Brandenburgia

Brandenburgia (, , , ) – jeden z 16 krajów związkowych Niemiec. Stolicą oraz największym miastem jest Poczdam. Obecny premier Brandenburgii to Dietmar Woidke (SPD).

Obszar Brandenburgii do 1989 r. wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Została odtworzona jako kraj związkowy w 1990 roku po zjednoczeniu Niemiec.

Geografia 
Powierzchnia wynosi 29 654 km², co czyni Brandenburgię piątym największym krajem związkowym w Niemczech. Brandenburgia jest położona we wschodniej części kraju i graniczy z:

  Polską (z województwami lubuskim i zachodniopomorskim) – na wschodzie

oraz krajami związkowymi:

  Meklemburgią-Pomorzem Przednim – na północy
  Saksonią – na południu
  Saksonią-Anhalt – na zachodzie
  Dolną Saksonią – na północnym zachodzie

Na terenie Brandenburgii leży ponadto miasto  Berlin, wydzielony jako osobny kraj związkowy.

Część granicy wschodniej tworzy rzeka Odra; podobną rolę na zachodzie pełni Łaba. Pozostałe ważniejsze rzeki to Sprewa i Hawela. Na południu Brandenburgii znajduje się podmokły region zwany Spreewald; jest to najbardziej na północ wysunięta część Łużyc, do dzisiaj zamieszkiwanych przez potomków pierwotnych mieszkańców tych ziem, Serbołużyczan. W tej części oprócz języka niemieckiego jest również w użyciu język dolnołużycki.

W granicach Brandenburgii znajduje się ponad 3 tys. jezior i 33 tys. km dróg wodnych. Największe jeziora, liczące ponad 10 km² powierzchni to: Schwielochsee, Scharmützelsee, Unteruckersee oraz Parsteiner See.

Lesistość Brandenburgii wynosi 37%, a dominującym gatunkiem w brandenburskich lasach jest sosna zwyczajna.

Historia

Słowianie połabscy oraz postępy niemieckie 

Na początku X wieku ludność germańska zaczęła przemieszczać się na wschód i zdobywać tereny pomiędzy Łabą i Odrą, zamieszkiwane dotąd przez Słowian połabskich.

W 948 r. król Otton I Wielki ustanowił niemiecką kontrolę nad w większości słowiańskimi mieszkańcami tych ziem i ustanowił biskupstwa w Havelbergu (ówczesna nazwa Hobolin) i Brandenburgu. Jednak po śmierci Ottona I (973), wybuchło w 983 r. wielkie powstanie Słowian. Niemcy tracą wtedy znaczną część zdobytych terenów i zmuszeni są wycofać się na zachód od Łaby.

W 1134 r., po przeprowadzeniu skutecznej akcji przeciwko Słowianom, Marchię Północną otrzymał od cesarza Lotara III Albrecht Niedźwiedź. W 1138 r. doszło w Polsce do rozbicia dzielnicowego i w przeciągu kilkudziesięciu lat granica władztwa niemieckiego przesunęła się bardzo na wschód, w dużej mierze dzięki powiększaniu obszaru Brandenburgii i zwiększaniu tam przewagi żywiołu niemieckiego.

Kontrola Albrechta nad tym terytorium przez dziesięciolecia była tylko nominalna, ale zaangażował się on w wiele wypraw przeciwko Słowianom połabskim. Dzięki temu, a także dzięki wysiłkom dyplomatycznym jego władza stała się w połowie stulecia bardziej rzeczywista. W 1150 r. formalnie odziedziczył on Brandenburgię po ostatnim władcy połabskim, Przybysławie, a w 1157 została ostateczne utworzona Marchia Brandenburska. Równolegle istniało słowiańskie Księstwo Kopanickie, będące lennem Polski. Albrecht i jego następcy z dynastii Askańczyków uczynili dużo dla chrystianizacji i rozwoju gospodarczego tych ziem, jednak wiązało się to z systematyczną polityką ucisku słowiańskiej ludności i wynaradawianiem jej.

W latach 1249–1252 we władanie Marchii Brandenburskiej przeszła ziemia lubuska, będąca wcześniej częścią rozbitej dzielnicowo Polski, a w XV w. Marchia Wkrzańska kosztem Pomorza oraz Chociebuż kosztem Czech.

Elektorat Brandenburgii 

W 1320 r. wygasła brandenburska linia Askańczyków, stąd od 1323 do 1373 r. Brandenburgią władali przedstawiciele dynastii Wittelsbachów, znani bardziej jako władcy Bawarii i Palatynatu Reńskiego. W 1356 r. Brandenburgię podniesiono do rangi elektoratu, którym pozostawała do końca istnienia Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1806 r. Po okresie rządów Wittelsbachów, w 1373 r. władcą marchii został cesarz niemiecki Karol IV Luksemburg. Oznaczało to, że zawiązała się unia personalna między Brandenburgią, a rządzonymi również przez Karola Krajami Korony Św. Wacława. Elektorat Brandenburgii nie stał się częścią Królestwa Czech i zachowała swą odrębność prawną, dzięki czemu Luksemburgowie uzyskali drugi głos elektorski (pierwszy mieli z racji bycia królami Czech). Po 5 latach unia dobiegła końca na skutek śmierci cesarza w 1378 roku, w wyniku czego nowym cesarzem i królem czeskim został jego syn Wacław, elektorem brandenburskim młodszy Zygmunt.  W 1415 r. marchia została podarowana (ściślej – oddana w zastaw z prawem wykupu, który nigdy nie nastąpił) przez Zygmunta, wówczas już króla niemieckiego i węgierskiego oraz namiestnika Królestwa Czeskiego, dynastii Hohenzollernów, którzy rządzili nią aż do końca I wojny światowej. W 1417 r. przeniesiono stolicę z Brandenburga nad Havelą do Berlina.

W XVI w. do Brandenburgii przyłączono państwo stanowe Ruppin i biskupstwo Havelbergu.

Brandenburgia była jednym z krajów niemieckich, który w XVI wieku (1539 r.) przyjął wyznanie reformowane. W następnym stuleciu nastąpił rozwój terytorialny kraju – w 1618 r. nastąpiło połączenie jej w unii personalnej z Księstwem Prus, pozostającym lennem Królestwa Polskiego do 1657, a w 1614 r. przyłączenie terenów położonych wzdłuż Renu. Powstałe w rezultacie państwo było niespójne i trudne do obrony, co dało się we znaki podczas wojny trzydziestoletniej.

Pomimo zniszczeń wojennych, dzięki utalentowanym władcom, Brandenburgia zdołała wyrosnąć na znaczącą potęgę militarną Europy. Pierwszym z tych władców był Fryderyk Wilhelm, zwany „Wielkim Elektorem”, który doprowadził do odbudowy i zjednoczenia kraju. Rozpoczął także rozbudowę Poczdamu w 1660 roku.

Królestwo Prus 
Po śmierci Fryderyka Wilhelma w 1688 r., władzę po nim przejął syn, również Fryderyk. W 1701 r. przyjął on tytuł króla Prus jako Fryderyk I. Odtąd Brandenburgia stała się formalnie częścią Królestwa Prus, w 1815 r. przekształconą w prowincję Brandenburgia. Nowa prowincja różniła się terytorialnie od Marchii – została pozbawiona tzw. Starej Marchii, włączonej w granice prowincji Saksonia, a uzyskała Łużyce Dolne, dotychczasowe północne ziemie Królestwa Saksonii, utracone na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego. W efekcie w południowej części Brandenburgii w dziewiętnastu miastach można znaleźć osiemnastowieczne pocztowe słupy dystansowe, ozdobione herbami Polski i Saksonii, monogramem króla Polski oraz polską koroną królewską.

Brandenburgia składała się z dwóch rejencji: poczdamskiej i frankfurckiej (Berlin stanowił wydzielony obszar Prus i nie był częścią Brandenburgii).

Okres powojenny 
Po 1945 roku tereny Brandenburgii zmniejszyły się o obszary położone na wschód od Odry, tzw. Nową Marchię (Neumark) (m.in. Gorzów Wielkopolski, Słubice i Kostrzyn nad Odrą), które jako ziemię lubuską przyłączono do Polski (jednakże Lubusz pozostał w rękach niemieckich). W latach 1947–1952 istniał niezależny kraj związkowy Brandenburgia jako część sowieckiej strefy okupacyjnej, a później NRD. Został on zlikwidowany w wyniku reformy administracyjnej centralizującej władzę w NRD na wzór sowiecki podczas której ziemie brandenburskie zostały włączone do nowo powstałych wówczas okręgów Poczdam, Frankfurt, Chociebuż oraz częściowo Schwerin i Neubrandenburg.

W 1990 r. kraj związkowy Brandenburgia wskrzeszono – jego stolicą stał się jednak nie Berlin, a Poczdam. Jego granice (z wyjątkiem części wschodniej) kształtem są zbliżone do prowincji Brandenburgia istniejącej od 1815 r.

W 1995 r. władze Berlina i Brandenburgii postanowiły połączyć oba kraje związkowe (powstałby kraj związkowy Berlin-Brandenburgia), ale ten pomysł został odrzucony w referendum w 1996 r. (głosami mieszkańców Brandenburgii). Obecnie prowadzone są ponowne negocjacje nad połączeniem obu krajów związkowych (zwolennikiem tego był m.in. prezydent Berlina Klaus Wowereit). Jako uzasadnienie podkreśla się głównie argumenty finansowe oraz tradycje historyczne. Pojawiły się nawet pomysły by zjednoczony kraj związkowy nazwać Prusami.

Ludność i miasta 

Brandenburgia liczy nieco ponad 2,5 mln mieszkańców a średnia gęstość zaludnienia jest drugą najniższą w Niemczech i wynosi 85 osób na km². Około 1 mln mieszkańców żyje w aglomeracji berlińskiej gdzie obserwowana jest tendencja wzrostowa, jednocześnie tereny poza aglomeracją tracą mieszkańców. Jedynym dużym miastem w Brandenburgii, liczącym ponad 100 tys. mieszkańców, jest Poczdam, będący także częścią aglomeracji berlińskiej.

Największe miasta 
Liczba mieszkańców na dzień 31 grudnia 2020:
 Poczdam (niem. Potsdam), 182 112
 Chociebuż (niem. Cottbus, dolnołuż. Chóśebuz), 98 693
 Brandenburg an der Havel, 72 040
 Frankfurt nad Odrą (niem. Frankfurt an der Oder), 57 015
 Oranienburg, 45 492
 Falkensee, 44 236
 Eberswalde, 40 965
 Bernau, 40 908
 Königs Wusterhausen, 38 111
 Fürstenwalde, 31 992
 Neuruppin, 30 764
 Schwedt, 29 433

Mniejszości etniczne 
W południowej części kraju, na Dolnych Łużycach, zamieszkują Serbołużyczanie, a język dolnołużycki posiada status języka regionalnego. Głównym ośrodkiem kulturalnym regionu jest Chociebuż, w którym działają najważniejsze instytucje dolnołużyckich Serbów m.in. Dom Serbołużycki, Dolnołużyckie gimnazjum i Muzeum Serbołużyckie.

W 2020 r. odsetek cudzoziemców w populacji Brandenburgii wynosił 5,2%.

Religia 
Na tle całej populacji, około 14% mieszkańców Brandenburgii to protestanci należący do Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego a niecałe 4% to katolicy. Mniejsze grupy wyznaniowe to m.in. kościół nowoapostolski czy judaizm. Większość mieszkańców jednak nie wyznaje żadnej religii.

Podział administracyjny 

Administracyjnie Brandenburgia dzieli się na czternaście powiatów i cztery miasta na prawach powiatu.

Powiaty ziemskie i ich siedziby 
 Powiat Barnim, Eberswalde
 Powiat Dahme-Spreewald (dolnołuż. Damna-Błota), Lubin (niem. Lübben)
 Powiat Elbe-Elster, Herzberg (Elster)
 Powiat Havelland, Rathenow
 Powiat Märkisch-Oderland, Seelow
 Powiat Oberhavel, Oranienburg
 Powiat Oberspreewald-Lausitz (dolnołuż. Gorne Błota-Łužyca), Senftenberg
 Powiat Oder-Spree, Beeskow
 Powiat Ostprignitz-Ruppin, Neuruppin
 Powiat Potsdam-Mittelmark, Bad Belzig
 Powiat Prignitz, Perleberg
 Powiat Spree-Neiße (dolnołuż. Sprjewja-Nysa), Forst (Lausitz)
 Powiat Teltow-Fläming, Luckenwalde
 Powiat Uckermark, Prenzlau

Miasta na prawach powiatu 
 Brandenburg an der Havel (BRB)
 Chociebuż (CB)
 Frankfurt nad Odrą (FF)
 Poczdam (P)

Gospodarka 

Gospodarka Brandenburgii ma charakterystykę przemysłowo-rolniczą. Na koniec 2021 r., stopa bezrobocia wynosiła 5,4%, przy czym odnotowano spore różnice pomiędzy regionami – od 3,5% w powiecie Dahme-Spreewald do prawie 10% w powiecie Uckermark.

Przemysł 
W okolicach Chociebuża znajduje się Łużyckie Zagłębie Węglowe gdzie wydobywany jest węgiel brunatny a położone w nim elektrownie Jänschwalde oraz Schwarze Pumpe należą do największych na terenie Niemiec. Duże zakłady przemysłowe zostały za czasów NRD ponadto wybudowane wzdłuż rzeki Odry – największe z nich to rafineria ropy naftowej w Schwedt przy rurociągu „Przyjaźń” oraz huta żelaza w Eisenhüttenstadt. Inne ośrodki przemysłowe to m.in. Brandenburg (przemysł metalurgiczny i maszynowy), Ludwigsfelde (przemysł samochodowy i lotniczy), Eberswalde (przemysł spożywczy), Fürstenwalde (przemysł oponiarski) czy Schwarzheide (przemysł chemiczny).

Po zjednoczeniu Niemiec w gospodarce Brandenburgii liczne przedsiębiorstwa przemysłowe zostały poddane procesowi restrukturyzacji lub całkowitej likwidacji. Powstały także całkowicie nowe zakłady, szczególnie w okolicach Berlina, np. pierwsza europejska fabryka amerykańskiego producenta samochodów elektrycznych Tesla czy liczne centra logistyczne.

Rolnictwo 
W rolnictwie dominuje uprawa zbóż i ziemniaków oraz hodowla bydła, trzody chlewnej i drobiu. Wokół Berlina rozwinięte jest także warzywnictwo i sadownictwo.

Turystyka 
W Brandenburgii zachowało się wiele miast z historycznym centrum otoczonym murami miejskimi i basztami. Są to: Altlandsberg, Angermünde, Bad Belzig, Beelitz, Beeskow, Brandenburg an der Havel, Dahme/Mark, Gransee, Herzberg (Elster), Jüterbog, Königs Wusterhausen, Kremmen, Kyritz, Lenzen (Elbe), Luckau, Mühlberg/Elbe, Nauen, Neuruppin, Peitz, Perleberg, Potsdam, Rheinsberg, Templin, Treuenbrietzen, Uebigau-Wahrenbrück, Werder (Havel), Wittstock/Dosse i Ziesar.

Rozwinięta jest turystyka rowerowa. Długość wszystkich dróg rowerowych szacuje się na ponad 7000 kilometrów. Do najpopularniejszych długodystansowych tras rowerowych Brandenburgii należą droga rowerowa Łaby, Międzynarodowy szlak rowerowy Odra – Nysa, droga rowerowa Berlin-Kopenhaga, droga rowerowa Berlin-Uznam i Tour Brandenburg. Noclegi rowerzystom oferuje sieć Bett+Bike, zorganizowaną przez Powszechny Niemiecki Klub Rowerowy (ADFC).

Okręgi turystyczne 
Dla potrzeb ruchu turystycznego Brandenburgię podzielono na 13 „okręgów turystycznych”. Podział ten nie pokrywa się z podziałem administracyjnym kraju związkowego.

 okręg Poczdam
 zespół pałacowo-parkowy Sanssouci
 miasteczko filmowe Babelsberg
 okręg Havelland
 stare miasto w Brandenburgu
 Glindow
 klasztor i kościół cystersów w gminie Kloster Lehnin
 okręg Fläming
 zamek Eisenhardt w Bad Belzig
 zamek Rabenstein w gminie Rabenstein/Fläming
 zamek Ziesar
 klasztor Zinna
 okręg Prignitz
 zamek w Bad Wilsnack (uzdrowisko)
 klasztor cysterski w gminie Heiligengrabe
 okręg Ruppiner Land
 Neuruppin
 pałac i park w Oranienburgu
 pałac i park w Rheinsbergu
 muzeum w Velten
 okręg Uckermark
 stare miasto w Angermünde i Templinie
 okręg Barnimer Land
 klasztor cysterski w gminie Chorin
 okręg Märkisch-Oderland
 Szwajcaria Marchijska, Buckow (Märkische Schweiz)
 Oderbruch
 okręg Oder-Spree-Seengebiet
 Bad Saarow
 klasztor cysterski w gminie Neuzelle
 okręg Dahme-Seengebiet
 pałac w Königs Wusterhausen
 okręg Spreewald
 park i pałac Branitz
 okręg Niederlausitz
 twierdza i zamek w Senftenbergu
 okręg Elbe-Elster-Land

Polityka 
 Koalicja rządząca: koalicja SPD/CDU/Partia Zielonych

 SPD – 25 posłów
 AFD – 23 posłów
 CDU – 15 posłów
 Lewica – 10 posłów
 Partia Zielonych – 10 posłów
 BVB/FW – 5 posłów

 Ostatnie wybory: wrzesień 2019
 Najbliższe wybory: wrzesień 2024

Ochrona przyrody 
W Brandenburgii duże znaczenie przywiązuje się do ochrony przyrody. W 2002 r. utworzono 15 stref ochrony przyrody: jeden park narodowy, trzy rezerwaty biosfery i jedenaście obszarów chronionego krajobrazu. Pod względem wielkości powierzchni chronionej Brandenburgia jest trzecim krajem związkowym w Niemczech.

Strefy ochrony przyrody w Brandenburgii:
 Park Narodowy Doliny Dolnej Odry (Nationalpark Unteres Odertal), pow. 106 km²
 Rezerwat biosfery Flusslandschaft Elbe-Brandenburg (Biosphärenreservat Flusslandschaft Elbe-Brandenburg), 533 km²
 Rezerwat biosfery Schorfheide-Chorin, 1291 km²
 Rezerwat biosfery Spreewald, 474 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Barnim (Naturpark Barnim), 750 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Dahme-Heideseen, 594 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Hoher-Fläming, 827 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Märkische Schweiz, 204 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Niederlausitzer Heidelandschaft, 490 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Niederlausitzer Landrücken, 580 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Nuthe-Nieplitz, 623 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Schlaubetal, 225 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Uckermärkische Seen, 895 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Westhavelland, 1315 km²
 Obszar chronionego krajobrazu Stechlin-Ruppiner Land, 1080 km²

Współpraca zagraniczna 
  województwo lubuskie
W ramach Partnerstwa-Odra Brandenburgia razem z landami Berlin, Meklemburgia-Pomorze Przednie i Saksonia współpracuje z zachodnimi województwami Polski: dolnośląskim, lubuskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim.

Zobacz też 
 władcy Brandenburgii
 Brandenburgia (kraina historyczna)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 oficjalna strona Brandenburgii (pl)
 Babelsberg – miasteczko filmowe
 historyczne zabytki Brandenburgii
 krajobraz historyczny Brandenburgia (de)
 reiseland.brandenburg.de
 

 
Kraje Świętego Cesarstwa Rzymskiego
Kraje związkowe Niemiec