Papież

Papież (głowa Kościoła, ojciec święty, łac. summus pontifex, od starożytnego pontifex maximus; wł. papa, gr. πάπας (papas); forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, prymas Italii, zwierzchnik Kościoła katolickiego, głowa Stolicy Apostolskiej oraz suweren Państwa Miasta Watykan; od 2013 papieżem jest Franciszek.

Tytułu papieża używają również: koptyjski patriarcha Aleksandrii, głowa Kościoła koptyjskiego oraz prawosławny patriarcha Aleksandrii, zwierzchnik prawosławnego Patriarchatu Aleksandryjskiego.

Lista papieży

Źródło władzy biskupa Rzymu 

Biskupi Rzymu oparli swój prymat na sukcesji apostolskiej, zgodnie z tradycją, według której pierwszym biskupem Rzymu był Piotr Apostoł, który zginął tam śmiercią męczeńską. Nowy Testament milczy wprawdzie na ten temat i wspomina tylko o podróży św. Piotra do Antiochii (Gal 2, 11), a w zakończeniu Listu do Rzymian Pawła Apostoła pośród licznych osób Piotr nie jest wymieniony, ale o pobycie apostoła w Rzymie mówią inne pisma z pierwszych wieków istnienia chrześcijaństwa, m.in. list biskupa Antiochii Ignacego do Kościoła w Rzymie, napisany za panowania cesarza Trajana (98–117). Obecnie większość historyków chrześcijańskich uznaje wysokie prawdopodobieństwo pobytu Piotra w Rzymie, co najmniej w roku jego męczeństwa. Apostołowie Paweł i Piotr, z racji swej funkcji (apostolos = wysłannik), uważani są za organizatorów kościoła partykularnego (lokalnego) w Rzymie, niezależnie od możliwości, że pierwszym liderem tego kościoła (przewodniczącym kolegium prezbiterów/biskupem) mógł być dopiero Linus (64-76/79). Św. Ireneusz napisał:  O Linusie wspomina Paweł w swym liście do Tymoteusza (2 Tm 4, 21).

Kościół rzymskokatolicki naucza, że Piotr był uczniem Jezusa, od którego uzyskał szczególną władzę. Tej doktrynie szczególnie przeciwni byli patriarchowie i biskupi greccy, którzy godzili się tylko na honorowy prymat biskupa Rzymu. Spór o pierwszeństwo biskupów Rzymu doprowadził w 1054 do podziału chrześcijaństwa na katolicyzm i prawosławie (zobacz: schizma wschodnia). Władzę papieża zanegował też ksiądz Marcin Luter, dając początek protestantyzmowi. W późniejszym czasie zwierzchnictwo papieża odrzucili także starokatolicy. 

Jako biblijne uzasadnienie szczególnej pozycji biskupa Rzymu katoliccy teologowie przytaczają następujące teksty:
1. 

Pierwszy znany przypadek, w którym fragment ten został zastosowany do biskupa rzymskiego, pochodzi z III w. Jest to stwierdzanie swojego następstwa po Piotrze przez papieża Stefana I zmarłego w 257.

Słowa Piotr (Πέτρος) i Skała (πέτρα) pochodzą co prawda ze wspólnego korzenia, ale ich znaczenie nie jest identyczne – są różnymi, bliskoznacznymi słowami. Egzegeci rzymscy odwołują się przy tym do oryginalnego języka Ewangelii, za jaki uważają aramejski, gdzie najprawdopodobniej był użyty wyraz „kefas”, oznaczający zarówno Piotra, jak i skałę.

W IV wieku Optat z Mileve zauważył, że Kefas nie tylko po hebrajsku oznacza „skałę”, ale także po grecku „głowę” (kephale).

Według innych interpretacji zacytowany fragment odnosi się nie do nadania władzy, ale do mocy Boga, który działa poprzez człowieka wierzącego. Dlatego w kolejnych wierszach czytamy o Piotrze:  W tej samej Ewangelii czytamy także te same słowa w odniesieniu do wszystkich uczniów: 

2. 

Według niektórych tradycji chrześcijańskich potrójne zapytanie Jezusa odnosi się do potrójnego zaparcia się Piotra i jest próbą prawdziwości uprzedniego wyznania Piotra o Jezusie z Mt 16, 16: 

Nadto, przeciwnicy władzy papieskiej zwracają uwagę na słowa Jezusa Chrystusa:  Z kolei zwolennicy biskupa Rzymu nie widzą tu analogii do sprawowanej przez papieża władzy, a jedynie do jego postawy wobec innych.
3.

Oraz podobne do powyższego Mt 17,1; Mt 26,37; Mk 3,16-20; Mk 5,37; Mk 9,2; Łk 6,14-16; Dz 1,13.

Wielokrotne wymienianie imienia św. Piotra jako pierwszego z imion apostołów wskazuje na szczególną rolę biskupa Rzymu.

4. 
Oraz podobne do powyższego Łk 8,45; Łk 9,33; Łk 21,41; Mt 15,15.

Argumentem na pierwszeństwo św. Piotra jest również to, że występował on w imieniu wszystkich apostołów i często zabierał głos jako jedyny spośród otaczających Chrystusa; oraz był pierwszym apostołem, który uznał Jezusa za Mesjasza (Mt 16,16; Mk 8,29; Łk 9,20; J 6,69).

Podstawy władzy 
W trzech pierwszych stuleciach historii chrześcijaństwa poszczególni biskupi (lub raczej kościoły partykularne/lokalne, którym przewodzili) mieli bardzo dużą autonomię, ale od początku Rzym jako stolica Cesarstwa Rzymskiego miał szczególną pozycję.

Już w pierwszym wieku, w momencie konfliktu we wspólnocie w Koryncie (wspólnota odwołała biskupa) poproszono o rozstrzygnięcie sporu właśnie biskupa Rzymu, którym był w tym czasie Klemens I. O decyzję poproszono czwartego z kolei papieża, mimo że w Efezie żył jeszcze św. Jan Apostoł.

Zachowała się odpowiedź Klemensa (jest to jeden z najstarszych tekstów patrystycznych). Oto jej fragment:

Ks. Cathrein SI komentuje tę wypowiedź następująco:

Św. Ignacy Antiocheński, kiedy jechał do Rzymu, gdzie miał być sądzony, i praktycznie pewne było, że poniesie śmierć, w liście do wspólnoty rzymskiej (dot.: Diecezja rzymska/Święty Kościół Rzymski) podkreślał jej prymat w Kościele Powszechnym, m.in. wyrażeniem „kościół przewodzący w miłości”.

Św. Ireneusz biskup Lyonu, pisze ok. 180:

Tertulian (ok. 160-ok. 220) uważał, że prymat i władzę „wiązania i rozwiązywania” otrzymał tylko jeden z Apostołów – św. Piotr, który umarł w Rzymie. A ponieważ prymat musi trwać, trwa w rękach biskupów Rzymu.

Św. Cyprian (zm. 258) nazywa Kościół rzymski „Kościołem głównym, z którego jedność kapłańska powstała – matką i korzeniem Kościoła katolickiego”, dlatego że jest nieprzerwanie biskupstwem św. Piotra, żyjącego w jego następcach, zaś samego biskupa rzymskiego nazywa „zastępcą Chrystusa”.

Męczeńska śmierć 29 z 33 pierwszych papieży jest argumentem na to, że biskup Rzymu był w oczach Cesarzy rzymskich głową Kościoła.

Rozstrzygającym konflikt pomiędzy św. Anastazym I a jego przeciwnikami w Antiochii był Juliusz I. Papież zwołał synod, na którym uniewinnił św. Anastazego i w 341 wystosował list, w którym napisał:

Synod w Sardyce (dzisiejsza Sofia) w latach 343–344 stwierdził:

oraz

Po Juliuszu I kolejni papieże sprawowali urząd najwyższego nauczyciela, rozstrzygając autorytatywnie dla całego Kościoła sprawy wiary katolickiej, a jednocześnie podkreślali swą władzę jako następców Piotra. Po synodzie rzymskim w 382 papież św. Damazy ogłosił kanony (tzw. Tomus Damasi) dotyczące dogmatu o Trójcy Świętej, które zostały uznane za definicję Wiary. W innym dekrecie tego papieża znajduje się pierwszy oficjalny kanon ksiąg Pisma świętego, „które powinien przyjąć cały Kościół katolicki”.

Św. Bazyli Wielki (ok. 330-379) uważał, że biskup Rzymu posiada rozstrzygający głos w sporach dogmatycznych.

W 385 powstały „pierwsze papieskie dekretalia”, czyli odpowiedzi papieża Syrycjusza na pytania hiszpańskiego biskupa Tarragony, Himeriusza (Himeriusz określił kościół rzymski jako głowę ciała Kościoła), które ten ostatni z papieskiego zlecenia musi oznajmić wszystkim biskupom hiszpańskim. Papież w nich napisał:

Afrykański biskup Optat z Mileve (zm. przed 400) podkreślał rolę stolicy rzymskiej, jako jednoczącej wszystkie kościoły.

Św. Ambroży z Mediolanu (339-397) uznawał prymat biskupa Rzymu, którego uważał za gwaranta katolickości.

Św. Jan Chryzostom (ok. 350-407) także potwierdzał prymat św. Piotra.

Papież św. Innocenty I (401–417), zatwierdzając uchwały synodów lokalnych w sprawie pelagianizmu, przypomina tradycyjną naukę o prerogatywach Stolicy Piotrowej:

Św. Hieronim (ok. 347-ok. 420) mówił, że Stolica Piotra jest Opoką Kościoła.

Św. Bonifacy I (418-422) w liście do biskupa greckich Salonik wskazał na ostateczny charakter swych decyzji (de nostro non esse iudicio retractandum), od których nie ma już odwołania.

Św. Augustyn (354-430) podsumował kwestię posłuszeństwa papieżowi krótkim zdaniem, które stało się powszechnie znanym przysłowiem: Roma locuta – causa finita (Rzym przemówił, sprawa skończona).

O tym, jak dalece na Wschodzie i na Zachodzie uznawano powszechny prymat Biskupa Rzymu, świadczy również fakt, że na Soborze Efeskim w 431 legat papieski bez żadnego głosu sprzeciwu mógł powiedzieć:

W 449 Teodoret z Cyru pisał o kościele rzymskim następująco:

W 451 na soborze chalcedońskim wymieniono patriarchat Rzymu jako pierwszy.

Także V Sobór Powszechny w Chalcedonie (451) jest dowodem na władzę papieską nad całym Kościołem. Zgromadzeni biskupi nazwali papieża Leona I swą głową, a samych siebie jego uczniami. – Po odczytaniu pisma papieskiego (Dogmatyczny List do Flawiana, biskupa Konstantynopola), potępiającego herezję monofizytów, zawołali biskupi: „Piotr przez Leona przemówił!”. Do papieża zaś napisali: „Przez twoich legatów przewodniczyłeś nam, jak głowa członkom ciała”. Papież ten mówił o zwierzchnictwie (principatus) Kościoła rzymskiego nad wszystkimi kościołami.

W 517 papież św. Hormizdas sformułował wyznanie, które zostało podpisane przez prawie wszystkich biskupów wschodnich, cesarza Justyniana, patriarchów Konstantynopola i uczestników soboru konstantynopolitańskiego IV; o treści:

Św. Grzegorz I Wielki (590-604) był zdania, że biskup rzymski jest głównym oparciem dla czystej wiary (caput fidei).

W 680/681 ojcowie soboru konstantynopolitańskiego III przyjęli list papieża Agatona jako „napisany z Boskich najwyższych wyżyn apostołów”. W końcowej aklamacji napisali:

Teodor Studyta (około 800) napisał, że według Mt 18, 18 kościelny autorytet stanowią „apostołowie i ich następcy”:

Aktem prezentującym rozumienie władzy papieskiej w średniowieczu i czasach późniejszych jest dokument Dictatus Papae, wydany w 1075 przez Grzegorza VII, który zawiera m.in. następujące stwierdzenia:

W XII wieku Niketas Choniates w Dialogach Anzelma z Havelbergu sformułował greckie zarzuty pod adresem prymatu papieża w ten sposób:

Św. Tomasz z Akwinu stwierdził, że papież może ogłaszać nowe formuły wiary (ad papam spectat editio symboli). W uzasadnieniu tego twierdzenia papież postrzegany jest przede wszystkim jako głowa i szczyt soboru: jest już przecież sprawą ustaloną, że sobór może wydawać definicje dotyczące wiary. Jednakże sobór zbiera się dzięki papieskiemu autorytetowi i potwierdzany jest jego orzeczeniem, dlatego też wszelkie decyzje soboru muszą być zatwierdzone przez papieża i na nim spoczywa najwyższa odpowiedzialność; do niego przynależy finaliter determinare ea quae sunt fidei (w ostatecznej instancji rozstrzyganie w sprawach wiary).

W czasie Soboru Lyońskiego II (1274) za pontyfikatu bł. Grzegorza X (1271-1276) została zawarta krótkotrwała unia Kościoła Zachodniego ze Wschodnim. Cesarz bizantyjski Michał VIII Paleolog (1261-1282) złożył wtedy wyznanie wiary, w którym uznał najwyższy i pełny prymat Stolicy Apostolskiej nad całym Kościołem.

Około 1280 Piotr Jan Olivi nauczał, że decyzje papieskie w sprawach wiary lub obyczajów są nieodwołalne i trwałe po wszystkie czasy.

W dobie sporów politycznych z królem Francji Filipem IV papież Bonifacy VIII (1294-1303) wydał bullę doktrynalną Unam sanctam, w której zdefiniował naukę o prymacie papieskim nad całym Kościołem:

I Augustyn Triumphus (zm. 1328) uważał, że relacja pomiędzy papieżem i Kościołem jest jednostronna; od członków głowa nie otrzymuje niczego, ale członki od głowy:

Druga (również krótkotrwała) unia została zawarta na Soborze Florenckim (1438-1447) za pontyfikatu Eugeniusza IV (1431-1447).

W dekrecie dla Greków Laetantur caeli z 6 lipca 1439 prawosławni biskupi, z wyjątkiem jednego – Marka Eugenikosa – uznali prymat i pełną władzę rzymskiego biskupa.

W 1870 I sobór watykański przyjął dogmat o nieomylności papieża:

Papież Franciszek w homilii wygłoszonej 19.03.2013 przedstawił własną wizję władzy papieskiej:

Władza papieża 
Papież jest widzialną głową Kościoła rzymskiego (czyli kościoła partykularnego/lokalnego w mieście Rzym) oraz Kościoła powszechnego/katolickiego (czyli Kościoła rzymskokatolickiego i katolickich Kościołów wschodnich). Godność papieża jest dożywotnia, możliwe jest jednak dobrowolne zrzeczenie się jej (renuntiatio), które nastąpiło zaledwie kilka razy w historii (ostatni raz z urzędu zrezygnował w 2013 Benedykt XVI). Po śmierci lub ustąpieniu papieża zwoływane jest konklawe – zgromadzenie kardynałów Świętego Kościoła Rzymskiego dla wybrania nowego papieża. Czas od śmierci lub rezygnacji papieża do wyboru następcy określany jest z łaciny Sede vacante.

W Kościele katolickim władza papieża ma charakter wyjątkowy. Słowami konstytucji Pastor aeternus z 1870 można określić ją następująco: „najwyższa i pełna władza jurysdykcji nad Kościołem rzymskokatolickim zarówno w sprawach wiary i moralności, jak też w sprawach dyscypliny i rządzenia”, a także władza „prawdziwie biskupia, zwykła i bezpośrednia nad każdym bez wyjątku kościołem pozostającym w jedności z papiestwem i nad każdym bez wyjątku kapłanem i wiernym, niezależna od jakiejkolwiek władzy ludzkiej” (kanon 218, nr 1-2). Swoją władzę papieże sprawują za pośrednictwem Kurii Rzymskiej, mającej delegowane prawo do rozstrzygania szczególnych spraw.

Papież jest najwyższą władzą prawodawczą w zakresie prawa kanonicznego; papieżowi przysługuje też najwyższa kanoniczna władza sądownicza: rozstrzyga spory dotyczące ważności małżeństwa oraz innych sakramentów, ślubów zakonnych, prawa do nauczania teologii katolickiej w szkołach kościelnych itd. W tym charakterze ma prawo nakładania kar kościelnych, aż do ekskomuniki włącznie. Władza papieża ogniskuje się w prawie do nominacji biskupów – żaden biskup w Kościele katolickim nie może być konsekrowany bez zgody papieża. Jedynie papież ma prawo zwołać wedle własnego uznania zebranie wszystkich biskupów – sobór powszechny, przewodniczyć jego obradom osobiście (lub przez delegatów), a także określa ramy obrad i nadawać moc prawną soborowym decyzjom.

W obecnym czasie jednak na pierwszy plan wyłania się nie kanoniczna, ale charyzmatyczna podstawa władzy papieskiej: jest on dla wielu katolików najwyższym autorytetem moralnym.

Papież jest najwyższą władzą w zakresie Magisterium Kościoła, które wyraża się najpełniej w wydawaniu dogmatów, a także w formie nauczania zwykłego (encykliki). Papież w kwestiach wiary i moralności posiada prawo do wypowiedzenia zdań o charakterze nieomylnym (przemawiając ex cathedra). Papieskie wypowiedzi nieomylne zaistniały przede wszystkim we wcześniejszych wiekach, kiedy sama idea nieomylności papieskiej nie była zdogmatyzowana. Sam dogmat został ostatecznie ogłoszony w 1870 na I soborze watykańskim, gdzie ustalono:

Tytulatura biskupa Rzymu 
Obowiązująca dziś pełna tytulatura papieska została określona w Annuario Pontificio w 2006. Wersja włoska ma następujące brzmienie (w nawiasach podano również wersję łacińską i polskie tłumaczenie):
 Vescovo di Roma (Episcopus Romanus, Biskup Rzymu),
 Vicario di Gesù Cristo (Vicarius Christi, Wikariusz Jezusa Chrystusa),
 Succesore del Principe degli Apostoli (Successor principis apostolorum, Następca Księcia Apostołów),
 Sommo Pontefice della Chiesa Universale (Summus Pontifex Ecclesiae Universalis, Najwyższy Kapłan Kościoła Powszechnego),
 Primate d’Italia (Primas Italiae, Prymas Włoch),
 Arcivescovo e Metropolita della Provincia Romana (Archiepiscopus et metropolitanus provinciae ecclesiasticae Romanae, Arcybiskup i Metropolita Rzymskiej Prowincji Kościelnej),
 Sovrano dello Stato della Città del Vaticano (Princeps sui iuris civitatis Vaticanae, Suweren Państwa Watykańskiego),
 Servo dei Servi di Dio (Servus Servorum Dei, Sługa Sług Bożych).

Najważniejszym i najbardziej pierwotnym tytułem papieża jest tytuł biskup Rzymu. Tytuł ten może być używany (jak to wynika z dawnych i współczesnych dokumentów kościelnych), także w wariantach: biskup Świętego Kościoła Rzymskiego (forma starożytna, średniowieczna), biskup Kościoła Rzymskiego (jedna z form w Kodeksie Prawa Kanonicznego) oraz Arcybiskup Metropolita Prowincji Rzymskiej (Annuario Pontificio). Tytuł „biskup” w sensie jednoosobowego przywódcy (ordynariusza) kościoła partykularnego (przewodniczącego kolegium prezbiterów) pojawił się pod koniec I w. na Wschodzie (pierwszym informatorem o używaniu tytułu biskupa w sensie monarchicznym jest św. Ignacy Antiocheński), natomiast na Zachodzie jego recepcja odbywała się z opóźnieniem. W kościele rzymskim osoba posiadająca „sakrę biskupią” – przewodząca prezbiterom, diakonom i wiernym wspólnoty chrześcijańskiej tego miasta – była zwana prawdopodobnie aż do przełomu II i III wieku prezbiterem (tzn. posiadała taki sam tytuł jak pozostali członkowie prezbiterium). Dopiero około tego czasu tytuł „biskup”, stosowany do tej pory zamiennie z tytułem „prezbiter” na oznaczenie członka prezbiterium, został zastrzeżony do wyłącznego użytku przewodniczącego tego kolegium. W związku z powyższym – także nauka o prymacie kościoła rzymskiego (kościoła lokalnego w mieście Rzym) stała się nauką o prymacie biskupa Rzymu, będącego uosobieniem tego kościoła i jedynym jego rządcą. Około III w. pewna liczba sąsiadujących z kościołem rzymskim kościołów partykularnych (diecezji) stworzyła wraz z nim prowincję kościelną. Od tego czasu biskup Rzymu stał się także arcybiskupem metropolitą dla biskupów tych kościołów. Papież z racji bycia metropolitą jest uprawniony do używania paliusza.

Tytuł Papa (od którego wzięła się nazwa „papież”) w kościele wschodnim zwyczajowo przysługiwał każdemu duchownemu, natomiast w kościele zachodnim zarezerwowany był dla biskupów. Najprawdopodobniej od IV wieku zaczął on przysługiwać wyłącznie biskupowi Rzymu. Wydaje się, że używał go właśnie w obecnym znaczeniu papież św. Syrycjusz. Św. Grzegorz VII postanowił, iż tytuł Papa może być używany tylko w odniesieniu do biskupów Rzymu.

Pontifex (dosłownie: „budowniczy mostów”), czasem zapisywany w formie skrótu „Pont. Max.”, to łaciński tytuł, którego chrześcijanie zaczęli używać na wzór wyznawców judaizmu dla określenia najwyższych kapłanów zarządzających diecezjami. Sam tytuł Pontifex Maximus ma korzenie przedchrześcijańskie – taki tytuł nosili w starożytnym Rzymie urzędnicy pełniący nadzór nad sprawowaniem kultu publicznego (w czasach Imperium rzymskiego urząd ten sprawował zwykle cesarz). Nosili ów tytuł do roku 376, gdy zrzekł się go chrześcijański cesarz Gracjan. Dwa lata później tytuł został nadany biskupowi Rzymu, Demasusowi. Termin „Pontifex Maximus” znajduje się na wielu inskrypcjach watykańskich, m.in. przed wejściem do bazyliki św. Piotra, na posągu św. Piotra, na kopule bazyliki św. Piotra itp. oraz na części portretów papieskich.

Servus servorum Dei () to fraza, która przechodziła podobną ewolucję, jak inne tytuły. Augustyn określał siebie jako servus Christi et per Ipsum servus servorum Ipsius (sługa Chrystusa i przez Niego sługa sług Jego). Podobnie czynili Dezydery z Cahors i św. Bonifacy (apostoł Niemiec). Pierwszym papieżem, który w odniesieniu do siebie użył tego tytułu, był najprawdopodobniej św. Grzegorz I, który w ten sposób odpowiedział na nadanie sobie przez patriarchów Konstantynopola tytułu uniwersalnego biskupa. Od IX wieku tytułu Servus servorum Dei używa się wyłącznie na określenie papieża. Warto dodać, że znaczył on początkowo najwyższego sługę, sługę nad sługami (podobnie jak w określeniu „król królów”), a dopiero później rozumiano go jako symbol posługi wobec innych.

Patriarcha Zachodu () to tytuł, który nie pojawił się w Annuario Pontificio, oficjalnym roczniku Stolicy Apostolskiej edycji na 2006. Po raz pierwszy użył go Teodor I w 642, potem jednak był rzadko stosowany. W rocznikach watykańskich używany od 1863. 22 marca 2006 jego brak uzasadniono „historyczną i teologiczną rzeczywistością” oraz „koniecznością prowadzenia dialogu ekumenicznego”. Według eklezjologii prawosławnej papież to patriarcha Rzymu, jednego z pięciu patriarchatów tzw. pentarchii, choć Nikołaj Zernov pisze, że oderwanie kościoła rzymskiego zasadniczo nie przemieniło pentarchii w tetrarchię. Miejsce Rzymu jedynie opróżniło się i po dziś dzień nie jest zajęte. Potrwa to tak długo, aż biskup rzymski porzuci błędy swoich poprzedników. Stolica rzymska odzyska wtedy swe stanowisko naczelne w gronie pięciu patriarchów, będzie primus inter pares. Dopóki to nie nastąpi, rzeczywisty w działaniu prymat przysługuje patriarsze konstantynopolitańskiemu.

Suweren Państwa Watykańskiego (wł. Sovrano dello Stato della Città del Vaticano) – Papież oprócz tego, iż jest widzialną głową Kościoła, jest także głową suwerennego państwa. Jest on formalnie monarchą absolutnym, gdyż na podstawie Prawa Fundamentalnego (konstytucji) Watykanu dzierży on w rękach pełnię władzy wykonawczej, ustawodawczej oraz sądowniczej. Jest także monarchą elekcyjnym, gdyż wybierany jest na dożywotnią kadencję podczas konklawe przez Kolegium kardynałów. Papież powołuje członków wszystkich organów i urzędów Watykanu, a w szczególności Prezydenta Gubernatoratu, który zastępuje papieża w bieżącym zarządzaniu państwem. Papież jest też głową innego podmiotu prawa międzynarodowego jakim jest Stolica Apostolska, z którą Watykan jest połączony unią personalną i funkcjonalną. Papieżowi jako głowie państwa przysługuje immunitet dyplomatyczny.

Papieżom przysługuje też tradycyjny tytuł Jego Świątobliwość (łac. Sanctitas Vestra). Zwracając się do papieża używa się formy Wasza Świątobliwość. Inne tytuły to Ojciec Święty, czy dawniej używany zwrot Pan Apostolski (łac. Dominus Apostolicus). Tytuł „święty” w zwrocie Ojciec święty dotyczy sakralnej funkcji papieża nie zaś jego osobistej świętości.

Oznaki władzy i szczególnej pozycji

Insygnia

Tiara 

Od pozostałych biskupów papieża odróżnia tiara, czyli potrójna korona. Insygnium to było nakładane na głowę każdego papieża podczas uroczystej koronacji papieskiej (ostatnia w 1963). Nie wiadomo, od kiedy biskupi Rzymu używają tiary. Wiadomo jedynie, że nastąpiło to przed donacją Konstantyna. Tiara jest symbolem papiestwa, jednak nie jest używana przez ostatnich papieży. Paweł VI sprzedał własną tiarę, a pieniądze oddał biednym. Jan Paweł I odmówił koronacji, Jan Paweł II też uchylił się od koronacji i nie nosił tiary. Benedykt XVI również nie zgodził się na koronację i jako pierwszy nie umieścił w swoim herbie papieskim tiary, lecz potrójną mitrę, jako symbol władzy duchowej. Tiara jednak pozostała symbolem państwa watykańskiego i Stolicy Apostolskiej jako element herbów tych instytucji.

Pierścień 
Kolejnym insygnium papieskim jest Annulus Piscatoris – Pierścień Rybaka z wyobrażeniem św. Piotra łowiącego ryby. Umieszczone jest na nim również imię papieża wraz z tytułem PONT.MAX. (Pontifex Maximus). Służy on do opieczętowywania korespondencji. Drugim tego typu przedmiotem jest pieczęć, przeznaczona do tłoczenia w ołowiu lub złocie, z wizerunkiem św. Piotra i Pawła, którą biskupi Rzymu pieczętują swoje najbardziej uroczyste dokumenty zwane bullami. Zarówno pierścień Rybaka, jak i pieczęć papieską kardynał kamerling łamie po stwierdzeniu zgonu papieża w obecności trzech innych kardynałów. Jest to znak, że pontyfikat danego papieża dobiegł końca.

Paliusz 

Biskup rzymski z racji bycia metropolitą używa paliusza. Jako jedyny metropolita katolicki może nosić paliusz nie tylko na terenach diecezji wchodzących w skład prowincji rzymskiej, ale także na całym świecie. Od początku pontyfikatu Benedykta XVI paliusz papieski różni się od paliuszy innych metropolitów łacińskich oraz poprzednich papieży tym, że jest szerszy, dłuższy i naszyte są na nim krzyżyki koloru czerwonego. W związku z powyższym można traktować paliusz papieski jako specyficzne insygnium zastępujące tiarę.

Ferula 

Papież nie używa klasycznego pastorału. Jego zamiennikiem jest ferula, która tradycyjnie ma formę prostego złotego krzyża bez postaci Chrystusa, a została ona wprowadzona przed pontyfikatem Innocentego III. Dawniej rzadko używana, od czasu soboru watykańskiego II stosowana powszechnie podczas wszelkich celebracji liturgicznych. Ostatnio używał takiej feruli Benedykt XVI. Papież Franciszek podczas ingresu do bazyliki laterańskiej (7 kwietnia 2013) powrócił do używania srebrnej feruli z lekko zakrzywionym krzyżem i pasyjką, noszonej wcześniej przez Pawła VI, Jana Pawła I i Jana Pawła II. Od tamtego czasu zdecydował, że będzie używał dwóch ferul (srebrnej i złotej) zamiennie.

Herb papieski 

Każdy papież posiada własny herb, przyjęty na początku pontyfikatu. W skład papieskiego herbu tradycyjnie wchodzą złoty i srebrny klucz, reprezentujące siłę łączenia i rozwiązywania na ziemi (srebrny) i w niebie (złoty). Dawniej stałym heraldycznym elementem herbu była tiara, zastąpiona przez Benedykta XVI mitrą, z trzema poziomymi pasami. Herb jako graficzny znak papieża występuje m.in. na dokumentach, przedmiotach, a także strojach noszonych przez biskupa Rzymu.

Ceremoniał 
Dawny, niezwykle rozbudowany ceremoniał na dworze papieskim, wynikający z równej monarchom pozycji papieża, nakazywał oddanie czci papieżowi poprzez trzy pocałunki: w pierścień, w kolano i w stopę. Zwyczaj całowania stopy papieża (a właściwie krzyża wyszytego na jego czerwonych pantoflach) – charakterystyczny znak oddawania czci następcy św. Piotra – znany był już w VIII wieku. Wiadomo, że w ten sposób cesarz Justynian oddawał cześć papieżowi Konstantynowi. Zwyczaj ten został zarzucony za pontyfikatu Jana XXIII. Jedynymi elementami dawnego ceremoniału, jakie nadal są stosowane przy powitaniu przez papieża, to skłon i pocałowanie pierścienia rybaka noszonego przez papieża na palcu. Do czasów Jana XXIII papieże byli regularnie noszeni na przenośnym tronie – formie lektyki siedzącej (sedia gestatoria). Ostatnim papieżem, który z niej korzystał, był Jan Paweł I. Kiedy papież zasiadał na tronie stacjonarnym lub był niesiony przez dworzan w lektyce, towarzyszyli mu zawsze członkowie Gwardii Szlacheckiej lub Gwardii Szwajcarskiej oraz dwoje sług trzymających wielkie wachlarze.

Ubiór papieża

Strój liturgiczny 
Obecnie strój liturgiczny papieża nie różni się od strojów innych metropolitów. Składają się na niego m.in. alba, stuła, ornat, paliusz oraz mitra.

Przed reformą liturgiczną do strojów liturgicznych zarezerwowanych dla papieża zaliczano: subcinctorium, fanon (użyty ostatni raz przez papieża Benedykta XVI), falda (długa szata przypominająca wyglądem albę, tworząca pewien rodzaj trenu) oraz mantum (płaszcz papieski przypominający kapę, ale dłuższy).

Strój codzienny 
Obecnie papież poza liturgią używa białej sutanny (dawniej wykonanej z falistego jedwabiu) z pelerynką (mozzetą), białego pasa z wyszytym herbem oraz białej piuski. Na piersi nosi pektorał, dawniej wykonany ze złota, przyozdabiany kamieniami szlachetnymi, obecnie prosty. Do dyspozycji papieża są również długa czerwona peleryna (tabarro) oraz biały, dwurzędowy płaszcz z aksamitnym bądź welurowym kołnierzem (z włoskiego greca). Dawniej papieże na co dzień korzystali również z czerwonego kapelusza zwanego saturno. Emerytowany papież używa białej piuski oraz prostej białej sutanny, pozbawionej pelerynki i pasa (wyglądającej tak samo jak białe sutanny prezbiterów w krajach tropikalnych). Przysługuje mu również pektorał.

Strój chórowy 
Tradycyjny strój chórowy papieża rozszerzony jest m.in. o rokietę i mucet, ten ostatni w kilku wersjach:
 letni – zwany też elektorskim, gdyż zakładany był natychmiast po konklawe, uszyty z jedwabiu;
 zimowy – który jest lamowany gronostajem;
 paschalny – noszony w okresie wielkanocnym, jest koloru białego.

Tradycyjnym elementem stroju chórowego jest nakrycie głowy papieża (ostatni raz użyte w 2005), czyli camauro, występujące w dwóch wersjach:
 zwykłej – z czerwonego aksamitu z białą gronostajową otoczką;
 noszonej w okresie wielkanocnym – wykonanej z białego jedwabnego adamaszku.

Obie były podbite i obszyte gronostajem.

Papież Franciszek nie używa stroju chórowego.

Papieskie obuwie 
Dawniej papieże nosili czerwone buty z aksamitu, jedwabiu albo satyny w lecie oraz z sukna w zimie. Zdobione były złotą nicią w motywy roślinne oraz krzyż na przedzie, który całowało się podczas audiencji. Zdarzały się też buty z papieskim herbem zamiast krzyża. W okresie wielkanocnym papieże nosili obuwie koloru białego, pod kolor paschalnego mucetu. Od czasów reformy soborowej obuwie papieskie uległo uproszczeniu, przybierając prosty, jednolity charakter. Do czasu obecnego papieża zachowywano jednak tradycję czerwonego obuwia papieskiego, ale papież Franciszek zrezygnował z noszenia papieskich butów i pozostał przy zwykłych czarnych.

Pontyfikat papieski 
Pontyfikat to okres sprawowania urzędu przez Najwyższego Pontyfika (łac. Summus Pontifex), czyli papieża. Papież rozpoczyna pontyfikat w momencie przyjęcia wyboru dokonanego przez konklawe, a kończy w momencie śmierci lub ogłoszenia renuntiatio (rezygnacji). W historii 11 papieży zrezygnowało z zasiadania na tronie piotrowym. Ostatnim z nich był Benedykt XVI, który zrezygnował z funkcji papieża 28 lutego 2013 o 20.00.

Zobacz też 

 pontifex emeritus
 antypapież
 koronacja papieska
 Rada Kardynałów
 Dzień Papieski
 miecz papieski
 papabile
 papieżyca Joanna
 przepowiednia Malachiasza
 Umbraculum

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Serwis internetowy Stolicy Apostolskiej
 
 Katolickie wyjaśnienie pochodzenia prymatu i dogmatu o nieomylności papieża
 Ilu papieży abdykowało? Jaki był ich los? Jak wyglądało konklawe w średniowieczu? (wywiad)

Urzędy i tytuły kościelne
 
Tytuły monarsze