekle chorych i to zarówno somatycznie jak i psychicznie.

Miasta partnerskie

Zobacz też 

 Nowa Jerozolima (kalwaria)
 Wyspa Rembezy
 Czarna-Cedron - rzeka
 Góra Kalwaria Wąskotorowa
 Cmentarz żydowski w Górze Kalwarii
 Ger (dynastia chasydzka)
 Stara Synagoga w Górze Kalwarii (nieistniejąca)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 
  – lokalny serwis internetowy. Historia GK i okolicznych miejscowości.
 Historia Żydów w Górze Kalwarii na portalu Wirtualny Sztetl

 
Miasta biskupów poznańskich
Miasta w Polsce lokowane w XVII wieku
Miasta w województwie mazowieckim
Prywatne miasta duchowne I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)
Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)