Główny Urząd Statystyczny

Główny Urząd Statystyczny (GUS) – urząd centralny administracji rządowej zajmujący się zbieraniem i udostępnianiem informacji statystycznych na temat większości dziedzin życia publicznego i niektórych stron życia prywatnego. Do przekazywania danych obligują odpowiednie przepisy prawa (ustawa o statystyce publicznej oraz ogłaszany corocznie Program Badań Statystycznych). Dane mogą być udostępniane tylko w formie zagregowanej (opracowanej), która uniemożliwia identyfikację pojedynczych respondentów (tajemnica statystyczna).

Na czele Urzędu stoi Prezes GUS, który podlega bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów. Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru (art. 24 ust. 1 ustawy o statystyce publicznej). Prezesowi GUS podlega również 16 dyrektorów urzędów statystycznych (znajdujących się w miastach wojewódzkich) oraz jednostki obsługi statystyki publicznej utworzone na podstawie art. 27 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej.

Prezes GUS prowadzi kilka centralnych rejestrów m.in. Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej (REGON) oraz Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju (TERYT). Ogłasza wyłącznie komunikaty i informacje dotyczące najważniejszych wskaźników charakteryzujących sytuację społeczno-gospodarczą kraju – GUS nie prowadzi badań opinii publicznej.

Siedziba GUS znajduje się przy al. Niepodległości 208 w Warszawie.

Historia 
Główny Urząd Statystyczny utworzony został przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego w 1918, z inicjatywy Ludwika Krzywickiego. Od 1919 jego działalność regulowała ustawa z dnia 21 października 1919 r. o organizacji statystyki administracyjnej. Jest to najstarsza polska instytucja, która nigdy nie zmieniła nazwy.

Pierwsza siedziba GUS mieściła w latach 1918–1919 przy ul. Jasnej 10, skąd w styczniu 1920 została przeniesiona do kamienicy Kryńskiego w Al. Jerozolimskich 32.

Działalność GUS została zawieszona w czasie II wojny światowej. Urząd został włączony w struktury Wydziału Rolnictwa i Wyżywienia administracji Generalnego Gubernatorstwa, a jego wyposażenie, bibliotekę i archiwum wywieziono z Warszawy do Krakowa (stolicy GG).

GUS wznowił pracę w 1945 przy ul. Marszałkowskiej 95 skąd przeniósł się na ulicę Narbutta 33. W 1949 GUS otrzymał statut.

W latach 1948–1951 u zbiegu ulicy Wawelskiej i alei Niepodległości w Warszawie wzniesiono nowy gmach GUS w kształcie trójskrzydłowego wiatraka zaprojektowany przez Romualda Gutta przy współpracy m.in. Zbigniewa Wasiutyńskiego.

Spisy miały miejsce m.in. w latach 1921, 1931, 1946, 1950, 1960, 1970, 1978, 1988 i 1996 (spis rolny). W okresie 21 maja – 8 czerwca 2002 Główny Urząd Statystyczny przeprowadził równocześnie dwa spisy: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002 oraz Powszechny Spis Rolny 2002. W wyniku spisów w 2002 zweryfikowano w dół liczbę mieszkańców Polski. Kolejny Powszechny Spis Rolny został przeprowadzony w okresie 1 września – 31 października 2010. Natomiast w dniach 1 kwietnia – 30 czerwca 2011 miał miejsce Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań.

W 2011, po kontroli przeprowadzonej w GUS przez KPRM, do CBA skierowany został wniosek o zbadanie nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami publicznymi w trakcie spisu rolnego w 2010, którymi miało być dodatkowe opłacanie prac przy spisie. Według rzecznika GUS zakwestionowane działania były zgodne z prawem m.in. dlatego, że prowadzenie działań spisowych jest zadaniem dodatkowym w stosunku do pozostałych działań GUS.

19 listopada 2013 r. funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego zatrzymali 18 osób podejrzewanych o korupcję, w tym wiceprezesa GUS, w związku z prowadzonym przez stołeczną prokuraturę apelacyjną śledztwem dotyczącym zamówień na zakup sprzętu i usług teleinformatycznych przez Centrum Projektów Informatycznych b. MSWiA oraz KGP.

GUS jest krytykowany za opóźnienia w publikacji raportów, ograniczanie dostępu do danych źródłowych oraz wątpliwą przydatność części z publikowanych raportów.

W 2017 r. GUS wybrał w konkursie nowe logo.

Prezesi 
 Józef Buzek (od 8 listopada 1918 do 24 października 1929)
 Edward Szturm de Sztrem (od 24 października 1929 do 1939)
 Urząd zlikwidowany przez Niemców, 1939–1945
 Stefan Szulc (od 12 marca 1945 do 22 sierpnia 1949)
 Zygmunt Padowicz (od 22 sierpnia 1949 do 31 marca 1965)
 Wincenty Kawalec (od 1 kwietnia 1965 do 29 marca 1972)
 Stanisław Kuziński (od 18 kwietnia 1972 do 24 sierpnia 1980)
 Wiesław Sadowski (od 24 sierpnia 1980 do 4 stycznia 1989)
 Franciszek Kubiczek (od 5 stycznia 1989 do 15 stycznia 1991)
 Bohdan Wyżnikiewicz (od 15 stycznia 1991 do 7 lutego 1992)
 Józef Oleński (od 8 lutego 1992 do 31 października 1995)
 Roman Sawiński (od 31 października 1995 do 4 stycznia 1996 , p.o.)
 Tadeusz Toczyński (od 5 stycznia 1996 do 27 kwietnia 2006)
 Janusz Witkowski (od 4 maja 2006 do 26 października 2006, p.o.)
 Józef Oleński (od 26 października 2006 do 14 lutego 2011)
 Janusz Witkowski (od 15 lutego 2011 do 9 sierpnia 2011, p.o.)
 Janusz Witkowski (od 10 sierpnia 2011 do 31 marca 2016)
 Halina Dmochowska (od 1 kwietnia do 7 czerwca 2016, p.o.)
 Dominik Rozkrut (od 8 czerwca 2016)

Kierownictwo 
 Dominik Rozkrut – Prezes od 8 czerwca 2016
 Anna Borowska – Dyrektor Generalny

Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia 
Wydatki i dochody Głównego Urzędu Statystycznego oraz jego jednostek podległych są realizowane w części 58 budżetu państwa.

W 2017 wydatki GUS i jednostek podległych wyniosły 418,98 mln zł, a dochody 3,03 mln zł. Przeciętne zatrudnienie w całym resorcie statystyki w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 5726 osób (w tym 804,66 etatów w samym GUS), a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 4417,60 zł.

W ustawie budżetowej na 2018 wydatki resortu zaplanowano w wysokości 427,47 mln zł, a dochody 2,52 mln zł.

Zobacz też 

 Bank Danych Lokalnych
 Biuletyn Statystyczny
 Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej
 Europejski Urząd Statystyczny

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa
 Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (tekst jednolity) w serwisie ISAP
 

 
Urzędy centralne w Polsce
Urzędy statystyczne
Architektura modernizmu w Warszawie