alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Języki kananejskie

Języki kananejskie – grupa językowa w obrębie języków semickich, obejmująca języki używane w Kanaanie. Toponim „kananejski” ma swoje korzenie w Biblii, gdzie nazwą Kanaan określano obszar położony nad Morzem Śródziemnym. Od północy jego granice zakreślał Tell Sukas, od południa – Gaza. Niemniej pojęcie to ma szerszy zakres geograficzny. Wszystkie używane języki z grupy kananejskiej wymarły w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Wyjątek stanowi język hebrajski, który przetrwał jako język literacki i religijny Żydów. W XIX wieku rozpoczęto proces rewitalizacji hebrajskiego, zakończony sukcesem: dziś hebrajski jest językiem urzędowym Izraela.

Język kananejski jest poświadczony przez źródła z II tysiąclecia p.n.e. i znany przede wszystkim jako seria dialektów. Zachowały się glosy z Tell el-Amarna i kalendarz z Gezer. Archaiczny kananejski z III tysiąclecia p.n.e., gdy Kananejczycy weszli w fazę zakładania miast a sprzed oddziaływania kulturowego Amorytów, nie zachował się.

Grupa języków kananejskich obejmowała następujące dialekty: ugarycki, fenicki wraz z punickim, hebrajski, moabicki, amonicki (ammonicki). W świetle innych badań do języków kananejskich zalicza się dialekty fenicki i punicki, hebrajski, moabicki, amonicki i edomicki. Nie uwzględniony został w tym przypadku dialekt ugarycki, natomiast dodano edomicki.

Przypisy

Bibliografia 
 Uberti M.L., Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu, Warszawa 2010. .
 Hackett J.A., Canaanites, [w:] Eric M. Meyers (ed.), The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, t. I, Oxford University Press, Nowy Jork–Oksford 1997 .

Kananejskie Języki
Kananejskie
Kananejskie
Jadwiga Korczakowska

Jadwiga Korczakowska z d. Kwiecińska (ur. 6 lutego 1906 w Słupi Nowej, zm. 18 grudnia 1994 w Otwocku) – polska pisarka, poetka, autorka wierszy, opowiadań i książek dla dzieci.

Życiorys 
Ukończyła wyższą szkołę dramatyczną, studiowała w Szkole im. Gersona. Debiutowała jako pisarka na łamach tygodnika „Kobieta w Świecie” w 1926 roku. W 1932 roku opublikowała swój pierwszy utwór Jędrusiowe bajki. W latach 1934-1939 mieszkała w Toruniu, gdzie była współredaktorką miesięcznika „Teka Pomorska”. Od 1939 roku mieszkała w Warszawie. W 1977 roku otrzymała nagrodę prezesa Rady Ministrów.

Wydała blisko 50 pozycji książkowych (w tym zbiory opowiadań, wiersze). Była także autorką utworów scenicznych, scenariuszy i słuchowisk. Powieść dla dzieci Przygody Joanny doczekała się w 1994 roku ekranizacji.

Pochowana na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 154-4-30).

Życie prywatne 
Siostra – poetka Alina Kwiecińska. Mąż – Jan Korczakowski, lekarz wojskowy, oficer, zaginął w czasie II wojny światowej. Syn Jacek Korczakowski.

Niektóre dzieła 
 Chiński dwór (1936)
 Krokusy (1936; wiersze)
 Dzieci podwórka (1939)
 Pałac pod gruszą (1948)
 Dwie Marysie (1951; baśń sceniczna)
 Mateuszek (1952; scenariusz do filmu animowanego)
 Bułeczka (1957)
 Spotkanie nad morzem (1962)
 Żuczek i Marsjanie (1964)
 Otwarte drzwi (1967)
 Przygody Joanny (1967)
 Mały (1968)
 Filipek (1977)
 Zabawa w chowanego (1978)
 Czaruszkowo (1980)
 Wakacje w Borkach (1980)
 Smyk (1981)

Przypisy

Bibliografia 
 
 Życiorys w księgarni Gandalf

Linki zewnętrzne 
 Książki Jadwigi Korczakowskiej w katalogu Biblioteki Narodowej
 
 

Polscy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej
Polscy pisarze współcześni
Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego
Polscy prozaicy
Polscy poeci
Polscy dramaturdzy
Polscy scenarzyści
Ludzie związani z Otwockiem
Urodzeni w 1906
Zmarli w 1994
Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
Ludzie urodzeni w Nowej Słupi
Jądro

W znaczeniu: „centralna część, środek” ()

Fizyka i astronomia:
 jądro galaktyki
 jądro gwiazdy
 jądro planety
 jądro Ziemi
 jądro atomowe
 jądro odrzutu
 jądro złożone

Biologia:
 jądro komórkowe
 jądro nerwu
 jądro (anatomia) (, )

Matematyka i informatyka (ang. ):
 Jądro – przeciwobraz wektora zerowego względem danego przekształcenia liniowego
 Jądro (teoria kategorii)
 jądro funkcji
 jądro przekształcenia liniowego
 jądro systemu operacyjnego
 jądro monolityczne
 mikrojądro
 jądro hybrydowe
 jądro procesora
 jądro transformacji całkowej
 jądro kodu obliczeniowego = funkcja wykonywana przez GPU

Inne:
 Jądro ciemności – powieść Josepha Conrada
 ośrodek sylaby – w językoznawstwie
 jądro Opcjonera – w tematyce obrotu papierami wartościowymi na GPW
JIS

JIS (Japanese Industrial Standards) – japoński standard przemysłowy. Dotyczy on całości działań związanych z unormowaniem działalności przemysłowej w Japonii, podobnie jak Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN) w Europie.

Często określenia JIS używa się zawężająco w odniesieniu do jednego ze standardów wydanych przez Japońskie Stowarzyszenie Standardów Przemysłowych (Japanese Industrial Standards Association) – standardu kodowania japońskich znaków. Podobnie jak Unicode, JIS sam w sobie nie jest standardem kodowania. Istnieje wiele standardów kodowania opartych na JIS, m.in.:
 EUC
 ISO-2022-JP
 Shift-JIS

Zobacz też 
 ISO
 IEC

Linki zewnętrzne 
 Japanese Industrial Standards Committee 
  

Gospodarka Japonii
Standardy
Jednostka astronomiczna

Jednostka astronomiczna, oznaczenie au (dawniej również AU od ang. astronomical unit, w języku polskim czasem stosowany jest skrót j.a.) – pozaukładowa jednostka odległości używana w astronomii równa dokładnie 149 597 870 700 m. Dystans ten odpowiada w przybliżeniu średniej odległości Ziemi od Słońca. Obecna definicja i oznaczenie zostały przyjęte podczas posiedzenia Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Pekinie w 2012 roku. W obliczeniach szacunkowych przyjmowana jest zazwyczaj wartość przybliżona, ok. 150 mln km.

Wcześniej obowiązująca definicja brzmiała:
 Jednostka astronomiczna jest długością promienia niezaburzonej orbity kołowej ciała o masie znikomo małej, które krąży dookoła Słońca z okresem 365,2568983 dnia (365 d 6 h 9 min 56 s, tzw. rok gaussowski). Inaczej – ma ono prędkość kątową 0,17202098950 radiana na dobę mającą 86400 sekund efemerydalnych. 
 Jednostka astronomiczna była równa długości półosi wielkiej orbity Ziemi, czyli 149 597 887 km. Wcześniej, do roku 1961, przyjmowaną ją jako równą 149 500 000 km, później 149 457 000 km.

Jednostka astronomiczna jest wygodna do określania odległości między obiektami w Układzie Słonecznym. Stosuje się ją również w opisie innych układów planetarnych i wszędzie tam, gdzie występują odległości porównywalnego rzędu, np. w układach podwójnych gwiazd.

Przykładowe odległości wyrażone w jednostkach astronomicznych 
 średnia odległość Księżyca od Ziemi – 0,0026 au
 średnia odległość Ziemi od Słońca – 1 au
 średnia odległość Jowisza od Słońca – 5,203 au
 średnica Betelgezy – ok. 3–5 au
 średnia odległość Plutona od Słońca – 39,5 au
 odległość sondy Voyager 1 od Ziemi (najdalej od Ziemi przebywająca sonda kosmiczna wysłana przez człowieka; stan na 12.08.2023) – ok. 160,82 au
 rok świetlny – 63 241 au
 parsek – 206 265 au

Zobacz też 

 układ SI

Przypisy 

Astronomiczne jednostki odległości
Język farerski

Język farerski (far. ) – język z grupy skandynawskiej języków germańskich. Posługuje się nim około 48 tys. mieszkańców Wysp Owczych (Farerów) i 25 tys. mieszkańców Danii; łącznie ok. 80 tys. osób. Mowa ta jest najbliższa językowi norweskiemu (odmianie norw. – nynorsk) i językowi islandzkiemu.

Historia 
Napływ ludów germańskich na Wyspy Owcze nastąpił wraz z kolonizacją archipelagu przez wikingów za czasów Haralda Pięknowłosego. Do naszych czasów zachowało się jednak niewiele zabytków piśmiennictwa. Istnieją tylko nieliczne zapisy runiczne, dotrwały jednak przekazy ustne ballad, nawiązujących do tradycji starogermańskiej.

Za czasów duńskiej kolonizacji język farerski nie był przedmiotem zainteresowań naukowców ani literatów. Okres między XIV a XVII wiekiem to głównie tradycja ustna i popularne pieśni kvæði z motywami z mitologii pragermańskiej. Do promowania języka farerskiego przystąpiono dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku na fali budzącego się poczucia odrębności narodowej. Jens Christian Svabo zebrał wówczas ballady ludowe, zaś duński językoznawca Rasmus Rask zajął się językiem farerskim w ramach swojej rozprawy naukowej o historii języków germańskich. W latach 1819–1909 ballady ludowe wydawał Wenceslaus Ulricus Hammershaimb (znana jest zwłaszcza jego antologia pt. Færøsk Anthologi, z lat 1886–1891).

W 1906 roku język farerski uzyskał w szkołach na Wyspach Owczych status równouprawniony z językiem duńskim, a od 1939 roku jest on jedynym językiem wykładowym w szkołach i jedynym używanym w farerskim parlamencie (Løgting). Od 1948 r., tj. od otrzymania przez Wyspy Owcze autonomii w ramach Królestwa Danii, język farerski jest językiem urzędowym tego archipelagu. W 1957 roku nadano pierwszą audycję radiową w języku farerskim.

Współcześnie regulacją języka zajmuje się m.in. Farerskie Towarzystwo Naukowe () oraz Farerska Akademia Nauk.

Gramatyka – uwagi ogólne 
 Język farerski jest językiem o silnie rozbudowanej fleksji. Od języka islandzkiego odróżnia go jednak w tym zakresie częstsze występowanie elementów analitycznych – por. isl. hesturinn Jóhans (=„koń Jana”), far. hesturin hjá Jógvani (dosł. „koń u Jana”).

 We fleksji farerskiej oprócz wymiany końcówek istotną rolę odgrywają także przegłosy.

 Język farerski wyróżnia trzy rodzaje zaimka osobowego w liczbie mnogiej: teir („oni”), tær („one” – rodzaj żeński), tey („one” – rodzaj nijaki). Jest to nietypowe wśród języków germańskich.

Farerskie liczebniki

Zobacz też 

 literatura farerska
 Farerska Wikipedia

Bibliografia 
 Aleksander Szulc, Języki germańskie, [w:] Leszek Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskie, tom II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, s. 782–783

Linki zewnętrzne 
 Język farerski – historia i podstawowe zwroty (Klub Miłośników Wysp Owczych Faroe.pl)

 
Języki skandynawskie
Języki Wysp Owczych
Języki zagrożone w Europie
Jen

– jednostka walutowa Japonii, kod walutowy według ISO 4217: JPY. Trzecia co do wielkości waluta handlowa na rynku walutowym (po dolarze amerykańskim i euro).

Historia 
Jen został wprowadzony w 1872 roku w okresie Meiji. Zastąpił on dotychczasowy bardzo złożony system walutowy. Nowy, dziesiętny system był wzorowany na zachodnich systemach walutowych, 1 jen dzielił się na 100 senów i 1000 rinów (seny i riny zostały wycofane z obiegu w 1954). Nowa moneta była bita i okrągła (wzorem zachodnich monet), dotychczasowe monety w Japonii były odlewane i miały obły kształt. W 1885 roku Bank Japonii wyemitował pierwsze banknoty.

Początkowo jen miał być monetą złotą (1,5 grama), jednak szybko w obiegu znalazły się także monety srebrne. W 1897 roku parytet jena obniżono do 0,75 grama złota. W tym okresie do lat 20. XX wieku jen był wart około 2 szylingów brytyjskich lub 0,50 dolara USA (w 1897: 2,004 szylinga, w 1922: 2,05 szylinga). W 1931 roku Japonia przeszła z systemu opartego na złocie na oparty na wartości aktywów banku centralnego.

W latach 1949–1971 jen był sztywno powiązany z dolarem: 1 USD = 360 JPY.

Przypisy 

Waluty
Gospodarka Japonii
Języki semickie

Języki semickie – rodzina języków, należąca do języków afroazjatyckich, wywodząca się z języka prasemickiego. Językami semickimi posługuje się obecnie ok. 280 mln mówiących, zamieszkujących głównie na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i Etiopii. 

Rodzina języków semickich obejmuje języki fleksyjne, poświadczone od końca IV tysiąclecia p.n.e. do dziś. W starożytności językami semickimi posługiwano się na obszarze między Morzem Śródziemnym a Tygrysem oraz na północno-wschodnich wybrzeżach Afryki. Współcześnie do najważniejszych języków rodziny semickiej zaliczają się:
 język amharski,
 język arabski,
 język hebrajski,
 język maltański,
 język tigrinia.

Współczesne żywe języki semickie, np. arabski czy hebrajski, ze względu na charakterystyczną dla języków afroazjatyckich budowę spółgłoskowo-rdzeniową (zob. alternacja), używają spółgłoskowych pism alfabetycznych (abdżadów), zwyczajowo pisanych od prawej do lewej. Fonetycznie charakteryzują się dużą liczbą spółgłosek gardłowych. Języki semickie wykazują też wiele cech typologicznych wspólnych z językami indoeuropejskimi, co świadczy o kontaktach tych dwóch rodzin w głębokiej starożytności.

Klasyfikacja języków semickich 

Powszechnie używa się i akceptuje się rozróżnienie języków semickich ze względu na podział geograficzny (wschodnie, północno-wschodnie i południowo-zachodnie), choć takie podejście jest w świetle nowych badań przestarzałe.

 języki afroazjatyckie (chamito-semickie) (ok. 350 mln)
 języki semickie (ok. 280 mln)
 języki wschodniosemickie
 akadyjski
 dialekt staroakadyjski
 dialekt asyryjski
 dialekt babiloński
 eblaicki
 języki zachodniosemickie
 języki centralnosemickie
 południowoarabski epigraficzny
 arabski (ponad 200 mln, w tym język maltański i judeo-arabski)
 języki północno-zachodniosemickie
 aramejski
 języki zachodnioaramejskie, w tym biblijny judeo-palestyński, dialekty samarytańskie
 języki wschodnioaramejskie, w tym judeo-babiloński, syryjski i inne dialekty.
 ugarycki
 amorycki (amorytycki)
 języki kananejskie
 amonicki
 edomicki
 fenicki z punickim
 hebrajski (ok. 7 mln)
 moabicki
 języki południowosemickie
 współczesny południowoarabski
 języki etiopskie (ok. 38 mln)
 języki północnoetiopskie
 gyyz (ge'ez, etiopski klasyczny)
 dahalik
 tigre
 tigrinia
 języki południowoetiopskie
 amharski (ok. 12,7 mln)
 argobba
 adare (harari)
 guragie
 gafat

Przypisy

Bibliografia 
 The Semitic languages, red. R. Hetzron, New York – London 1997. .
 
 O'Leary, De Lacy, Comparative Grammar of the Semitic Languages, London 1923. 
 J. Kaltner, S. L. McKenzie (pod red.), Beyond Babel. A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages, SBL, Atlanta 2012. .
Jaroslav Seifert

Jaroslav Seifert (ur. 23 września 1901 w Žižkovie (obecnie dzielnica Pragi), zm. 10 stycznia 1986 w Pradze) – poeta czeski, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1984.

Życiorys 
Pochodził z rodziny robotniczej, pierwszy zbiór wierszy – Město v slzách wydał w 1921. W latach dwudziestych był członkiem Komunistycznej Partii Czechosłowacji, z której został usunięty w marcu 1929 po podpisaniu tzw. Manifestu Siedmiu z protestem przeciwko bolszewickiej tendencji w nowym kierownictwie KPCz. Później należał do Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej i w latach 30. pracował w prasie powiązanej z tym stronnictwem. W 1936 otrzymał po raz pierwszy czechosłowacką nagrodę państwową. 

Podczas okupacji niemieckiej był redaktorem dziennika „Národní práce”, a po 1945 roku czasopisma związków zawodowych „Práce”. W latach 1945–1948 redagował miesięcznik literacki „Kytice”. W 1949 zmuszony do zaprzestania pracy dziennikarskiej, poświęcił się wyłącznie literaturze. Mimo iż krytykowany przez zwolenników socrealizmu, w 1955 został laureatem Nagrody Państwowej im. Klementa Gottwalda. W drugiej połowie lat 50. i do połowy lat 60. nie mógł jednak publikować. Kolejny tom wydał dopiero w 1965, a w 1967 otrzymał tytuł Artysty Narodowego. 

Był zaangażowany w wydarzenia Praskiej wiosny. W latach 1968–1970 pełnił funkcję przewodniczącego Związku Pisarzy Czeskich (aż do jego rozwiązania przez władze). W 1968 po raz kolejny otrzymał czechosłowacką nagrodę państwową. W 1977 należał do sygnatariuszy Karty 77. W 1984 przyznano mu literacką Nagrodę Nobla.

W 1991 roku został pośmiertnie odznaczony Orderem Tomáša Garrigue Masaryka I klasy.

Twórczość 
 Miasto we łzach (1921)
 Sama miłość (1923)
 Na falach radiotelegrafu (1925)
 Słowik śpiewa marnie (1926)
 Gołąb pocztowy (1929)
 Gwiazdy nad Ogrodem Rajskim (1929)
 Jabłko z podołka (1933)
 Ręce Wenus (1936)
 Śpiewane wprost na maszynę rotacyjną (1936)
 Osiem dni (1937)
 Żegnaj, wiosno (1937)
 Zgasić światła (1938)
 Ubrana w światło (1940)
 Wachlarz Bożeny Niemcowej (1940)
 Kamienny most (1941)
 Hełm ziemi (1945)
 Poszedł w świat ubogi malarz (1949)
 Pieśń o Wiktorce (1950)
 Mozart w Pradze (1951)
 Petrin (1951)
 Mama (1954)
 Chłopiec i gwiazdy (1956)
 Koncert na wyspie (1965)
 Kometa Halleya (1967)
 Odlewanie dzwonów (1967)
 Pomnik moru (1971)
 Parasol z Piccadilly (1979)
 Kolumna wotywna (1981)
 Wszystkie uroki świata (1981)
 Być poetą (1983)
Na język polski tłumaczyli go m.in. Leszek Engelking, Józef Waczków, Marian Grześczak, Andrzej Czcibor-Piotrowski i Adam Włodek.

Bibliografia 
 Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Warszawa 2004
 Tamara Książczak-Przybysz, Jaroslav Seifert, [w:] Literatury zachodniosłowiańskie czasu przełomów 1890-1990. 2. Literatura czeska, Katowice 1999.
 Józef Waczków, Wstęp, [w:] Jaroslav Seifert Być poetą, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997.

Przypisy 

Nobliści – literatura
Czescy pisarze
Czescy poeci XX wieku
Pisarze związani z Pragą
Odznaczeni Orderem Masaryka
Urodzeni w 1901
Zmarli w 1986
Sonetyści
Jowian

Jowian (ur. ok. 331, zm. 17 lutego 364) – cesarz rzymski od 27 czerwca 363 do 17 lutego 364 roku, panujący jako .

Życiorys 
Jowian urodził się ok. 331 roku w Sinigidunum (w rzymskiej prowincji Mezja) jako syn Warroniana, dowódcy straży przybocznej (domestici et protectores) Konstantyna II. Jowian również dołączył do gwardii i w 363 roku został jej dowódcą.

Po śmierci Juliana Apostaty, rada wojskowa zebrała się, by wybrać nowego cesarza. Ich pierwszym wyborem był Salutius Secundus, prefekt pretorianów, jednak ten odrzucił propozycję. Kolejnym wyborem rady był Jowian.

Po wyborze na cesarza Jowian dowodził wycofującymi się z Persji wojskami rzymskimi. Nowy cesarz zawarł z Persami pokój na 30 lat, oddając im ziemie za Tygrysem, Nisibis i Singarę. Cofnął też niekorzystne dla chrześcijan decyzje swojego poprzednika i otwarcie popierał tę religię, choć dozwolił również poganom na wyznawanie swojej wiary.

1 stycznia cesarz wraz ze swym maleńkim synem Warronianem objął konsulat. Cesarz w drodze do Europy zatrzymał się w Dadastanie, gdzie nocował w świeżo wybielonym pokoju, w którym dobrze napalono węglem drzewnym. Cesarz zmarł najprawdopodobniej w wyniku zaczadzenia. Jowian został pochowany w Konstantynopolu w Kościele Świętych Apostołów.

Rodzina 
Jowian był żonaty z Charyto, córką Lucyliana, naczelnika jazdy w Ilirii za panowania Konstancjusza II. Przypuszcza się, że małżeństwo zawarto ok. 361 roku. Z tego małżeństwa pochodziło dwóch synów.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Thomas Banchich, "Jovian", De Imperatoribus Romanis.

Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Ludzie urodzeni w Belgradzie
Urodzeni w 331
Zmarli w 364
Języki bałtosłowiańskie

Języki bałtosłowiańskie, języki bałtycko-słowiańskie – hipotetyczna podrodzina językowa w obrębie języków indoeuropejskich, obejmująca języki bałtyckie i języki słowiańskie. Posługuje się nimi ponad 300 mln osób.

Istnienie grupy języków bałtosłowiańskich bywa kwestionowane, jednak większość badaczy ją uznaje.

Klasyfikacja języków bałtosłowiańskich 
 języki indoeuropejskie
 języki bałtosłowiańskie (ok. 322,5 mln)
 języki bałtyckie (ok. 5,5 mln)
 języki zachodniobałtyckie †
 staropruski †
 nowopruski †
 jaćwiński †
 galindyjski †
 języki wschodniobałtyckie
 kuroński †
 seloński †
 zemgalski †
 litewski (ok. 4 mln)
 łotewski (ok. 1,5 mln)
 łatgalski (150–200 tys.)
 języki słowiańskie (ok. 317 mln)
 języki zachodniosłowiańskie (ok. 56 mln)
 języki lechickie
 polski (ok. 42,5 mln)
 język połabski †
 języki pomorskie (ok. 200 tys.)
 kaszubski (ok. 200 tys.)
 języki łużyckie (ok. 70 tys.)
 dolnołużycki (ok. 15 tys.)
 górnołużycki (ok. 55 tys.)
 czeski (ok. 10 mln)
 słowacki (ok. 5 mln)
 języki południowosłowiańskie (ok. 28 mln)
 staro-cerkiewno-słowiański †
 cerkiewnosłowiański †*
 słoweński (ok. 2 mln)
 serbsko-chorwacki (ok. 21 mln)
 macedoński (ok. 1,8 mln)
 bułgarski (ok. 8,5 mln)
 języki wschodniosłowiańskie (ok. 210 mln)
 staroruski †
 ruski †
 białoruski (ok. 10 mln)
 ukraiński (ok. 40 mln)
 rusiński
 rosyjski (ok. 160 mln)

Oznaczenia:
 † – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego
 †* – język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Biennial International Workshop on Balto-Slavic Natural Language Processing

Bałtosłowiańskie
Język norn

Język norn – wymarły język północnogermański (wywodzący się ze staronordyjskiego), którym posługiwali się mieszkańcy dzisiejszej północnej Szkocji (przede wszystkim wysp). Słowo norn wywodzi się ze staronordyjskiego norrœnn (norweski, nordyjski) i norrœna (język norweski, nordyjski).

Historia 
W szczytowym momencie norn posługiwali się mieszkańcy Caithness, Orkadów, Szetlandów, a także być może północnych wybrzeży lądowej Szkocji oraz Hebrydów Zewnętrznych. Po podbiciu przez Szkotów język ten był stopniowo wypierany przez scots. Na Caithness język wyszedł z użycie prawdopodobnie w XV wieku, na Orkadach w XVIII wieku, na Szetlandach około 100 lat później. Ostatnim miejscem, gdzie język był w użyciu, mogła być szetlandzka wyspa Foula. Inni za ostatniego użytkownika języka podają Waltera Sutherlanda ze Skaw na Unst.

Pojedyncze słowa, zaadaptowane do angielskiego lub szkockiego przetrwały śmierć języka. Spośród współcześnie funkcjonujących języków najbardziej zbliżone do języka norn są farerski i islandzki.

Charakterystyka 
Podobnie jak w innych językach germańskich czasownik w języku norn miał dwa czasy (teraźniejszy i przeszły) i trzy tryby (przypuszczający, oznajmujący i rozkazujący). Czasowniki mogły mieć koniugację mocną lub słabą. Norn posiadał dwie liczby (pojedynczą i mnogą) i trzy rodzaje (męski, żeński i nijaki). Rzeczowniki miały cztery przypadki (mianownik, dopełniacz, celownik oraz biernik).

Teksty 
Do dzisiaj zachowało się niewiele fragmentów zapisanych w języku norn: kilka inskrypcji runicznych, dokumentów zapisanych w alfabecie łacińskim i zapisów mówionego języka (np. „ballada o Hildinie”). Jednym z ocalałych tekstów jest chrześcijańska modlitwa Ojcze nasz.

Mt 6:9-13, orkadzki norn (tłum. Wallace; 1700)
Favor i ir i chimrie, Helleur ir i nam thite,
gilla cosdum thite cumma, veya thine mota vara gort
o yurn sinna gort i chimrie,
ga vus da on da dalight brow vora
Firgive vus sinna vora sin vee Firgive sindara mutha vus,
lyv vus ye i tumtation, min delivera vus fro olt ilt, Amen.

Mt 6:9-13, szetlandzki norn (1774)
Fy vor or er i Chimeri. Halaght vara nam dit.
La Konungdum din cumma. La vill din vera guerde
i vrildin sindaeri chimeri.
Gav vus dagh u dagloght brau. Forgive sindorwara
sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.
Lia wus ikè o vera tempa, but delivra wus fro adlu idlu.
For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen

Mt 6:9-13, język farerski (język Wysp Owczych, najbliższy pokrewny)
Faðir vár, Tú, sum ert í Himli. Heilagt verði navn Títt.
Komi ríki Títt. Verði vilji Tín,
sum í Himli, so á jørð.
Gev okkum í dag okkara dagliga breyð. Og fyrigev okkum syndir okkara,
so sum vit eisini fyrigeva teimum, ið móti okkum synda.
Leið okkum ikki í freistingar, men frels okkum frá tí illa.

Mt 6:9-13, staronordycki
Faþer vár es ert í himenríki, verði nafn þitt hæilagt
Til kome ríke þitt, værði vili þin
sva a iarðu sem í himnum.
Gef oss í dag brauð vort dagligt
Ok fyr gefþu oss synþer órar,
sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert
Leiðd oss eigi í freistni, heldr leys þv oss frá öllu illu.

Źródło: Þorvaldur Bjarnarson, 1878.

Przypisy 

Języki skandynawskie
Języki w średniowieczu
norn
Szetlandy
Orkady
Języki khoisan

Języki khoisan (języki buszmeńsko-hotentockie, języki hotentocko-buszmeńskie) – grupa językowa obejmująca ponad 100 języków występujących w Afryce, głównie w krajach Afryki Południowej (RPA, Namibia, Angola, Botswana i Tanzania). Języki tej rodziny reprezentują typ języków mlaskowych, których cechą charakterystyczną jest występowanie tzw. mlasków, mających status fonemów.

Większość języków tej grupy jest wymarłych lub zanikających. Współcześnie posługuje się nimi zaledwie ok. 350 tys. mówiących. Najważniejszym z języków khoisan jest język nama.

Jednym ze światowej sławy i renomy specjalistów zajmujących się językami mlaskowymi był polski etnograf i językoznawca Roman Stopa (1895–1995). Przed II wojną światową badał on ludy Bantu oraz Buszmenów i Hotentotów.

Klasyfikacja języków khoisan 
Powszechnie przyjmowana klasyfikacja języków khoisan jest klasyfikacją sztuczną. Za właściwe języki khoisan uważa się rodzinę języków khoe. Oprócz tego do grupy tej zalicza się spokrewnione z językami khoe rodziny języków tuu oraz Juu-ǂHoan, a także język sandawe.

Do języków khoisan zaliczany jest również używany przez Pigmejów w Tanzanii język hadza, pomimo iż jest on oddalony od pozostałych języków khoisan i niespokrewniony z nimi.

 język hadza (ok. 975)
 język sandawe (ok. 40 tys.) 
 języki khoe
 kwadi †
 języki khoekhoe
 nama (ok. 250 tys.)
 eini †
 południowe
 korana (6)
 xiri (90)
 języki tshu-kwe
 wschodnie
 shua (6 tys.)
 tsoa (9,3 tys.)
 zachodnie
 kxoe (11 tys.)
 naro (14 tys.)
 gǁana-gǀwi (4,5 tys.)
 języki tuu
 języki taa
 !Xóõ (4,2 tys.)
 dolny nossob †
 języki ǃKwi
 Nǁng (8)
 ǀXam †
 ǂUngkue †
 ǁXegwi †
 języki juu-ǂhoan
 ǂHõã (200)
 języki juu (ok. 45 tys.)
 !kung
 juǀʼhoan

Bibliografia 
 
 
 

 
Khoisan
Juliusz Nepos

Juliusz Nepos, Iulius Nepos (ur. ok. 430, zm. 9 maja 480) – cesarz zachodniorzymski od 19/24 czerwca 474 do 28 sierpnia 475.

Nepocjan ojciec Juliusza Neposa wsławił się za cesarza Majoriana w walkach ze Swebami w Hiszpanii. Jeszcze głośniejsze imię zdobył wuj, Marcellinus, przyjaciel Aecjusza, dowódca wojsk i niemal udzielny władca w Dalmacji, zasłużony w walce z Wandalami na Sycylii za Majoriana i potem Antemiusza, zdradziecko zamordowany na tej wyspie w 468 roku.

Juliusz Nepos był dowódcą wojsk na Zachodzie w latach 458–461 i w Dalmacji (magister militum Dalmatiae, ok. 468–474). Poślubił w 472 krewną (prawdopodobnie siostrzenicę) Weryny, żony cesarza wschodniorzymskiego Leona I. Był cesarzem zachodniorzymskim od 19/24 czerwca 474 do 28 sierpnia 475 po obaleniu Gliceriusza, a wysłany do Italii przez cesarza Leona.

Mianował w 474 głównodowodzącym wojskami (magister militum praesentalis) Ekdycjusza, który bronił w tym czasie Augustonemenum (obecnie Clermont-Ferrand) i nadał mu tytuł patrycjusza. Zawarł z Wizygotami pokój i oddał im rejon Owernii w zamian za Prowansję i na miejsce Ekdycjusza w 475 mianował Orestesa. Ten po kilku miesiącach zbuntował się i zaatakował Rawennę, a na tronie cesarskim osadził swego syna Romulusa. Nepos uciekł do Dalmacji, gdzie utrzymał władzę aż do śmierci. W 477 próbował odzyskać tron przy pomocy Zenona, którego namawiała do pomocy Weryna. Jednakże cesarz musiał niechętnie uznać władzę Odoakra w Italii. Nepos został zabity 9 maja 480 prawdopodobnie z rozkazu swego poprzednika, Gliceriusza, który wtedy był biskupem Salony, przez dwóch swoich żołnierzy.

W 474 władzę nad miastem Vaison przejęli spod władzy Burgundów miejscowi arystokraci i podporządkowali się Juliuszowi Neposowi. Władza Juliusza Neposa właściwie ograniczała się do Italii, odzyskanej w 475 Prowincji (Prowansji). W tym samym roku zwolnił Wizygotów i Burgundów z obowiązków sojuszników rzymskich (foederati), co formalnie dawało im swobodę działania w Galii i Hiszpanii. Odizolowane części Galii uznawały jeszcze jego zwierzchnictwo, ale były zdane już wyłącznie na swoje siły i możliwości oraz układy z barbarzyńskimi królestwami Franków, Burgundów i Wizygotów. 

Późniejszy pan Italii Odoaker przez jakiś czas bił monety z wizerunkiem Neposa.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Cesarze rzymscy
Wodzowie rzymscy
Urodzeni w V wieku
Zmarli w 480
Julia Titi

Julia Titi, z łac. Iulia Titi filia – czyli Julia, córka Tytusa (ur. 13 września 64, zm. ok. 90).

Flavia Iulia Titi była córką Tytusa Flawiusza. Przez pewien czas była kochanką swojego stryja Domicjana. Zmarła tuż przed swoimi 26. urodzinami, około roku 90 lub 91, wskutek komplikacji po zabiegu przerwania ciąży.

Członkowie rodzin władców starożytnego Rzymu
Dynastia flawijska
Kochanki władców starożytnego Rzymu
Urodzeni w I wieku
Zmarli w I wieku
James P. Hogan

James Patrick Hogan (ur. 27 czerwca 1941 w Londynie, zm. 12 lipca 2010 w Irlandii) – angielski pisarz science fiction.

Hogan ukończył studia inżynierskie ze specjalnością elektronika. Kilka lat pracował w przemyśle komputerowym. Jako autor SF zadebiutował w 1977 roku powieścią Inherit the Stars. W tym samym roku przeniósł się do USA. Pracował w firmie DEC. W roku 1978 wydał dwie kolejne powieści: The Genesis Machine oraz The Gentle Giants of Ganymede. Zachęcony sukcesem porzucił pracę zawodową i oddał się całkowicie pisarstwu. Kolejne powieści to: The Two Faces of Tomorrow (1979), Thrice Upon a Time (1980), Voyage from Yesteryear (1982). Ta ostatnia ukazała się w polskim tłumaczeniu jako Najazd z przeszłości. Drukował ją w odcinkach miesięcznik "Fantastyka".

Bibliografia

Cykl Giganci 

 Gwiezdne dziedzictwo (Inherit the Stars, 1977)
 Powrót Gigantów (The Gentle Giants of Ganymede, 1978)
 Gwiazda Gigantów (Giants' Star, 1981)
 Entoverse (1991)
 Mission to Minerva (2005)

Cykl Code of the Lifemaker 
 Code of the Lifemaker (1983)
 The Immortality Option (1995)

Cykl Cradle of Saturn 
 Cradle of Saturn (1999)
 The Anguished Dawn (2003)

Inne powieści 
 The Genesis Machine (1978)
 The Two Faces of Tomorrow (1979)
 Thrice Upon a Time (1980)
 Najazd z przeszłości (Voyage from Yesteryear, 1982, Nagroda Prometeusza 1983)
 Operacja "Proteusz" (The Proteus Operation, 1985)
 Endgame Enigma (1987)
 The Mirror Maze (1989)
 The Infinity Gambit (1991)
 The Multiplex Man (1992, Nagroda Prometeusza 1993)
 Out of Time (1993)
 Przerwa w czasie rzeczywistym (Realtime Interrupt, 1995)
 Paths to Otherwhere (1996)
 Bug Park (1997)
 Star Child (1998)
 Outward Bound (1999)
 The Legend that was Earth (2000)
 Martian Knightlife (2001)
 Echoes of an Alien Sky (2007)
 Moon Flower (2008)
 Migration (2010)

Zbiory opowiadań 
 Minds, Machines & Evolution (1988)
 Rockets, Redheads & Revolution (1999)
 Catastrophes, Chaos & Convolutions (2005)

Książki popularnonaukowe 
 Mind Matters - Exploring the World of Artificial Intelligence (1997)
 Kicking the Sacred Cow (2004)

Przypisy 

Angielscy prozaicy XX wieku
Angielscy prozaicy XXI wieku
Brytyjscy autorzy fantastyki naukowej
Ludzie urodzeni w Londynie
Prozaicy anglojęzyczni
Urodzeni w 1941
Zmarli w 2010
Julia Druzylla

Julia Druzylla (łac. Iulia Drusilla, ur. 16 września 16 n.e.; zm. 10 czerwca 38 n.e.) – średnia córka Germanika i Agrypiny Starszej. Siostra cesarza Kaliguli. Była faworyzowana przez Kaligulę, a rozpowszechnione plotki twierdziły, że była również jego kochanką. Nie wiemy, czy bliskie stosunki między rodzeństwem miały rzeczywiście seksualny charakter, czy były to tylko próby dyskredytowania prywatnego życia cesarza. Po nagłej śmierci 10 czerwca 38 r. Julia została pochowana z honorami Augusty, ogłoszona przez senat na żądanie Kaliguli boginią i czczona pod imieniem Pantei. Była pierwszą kobietą w historii Rzymu, która została deifikowana. Swojej urodzonej później córce - Julii, Kaligula dał imię Druzylla - po ulubionej siostrze.

Julia była dwukrotnie zamężna: 
 z Lucjuszem Kasjuszem Longinusem od 33 r. do rozwodu w 37 r. (prawdopodobnie na polecenie Kaliguli),
 z Markiem Emiliuszem Lepidem.  

Wywód przodków:

Zobacz też 
 Drzewo genealogiczne Klaudiuszów Neronów
 Drzewo genealogiczne Emiliuszów Lepidów

Kaligula
Druzylla, Julia
Dynastia julijsko-klaudyjska
Urodzeni w I wieku
Zmarli w 38
Julia Liwilla

Julia Liwilla (łac. Iulia Livilla, ur. 18, Lesbos; zm. 42, Pandateria) – najmłodsza córka Germanika i Agrypiny Starszej. Siostra Agrypiny Młodszej, Julii Druzylli i Kaliguli.

Urodziła się na wyspie Lesbos w trakcie podróży Germanika do prowincji wschodnich. Na życzenie Tyberiusza poślubiła w 33 n.e. Marka Winicjusza, konsula w 30 roku. 

W 37 n.e. jej brat Kaligula został cesarzem. Według Swetoniusza utrzymywał z Liwillą, tak jak i z pozostałymi dwiema siostrami, stosunki kazirodcze. W 39 n.e. została oskarżona przez Kaligulę o udział w spisku przeciwko niemu - później w 41 n.e. w zabójstwie cesarza uczestniczył jej mąż. Na czele spisku stanął dowodzący legionami w Germanii Górnej - Getulik, a po zabiciu Kaliguli senat miał ogłosić cesarzem Marka Emiliusza Lepidusa, męża jej siostry, Julii Druzylli. Kaligula odkrył spisek i udał się osobiście do Galii. Po przybyciu do Moguncji, kwatery głównej Getulika, natychmiast stracono tego ostatniego oraz Marka Emiliusza Lepidusa. Siostry cesarza: Agrypina i Liwilla, także oskarżone o udział w spisku, zostały skazane na wygnanie. 

W 41 n.e. jej stryj - nowy cesarz Klaudiusz odwołał ją z wygnania i zwrócił jej majątek.
W 41 n.e. wskutek intryg cesarzowej Messaliny, urażonej tym, że Liwilla nie oddaje jej właściwych honorów ani nie przypochlebia się, a zarazem zazdrosnej o wpływy nieprzeciętnie pięknej kobiety na Klaudiusza, Liwilla została oskarżona przez cesarza o różne przewinienia, między innymi o romans z filozofem Seneką. Została skazana na wygnanie nie otrzymawszy żadnej możliwości obrony. Została zamordowana w 42 n.e., na wyspie Pandateria (miejscu swojego zesłania), na rozkaz Klaudiusza.

Wywód przodków

Zobacz też 
 Drzewo genealogiczne Klaudiuszów Neronów

Przypisy 

Kaligula
Liwilla
Dynastia julijsko-klaudyjska
Urodzeni w I wieku
Zmarli w 42
Języki ugrofińskie

Języki ugrofińskie – grupa języków w obrębie języków uralskich lub uralsko-jukagirskich (liga uralo-ałtajska).

Posługuje się nimi około 24 mln mówiących, zamieszkujących Europę Północną, Syberię oraz Węgry. Grupa ta dzieli się na dwa zespoły: fiński (zwany też zachodniougrofińskim lub fińsko-permskim) i ugryjski. Najważniejsze z nich to węgierski, fiński, estoński oraz mordwiński, ale wieloma językami z tej grupy posługują się niewielkie społeczności zamieszkujące daleką północ Rosji i wraz z postępującą asymilacją tych ludów wiele z tych języków zagrożonych jest wymarciem.

Cechą charakterystyczną języków z tej grupy jest występowanie dużej liczby przypadków.

Pokrewieństwo między różnymi członkami tej rodziny polega przede wszystkim na zbliżonej strukturze języka, podczas gdy w słownictwie jest niewiele podobieństw. Prajęzyki, z których powstały następnie fiński i węgierski, rozdzieliły się wiele tysięcy lat temu, toteż ich podobieństwo jest nie większe niż między członkami różnych podrodzin języków indoeuropejskich, na przykład między polskim a niemieckim.

Klasyfikacja języków ugrofińskich 
 języki uralskie (ok. 24 mln)
języki ugrofińskie (ok. 24 mln)
języki fińskie (ponad 9,6 mln)
języki bałtycko-fińskie (ok. 7,3 mln)
 fiński (ok. 6 mln)
 estoński (ok. 1,1 mln)
 karelski (ok. 200 tys.)
 język võro (ok. 70 tys.)
 wepski (ok. 5 tys.)
 iżorski (ok. 200)
 wotycki (ok. 100)
 liwski (ok. 100)
 języki wołżańskie (ok. 1,5 mln)
 maryjski (czeremiski, ok. 550 tys.)
 erzja (ok. 500 tys.)
 moksza (ok. 400 tys.)
 języki permskie (ok. 1,2 mln)
 komi (zyriański, ok. 345 tys.)
 komi-permiacki (ok. 150 tys.)
 udmurcki (wotiacki, ok. 700 tys.)
języki saamskie (ok. 35 tys.)
 języki ugryjskie (ponad 14 mln)
 chantyjski (ostiacki, ok. 20 tys.)
 mansyjski (wogulski, ok. 8 tys.)
 węgierski (ok. 14 mln)

Zobacz też 
 ludy ugrofińskie

Przypisy
Język komi

Język komi (zyriański) – język z grupy permskiej języków ugrofińskich (rodzina uralo-ałtajska). Posługuje się nim ok. 345 tys. Komiaków (dawniej Zyrian), ludu zamieszkującego głównie Republikę Komi w północno-zachodniej części Rosji.

Do zapisu języka używany był w przeszłości oparty na cyrylicy i piśmie greckim alfabet staropermski, który jednak w XVI wieku wyszedł z użycia na rzecz dostosowanej doń cyrylicy. Literatura w języku komi istnieje od XIV w.

Alfabet

Fonologia

Samogłoski 
Język komi ma siedem samogłosek.

Samogłoski [u] i [o] są zaokrąglone, pozostałe są płaskie.

Spółgłoski 
Język komi ma 26 spółgłosek.

Spółgłoski [f], [ʦ] i [x] występują tylko w niedawnych zapożyczeniach z języka rosyjskiego.

Zobacz też 
 język komi-permiacki
 Yrjö Wichmann

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 Metzler Lexikon Sprache. Zweite, überarbeitete und erweiterte Auflage, hrsg. von Helmut Glück.Stuutgart – Weimar: Verlag J. B. Metyler, 2000, iSBN 3-476-01519-X.

 
Języki ugrofińskie
Języki Rosji
Języki lapońskie

Języki lapońskie, języki saamskie, języki saami – grupa języków ugrofińskich (rodzina uralska), różniących się jednak dość znacznie od pozostałych języków ugrofińskich i nie zaliczanych do żadnego z trzech głównych zespołów językowych, to znaczy bałtycko-fińskiego, permskiego ani wołżańskiego. Posługuje się nimi około 35 tysięcy Lapończyków, zamieszkujących Laponię na dalekiej północy Skandynawii. Pozostałe około 100 tys. Lapończyków mówi językami urzędowymi krajów, w których mieszkają. Poza językiem północnolapońskim wszystkie są zagrożone wymarciem.

W Norwegii, Szwecji i Finlandii języki lapońskie mają status regionalnych języków urzędowych.

Piśmiennictwo w tych językach istnieje od XVII wieku. Języki lapońskie zachodnie w Norwegii, Szwecji i części Finlandii zapisywane są alfabetem łacińskim, a lapońskie wschodnie w Rosji i częściowo w Finlandii grażdanką.

Klasyfikacja języków lapońskich 
Podane liczby oznaczają liczbę aktywnych użytkowników języka.

 lapońskie zachodnie (używane na terenach Norwegii i Szwecji)
 grupa południowa
 język południowolapoński – około 600 osób (1995)
 język ume – niemal wymarły, około 10 osób (2010)
 grupa północna
 język pite – niemal wymarły, około 20 osób (2010)
 język lule – 2000 osób (1995)
 język północnolapoński – 20 700 osób (1995)
 lapońskie wschodnie (używane na terenach Finlandii i Rosji)
 język skolt – 420 osób (2001)
 język inari – 300 osób (2001)
 język kildin – 500 osób (2007)
 język ter – niemal wymarły, 2 osoby (2010)
 język akkala – wymarły w 2003 roku
 język kemi – wymarły

Klasyfikacja podana za Saami Linguistics, która jednak nie obejmuje wymarłego języka kemi.

Piśmiennictwo 
Pierwsze utwory napisane w językach lapońskich (pochodzące z XVIII wieku) były drukami religijnymi: przekład Biblii, katechizm, modlitewniki, zbiory pieśni, kalendarze i abecadła. Liczba wydawnictw tego typu była bardzo duża. Obecnie książki i gazety lapońskie ukazują się w dwóch językach literackich: w języku północnolapońskim w Norwegii i Szwecji oraz w języku inari w Finlandii. Oprócz podręczników i gazet istnieje samodzielna literatura lapońska.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Północnolapońska wersja Wikipedii
 Południowolapoński zaczątek Wikipedii w Inkubatorze w języku angielskim

 
Lapońskie języki
Język nieniecki

Język nieniecki (język juracki) – język należący do języków samojedzkich (rodzina uralska), który jest ojczystym językiem Nieńców, zamieszkujących na północno-wschodnim krańcu Europy i przyległym doń północno-zachodnim krańcu Azji. Obszar ten wchodzi w skład głównie Nienieckiego Okręgu Autonomicznego i Jamalsko-Nienieckiego Okręgu Autonomicznego (Federacja Rosyjska).

Jest to najbardziej rozprzestrzeniony język samojedzki. Niemniej jego użycie zanika.

Przypisy 

Nieniecki, język
Nieniecki
Nieniecki
Jednostka masy atomowej

Jednostka masy atomowej, dalton, zwyczajowo atomowa jednostka masy, potocznie unit; symbol u (od ang. unit, jednostka) lub Da –  stała fizyczna będąca jednostką masy, ze względów praktycznych zdefiniowana jako 1/12 masy atomu węgla 12C, a w przybliżeniu równa masie atomu wodoru (jego najlżejszego izotopu). 

Jej wartość wynosi:
 
 
gdzie: NA – liczba Avogadra

Historia 
W 1808 roku angielski fizyk, chemik i meteorolog John Dalton (od jego nazwiska pochodzi opcjonalna nazwa omawianej stałej fizycznej) opracował atomistyczną teorię budowy materii, która zakładała trwałość i niezmienność atomów, i wówczas zaproponował przyjęcie masy atomu wodoru jako jednostki masy atomowej. Francis William Aston, wynalazca spektrometru mas, później użył 1/16 masy atomu tlenu 16O jako jego jednostki.

Przed 1961 rokiem „fizyczna atomowa jednostka masy” została zdefiniowana jako 1/16 masy atomu tlenu 16O, natomiast „chemiczna atomowa jednostka masy” jako 1/16 średniej masy atomu tlenu (biorąc pod uwagę naturalną masę innych izotopów tlenu). Zarówno fizycy, jak i chemicy korzystali z symbolu amu (ang. atomic mass unit) do oznaczania tych jednostek (pojawia się on w literaturze naukowej także obecnie).

Obie dawniej stosowane jednostki są nieznacznie mniejsze od współczesnej:
 1 u = 1,0003179 amu (w skali fizycznej) = 1,000043 amu (w skali chemicznej)

Współcześnie używana ujednolicona jednostka masy atomowej, oznaczana symbolem „u”, została przyjęta przez Międzynarodową Unię Fizyki Czystej i Stosowanej w 1960 i przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej w 1961 roku. Od tamtego czasu ujednolicona jednostka masy atomowej jest z definicji równa jednej dwunastej masy atomu węgla 12C. Standard ten jest obecnie powszechnie używany w fizyce i chemii.

Jednostka masy cząsteczkowej 
Jednostka masy cząsteczkowej jest tożsama z jednostką masy atomowej.

Przypisy 

Fizyka jądrowa
Jednostki miar masy
Jednostki wielkości pochodzące od nazwisk
Jednostka pochodna układu SI

Jednostka pochodna układu SI – jednostka układu SI, wielkości fizycznej pochodnej, utworzona w oparciu o równanie definicyjne tej wielkości i wynikające z niego równanie wymiarowe tej jednostki wyrażające ją jako iloczyn potęg jednostek podstawowych układu. Część jednostek pochodnych ma nazwy i symbole specjalnie dla nich utworzone (np. paskal – Pa), natomiast nazwy i symbole pozostałych tworzy się na podstawie nazw i symboli jednostek podstawowych. Niektóre jednostki pochodne są bezwymiarowe.

Jednostki pochodne posiadające własne nazwy i symbole

Przykłady jednostek pochodnych nie posiadających własnych nazw i symboli

Jednostki uzupełniające 
Początkowo radian i steradian były zaliczane do grupy jednostek uzupełniających układu SI. Jednak w 1995 r. zrezygnowano z tego podziału i od tego czasu istnieją tylko dwie grupy jednostek: podstawowe oraz pochodne.

Przypisy 

 
Listy jednostek miar i wag

sv:SI-enhet#Härledda enheter
Jerzy Janiszewski

Jerzy Janiszewski (1944–2019) – polski dziennikarz muzyczny, prezenter radiowy
 Jerzy Janiszewski (ur. 1953) – polski grafik, autor logo „Solidarności”
Jutrzenka



Astronomia 
 Jutrzenka, dawniej Jutrznia (Wenus) – planeta Wenus widoczna nad horyzontem przed wschodem Słońca

Meteorologia 
 jutrzenka, dawniej jutrznia – zorza poranna, określenie jaśniejącego nieba tuż przed wschodem Słońca

Miejscowości i ich części w Polsce 

 Według TERYT jest ich 3, w tym 2 podstawowe
 Jutrzenka – część wsi Żałe w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. rypińskim, w gminie Brzuze
 Jutrzenka – osada w woj. lubuskim, w pow. wschowskim, w gminie Sława
 Jutrzenka – wieś w woj. pomorskim, w pow. bytowskim, w gminie Borzytuchom

Literatura i prasa 
 Jutrzenka – dziennik wydawany w Krakowie w 1848 roku
 Jutrzenka – tygodnik wydawany w Warszawie w latach 1861–1863
 Jutrzenka – utwór Friedricha Nietzschego

Mitologia 
 Jutrzenka (Eos) – w mitologii greckiej bogini zorzy porannej, brzasku i świtu
 Jutrzenka (Fosforos) – w mitologii greckiej bóg Gwiazdy Porannej (planety Wenus)
 Jutrzenka (Aurora) – w mitologii rzymskiej bogini zorzy porannej, brzasku i świtu

Inne 
 Jutrzenka – kaszubski herb szlachecki
 Jutrzenka – odmiana winorośli
 Jutrzenka – przedsiębiorstwo przemysłu spożywczego w Bydgoszczy (siedziba w Opatówku)
 Jutrzenka – zespół artystyczny w Kłodzku
 Jutrzenka – Zakłady Cukiernicze z Dobrego Miasta

Zobacz też 

 Jutrzenka Holding (Colian S.A.) – grupa kapitałowa przedsiębiorstw przemysłu spożywczego
 Jutrzenka Kraków – były żydowski klub sportowy w Krakowie
 Jutrzenka pod Spiżowym Łańcuchem (Aurora zur ehernen Kette) – loża wolnomularska
 Jutrzenka Wschodząca – loża wolnomularska
 Jutrzenka II – kaszubski herb szlachecki
 Antoni Jutrzenka-Trzebiatowski – polski biolog, botanik i fitosocjolog, profesor Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego
 Krzysztof Jutrzenka – polski piłkarz
 Radio Jutrzenka (Polskie Radio Armii Krajowej „Jutrzenka” im. gen. Grota Stefana Roweckiego)
 Zmierzch i Jutrzenka – nagrobek księcia Lorenza Mediciego, autorstwa Michała Anioła
 Aurora, czyli Jutrzenka o poranku – dzieło Jakuba Böhmego
Jubileusz

Jubileusz – ważna, okrągła rocznica jakiegoś wydarzenia i uroczystość organizowana dla jej uczczenia.

Największymi jubileuszami są rocznice mające cyfrę 1 z następującymi po niej zerami, czyli wartości 10, 100, 1000, mniejszymi ich połowy, a potem pierwsze ćwiartki; jeszcze mniejszymi jubileuszami są inne liczby kończące się zerami lub piątką, i tak np. huczniejszymi jubileuszami są wartości 25 czy 250 niż 20 czy 200.

Osobą obchodzącą jubileusz jest jubilat. Może on obchodzić np. rocznicę urodzin, działalności zawodowej, małżeństwa, posługi kapłańskiej itp. Jubileusz mogą jednak obchodzić także inne podmioty (np. szkoła, miasto itp.), jednak w tych wypadkach określenia jubilat używa się znacznie rzadziej, rezerwując je zazwyczaj tylko dla osób.

Ponieważ jubileusz jest z definicji rocznicą wydarzającą się rzadziej niż co roku, jest więc okazją także do innych niecodziennych wydarzeń, jak np. finalizowania długoplanowych zamierzeń, składania lub odnawiania deklaracji, czy nawet zaciągania nowych zobowiązań mających podtrzymać tradycję minionego okresu. Bywa nawet, że przygotowania do jubileuszu trwają kilka lat. Przykładem wydarzeń towarzyszących jubileuszowi może być: odnowienie święceń kapłańskich przez osobę duchowną w 50-lecie jej posługi duszpasterskiej czy też ukończenie znaczących inwestycji w mieście z okazji 750-lecia uzyskania przez to miasto praw miejskich.

Jubileusze małżeńskie 
Rocznice zawarcia ślubu zwykło się nazywać specyficznymi nazwami. Przykładowo, piąta rocznica jest drewniana, dziesiąta — cynowa, dwudziesta piąta — srebrna, a pięćdziesiąta — złota.

Przypisy 

Święta
Język hawajski

Język hawajski (haw. ) – język Hawajczyków, rdzennych mieszkańców Hawajów.

Należy do grupy polinezyjskiej rodziny języków austronezyjskich. Jest blisko spokrewniony z językami: rarotonga, tuamotu, maoryskim i tahitańskim, bardziej odległe pokrewieństwo łączy go z samoańskim, fidżyjskim i innymi językami używanymi w Polinezji. Wykazuje słabsze pokrewieństwo z językami malajsko-polinezyjskimi Azji Południowo-Wschodniej oraz z obszaru Oceanu Indyjskiego.

Język hawajski jest językiem wymierającym. Od 1900 roku liczba użytkowników hawajskiego, dla których jest on językiem rodzimym spadła z 37 000 do 1000, z czego połowa użytkowników jest już w wieku co najmniej 70 lat.

Na większości hawajskich wysp został zastąpiony językiem angielskim i nie jest szeroko wykorzystywany jako język codziennego użytku. Wyjątkiem jest, ze względu na jej izolację (zamierzoną) od wpływów cywilizacyjnych, wyspa Niʻihau.

Język hawajski charakteryzuje się bardzo małą liczbą fonemów – podobnie jak jego polinezyjscy krewni. Posiada tylko 8 spółgłosek i 5 samogłosek. Szczególnie interesujący jest brak fonemu /t/ – zaledwie kilka języków wykazuje taki brak. Zbiór fonemów hawajskiego tworzą spółgłoski: /p/, /k/, /ʔ/ (zwarcie krtaniowe, po hawajsku ʻokina, zapisywany jako pojedynczy otwierający apostrof ‘), /m/, /n/, /w/, /v/, /l/, /b/ oraz samogłoski: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/. Fonemy /v/ i /w/ zapisywane są za pomocą tej samej litery 'w' (alfabet hawajski). Wymawiana jest ona jako /w/ jedynie na początku słowa.

Po każdej spółgłosce zawsze występuje samogłoska, tworząc razem dwuliterową sylabę. Samogłoski w akcentowanych sylabach wymawiane są dłużej, a w piśmie oznaczane makronem. Samogłoski mogą występować parami lub nawet w trójkach (np. lūʻau – tradycyjna uroczystość hawajska).

Kategorie gramatyczne są wyrażane przede wszystkim przedrostkami i słowami posiłkowymi. Czasownik odróżnia tylko czas przeszły i nieprzeszły. Hawajski jest też jednym z języków, które w 1 osobie l. mn. i liczby podwójnej rozróżniają zaimki osobowe według tego, czy „my” obejmuje rozmówcę, czy też nie, tj. kākou – 'my wraz z tobą', mākou – 'my, ale bez ciebie'.

Z Hawajami i językiem hawajskim kojarzy się, nie bez podstaw, słowo aloha, najpopularniejsze powitanie wśród mieszkańców wysp (używane jest także jako pożegnanie). Dalsze jego znaczenia to romantyczna miłość, afekt lub po prostu najlepsze życzenia.

Drugim co do użyteczności w codziennych kontaktach słowem jest mahalo, czyli „dziękuję”.

Słowo Hawaje w języku hawajskim (w zapisie Hawaiʻi) wymawiane jest /havaiʔi/, jednakże Amerykanie, przenosząc zwyczaj z angielskiego, wymawiają /hawaiʔi/ (w języku angielskim Hawaii czyta się /ha:'waii/).

Uwaga: wiki w języku hawajskim znaczy „szybko, w pośpiechu”, a więc wiki wiki będzie oznaczać „bardzo szybko”, tak jak np. w nazwie firmy 'Wiki Wiki Messenger Service' (bardzo szybkie usługi kurierskie)

Zobacz też 
 alfabet hawajski
 pidżyn hawajski

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Dane Ethnologue na temat języka hawajskiego
 Podstawowe słówka i zwroty
 Słownik online

 
Język hawajski
Języki polinezyjskie
Języki zagrożone wymarciem