Zabrze

Zabrze (niem.: do 1915 Zabrze, w latach 1915–1945 Hindenburg, ) – miasto w Polsce na prawach powiatu położone w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką. Leży na Górnym Śląsku w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej.

Według danych GUS z 31 grudnia 2021, miasto było zamieszkiwane przez 156 935 osób, co czyniło je wówczas 21. pod względem liczby ludności miastem w Polsce.

Położenie 
Miasto Zabrze jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką, w dorzeczu Odry.

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 80,4 km².

Miasto sąsiaduje z miastami Bytom, Gliwice i Ruda Śląska oraz powiatami gliwickim i tarnogórskim.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Podział administracyjny

Dzielnice i osiedla 
17 września 2012 Rada Miejska zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Zabrze zostało podzielone na 18 dzielnic, które stanowią jednostki pomocnicze miasta. 18 października 2021 powstały w Zabrzu 3 nowe dzielnice: Skłodowskiej-Curie, Poremba i Śródmieście.

Demografia 
Według danych GUS z 31 grudnia 2014 miasto miało 177 188 mieszkańców. W 2018 miasto liczyło 173 784 mieszkańców. Od 1991 liczba ludności Zabrza nieprzerwanie się zmniejsza.

W 1991 w Zabrzu odnotowano największą liczbę ludności – 205 789 osób.

Piramida wieku mieszkańców Zabrza w 2014.

Miasto znane jest również jako największe na Górnym Śląsku skupisko społeczności romskiej; w 2014 i 2018 roku zamieszkiwało je ok. 500 przedstawicieli tej narodowości. Cyganie w Zabrzu zasiedlają głównie kamienice przy ul. Buchenwaldczyków oraz ul. Henryka Sienkiewicza.

Nazwa 
Nazwa Zadbrze (Sadbre) oznacza osadę położoną za debrami, tj. dołami, gąszczem leśnym. Wyrazy debrz, gwarowe debr, debrze to „urwiste, zarosłe wzgórza, wśród, których płynie potok” pochodzą od prasłowiańskiego *dъbrъ. Zobacz: Debrza. Przez uproszczenie Zadbrze → Zabrze można błędnie skojarzyć Zabrze z Zaborzem, jego dzielnicą, ta nazwa potwierdza tylko silne zalesienie tego terenu.
Podobne pochodzenie mają nazwy rzek: Brda (wcześniej Dba ← Drba) i Zbrzyca (←Dbrzyca) oraz nazwy miejscowe jak np. Zadebra, Debrzno.

W łacińskiej księdze Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Sadbre. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez późniejsze miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak Zaborze jako Sabors, Biskupice w formie Byscupitz, Grzybowice we fragmencie Grzibonem solvitur decima more polonico oraz Rokitnicę we fragmencie Rokytnicza in parte nostre dyocesis decima more polonico.

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod obecną, polską nazwą Zabrze, która używana była również w języku niemieckim jako: Zabrze (wieś), Klein Zabrze (kolonia), Zabrze Bergmännisch (zakłady górnicze). Na wniosek rady gminy z 1914, pruskim dekretem królewskim z 21 lutego 1915, zmieniono nazwę miejscowości z Zabrze na Hindenburg, aby upamiętnić marszałka Paula von Hindenburga, który z sukcesami walczył z wojskami rosyjskimi od początku I wojny światowej. Urzędową nazwę Zabrze przywrócono z dniem 1 grudnia 1945, co potwierdzono na szczeblu rządowym zarządzeniem z 7 maja 1946 (z mocą od 19 maja 1946).

Historia 

 osady istniały tu przed najazdem Mongołów
 1243
 pierwsza wzmianka o Biskupicach, osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza
 25 marca – wystawienie przez księżną kaliską Wiolę dokumentu, w którym zrzeka się na rzecz biskupa wrocławskiego prawa poboru daniny i innych opłat ville [...] Biscupici dicitur cirka Bitom
 1260 – rozszerzenie przez księcia opolskiego Władysława przywilejów, nadanych biskupowi wrocławskiemu w 1243. Przyczyniło się to do zwiększenia osadnictwa w rejonie Biskupic
 1295–1305
 pierwsza wzmianka o Zabrzu (Sadbre sive Cunczindorf, gdzie Sadbre interpretowane jest jako miejsce za debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem; sive to łacińskie „albo”, a Cunczindorf jest interpretowane jako „wieś Konradów”); w dokumencie Rejestr Ujazdu części Liber fundationis episcopatus Wratislawiensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice, Zaborze, Grzybowice
 sołtys tworzy osadę, chłopi wolni od podatków, tereny przydzielone osadnikom – po 60 łanów
 1570 – właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założył alodium z drewnianym dworem
 1639 – w okresie wojny trzydziestoletniej w Zabrzu i Sośnicy wojska Ernsta von Mansfelda grabią żywność
 1642 – nowym właścicielem został Aleksander Bielski, który na miejscu drewnianego zbudował murowany piętrowy dwór, stajnie, owczarnię, słodownię i gorzelnię
 1672 – Zabrze zamieszkiwało jedynie 34 gospodarzy
 1675 – nabycie dóbr zabrzańskich przez kanclerza księstwa opolsko-raciborskiego, barona Jerzego Welczka (Wilczka). Działalność Welczka i jego następców (wśród nich m.in. Bernhard III hrabia von Praschma) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki
 1731 – przy obecnej ul. Kondratowicza istniała kolonia nazywana Zabrzer Hammer (Kuźnica)
 1743 – utworzenie w ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska powiatu bytomskiego. W jego skład weszły: Biskupice, Grzybowice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami
 1749 – właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów
 1769–1790 – właścicielem dóbr zabrzańskich jest Mathias von Wilczek (Maciej Wilczek) w trakcie kolonizacji fryderycjańskiej nowych osad wokół Zabrza: Maciejowa, Doroty i Małego Zabrza. W pobliżu zabrzańskiego dworu powstała następna kolonia, nazywana początkowo Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa) bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze, czyli Małe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadę Kończyce
 1790 – odkrycie przez Salomona Isaaca z Brabancji na pograniczu dzielnic Zaborze i Pawłów łatwych w eksploatacji złóż węgla kamiennego o grubości 1 metra
 1792–1822 – powstanie Kanału Kłodnickiego
 1793
 powstanie chłopskie
 według spisu z tego roku Zabrze obejmowało: majątek ziemski, kościół, szkoła, 34 chłopów, 6 zagrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – łącznie 305 mieszkańców; Małe Zabrze: kolonia 12 zagród z 31 mieszkańcami; Zaborze: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 zagrodników, 14 pracowników najemnych
 1796 – uruchomienie pierwszej zabrzańskiej kopalni państwowej Królowa Luiza (początek budowy 1790). Na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln t węgla rocznie, a zatrudniano ok. 8 tys. robotników
 1797 – uruchomienie kopalni Amalia, zlikwidowanej na rzecz Concordii
 1799 – rozpoczęto budowę podziemnego szlaku wodnego (Królowa Luiza) do odwadniania kopalń z całego regionu, a potem do spływu węgla.
 1819–1830 – budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku od Poremby do Maciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności
 1826 – kupno całego dominium zabrzańskiego przez byłego starostę bytomskiego, hrabiego Karola Lazara Henckla von Donnersmarcka
 1843 – uruchomienie kopalni Concordia
 1845 (1 października) – otwarcie odcinka linii kolejowej z Opola do Świętochłowic przez Gliwice i Zabrze – przedłużenie trasy mającej początek we Wrocławiu. Ostatni odcinek, kończący się w Mysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie powstał dworzec kolejowy, wybudowany w polach Małego Zabrza, obecnie nieistniejący
 1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa huty Donnersmarcka
 1852
 uruchomienie fabryki kotłów Koetza
 17 stycznia – wydanie przez władze rejencji opolskiej pozwolenia na organizowanie w czwartki targów na terenie Starego Zabrza (stąd nazwa Donnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych). W 1875 przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego
 1856 – otwarcie pierwszego szpitala
 1857 – uruchomienie huty Redena
 1859 – rozbudowa fabryki lin stalowych
 1861 – Albert Borsig rozpoczął budowę wielkich pieców, stalowni i walcowni w Biskupicach
 1862 – wydobycie węgla w kopalni Hedwigswunsch
 1864 – budowa fabryki szkła
 1868
 uruchomienie walcowni i kuźni w zakładach Borsiga
 budowa kopalni Ludwigsglück, późniejszej kopalni Ludwik
 1869 – ukończono budowę podziemnego szlaku wodnego (Królowa Luiza). Długość szlaku 14 km od Chorzowa do Zabrza.
 1871 – spis mieszkańców; Zabrze liczy 18 250 mieszkańców: Stare Zabrze 6228, Małe Zabrze 4723, Dorota 851, a Zaborze 6448 mieszkańców
 1872
 przekształcenie huty Donnersmarcków w spółkę akcyjną
 uruchomienie stalowni w zakładach Borsiga
 wybudowanie i uroczyste poświęcenie Dużej Synagogi
 1873 – 27 marca 1873 król Prus Wilhelm podjął decyzję o podziale dotychczasowego powiatu bytomskiego na cztery mniejsze powiaty co doprowadziło do utworzenie powiatu zabrskiego liczącego 2,21 mil kwadratowych (11 962 ha) i zamieszkanego przez 38 981 mieszkańców. W Zabrzu było 1117 domów
 1874 – początek wydawania tygodnika Zabrzer Kreis Blatt (od stycznia)
 1875 – próba uzyskania praw miejskich nie powiodła się
 1880 – uruchomienie trzech pieców martenowskich o pojemności 18 t każdy
 1884 – uruchomienie koksowni Jadwiga w Biskupicach
 1895 (25 sierpnia) – przekazanie do użytku tramwaju parowego
 1896 – powstanie Miejskiej Straży Pożarnej
 1897 – uruchomienie elektrowni
 1900
 otwarcie Gimnazjum im. Królowej Luizy w Zaborzu
 zamknięto podziemną sztolnie wodną. (przestała być opłacalna)
 1900–1906 – budowa drugiej państwowej kopalni Delbrück (od 1945 KWK Makoszowy)
 1905 – połączenie gmin Stare Zabrze, Małe Zabrze i Dorota w jedną gminę Zabrze, liczącą 54 228 mieszkańców – największą wieś ówczesnej Europy
 1915
 21 lutego – zmiana nazwy gminy Zabrze na Hindenburg. Nowa nazwa nawiązuje do nazwiska feldmarszałka Paula von Hindenburga, dowódcy w zwycięskiej bitwie pod Tannenbergiem. Od 1918 pełna nazwa to Hindenburg O.S. (Oberschlesien) – dla odróżnienia od wschodniopruskiej gminy Hindenburg (dawniej Groß Friedrichsgraben I)
 w koksowni Jadwiga wybudowano nową baterię koksowniczą, wieżę węglową, sortownię koksu i benzolownię
 1918
 październik
 reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”
 powstanie polskiej Straży Obywatelskiej
 grudzień – powstanie Związku Wojackiego, a następnie Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska
 1919
 marzec
 powstanie Towarzystwa Czytelni Ludowych, kierowanego przez ks. Stefana Szwajnocha
 powstanie Towarzystwa Polek
 marzec-kwiecień – pacyfikacja przez Grenzschutz polskich strajków (zabici i ranni)
 kwiecień – powstanie Towarzystwa Oświaty na Górnym Śląsku im. św. Jacka, kierowanego przez Józefa Gołąbka
 16–26 sierpnia – walki I powstania śląskiego
 październik – polska lista zdobywa w wyborach komunalnych 21 z 36 mandatów
 1920
 przybycie żołnierzy francuskich
 maj – powstanie Towarzystwa Sportowego „Hart”
 23 maja-16 czerwca – polski strajk szkolny
 14 lipca – napad nacjonalistów niemieckich na artystów Opery Warszawskiej
 19–25 sierpnia – walki II powstania śląskiego
 sierpień – powstaje chór męski „Moniuszko”
 przekształcenie zakładów Borsiga w spółkę akcyjną Borsigwerk
 listopad – powstanie Towarzystwa Śpiewu „Chopin”
 1921
 20 marca – plebiscyt na Górnym Śląsku – w Zabrzu 21 233 głosów pada za Niemcami, a 14 837 za Polską
 2 maja – zdobycie przez polską Policję Górnego Śląska kopalni Zabrze
 do 4 maja – opanowanie przez powstańców w III powstaniu śląskim prawie całego Zabrza, a następnie opuszczenie śródmieścia na prośbę wojsk francuskich
 26–30 maja – prowokowanie przez Niemców walk ulicznych
 5 lipca – zakończenie III powstania
 1922
 1 października – nadanie praw miejskich
 1922–1939 – teren dzisiejszego miasta został przedzielony granicą. Kończyce, Pawłów i Makoszowy (oprócz terenu kopalni) znalazły się w granicach Polski, pozostałe gminy przypadły Republice Weimarskiej
 1924 – budowa stadionu sportowego przy ul. Zamkowej w Biskupicach (obecnie Gwarek Zabrze)
 1927
 1 stycznia – utworzenie powiatu miejskiego z większej części powiatu zabrskiego
 1935 – przebudowa ob. placu Wolności
 1938
 9/10 listopada – Noc kryształowa: spalenie Dużej Synagogi, zniszczenie wielu sklepów żydowskich, aresztowanie ok. 350 Żydów
 II wojna światowa – hitlerowcy utworzyli w Zabrzu filię obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu oraz obozy dla jeńców wojennych
 otwarcie Miejskiego Ogrodu Botanicznego
 Zabrze liczy 131 225 mieszkańców
 1945
 24 stycznia – wkroczenie Armii Czerwonej
 podpalono dzielnicę Zandkę łącznie z kościołem Ducha Świętego.
 w lutym rozpoczęły się wywózki do obozów pracy i w głąb ZSRR. Wywieziono 8700 osób.
 19 marca – przejęcie miasta przez administrację polską
 1 grudnia – przywrócenie urzędowej nazwy miasta Zabrze
 1945–1947 – napływ i osiedlanie się w Zabrzu Polaków wysiedlonych z Kresów Wschodnich (m.in. z okolic Lwowa i Tarnopola oraz Wołynia), a także innych polskich osadników oraz wysiedlenie większości zabrskich Niemców
 1948 (14 grudnia) – powstanie Klubu Sportowego Górnik Zabrze
 1950
 7 stycznia – powstanie pierwszego Państwowego Szpitala Klinicznego
 wiosną nastąpiło powołanie do życia Filharmonii Górniczej Związku Zawodowego Górników
 1951 (1 kwietnia) – włączenie w granice Zabrza miejscowości Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Kończyce, Makoszowy i Pawłów
 1954 – włączenie w granice miasta osiedla Helenka
 1956 (2 grudnia) – ukazanie się pierwszego numeru gazety miejskiej Głos Zabrza
 1959 – otwarcie Domu Muzyki i Tańca
 1961 – wizyta w Zabrzu majora kosmonauty Jurija Gagarina, pierwszego człowieka w kosmosie
 1967
 (9 września) wizyta w Zabrzu prezydenta Republiki Francuskiej generała Charlesa de Gaulle’a (część oficjalnej wizyty w Polsce)
 (wrzesień) po generalnej przebudowie otwarto budynek dworca kolejowego Zabrze
 ukazał się pierwszy rocznik „Kronik Miasta Zabrza”
 1970–1975 – budowa osiedla Marii Skłodowskiej-Curie
 1971 (23 marca) – katastrofa w kopalni Mikulczyce-Rokitnica w Rokitnicy. Zawał na poziomie 780 metrów przysypał 19 górników. Jeden z nich, Alojzy Piontek, został uratowany po siedmiu dniach
 1976 – otwarcie hali widowiskowo-sportowej przy ul. Matejki. Liczba mieszkańców Zabrza wynosi 204 163 osoby
 1978 – 6 grudnia odbyła się uroczystości dekoracji miasta Orderem Sztandaru Pracy I klasy, przyznanego przez Radę Państwa w uznaniu zasług w walce o polskość śląskiej ziemi i w pracy dla socjalistycznej ojczyzny
 1982 – gazeta „Głos Zabrza” zmienia nazwę na „Głos Zabrza i Rudy Śląskiej”
 1985 – pierwsza w Polsce udana operacja przeszczepu serca, dokonana pod kierunkiem prof. Zbigniewa Religi
 1986–1991 – budowa osiedla im. Mikołaja Kopernika
 1996 – ustanowienie św. Kamila patronem miasta
 1998
 uruchomienie oczyszczalni ścieków Śródmieście
 otwarcie Wydziału Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej
 2002
 19 października – otwarcie estakady drogowej nad parkiem im. Poległych Bohaterów
 2005
 25 stycznia – otwarcie odcinka autostrady A4 biegnącej przez dzielnice Kończyce i Makoszowy, z węzłem Wspólna w Kończycach (na granicy z Rudą Śląską)
 10 marca – spłonięcie zabytkowego budynku młyna przy skrzyżowaniu ul. Wolności i Brysza
 1 lipca – połączenie Kopalni Węgla Kamiennego Makoszowy z KWK Sośnica w Gliwicach w zakład KWK Sośnica-Makoszowy
 2006
 uruchomienie pierwszej części zabrzańskiej podstrefy ekonomicznej wchodzącej w skład Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej
 2007
 16 czerwca – otwarcie zabytkowej Kopalni Guido dla ruchu turystycznego na poziomach 170 m i 320 m
 2008
 4 listopada – rozpoczęcie budowy pierwszych zabrzańskich odcinków Drogowej Trasy Średnicowej
 2010
 12 maja – uroczyste otwarcie nowej siedziby Filharmonii Zabrzańskiej
 29 październik – uroczysta iluminacja zabrzańskiego ratusza
 kopalnia „Guido” jako unikatowy, XIX-wieczny zabytek techniki górniczej na skalę europejską, została wyróżniona jako „punkt kotwiczny” na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH)
 2011
 10 czerwca – do użytku oddano dwa odcinki Drogowej Trasy Średnicowej (Z1 i Z2)
 14 września – rozpoczęcie prac modernizacyjnych, a zarazem budowy nowego stadionu im. Ernesta Pohla (Stadion Górnika Zabrze)
 30 września – oddanie do użytku odcinka Sośnica (Gliwice)-Maciejów (Zabrze) Autostrady A1
 22 grudnia – oddanie do użytku odcinka Maciejów (Zabrze)-Zabrze Północ (Zabrze) Autostrady A1
 2013
 13 maja – oddanie do użytku nowej siedziby MOPR przy ul. 3 Maja 16
 17 maja – oddanie do użytku budynku Galerii Zabrze przy ul. Wolności 273
 13 grudnia – zakończenie renowacji dworca PKP w Zabrzu
 2014
 26 lutego – rozpoczęcie wyburzania budynku Akademickiego centrum medycznego w Zabrzu
 5 lutego – oficjalne otwarcie krytej pływalni Aquarius przy Al. Wojciecha Korfantego 18
 27 maja – otwarcie Park Hotel Diament Zabrze przy ulicy 3-Maja 112a, obiektu spółki Hotele Diament S.A., pierwszego czterogwiazdkowego hotelu w mieście czasów nowożytnych
 8 lipca – oddanie do użytku nowej siedziby Powiatowego Urzędu Pracy przy Pl. Krakowskim 9
 8 sierpnia – oddanie do użytku ostatnich dwóch odcinków Drogowej Trasy Średnicowej (Z3 i Z4)
 14 sierpnia – zakończenie wyburzania budynku Akademickiego Centrum Medycznego w Zabrzu.
 2015
 5 lutego – uruchomienie największego forum miejskiego „Zabrze dla każdego”.
 2016
 21 lutego – po modernizacji stadionu im. Ernesta Polha (budowa trzech nowoczesnych trybun), udostępniono kibicom widownię, która może pomieścić 24,5 tys. widzów.
 2018
 14 września – uruchomiono po rewitalizacji Sztolnię Królowa Luiza – najdłuższy szlak wodny pod ziemią w Europie.

Zabytki 

W Zabrzu znajduje się wiele zabytkowych obiektów (głównie z przełomu XIX i XX wieku), takich jak zabytkowe kamienice w centrum miasta, osiedla robotnicze, obiekty sakralne itp.

 Obiekty poprzemysłowe
 wieża ciśnień przy ul. Zamoyskiego 2 z 1909, o wysokości 46 m, wzniesiona w stylu ekspresjonistycznym
 wieża ciśnień huty Donnersmarcka przy ul. Hagera z 1871, z elementami neogotyku
 wieża wyciągowa, budynek nadszybia, wagownia (obecnie portiernia) i maszynownia szybu Maciej z około 1910
 zabudowa kopalni „Królowa Luiza” przy ul. Wolności 402 z drugiej połowy XIX w.
 zabudowa kopalni „Guido” (oraz wyrobiska podziemne) przy ul. 3 Maja 91 z drugiej połowy XIX w. i początku XX w.
 Robotnicze osiedla mieszkaniowe
 kolonia robotnicza Borsigwerke w dzielnicy Biskupice, wzniesiona w latach 1863–1871
 kolonia patronacka Ballestrema, w dzielnicy Rokitnica, wzniesiona w latach 1905–1913
 kolonia patronacka Huty Zabrze w dzielnicy Małe Zabrze, wzniesiona w latach 1903–1922
 kolonia robotnicza na ul. Poległych Górników przy secesyjnej Kopalni Mikulczyce
 osiedle dla robotników spółki „Preussag” w dzielnicy Zaborze, wzniesione w latach 1926–1927
 Obiekty użyteczności publicznej
 Hotel Admiralspalast przy ul. Wolności 305 z lat 1924–1928, wzniesiony w stylu modernistycznym
 budynek Muzeum Górnictwa Węglowego przy ul. 3 Maja 19, wzniesiony w latach 1874–1875
 gmach Sądu Rejonowego (oraz więzienie) przy ul. 3 Maja 21, wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku i rozbudowany w 1907, wyremontowany w 2008
 zespół zabudowy Szpitala Klinicznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego z drugiej połowy XIX wieku oraz lat 1900–1905 z charakterystyczną wieżą ciśnień z 1904
 budynek Poczty Głównej przy pl. Dworcowym 1, wzniesiony w latach 1909–1911 w stylu neogotyckim
 Ratusz gminny w Mikulczycach przy ul. Tarnopolskiej 80, wzniesiony w 1902
 Budynki mieszkalne
 Pałac w Mikulczycach z przełomu XVIII i XIX wieku
 dwór w Rokitnicy z 2. połowy XIX wieku
 secesyjna Kamienica pod Orłem przy ul. Dworcowej 9 wzniesiona w 1905 przez aptekarza dra Paul Skrzipietz
 „Stalowy dom” przy ul. Cmentarnej, wzniesiony w 1927 w nowatorskiej technologii prefabrykatów stalowych
 zespół zabudowy osiedla mieszkaniowego przy ul. Wolności 149, pl. Słowiańskim 1–5, ul. Stanisława Wyspiańskiego 1–9
 secesyjna kamienica z 1903 przy ulicy 3 Maja 38. Niegdyś znajdował się tu sklep mięsny z wnętrzem na planie nieregularnego wielokąta, z oddzielonym zapleczem. Wnętrze ozdobiono ceramicznymi płytkami o wzorach floralnych i geometrycznych, na jednym z wzorów przedstawiono głowę byka wkomponowaną we fryz
 Obiekty sakralne

 Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła przy ul. Wolności 196, wzniesiony w latach 1863–1866 w stylu neoromańskim
 Kościół pw. św. Jana Chrzciciela przy ul. Bytomskiej 37, wzniesiony w latach 1853–1858 w stylu neogotyckim, znajduje się tam krypta z ciałami niektórych członków śląskiego rodu Bellestremów
 Kościół pw. św. Anny przy ul. 3 Maja 18, wzniesiony w latach 1897–1900 w stylu neoromańskim
 Kościół pw. św. Jadwigi przy ul. Wolności 504, drewniany z 1929
 Kościół pw. św. Józefa przy ul. Roosevelta 104
 Kaplica Najświętszej Marii Panny przy ul. Rolnika, wzniesiona w 1870, o cechach neogotyckich
 Cmentarze

 Cmentarz żydowski z XIX wieku przy ul. Cmentarnej
 Cmentarz ewangelicki przy ul. Lelewela
 Cmentarz przy ul. Kondratowicza
 Inne obiekty
 ruiny spichlerza z XVII w. przy ul. Trębackiej w dzielnicy Biskupice

Gospodarka 
Pod koniec lipca 2015 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Zabrzu wynosiła ok. 6,3 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 10,7% do aktywnych zawodowo.

Handel

Centra Handlowe 
 CH Platan
 M1 Zabrze
 Galeria Zabrze

Transport

Drogi 
Autostrady:
 autostrada A4 – węzeł Zabrze Południe
 autostrada A1 – węzeł Zabrze Zachód w Czekanowie i Zabrze Północ w Wieszowie
Drogi europejskie:
 trasa europejska E40
Drogi krajowe:
 droga krajowa nr 78
 droga krajowa nr 88
 droga krajowa nr 94
Drogi wojewódzkie:
 droga wojewódzka nr 921
 droga wojewódzka nr 902 – Drogowa Trasa Średnicowa

Kolej 
 dworzec kolejowy Zabrze na linii kolejowej E30
 dworzec kolejowy Zabrze Biskupice
 dworzec kolejowy Zabrze Makoszowy
 dworzec kolejowy Zabrze Mikulczyce
 dworzec kolejowy Zabrze Północ

Komunikacja miejska 
Komunikację miejską w Zabrzu organizuje Zarząd Transportu Metropolitalnego. Na terenie miasta działa lub przebiega 8 linii tramwajowych (1, 2, 3, 4, 5, 9, 17, 43) oraz 42 linie autobusowe, w tym 3 metropolitalne (M1, M16, M24) i 39 obsługiwanych przez różnych przewoźników (6, 7, 7N, 15, 20, 23, 32, 32N, 39, 47, 57, 81, 83, 86, 89, 92, 111, 112, 132, 156, 158, 169, 184, 198, 199, 234, 250, 270, 280, 286, 617, 617N, 647, 659, 720, 840, 840N, 850, 932).

Ochrona zdrowia

Szpitale 
 publiczne
 Szpital Miejski w Zabrzu Sp.z o.o.
 Szpital Specjalistyczny w Zabrzu
 Szpital Kliniczny nr 1 w Zabrzu im. Prof. Stanisława Szyszko Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach
 Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu
 niepubliczne
 Szpital Specjalistyczny Sanvimed (Ortopedia i Okulistyka)

Edukacja 

W Zabrzu znajdują się liczne placówki oświatowe:

 Przedszkola:
 38 publicznych
 Szkoły podstawowe:
 29 publicznych
 Licea ogólnokształcące:
 9 publicznych
 Szkoły niepubliczne:
 Społeczna Szkoła Podstawowa i Gimnazjum „Nasza Szkoła” Zabrzańskiego Towarzystwa Szkolnego
 Zespół Szkół Katolickich – szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum
 Szkoły policealne:
 Policealne Studium Zawodowe Zabrzańskiego Centrum Kształcenia Ogólnego i Zawodowego
 Policealne Studium Zawodowe Zespołu Szkół Ekonomiczno-Usługowych
 Policealne Studium Zawodowe Zespołu Szkół Spożywczych
 Policealna Szkoła eCollege
 Szkoła Policealna Województwa Śląskiego w Zabrzu
 Szkoły zawodowe:
 szkoły zawodowe – 6 publicznych
 Medyczne Studium Zawodowe nr 1 im. prof. Antoniego Cieszyńskiego
 Medyczne Studium Zawodowe nr 2
 Szkoły wyższe:
 Śląski Uniwersytet Medyczny
 Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu
 Politechnika Śląska
 Wydział Organizacji i Zarządzania
 Wydział Inżynierii Biomedycznej
 Wyższa Szkoła Techniczna w Katowicach
 Wydział Nauk Medycznych im. prof. Zbigniewa Religi w Zabrzu
 Inne placówki:
 Liceum Plastyczne i Ogólnokształcąca Szkoła Sztuk Pięknych (jako Zespół Szkół nr 18)
 Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Stanisława Moniuszki – szkoła publiczna
 NCKU Wszechnica Zabrzańska (prowadzona przez Stowarzyszenie Misericordia w Zabrzu)

W mieście znajdują się również placówki oświatowe innego typu: szkoły sportowe, szkoły nauki języków obcych, centra kultury itp.

Kultura i rozrywka

Teatry i filharmonie 
 Teatr Nowy im. Gustawa Morcinka (pl. Teatralny 1)
 Filharmonia Zabrzańska (Park Hutniczy 7)

Sale koncertowe 
 Dom Muzyki i Tańca (ul. Gen. de Gaulle’a 17)

Kina 
 Multikino (13 sal, ul. Gdańska 18)
 Planet Cinema (7 sal, pl. Teatralny 12)
 Kino Roma (ul. Padlewskiego 4) – najstarsze czynne kino na Górnym Śląsku

Domy kultury 
 Miejski Ośrodek Kultury
 Miejski Ośrodek Kultury Guido (ul. 3 Maja 91a)
 Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Biskupicach (ul. Kossaka 23)
 Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Grzybowicach (ul. Badestinusa 60)
 Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Kończycach (ul. Dorotki 3)
 Dzielnicowy Ośrodek Kultury w Pawłowie (ul. Sikorskiego 114)
 Ośrodek Działań Artystycznych (Park Hutniczy 11)
 Kino Roma (ul. Padlewskiego 4)
 Młodzieżowy Dom Kultury nr 1 (ul. Tarnopolska 50, Mikulczyce)
 Młodzieżowy Dom Kultury nr 2 (ul. 3 Maja 12)

Biblioteki 
 Miejska Biblioteka Publiczna im. Jerzego Fusieckiego
 Wypożyczalnia Centralna (ul. Londzina 3)
 Czytelnia Ogólna i Prasy (ul. Wyzwolenia 4)
 19 filii w dzielnicach
 Biblioteka Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, Oddział w Zabrzu-Rokitnicy (ul. Jordana 19) z Czytelnią w Zabrzu (pl. Traugutta 2)
 Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach, Filia w Zabrzu (ul. 3 Maja 12)

Muzea 

 Muzeum Miejskie
 Galeria Sztuki Café Silesia (ul. 3 Maja 6)
 Muzeum Górnictwa Węglowego (ul. 3 Maja 19)
 Sztolnia „Królowa Luiza”
 Strefa Carnall (ul. Wolności 410)
 Kopalnia (ul. Mochnackiego12)
 Port (ul. Miarki 8)
 Kopalnia „Guido” (ul. 3 Maja 93)
 Muzeum Techniki Wojskowej (ul. Mochnackiego 12)

Galerie 
 Galeria Sztuki Café Silesia (ul. 3 Maja 6)
 Galeria Zmiękczalnia (ul. Wolności 410)

Kluby 
 Klub Muzyczny CK Wiatrak – Niezależne Centrum Kultury Alternatywnej (ul. Wolności 395)
 Klub Muzyczny OffSide (ul. Wolności 282)

Chóry 
 Zabrzański Chór Młodzieżowy „Resonans con tutti” im. N. G. Kroczka (ul. Tarnopolska 50, Mikulczyce)

Inne atrakcje 
 AnimalWorld (dziecięce zoo) (ul. Niedoby 11, Makoszowy)

Media

Telewizja 
 TVZ – Telewizja Zabrze

Prasa 
 „Głos Zabrza i Rudy Śląskiej” (ukazuje się od 1956)
 „Nasze Zabrze Samorządowe” (ukazuje się od 1994)
 „Nowiny Zabrzańskie” (ukazują się od 1995)
 „Dziennik Zachodni. Nasz Tygodnik Zabrze” (ukazuje się od 2000)
 „Gazeta Miejska Gliwice Zabrze” (ukazywała się w latach 1997–2020)

Portale 
 Zabrze dla każdego
 Głos Zabrza i Rudy Śląskiej
 Info Zabrze
 Nowiny Zabrzańskie
 ZABRZE112.pl
 Zabrze Nasze Miasto
 W Zabrzu
 zabrze.com.pl – należy do sieci Silesia.info.pl
 24zabrze.pl

Rekreacja

Parki i ogrody

Parki miejskie 
Źródło:
 Park Hutniczy (dawniej: Hüttenpark) w Zabrzu, zał. 1885
 Park Miejski (też: Park Dubiela, dawniej: Park im. Poległych Bohaterów, Stadtpark, Skagerrakpark), zał. 1924
 Park im. Rotmistrza Witolda Pileckiego (dawniej: Park im. Gen. K. Świerczewskiego, Steinhoffpark)
 Park Leśny im. Powstańców Śląskich (dawniej: Guidowald)
 Park im. Tadeusza Kościuszki
 Park Rodzinny
 Park im. J. Kuronia
 Park im. Jana Pawła II na Osiedlu Mikołaja Kopernika, zał. 2006
 Park przy ul. Krakowskiej (też: Park przy ul. Findera) w Rokitnicy
 Park im. A. Hlonda w Kończycach

Inne parki 
 Park Floriana (też: Braci Górniczej, dawniej: Wincentego Pstrowskiego) na Dorocie
 Park Hutniczy (dawniej: Hüttenpark) w Biskupicach (na Osiedlu Borsiga)

Ogrody 
 Miejski Ogród Botaniczny (ul. Piłsudskiego 10)

Baseny 
 Zabrzański Kompleks Rekreacji
 Aquarius (dawniej: Miejski Zakład Kąpielowy, pl. Krakowski 10)
 Aquarius Kopernik (al. Korfantego 18)
 Kąpielisko Leśne MOSiR (Maciejów)

Siłownie 
 ReShape Fitness (ul. Narutowicza 1)
 Smart Gym Zabrze Arena (ul. Roosevelta 81)
 Just Gym Zabrze (pl. Teatralny 12)
 Xtreme Fitness Gyms Zabrze (al. Szczęście Ludwika 2b, Mikulczyce)

Inne 
 Staw Mikulczyce

Turystyka 
Przez Zabrze przebiegają szlaki turystyczne:

Znakowane:
  – Szlak Husarii Polskiej
  – Szlak Obrońców Polskiej Granicy
  – Szlak Okrężny Wokół Gliwic
  – Szlak im. Zygmunta Kleszczyńskiego

Pozostałe:
  – Szlak Zabytków Techniki
  – Szlak architektury drewnianej województwa śląskiego

Sport 

Zabrzańskie kluby sportowe:
 Górnik Zabrze
 Gwarek Zabrze – klub piłkarski, dwukrotny mistrz Polski juniorów starszych (2003 i 2006) oraz mistrz juniorów młodszych (2002), utworzony został 12 czerwca 1974, poza drużynami w ligach juniorskich klub posiada drużynę występującą w sezonie 2007/2008 w lidze okręgowej seniorów.
 Walka Zabrze
 Piast Pawłów
 Stal Zabrze
 Sparta Zabrze
 MKS Zabrze-Kończyce (Gazobudowa Zabrze) – klub piłkarski posiadający obecnie tylko zespoły młodzieżowe. Powstał w 1956 w Bytomiu pod nazwą „Lechia”. W 1958 klub przeniósł siedzibę do Zabrza i zmienił nazwę na Klub Sportowy „Gazobudowa”, a następnie został włączony do rozgrywek piłkarskiej C-klasy. Pierwsze mecze rozgrywane były na boisku „Linodrutu”, a następne na stadionie przy ul. Hagera w Zabrzu.
 UKS 14 Zabrze – uczniowski klub lekkoatletyczny z siedzibą w SP 14 w Zabrzu.
 KS Zabrze-Grzybowice (Społem Zabrze, do 1975 jako LZS Grzybowice) – klub piłkarski grający obecnie w A-klasie
 MKS Zaborze – Młodzieżowy Klub Sportowy grający obecnie w A-klasie
 UKS Quo Vadis Makoszowy – uczniowski klub piłkarski grający obecnie w B-klasie
 KKS Zabrze – III-ligowy klub piłki nożnej kobiet, obecnie grający pod nazwą Górnik Zabrze
 MKS Zabrze – koszykówka młodzieżowa
 Studio Tańca „Szok”
 Zespół Taneczny „Mak”
 Górnik Zabrze – zespół piłki ręcznej znajdujący się obecnie w PGNiG Superlidze
 UKS Spartakus Zabrze – uczniowski klub sportowy; siatkówka i koszykówka

Wspólnoty wyznaniowe 

Na terenie Zabrza działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
 Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna:
 placówka w Zabrzu
 Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa
 zbór w Zabrzu
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
 zbór w Zabrzu-Mikulczycach
 Kościół Chrześcijan Baptystów:
 Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Zabrzu
 Kościół Ewangelicko-Augsburski (diecezja katowicka):
 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Zabrzu:
 Kościół Pokoju (ul. Lutra 2)
 Kościół ewangelicko-augsburski w Zabrzu-Mikulczycach (drewniany, ul. Brygadzistów 14)
 Kościół rzymskokatolicki:
 obszar miasta podzielony jest pomiędzy 19 parafii rzymskokatolickich należących do diecezji gliwickiej oraz 3 parafie archidiecezji katowickiej. W mieście znajdują się siedziby 2 dekanatów Zabrze oraz Zabrze-Mikulczyce, 3 parafie należą do dekanatu dekanatu Kochłowice, a jedna parafia należy do dekanatu Bytom-Miechowice.
 Kościół Wolnych Chrześcijan:
 zbór w Zabrzu
 Świadkowie Jehowy:
 10 zborów (Zabrze-Biskupice, Zabrze-Guido, Zabrze-Helenka, Zabrze-Mikulczyce, Zabrze-Południe, Zabrze-Północ, Zabrze-Rokietnica, Zabrze-Śródmieście, Zabrze-Wschód, Zabrze-Zachód) gromadzących się w trzech Salach Królestwa (ul. Jana Pyki 3A, ul. Rymera Józefa 38, ul. Żniwiarzy 2B).

Administracja 

Zabrze jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Zabrzu 25 radnych. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym obecnie jest Małgorzata Mańka-Szulik. Wiceprezydentami są: Krzysztof Lewandowski, Katarzyna Dzióba i Borys Borówka.

Rada Miasta 

Miasto jest członkiem: Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.

Zanieczyszczenie środowiska 
Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Zabrze zostało sklasyfikowane jako osiemnaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej.

Honorowi obywatele

Miasta partnerskie 
Lista miast partnerskich i zaprzyjaźnionych z Zabrzem:

Po rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 miasto zerwało nawiązaną w 1998 współpracę z rosyjskim Królewcem.

Sąsiednie gminy 
Bytom, Gierałtowice, Gliwice, Ruda Śląska, Zbrosławice

Zobacz też 

 Wieża ciśnień w Zabrzu
 Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii im. prof. Zbigniewa Religi

Przypisy

Bibliografia 
 
 Praca zbiorowa „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 637–638, hasło „Zabrze”.
 Piotr Hnatyszyn, „Kroniki Miasta Zabrza”, Zabrze 2012 .

Linki zewnętrzne 
 Urząd Miejski w Zabrzu
 

 
Miasta na prawach powiatu
Miasta w województwie śląskim
 
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku