Spaarndam

Spaarndam is een dubbeldorp in de provincie Noord-Holland dat bestaat uit Spaarndam-West (officieel geheten: Spaarndam gem. Haarlem), gelegen in de gemeente Haarlem en Spaarndam-Oost (officieel kortweg: Spaarndam), gelegen in de gemeente Haarlemmermeer. De grens ligt bij de Grote Sluis aan het Noorder Buiten Spaarne.

Geschiedenis 
Spaarndam ontstond rond een dam bij de monding van het Spaarne in het IJ, die Graaf Floris V van Holland hier in 1285 liet aanleggen. Vanaf 1280 bevinden zich sluizen in de dam, de Kolksluis betreft de oudste sluis. Lees meer over de sluizen op: Sluizen in Spaarndam.

Het plaatsje leefde van de tol bij de dam in het Spaarne, en vooral ook van de visserij. Het Ambacht Spaarndam lag ten zuiden van de Velserban, en had een oppervlakte ongeveer 265 morgen (= circa 225 hectare). Van 1812 tot 1927 was Spaarndam een gemeente. Deze ging in 1927 op in de gemeente Haarlem. Spaarndam-Oost is in de tweede helft van de 20e eeuw gebouwd in de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Deze ging in 2019 op in de gemeente Haarlemmermeer.  Spaarndam is een forensenplaatsje geworden met enig toerisme. In Spaarndam bevindt zich een palingrokerij. Spaarndam-Oost heeft de meeste inwoners.

Het gedeelte op de linkeroever van het Spaarne (Spaarndam-West) is het oudste: hier bevindt zich de Kolksluis uit de 13e eeuw. In de zomer van 2009 is deze sluis tijdens de verbouwing van de Grote Sluis weer in gebruik genomen onder auspiciën van Hoogheemraadschap Rijnland, maar bediend door vrijwilligers. Hiermee is dit de oudste nog dienstdoende schutsluis van Europa.

Aan een pleintje onder de IJdijk staat de hervormde Oude Kerk, herbouwd in 1627 na een hevige storm. Naast de kerk bevindt zich een ouderwets kerkhofje. Aan deze kant van de dijk lopen smalle wandelpaadjes langs de huizen. Spaarndam was een van de eerste beschermde dorpsgezichten in Nederland.

Even buiten het dorp bevinden zich twee forten, die deel uitmaken van de Stelling van Amsterdam: het Fort Benoorden Spaarndam en het Fort Bezuiden Spaarndam. Bij het laatste fort staat ook het Gemaal Spaarndam voor de afwatering van het Rijnlandboezem. Vlak bij Spaarndam-Oost staat de windmolen De Slokop, die vanaf Spaarndam-West goed te zien is.

De voortdurende strijd tegen het water wordt gesymboliseerd door het beeldje van De held van Haarlem (Hansje Brinker) op de IJdijk. Hansje was een figuur uit een Amerikaans boek, die het land behoedde voor overstroming door zijn vinger in een gat in de dijk te steken. Het beeldje is door de plaatselijke VVV geplaatst. Hansje heeft ook in Harlingen een beeldje.

Bekende inwoners

Geboren in Spaarndam 
 Frederik Willem Conrad, waterbouwkundige en spoorwegpionier, op 15 februari 1800
 Kees Pruis, cabaretier en volkszanger, op 7 maart 1889
 Simon Kuipers, schaatser, op 9 augustus 1982
 Femke van der Meij, atlete, op 20 mei 1985

Getrouwd in Spaarndam 
 Frans Hals, kunstschilder, op 12 februari 1617, met Lysbeth Reyniers.

Gestorven in Spaarndam 
 Nicolaus Cruquius, waterbouwkundige en dijkgraaf, op 5 februari 1754, grafsteen te bezichtigen in de Oude Kerk.

Onderwijs 
Spaarndam heeft twee basisscholen, de Spaarneschool en de Sint-Adalbertusschool.

Sport 
Spaarndam heeft verenigingen voor tennis, hockey, schaatsen en de omnivereniging SV Spaarnwoude voor voetbal, softbal en klaverjassen.

Zie ook 
 Spaarndam-Oost
 Oud Spaarndam
 Wapen van Spaarndam
 Lijst van burgemeesters van Spaarndam
 Lijst van rijksmonumenten in Spaarndam (Oost)
 Lijst van rijksmonumenten in Spaarndam-West
 Wijken en buurten in Gemeente Haarlem

Fotogalerij 

 Spaarndam
Voormalige gemeente in Noord-Holland
Plaats in Noord-Holland
Ambachtsheerlijkheid in de Nederlanden