Elia Kazan

Elia Kazan (właśc. Elia Kazanjoglous; ur. 7 września 1909 w Stambule, zm. 28 września 2003 w Nowym Jorku) – amerykański reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta i producent greckiego pochodzenia.

Życiorys 
Elia Kazan pochodził z rodziny greckiej żyjącej w Turcji. Przybył do Stanów Zjednoczonych w wieku 4 lat. Wtedy jego rodzice zmienili nazwisko na łatwiejsze do wymówienia dla Amerykanów. Uczył się w Williams College, gdzie czuł się obco wśród anglojęzycznych protestantów. Studiował dramat na Uniwersytecie Yale, następnie wstąpił do Group Theatre. W latach 30. przez półtora roku należał do amerykańskiej Partii Komunistycznej, z której odszedł w 1934, gdy dowiedział się o czystkach w Związku Radzieckim.

Po wojnie dał się poznać jako jeden z najlepszych reżyserów Broadwayu, m.in. dzięki inscenizacji Tramwaj zwany pożądaniem. Jego filmy zawsze były kontrowersyjne i poruszały drażliwe tematy. W 1947 Kazan założył Actors Studio, gdzie nauczano wg metod Stanisławskiego. Najwybitniejszy uczeń Kazana – Marlon Brando – grał w kilku filmach swego nauczyciela, m.in. w Viva Zapata! (1952) i Tramwaj zwany pożądaniem (1951). Kazan odkrył też talent Jamesa Deana.

W 1952 Kazan został wezwany przed komisję senacką McCarthy’ego i pod groźbą znalezienia się na „czarnej liście Hollywood” złożył zeznania obciążające ośmiu kolegów z Partii Komunistycznej, co zostało negatywnie przyjęte przez środowiska artystyczne i przyczyniło się do zerwania na długie lata przyjaźni z wybitnym dramaturgiem Arthurem Millerem. Fakt ten został przypomniany opinii publicznej Ameryki w 1999 roku, kiedy sędziwy reżyser odebrał nagrodę Amerykańskiej Akademii Filmowej za całokształt działalności artystycznej.

Z bardziej znanych w Polsce filmów Kazana należy przypomnieć Układ, który nakręcił na podstawie własnej książki pod tym samym tytułem.

Filmografia

Reżyser 
 People of the Cumberland (krótkometrażowy dokument, 1937)
 Watchtower Over Tomorrow (krótkometrażowy dokument, 1945)
 Drzewko na Brooklynie (1945)
 Morze traw (1947)
 Dżentelmeńska umowa (1947)
 Bumerang (1947)
 Pinky (1949)
 Panika na ulicach (1950)
 Tramwaj zwany pożądaniem (1951)
 Viva Zapata! (1952)
 Człowiek na linie (1953)
 Na nabrzeżach (1954)
 Na wschód od Edenu (1955)
 Laleczka (1956)
 Twarz w tłumie (1957)
 Dzika rzeka (1960)
 Wiosenna bujność traw (1961)
 Ameryka, Ameryka (1963)
 Układ (1969)
 Goście (1972)
 Ostatni z wielkich (1976)

Scenarzysta 
 Blues in the Night (1941)
 Dżentelmeńska umowa (1947)
 Pinky (1949)
 Ameryka, Ameryka (1963)
 Układ (1969)
 Diaspora (2001)

Producent 
 Pie in the Sky (1935)
 Na wschód od Edenu (1955)
 Laleczka (1956)
 Twarz w tłumie (1957)
 Dzika rzeka (1960)
 Wiosenna bujność traw (1961)
 Ameryka, Ameryka (1963)
 Układ (1969)

Aktor 
 Cafe Universal (1934)
 Strangers All (1935)
 Pie in the Sky (1935)
 Droga do sukcesu (1940)
 Blues in the Night (1941)
 Panika na ulicach (1950)
 Mgła (1990)

Nagrody 
 Nagroda Akademii Filmowej
 1948: Dżentelmeńska umowa (Najlepszy Reżyser)
 1955: Na nabrzeżach (Najlepszy Reżyser)
 1999: Oscar Honorowy
 Złoty Glob
 1948: Dżentelmeńska umowa (Najlepszy Reżyser)
 1955: Na nabrzeżach (Najlepszy Reżyser)
 1957: Laleczka (Najlepszy Reżyser)
 1964: Ameryka, Ameryka (Najlepszy Reżyser)
 Nagroda na MFF w Cannes 1955: Na wschód od Edenu (Najlepszy Dramat)
 Nagroda na MFF w Berlinie 1953: Człowiek na linie (Nagroda Specjalna)
 Nagroda na MFF w Wenecji
 1950: Panika na ulicach (Nagroda Międzynarodowa)
 1951: Tramwaj zwany pożądaniem (Nagroda Specjalna Jury)
 1954: Na nabrzeżach (Srebrny Lew; Nagroda Krytyków Włoskich; Nagroda OCIC)

Przypisy

Bibliografia 
 Elia Kazan, Układ. Tłum. Cecylia Wojewoda, Państwowy Instytut Wydawniczy, Poznań 1970.

Linki zewnętrzne 
 
 

Amerykańscy reżyserzy filmowi
Amerykańscy reżyserzy teatralni
Amerykańscy scenarzyści filmowi
Czarna lista Hollywood
Laureaci Honorowego Złotego Niedźwiedzia
Laureaci Oscara za całokształt twórczości
Laureaci Oscara za najlepszą reżyserię
Laureaci Złotego Globu za najlepszą reżyserię
Laureaci Kennedy Center Honors
Amerykanie pochodzenia greckiego
Ludzie urodzeni w Stambule
Urodzeni w 1909
Zmarli w 2003