Pranie pieniędzy

Pranie pieniędzy (ang. money laundering) – działania zmierzające do wprowadzenia do legalnego obrotu pieniędzy lub innych wartości majątkowych uzyskanych z nielegalnych źródeł bądź służących do finansowania nielegalnej działalności. W większości przypadków dotyczy to przestępczości narkotykowej, terroryzmu lub innych zorganizowanych działań karalnych.

Opis 
Najbardziej znaną metodą tego procederu jest zawyżanie przychodów z legalnej działalności, której dokładne rozmiary są trudne do skontrolowania, w szczególności drobnej działalności usługowej. Nazwa procesu wzięła się od amerykańskich pralni na monety, w przypadku których trudno skontrolować rzeczywiste przychody.

W międzynarodowym praniu pieniędzy na większą skalę włącza się skomplikowane operacje finansowe, co ma być znacznie ułatwione przez postęp techniczny w sektorze finansowym.

Pojęcie prania pieniędzy użyto po raz pierwszy w latach 20. XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Mafia chicagowska kierowana przez Ala Capone czerpała zyski z nielegalnej produkcji, sprzedaży i przemytu alkoholu. Aby ukryć proceder, członkowie mafii prowadzili legalną działalność handlowo-usługową, czyli sklepy i pralnie. Dochody nielegalne dopisywano do codziennych utargów, aby ukryć ich pochodzenie.

Ośrodek Szkolenia Departamentu Skarbu USA określił pranie pieniędzy w następujący sposób: Pranie pieniędzy to proces, przy pomocy którego dochody przypuszczalnie uzyskane z działalności przestępczej są przekazywane, przekształcane, wymieniane albo też łączone i mieszane z legalnymi funduszami w celu ukrycia lub zatajenia prawdziwego charakteru, źródła, ukierunkowania, przepływu lub własności tych dochodów. Celem procesu prania pieniędzy jest nadanie pozorów legalności funduszom uzyskanym z działalności pozaprawnej lub działań z nią powiązanych.

W 1989 roku podczas szczytu G7, została powołana Grupa Specjalna ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy  (The Financial Action Task Force on Money Laundering), która w kwietniu 1990 wydała rekomendacje dotyczące walki z praniem pieniędzy. Stały się one podstawą wydania w 1991 roku przez Radę Wspólnot Europejskich dyrektywy w sprawie ochrony systemu finansowego przed wykorzystaniem go do celów prania pieniędzy, która została zastąpiona Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 października 2005 roku w sprawie przeciwdziałania korzystaniu z systemu finansowego w celu prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu.

Rekomendacje FATF zostały zaktualizowane w lutym 2012 roku i stały się podstawą do uchwalenia w maju 2015 roku Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2015/849 w sprawie zapobiegania wykorzystywania systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu

Art. 1 dyrektywy definiuje to zjawisko następująco:

Rada Europy w Konwencji z 2005 roku określa pranie jako świadome działanie mające na celu:
 zamianę lub przekazanie mienia pochodzącego z przestępstwa w celu zatajenia lub ukrycia jego pochodzenia lub udzielenia pomocy osobie, która uczestniczy w popełnieniu przestępstwa bazowego, dla umożliwienia uniknięcia konsekwencji prawnych;
 zatajenie lub ukrycie prawdziwej natury takiego mienia, źródła jego pochodzenia, miejsca położenia, rozporządzania nim, przemieszczania, własności lub praw do takiego mienia;
 nabycie, posiadanie lub korzystanie z takiego mienia,
 współudział w popełnieniu któregokolwiek z wymienionych poprzednio czynów, związek lub zmowa w celu jego popełnienia, pomocnictwo, podżeganie, ułatwianie oraz doradzanie przy jego popełnieniu.

Przepisy dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy określa się mianem AML (Anti-Money Laundering). Pierwsza regulacja AML została przyjęta w roku 2010. Od tego czasu wprowadzono cztery jej nowelizacje. Ostatnią Parlament Europejski uchwalił w roku 2016 i zaczęła obowiązywać od 12 maja 2018 roku.

Konwencja ONZ przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej z 2000 r. w art. 7 postanawia

Etapy prania pieniędzy 
Pranie pieniędzy to sekwencja kilku następujących zachowań obejmujących w szczególności: zatarcie nielegalnego źródła pieniędzy oraz utworzenie dla nich nowego „legalnego” pochodzenia.

1. Faza wstępna

Polega na przygotowaniu całego procesu. Do fazy wstępnej zalicza się w szczególności dyslokacje kapitału (transport bądź to z miast na wieś, gdzie jest mniejsza szansa wykrycia procederu bądź za granicę).

Przykłady sposobów transferowania kapitału za granicę:
 Metoda walizkowa – gdy brak jest obowiązku deklaracji dewiz. Polega na zwykłym „przewożeniu” pieniędzy. Możliwa do stosowania na terenie strefy Schengen czy Związku Białorusi i Rosji.
 Przemyt – zasadniczo używa się tych samych kanałów przerzutowych (np. skrytki w samochodzie) co do wywozu np. narkotyków (ich sprzedaż to główne źródło „brudnych pieniędzy”). Metoda ta jest o tyle niewygodna, że zazwyczaj pieniądze zajmują większą objętość niż wwożony wcześniej towar w stosunku do ich wartości. Trudniej je więc przemycić.
 Transfer dóbr luksusowych – polega na zakupie drogich towarów (najczęściej samochody), przewozie ich bądź przejeździe nimi przez granicę i sprzedanie na miejscu.
 Bezpośredni przekaz elektroniczny – w tym wypadku pieniądze najpierw muszą być na koncie (opisane niżej).
 Umowy o kompensacje – „zapłata za długi innych”. Często stosowana metoda, gdyż gangi umarzają sobie nawzajem długi swoich sojuszników, aby ominąć etap przewożenia przez granicę. Sprzyja temu system bankowości podziemnej, np. Hawala.

2. Umiejscowienie (placement)

Polega na wprowadzeniu nielegalnych środków do systemu finansowego (zwykle poprzez wpłatę na konto). Jest to najbardziej ryzykowny etap całego procederu. Organizacje przestępcze stosują różne metody „obchodzenia” bankowej kontroli wpłat. Najczęściej polega on na dzieleniu całej kwoty na mniejsze sumy, poniżej progu rejestracji (structuring), także wpłaty przy użyciu setek wynajętych osób (tzw. smurfing). Często ten etap możliwy jest dzięki „współpracy” pracowników banków lub instytucji finansowych. Czasem stosuje się także występujące w niektórych krajach zwolnienia z obowiązku rejestracji dla określonych rodzajów działalności (exempt transactions).

3. Maskowanie (layering)

Etap ten polega na „urwaniu” śladu prowadzącego do rzeczywistego źródła pieniędzy. Następuje zazwyczaj poprzez dokonywanie wielokrotnych operacji transferu pieniędzy na konta w różnych bankach i państwach. W razie gdy transferu dokonano na konto banku, który znajduje się w tzw. „oazie podatkowej”, ślad urywa się, gdyż banki w tych państwach nie muszą rejestrować informacji kto wpłacił pieniądze lub skąd zostały przesłane. Do transferu pieniędzy wykorzystywany jest np. międzynarodowy system SWIFT. Zamiast przechodzić przez te etapy przestępcy często reinwestują pieniądze w działalność przestępczą.

4. Integracja/legitymizacja (integration)

Polega na „dorobieniu” legalnego świadectwa dla pieniędzy. Stosuje się tutaj najróżniejsze metody, np.:
 Blending – najpowszechniej stosowana, polega na zmieszaniu pieniędzy pochodzących z „prania” z dochodami legalnymi. W tym celu przestępcy zakładają działalność gospodarczą, która charakteryzuje się m.in. gotówkowym obrotem, trudnością stwierdzenia rzeczywistych przychodów, gwałtowną dynamiką zmian w wysokości przychodów i klientów. Musi to być ponadto działalność usługowa, aby nie trzeba się było wykazać produkcją. Najlepiej do tego celu nadają się dyskoteki i solaria.
 Ceny transferowe – przestępca kupuje coś taniej (np. jacht), a „pod stołem” dopłaca różnice. Następnie sprzedaje towar już po normalnej cenie rynkowej (tłumacząc się np. dokonaniem inwestycji) – różnica w cenie stanowi legalny dochód.
 Kasyna – kupuje się bilety do automatów za brudne pieniądze, następnie zwraca je jako rzekomą wygraną, przez co otrzymuje całkowicie legalne środki pieniężne.
 Winning ticket – organizacja przestępcza dowiaduje się kto wygrał w loterii pieniężnej, a następnie składa takiej osobie propozycje odkupienia losu po wyższej cenie niż wynosi wygrana. W takim wypadku także otrzymuje się legalne środki pieniężne.
 Smurfing – wpłacanie przez wielu podstawionych ludzi niewielkich kwot pieniędzy, co nie wymaga kontroli tożsamości podmiotów biorących udział w transakcji.
 Puste transakcje – kreowanie fikcyjnego obrotu na papierze. Nieprawdziwe transakcje biznesowe poświadczane są podrabianymi dokumentami (fakturami, rachunkami).
 Fikcyjny kredyt – przedsiębiorstwo zaciąga kredyt w banku, a następnie spłaca go pieniędzmi pochodzącymi z fikcyjnego kredytu uzyskanego w innym przedsiębiorstwie.

Źródła pochodzenia pieniędzy 
 Czyste – dochody pochodzą z jasnych źródeł i zapłacono odpowiednie podatki.
 Szare – dochody uzyskane głównie z „szarej strefy” gdzie działalności gospodarcze są prowadzone bez zezwoleń. Najczęściej również nie są płacone podatki.
 Brudne – dochody nieujawnione organom podatkowym. Najczęściej z działalności przestępczej, ale nie jest to reguła.

Pranie pieniędzy a kryptowaluty 
W powszechnej opinii od ponad dekady do procederu prania pieniędzy dochodzi za pośrednictwem kryptowalut, w tym Bitcoin. Mimo faktu, że pozornie kryptowaluty dają anonimowość, to w przypadku większości z nich, zwłaszcza tych z transparentnym kodem źródłowym, opartych na otwartej sieci blockchain transakcje zawierane są jawnie. Oznacza to, że można prześledzić całą historię przepływów finansowych na konkretnym adresie, aż do początku istnienia całej sieci. Organy ścigania często nie podzielają opinii o transparentności sieci, stąd też bitcoin jest przez nich bardzo często wybierany jako jeden z elementów służących do prania pieniędzy. Istotne, z punktu widzenia AML, jest tutaj weryfikowanie źródła pochodzenia środków. W przypadku polskich giełd kryptowalut istnieje tylko jedna, której Polityka AML została zaakceptowana przez Komisję Nadzoru Finansowego. Jest nią giełda kryptowalut BitClude, która posiada również licencję Małej Instytucji Płatniczej nr MIP11/2019

Przeciwdziałanie praniu pieniędzy w Polsce 
Do przeciwdziałania praniu pieniędzy powołany został w Polsce Generalny Inspektor Informacji Finansowej, działający na podstawie i zgodnie z ustawą z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Na potrzeby procesowe wykorzystuje się w Polsce definicję prania pieniędzy zawartą w kodeksie karnym z dnia 6 czerwca 1997 r., którego art. 299 stanowi:

Instytucje obowiązane 
Instytucje obowiązane to podmioty, które obowiązane są o postępowania według ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Są to m.in.:
 banki krajowe,
 krajowe instytucje płatnicze,
 małe instytucje płatnicze,
 biura usług płatniczych,
 biura rachunkowe,
 kantory wymiany walut,
 pośrednicy nieruchomości,
 alternatywne spółki inwestycyjne,
 przedsiębiorcy,
 fundusze inwestycyjne,
 instytucje pożyczkowe,
 niektóre zawody prawnicze – w ograniczonym zakresie,
 podmioty prowadzące działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług w zakresie walut wirtualnych
 galerie sztuki i wiele innych podmiotów wymienionych w ustawie.

Obowiązki 
Instytucje obowiązane muszą spełniać określone zadania, wśród których najważniejsze to:
 sporządzenie i wdrożenie procedury przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu,
 sformułowanie oceny ryzyka,
 przeprowadzanie analizy transakcji,
 obowiązek zapewnienia szkoleń pracownikom wykonującym zadania z zakresu AML,
 raportowanie do GIIF (np. zawiadomienia o transakcjach podejrzanych),
 stosowanie środków bezpieczeństwa finansowego,
 wyznaczenie osoby odpowiedzialnej za wykonanie obowiązków ustawowych.

Środki bezpieczeństwa 
Zakres środków bezpieczeństwa finansowego został określony w art. 34 ustawy, a wśród nich m.in.:
 identyfikacja klienta oraz weryfikacja jego tożsamości,
 identyfikacja beneficjenta rzeczywistego,
 ocena stosunków gospodarczych,
 bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych klienta.

Kary 
Za niedopełnienie lub nieprawidłowe wypełnienie obowiązków określonych w ustawie, instytucji obowiązanej grożą sankcje administracyjne oraz karne.

Kary administracyjna nakładają Generalny Inspektor, Prezes NBP oraz KNF. Przykłady sankcji administracyjnych:
 nakaz zaprzestania podejmowania przez instytucję obowiązaną określonych czynności;
 cofnięcie koncesji lub zezwolenia albo wykreślenie z rejestru działalności regulowanej;
 zakaz pełnienia obowiązków na stanowisku kierowniczym przez osobę odpowiedzialną za naruszenie przez instytucję obowiązaną przepisów ustawy, przez okres nie dłuższy niż rok;
 kara pieniężna.

Przykłady sankcji karnych 
 grzywna,
 kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Wysokość kary jest zależna od wagi naruszenia, czasu trwania, zakresu odpowiedzialności podmiotu, jego możliwości finansowej oraz od skali korzyści lub unikniętych strat, strat innych osób oraz czy wystąpiło uprzednie naruszenie innych przepisów.

Zobacz też 
 kreatywna księgowość
 Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu ()
 Konwencja Rady Europy o praniu, ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa, sporządzona w Strasburgu 8 listopada 1990 r.
 PRESS RELEASE UNITED NATIONS INFORMATION CENTRE Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych – Posiedzenie Nadzwyczajne na temat Światowego Problemu Narkotykowego oraz dotyczące zagadnienia Prania brudnych pieniędzy
 Oszustwsieci.pl – Pranie pieniędzy

Finanse
Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi