Język keczua

Język keczua, kiczua (runa simi – „język ludzi”; ) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji (język misyjny). Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się takie polskie wyrazy, jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.

Dialekty 
Keczua jest językiem silnie zróżnicowanym dialektalnie. Wyróżnia się 44 odmiany, często wzajemnie niezrozumiałe, wobec czego niektórzy badacze mówią raczej o rodzinie języków keczuańskich, bądź o tzw. makrojęzyku keczua. Największym prestiżem cieszy się odmiana z Cuzco, używana również jako lingua franca na terenach od jeziora Titicaca do Ayacucho.

Alfabet 
Do zapisu keczua stosuje się alfabet łaciński. Alfabet keczua składa się z następujących znaków: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.

Fonetyka

Spółgłoski

Samogłoski 
Język keczua ma trzy samogłoski: /a/, /i/, /u/. Po spółgłosce języczkowej /i/ i /u/ brzmią jak [e] i [o]. Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Nie ma tonów ani iloczasu.

Gramatyka 
Keczua jest bardzo regularnym językiem aglutynacyjnym. Typowy szyk wyrazów w zdaniu to SOV. Szczególną cechą gramatyczną jest dwuosobowa odmiana czasownika (zgodność czasownika z podmiotem i jednocześnie z dopełnieniem). Język keczua także gramatycznie oddaje przekonanie nadawcy o prawdziwości stwierdzenia (). Osobne przyrostki gramatyczne wskazują, kto odniesie korzyść z danej akcji i stosunek nadawcy na temat akcji.

Poszczególne sufiksy są „przylepiane” () do wyrazu, precyzując w ten sposób znaczenie. Przykład:
 wasi – dom 
 wasi-yki – twój dom
 wasiyki-kuna – twoje domy
 wasiykikuna-manta – z twoich domów

Rzeczownik 
Rzeczowniki są nieodmienne, funkcje gramatyczne zaznaczane są przez szereg dodawanych doń przyrostków:
 llaqta – miasto
 llaqtata – do miasta
 llaqtamanta – z miasta
 llaqtapi – w mieście
 llaqtakama – aż do miasta

Przymiotnik 
Przymiotniki są nieodmienne
 hatun wasi – duży dom
 hatun wasikuna – duże domy

Czasownik 
Czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby za pomocą licznych specjalnych przyrostków, które bliżej charakteryzują określany wyraz – mają znaczenie np. wątpiące, potwierdzające itd. Nie ma czasowników nieregularnych.

Przykład odmiany czasownika rimay (mówić) w czasie teraźniejszym:
 noqa rima-ni – mówię
 qan rima-nki – mówisz
 pay rima-n – on/ona mówi
 noqayku rima-yku – mówimy (tzw. my ekskluzywne, nieobejmujące rozmówcy)
 noqanchis rima-nchis – mówimy (my inkluzywne, obejmujące także rozmówców)
 qanhuna rima-nkichis – mówicie
 paykuna rima-nku – mówią

Czas przeszły tworzy się poprzez dodanie -ra- pomiędzy temat a końcówką: rima-ra-ni, rima-ra-nki itd.

Przeczenie tworzy się za pomocą podwójnej partykuły mana … chu np. mana riman-chu (on nie mówi).

Inne często używane sufiksy 
 -chi- – znaczenie kauzatywne, np. qhaway – patrzeć, qhawa-chi-y – pokazać;
 -yoq – „z” np. lichi-yoq – z mlekiem
 -cha – zdrobnienie np. wasi-cha – domek
 -lla – „tylko” np. noqa-lla – tylko ja

Słownictwo 
Zasób leksykalny języka keczua opiera się na słownictwie lokalnym, choć istnieje również pewna liczba zapożyczeń z języka hiszpańskiego np. sirwisa – piwo, mediko – lekarz, turu – byk itd. Większość użytkowników jest dwujęzyczna, i również w peruwiańskiej odmianie języka hiszpańskiego istnieje wiele słów przejętych z keczua, np. papa  ziemniaki.

Przypisy

Bibliografia 
 Monografia keczua, perskiego, portugalskiego i rumuńskiego, pod red. Adama Weinsberga. – Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1987.  ss. 13–37.

Linki zewnętrzne 
 Gramatyka języka keczua 
 Minirozmówki 

Języki autochtoniczne Ameryki
Język keczua
Języki Chile
Języki Kolumbii
Języki Argentyny
Języki Peru
Języki Brazylii
Języki Boliwii
Języki Ekwadoru