Kurhan

Kurhan, in. tumulus () – rodzaj mogiły w formie kopca, o kształcie stożkowatym lub zbliżonym do półkulistego, z elementami drewnianymi, drewniano-kamiennymi lub kamiennymi, w którym znajduje się komora grobowa z pochówkiem szkieletowym lub ciałopalnym. Pomieszczenia grobowe, nieraz bardzo rozbudowane, mają zwykle konstrukcję kamienną bądź drewnianą, czasem są kute w litej skale.

Występowanie 
Kurhany występują na obszarach Europy, Azji i Ameryki w epoce neolitu i żelaza (kultura unietycka, trzciniecka, przedłużycka, także w niektórych lokalnych grupach kultury łużyckiej). Rzadziej spotykane były także w kulturach okresu rzymskiego i wczesnośredniowiecznego.

Przykłady kurhanów

Polska 

 Kopiec Krakusa w Krakowie
 Kurhan w Kiwitach
 Kopiec Wandy w Krakowie
 Kopiec Janotów-Bzowskich w Będkowicach k/Krakowa
 Kopiec kurhanowy w Leszczkowie, epoka Brązu
 Stróża-Kolonia (gmina Kraśnik), IX wiek
 Wielkopolskie piramidy w Łękach Małych koło Grodziska Wielkopolskiego – grupa 11 kurhanów z XVII wieku p.n.e.
 Poleski Park Narodowy – kurhany z epoki trzcinieckiej
 Łysa Góra w Sitańcu, okolice Zamościa
 Czarnocin koło Buska-Zdroju
 Miernów koło Buska-Zdroju
 Kopiec Tatarski w Przemyślu
 Czarne na Mazurach
 Szwedzka mogiła – wczesnośredniowieczny kurhan w Rejowcu Fabrycznym
 Grodzisko w Wysokiem Mazowieckiem
 Białogórze, między Zgorzelcem a Lubaniem – 200 mogił oraz grodzisko słowiańskie
 Rezerwat Przyrodniczo-Archeologiczny „Grodzisko Runowo”
 Widawa (powiat łaski) – kurhan z okresu II–IV w.
 Cmentarzysko Jaćwingów w okolicach Suwałk
 Lubiatowo – kurhany w pobliżu leśniczówki Szklana Huta.
 Wzgórze Wisielców na wyspie Wolin
 Kurhan karniowicki w Karniowicach
 Kościeniewicze (powiat bialski), (województwo lubelskie)
 Kurhany w Bierówce koło Jasła
 Szczeglińskie kurhany (w okolicach Szczeglina w woj. zachodniopomorskim)
 Puszcza Białowieska – Rezerwat krajobrazowy im. prof. Władysława Szafera (kwadrat 387 C)
 Rostołty w woj. podlaskim, kurhan kultury wielbarskiej
 Kuraszewo w woj. podlaskim, kurhan kultury wielbarskiej
 Wola Grójecka w woj. świętokrzyskim, gmina Ćmielów – kurhan z okresu neolitu, ok. 2 m wysokości
 Cmentarzysko w Węsiorach w woj. pomorskim
 Kurhany na terenie Leśnictwa Przewóz i Uniradze (w pobliży Stężycy) – kurhany będące częścią dużego cmentarzyska (szacowane na ok. 3500 kurhanów). Znajdują się na obszarze ok. 6 km² położonym wzdłuż Jeziora Raduńskiego Górnego (na wschód). Kurhany są wstępnie datowane na okres od 1000 p.n.e. do 1100 n.e., czyli od epoki brązu do średniowiecza.
 Lewino w powiecie wejherowskim
 Przywóz w powiecie wieluńskim – 2 kurhany kultury przeworskiej
 Niedary w powiecie trzebnickim
 Krężnica Jara w województwie lubelskim
 Kurhan w Mieroszynie

Wielka Brytania 

 Sutton Hoo – kurhan króla Anglii Wschodniej Raedwalda z VII w.

Europejska część Rosji i Ukraina 
 Królewskie kurhany scytyjskie: Towsta Mohyła, Sołocha, Gajmanowa Mogiła, Czertomłyk, Melitopolski oraz Kelermeskie i Uljapskie na Kubaniu.
 Kurhany bosporańskie: Kul-Oba, Bolszaja Bliznica.
 Wielki Ipatowski koło Stawropola – ok. III tys. p.n.e.
 Numer 4, Kutuluk koło Samary w Rosji, XXIV wiek p.n.e.
 Ryżanówka, około 150 km na południe od Kijowa, III wiek p.n.e.

Syberia i Azja Środkowa 
 Pazyryk – zespół 5 wielkich kurhanów z pochówkami wodzów plemion scyto-sackich, VI–V wiek p.n.e.
 Noin Uła – nekropola wielmożów Xiongnu, I wiek p.n.e./I wiek.
 Issyk w Kazachstanie w kompleksie sackiej nekropoli królewskiej z VI–III wieku p.n.e.
 Cmentarzysko kurhanowe Berel w dolinie rzeki Buktyrmy w Kazachstanie – III wiek p.n.e. z najsłynniejszym kurhanem nr 11

Państwa bałkańskie 

Tereny obecnej Bułgarii, Rumunii, Grecji, Serbii i europejskiej części Turcji (na obszarze dawnej Tracji, Dacji i Mezji)
 Kurhan Aleksandrowski, ok. IV wiek p.n.e. – w grobowcu zachowały się freski ze sceną polowania na dzika.
 grobowiec z Kazanłyku w środkowej Bułgarii.
 Wielki Kurhan z Werginy w Grecji
 Goljama Kosmatka
 Svetica
 Zlatinica
 Kırklareli = bułg. Łozengrad
 Naip i Harekattepe w Tekirdağ

Szwecja 
 Håga koło Uppsali, X wiek p.n.e.

Bliski Wschód 
 Nemrut Dağı, w kommageńskim kompleksie świątynno-sepulkralnym w południowo-wschodniej Turcji, I wiek p.n.e.
 Karakuş - kurhan w pobliżu Nemrut Dağı

Japonia 
 Wielki Kurhan cesarza Nintoku na wyspie Honsiu

Zobacz też 
 budowle megalityczne
 teoria kurhanowa
 dolmen
 sopka

Przypisy

Bibliografia 
  Акишев К.А. Курган Иссык, „Искусство”, Москва, 1978 (K.A. Akiszew „Kurhan Issyk”, wyd. Isskustwo, Moskwa, 1978); 
  Almgren, O. „Kung Björns hög” och andra fornlämningar vid Håga, 1905 (za anglojęzyczną Wikipedią)
  Domaradzki M.M. „Pitiros i Thasos. Structures economiques dans la peninsule balkanique aux VII-II siecles avant J.C.”, Opole 2000
 Faridis K., Vergina, Wydawnictwo Rekos Ltd., Thessaloniki-Oreokastro 2006, s. 36 (wydanie polskie w tłum. Barbary Marii Hantel-Galatou), .
 Encyklopedia sztuki starożytnej, praca zbiorowa, WAiF i Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 126, 171, 248, 325, 326, 347-349, 348-349, 386, 425, 431, 462, 534, 575-576, 590-591,  (PWN),  (WAiF)

Linki zewnętrzne 

 .