Województwo lwowskie

Województwo lwowskie – województwo II Rzeczypospolitej ze stolicą we Lwowie istniejące od 23 grudnia 1920 roku (zaczęło funkcjonować 1 września 1921), od 1944 r. w okrojonej postaci z faktyczną stolicą w Rzeszowie, do 18 sierpnia 1945 roku, gdy z pozostałej w granicach Polski części województwa lwowskiego oraz wschodnich powiatów województwa krakowskiego utworzono województwo rzeszowskie. Głównymi miastami województwa były Lwów, Borysław, Drohobycz, Jarosław, Krosno, Przemyśl, Rawa Ruska, Rzeszów, Sambor, Sanok i Żółkiew. Powierzchnia województwa wynosiła 28,4 tys. km². Województwo liczyło 27 powiatów, 58 miast, 252 gminy wiejskie (stan na 30.9.1934).

Status prawny 
26 września 1922 roku Sejm RP uchwalił Ustawę o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, przewidującą dla województwa lwowskiego pewną formę autonomii. Ustawa zakładała powołanie 100-osobowego, dwuizbowego sejmiku wojewódzkiego, składającego się z dwóch kurii narodowościowych: polskiej i ukraińskiej (oficjalnie określanej jako ruską), obu liczących po 50 członków. Każda z nich miała obradować osobno, przy czym w sprawach wspólnych, tzn. dotyczących całego województwa, wymagana była zgoda obu kurii. Do kompetencji sejmiku miały należeć sprawy dotyczące wyznań religijnych, oświecenia publicznego (z wyjątkiem szkolnictwa wyższego), dobroczynności publicznej, zdrowia, budownictwa, rolnictwa (z wyjątkiem reformy rolnej i środków służących do popierania rolnictwa), promowania przemysłu i handlu, melioracji, organizacji administracji gmin i powiatów, budżetu województwa i inne przekazane mu przez Sejm RP. Organem wykonawczym sejmiku ustanowiono wydział wojewódzki, składający się z wojewody, zastępcy wojewody, 8 członków wybieranych po połowie przez kurię polską i ukraińską oraz 4 powoływanych przez wojewodę. Wydział wojewódzki miał dzielić się na dwie sekcje narodowościowe, obradujące w trybie przewidzianym dla sejmików. Dziennik Urzędowy województwa miał być publikowany w językach polskim i ukraińskim. Zakazano prowadzenia przez państwo kolonizacji ziemskiej na obszarze województwa, a przy mianowaniu urzędników nakazano uwzględniać, obok wymaganych kwalifikacji, także narodowość kandydatów, tak aby skład personalny urzędów wojewódzkich odpowiadał rzeczywistym potrzebom narodowościowym. Przewidziano także utworzenie państwowego uniwersytetu ukraińskiego z siedzibą we Lwowie. Postanowienia tej ustawy nigdy nie zostały wprowadzone w życie. Brak ukraińskiej autonomii na terenie Galicji Wschodniej był sprzeczny z międzynarodowymi zobowiązaniami Polski, takimi jak uchwała Rady Ambasadorów z 15 marca 1923 r. o zatwierdzeniu wschodnich granic Polski.

Demografia 
Ludność województwa liczyła 2 718 014 mieszkańców (30.09.1921) oraz 3 128 000 mieszkańców (9.12.1931). Dane spisu 1931 obejmują przyłączony w kwietniu 1931 (z województwa stanisławowskiego) powiat turczański, dane spisu 1921 bez tego powiatu.

Ludność województwa lwowskiego według deklarowanej narodowości 1921 
 Polacy – 1 537 986 (56,58%)
 Ukraińcy – 975 268 (35,88%)
 Żydzi – 190 368 (7,00%)
 Niemcy – 12 436 osób.

Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX.1921.

Ludność województwa lwowskiego według deklarowanego wyznania 1921 
 wyznanie rzymskokatolickie – 1 264 162 (46,51%)
 wyznanie greckokatolickie – 1 126 207 (41,43%)
 judaizm – 313 206 osób (11,52%)
 protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) – 12 403 osoby.

Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30.IX.1921.

Ludność województwa lwowskiego w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1931 

Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9.XII.1931 r

Ludność województwa lwowskiego według deklarowanego wyznania 1931 

Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9.XII.1931 r.

Administracja państwowa II Rzeczypospolitej, wbrew oficjalnie głoszonemu stanowisku, za Polaków uważała faktycznie wyłącznie ludność rzymskokatolicką, uznając że podział wyznaniowy pokrywa się z narodowościowym.

Struktura demograficzna (1931)

Podział administracyjny 
Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

Wojewodowie lwowscy 
 Kazimierz Grabowski 23 kwietnia 1921 – 30 czerwca 1924
 Stanisław Zimny 10 marca 1924 – 4 grudnia 1924 (p.o. do 30 czerwca 1924)
 Paweł Garapich 30 grudnia 1924 – 29 lipca 1927
 Piotr Dunin Borkowski 29 lipca 1927 – 30 kwietnia 1928
 Wojciech Agenor Gołuchowski 9 lipca 1928 – 29 sierpnia 1930
 Bronisław Nakoniecznikow-Klukowski 29 sierpnia 1930 – 6 lipca 1931
 Józef Rożniecki 22 lipca 1931 – 30 stycznia 1933
 Władysław Belina-Prażmowski 31 stycznia 1933 – 14 kwietnia 1937
 Alfred Biłyk 16 kwietnia 1937 – 19 września 1939
Okręgowi Delegaci Rządu RP 1941–1944
 Franciszek Bujak – sierpień 1941
 Edmund Bulanda – sierpień 1941- styczeń 1942
 Stanisław Kulczyński – styczeń 1942- maj/czerwiec 1942
 Julian Czyżewski – koniec 1942 – 15 marca 1944
 Adam Ostrowski 15 marca 1944 – 1 sierpnia 1944

 Wicewojewodowie
 Czesław Eckhardt (1926-1927)
 Zygmunt Gronziewicz (-1929)
 Jerzy Pilecki (-1930)
 Ignacy Drojanowski (1930-)
 Jan Dychdalewicz (1932-2 IX 1933)
 Marian Sochański (-27 VI 1936)
 Mieczysław Syska (V-VII 1936)
 Tadeusz Chmielewski (lipiec 1936-)
 Piotr Małaszyński (1939)

Miasta i miasteczka

Synteza 
W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. lwowskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).

Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami.

Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet 11 miast (np. Dynów, Bircza, Dubiecko itd.) – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były gminami wiejskimi (chodzi tu o gminy jednostkowe sprzed komasacji w gminy zbiorowe w 1934 roku). Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).

Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik-Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś).

Miasta prawne galicyjskie (województwa krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie) należały do trzech kategorii:
 miasta o własnym statucie
 do kategorii tej należały tylko Lwów i Kraków
 miasta rządzące się ustawą z 13 marca 1889 roku
 miasta należące do tej kategorii posiadały wszystkie przywileje miast (prawa miejskie), z wyjątkiem miasteczka Buczacz
 miasta rządzące się ustawą z 3 lipca 1896 roku
 miasta należące do tej największej kategorii posiadały najczęściej przywileje a) miasteczek, rzadziej b) miast a czasem wyjątkowo (7 miejscowości) niektóre były c) wsiami

13 lipca 1933 roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000 w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej. Ustawa z 3 lipca 1896 roku przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934) przez co miasta i miasteczka rządzące się ustawą z 1896 roku i liczące powyżej 3000 mieszkańców zostały automatycznie podniesione do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku. Tak więc 31 miast/miasteczek rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże indywidualnymi rozporządzeniami za miasta uznano 20 mniejszych miast oraz wszystkie wsie stanowiące gminy miejskie. Równocześnie do rzędu miast podniesiono także trzy dotychczasowe gminy wiejskie. Na mocy ustawy z 1933 łącznie 12 miejscowości (w tym jedna wieś) utraciło status gmin miejskich.

W poniższej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa lwowskiego obu typów z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka).

Wykaz 
Stan ludności: na 30 września 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach

Zobacz też 
 Kresy Wschodnie
 Podział administracyjny II Rzeczypospolitej
 podział administracyjny Polski 1944–1946
 dawne gminy w województwie lwowskim
 obwód lwowski
 Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, .
 Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, .

Linki zewnętrzne 
 Województwo lwowskie II Rzeczpospolitej na dawnych fotografiach i pocztówkach w bibliotece Polona
 Dziennik Urzędowy Województwa Lwowskiego (1925–1928) (Archiwalne wydania zdigitalizowane i udostępnione w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej)
 Lwowski Dziennik Wojewódzki (1928–1939) (Archiwalne wydania zdigitalizowane i udostępnione w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej)