alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Monogatari

– forma literacka w tradycyjnej literaturze japońskiej, opowieść, forma narracyjna wykształcona w okresie Heian. Termin obecnie szerszy, obejmujący znaczeniowo gatunki epickie (powieść, opowiadanie, czy nowelę).

Wyróżnia się wiele rodzajów monogatari, np.:
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
  i in.

Monogatari uważane za najbardziej znane, a jednocześnie jedne z najstarszych to:
 
 ,
 .

Przypisy

Zobacz też 
 literatura japońska.

Gatunki literackie
Literatura japońska
Maszkowski

Osoby noszące nazwisko Maszkowski
 Jan Kanty Maszkowski (1793-1865) – polski malarz
 Marceli Maszkowski (1837-1862) – polski malarz, syn Jana Kantego
 Rafał Ludwik Maszkowski (1838-1901) – polski skrzypek i dyrygent, syn Jana Kantego
 Karol Maszkowski (1831-1886) – rektor Politechniki Lwowskiej, syn Jana Kantego
 Karol Zyndram Maszkowski (1868-1938) – polski malarz, syn Karola
 Rafał Maszkowski (ur. 1967) – polski informatyk
Inne znaczenia wyrazu Maszkowski
 Maszkowski, pseudonim Stanisława Kasznicy (1908-1948), ostatniego Komendanta Głównego NSZ
 herb szlachecki Maszkowski
Morze Północne

Morze Północne – morze szelfowe przy brzegach Europy, część Atlantyku.

Morze Północne położone jest między wybrzeżami Danii, Szwecji i Norwegii na wschodzie, Wysp Brytyjskich na zachodzie, i Niemiec, Belgii, Holandii i Francji na południu. Z Morzem Bałtyckim połączone jest cieśninami Kattegat (przez Limfjorden), Sund, Wielki Bełt oraz Mały Bełt, z kanałem La Manche Cieśniną Kaletańską, od północy zaś z Morzem Norweskim i Oceanem Atlantyckim.

Najważniejsze porty Morza Północnego to: Rotterdam, Londyn, Antwerpia, Brema/Bremerhaven, Hamburg, Edynburg, Bergen, Oslo, Dunkierka.

Zasoby morza 
 Ryby śledzie, makrele, flądry, dorsze
 Surowce kopalne gaz ziemny, ropa naftowa, węgiel kamienny

Geologia morza 
W plejstocenie, kiedy poziom mórz na Ziemi był niższy, duża część dna morza stanowiła suchy ląd znany jako Doggerland.

Na dnie Morza Północnego znajduje się krater Silverpit, formacja geologiczna o niepewnym pochodzeniu, odkryta przy okazji poszukiwań złóż surowców. Istnieje hipoteza, według której powstał on na skutek upadku na Ziemię przed 65 mln laty fragmentu tej samej komety, której główna część utworzyła krater Chicxulub i była jedną z głównych przyczyn wymierania kredowego.

 
Północne
Północne
Montserrat

Montserrat – terytorium zależne Wielkiej Brytanii w Ameryce Środkowej, na wyspie Montserrat w archipelagu Małych Antyli, w basenie Morza Karaibskiego. Na skutek wybuchu wulkanu Soufrière Hills w latach 1995–1997 blisko 2/3 ludności musiało być ewakuowane.

Geografia 

Wyspa Montserrat to wyspa wulkaniczna – jej trzon stanowią trzy grupy wulkanów: Silver Hill (392 m n.p.m.) – na północy; Centre Hills (747 m n.p.m.) – w centrum oraz North Soufrière (915 m n.p.m.) i South Soufrière (763 m n.p.m.) – na południu. Stożki tych wulkanów są strome, bezleśne i pokryte grubą warstwą tufów wulkanicznych. Wyspa narażona jest na częste trzęsienia ziemi i huragany, ciągle istnieje także zagrożenie wybuchem wulkanu.

Historia 
Wyspa została odkryta w 1493 przez Krzysztofa Kolumba i nazwana Santa María de Montserrat. Nazwa ta miała upamiętniać masyw i klasztor w Katalonii. Jej kolonizacja rozpoczęła się dopiero w 1632. Na wyspie pojawili się głównie Irlandczycy. Skład etniczny zmienił się na skutek sprowadzania na wyspę niewolników pochodzenia afrykańskiego. W latach 1764–1782 Montserrat znajdował się we władaniu francuskim, a od 1783 – brytyjskim.

Demografia 

Przed erupcją Soufrière Hills z 1995 roku wyspę zamieszkiwało około 13 tys. osób. Ewakuacji poddano ok. 2/3 ludności wyspy, a w niezagrożonych miejscach pozostało około 4,8 tys. osób (2004). Nominalnie stolicą terytorium pozostaje Plymouth, które przed ewakuacją zamieszkiwało około 4 tys. ludzi, a obecnie jest niezamieszkane. Ze względu na katastrofalne skutki wybuchu i występujące nadal zagrożenie, wprowadzono zakaz powrotu na południową część wyspy, w tym do stolicy. Faktycznie rolę stolicy pełni obecnie wieś Brades, z populacją ok. 1000 osób.

Pod względem etnicznym 88,4% ludności stanowią osoby czarnoskóre, ludność o mieszanej etniczności 3,7%, Latynosi 3%, biali 2,7%, Hindusi 1,5% a reszta 0,7%.

Religia 
Struktura religijna w 2015:
 protestantyzm – 74,7% (w tym: zielonoświątkowcy – 19,8% i anglikanie – 18,8%)
 katolicyzm – 10,9%
 brak religii – 6,4%
 inni chrześcijanie – 3,4% (w tym Świadkowie Jehowy) 
 bahaizm – 1,5%
 hinduizm – 0,6%
 pozostali – 2,5%.

Gospodarka i turystyka 
Wybuch wulkanu zaszkodził poważnie gospodarce wyspy, która opierała się głównie na rolnictwie (uprawa bawełny, bananów, tamaryndowców, warzyw i limony) i turystyce. Przed erupcją wulkanu wyspa ta była popularnym celem wycieczek turystów (30 tys. odwiedzających w 1989 r.), głównie Amerykanów, Brytyjczyków, Kanadyjczyków oraz mieszkańców krajów basenu Morza Karaibskiego. Najważniejszym ośrodkiem turystycznym było miasto Plymouth, które pełniło funkcję nadmorskiego kąpieliska i uzdrowiska (źródła wód mineralnych). Na wyspie znajduje się port lotniczy W. H. Bramble.

Wielka Brytania przeznaczyła 122,8 miliona dolarów na pomoc w odbudowie gospodarki wyspy.

Uwagi

Przypisy 

Wyspy Małych Antyli
Montserrat
Wyspy wulkaniczne
Mazurek

mazurek – ciasto kuchni polskiej
 Mazurek – nazwisko
 mazurek (Passer montanus) – ptak z rodziny wróbli
 s/y Mazurek – polski jacht
 Muzyka
 Mazurek Dąbrowskiego – hymn Polski
 mazurek – polski taniec tańczony na wsi
 mazurek – polski taniec stylizowany
 Mazurek – książka dla dzieci z płytą CD, wydana w 2010 r.
 Osoby
 Adam Mazurek (ur. 1953) – polski kontradmirał
 Bartłomiej Mazurek (1856-1937) – polski rzeźbiarz
 Beata Mazurek (ur. 1967) – polska polityk i urzędnik
 Feliks Róg-Mazurek (1914-1971) – polski bibliotekarz, socjolog i prawnik
 Franciszek Mazurek (1933-2009) – polski duchowny katolicki
 Grzegorz Mazurek (ur. 1976) – polski teoretyk i praktyk zarządzania i marketingu
 Henryk Mazurek – żołnierz Wojska Polskiego II RP
 Jagoda Mazurek (ur. 1996) – polska zawodniczka sumo
 Jakub Mazurek (ur. 1981) – polski aktor
 Jerzy Mazurek (ur. 1950) – polski polityk
 Józef Mazurek (1894-1959) – polski lekarz i wioślarz
 Katarzyna Mazurek (ur. 1981) – polska kapitan marynarki wojennej
 Leon Mazurek (1906-1940) – polski zapaśnik
 Maciej Mazurek (ur. 1963) – polski publicysta i poeta
 Magdalena Mazurek (ur. 1983) – polska siatkarka
 Michał Mazurek (ur. 1973) – polski urzędnik konsularny
 Robert Mazurek (ur. 1971) – polski dziennikarz i publicysta
 Sławomir Mazurek – ujednoznacznienie
 Urszula Mazurek (ur. 1937) – polska harfistka
 Zuzanna Mazurek (ur. 1991) – polska pływaczka
Międzynarodowy Instytut Socjologiczny

Międzynarodowy Instytut Socjologiczny (The International Institute of Sociology - IIS) − najstarsza organizacja socjologów, założona w 1893 roku przez René Wormsa. Jednym z jej pierwszych wiceprezydentów był Leon Petrażycki.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona Instytutu

Organizacje socjologiczne
Chrząstnica kędzierzawa

Chrząstnica kędzierzawa, mech irlandzki (Chondrus crispus) – gatunek  krasnorostu z rodziny Gigartinaceae. Występuje w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Jego irlandzka nazwa to Carrageen, co oznacza „skałka”.

Charakterystyka 
Mech irlandzki jest niskim, krzaczastym krasnorostem. Przybiera różne barwy – od głębokiej czerwieni i brązu do żółtej i białawej.

Zastosowanie 
Jest surowcem do produkcji karagenu – dodatku do żywności E 407. Bywa również stosowany jako jeden ze składników preparatów leczniczych i kosmetyków, np. odżywek do włosów. Mech irlandzki stosowany jest również w domowym warzeniu piwa. Dodawany jest do brzeczki podczas ostatnich minut gotowania. Jego obecność w brzeczce zwiększa ilość osadu i prowadzi do wytrącenia białka, co ułatwia filtrację i zapobiega zmętnieniu piwa na zimno. Jego lekki rybi zapach zanika podczas gotowania.

Linki zewnętrzne 
 http://web.archive.org/web/*/http://seaweed.ucg.ie/descriptions/Chocri.html

Przypisy 

Krasnorosty
Medaliony

Medaliony – cykl ośmiu opowiadań Zofii Nałkowskiej wydany w 1946 w Warszawie przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik”, opisujących losy ludzi, którzy przeżyli prześladowania hitlerowskie. Opowiadania relacjonują wydarzenia ze spokojem i powściągliwie. Materiały do cyklu Nałkowska zebrała, pracując w Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce.

Tytuły opowiadań 
 Profesor Spanner (Rudolf Spanner)
 Dno
 Kobieta Cmentarna
 Przy torze kolejowym (Przy torze kolejowym - film polski)
 Dwojra Zielona
 Wiza
 Człowiek jest mocny
 Dorośli i dzieci w Oświęcimiu

Zobacz też 

 II wojna światowa
 Holocaust
 nazizm 
 Literatura polska - okres międzywojenny

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Polityka: Tajemnica profesora Spannera (dostęp: 2009-11-26)
 Rzeczpospolita: Sprawa mydła. (dostęp: 2009-11-26)

Twórczość Zofii Nałkowskiej
Polskie zbiory nowel i opowiadań
Literatura o Zagładzie Żydów
Utwory literackie z 1946
Metafizyka

metafizyka klasyczna – jedna z podstawowych dyscyplin filozoficznych, badająca najogólniejsze właściwości bytu (zobacz też: ontologia), ukonstytuowana przez Arystotelesa i rozwijana przez św. Tomasza, Dunsa Szkota czy Ockhama
 metafizyka – w ujęciu marksistowskim sposób myślenia, metoda poznania, która, w przeciwieństwie do metody dialektycznomaterialistycznej, bierze za punkt wyjścia antydialektyczną interpretację rzeczywistości
 metafizyka krytyczna –  forma nowej metafizyki rozwijanej przez kierunek metafizyczny w neokantyzmie (Ottona Liebmanna, Friedricha Paulsena, Johannesa Volkelta)
 Metafizyka – dzieło Arystotelesa
Mucha (ujednoznacznienie)



Astronomia 
 gwiazdozbiór Muchy – gwiazdozbiór
 (5122) Mucha – planetoida z pasa głównego asteroid

Filmy 
 Mucha – film produkcji amerykańskiej w reżyserii Kurta Neumanna z roku 1958
 Mucha – film produkcji węgierskiej w reżyserii Ferenca Rofusza z roku 1980
 Mucha – film produkcji amerykańskiej w reżyserii Davida Cronenberga z roku 1986
 Mucha II – kontynuacja amerykańskiego filmu Mucha w reżyserii Chrisa Walasa z roku 1989
 Mucha – film produkcji polskiej w reżyserii Mirosława Gronowskiego z roku 1992
 Mucha – film produkcji indyjskiej w reżyserii S. S. Rajamouli z roku 2012
 Mucha Lucha – amerykański serial animowany (2002-2005)

Osoby 
 Alfons Mucha – czeski artysta
 Anna Mucha – polska aktorka
 Bogusław Mucha – historyk literatury rosyjskiej
 Emilia Mucha – polska siatkarka
 Genowefa Czekała-Mucha – polska reporterka
 Joanna Mucha – polski polityk
 Joanna Mucha – polska prawnik, związana z UAM w Poznaniu
 Jan Mucha – polski żużlowiec
 Jan Mucha (Muszczeński alias Muscenius) – matematyk, wielokrotny rektor Akademii Krakowskiej
 Ján Mucha – słowacki piłkarz
 Janusz Mucha – polski socjolog
 Józef Mucha – polski polityk
 Oskar Mucha – polski inżynier budownictwa
 Szymon Mucha – polski pisarz
 Wincenty Mucha – inżynier chemik, instruktor harcerski, harcmistrz
 „Mucha” (Stefan Golędzinowski) – dowódca Batalionu „Golski” w powstaniu warszawskim 
 „Mucha” (Stefan Wiśniewski) – plutonowy batalionu „Zośka” w powstaniu warszawskim
 „Mucha Michalski” (Mikołaj Kunicki) – dowódca polsko-radzieckiego Oddziału Partyzanckiego Brygad im. Stalina
 „człowiek mucha” (Stefan Poliński) – polski akrobata i wspinacz okresu międzywojennego

Owady 
 mucha – owad
 mucha domowa
 mucha bzygowata Billa Gatesa
 mucha bzygowata Paula Allena
 muchy plujki
 lucilia australijska
 lucilia skórnica
 mucha plujka
 mucha ropuszanka
 plujka rudogłowa
 mucha śrubowa
 mucha tse-tse
 muszka owocowa
 muchowate
 muchówki
 „hiszpańska mucha” – chrząszcz z rodziny oleicowatych

Szybowce 
 IS-2 Mucha – drugi powojenny polski szybowiec
 SZD-12 Mucha 100 – polski szybowiec z 1953 r.
 SZD-22 Mucha Standard – polski szybowiec z 1958 r.

Wędkarstwo 
 mucha wędkarska – przynęta wędkarska
 mokra mucha
 sucha mucha

Inne 
 Mucha – superbohater z kreskówki Ben 10
 „Mucha” – czasopismo
 Mucha Comics – duńskie wydawnictwo komiksowe
 muszka – część garderoby
 mucha – sezonowe alergiczne zapalenie skóry u koni (lipcówka)
 Mucha – rzeka na Białorusi

Zobacz też 
 Muchy
 Muchowiec
 muchołówki
 muchomor
Mażoretki

Mażoretki – wyraz zapożyczony z jęz. francuskiego. Słowo majorette znaczy mniej więcej majorki. Oznacza dziewczyny ubrane w paradne stroje zawierające elementy umundurowania galowego różnych służb i formacji.

Mażoretki występują na pokazach estradowych i paradach ulicznych, prezentując choreograficzne układy taneczno-marszowe do muzyki orkiestr dętych, żonglując i podrzucając przy tym pałeczki mażoretkowe (tzw. Batony). Mażoretki spełniają nie tylko funkcję widowiskowego dodatku, ale za pomocą wykonywanych gestów sygnalizują zbliżający się zakręt, zakończenie utworu, zmianę rytmu. Mażoretka maszerująca przed orkiestrą zwana jest tamburmajorką.

Stroje mażoretek nawiązują zwykle do umundurowania organizacji, do których należą współpracujące z nimi orkiestry. Organizacje te, to najczęściej wszelkiego rodzaju służby mundurowe, takie jak: wojsko, policja i inne formacje paramilitarne, służby ratownicze, służby transportowe, służby miejskie itp. ale także różnego rodzaju zakłady pracy lub inne organizacje i stowarzyszenia posiadające własne uniformy. Mażoretki mogą również nawiązywać w swoich strojach do regionów geograficznych lub miast, z których pochodzą – szczególnie, jeśli nie są związane z konkretnymi formacjami mundurowymi, tylko z instytucjami kulturalnymi.

Stroje mażoretek, cechujące się dużą różnorodnością i podlegające przynajmniej częściowo trendom w modzie, są jedynymi uniformami organizacyjnymi, które nie są skodyfikowane regulaminami, niemniej jednak stosowane są konsultacje przy wykorzystywaniu symboliki organizacji i respektowane są pewne ogólne zalecenia dotyczące regulaminu umundurowania.

Historia mażoretek liczy już ponad dwieście lat i wywodzi się z Francji, niemniej jednak zespoły mażoretkowe są popularne również na innych kontynentach. W Polsce najwięcej zespołów mażoretkowych związanych jest z domami kultury oraz z orkiestrami Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP).

Zobacz też 
 cheerleading

Historia wojskowości
Taniec
Kobieta
Małe Verdun

Mianem tym określane są dwie bitwy na terenie Polski:
 Bitwa pod Gorlicami, I wojna światowa – ze względu na straty.
 Obrona Westerplatte, II wojna światowa – przydomek nadany przez Niemców.

Zobacz też 
 Polskie Verdun 
 bitwa pod Verdun

Przypisy
Militia Vigilum

Militia Vigilum (łac. militia od miles dpn. militis ‘żołnierz, piechur’ i
vigilia ‘czuwanie’) – formacja wojskowa w starożytnym Rzymie, wyspecjalizowana w gaszeniu pożarów, najstarsza (znana obecnie) straż pożarna w historii. Członek oddziału to wigil (vigil).

Zorganizował formację w 6 roku n.e. cesarz Oktawian August jako straż nocną i pożarną. Korpus wigilów uważany był za część składową stałej armii, a służący w nim oficerowie byli awansowani do legionów rzymskich. Nowożytna włoska straż pożarna uważana jest za kontynuatora tej tradycji, stąd też jej nazwa Vigili del Fuoco.

Całość omawianego korpusu, dowodzona przez komendanta głównego (praefectus vigilum) będącego równocześnie sędzią w drobnych sprawach kryminalnych a mianowanego przez cesarza spośród ekwitów, podzielona była na siedem kohort, którymi dowodzili trybuni. Każda kohorta liczyła ok. 1000 ludzi i podzielona była na siedem centurii (secin). Wigilowie rekrutowali się spośród wyzwoleńców. Specyfiką tych oddziałów był fakt przydzielenia po 4 lekarzy do każdej z kohort. Kohorty były większe niż w innych oddziałach armii rzymskiej, a wynikało to prawdopodobnie ze specyficznej służby, w której nietrudno było o wypadek.

Wigilowie rozlokowani byli w siedmiu koszarach na terenie Rzymu, podzielonego na 14 dzielnic. W każdej dzielnicy znajdował się ponadto posterunek (excubitorium), w którym Vigiles pełnili służbę. Należy przypuszczać, że każda z kohort obsadzała po dwa posterunki.

Podobne oddziały powstały, w późniejszym okresie, również w kilku innych miastach Cesarstwa Rzymskiego, m.in. w Rawennie, Nimes (Nemausus) i Lyonie (Lugdunum).

Zobacz też 
 Rzym
 Cohortes urbanae

Przypisy

Bibliografia 
 Przemysław Grabowski, Strażacy z Wiecznego Miasta, Przegląd Pożarniczy, nr 12/2005, s. 28–29

Linki zewnętrzne 
 

Pożarnictwo
Armia starożytnego Rzymu
Model psychoakustyczny

Model psychoakustyczny – model matematyczny, mówiący, jakie informacje o dźwięku są rozpoznawalne przez ludzkie ucho, jakie natomiast nie są. Modele psychoakustyczne są podstawą między innymi kompresji dźwięku, algorytmów oceny jakości transmisji mowy, systemów automatycznie rozpoznających mowę oraz rozpoznających mówców.

Modele psychoakustyczne są szczególną grupą modeli układu słuchowego. W tej grupie wytyczne do modelowania pochodzą z pomiarów psychoakustycznych (odsłuchowych), w których słuchacze oceniają wrażenia wywołane różnymi sygnałami testowymi, prezentowanymi w określonym kontekście (np. czy słyszą ton sinusoidalny prezentowany na tle szumu). Model przetwarza sygnał w taki sposób, aby jego wyjście stanowiło predykcję ocen subiektywnych słuchaczy. Zjawiskami słuchowymi, najczęściej wykorzystywanymi przy opracowywaniu modeli psychoakustycznych, są: maskowanie dźwięków, percepcja wysokości dźwięków oraz dyskryminacja modulacji amplitudy.

Najprostszym faktem psychoakustycznym jest różna czułość ludzkiego ucha na dźwięki o różnych częstotliwościach (niektórych częstotliwości, np. bardzo wysokich lub bardzo niskich, nie słyszymy w ogóle). W odpowiednich warunkach odsłuchowych możliwe jest przeprowadzenie testu, pozwalającego na wyznaczenie charakterystyki czułości ucha ludzkiego na różne częstotliwości dźwięku oraz charakterystyk maskowania, które to elementy modelowania stanowią podstawę większości obecnych koderów, stosujących kompresję stratną.
Należy zauważyć, że nawet stosowanie tak prostych elementów, jak miara decybelowa, może być traktowane jako zastosowanie modelu psychoakustycznego (patrz prawo Webera). Innym przykładem może być stosowanie w miernikach poziomu ciśnienia akustycznego krzywych korekcyjnych A, B i C, modelujących percepcję dźwięków, a będących przybliżeniem krzywych jednakowej głośności.

Modele psychoakustyczne przewidują zwykle zakres słyszalności 20 Hz-20 kHz (dlatego właśnie większość współczesnych odtwarzaczy muzyki zapisanej cyfrowo ma takie pasmo przenoszenia) i maksymalną czułość w zakresie od 2 kHz do 4 kHz. Ponadto uwzględnia się maskowanie jednych dźwięków przez inne:
 maskowanie sąsiednich częstotliwości(maskowanie jednoczesne): ciche dźwięki o częstotliwościach zbliżonych do częstotliwości dźwięku głośnego nie są słyszalne;
 maskowanie dźwięków następujących (maskowanie pobodźcowe): głośny dźwięk potrafi zagłuszyć cichsze dźwięki następujące zaraz po nim;
 maskowanie dźwięków poprzedzających (maskowanie wsteczne): cichy dźwięk poprzedzający w krótkim czasie dźwięk głośny nie jest słyszalny – ta własność układu słuchowego jest szczególnie ciekawa, gdyż nie da się jej wyjaśnić na gruncie adaptacji krótkoterminowej układu słuchowego; równocześnie pokazuje ona, że układ słuchowy nosi pewne cechy układu nieprzyczynowego (problem nieprzyczynowości można rozwiązać, dopuszczając pewne opóźnienie w odbiorze bodźców dźwiękowych).

Zobacz też 
 MP3
 Ogg Vorbis
 maskowanie
 model układu słuchowego

Kodeki dźwięku
Psychoakustyka
Monoid

Monoid (z gr. μονοειδές od μόνος monos „jedyny” i εἶδος eîdos „wygląd, postać, kształt”) – półgrupa, której działanie ma element neutralny. Formalnie monoid to algebra  sygnatury  gdzie  jest niepustym zbiorem, natomiast
 

jest działaniem dwuargumentowym, spełniającym warunki:
        ( jest elementem neutralnym),
        (działanie jest łączne).

Szczególny przypadek monoidu stanowi grupa. Wynika stąd następujące zawieranie:
 klasa półgrup  klasa monoidów  klasa grup.

Każdy monoid  jest izomorficzny z półgrupą wszystkich endomorfizmów pewnej algebry  Jest to uogólnienie twierdzenia Cayleya.

Przykłady 
 Liczby naturalne (koniecznie z zerem) z działaniem dodawania: elementem neutralnym jest w tym przypadku zero.

 Liczby naturalne (z zerem bądź bez) z działaniem mnożenia: elementem neutralnym tego monoidu jest 1 (w obu przykładach).

 Przedziały dowolnego zbioru częściowo uporządkowanego (posetu) tworzą monoid z działaniem przekroju zbiorów. Elementem neutralnym jest tutaj cały rozważany poset. 

 Każdej półgrupie  można przyporządkować jej monoid  w następujący sposób:

 Jeśli  ma element neutralny  to monoidem tym jest 

 Jeśli  nie ma elementu neutralnego, to monoidem tym jest  dla pewnego  przy czym:
 dla wszystkich  zachodzi 
 dla każdego  spełniona jest równość 
 

 Monoid wolny.  – zbiór słów nad alfabetem  z  jako słowem pustym i  jako operacją konkatenacji. Jeśli  to słowami są na przykład:  a przykładami konkatenacji są:
 
 

 Własność uniwersalności monoidu wolnego. Po utożsamieniu elementów zbioru  ze słowami jednoelementowymi można uznać  za podzbiór monoidu wolnego 

 
 przy czym podzbiór ten generuje  i odwzorowanie
 
 ma następującą własność uniwersalności: dla dowolnego odwzorowania zbioru  w monoid 
 
 istnieje jedyny taki homomorfizm
 
 dla którego następujący diagram jest przemienny.

 Zbiór wszystkich odwzorowań dowolnego zbioru  w zbiór  wraz z działaniem składania odwzorowań tworzy monoid. Jedynką jest w nim odwzorowanie identycznościowe na  Półgrupę tę nazywa się często pełną półgrupą przekształceń lub półgrupą symetryczną.

 Jeśli  jest monoidem,  jest półgrupą, a  jest homomorfizmem na  to  jest monoidem.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
  Monoid , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].

Teoria półgrup
Struktury z jednym działaniem
MRU

Maximum Receive Unit – największy pakiet danych, jaki dane urządzenie może odebrać (zobacz też MTU)
 Międzyrzecki Rejon Umocniony
 Most Recently Used – skrót od listy ostatnio używanych (plików, adresów)
 Mru – grupa etniczna w Bangladeszu i Birmie
 Mru – język mniejszościowy w Bangladeszu i Birmie
 MRU – kod ISO 4217 dla ugija, waluty Mauretanii
Metrampaż

Metrampaż, łamacz (, dosł. składający w stronice, od:  – kłaść, wprawić, z ;  – stronica z )– składacz formujący ręcznie kolumny publikacji ze szpalt i tabel (złożonych przez zecera) oraz innych elementów jak: klisze, ornamenty, czcionki tytułowe itp.

Przypisy 

Zecerstwo
Ginące zawody
Maximum Transmission Unit

Maximum Transmission Unit (MTU) – rozmiar największego datagramu (w bajtach), który można przekazać przez warstwę protokołu komunikacyjnego.

Dla protokołu IP MTU ścieżki definiuje się jako najmniejsze z MTU dla wszystkich urządzeń biorących udział w transmisji.  opisuje technikę , która umożliwia określanie MTU dla ścieżki między dwoma hostami IP w celu uniknięcia fragmentacji.

Zobacz też 
 model TCP/IP

Linki zewnętrzne 
 

Protokół internetowy
Makówki

Makówki (makiełki) – deser, potrawa  wigilijna.

Śląsk 
Pod nazwą „makówki” występuje na Śląsku. Podstawowe składniki śląskich makówek to mak, bułki kanapkowe lub sucharki, mleko lub woda, miód lub cukier oraz bakalie (rodzynki, figi, migdały, orzechy włoskie, wiórki kokosowe, skórka pomarańczowa, rum, pomarańcze, mandarynki). Namoczone pieczywo układa się warstwami na przemian z masą makową. Spotyka się także makówki przyrządzane na chałce.

Inne regiony 
Na Zagłębiu, okolicach Poznania i Łodzi potrawa ta znana jest jako „makiełki” lub „makiołki”. Na Zagłębiu zamiast pieczywa używa się makaronu (zwanego w niektórych rejonach Polski „kluskami”, stąd inna nazwa makiełek to „kluski z makiem”).

Historia 
W biedniejszych rodzinach makówki przygotowywano na wodzie, a zamiast bakalii dodawano suszone owoce krajowe.

Zobacz też 

 moczka

Przypisy 

Kuchnia wielkopolska
Kuchnia śląska
Kuchnia bożonarodzeniowa
Desery
Polskie produkty tradycyjne
Maszyna parowa

Maszyna parowa – parowy silnik tłokowy. Czasem do maszyn parowych zalicza się pompy parowe powstałe przed silnikiem tłokowym. Za wynalazcę maszyny parowej uważa się Jamesa Watta, który w 1763 roku udoskonalił atmosferyczny silnik parowy zbudowany wcześniej przez Thomasa Newcomena.

Działanie silnika parowego 

Spalając pod napełnionym kotłem drewno bądź węgiel, doprowadzano wodę do wrzenia. Wytworzona w ten sposób para była doprowadzana przez układ rozrządu do cylindra. Tłok wprawiany był w ruch poprzez naprzemienne wpuszczanie będącej pod wysokim ciśnieniem pary do przedniej i tylnej części cylindra (rozdzielonych tłokiem). Następnie za pośrednictwem korbowodu przenoszono wytworzoną energię na wał korbowy i koło zamachowe. W celu stabilizacji obrotów w maszynach parowych używany był regulator odśrodkowy.

Sprawność 
Pierwsze silniki były zasilane parą nasyconą, która częściowo skraplała się na chłodniejszych ściankach cylindra – co powodowało znaczne straty cieplne i obniżało sprawność. Dopiero wprowadzenie przegrzewaczy i w ich konsekwencji użycie pary nienasyconej doprowadziło do poprawy sprawności termodynamicznej silnika parowego.

Dalszy wzrost sprawności był możliwy poprzez zastosowanie silnika o podwójnym rozprężaniu. Para, pod dużym ciśnieniem, dopływała do cylindra wysokociśnieniowego, a następnie była źródłem zasilania znacznie większego cylindra niskociśnieniowego. W wyniku podwójnego rozprężania energia pary odlotowej była znacznie mniejsza niż przy jednokrotnym rozprężaniu, co zwiększało sprawność.

Zmierzch silnika 
Maszyny parowe w klasycznym ujęciu są od dawna nieprodukowane. Wiąże się to z szeregiem ich nieusuwalnych wad, takich jak:

 niska sprawność konwersji energii cieplnej w pracę mechaniczną,
 duża masa własna,
 niskie obroty pracy,
 konieczność użycia dodatkowego urządzenia (kocioł parowy) do wytwarzania pary.

Budowa

Działanie

Zachowane (działające) 
 Skansen Górniczy Królowa Luiza w Zabrzu – maszyna wyciągowa z 1915 r., zawsze uruchamiana dla zwiedzających,
 Muzem Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie koło Poznania – lokomobila uruchamiana podczas pokazów
 Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach – lokomobila uruchamiana przeważnie raz do roku w lipcu w czasie Jarmarku Wdzydzkiego napędza tartak

Zobacz też 
 silnik sprzężony
 silnik bliźniaczy
 turbina parowa

Przypisy

Linki zewnętrzne 

  – animacja zasady działania
 Animated Engines – Watt Bean Engine  – animacja zasady działania
 Maszyny parowe naprawa, smarowanie oraz konserwacja

Silniki parowe
Historia techniki
MS

MS – seria radzieckich satelitów technologicznych z lat 60. XX wieku,
 MS – skrót od Master of Science, inaczej MSc, (odpowiednik polskiego magister, mgr),
 MS – skrót od Młodzi Socjaliści, lewicowa organizacja młodzieżowa niezależna od partii politycznych,
 MS – skrót od Microsoft,
 MS – skrót od Multiple Sclerosis – stwardnienie rozsiane,
 MS – skrót od Ministerstwo sprawiedliwości,
 MS – skrót od Mobile Station (pl. stacja ruchoma) – urządzenie wykorzystywane w telekomunikacji,
 MS – skrót od Mass Spectrometry – spektrometria mas,
 MS (także M/S, MS, ms) – skrót od ang. Motor Ship – statek motorowy (motorowiec), zobacz też skrótowce przed imionami statków,
 MS – skrót zakonny saletynów,
 MS – skrót od Memory Stick (karta pamięci).
Moc

Moc – skalarna wielkość fizyczna określająca pracę wykonaną w jednostce czasu przez układ fizyczny. Z definicji, moc określa wzór:
 

gdzie:
  – moc,
  – praca,
  – czas.

Wzór ten jest prawdziwy, gdy praca wykonywana jest w tym samym tempie (nie zmienia się w czasie). W przeciwnym wypadku powyższy wzór będzie określał moc średnią. Aby obliczyć moc chwilową, należy skorzystać z innego wzoru:
 

Moc mechaniczną można także obliczyć ze wzoru:
 

gdzie:
  – moc,
  – siła działająca na ciało (np. siła ciągu),
  – prędkość ciała.

Moc może być również definiowana jako prędkość emisji energii (na przykład dla źródła światła, anteny, głośnika). Wzór na moc (przy stałym tempie emisji) przybiera wówczas postać:
 

gdzie  jest energią emitowaną w czasie 

Specyficzne zagadnienie mocy fizycznej w odniesieniu do człowieka i zwierząt omówione jest w haśle: silnik żywy.

W elektryczności 
Moc urządzeń elektrycznych wyraża się iloczynem natężenia przepływającego przez nie prądu  i napięcia elektrycznego  do którego urządzenie jest włączone

Jednostka mocy 
Jednostką mocy w układzie SI jest wat (W). Moc jest równa 1 wat, jeśli praca 1 dżula wykonywana jest w czasie 1 sekundy
 

Często używane wielokrotności:
 1 mW = 0,001 W
 1 kW = 1 000 W
 1 MW = 1 000 000 W

Pozaukładowe jednostki mocy:
 erg na sekundę
 kilogramometr na sekundę
 koń mechaniczny (KM)
 koń parowy (HP)

Zobacz też 

 moc bierna
 moc chwilowa
 moc czynna
 moc elektryczna
 moc pozorna

Przypisy 

Energia
MRNA

mRNA (od ang. messenger RNA), informacyjny RNA, matrycowy RNA, przekaźnikowy RNA – rodzaj kwasu rybonukleinowego (RNA), którego funkcją jest przenoszenie informacji genetycznej o sekwencji poszczególnych polipeptydów z genów do aparatu translacyjnego. Tak jak wszystkie rodzaje RNA, mRNA powstaje na matrycy DNA podczas transkrypcji.

Cząsteczki mRNA po przyłączeniu się do rybosomów stanowią matrycę do syntezy polipeptydów, w której kolejne trójki nukleotydów mRNA (tzw. kodony) są rozpoznawane przez odpowiednie fragmenty (tzw. antykodony) cząsteczek tRNA transportujących aminokwasy, dzięki czemu w procesie translacji powstaje właściwa sekwencja peptydu.

Przebieg kodowania mRNA 
 U prokariontów ma od końca 5' niekodujące sekwencje liderowe (mogące regulować ekspresję genów), kodon AUG (kodujący metioninę – aminokwas początkujący każdą biosyntezę białka), inicjujące syntezę białek, a następnie rejon kodujący zakończony kodonem terminacyjnym (UAA, UAG, UGA nie kodują żadnego aminokwasu).

 U eukariontów powstaje niedojrzałe pre-mRNA. Zaraz po rozpoczęciu transkrypcji, na końcu 5' dodawana jest  czapeczka, a podczas terminacji transkrypcji, w większości przypadków dodawany jest ogon poli-A na końcu 3′. W trakcie transkrypcji rozpoczyna się już obróbka posttranskrypcyjna pre-mRNA, w trakcie której wycinane są introny (splicing) i dochodzi do połączenia eksonów.

Niepotrzebny lub uszkodzony mRNA jest degradowany przez rybonukleazy. Regulacja czasu półtrwania mRNA w komórce jest jednym z poziomów kontroli ekspresji genu. U bakterii czas półtrwania cząsteczki mRNA wynosi od kilku sekund do ponad godziny. U ssaków czas półtrwania cząsteczki mRNA wynosi od kilku minut do dni. Cząsteczka mRNA może zawierać sekwencje, które wpływają na jej stabilność poprzez wiązanie specyficznych białek. Na stabilność mRNA wpływa także obecność modyfikacji potranskrypcyjnych (czapeczka, ogon poli-A). Również związanie się cząsteczki mRNA z siRNA lub miRNA może być sygnałem do jej degradacji.

mRNA monocystronowy i policystronowy 
Cząsteczka monocystronowego mRNA zawiera informację genetyczną o jednym tylko łańcuchu polipeptydowym, co charakteryzuje większość cząsteczek mRNA eukariontów. Z kolei mRNA policystronowy zawiera na pojedynczej nici informację o kilku białkach, które podlegają normalnej translacji. Taki mRNA jest powszechny u bakterii i bakteriofagów. mRNA policystronowy jest efektem, między innymi, transkrypcji genów wchodzących w skład jednego operonu.

W przypadku nici mRNA kodującej dokładnie dwa białka używa się czasem terminu „mRNA dwucystronowy”.

Przypisy

Bibliografia 
 

RNA
Muzyka klasyczna (ujednoznacznienie)

muzyka poważna − zwana ogólnie muzyką klasyczną
 muzyka klasycystyczna − muzyka w epoce klasycyzmu (ok. 1750−1820)
 Muzyka klasyczna − album Pezeta
Marcin Troński

Marcin Troński (ur. 13 czerwca 1954 w Warszawie) – polski aktor filmowy, teatralny i dubbingowy.

Życiorys 
Ukończył Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Warszawie (PWST) w 1977 i w tym samym roku debiutował w teatrze. W latach 1977–1997 występował w Teatrze Współczesnym w Warszawie, a w latach 1997–2007 w Teatrze Dramatycznym w Warszawie. W latach 1978–1993 był jednym z wykładowców PWST w Warszawie.

W 2015 otrzymał przyznawaną przez Zespół Artystyczny Teatru Polskiego Radia nagrodę „Wielki Splendor”, a w 2017 nagrodę publiczności za słuchowisko (autorstwo i reżyseria) „Nie jestem wielbłądem” na XVII Festiwalu Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej „Dwa Teatry” w Sopocie.

Życie prywatne 
Jest synem Izabelli Szalawskiej (ur. 4 września 1920, zm. 20 listopada 2012) i Bronisława Trońskiego (ur. 23 września 1921, zm. 15 stycznia 2012).

Filmografia 

Źródło: Filmpolski.pl.

Polski dubbing

Filmy

Seriale

Gry

Słuchowiska

Jako lektor 
 1998: Dom przy ulicy Niezapominajki 1

Wykonanie piosenek 
 2004–2009: Dom dla Zmyślonych Przyjaciół pani Foster (odc. 49)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 
 

Absolwenci Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza
Polscy aktorzy filmowi
Polscy aktorzy telewizyjni
Polscy aktorzy teatralni
Polscy aktorzy dubbingowi
Ludzie urodzeni w Warszawie
Urodzeni w 1954
Magnezja

Chemia
 magnezja – proszek błyskowy, mieszanina sproszkowanego magnezu z utleniaczem
 magnezja biała (magnesia alba): 
 węglan magnezu, MgCO3
 hydroksowęglan magnezu, nMgCO3·Mg(OH)2·nH2O
 magnezja czarna – braunsztyn, MnO2
 magnezja palona (magnesia usta) – tlenek magnezu, MgO
 magnezja strącona – wodna zawiesina wodorotlenku magnezu, Mg(OH)2

Geografia
 Magnezja nad Meandrem – starożytne greckie miasto w Jonii
 Magnezja koło Sipylosu – starożytne greckie miasto w Lydii, miejsce bitwy w 190 roku p.n.e.
 Magnezja (obecnie Manisa) – miasto w zachodniej Turcji
 Magnezja – dawna prefektura w Grecji
 Magnezja – jednostka regionalna grupująca gminy w Tesalii (Grecja)

Kultura
 Magnezja – polski film z 2020 r.
Multics

Multics () – system operacyjny, który został zaprojektowany przez zespół złożony z pracowników Massachusetts Institute of Technology (MIT), firmy General Electric (której oddział komputerowy został później sprzedany firmie Honeywell) i firmy Bell Laboratories (która zaniechała rozwijania projektu w 1969 r.).

Z założenia Multics miał być naturalnym rozszerzeniem systemu CTSS. System CTSS i inne wczesne systemy operacyjne z podziałem czasu zyskały takie powodzenie, że natychmiast spowodowały zapotrzebowanie na szybkie przejście do większych i lepszych opracowań tego rodzaju. Z chwilą udostępnienia większych komputerów konstruktorzy systemu CTSS postanowili wprowadzić udogodnienie w postaci podziału czasu. Usługi komputerowe miały być dostarczane jak prąd elektryczny. Wielkie systemy komputerowe powinny być połączone liniami telefonicznymi z terminalami w biurach i domach na całym świecie. System operacyjny pracowałby nieprzerwanie w trybie podziału czasu z rozległym systemem plików wspólnie użytkowanych programów i danych.

Podstawowy komputer GE 635 przerobiono na nowy system komputerowy GE 645, przy czym modyfikacja polegała głównie na dodaniu sprzętu realizującego stronicowaną segmentację pamięci. Adres wirtualny składał się z 18-bitowego numeru segmentu i 16-bitowej odległości słowa od początku segmentu. Segmenty podlegały następnie podziałowi na strony wielkości 1 K. Do zastępowania stron zastosowany algorytm drugiej szansy.

Segmentowana, wirtualna przestrzeń adresowa została połączona z systemem plików – każdy segment był plikiem. Segmenty adresowano za pomocą nazw plików. Sam system plików miał wielopoziomową strukturę drzewiastą, pozwalającą użytkownikom na tworzenie własnych struktur podkatalogów.

Podobnie jak w CTSS, w systemie Multics stosowano do planowania przydziału procesora wielopoziomową kolejkę ze sprzężeniem zwrotnym. Ochronę zrealizowano przez przyporządkowanie każdemu plikowi listy dostępów oraz zastosowanie zbioru pierścieni ochrony przy wykonywaniu procesów. System, który został niemal w całości napisany w języku PL/I, zajmował około 300 000 wierszy kodu. Rozszerzono go na system wieloprocesorowy, pozwalając na odłączanie procesorów w celach pielęgnacyjnych, podczas gdy system kontynuował działanie.

Multics od 2007 jest systemem na licencji otwartoźródłowej.

Zobacz też 
 UNIX

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Kody źródłowe systemu MULTICS

Systemy operacyjne
Mort

Mort – humorystyczna powieść fantasy Terry'ego Pratchetta wydana w 1987 r. W Polsce książka ukazała się po raz pierwszy w 1996 r. nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka (). Jest to czwarta część długiego cyklu Świat Dysku, zaliczana do podcyklu o Śmierci i jego (przybranej) rodzinie.

Książka opowiada o chłopcu z biednej rodziny, którego pewnego dnia ojciec postanawia umieścić u jakiegoś rzemieślnika. Po przestaniu całego dnia na rynku chłopak zostaje sam – tylko jego nikt nie wybrał. Blisko północy, kiedy mają już odchodzić, nadjeżdża postać w czarnym płaszczu o grobowym głosie. Okazuje się być Śmiercią, który potrzebuje kogoś do pomocy i przyjmuje Morta na praktykę. Mort doskonali się w zawodzie, równocześnie powoli się zmieniając.

Powieści ze Świata Dysku
Powieści fantasy z 1987 roku
Karabin maszynowy Maxim

Maxim – rodzina karabinów maszynowych, której pierwowzorem był ciężki karabin maszynowy Hirama Maxima skonstruowany w 1884 roku. Była to broń skomplikowana, droga w produkcji i wymagająca dobrze wyszkolonej obsługi, ale przewyższająca pod każdym względem używane wcześniej kartaczownice.

Na przełomie XIX i XX wieku H. Maximowi udało się sprzedać niewielką liczbę egzemplarzy swojego ckm-u największym europejskim armiom (wyjątkiem była armia francuska, która zakupiła ckm Hotchkiss). W następnych latach, wzorując się na zakupionych egzemplarzach, w krajach tych powstały nowe wersje tego ckm-u, które, zachowując schemat działania (automatyka uruchamiana krótkim odrzutem lufy, ryglowanie kolankowo-dźwigniowe), różniły się szczegółami konstrukcyjnymi i zastosowaną amunicją. Najdalej poszli konstruktorzy angielscy, którzy zmienili kierunek łamania dźwigni ryglującej, co pozwoliło na znaczne zmniejszenie wielkości komory zamkowej i w rezultacie na zmniejszenie masy ckm-u. Około 1890 roku armia brytyjska, niemiecka i amerykańska marynarka wojenna zakupiły ulepszoną wersję Maxima. Stosowany przez wojsko niemieckie podczas wojen kolonialnych, od 1899 stosowany przez kawalerie. Powszechnie używany podczas I wojny światowej.

Do najbardziej znanych pochodnych ciężkiego karabinu maszynowego Hirama Maxima należą:
 ckm Maxim MG08 (Niemcy)
 lkm Maxim MG08/15
 ckm Maxim wz. 1910 (Rosja a później ZSRR)

Dane taktyczno-techniczne 
Maxim z ok. 1890 r.:
 Kraj: Niemcy
 Masa broni: 27 kg (bez podstawy 26,6)
 Szybkostrzelność teoretyczna: 500-600 strz./min
 Chłodzenie: wodą
 Zasilanie: taśmowe
 Kaliber: 7,92 mm
 Nabój: 7,92x57mm Mauser

Maxim wz.08 w WP 
W połowie lat 20. ckm Maxim wz. 08 został wprowadzony na wyposażenie kawalerii WP. Istotną innowacją było ustawienie go na podstawie od ckm-u Schwarzlose, ze względu na szybkość rozłożenia.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Rosyjski km Maxim M1910 i M1910-30 w serwisie Modern Firearms 

Maxim
Nefrologia

Nefrologia (gr. nephros: „nerka", logia: „nauka”) – dziedzina medycyny zajmująca się diagnostyką, leczeniem niechirurgicznym (w odróżnieniu od urologii) i profilaktyką chorób nerek i dróg moczowych. W Polsce lekarze nefrolodzy są szkoleni w ramach dwóch specjalizacji: nefrologia i nefrologia dziecięca. Konsultantem krajowym nefrologii od 15 października 2016 jest prof. dr hab. n. med. Ryszard Gellert, a nefrologii dziecięcej prof. dr hab. Danuta Zwolińska (od 21 czerwca 2018).

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Polskie Towarzystwo Nefrologiczne
 Polskie Towarzystwo Nefrologii Dziecięcej

 
Specjalności lekarskie
Neonatologia

Neonatologia (łac. neonatus: „noworodek”) – priorytetowa dziedzina medycyny zajmująca się diagnostyką i leczeniem chorób dzieci w okresie prenatalnym i noworodkowym (w tym wcześniaków), a także opieką nad noworodkami zdrowymi (ocena prawidłowości rozwoju, rozwiązywanie problemów z laktacją i karmieniem piersią). W Polsce neonatologia jest jedną ze specjalizacji lekarskich, a jej konsultantem krajowym od 23 lipca 2018 jest prof. dr hab. Ewa Helwich.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Polskie Towarzystwo Neonatologiczne

 
Specjalności lekarskie
Neurochirurgia

Neurochirurgia – dziedzina medycyny zajmująca się diagnostyką i leczeniem operacyjnym chorób układu nerwowego. W obszarze zainteresowania neurochirurgii znajdują się: mózgowie, rdzeń kręgowy, nerwy obwodowe oraz układ naczyniowy, zaopatrujący te struktury.

Termin „neurosurgery” został użyty po raz pierwszy w języku angielskim w 1904 roku w tytule artykułu w „Alienist and Neurologist”, Neurosurgery: Trigeminal Neuralgia Treated by Intraneural Injections of Osmic Acid.

W różnych krajach istnieją różne uwarunkowania prawne co do indywidualnego praktykowania neurochirurgii oraz odmienne programy kształcenia przyszłych neurochirurgów. W większości państw minimalny okres przygotowania lekarza po studiach do samodzielnej pracy w charakterze neurochirurga wynosi od 6 do 7 lat. W Polsce szkolenie specjalizacyjne z neurochirurgii trwa 6 lat. Konsultantem krajowym neurochirurgii od 7 czerwca 2019 jest prof. dr hab. Tomasz Trojanowski.

Neuroanestezjologia (neuroanestezja) stanowi gałąź nauki pokrewną neurochirurgii i anestezjologii, wyodrębioną ze względu na specyfikę prowadzenia znieczulenia w operacjach układu nerwowego.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Polskie Towarzystwo Neurochirurgów
Niklaus Wirth

Niklaus Wirth (ur. 15 lutego 1934 w Winterthur) – szwajcarski elektronik i informatyk. Twórca wielu języków programowania.

Wywarł duży wpływ na współczesną informatykę (obok Dijkstry, Donalda Knutha, C.A.R. Hoare’a) w zakresie języków programowania, analizy składniowej, konstrukcji kompilatorów i translatorów. Jest twórcą języków programowania Euler, ALGOL-W, Pascal (1971), Modula (1973-1976), Modula-2 (1978–1980), Oberon inaczej Lilith (1986–1990). Zaprojektował mikrokomputer Lilith. Od kwietnia 1999 jest emerytowanym pracownikiem Instytutu Systemów Komputerowych Politechniki Federalnej w Zurychu.

Jest autorem książki Algorytmy + Struktury Danych = Programy (wyd. WNT, Warszawa, 2004) i laureatem Nagrody Turinga przyznanej przez ACM w 1984 r.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona osobista

Szwajcarscy informatycy
Laureaci Nagrody Turinga
Urodzeni w 1934
Inżynierowie elektronicy
Twórcy języków programowania
Ludzie urodzeni w Winterthur
Negacja

Negacja (z łac. negatio), zaprzeczenie – pojęcie logiki i językoznawstwa o kilku znaczeniach:
 działanie jednoargumentowe na zbiorze zdań (funktor zdaniotwórczy), które każdemu zdaniu p przypisuje zdanie nie p;
 wynik tego działania, tj. wartość funktora – zdanie mające postać nieprawda, że p, gdzie p jest zdaniem;
 odpowiednią funkcję na zbiorze wartości logicznych;
 odpowiedni funktor na zbiorze nazw.

W logice formalnej, np. rachunku zdań, negacja ma różne zapisy:
 osobny symbol 
 tylda 
 prim 
 makron 

Odczytuje się to nieprawda, że p lub nie jest tak, że p. Inny symbol negacji – zwłaszcza jako funkcji boolowskiej i bramki logicznej – to angielska partykuła NOT.

Definicja w logice dwuwartościowej 

Niech  będzie dwuelementowym zbiorem wartości logicznych:  Negacja  jest funkcją ze zbioru  w zbiór  określoną następująco:
 ,

czyli
 
 .

Negację zdania p uważa się za prawdziwą, gdy zdanie p jest fałszywe, zaś za fałszywą, gdy zdanie p jest prawdziwe:
 1 – prawda (lub zdanie prawdziwe),
 0 – fałsz (lub zdanie fałszywe).

Własności 
W klasycznym rachunku zdań negacja pojawia się w szeregu tautologii, tj. formuł prawdziwych zawsze, bez względu na prawdziwość zdań składowych. Odpowiadają im pewne tożsamości opisujące dopełnienie zbioru.

Zasada niesprzeczności 
Zasada niesprzeczności (zwana także zasadą sprzeczności) głosi, że z dwóch zdań sprzecznych najwyżej jedno jest prawdziwe (lub równoważnie, co najmniej jedno jest fałszywe):
 ,

gdzie  jest znakiem koniunkcji (oznacza spójnik ‘i’).

Przykład:
 Niech  będzie zdaniem Mam ciastko.
 Wówczas  ma postać: Nie mam ciastka.
 Ich koniunkcja  to Mam ciastko i nie mam ciastka (jest to zdanie fałszywe).
 Zaprzeczenie tej koniunkcji  (Nieprawda, że mam ciastko i nie mam ciastka) jest zdaniem prawdziwym.

Prawo wyłączonego środka 
Zasada wyłączonego środka mówi, że z dwóch zdań sprzecznych co najmniej jedno jest prawdziwe:
 ,

gdzie  jest znakiem alternatywy (oznacza spójnik lub).

Przykład:
 Niech zdanie  ma postać: Jutro będzie padał deszcz.
 Wówczas  to Jutro nie będzie padał deszcz.
 Jedno z nich jest prawdziwe (możemy nie wiedzieć które).
 Ich alternatywa  (Jutro będzie padał deszcz lub jutro nie będzie padał deszcz) jest zawsze prawdziwa.

Prawo podwójnego przeczenia 
Złożenie dwóch negacji jest równoważne wyjściowemu zdaniu:
 

Przykład:
 Niech zdanie  oznacza: Warszawa jest stolicą Polski (jest to zdanie prawdziwe).
 Wówczas  ma postać: Warszawa nie jest stolicą Polski (jest to zdanie fałszywe).
 Natomiast  można zapisać: Nieprawda, że Warszawa nie jest stolicą Polski (jest to zdanie prawdziwe i równoważne zdaniu ).

Inne 
Negację zawierają też prawo kontrapozycji i prawa De Morgana.

Zobacz też 

 algebra Boole’a
 bramka NOT
 kwantyfikator

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Funkcje boolowskie
Rachunek zdań
Nagroda Turinga

Nagroda Turinga – nagroda przyznawana corocznie od 1966 za wybitne osiągnięcia w dziedzinie informatyki przez Association for Computing Machinery (ACM).

Nazwa nagrody została ustanowiona dla uczczenia brytyjskiego współtwórcy informatyki,  matematyka Alana Turinga. Na czele komisji przyznającej wyróżnienie zasiada Michael Jordan z ACM, a w jej skład wchodzą m.in. przedstawiciele uczelni technicznych i przedsiębiorstw informatycznych.

Początkowo wyróżnieniu towarzyszyła nagroda pieniężna w wysokości 25 000 USD fundowana przez ACM. 3 grudnia 2002, dzięki wsparciu przedsiębiorstwa Intel, nagroda ta wzrosła do 100 000 USD. 26 lipca 2007 przedsiębiorstwo Google dołączyło do Intela zwiększając nagrodę do 250 000 USD. 13 listopada 2014 poinformowano, że nagroda wzrasta do 1 000 000 USD i jest fundowana wyłącznie przez Google.

Nagroda Turinga bywa określana mianem „informatycznej nagrody Nobla”.

Wyróżnieni

Zobacz też 
 nagrody informatyczne

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona nagrody 

Turinga
Nukleofil

Nukleofil – cząsteczka lub grupa, w której występuje nadmiar elektronów i w odpowiednich warunkach może być ich donorem.

W ogólnym rozumieniu tego terminu nukleofilami są wszystkie zasady Lewisa, a zatem i Brönsteda. Należy jednak zwrócić uwagę, że w chemii organicznej słowo nukleofil ma zwykle węższe znaczenie i odnosi się do cząsteczek atakujących atomy elektrofilowe, a niekoniecznie silnie wiążących protony. Analogicznie, istnieją także zasady nienukleofilowe, które chętnie wiążą protony, lecz nie mają charakteru nukleofilowego (np. DBU).

O ile zasady protonowe można uszeregować według ich mocy, właściwości nukleofilowe zależą od elektrofila, z którym dany nukleofil reaguje – w ten sposób silnie zasadowy nukleofil, będący silnym nukleofilem w przypadku reakcji wymiany protonu, może być w przypadku innej reakcji słabym nukleofilem. W związku z tym dzieli się je na twarde i miękkie. Twardy nukleofil to cząsteczka o bardzo skoncentrowanym centrum nukleofilowym – czyli miejscu w cząsteczce, które ma nadmiar elektronów. Przykłady twardych nukleofili to , , . Miękki nukleofil to na odwrót, cząsteczka o rozmytym centrum nukleofilowym. Przykłady miękkich nukleofili to , , benzen.

Twarde nukleofile chętnie reagują z twardymi elektrofilami, a miękkie z miękkimi. W związku z tym np. jodek srebra, zawierający związane ze sobą miękkie nukleofilowe aniony jodkowe i miękkie elektrofilowe kationy srebra, jest bardzo słabo rozpuszczalny w wodzie, której cząsteczki są twardymi nukleofilami.

Związki zawierające silnie oddziałujące ze sobą dwa różne centra nukleofilowe noszą nazwę związków ambidentnych, należy do nich np. anion cyjankowy.

Zobacz też 
 addycja nukleofilowa
 substytucja nukleofilowa

Reakcje chemiczne