alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Słupy Heraklesa

Słupy Heraklesa (do III w. p.n.e. nazywane przez Fenicjan Słupami Melkarta) – starożytna, grecka nazwa Skały Gibraltarskiej oraz góry znajdującej się po drugiej stronie Cieśniny Gibraltarskiej.

Jakkolwiek północny, europejski ze Słupów jest jednoznacznie określony, to według różnych źródeł jako południowy, afrykański Słup Heraklesa traktowana jest czasem hiszpańska góra Monte Hacho (204 m n.p.m. w Ceucie), a czasem marokańska – Dżabal Musa (Abyle, 851 m n.p.m.), położona nieco bardziej na zachód.

W mitologii greckiej Słupy mają związek z dziesiątą pracą, jaką miał do wykonania Herakles – uprowadzeniem z najdalszego zachodu wołów Geriona. Według Apollodorosa, Diodora Sycylijskiego i Pomponiusza Meli po dotarciu do Tartessos miał Herakles ustawić parę słupów po obu stronach Cieśniny Gibraltarskiej.

Zamykające Morze Śródziemne Słupy oznaczały dla starożytnych koniec znanego świata. Określenie "za Słupami Heraklesa" znaczyło tyle samo, co "za Cieśniną Gibraltarską", stąd czasami Słupami nazywa się również samą Cieśninę.

Galeria

Przypisy 

Geografia Gibraltaru
Historia Gibraltaru
Kultura w Hiszpanii
Herakles
Mitologia grecka
Geografia historyczna starożytności
Sztuka hetycka

Sztuka hetycka – sztuka Hetytów sięga początkami II tysiąclecia p.n.e. i wiąże się ściśle z kulturą ludu Hattu (Protohetytów). Sztukę tę można podzielić na okresy:
 wczesny – znalezione w nekropolii Alaca Hüyük naczynia i ozdoby z metali szlachetnych, drobne figurki z brązu i gliny, tłoki pieczętne z kamienia ze scenami z eposu o Gilgameszu, okrągłe tarcze o motywach geometrycznych i zoomorficznych ;
 Starego Państwa – sztuka tego okresu znana jest przede wszystkim z niewielkich rzeźb z brązu i starannie wykonanej ceramiki;
 Nowego Państwa – okres rozwoju monumentalnej architektury i rzeźby ;
 nowohetycki – po upadku własnego imperium  sztuka Hetytów rozwijała się w kilku niezależnych ośrodkach na obszarze Syrii, gdzie wyraźnie podlegała wpływom fenickim i aramejskim.

Architektura hetycka w szczytowym okresie swego rozwoju, tj. w czasach Nowego Państwa, charakteryzuje się monumentalnością, a zarazem dostosowaniem do ukształtowania terenu. Miasta lokowano na wzgórzach, otaczając je potężnymi fortyfikacjami (twierdza Hattusas – dzisiejsze Bogazköy/Bogazkale). Budynki mieszkalne dochodziły prawdopodobnie do wysokości kilku kondygnacji. Tematyką głębokich reliefów były sceny kultowe i mitologiczne. Charakterystyczne dla sztuki hetyckiej są głęboko kute reliefy naskalne. Sztukę Nowego Państwa dopełniają figurki brązowe, ceramika i gliptyka.
W okresie nowohetyckim charakterystyczne są ortostaty przedstawiające sceny łowieckie i wyścigi wozów, a także motywy religijne. Wiele elementów sztuki Hetytów znalazło odbicie w sztuce asyryjskiej.

Literatura  
 Evelyn i Horst Klengel: Hetyci i ich sąsiedzi: dzieje kultury Azji Mniejszej od Çatalhüyük do Aleksandra Wielkiego. Warszawa: PIW, 1974
 Margarete Riemschneider: Od Olimpii do Niniwy w epoce Homera. Warszawa: PIW, 1969
 Maciej Popko: Kultobjekte in der hethitischen Religion (nach keilschriftlichen Quellen). Warszawa: Wydawnictwa UW, 1978
 Horst Klengel: Historia i kultura starożytnej Syrii. Warszawa: PIW, 1971
 Maciej Popko: Mitologia hetyckiej Anatolii. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1987

Królestwo hetyckie
Hetycka, sztuka
Stocznia złomowa

Stocznia złomowa – stocznia zajmująca się rozbiórką i cięciem na złom jednostek pływających. Złomowanie statku pozwala na odzyskanie (recykling) materiałów, zwłaszcza metalu. W latach 70. i 80. XX wieku w Polsce złomowanie odbywało się w porcie wojennym w Gdyni.

Współcześnie złomowanie związane jest również z problemem szkodliwych odpadów, będących pozostałościami po materiałach dzisiaj zabronionych, ale kilkadziesiąt lat temu w normalnym użyciu (azbest, szkodliwe farby) oraz resztkami paliwa i ładunku. Przykładem może być lotniskowiec „Clemenceau” – z powodu azbestu, przez wiele lat czekał na złomowanie.

Z tego powodu, większość stoczni złomowych jest obecnie usytuowana w krajach takich jak Indie (największe na świecie skupisko przedsiębiorstw złomujących statki znajduje się na obrzeżach miasteczka Alang, w stanie Gudźarat), Bangladesz i Pakistan, gdzie zwraca się mało uwagi na ochronę środowiska. Atutem tych krajów jest tania siła robocza i bardzo niskie w porównaniu z Zachodem standardy BHP. Ma to duże znaczenie, gdyż złomowanie statku wymaga dużej ilości pracy ręcznej, trudnej do zmechanizowania i automatyzacji co stwarza dla stoczniowców ryzyko częstych wypadków (w tym śmiertelnych) i zagrożenia zatruciami.

Stocznie złomowe w filmie 
Jednym z epizodów austriacko-niemieckiego filmu dokumentalnego Śmierć człowieka pracy z 2005 jest praca przepalaczy złomu ze stoczni złomowej w Pakistanie.

Recykling
Szczyt Adama

Szczyt Adama (syngaleski Sri Pada lub Samanala, tamilski Sivanolipatha Malai, arabski Al-Rohun) – piąty co do wysokości szczyt Cejlonu, położony w południowej części wyspy. Wznosi się do wysokości 2243 m n.p.m. Zbudowany jest z prekambryjskich gnejsów, wznosi się piramidalnie ponad płaskowyżem. Zbocza góry pokryte są wiecznie zielonym lasem podzwrotnikowym.

Uważane za miejsce święte przez wyznawców wielu religii – znajdujące się na szczycie podłużne zagłębienie o długości 1,5 m uznawane jest za odcisk stopy: Śiwy (przez hinduistów), Buddy (przez buddystów), Adama (przez muzułmanów) czy św. Tomasza (przez chrześcijan indyjskich). Szczyt jest znaczącym miejscem kultu religijnego i celem licznych pielgrzymek.

Zobacz też 
 Most Adama
 święte góry

Linki zewnętrzne 
 Zbiór informacji, map i legend o Sri Pada
 http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/sri-pada.htm
 http://www.sundaytimes.lk/030216/mirror/4.html

Hierotopografia
Szczyty Sri Lanki
Simon Kimbangu

Simon Kimbangu (ur. 24 września 1889 w Nkamba k. Mbanza-Ngungu, zm. 12 października 1951 w Lubumbashi) – kongijski działacz religijno-społeczny, założyciel afrochrześcijańskiego kościoła kimbangistów. Był on prorokiem ludu Bakongo zamieszkującego Kongo Belgijskie (dzisiejsza Demokratyczna Republika Kongo). Do roku 1921, kiedy to został aresztowany przez kolonialne władze belgijskie, uzdrawiał chorych i głosił tożsamość  chrześcijańskiego Boga z Nzambi – Najwyższą Istotą ludu Bakongo. Z czasem wokół osoby Simona Kimbangu rozwinął się ruch religijny z licznymi odniesieniami społeczno-politycznymi.

Kongijczycy z Demokratycznej Republiki Konga
Zmarli w 1951
Urodzeni w 1889
Solanina

Solanina – organiczny związek chemiczny, toksyczny glikoalkaloid zbudowany z trisacharydu solatriozy i glikozydu solanidyny. W znacznym stężeniu występuje w pędach roślin psiankowatych.

Spożyta, np. z kiełkującymi ziemniakami, może spowodować poważne zatrucia pokarmowe. Znajduje się ona w największym stężeniu w owocach ziemniaka (małe zielone kulki jesienią). Niewskazane jest jedzenie ziemniaków o zielonym miąższu. Zazielenienie takie powstaje, gdy bulwa ziemniaka w fazie wzrostu zostanie odsłonięta i wyeksponowana na promienie słoneczne i jest sygnałem, że ziemniak taki zawiera solaninę o podwyższonym stężeniu.

Spożycie znaczących ilości solaniny może spowodować poważne zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Objawy zatrucia, to głównie nudności, wymioty, kolka, biegunka i w ciężkich przypadkach może wystąpić depresja ośrodkowego układu nerwowego, śpiączka, napady drgawek i obwodowa niewydolność krążenia. Symptomy pojawiają się zwykle po 4–14 godzinach od spożycia. Zanotowane są także zatrucia śmiertelne, zwykle w ciągu 24 h od spożycia, głównie u osób niedożywionych i nieodpowiednio leczonych.

Przypisy 

Glikozydy
Alkaloidy steroidowe
Toksyny roślinne
Serotonina

Serotonina (5-HT, pot. hormon szczęścia) – organiczny związek chemiczny, 5-hydroksylowa pochodna tryptaminy. Należy do grupy amin biogennych, jest hormonem tkankowym i ważnym neuroprzekaźnikiem w ośrodkowym układzie nerwowym. Produkowana głównie w komórkach enterochromatofilnych w błonie śluzowej jelit (około 90% serotoniny przewodu pokarmowego) i jądrach szwu w mózgu, a także w szyszynce oraz trombocytach. Najwyższy poziom serotoniny występuje u noworodków, okresowo spada podczas dojrzewania, po czym ponownie wzrasta. U mężczyzn jest średnio o 20–30% niższy niż u kobiet.

Serotonina występuje także w niektórych roślinach (np. pokrzywa, banan).

Biosynteza 
W organizmie powstaje na drodze enzymatycznych przemian L-tryptofanu. Odbywa się to w dwóch etapach:
 Addycja grupy hydroksylowej do tryptofanu w obecności hydroksylazy tryptofanowej. Powstaje 5-hydroksytryptofan.
 Dekarboksylacja powstałego 5-hydroksytryptofanu przeprowadzana przez dekarboksylazę 5-hydroksytryptofanu.

Działanie

Farmakologia 
Leki wpływające na mechanizmy działania serotoniny są stosowane w lecznictwie w postaci takich grup leków jak inhibitory MAO oraz SSRI, np. fluoksetyna (Prozac). Są to leki przeciwdepresyjne działające dopiero po dłuższym czasie zażywania (od tygodnia do miesiąca). Pełne działanie terapeutyczne ukazuje się po okresie dwóch miesięcy. Mechanizm leków czy substancji psychoaktywnych wpływających na poziom serotoniny w mózgu polega zwykle na blokowaniu jej wychwytu zwrotnego. Należy uważać przy ich stosowaniu oraz łączeniu z innymi substancjami wpływającymi na ten neuroprzekaźnik (w przypadku inhibitorów MAO - można je stosować dopiero 2 tygodnie po odstawieniu leków z grupy selektywnie blokujących i na odwrót) by nie doprowadzić do zespołu serotoninowego.

Zobacz też 
 selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny
 dopamina
 adrenalina

Przypisy

Bibliografia 
 

Aminy biogenne
Hormony zwierzęce
Neuroprzekaźniki
Tryptaminy
Simple DirectMedia Layer

Simple DirectMedia Layer (skrót: SDL) – biblioteka programistyczna ułatwiająca tworzenie gier oraz programów multimedialnych.
Zapewnia niskopoziomowy dostęp do sprzętu audio, klawiatury, myszy, joysticka i sprzętu graficznego za pośrednictwem OpenGL i Direct3D.

Jest obsługiwana przez systemy operacyjne GNU/Linux, Windows, macOS, iOS, Android oraz nieoficjalnie przez Mac OS, BeOS, FreeBSD, OpenBSD, BSD/OS, Solaris, IRIX, QNX, Windows CE, AmigaOS, MorphOS, Dreamcast, Atari, NetBSD, AIX, OSF/Tru64, RISC OS, SymbianOS i PSP.

SDL został stworzony w roku 1998 przez Sama Lantingę, który w tym czasie pracował w firmie Loki, w celu przeniesienia kilku komercyjnych gier na inne niż Windows platformy systemowe. Biblioteka napisana jest w języku C, dzięki czemu można jej używać również z poziomu C++. SDL stanowi wolne oprogramowanie i jest rozpowszechniany na zasadach licencji zlib od wersji 1.3 (wcześniej na zasadach LGPL).

Simple DirectMedia Layer wyróżnia się dużą liczbą dodatkowych bibliotek (m.in. do obsługi sieci, czcionek, innych formatów obrazów).

Bindingi 
Biblioteka SDL może, dzięki tak zwanym "bindingom", być używana w innych językach:
 Ada-SDLAda
 C#-SDL2#
 Common Lisp-cl-sdl2
 D-DerelictSDL2
 Go-go-sdl2
 Haskell
 Java-sdljava
 Lua-Lua-SDL2
 Nim
 OCaml-Tsdl
 Pascal-Bare Game, Pascal SDL 2
 Perl
 Python-pygame_sdl2, Py-SDL2, pysdl2-cffi
 Rust-Rust-SDL2
 Vala

Zobacz też 
 Allegro
 Pygame

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona projektu SDL

Przypisy 

Biblioteki graficzne
Wolne i otwarte oprogramowanie
Produkcja gier komputerowych
Stanisław Domański (fitopatolog)

Stanisław Domański (ur. 8 maja 1916 w Kłecku, zm. 22 listopada 1993) – polski fitopatolog, mykolog.

Życiorys 
Jego ojciec, który był lekarzem, chciał, by syn również został lekarzem. Stanisław miał jednak inne plany. W latach 1937-38 studiował wychowanie fizyczne na Uniwersytecie Poznańskim, przeniósł się jednak na Wydział Rolniczo-Leśny tego uniwersytetu. Studia przerwał wybuch wojny. Ukończył je dopiero w 1947 r. Obronił pracę pt. Badania nad przyczynami obumierania starszych drzewostanów sosnowych w Wielkopolskim Parku Narodowym w Ludwikowie i został na uniwersytecie pracować jako adiunkt. W 1967 r. otrzymał tytuł prof. nadzwyczajnego, w 1982 – prof. zwyczajnego. Był związany z Instytutem Badawczym Leśnictwa w Warszawie, Wyższą Szkołą Rolniczą w Poznaniu, Wyższą Szkołą Rolniczą w Krakowie (był tam m.in. dziekanem Wydziału Leśnego). Członek Rady Naukowej Instytutu Botaniki PAN w Krakowie.

Stanisław Domański został pochowany 2 grudnia 1993 na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera LXIII).

Praca naukowa 
Autor około 90 prac naukowych, w tym dotyczących grzybów podstawkowych powodujących choroby drzew leśnych lub rozkładających drewno (m.in. Grzyby, tom II, II i XIII; Mała flora grzybów, sześć części, 1974–1991). Był redaktorem naczelnym "Małej Flory Grzybów" i członkiem komitetu redakcyjnego "Acta Mycologica".

Odznaczenia i nagrody 
 Odznaczenia
 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
 Złoty Krzyż Zasługi
 Medal Komisji Edukacji Narodowej
 Odznaka „Zasłużony dla Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego”
 Medal Pamiątkowy w Setną rocznicę powstania Towarzystwa Leśnego

 Nagrody i wyróżnienia
 Nagroda I stopnia Sekretarza Naukowego PAN (dwukrotnie)
 Nagroda I stopnia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki (czterokrotnie)

Przypisy 

Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej
Pochowani na cmentarzu Rakowickim
Ludzie urodzeni w Kłecku
Polscy fitopatolodzy
Polscy mykolodzy
Urodzeni w 1916
Zmarli w 1993
Odznaczeni odznaką „Zasłużony dla Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego”
Sprzęgło hydrokinetyczne

Sprzęgło hydrokinetyczne – sprzęgło, w którym ruch obrotowy z elementu czynnego do biernego jest przenoszony za pośrednictwem cieczy, przeważnie oleju, emulsji lub wody. Zasada działania sprzęgła hydrokinetycznego została opracowana przez prof. Hermanna Föttingera (1877-1945). Główne założenie polega na połączeniu w jednej obudowie pompy oraz turbiny napędzanej przez ciecz.

Sprzęgła hydrokinetyczne dzielą się na dwie główne grupy:
 o stałym wypełnieniu
 o zmiennym wypełnieniu

Do podstawowych funkcji tych sprzęgieł należy:
 zapewnienie łagodnego rozruchu
 zmniejszenie uderzeń momentu obrotowego
 zabezpieczenie przed przeciążeniem
 tłumienie drgań momentu obrotowego

Regulację prędkości obrotowej elementu biernego osiąga się poprzez zmianę ilości cieczy pośredniczącej lub odległości elementu biernego od czynnego, co wpływa na poślizg sprzęgła. Odbywa się to kosztem zmniejszenia sprawności układu napędowego. Ze względu na to, że w czasie poślizgu energia mechaniczna zamieniana jest w cieplną, często konieczne jest chłodzenie sprzęgła.

Jest najpowszechniejszym rodzajem przekładni hydraulicznej, stosowanym np. do przenoszenia napędu w samochodach z automatyczną skrzynią biegów, ciężkich maszynach roboczych i do regulacji prędkości obrotowej dużych pomp wirowych.

Zobacz też 
 przekładnia hydrokinetyczna

Linki zewnętrzne 
 http://www.voith.pl/index.php?id_strony=166&id=48&idmain=26
 http://www.automation.siemens.com/mcms/mechanical-drives/en/couplings/hydrodynamic-couplings/Pages/Default.aspx
 https://web.archive.org/web/20090517020409/http://www.transfluid.eu/uk_prod_trans.htm

Sprzęgła
Statek

Statek – każde urządzenie transportowe, które jest zdolne do pokonywania przestrzeni w sposób dla niego charakterystyczny, ale inny niż w oparciu o stały ląd. W szczególności może pływać pod powierzchnią wody, na jej powierzchni, unosić się w atmosferze lub w przestrzeni kosmicznej. Może mieć własny napęd i urządzenia sterujące, lub być uzależniony od innej jednostki.

Wyróżnia się:
 statek wodny
 statek nawodny – unoszący się na powierzchni wody, np. barka, łódź, okręt, statek handlowy, statek pasażerski, żaglowiec
 statek podwodny – mogący całkowicie zanurzać się w wodzie, np. batyskaf, okręt podwodny
 statek latający
 statek powietrzny – urządzenie do poruszania się w przestworzach powietrznych, np. sterowiec, balon, samolot, śmigłowiec
 statek kosmiczny – urządzenie do poruszania się w przestrzeni kosmicznej, np. rakieta, sonda kosmiczna, sztuczny satelita, wahadłowiec.

Zobacz też 

 pojazd

Środki transportu
Sterowiec

Sterowiec – aerostat (statek powietrzny lżejszy od powietrza), od balonu różniący się posiadaniem steru i napędu, dzięki którym może się samodzielnie poruszać, niezależnie od otaczającego go powietrza.

Historia 
W 1851 roku Henri Jules Giffard zgłosił patent na zastosowanie maszyny parowej do napędu statków powietrznych. Opracował pierwowzór sterowca – balon wyposażony w śmigło napędzane maszyną parową o mocy 2,2 kW. 24 września 1852 wzniósł się z hipodromu w Paryżu na wysokość 1800 m i pokonał 27-kilometrową trasę do Élancourt koło Trappes z prędkością około 9 km/h.

9 sierpnia 1884 r. w Chalais-Meudon kpt. Charles Renard (1847–1905) i kpt. Arthur Krebs (1850–1935) pokonali 7,6-kilometrową trasę sterowcem La France z prędkością niemal 20 km/h (5,5 m/s). Sterowiec o wydłużonym kształcie miał podwieszoną gondolę, na końcu której był zamocowany silnik elektryczny o mocy 6,6 kW ze śmigłem. Statkiem kierowano za pomocą steru.

Na początku XX wieku Niemiec Ferdinand von Zeppelin (1838–1917) skonstruował nowy rodzaj sterowca – Luftschiff-Zeppelin 1. Zamiast powłoki wypełnionej gazem, która zmieniała swój kształt, zastosował szkielet obciągnięty impregnowaną tkaniną. Dzięki temu sterowiec stanowił solidną konstrukcję.

Pierwszy zeppelin miał długość 126,8 m i średnicę 11,6 m. Jego napęd stanowiły dwa silniki spalinowe Daimler o mocy 5 kW. 2 lipca 1900 r., o godzinie 20:00, wzniósł się wraz z 5 osobami i 350 kg balastu, po czym wykonał 18-minutowy lot z Friedrichshafen nad Jeziorem Bodeńskim. Już podczas drugiej próby uzyskał prędkość około 27 km/h.

Sterowiec w środku zawiera komory wypełnione gazem lżejszym od powietrza – helem lub wodorem.

Podział sterowców 

 szkieletowe: np. LZ127 Graf Zeppelin, LZ129 Hindenburg
 półszkieletowe:np. Italia, N1 Norge, Zeppelin NT
 ciśnieniowe, których właściwy kształt powłoki utrzymywany jest przez nadciśnienie gazu wewnątrz powłoki. Wewnątrz powłoki takiego sterowca znajdują się balony z gazem i balonety, zapewniające właściwe, pełne wypełnienie powłoki, niezależnie od stopnia zwiększenia lub zmniejszenia objętości balonów głównych, spowodowanych temperaturą, wysokością itp.

Współczesne wykorzystanie 
Coraz większą popularnością na świecie, jako efektowny i efektywny nośnik reklamy, cieszą się sterowce reklamowe. O ile na wykorzystywanie dużych załogowych sterowców reklamowych mogą pozwolić sobie tylko największe światowe koncerny, o tyle zdalnie sterowane sterowce reklamowe o długości 10–11 m mogą być wykorzystywane przez większość firm. Ponieważ sterowiec taki może latać znacznie niżej niż jego załogowy odpowiednik, z ziemi jest równie dobrze widoczny.

Polskie sterowce 
 Lech
 Motobalon WBS
 WBS LOPP (niezrealizowany projekt)
 SP-BSC
 LOPP
 Motobalon ZB

Zobacz też 

 poczta sterowcowa

Przypisy

Bibliografia
Sidney Altman

Sidney Altman (ur. 7 maja 1939 w Montrealu, zm. 5 kwietnia 2022 w Rockleigh) – kanadyjsko-amerykański biolog molekularny.

Pochodzenie 
Matka Altmana pochodziła z Białegostoku. Przybyła do Kanady z siostrą w wieku osiemnastu lat, uczyła się angielskiego i pracowała w fabryce włókienniczej, aby zarobić pieniądze na przyjazd reszty swojej rodziny do Quebecu. Ojciec Altmana urodził się na Ukrainie.

Edukacja 
Ukończył studia fizyczne w Massachusetts Institute of Technology. Po stypendiach naukowych tam oraz na Uniwersytecie Harvarda zaczął wykładać na Uniwersytecie Yale (w New Haven). Badał budowę rybonukleaz. W 1989 otrzymał (wraz z Thomasem Cechem) Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za odkrycie, że RNA może pełnić rolę biokatalizatora.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Autobiografia w serwisie nobelprize.org

Absolwenci Massachusetts Institute of Technology
Amerykańscy biofizycy
Amerykańscy biolodzy molekularni
Ludzie urodzeni w Montrealu
Nobliści – chemia
Urodzeni w 1939
Wykładowcy Uniwersytetu Yale
Zmarli w 2022
MS Sobieski

MS Sobieski – polski statek pasażerski.

Zbudowany wraz z podobnym MS Chrobrym z myślą o zastąpieniu starzejącego się SS Kościuszki i SS Pułaskiego na linii południowoamerykańskiej.

 Miejsce i rok budowy: 1937, Swan Hunter & Wigham Richardson, Newcastle, Anglia.
 Podniesienie bandery: 15 czerwca 1939.
 Armator: Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe SA, Gdynia America Line (GAL),
 Podczas II wojny światowej przebudowany na transportowiec wojska.
 kwiecień 1947 - z Gdyni przewoził polskie dzieci do Danii w ramach pomocy Czerwonego Krzyża
 Po wojnie (1947-50) pływał pod polską banderą na trasie Genua – Nowy Jork
 W 1950 został sprzedany ZSRR i nazwę zmieniono na M/S "Gruzja". Macierzysty port Odessa. Jako "Gruzja" statek ten jeszcze kilkakrotnie odwiedził Gdynię. Pływając jako "Gruzja" przetrwał m.in. podmorskie trzęsienie ziemi.
 Złomowanie – kwiecień 1975, włoska stocznia w La Spezia.

Dane techniczne 
 Pojemność: 11 030 BRT, 6351 NRT
 Nośność statku: 7260 ton
 Wymiary: –
 długość całkowita – 155,8 m
 długość na linii wodnej – 150,3 m
 szerokość – 20,4 m
 zanurzenie – 8,3 m.
 Silniki: dwa silniki spalinowe Kincaid & Co. o łącznej mocy 11250 KM.
 Pędnik: 2 śruby.
 Prędkość: – 17 węzłów
 Załoga: 260 osób.
 1100 pasażerów. (350 normalnych miejsc pasażerskich i 750 dodatkowych w razie potrzeby). Statek był zaprojektowany jako pasażersko-towarowy. Niektóre ładownie mogły być przekształcone w bardzo spartańskie pomieszczenia pasażerskie.

Przypisy

Bibliografia 
 J. K. Sawicki, Podróże polskich statków 1939-1945. Gdynia 1989, ss. 31, 80. .
 Jan Falkowski, Z wiatrem w twarz. Warszawa, MON, 1969.
 Walki formacji polskich na Zachodzie 1939-1945. Praca zbiorowa. MON, 1981, ss. 182-184.

Zobacz też 
 Jan III Sobieski

Sobieski
Statki zbudowane w stoczni Swan Hunter
Statki z XX wieku
Stanley G. Weinbaum

Stanley Grauman Weinbaum (ur. 4 kwietnia 1902 w Louisville, zm. 14 grudnia 1935 w Milwaukee) – amerykański pisarz science-fiction.

Życiorys 
Urodził się w Louisville, Kentucky, dorastał w Milwaukee. Był absolwentem wydziału inżynierii chemicznej na University of Wisconsin-Madison.

Pierwsze opowiadanie opublikował w lipcu 1934; napisał ich łącznie ponad 20. Zapowiadał się jako jeden z najbardziej obiecujących talentów pierwszej połowy XX w., zmarł jednak na raka w rok po debiucie. Nowością w jego opowiadaniach było wprowadzenie pozytywnej, sympatycznej postaci kosmity (strusiowatego Marsjanina Twilla).

Po śmierci autora wydano jego opowiadania w zbiorach The Red Peri & Others (1952), The Best of Stanley G. Weinbaum
(1974) i A Martian Odyssey (1949); drugie wydanie zbioru pod tym samym tytułem, z 1974, różni się od pierwszego i zawiera wszystkie opowiadania Weinbauma. Najbardziej znanym z opowiadań jest Odyseja Marsjańska. Proteus Island jako jedno z pierwszych dyskutuje problem manipulacji genetycznych na ludziach; z kolei Drapieżna planeta (oryg. Parasite Planet) przedstawia formy życia na Wenus, niebezpieczne dla ludzi, ale ze względu na uwarunkowania przyrodnicze, nie zaś ich złą naturę. Post-apokaliptyczne opowiadanie Dawn of Flame związane jest z powieścią The Black Flame (wydaną 1939), w której pozostali przy życiu na zniszczonej planecie ludzie odkrywają sekret nieśmiertelności.

Powieści Weinbauma, choć mniej udane niż opowiadania, zdradzają duży, nierozwinięty w pełni talent. The Dark Other (wyd. 1950) to uwspółcześniona wersja Dr Jekyll and Mr Hyde, najlepsza zaś The New Adam (wyd. 1939) to historia człowieka o nadludzkich możliwościach, który usiłuje urządzić sobie życie wśród zwykłych ludzi.

W 1973 jego imieniem nazwano krater na Marsie.

 Polskie wydania
 Odyseja marsjańska, wydawnictwo Iskry, 1985, seria SF zeszyt 3 (zawartość: Odyseja marsjańska, Dolina marzeń, Zwariowany księżyc), .
 Lotofagi, wydawnictwo Iskry, 1985, seria SF zeszyt 4 (zawartość: Drapieżna planeta, Lotofagi, Światy warunkowe), .

Przypisy 

Amerykańscy autorzy fantastyki naukowej
Amerykanie pochodzenia żydowskiego
Pisarze związani z Milwaukee
Ludzie urodzeni w Louisville
Urodzeni w 1902
Zmarli w 1935
Strabologia

Strabologia – dziedzina medycyny (okulistyki) zajmująca się diagnostyką i leczeniem zeza.

Zakres dziedziny orientacyjnie ilustruje program Konferencji Strabologicznej, zorganizowanej przez Sekcję Strabologiczną Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, która odbyła się w Poznaniu w roku 2012:
 zez rozbieżny,
 zez w przebiegu oftalmopatii tarczycowej,
 widzenie obuoczne a operacja zeza,
 leczenie zeza u dzieci z opóźnieniem rozwoju psycho-ruchowego,
 zezy u dorosłych,
 leczenie oczopląsu w Polsce,
 zez akomodacyjny,
 diagnostyka widzenia podwójnego,
 prezentacja przypadków (okrągły stół).

Przypisy

Uzupełniająca bibliografia 
 
 
 ;

Linki zewnętrzne 
 , Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996)
 Materiały XII Sympozjum Strabologicznego, 16–17 października 1986 w Szczecinie
 )
  (Uniwersytet Palackiego)

Okulistyka
Sandwich Południowy

Sandwich Południowy () – archipelag jedenastu wysp wulkanicznych na południowym Atlantyku. Stanowi część zamorskiego terytorium Georgia Południowa i Sandwich Południowy, poprzednio wchodził w skład brytyjskiej dependencji Falklandów.

Te bezludne wyspy mają powierzchnię 310 km². Tworzą łuk wyspowy pochodzenia wulkanicznego, ograniczają od wschodu Morze Scotia. Znajdują się na małej płycie tektonicznej, Płycie Sandwich. Na wschód od łuku wysp znajduje się Rów Sandwichu Południowego o głębokości 8428 m.

Odkrycie 
Wyspy zostały odkryte w 1775 przez Jamesa Cooka, a dokładnie zbadane w 1819 przez wyprawę Fabiana Bellingshausena. Wyspy zostały nazwane przez Cooka imieniem Johna Montagu, hrabiego Sandwich (wynalazcy kanapki typu sandwich). Otrzymały nazwę wysp „południowych”, aby odróżnić je od „Sandwich Islands”, ówczesnej nazwy Hawajów.

Wyspy 
Archipelag tworzą, od północy:
 Traversay Islands (nazwane na cześć rosyjskiego ministra marynarki Jeana Baptisty de Traversay):
 Wyspa Zawadowskiego
 Wyspa Leskowa
 Visokoi Island
 Candlemas Islands
 Vindication Island
 Candlemas Island
 Saunders Island
 Montagu Island
 Bristol Island
 Southern Thule
 Bellingshausen Island
 Wyspa Cooka
 Thule (Morrell Island).

Zobacz też 
 Georgia Południowa
 Orkady Południowe
 Szetlandy Południowe

Przypisy 

Archipelagi Oceanu Atlantyckiego
Wyspy Georgii Południowej i Sandwichu Południowego
Szetlandy

Szetlandy (ang. Shetland, wym. , od średnioszkockiego Ȝetland; gael. Sealtainn) – archipelag na Oceanie Atlantyckim, około 200 km na północ od wybrzeży Wielkiej Brytanii. Stanowią odrębną jednostkę administracyjną Wielkiej Brytanii z ośrodkiem administracyjnym w Lerwick.

Archipelag składa się ze 117 wysp i wysepek, z czego tylko 16 jest zamieszkanych przez około 23 200 osób. Łączna powierzchnia wysp wynosi 1467 km². Obszar charakteryzuje się pagórkowatym ukształtowaniem – wzniesienia dochodzą do 450 m n.p.m. Do celów statystycznych wyróżnia się 22 obszary (parish, ward).

Największe wyspy: 
 Unst 
 Fetlar 
 Yell 
 Papa Stour 
 Whalsay 
 Mainland 
 Bressay 
 Foula 
 Fair Isle 

Największa wyspa Mainland stanowi 3/4 powierzchni wysp i skupia taki sam odsetek ogółu mieszkańców. W gospodarce Szetlandów dużą rolę odgrywa rybołówstwo, przetwórstwo ropy naftowej, rolnictwo (hodowla owiec i kuców), a także turystyka. Budżet uzupełniają dotacje rządowe.

Historia 

W I tysiącleciu p.n.e. Szetlandy zasiedlone były przez Piktów. Od VII w. były chrystianizowane przez mnichów irlandzkich. Na przełomie VIII i IX w. nastąpiła kolonizacja normańska. Do końca XII w. wyspy pozostawały w rękach królów Norwegii, a do II poł. XV w. – jarlów Orkadów. Normanowie pozostawili po sobie wiele śladów w nazewnictwie i zwyczajach.

W roku 1468 Szetlandy wraz z Orkadami dostały się pod panowanie Szkocji jako posag duńskiej księżniczki Margaret zaręczonej z Jakubem III Szkockim. Ucisk miejscowych chłopów przez szkocką szlachtę, która otrzymała na wyspach nadziały ziemi, spowodowały niechęć mieszkańców do wszystkiego, co szkockie. Szkocka kultura i zwyczaje nigdy nie przyjęły się tu w pełni. Dialektem języka norweskiego (norn) mówiono do XVIII w., zaś elementy folkloru skandynawskiego przetrwały do XX wieku.

Ani rybołówstwo ani hodowla, a tym bardziej rolnictwo nie wystarczały do utrzymania się mieszkańcom archipelagu. Znaczącą pozycję w XIX i XX w. utrzymywało rzemiosło, obejmujące przetwórstwo wełny z miejscowych owiec i produkcję doskonałej jakości swetrów, skarpet, czapek, rękawic itp. Tym nie mniej liczba mieszkańców Szetlandów stale malała. W 1861 r. wynosiła ona 31 670, w 1901 - 29 166, w 1920 - 25 520, w 1931 - 21 421, w 1951 - 19 352, a w 1961 - ok. 17 000. Dopiero odkrycie w latach 70. XX w. pokładów ropy naftowej w pobliżu archipelagu odwróciło tę tendencję.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona oficjalna Szetlandów 
 Szetlandy - Podróże Małe i Duże 
 Shetland News 
  

 
Jednostki administracyjne (council areas) Szkocji
Historyczne hrabstwa Szkocji
Dawne regiony administracyjne Szkocji
Szetlandy
Sanskryt klasyczny

Sanskryt klasyczny – język średnioindyjski, jedna z postaci sanskrytu, wywodząca się z języka wedyjskiego. Trwał od II do XVI wieku nowej ery. 
Pierwszą gramatykę sanskrytu klasycznego opracował Panini.

Przypisy 

Języki starożytne
Języki indoaryjskie
Stary Świat

Stary Świat − synonim Afroeurazji; wspólna nazwa (holonim) trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki, w tym otaczających je wysp. 

Nazwę tę wprowadzono w Europie w czasie wielkich odkryć geograficznych dla kontynentów znanych Europejczykom bezpośrednio lub z relacji już od starożytności. Jego użycie związane było z odkryciem Ameryki, czyli Nowego Świata, do którego zaliczono później także Australię i Oceanię wraz z Antarktydą. Pojęcia Starego i Nowego Świata utrzymują się do dziś nie tylko w historii i geografii historycznej, ale także w biogeografii.

Tradycyjne nazwy trzech kontynentów Starego Świata wprowadzono w starożytnej Grecji. W stosunku do Europy stosowany jest też termin „Stary Kontynent”.

Dzieje 
Stary Świat to kolebka ludzkości – właśnie tam, konkretniej w Afryce, pojawił się rodzaj ludzki. Tam także pojawiły się najstarsze cywilizacje świata.

Stary Świat, mimo że nie był w całości poznany przez główne cywilizacje Europy i Azji (zachodnią, grecką, arabską, indyjską, chińską i japońską), to jednak był mniej lub bardziej bezpośrednio połączony, a historia poszczególnych jego części wpływała od czasu do czasu na inne. Najbardziej spektakularne przejawy tego wpływu nastąpiły w wiekach IV–V, gdy Hunowie, odparci od chińskich granic cesarstwa Han, przynieśli zgubę cesarstwu rzymskiemu. Tysiąc lat później z głębi Azji dotarła do Europy czarna śmierć, zaś w XIII wieku ziemie od Japonii po Niemcy najeżdżali Mongołowie. W późniejszych wiekach europejski kolonializm objął duże obszary Azji i niemal całą Afrykę.

Ludność Starego Świata jeszcze w XVII wieku stanowiła ponad 96% ludzkości. Dziś Stary Świat wciąż zamieszkuje ok. 87% populacji ziemskiej.

Przypisy 

Geografia historyczna
Skały osadowe

Skały osadowe (sedymentacyjne) – jeden z trzech głównych typów skał (obok skał magmowych i metamorficznych) budujących skorupę ziemską, powstają przez nagromadzenie się materiału przenoszonego przez czynniki zewnętrzne (np. wodę, lodowiec, wiatr), na skutek jego osadzania się lub wytrącania z roztworu wodnego. Nauka zajmująca się powstawaniem skał osadowych to sedymentologia.

Ze względu na sposób powstania wyróżnia się:

 skały okruchowe (klastyczne) – powstałe w wyniku nagromadzenia materiału pochodzącego z rozkruszenia starszych skał, jego przetransportowania i osadzenia przez wodę, wiatr lub lód:
 skały bardzo drobnookruchowe (pelity): ił, iłowiec, łupek ilasty;
 skały drobnookruchowe (aleuryty): muł, mułowiec, łupki osadowe;
 skały średniookruchowe (psamity): piasek, piaskowiec, arkoza, szarogłaz;
 skały grubookruchowe (psefity): gruz, żwir, brekcja, zlepieniec;
 skały piroklastyczne – powstałe z materiałów wyrzuconych w powietrze w czasie erupcji wulkanicznej, np. tuf wulkaniczny, tufit;

 skały rezydualne (alitowe, regolit) – zwietrzelina powstała „in situ” (na miejscu) w wyniku wietrzenia skał (przede wszystkim węglanowych):
 terra rossa, lateryt, boksyt.

 skały chemogeniczne (pochodzenia chemicznego) – powstałe w wyniku rozpuszczenia składników skał starszych i ponownego wytrącenia osadu wskutek parowania lub reakcji chemicznych z udziałem (albo bez) organizmów żywych:
 węglanowe – wapienie, dolomit, margiel – skała mieszana;
 skały krzemionkowe – gejzeryt, kwarcyt, krzemień, rogowiec, martwica krzemionkowa, opoka;
 skały żelaziste – żelaziak, ruda darniowa;
 skały gipsowe i skały solne – gips, anhydryt, sól kamienna, sole potasowe;
 skały fosforanowe – fosforyt, guano;
 skały manganowe, siarkowe (siarka rodzima), skały strontowe, skały barytowe, skały fluorytowe;

 skały organogeniczne

Przykłady skał osadowych

Zobacz też 

 osady
Skały metamorficzne

Skały metamorficzne (skały przeobrażone) – jeden z trzech głównych typów skał budujących skorupę ziemską, powstałe ze skał magmowych bądź osadowych (jak również niekiedy innych metamorficznych) na skutek przeobrażenia (metamorfizmu) pod wpływem wysokich temperatur (np. w pobliżu ognisk magmy) lub wysokiego ciśnienia (np. w wyniku pogrążania skał), oraz związanych z nimi procesów chemicznych. Metamorfizm powoduje zmiany składu mineralnego, czasami też chemicznego skał oraz ich struktury i tekstury.

Skałę (najczęściej magmową lub osadową) z której powstaje skała metamorficzna, nazywamy protolitem. Z danego protolitu mogą w różnych warunkach metamorficznych (tzw. facjach) powstać różne skały metamorficzne. Z drugiej strony z różnych skał wyjściowych mogą powstać takie same skały metamorficzne.

Przykłady skał metamorficznych

Podział skał metamorficznych

Podział ze względu na strukturę wewnętrzną 
 wykazujące foliację: fyllit, łupek krystaliczny, gnejs, amfibolit, granulit, hornfels, migmatyt
 pozbawione foliacji (struktura granularna): marmur, kwarcyt, zieleniec, amfibolit, eklogit, granulit, hornfels

Podział ze względu na stopień przeobrażenia 
 epizona – strefa najpłytsza 6 – 10 km, od 100 °C do 300 °C
 mezozona – strefa pośrednia 10 – 18 km, od 300 °C do 500 °C
 katazona – strefa najgłębsza 18 – 30 km, od 500 °C do 900 °C

Podział ze względu na facje metamorfizmu 

 Facje metamorfizmu regionalnego
 Facja zeolitowa
 Facja zieleńcowa
 Facja łupków glaukofanowych
 Facja almandynowo-amfibolitowa
 Facja granulitowa
 Facja eklogitowa
 Facje metamorfizmu kontaktowego
 Facja albitowo-epidotowo-hornfelsowa
 Facja hornblendowo-hornfelsowa
 Facja piroksenowo-hornfelsowa
 Facja sanidynitowa

Zobacz też 

 metamorfizm

Bibliografia 
 W. Heflik, Metamorfizm w świetle niektórych zagadnień fizykochemicznych, Wyd. Wydawnictwa AGH, Kraków 1993, Nr bibliografii narodowej PB 5860/93

Linki zewnętrzne 
 Charakterystyka skał metamorficznych pod względem genetycznym i przykłady
Subdukcja

Subdukcja  w teorii tektoniki płyt jest to proces polegający na wciąganiu lub wpychaniu jednej płyty litosferycznej pod drugą (oceaniczną lub kontynentalną). Strefy subdukcji są jednym z rodzajów granic zbieżnych (konwergentnych, kolizyjnych) płyt litosfery. Na ogół zagłębia się (czyli ulega subdukcji) płyta oceaniczna, lecz w kilku przypadkach obserwuje się też subdukcję płyty kontynentalnej (np. pod Himalajami).

Ponieważ w strefach spreadingu znajdujących się pod grzbietami oceanicznymi cały czas powstaje nowa skorupa ziemska, to zakładając stały promień Ziemi (a więc również jej powierzchnię), musiano przyjąć istnienie jakichś stref, w których jest ona niszczona. Wyznaczono do tego celu znane wcześniej strefy Benioffa, wzdłuż których koncentrują się hipocentra trzęsień ziemi.

Wyróżnia się trzy typy stref subdukcji:
 typ andyjski – kra oceaniczna wciągana jest pod krę kontynentalną. Strefę kolizji wyznacza głębokomorski rów oceaniczny. W pewnej odległości od strefy powstaje orogen kolizyjny, w którym dochodzi do silnego sfałdowania osadów zdzieranych z płyty oceanicznej, występuje intensywny wulkanizm oraz liczne trzęsienia ziemi. Strefy subdukcji tego typu występują we wschodnim obramowaniu Oceanu Spokojnego, u wybrzeży Ameryki Południowej: Rów Atakamski, Andy.

 typ japoński – kra oceaniczna jest również wciągana pod krę kontynentalną, ale subdukcja związana jest z wytworzeniem się łuków wyspowych i basenu marginalnego (załukowego), posiadającego skorupę oceaniczną. Strefę kolizji podobnie jak w typie andyjskim wyznacza rów oceaniczny. Tak samo obszar ten charakteryzuje się dużą aktywnością wulkaniczną i sejsmiczną. Strefy tego typu występują w zachodnim obramowaniu Oceanu Spokojnego, wzdłuż wybrzeża Azji. Strefa kolizji jest oddalona od kontynentu – za łukiem wysp, który jest zbudowany wyłącznie ze skał wulkanicznych, lub jak w przypadku Japonii jest oderwanym fragmentem kontynentu azjatyckiego, znajduje się strefa rozciągania, zbudowana wyłącznie ze skorupy oceanicznej:

 typ mariański – w tym przypadku kra oceaniczna wciągana jest pod inną krę oceaniczną, jednocześnie następuje kolizja dwóch łuków wyspowych, względnie łuku wyspowego i podmorskiego grzbietu. Strefy tego typu występują w zachodnim obramowaniu Oceanu Spokojnego: Rów Kermadec, Rów Tonga, Rów Mariański, Rów Izu-Ogasawara.

Zdarte z płyty dolnej osady gromadzące się na czole płyty górnej tworzą tzw. pryzmę akrecyjną.

Aktywne strefy subdukcji znajdują się wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej oraz wzdłuż wschodnich wybrzeży Azji. Historyczne strefy subdukcji wyznaczono wzdłuż łańcucha alpejsko-himalajskiego. Ponieważ obecnie sumaryczna długość stref subdukcji stanowi 1/3 stref spreadingu, w których powstaje nowa skorupa oceaniczna, a powierzczchnia oceanu światowego nie zmienia się, to prędkość pochłaniania tej skorupy w strefach subdukcji musi być trzy razy większa od prędkości spreadingu.

Zobacz też 
 płyta tektoniczna
 konwekcja w płaszczu Ziemi
 orogeneza

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Animacja strefy subdukcji

Tektonika
Procesy geologiczne
Sejsmiczność

Sejsmiczność – skłonność danego terenu do  występowania naturalnych trzęsień ziemi na danym obszarze.

Ze względu na sejsmiczność danego terenu wyróżnia się obszary:
 sejsmiczne – częstych i silnych trzęsień ziemi,
 pensejsmiczne – rzadkich i słabych wstrząsów,
 asejsmiczne – bez wstrząsów sejsmicznych.

Sejsmologia
Szachownica (ujednoznacznienie)

szachownica – plansza do gry w szachy;
 szachownica – układ elementów lub motyw przypominający swym wyglądem planszę szachową;
 szachownica lotnicza – biało-czerwony znak polskich wojskowych statków powietrznych;
 szachownica – rodzaj roślin (Fritillaria) należących do rodziny liliowatych;
 szachownica kostkowata – polski gatunek z rodzaju szachownic;
 jaskinia Szachownica – zespół jaskiń w rezerwacie przyrody Szachownica na Wyżynie Woźnicko-Wieluńskiej;
 Szachownica w Krównikach – rezerwat przyrody w Krównikach, w woj. podkarpackim;
 szachownica Polibiusza – prosty szyfr;
 szachownica pól lub gruntów – układ wielu niewielkich pól, działek i zagonów o rozmaitym kształcie i rozmiarze rozdzielonych miedzami;
 szachownica Adelsona – złudzenie optyczne;
 polowiec szachownica – gatunek motyla;
 Wielka Szachownica – koncepcja geopolityczna stworzona przez Zbigniewa Kazimierza Brzezińskiego;
 Szachownica – film z 1990;
 szachownica – w kajakarstwie forma nurtu rzeki z rozsianymi głazami.

 Szachownica - skały w Karkonoszach

Zobacz też 

 Heraldyka szachowa
 Warcabnica
Seaborg

Seaborg (Sg, łac. seaborgium), wcześniej unnilhexium (Unh) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Nazwa pochodzi od nazwiska amerykańskiego chemika Glenna T. Seaborga.

Znane jest 12 izotopów tego pierwiastka. Najbardziej stabilnym jest izotop 269Sg, który ma czas połowicznego zaniku ok. 5 minut.

Pierwiastek ten nie występuje naturalnie; został sztucznie otrzymany równolegle przez dwa zespoły naukowe. W lipcu 1974 r. zespół Alberta Ghiorso z Lawrence Radiation Laboratory na Uniwersytecie Kalifornijskim opublikował informacje o otrzymaniu izotopu 263Sg, który miał czas półtrwania około 1 s. We wrześniu tego samego roku radziecki zespół z Dubnej pod kierunkiem Gieorgija Florowa ogłosił otrzymanie izotopu 259Sg, który miał czas półtrwania 0,48 s.

Seaborg ma własności chemiczne zbliżone do wolframu. Pomimo krótkiego czasu życia jąder atomowych seaborgu udało się otrzymać różne związki tego pierwiastka. Należy do nich heksakarbonylek seaborgu, pierwszy znany związek pierwiastka superciężkiego z węglem. 

W superciężkich atomach elektrony walencyjne osiągają prędkości rzędu 80% prędkości światła w próżni, co powoduje znaczny relatywistyczny wzrost ich masy, a w efekcie zmniejsza ich odległości od jądra. Badania właściwości chemicznych takich pierwiastków prowadzone są m.in. w celu badania tego zjawiska.

Uwagi

Przypisy 

Pierwiastki radioaktywne
Simens

Simens (S) – jednostka przewodności elektrycznej w układzie SI (jednostka pochodna układu SI), odwrotność oma. Nazwa jednostki pochodzi od nazwiska niemieckiego inżyniera Wernera Siemensa.

Definicja 
Dla obiektu przewodzącego lub półprzewodzącego z oporem elektrycznym R, przewodność G jest definiowana jako:
 

gdzie:
 I – natężenie prądu elektrycznego przepływającego przez obiekt,
 U – napięcie (różnica potencjałów elektrycznych) wzdłuż obiektu.

Poprzez inne jednostki simens może być wyrażony w następujący sposób:
 

gdzie:
 Ω – om,
 A – amper,
 V – wolt.

Dla elementu o przewodności jednego simensa prąd płynący przez element zwiększy się o jeden amper przy każdym zwiększeniu o jeden wolt różnicy potencjału prądu (napięcia) pomiędzy zaciskami elementu.

Przykład: Przewodność opornika o oporze 6 omów wynosi G = 1/(6 Ω) ≈ 0,167 S = 167 mS.

Wymiar simensa 
Simens wyraża się następująco przez jednostki podstawowe układu SI (amper, kilogram, metr i sekundę):

Przypisy 

Jednostki pochodne SI
Jednostki SI pochodzące od nazwisk
Historia architektury

Historia architektury – nauka opisująca estetyczny i techniczny rozwój architektury, a także budownictwa od początków ludzkiej działalności budowlanej do chwili obecnej. Historia architektury zajmuje się także związkami architektury z rozwojem techniki, czynnikami klimatycznymi, ekonomicznymi, socjologicznymi oraz polityczno-ideologicznymi i religijnymi.

Najczęstszym ujęciem historii architektury związanej z europejskim, okcydentalnym kręgiem kulturowym aż do wieku XIX jest periodyzacja posługująca się podziałem na epoki stylistyczne. Według takiego podziału cała działalność budowlana danego okresu i terytorium może być scharakteryzowana i opisana przy pomocy skodyfikowanych cech stylistycznych.

Historykami architektury są zwykle osoby z wykształceniem z dziedziny architektury lub historii sztuki.

Podstawowe epoki i style architektoniczne w europejskim, okcydentalnym kręgu kulturowym

Architektura prehistoryczna 
 sztuka prehistoryczna

Architektura starożytna 
 starożytny Egipt
 starożytna Mezopotamia
 starożytna Persja
 sztuka egejska
 sztuka cykladzka
 sztuka kreteńska
 sztuka helladzka (sztuka mykeńska)
 architektura klasyczna
 Grecja starożytna
 okres archaiczny – od 1200 p.n.e. do 480 p.n.e.
 okres klasyczny – od 480 p.n.e. do 323 p.n.e.
 okres hellenistyczny – od 323 p.n.e. do 30 p.n.e.
 Rzym starożytny

Architektura średniowiecza 
 wczesne chrześcijaństwo
 architektura koptyjska
 Bizancjum
 okres przedromański
 romanizm
 gotyk

Architektura nowożytna 
 architektura renesansu
 architektura baroku
 rokoko
 architektura klasycystyczna

Architektura XIX w.

Architektura XX i XXI w. 
 art déco
 modernizm (funkcjonalizm)
 brutalizm
 ekspresjonizm
 futuryzm (Antonio Sant’Elia)
 neoplastycyzm (abstrakcja geometryczna) (Gerrit Rietveld)
 puryzm (skrajny funkcjonalizm) (Le Corbusier)
 wczesny modernizm
 konstruktywizm
 styl międzynarodowy (Ludwig Mies van der Rohe)
 styl okrętowy (Bohdan Damięcki)
 architektura organiczna
 późny i krytyczny modernizm
 modernizm w Polsce (polski corbusieryzm)
 poetycki funkcjonalizm (Jacobus Johannes Pieter Oud)
 romantyczny funkcjonalizm (Jerzy Woyzbun)
 zmodernizowany klasycyzm (Aleksander Kodelski)
 tradycjonalistyczna architektura XX wieku
 postmodernizm
 high-tech
 dekonstruktywizm
 neomodernizm

Architektura innych rejonów świata 
 architektura islamu
 architektura Indii
 architektura Dalekiego Wschodu
 sztuka chińska
 architektura Japonii
 sztuka Korei
 sztuka Tybetu
 sztuka mongolska
 architektura Afryki
 sztuka afrykańska
 architektura prekolumbijskiej Ameryki
 sztuka Mezoameryki
 sztuka Olmeków
 sztuka Tolteków
 sztuka Azteków
 sztuka Zapoteków i Mixteków
 sztuka Totonaków
 sztuka Majów
 kultury andyjskie
 sztuka Inków

Uwagi

Przypisy

Bibliografia  
 

 
Listy związane z architekturą
Samuel Thomas von Sömmering

Samuel Thomas von Sömmering (również Soemmering, ur. 28 stycznia 1755 w Toruniu, zm. 1830 we Frankfurcie nad Menem) – niemiecki anatom, lekarz, fizyk.

Życiorys 
Urodził się 28 stycznia 1755 roku w Toruniu. Był synem miejscowego lekarza i córki toruńskiego pastora. Uczył się w Gimnazjum Akademickim. Ukończył studia w Getyndze. Był profesorem anatomii i fizjologii na uniwersytetach w: Moguncji (1784–1795), Frankfurcie nad Menem (1795–1804), Monachium (1804–1820). W 1820 roku osiadł na stale we Frankfurcie nad Menem, gdzie 2 marca 1830 roku zmarł.

Utrzymywał bliskie kontakty z Toruniem. Przyjaźnił się z Georgem Forsterem. W 1827 roku zapisał Toruniowi część swoich zbiorów.

W 1868 roku w Toruniu przy Rynku Staromiejskim odsłonięto tablicę upamiętniającą Samuela Thomasa von Sömmeringa. Oryginalna tablica została zniszczona prawdopodobnie po I wojnie światowej. 28 czerwca 2003 roku, z okazji 25. rocznicy zawarcia umowy partnerskiej między Toruniem a Getyngą, odsłonięto jej replikę.

Dorobek naukowy 
Zasłynął dzięki pracom o anatomii człowieka. Odkrył m.in. plamkę żółtą w siatkówce. W 1795 roku zauważył związek między paleniem fajki a zachorowaniem na raka wargi. W 1796 roku opublikował traktat Ueber das Orgas der Seele (pol. O organie duszy). Zasugerował, że dusza mieści się w płynie mózgowo-rdzeniowym zawartym w neuronach. Stworzył pierwsze graficzne przedstawienie budowy żeńskiego szkieletu.

Interesował się również paleontologią, fizyką, astronomią i mechaniką, antropologią. Zajmował się m.in. badaniami szczątków krokodyla oraz skamieniałego „ptaka” (znanego obecnie jako pterodaktyl). Wynalazł telegraf galwaniczny. W 1811 roku stworzył pierwszy system telegraficzny w Bawarii.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 

Absolwenci i studenci Gimnazjum Akademickiego w Toruniu
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Getyndze
Ludzie urodzeni w Toruniu
Niemieccy anatomowie
Niemieccy wynalazcy
Urodzeni w 1755
Zmarli w 1830
Salonin

Salonin(us), Publius Licinius Cornelius Saloninus Valerianus (ur. ok. 242, zm. 260 w Kolonii Agrypinie) – cesarz rzymski, syn cesarza Galiena i Saloniny, wnuk Waleriana I.

Panowanie 

Saloninus pochodził z rodu Licyniuszy. Był młodszym synem Galiena i jego żony Julii Kornelii Saloniny. Matka urodziła się w Bityni, była prawdopodobnie pochodzenia greckiego. W 253 roku, gdy ojciec został cesarzem, razem z bratem Walerianem, otrzymali tytuł cezara. Po śmierci starszego brata w 258 roku, Saloninus stał się dziedzicem cesarstwa. Na przełomie 259/260 roku germańskie plemiona Alamanów i Franków zagroziły Cesarstwu Rzymskiemu wszczynając bunty w Galii. Gallienus wraz z Saloninusem przybyli do zagrożonej prowincji Germanii Dolnej. Stolicą prowincji i siedzibą cesarza była Kolonia Agrippina (obecnie miasto Kolonia w Niemczech). Najazdy germańskie, w okolicach Dunaju i na północną Italię, zmusiły Gallienusa do interwencji. Opuścił miasto zostawiając Saloninusa jako swego zastępcę. Chciał ustrzec syna od walk prowadzonych nad Dunajem, ale też pragnął zachować kontrolę nad dowódcą legionów reńskich Postumusem. 

Opiekę nad ok. 16-letnim Saloninusem sprawował rzymski żołnierz Sylwan (). Ok. 259 przyjął tytuł cesarza. W tym też czasie do obiegu w Kolonii trafiły monety z jego wizerunkiem jako . Ok. roku 260 Postumus, który pełnił przed nim obowiązki namiestnika prowincji Germania, wykorzystał osłabienie armii i zbuntował się przeciw władzy małoletniego syna Galiena. Wojska ogłosiły swojego dowódcę cesarzem. Mieszkańcy obleganej Kolonii wydali Saloninusa uzurpatorowi, który kazał go zamordować. Podobny los spotkał Sylwana.

Popiersie 
W 1934 Römisch-Germanisches-Museum zakupiło kolekcję konsula Carla Antona Niessena (1830–1934). Wśród licznych eksponatów znajdowało się niewielkie, kilkucentymetrowe, popiersie Saloninusa. Zostało znalezione w północnej części rzymskiej Kolonii Agrippina. Wykonane jest z nieprzeźroczystego, niebieskiego szkła. Przedstawia popiersie chłopca z pełnymi policzkami i podwójnym podbródkiem. Ubrany jest w haftowaną togę, która ze względu na sposób udrapowania, nazywana jest . Starannie ułożone fałdy układają się na płasko na ciele. Popiersie jest prawdopodobnie jedyną zachowaną rzeźbą z wizerunkiem Saloniusa.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Cesarze rzymscy
Urodzeni w 242
Zmarli w 260
Zamordowani monarchowie