Senat rzymski

Senat rzymski ( od senex – starzec – dosłownie rada starszych) – jedna z najważniejszych i najtrwalszych instytucji politycznych starożytnego Rzymu. Zgodnie z tradycją ustanowiona przez Romulusa w 753 p.n.e. Jego największe znaczenie przypadło na czasy republiki, a zaniknęło na początku VII wieku n.e.

Z wyjątkiem okresu pryncypatu, organ doradczy, którego członkowie werbowani byli spośród doświadczonych urzędników rzymskiej magistratury. Ze względu na sposób doboru oraz specyficzną organizację wewnętrzną instytucja o charakterze ściśle konserwatywnym.

Pomimo tego, że senat nie stanowił prawa (ustawodawstwo należało do zakresu kompetencji zgromadzeń ludowych), jego rola w procesie legislacyjnym była pośrednia i polegała na opiniowaniu projektów ustaw przedstawianych zgromadzeniom (). W okresie republikańskim instytucja o ogromnym autorytecie i prestiżu, znalezienie się w gronie senatorów świadczyło o przynależności do ścisłej, rzymskiej elity.

Okres królewski 
Zgodnie z tradycją, senat został ustanowiony przez założyciela i pierwszego władcę Rzymu Romulusa, który wyznaczył do jego składu stu najznamienitszych patres, to znaczy ojców, a ściślej głów rodów (Dionizjusz z Halikarnasu Starożytności rzymskie II.12). Po połączeniu Latynów z Sabinami, a później plemionami Ramnes i Luceres dołączono kolejnych reprezentantów, co ostatecznie dało liczbę 300 senatorów (Dionizjusz Starożytności rzymskie II.47 i Liwiusz Ab urbe condita I.35).

W okresie królewskim senat pełnił najprawdopodobniej funkcję doradczą, a znaczenia nabierał w czasie bezkrólewia. Wtedy to spośród jego członków wyznaczano interrexów, to znaczy urzędników wypełniających obowiązki króla i zmieniających się co pięć dni. Trwało to do momentu wyboru nowego władcy, na podstawie pomyślnych wróżb, zatwierdzanego przez izbę (; Dionizjusz Starożytności rzymskie II.57).

Okres republikański 

W obliczu corocznej zmiany urzędników rzymskiej magistratury senat, którego członkowie wybierani byli dożywotnio, stanowił ostoję politycznej ciągłości. Powodowało to systematyczny wzrost jego znaczenia w systemie sprawowania władzy.

Członków izby rekrutowano spośród byłych wyższych urzędników: konsulów, pretorów, edylów i kwestorów. Listę () układali początkowo pełniący urząd konsulowie (), a od czasu uchwalenia Lex Ovinia (pomiędzy 318–312 p.n.e.) cenzor. Polegało to na ustaleniu aktualnego składu izby, poprzez wykreślenie senatorów skazanych wyrokiem sądu lub niemoralnie prowadzących się i dopisanie do pełnego składu byłych urzędników kurulnych, albo inne osoby spełniające wymagania cenzusowe (na przykład byłych żołnierzy, którzy wsławili się na polu bitwy). W I wieku liczbę senatorów powiększono dwukrotnie. Początkowo za dyktatury Sulli do 600 (Appian Wojny domowe I.100), a za czasów osobistych rządów Juliusza Cezara do 900 (Kasjusz Dion Historia rzymska XLIII.47).

W tym czasie senat zyskał szereg uprawnień z zakresu polityki międzynarodowej i spraw wojskowych, a do jego kompetencji należało:
 przyjmowanie obcych poselstw,
 desygnowanie własnych poselstw zagranicznych (),
 powoływanie dyktatora oraz ustanawianie i pozbawianie przywództwa armii.

Wypowiadanie wojny pozostało prerogatywą zgromadzeń ludowych, ale opinia senatu była wiążąca. Podobnie było w przypadku umów międzynarodowych.

Senat zarządzał również skarbem (), wyznaczał zarządców prowincji (), decydował o podatkach i sprzedaży ziemi państwowej (), a w sprawach religijnych mógł przegłosować wprowadzenie nowego kultu.

Senatus consultum 
W okresie republikańskim ustawodawstwo leżało w gestii zgromadzeń. W tej kwestii senat pozostawał organem doradczym i jego wpływ na proces legislacyjny był jedynie pośredni. W toku tak zwanego  izba opiniowała projekt ustawy, co było przedstawiane do wiadomości głosujących. Senatorowie mieli również prawo pobudzania inicjatywy ustawodawczej (która należała do urzędników ) poprzez uchwały (), które nie były jednak wiążące. Urzędnik mógł również sam poprosić o radę i w takim przypadku senat po odbytej dyskusji przegłosowywał jej treść (senatus consultum oznacza dosłownie radę, opinię senatu).

Przebieg posiedzeń i wewnętrzna organizacja 

Senat zbierał się na wniosek wyższych urzędników: dyktatorów, konsulów, pretorów i od końca III wieku p.n.e. także trybunów ludowych. Zwołujący obrady referował problem, po czym słuchał głosów poszczególnych senatorów. Członkowie izby wypowiadali się według z góry określonej kolejności, o której decydował album senatorium. Ponieważ lista spisana była zgodnie ze starszeństwem sprawowanych urzędów, pierwsi głos zabierali byli konsulowie. Dyskusja rzadko dochodziła do byłych pretorów, ponieważ po wysłuchaniu osób z początku listy prowadzący zarządzał zwykle głosowanie. W ten sposób izba odnosiła się do niemal wszystkich spraw publicznych.

Specyficzny sposób organizacji (i procedowania) doprowadził wewnątrz izby do wyodrębnienia się elity złożonej głównie z byłych konsulów (nazywanych „pierwszymi w państwie” ). Fakt, że ze względów cenzusowych o najwyższe urzędy zabiegać mogli tylko najbogatsi (czyli arystokracja) skutkował tym, że senat miał charakter wybitnie konserwatywny. Reszta senatorów zwana była pedarii (od , stopy) ze względu na sposób w jaki głosowano, to znaczy poprzez rozchodzenie się na określone strony. 

W okresie republiki istniały dwie stałe senackie partie: optymaci i popularzy.

Okres cesarstwa 
Ponieważ w jedynowładztwie (okres pryncypatu) konieczność odwoływania się do woli ludu okazała się bardzo niewygodna, senat zyskał dodatkowe uprawnienia ustawodawcze i sądownicze. Teoretycznie dokonywał również wyboru władcy.

To z okresu cesarstwa pochodzi słynna paremia Gajusza Uchwałą senatu jest to, co senat nakazuje i ustanawia. Ma ona moc prawną, choć byłoby to kwestionowane (; Gajusz Instytucje I.4), a inny wybitny prawnik tej epoki Ulpian Domicjusz stwierdził: bez wątpienia senat może tworzyć prawo (Digesta seu Pandecta I.tit.3 s.9). Jednak przewaga cesarzy szybko doprowadziła do zredukowania znaczenia senatu. Okazało się, że pozorny szacunek dla tradycji jest w sumie przykrywką do wprowadzenia szerokich zmian prowadzących do rządów autokratycznych. Dwór cesarski oczekiwał automatycznego zatwierdzania woli władcy, czego dobitnym świadectwem był to, że już w II wieku n.e. prawnicy zaczęli powoływać się na same cesarskie wnioski (), a nie uchwały izby. Również elekcje okazały się być czystą formalnością.

W okresie późnego cesarstwa nawet te kompetencje przejęli dworscy doradcy (), a senat stał się de facto radą miasta Rzymu. W okresie upadku cesarstwa zachodniorzymskiego senat częściowo odzyskał swoją pozycję i władzę w państwie, współdziałając z Rycymerem, czyli naczelnym wodzem armii rzymskiej.

Na monumentach i pomnikach fundowanych w okresie cesarstwa przez senat rzymski, pojawiał się skrót SPQR () oznaczający „senat i lud rzymski”.

Zobacz też 
 krzesło kurulne

Przypisy 

Ius publicum
Parlamenty świata