alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Antropometria

Antropometria – metoda badawcza stosowana w antropologii fizycznej, polegająca na pomiarach porównawczych części ciała ludzkiego np.: długości kości (osteometria), objętości i proporcji czaszki (kraniometria), głowy (kefalometria), proporcji ciała (karpometria), masa ciała, rozstawu oczu, określenie pigmentacji oczu, włosów i skóry itp. Do pomiarów wykorzystywane są przyrządy antropometryczne.

Zastosowanie 
Od czasu Cesare Lombroso antropometria ma zastosowanie w kryminalistyce dzięki temu, że kształt i wielkość szkieletu po 25. roku życia nie ulegają już większym zmianom. Umożliwia to stwierdzenie tożsamości badanego ciała (szczątków).

W czasie drugiej wojny światowej była stosowana przez pseudonaukowców nazistowskich w celach selekcyjnych, dla określenia rasy człowieka.

Celem antropometrii jest dostarczenie obiektywnych i dokładnych danych,
antropometria posługuje się metodami statystycznymi.

Z wyników badań antropometrii korzysta m.in. przemysł ustalając rozmiary ubrań, obuwia czy np. ławek szkolnych.

System Bertillona 
Alphonse Bertillon opracował system oparty na 11 pomiarach ludzkiego ciała:

 Wzrost
 Stretch – długość ciała od lewego ramienia do prawego środkowego palca uniesionej ręki
 Bust – długość torsu od głowy, mierzona w pozycji siedzącej
 Długość głowy 
 Szerokość głowy – od skroni do skroni
 Długość prawego ucha
 Długość lewej stopy
 Długość lewego środkowego palca
 Długość ręki – od łokcia do środkowego palca 
 Szerokość policzków
 Długość lewego małego palca

Obecność w kulturze 
Zbigniew Herbert napisał wiersz Damastes z przydomkiem Prokrustes mówi w którym Prokrust jako podmiot liryczny wyznaje:

Tekst był śpiewany przez Przemysława Gintrowskiego.

Zobacz też 
 antropometr
 ergonomia
 wskaźniki antropologiczne

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Antropologia fizyczna
Akapit

Akapit (łac. a capite, od głowy, od początku) – podstawowy sposób dzielenia łamu na rozpoznawalne wzrokiem mniejsze fragmenty w celu zwiększenia czytelności tekstu. Podstawowa jednostka logiczna dłuższego tekstu, składająca się z jednego lub wielu zdań stanowiących pewną całość treściową (myśl). Zadaniem akapitu jest wyraźne zaznaczenie nowej myśli w bieżącym wątku wypowiedzi.

Czasami jako synonimy akapitu są stosowane terminy ustęp, werset i paragraf, jednak mają one inne znaczenie.

Zasady tworzenia akapitów 
Akapity buduje się poprzez:
 wcięcie akapitowe – odsunięcie pierwszego wiersza akapitu (tzw. wiersza akapitowego) od marginesu. Typowa wielkość wcięcia akapitowego to 1 firet.
 odstęp międzyakapitowy – zwiększenie odstępu między akapitami za pomocą stosownej opcji w programie do składu lub metodą nieprofesjonalną przez wstawienie pustego wiersza.

Pierwszy wiersz akapitu to wiersz akapitowy, a ostatni to wiersz końcowy.

Typowe błędy 
Przy dzieleniu akapitu między sąsiednimi łamami (lub kolumnami) należy dbać, aby zarówno na początku, jak i na końcu akapitu znajdowały się co najmniej dwa wiersze tekstu. Najczęstszymi błędami pojawiającymi się podczas dzielenia tekstu są:
 szewc – ostatni (jako jedyny) na dole łamu pierwszy wiersz akapitu
 bękart – pierwszy na górze łamu ostatni wiersz akapitu (jako jedyny)
 wdowa – krótki wyraz lub końcówka przeniesionego wyrazu w wierszu końcowym
 sierotka – wiszący wyraz (najczęściej spójnik lub przyimek).

Przypisy 

Skład i łamanie tekstu
Arthur Evans

Arthur John Evans (ur. 8 lipca 1851 w Nash Mills, Hertfordshire, zm. 11 lipca 1941 w Youlbury, Oxfordshire) – brytyjski archeolog. Laureat Medalu Copleya.

Życiorys 
Zamiłowanie do archeologii odziedziczył po ojcu – walijskim przemysłowcu, który amatorsko  uprawiał tę dyscyplinę nauki. W 1884 roku Arthur Evans został kuratorem oksfordzkiego Ashmolean Museum i pełnił tę funkcję przez 25 lat.

Przez wiele lat prowadził prace wykopaliskowe na Krecie, których owocem było odkrycie kultury minojskiej i najcenniejszych jej zabytków (pałac w Knossos, pismo linearne A i pismo linearne B). Dokonał też precyzyjnego podziału na okresy historii tej cywilizacji, wykazując jednocześnie, że tzw. epoka Minosa była jej końcem. W przeciwieństwie do innych archeologów Evans nie tylko systematyzował i klasyfikował znaleziska, ale też na ich podstawie odtworzył życie społeczne i polityczne Kreteńczyków od 3000 do 1200 r. p.n.e. Pozwoliła mu na to wnikliwa analiza fresków, rzeźb i polichromowanej ceramiki oraz układu architektonicznego odkopywanych ruin, stanowiących najważniejsze świadectwa kultury minojskiej.

W 1936 r. odznaczony medalem Copleya

Ważniejsze publikacje

 Evans, A.J., 1901, Scripta Minoa – Volume 1
 Evans, A.J., 1952, Scripta Minoa – Volume 2
 Evans, A.J., 1921–1935, Palace of Minos – Volumes 1–4
 Evans, A.J., 1933, Jarn Mound

Bibliografia 
 

Brytyjscy archeolodzy
Kultura minojska
Urodzeni w 1851
Zmarli w 1941
Laureaci Medalu Copleya
Archipelag

Archipelag – grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej o wspólnej genezie i podobnej budowie geologicznej. Ze względu na ułożenie wysp można wyróżnić roje wysp – archipelagi składające się z bezładnie rozmieszczonych niedużych wysp oraz łańcuchy wysp, w których wyspy rozmieszczone są rzędem jedna obok drugiej.

Etymologia 
Nazwa pochodzi z  Archipelagos – nazwa prowincji bizantyjskiej obejmującej główne wyspy Morza Egejskiego.

Archipelagi świata 
 Ocean Arktyczny
 Archipelag Arktyczny, Nowa Ziemia, Svalbard, Wyspy Nowosyberyjskie, Ziemia Franciszka Józefa, Ziemia Północna.

 Ocean Atlantycki:
 Antyle, Azory, Bahamy, Baleary, Cyklady, Falklandy, Florida Keys, Hebrydy, Lofoty, Madera, Orkady, Sandwich Południowy, Sporady, Szetlandy, Vesterålen, Vestmannaeyjar, Wyspy Alandzkie, Wyspy Jońskie, Wyspy Kanaryjskie, Wyspy Liparyjskie, Wyspy Owcze, Wyspy Zielonego Przylądka.

 Ocean Indyjski:
 Andamany, Dahlak, Archipelag Malajski (Wielkie Wyspy Sundajskie), Komory, Malediwy, Maskareny, Małe Wyspy Sundajskie, Moluki, Nikobary, Seszele, Wyspy Crozeta, Wyspy Kerguelena.

 Ocean Spokojny:
 Aleuty, Archipelag Aleksandra, Archipelag Bismarcka, Fidżi, Filipiny, Galapagos, Hawaje, Karoliny, Archipelag Kodiak, Kuryle, Mariany, Markizy, Nowa Kaledonia, Nowa Zelandia, Nowe Hebrydy, Pitcairn, Riukiu, Wyspy Cooka, Wyspy Ellice, Wyspy Feniks, Wyspy Gambiera, Wyspy Gilberta, Wyspy Japońskie, Wyspy Line, Wyspy Marshalla, Wyspy Salomona, Wyspy Samoa, Wyspy Santa Cruz, Wyspy Tokelau, Wyspy Tonga, Wyspy Towarzystwa, Wyspy Tuamotu, Wyspy Tubuai.

 Ocean Południowy:
 Archipelag Palmera, Orkady Południowe, Szetlandy Południowe, Wyspy Balleny’ego, Wyspy Biscoe

Przypisy 

 
Listy związane z geografią fizyczną
Antologia

Antologia (gr. ἀνθολογία) – pojedyncza publikacja albo seria wydawnicza wydana drukiem lub cykl audycji radiowych bądź kolekcja nagrań płytowych itp. – będąca wyborem dzieł lub ich fragmentów, jednego lub wielu autorów, powiązanych określoną tematyką, dokonana według określonych zasad, opatrzona tytułem.

Pojęcie to wywodzi się ze starożytnej Grecji. Greckie anthos oznacza „kwiat”, a lego „zbieram”, czyli dosłownie „zbiór kwiatów”. Tak Grecy nazywali zbiór drobnych utworów poetyckich, przede wszystkim epigramatów. Pierwszą antologię epigramatów stworzył około 60 p.n.e. Meleager z Gadary, nadając jej tytuł Wieniec. Zawarł w niej, oprócz swojej twórczości, wybrane epigramaty czterdziestu ośmiu innych greckich poetów i poetek.

Do najważniejszych antologii w dziejach należą:
 grecka Antologia palatyńska,
 łacińska Carmina burana,
 portugalska Cancioneiro Geral Garcii de Resende,
 angielska Tottel's Miscellany,
 chińska Księga Pieśni,
 japońska Księga dziesięciu tysięcy liści.

Zobacz też 
 florilegium
 antologia filmowa
 serial antologiczny

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Proza użytkowa
Muzyka
Andorra

Andorra – gmina w Hiszpanii
 Andora – państwo w Europie
Anonim

Anonim ( – „bezimienny”) – termin oznaczający nieznanego autora dzieła, jak również samo niepodpisane dzieło. W ujęciu bibliologicznym za anonim uważa się całkowity brak podpisu, który uniemożliwia rozpoznanie autora nawet poprzez porównanie do autorstwa innych dzieł. Nie jest nim więc osoba, która ukrywa się pod pseudonimem.

Pojęciem anonimu określa się również prywatnie adresowany list nieznanego autora, lub też list przeznaczony do wiadomości publicznej, którego autor również chce pozostać nieznany. W tym drugim przypadku przyczyną anonimowości autora może być głoszenie przez niego poglądów niepopularnych lub nawet niebezpiecznych dla niego, ale również może to być chęć wywołania publicznej dyskusji (lub udziału w niej) przez autora na tyle znanego, że zawarte w liście myśli mogłyby być nadinterpretowane przez czytelników poprzez pryzmat jego publicznie znanej postawy w danym temacie.

Zobacz też 

 allonim
 anonimowość
 ananim
 hagionim

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Bibliologia
Literaturoznawstwo
Prywatność
Azowie

Asowie lub Azowie (Æsir, aesir – wym. ['aiser] po islandzku; liczba pojedyncza Áss, żeńska forma Ásynja, żeńska liczba mnoga Ásynjur – Asyny bądź Asynje) – jedna z dwóch głównych dynastii bogów nordyckich, ród dobroczynnych bogów polityki i działań militarnych, którzy władają światem.

Ich siedzibą był położony na szczycie jesionu Yggdrasil świat – Asgard. W porównaniu ze starszą dynastią Wanów dynastia Asów jest o wiele bardziej zróżnicowana; Asowie toczyli z Wanami wojnę z powodu śmierci Gullveig, jednej z Wanów. Rozwiązano to pokojowo – Wanowie i Asowie zawarli pokój i sojusz, na znak którego wymienili jeńców wojennych (Njörðra za Mimira).

Wanowie zostali zepchnięci do roli bóstw opiekuńczych, pokoju, płodności i żyzności.

Edda starsza wymienia następujących bogów tej dynastii: Odyn (przywódca Asów), Thor (bóg burzy i piorunów), Baldur, Hodur, Hajmdal, Tyr (bóg wojny), Loki, Widar, Bragi, Wali, Wili, We, Ull, Forseti.

Asyny to: Frigg (żona Odyna), Saga, Nanna, Sif, Jord, Idun, Eir, Gefion, Fulla, Sjöfn, Löfn, War, Wör, Syn, Hlin, Snotra, Gna i Bil.

Przypisy 

Dynastie
AK (ujednoznacznienie)

Armia Krajowa – siły zbrojne polskiego podziemia w trakcie II wojny światowej
 Afrika Korps – niemiecki korpus ekspedycyjny w północnej Afryce
 Alaska – pełny spis dwuliterowych skrótów nazw stanów USA znajduje się w artykule Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych
 automat Kałasznikowa – rosyjski karabin automatyczny konstrukcji Michaiła T. Kałasznikowa
 Akademia Krakowska – pierwsza polska wyższa uczelnia powstała w 1364 roku
 Akademia Kaliska im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego
 Akcja Katolicka – ruch świeckich w Kościele katolickim
 Aktuelle Kamera – niemiecki program informacyjny
 AK – Knight of Order of Australia, najwyższe cywilne odznaczenia Australii

Zobacz też 
 Afrika Korps
Anachoretyzm

Anachoretyzm (z  anachoreo – „oddalam się, odchodzę w górę” tzn. odchodzę z doliny Nilu na pustynię) – forma religijności znana w chrześcijaństwie, judaizmie, hinduizmie, buddyzmie oraz islamie. Anachoreta udaje się w odosobnienie, by pędzić ascetyczne życie w samotności, modląc się, umartwiając i kontemplując.

Ruch anachorecki był szczególnie popularny we wczesnym i średniowiecznym chrześcijaństwie; zapoczątkował najstarszą formę życia zakonnego, pierwotną wobec cenobityzmu.

Zobacz też 

 eremita
 monastycyzm

Bibliografia 
 H. Ćwikliński, Anachoreci, W: Encyklopedia Katolicka I, str. 474-475.
 

Religioznawstwo
Chrześcijaństwo starożytne
Monastycyzm chrześcijański

sv:Anakoret
Agrypina

Agrypina – imię żeńskie pochodzenia greckiego. Żeńska forma imienia Agrypin. Wśród świętych m.in. św. Agrypina, męczennica, z III wieku.

Agrypina imieniny obchodzi: 23 czerwca i 6 lipca.

Znane osoby noszący imię Agrypina:
 Agrypina Starsza (14 p.n.e. – 33)
 Agrypina Młodsza (15–59)
 Agrypina Waganowa (1878–1951) – rosyjska tancerka i pedagog baletu.

Żeńskie imiona łacińskie
Agrypina Starsza

Agrypina Starsza (łac. Vipsania Agrippina Maior, ur. ok. 14 p.n.e., zm. 18 października 33 n.e.) – córka Marka Agrypy i Julii, córki Augusta.

W rok po śmierci ojca, Marka Agrypy, zyskała ojczyma, Tyberiusza, którego August zmusił do rozwodu z Wipsanią Agrypiną i poślubienia Julii wdowy po Agrypie. Małżeństwo nie było udane, Tyberiusz za zgodą Augusta w 6 p.n.e. wyjechał na Rodos, chcąc oddalić się od żony. Starsi bracia Agrypiny zmarli: Lucjusz w 2 n.e. i Gajusz w 4 n.e. Matka, Julia została w końcu wygnana z Rzymu za złe prowadzenie się. W 5 n.e. Agrypina poślubiła Germanika, bratanka Tyberiusza. W 6 n.e. August wygnał z Rzymu jej siostrę Julillę i brata Agrypę Postumusa. Tylko Agrypina z całej rodziny cieszyła się przychylnością Augusta. Była oddaną żoną, towarzyszącą mężowi we wszystkich wyprawach. Urodziła w sumie dziewięcioro dzieci, z których szóstka przeżyła okres dziecięcy. Zarzucano jej jednak niepohamowany charakter oraz ostrość w postępowaniu i nadmierną ambicję. Te cechy za życia Germanika stanowiły o sile i powodzeniu obojga, zaś po jego śmierci przyspieszyły upadek rodziny, rozdrażniając przeciwników w walce o panowanie. W 19 roku n.e. Agrypina przebywała z Germanikiem we wschodnich prowincjach Rzymu, gdy jej mąż zmarł w niejasnych okolicznościach.

O morderstwo Germanika oskarżyła Gnejusza Kalpurniusza Pizona.

Jej groźnym przeciwnikiem stał się Sejan, prefekt pretorianów, który oskarżał ją przed Tyberiuszem o dążenie do władzy. Tyberiusz i jego faworyt Sejan obawiali się, że będzie usiłowała osadzić na tronie któreś z jej dzieci i próbowali ją usunąć. Tyberiusz nie zezwolił jej na powtórne małżeństwo. Również jej interwencja u Tyberiusza w sprawie Klaudii Pulchry oskarżonej o nierząd i obrazę majestatu nie odniosła skutku. Po przeniesieniu się Tyberiusza na Capri, Sejan miał wolną rękę i z jego inicjatywy Agrypina i jej syn Neron zostali ponownie oskarżeni, Agrypina została tak dotkliwie pobita przez żołnierzy Tyberiusza, że straciła oko. Wyrokiem Senatu została wygnana do Herkulanum, a później na wyspę Pandaterię. Tam zagłodziła się na śmierć, pomimo rozkazu Tyberiusza o karmieniu jej siłą. Została pochowana w Mauzoleum Augusta. Dwóch jej starszych synów Klaudiusz Neron Juliusz Cezar i Druzus III zostało zamorzonych głodem. W 37, gdy jej syn Kaligula został cesarzem, zrehabilitował pośmiertnie matkę.

Genealogia:

Dzieci:

Bibliografia 
  

Kaligula
Członkowie rodzin władców starożytnego Rzymu
Dynastia julijsko-klaudyjska
Urodzeni w 14 p.n.e.
Zmarli w 33
Zmarli z głodu
Aurelian (imię)

Aurelian – imię męskie pochodzące od . Pierwotnie przydomek () od gentilicium Aurelius, oznaczający „należący do rodu Aurelia”, a wywodzi się pośrednio od słowa  – „złocisty”. Możliwe jest też pochodzenie imienia od nazwy szczepu galijskiego Aureliani ze stolicą w Cenabum (późniejsze Aurelianensis, dzisiejszy Orlean).

Łacińskie Aurelius mogło być używane jako imię (praenomen) i nazwisko (gentilicium).

Żeńskim odpowiednikiem była Aureliana.

Aurelian imieniny obchodzi: 8 maja, 16 czerwca i 4 lipca.

Znane osoby noszące imię lub nazwisko Aurelian:
 Lucjusz Domicjusz Aurelian — cesarz rzymski
 Aurelian z Réôme (IX w.) — francuski zakonnik, pisarz i teoretyk muzyki
 Aurelian Andreescu (1942—1986) — rumuński piosenkarz
 Aurélien Capoue (ur. 1982) — piłkarz francuski
 Aureliano Torres (ur. 1982) — piłkarz paragwajski

Przypisy 

Męskie imiona łacińskie
Cejoniusz Kommodus

Lucius Aelius Verus Caesar, urodzony jako Lucius Ceionius Commodus (ur. 13 stycznia 101, zm. 1 stycznia 138) – adoptowany syn cesarza rzymskiego Hadriana (od 136 roku). Wyniesiony przez niego do godności cezara i przewidywany na następcę, zmarł kilka miesięcy przed nim. Ojciec cesarza Lucjusza Werusa i Cejonii Fabii. 

Członkowie rodzin władców starożytnego Rzymu
Dynastia Antoninów
Urodzeni w 101
Zmarli w 138
Amandus

Amandus, C. C. Amandus (zm. 285) – przywódca bagaudów w powstaniu przeciwko Rzymowi na terytorium Galii i Hiszpanii. Jego prawą ręką był Aelianus. Nie jest zupełnie jasne, czy podczas rebelii został obwołany cesarzem.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
Biogram

Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Zmarli w 285
Nieznana data urodzenia
Arkadiusz (cesarz bizantyński)

Arkadiusz, Flavius Arcadius (ur. 377 lub 378, zm. 1 maja 408) – cesarz wschodniorzymski w latach 395–408, syn cesarza Teodozjusza I Wielkiego i Aelii Flacilli, brat cesarza zachodniorzymskiego Honoriusza oraz Galli Placidii. Mąż Aelii Eudoksji, z którą miał córkę Pulcherię. Jego synem był również Teodozjusz II.

Życiorys 
19 stycznia 383 podniesiony przez ojca do rangi augusta, czyli współpanującego. Od 395 panował nad wschodnią częścią imperium rzymskiego, gdy jego brat rządził częścią zachodnią. Z polecenia Teodozjusza opiekunem młodego cesarza, był Stylicho.

Był nieudolnym władcą. Znajdował się pod wpływem żony oraz swoich ministrów – najpierw Flawiusza Rufina (do 395 roku), potem Eutropiusza (do 399) i Antemiusza (od 404). Podczas jego panowania miały miejsce wyniszczające cesarstwo rzymskie najazdy Hunów (395) i Wizygotów (395–397, 404–408). W 399 roku na skutek buntu Gildona cesarstwo wschodniorzymskie utraciło wpływy w prowincji Afryce. Wobec powtarzających się najazdów gockich, z inspiracji Eudoksji i patriarchy konstantynopolitańskiego Jana Chryzostoma w 400 dokonano rzezi Germanów, licznych w cesarskich oddziałach przybocznych. W 404 Eudoksja doprowadziła z kolei do wygnania patriarchy i rychło po tym zmarła. Arkadiusz był tylko biernym świadkiem tych wydarzeń, a po śmierci żony całkowicie usunął się w zacisze pałacowe.

Przypisy

Bibliografia 
 Waldemar Ceran, Arkadiusz [w:] Encyklopedia kultury bizantyńskiej, pod redakcją naukową Oktawiusza Jurewicza, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2002, s. 51. 

Cesarze bizantyńscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Dynastia teodozjańska
Urodzeni w IV wieku
Zmarli w 408
Aelianus

Aelianus (zm. 286) – przywódca razem z Amandusem powstania chłopów (Bagaudowie) w Galii w latach ok. 285–286, za panowania cesarza Dioklecjana. Powstanie zostało stłumione przez  cesarza Maksymiana.

Przypisy 

Rzymianie
Zmarli w 286
Allektus

Allektus, Allectus (? – 296) – samozwańczy cesarz rzymski w Brytanii w latach 293–296.

Współdziałał z uzurpatorem Karauzjuszem jako jego minister finansów (rationalis summae rei). Konstancjusz Chlorus, który został 1 marca 293 cezarem, wyruszył z zadaniem odzyskania Brytanii spod władzy uzurpatora rządzącego wyspą od siedmiu lat. Kampanię rozpoczął od zablokowania Gesoriacum stanowiącego bazę dla floty Karauzjusza w Galii. Utrata miasta, które wkrótce skapitulowało, prawdopodobnie wywołała w Brytanii bunt Allektusa przeciwko Karauzjuszowi.

Po zamordowaniu poprzednika Allektus utrzymał się przy władzy trzy lata. W 296 Konstancjusz Chlorus dokonał inwazji stając na czele floty, która wypłynęła z Gesoriacum. Druga flota wypłynęła z ujścia Sekwany pod dowództwem prefekta pretorianów Asklepiodotosa. Konstancjusz dotarł Tamizą do Londinium, a Asklepiodotos po wylądowaniu w Brytanii pokonał złożone z najemników frankijskich wojska Allektusa, przypuszczalnie pod Calleva Atrebatum. Dzięki szybkim działaniom Konstancjusza mieszkańcy Londinium uniknęli złupienia miasta przez rozbite wojska pokonanego.

Dla uczczenia zwycięstwa nad Allektusem i odzyskania Brytanii Konstancjusz wybił złoty medal, odkryty w Beaurains niedaleko Arras. Na rewersie przedstawiono konnego cesarza z włócznią, okręt, mury miejskie i klęczącą kobietę z umieszczonym poniżej LON (Londinium); w legendzie: REDDITOR LVCIS AETERNAE („odnowiciel wiecznej chwały”), w odcinku PTR (Prima [officina] Treveri).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Michael DiMaio Jr.: Allectus w: De Imperatoribus Romanis  [dostęp 2022-01-13]
 

Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Zmarli w 296
Urodzeni w III wieku
Alfabet Braille’a

Alfabet Braille’a – alfabet umożliwiający zapisywanie i odczytywanie tekstów osobom niewidomym.

Historia 
Stworzony przez Louisa Braille’a w 1825 roku, który w wyniku wypadku oślepł w dzieciństwie. .

Polska adaptacja systemu dostosowująca alfabet Braille’a do polskiego systemu fonetycznego opracowana została przez zakonnice Elżbietę Różę Czacką oraz Teresę Landy. Alfabet został oficjalnie przyjęty zarządzeniem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 24 maja 1934 r.

Budowa 
.

Kody

Zobacz też 
 Alfabet Moona
 New York Point

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 
 Braille.pl
 
 
 Dla rodziców - Poradnik dot. wychowania dziecka niewidomego w rodzinie i przygotowania go do podjęcia nauki w szkole
Translator Braille`a on-line - Zamiana wpisywanego tekstu na znaki Braille’a, pełna polska notacja

Alfabety
Alfabet Braille’a
Alternatywne i wspomagające metody komunikacji
Atopia

Atopia () – grupa dziedzicznych chorób alergicznych. Zaburzenia te charakteryzują się natychmiastowym mechanizmem. Wynikają z nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej na małe dawki antygenów, w wyniku której dochodzi do nadmiernego wytwarzania immunoglobulin E (IgE) skierowanych głównie przeciwko tym alergenom. Powstaje w ten sposób reakcja zapalna.

Cecha ta może ujawnić się pod postacią tzw. chorób atopowych:
 astmy oskrzelowej,
 atopowego zapalenia skóry (AZS),
 sezonowego lub przewlekłego kataru siennego,
 pokrzywki,
 alergicznego zapalenia spojówek,
 niektórych nietolerancji pokarmowych.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Alergologia
Immunologia
Alicja Janosz

Alicja Grażyna Janosz-Niebielecka, niegdyś występująca również jako Alex (ur. 4 czerwca 1985 w Pszczynie) – polska piosenkarka, kompozytorka i autorka tekstów. Laureatka pierwszej polskiej edycji programu Idol (2002).

Młodość 
Ukończyła Ognisko Muzyczne w Pszczynie w klasie fortepianu. Była uczennicą SP2 w Pszczynie i Liceum Ogólnokształcącego w Gilowicach. Jest absolwentką Wyższej Szkoły Promocji w Warszawie, studiowała na kierunkach Reklama i PR.

Kariera muzyczna 
Karierę muzyczną zaczęła w wieku ośmiu lat, wygrywając Grand Prix na Festiwalu Piosenki Dziecięcej w Sosnowcu. W 1999 zaczęła występować w musicalu Piotruś Pan. Jesienią 2000 zwyciężyła w odcinku programu Szansa na sukces z piosenkami Kayah, po czym wystąpiła w programie estradowym Bal Noworoczny Dwójki.

W 2002 zwyciężyła w finale pierwszej polskiej edycji programu rozrywkowego Idol. W nagrodę otrzymała propozycję podpisania kontraktu z wytwórnią Sony BMG Music Entertainment Poland, która wydała jej debiutancki album studyjny pt. Ala Janosz. Płytę promowała singlami „Zmień siebie” i „Zbudziłam się”, które stały się przebojami. Nagrała także piosenkę „Przyjaciel dobra rzecz” promującą film fabularny Księga dżungli 2, do której zrealizowała teledysk oraz piosenkę „Lato przyszło na świat” do bajki „Dzwoneczek i Uczynne Wróżki”. W 2003, wykonawszy piosenkę „I Don’t Know How to Love Him” z musicalu Jesus Christ Superstar, zajęła 8. miejsce w programie World Idol. W 2004 z piosenką „I’m Still Alive” startowała w Krajowych Eliminacjach do Konkursu Piosenki Eurowizji 2004. Zajęła czwarte miejsce. Wystąpiła gościnnie na płycie Piotra Banacha pt. Wu-Wei, wydanej w 2005. Przez kilka miesięcy prowadziła listę przebojów w stacji muzycznej 4fun.tv. W 2007 wystąpiła na festiwalu bluesowym Międzyzdroje Non Stop.

4 czerwca 2009 poinformowała o zakończeniu współpracy z wytwórnią Sony BMG. W 2010 wydała album studyjny z zespołem HooDoo Band, z którym współpracuje od 2006. Album otrzymał status złotej płyty. 3 grudnia wydała drugi solowy album pt. Vintage. Płytę promowała singlami: „Jest jak jest”, „I Woke Up So Happy”, „Nie tak” i „Zawsze za mało”, który dedykowała mężowi, Bartoszowi Niebieleckiemu. 22 kwietnia 2016 nakładem wytwórni MOmusic wydała trzeci solowy album pt. Retronowa, który promowała piosenką „Gdy przychodzi noc”.

Od początku 2023 prowadzi podcast I tak cię kocham, w którym rozmawia z psychoterapeutkami i artystkami. 4 czerwca 2023 nakładem własnej wytwórni Trudno Świetnie wydała autorski album, również zatytułowany I tak cię kocham, który wyprodukował jej mąż, Bartosz Niebielecki.

Życie prywatne 
Od 31 lipca 2010 jest żoną Bartosza Niebieleckiego, producenta i perkusisty. Mają syna, Tymona (ur. 16 września 2014).

Dyskografia 
 Albumy studyjne

 Single

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona internetowa

Absolwenci warszawskich uczelni
Ludzie urodzeni w Pszczynie
Polskie wokalistki bluesowe
Polskie wokalistki popowe
Polskie wokalistki reggae
Uczestnicy polskiej edycji Idola
Uczestnicy Szansy na sukces
Urodzeni w 1985
Abakus

abakus (architektura) – czworoboczna płyta będąca najwyższą częścią głowicy kolumny
 Abakus (klub) – pierwszy polski klub mikrokomputerowy
 abakus (liczydło) – przodek liczydła i maszyn liczących
 abakus (wyposażenie wnętrz) – prostokątne płyty i tablice, używane w starożytności jako stoły bufetowe i ozdobne.
 abakus (stolik) – stolik do gier
Antygrawitacja

Antygrawitacja – hipotetyczne i nigdy niezaobserwowane w sposób potwierdzony naukowo oddziaływanie fizyczne. Temat najczęściej jest wykorzystywany w science fiction

.

.

.

.

.

Zobacz też 
 Wiktor Schauberger
 Jewgienij Podkletnow

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 The Antigravity "Underground" – serwis poświęcony antygrawitacji 
 
  – rosyjska firma zajmująca się antygrawitacją 

Astrofizyka
Fizyka cząstek elementarnych
Grawitacja
Pseudonauka
Technologia fantastyczna
Alfabet aramejski

Alfabet aramejski – jeden z najstarszych alfabetów, wykazuje znaczne podobieństwo z alfabetem fenickim. Był alfabetem spółgłoskowym (abdżadem). Prawdopodobnie od niego wywodzą się współczesne alfabety: hebrajski, arabski, indyjskie i staroturecki. Alfabet aramejski służył w starożytności do zapisu języka aramejskiego (współcześnie język aramejski korzysta z alfabetu syryjskiego lub hebrajskiego).

Zobacz też 
 Aramejczycy

Abdżady
Języki semickie
Antonia

Antonia – imię noszone przez przedstawicielki rzymskiego rodu Antoniuszy (Antonii)
 Antonia Hybryda – wnuczka Marka Antoniusza Oratora
 Antonia – żona Lucjusza Kaniniusza Gallusa
 Antonia – żona Pythodorosa
 Antonia Starsza – babka cesarza Nerona.
 Antonia Młodsza – matka cesarza Klaudiusza
 Klaudia Antonia – córka cesarza Klaudiusza
Zobacz też: Drzewo genealogiczne Antoniuszów

Miejscowości o nazwie Antonia w Polsce:

 Antonia – wieś w woj. mazowieckim, w pow. ostrołęckim, w gminie Łyse 
 Antonia – wieś w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. szczycieńskim, w gminie Rozogi

Inne:
 Antonia – twierdza w starożytnej Jerozolimie broniąca dostępu do Świątyni Jerozolimskiej.
 Antonia – imię żeńskie
Auto (teatr)

Auto – gatunek teatralny występujący w hiszpańskiej i niekiedy portugalskiej literaturze dawnej, zbliżony do misterium. Auto stanowiło jednoaktową alegoryczną sztukę o tematyce zaczerpniętej z Nowego Testamentu. Sztuki te wystawiane były w kościołach i na placach w związku z uroczystościami religijnymi. Szczególnie popularnym rodzajem auto było auto sacramental, związane przede wszystkim z uroczystościami Bożego Ciała.

Najstarszy zachowany utwór tego gatunku to Auto de los Reyes Magos (XII/XIII wiek). Inne to m.in. Auto dos Reis Magos i Auto da Sibila Casandra Gila Vicente.

Bibliografia 
 Urszula Aszyk, Auto [w:] 
 

Dramat
Literatura hiszpańska
Teatr
Armata

Armata – działo przeznaczone głównie do strzelania płaskotorowego, zazwyczaj do celów znajdujących się bezpośrednio w polu widzenia. Dawniej ogólne określenie dział różnego rodzaju.

Charakterystyka 
Armaty charakteryzują się płaskim torem lotu pocisku (strzelając „na wprost”) przez co w przeciwieństwie do moździerzy i haubic nie są w stanie razić celów znajdujących się za przeszkodami terenowymi. Wyposażane są zazwyczaj w długie lufy (40-75 kalibrów) zapewniające bardzo wysoką prędkość wylotową (800-1200 m/s) i skuteczność uderzeniową pocisku. Nie jest to jednak regułą a do armat zaliczane są przykładowo również działa bezodrzutowe i górskie wyposażane w stosunkowo krótkie lufy. Ponadto armaty cechują się dużą donośnością i wysoką szybkostrzelnością (ok. 25 strz./min dla armat półautomatycznych i ok. 500 strz./min dla armat automatycznych).

Wyróżnia się armaty polowe (o ogólnym przeznaczeniu) oraz armaty specjalne (przeciwpancerne, przeciwlotnicze, czołgowe, kolejowe, nadbrzeżne, okrętowe itp.).

Etymologia 
Nazwa „armata” wywodzi się etymologicznie od łacińskiego armata znaczącego „uzbrojona” i została zapożyczona do języka polskiego w XV w. Pierwotnie nazwą tą określano ogół broni zaczepnej i obronnej, a w okresie XVI-XVII w. zaczęto stosować ją do broni artyleryjskiej jako ogólne określenie dział wszelkiego rodzaju. W tym samym okresie stosowano ją również na określenie marynarki wojennej wzorując się na nazwie Wielkiej Armady hiszpańskiej. Z czasem nazwa ta zaczęła być stosowana wyłącznie do określonego rodzaju dział (strzelających płaskotorowo).

Zobacz też 
 nadarmata
 haubicoarmata
 przodek
 jaszcz

Przypisy

Bibliografia
Apollo 11 (archeologia)

Apollo 11 – jaskinia w południowej Namibii, w górach Huns, w dolinie rzeki Oranje. Stanowisko archeologiczne. Została nazwana na cześć misji kosmicznej Apollo 11, która powróciła na Ziemię w dniu rozpoczęcia prac wykopaliskowych.

Prace wykopaliskowe w jaskini, pod kierownictwem Wolfganga Ericha Wendta, zostały przeprowadzone w latach 1969-1972. Bardzo długa sekwencja warstw stratygraficznych obejmuje poziomy od późnego plejstocenu do holocenu, datowane na okres między 130 a 6 tys. lat temu. W trakcie prac archeologicznych odkryto ponad 50 tysięcy kości zwierzęcych oraz wyrobów kamiennych z okresu środkowego i górnego paleolitu.

Wśród znalezisk z Apollo 11 znajdują się kamienne płytki pokryte realistycznymi malowidłami z przedstawieniami zwierząt, będące najstarszymi znanymi przykładami sztuki figuratywnej z terenu Afryki. Najstarsze z tych malowideł pochodzą z warstw datowanych na ok. 28 000 lat temu, są więc współczesne sztuce oryniacko-graweckiej w zachodniej Europie.

Przypisy 

Jaskinie w Namibii
Stanowiska archeologiczne w Namibii
Stanowiska sztuki prehistorycznej w Afryce
Autotransformator

Autotransformator to specjalny transformator, w którym jest tylko jedno uzwojenie spełniające jednocześnie rolę pierwotnego i wtórnego. Autotransformator może mieć przekładnię stałą (stały stosunek liczby zwojów uzwojeń pierwotnego i wtórnego) lub też zmienną.

Autotransformator używany jest w elektroenergetyce (zamiast transformatora) gdy zachodzi potrzeba transformacji napięcia z niewielką przekładnią (np. 220 kV/110 kV), wiąże się to bowiem z oszczędnością materiałów zużytych  na budowę urządzenia, łatwiejszym transportem itd. Moc własna autotransformatora różni się od jego mocy przechodniej i dla niewielkich wartości przekładni (np. dwukrotne obniżenie napięcia) autotransformator charakteryzuje się współczynnikiem stosunku mocy do wielkości urządzenia lepszym niż ma to miejsce dla transformatora. Autotransformatory elektroenergetyczne często pracują ze stałą przekładnią, lub zmienianą skokowo przez odczepy.

W laboratoriach często używane są autotransformatory z płynną regulacją z uzwojeniem nawiniętym na toroidalnym rdzeniu. Zmianę przekładni uzyskuje się przez przesuwanie szczotki węglowej, zazwyczaj bezpośrednio przymocowanej do odpowiedniego pokrętła. Umożliwia to płynną regulację napięcia przeważnie w zakresie 0% - 130% napięcia zasilania lub rzadziej 90%-110%.

Stosuje się również trójfazowe autotransformatory, które w praktyce zbudowane są z trzech urządzeń jednofazowych, w których wszystkich szczotki są przymocowane do tego samego elementu obracającego. Zmiana położenia pokrętła pozwala więc na jednoczesną regulację napięcia we wszystkich fazach. 

Autotransformator nie zapewnia separacji galwanicznej, gdyż istnieje połączenie elektryczne pomiędzy obwodami wejścia i wyjścia.

Firma General Radio Corporation przez wiele lat (od 1934 roku) produkowała autotransformatory pod zarejestrowanym znakiem towarowym Variac (ang. VARIable AC transformer - regulowany transformator prądu przemiennego). 

W praktyce najczęściej występują autotransformatory jedno i trójfazowe z odczepami pozwalające na skokową zmianę napięcia wyjściowego oraz autotransformatory z tak zwaną płynną regulacją napięcia wyjściowego. Autotransformatory z uwagi na mniejsze zużycie materiałów znajdują wiele zastosowań w przemyśle i energetyce. Ciekawą aplikacją są autotransformatory rozruchowe wykorzystywane podczas rozruchu silników indukcyjnych dużej mocy.

Przypisy 

Transformatory

sv:Transformator#Enkellindade transformatorer
Astma

Astma (łac. asthma, polski termin to dychawica) – przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych z nadreaktywnością oskrzeli, prowadząca do nawracających epizodów świszczącego oddechu, duszności, uczucia ściskania w klatce piersiowej i kaszlu, występujących szczególnie w nocy lub nad ranem. Dominującym objawem astmy jest ostra duszność powiązana ze świszczącym oddechem.

Najczęściej występują:
 astma oskrzelowa – zazwyczaj określana po prostu jako astma
 astma sercowa – jeden z objawów przewlekłej niewydolności krążenia pochodzenia sercowego.

Przypisy
Atto

atto (a; z duńskiego) – przedrostek jednostki miary o symbolu oznaczający mnożnik 0,000 000 000 000 000 001 = 10−18 (jedna trylionowa). Stosunkowo rzadko stosowana.

Obecnie najczulsze mierniki indukcji magnetycznej cechują się dokładnością rzędu aT.

Przypisy

Bibliografia 
 Publikacja International Bureau of Weights and Measures (BIPM)

atto
Angstrem

Angstrem (Å) – jednostka długości równa 10−10 m. Angstrem nie jest w Polsce legalną jednostką miar; nie jest jednostką układu SI.

Użycie 
Służy do liczbowego wyrażania wartości bardzo małych długości, porównywalnych z rozmiarami atomów. Często stosowany w chemii i fizyce przy opisywaniu obiektów i zjawisk zachodzących w skali atomowej, gdzie posługiwanie się jednostkami układu SI wymagałoby używania ułamków (1 Å = 0,1 nm) lub liczbami rzędu setek (1 Å = 100 pm). Przykładowo promień van der Waalsa atomu wodoru wynosi 0,53 Å, a długość wiązania H−H w cząsteczkach  to 0,74 Å. Jednostka ta używana jest też do oznaczania długości fal promieniowania, np. widzialnego, ultrafioletowego, rentgenowskiego i in.

Geneza 
Nazwa angstrem pochodzi od nazwiska Andersa Jönasa Ångströma, szwedzkiego fizyka i astronoma, jednego z twórców astrofizyki i pioniera spektroskopii, który po raz pierwszy wprowadził tę jednostkę w 1868 roku.

Zobacz też 
 promień atomu Bohra
 X (jednostka długości)

Przypisy 

Jednostki wielkości pochodzące od nazwisk
Amper

Amper – jednostka natężenia prądu elektrycznego (nazywane też po prostu prądem elektrycznym). Jest jednostką podstawową w układzie SI i układzie MKSA oznaczaną w obu układach symbolem A.

Aktualnie obowiązująca definicja 
Podczas 26. Generalnej Konferencji Miar przyjęto rezolucję dotyczącą m.in. redefinicji ampera. Nowa definicja brzmi następująco:

Amper, oznaczenie A, jest to jednostka SI prądu elektrycznego. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej ładunku elementarnego e, wynoszącej 1,602 176 634×10‑19, wyrażonej w jednostce C, która jest równa A⋅s, gdzie sekunda zdefiniowana jest za pomocą ∆νCs.

W układzie miar CGS odpowiednikiem ampera jest biot (Bi).
 1 biot = 10 amperów

Jeśli przepływający przez dany przekrój prąd ma natężenie 1 A, oznacza to, że w ciągu 1 s przepływa 1 C ładunku, czyli:

Przykłady powiązań ampera, wynikających z praw lub definicji, z innymi jednostkami – V, Ω, W, F, J, C, s:

Nazwa amper pochodzi od nazwiska francuskiego fizyka André Marie Ampère’a.

Poprzednia definicja 
„1 amper to niezmieniający się prąd elektryczny, który płynąc w dwóch równoległych, prostoliniowych, nieskończenie długich przewodach o znikomo małym przekroju kołowym, umieszczonych w próżni w odległości 1 m od siebie, spowodowałby wzajemne oddziaływanie przewodów na siebie z siłą równą 2 N na każdy metr długości przewodu”

Do definicyjnego wyznaczenia jednostki służyła waga prądowa. Dokładnością ustępuje ona jednak kalibratorom prądu i w praktyce była przez nie wyparta.

Przedrostki SI 
Wielokrotności i podwielokrotności ampera (wyróżniono najczęściej używane):

Zobacz też 

 amperomierz
 licznik energii elektrycznej

Przypisy 

Jednostki podstawowe SI
Prąd elektryczny
Jednostki SI pochodzące od nazwisk
A (ujednoznacznienie)

A – pierwsza litera alfabetu polskiego i łacińskiego.

A 
 A – oznaczenie jednostki fizycznej amper
 jednostka natężenia prądu elektrycznego zalegalizowana w układzie SI i MKSA
 jednostka siły magnetomotorycznej i napięcia
magnetycznego, jednostka pochodna w układzie SI
 A, ang. absolute temperature – temperatura absolutna
 A – liczba masowa
 A – oznaczenie adeniny
 A – oznaczenie adenozyny także w kodzie genetycznym
 A – oznaczenie adrenaliny
 witamina A
 A – cyfra symbolizująca w układzie szesnastkowym i innych o podstawie większej od 10 decymalną wartość 10
 A – nazwa dźwięku muzycznego, szóstego stopnia gamy C-dur
 A – oznaczenie akumulatora w asemblerze kilku mikroprocesorów (np. MOS 6502)
 A – ocena w szkolnictwie amerykańskim, odpowiednik polskiego celującego
 A – w międzynarodowym kodzie samochodowym: oznaczenie Austrii

 broń atomowa – grupa broni masowej zagłady z szeregu ABC (Atomowa, Biologiczna, Chemiczna)
 A łącznie z liczbą tworzy oznaczenie autostrady w wielu krajach
 A – angielski zespół rocka alternatywnego
 A – album Jethro Tull
 A – album Ascetoholix
 A – album Ushera i Zaytovena
 A – imię męskie
 A – singel Ayumi Hamasaki
 A – singel zespołu Big Bang
 A – singel zespołu A
 A w okręgu – symbol anarchii
 A-, A+ – grupa krwi

a 
 a – zwyczajowe oznaczenie wielkości fizycznej przyspieszenia liniowego (łac. accelerare, przyspieszać)
 a – symbol ara, jednostki pola powierzchni
 a – skrót przedrostka atto w układzie SI odpowiadającego mnożnikowi 10−18
 a (fr. avancez, posuwać) na zegarkach oznacza: przesuń do przodu
  – symbol IPA samogłoski
 przedrostek a- oznacza przeciwieństwo
 a – tytuł albumu grupy Mazzoll & Arhythmic Perfection
 a, łac. aqua – woda
 a, fr. accepté – akceptowano, przyjęto
 a, łac. anno, anno, annus – rok, roku, w roku
 a, niem. aussen – zewnętrzny
 a – mezon
 a – album Mazzoll & Arhythmic Perfection

a. 
 a., łac. ana partes aequales – w równych częściach, po równych częściach, po równej ilości
 a., łac. alias – inaczej

Inne 
 @

Zobacz też 
 skrót jednoliterowy
Azja Południowo-Wschodnia

Azja Południowo-Wschodnia – region Azji obejmujący Półwysep Indochiński i Archipelag Malajski wraz z Filipinami. Należą do niego następujące państwa:
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 .
Zajmują one powierzchnię około 4,495 mln km², z liczbą ludności przekraczającą 550 mln mieszkańców (szacunek na rok 2004).

Niekiedy do Azji Południowo-Wschodniej zalicza się też Mjanmę, stanowiące historycznie tzw. Indie zagangesowe, należące do Indii archipelagi Andamany i Nikobary, oraz stanowiące przedmiot sporu między Chinami a Wietnamem, Malezją i Filipinami archipelagi Paracelski i Spratly. Natomiast wschodnie obszary Indonezji, a dokładniej prowincje papuaskie położone na Nowej Gwinei, zaliczane są przeważnie do Oceanii, a nie do Azji (przynajmniej pod względem kulturowym). Niekiedy także Timor Wschodni zaliczany jest do Oceanii.

W latach 1954–1977 istniała międzynarodowa organizacja o nazwie Organizacja Paktu Azji Południowo-Wschodniej (SEATO), której celem było zapewnienie pokoju w tym regionie świata. Pakt ten utworzyły dwa państwa tego regionu: Tajlandia i Filipiny oraz kilka mocarstw światowych i regionalnych, które miały swoje interesy w tym regionie, tj. Stany Zjednoczone, Australia, Francja, Nowa Zelandia, Pakistan oraz Wielka Brytania.

Zobacz też 

 Indochiny
 Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN)
 Traktat z Bangkoku

Przypisy
Azja Południowa

Azja Południowa – region Azji obejmujący kraje subkontynentu indyjskiego na południe od Himalajów, czyli: Indie, Pakistan, Nepal, Bhutan, Bangladesz oraz wyspiarskie państwa Sri Lankę i Malediwy, zależnie od ujęcia również kraje położone bardziej na zachód (w Azji Zachodniej).

W 2015 liczba ludności Azji Południowej wynosiła 1,823 mld – około 24,8% ludności świata. Z tego 34,8% ludzi zamieszkiwało miasta.

Azja Południowa obejmuje Nizinę Hindustańską, położoną na półwyspie część Indii oraz Sri Lankę. Nizinę Hindustańską tworzą aluwialne niziny Indusu, Gangesu i Brahmaputry, biegnące równolegle do głównych łańcuchów Himalajów. Jest to obszar akumulacji dawnych osadów z dna morza, które zostały zepchnięte na teren niziny wskutek wypiętrzania się gór. W dorzeczu Gangesu i Brahmaputry utworzyły się żyzne tereny, podobnie jak w nawodnionych okolicach Indusu, natomiast obrzeża dorzecza Indusu spustynniały.

Przeciętna oczekiwana długość życia w tym rejonie w 2015 wynosiła 68,7 lat, zaś wskaźnik rozwoju społecznego 0,621 (drugi od końca, po Czarnej Afryce). W 2011 średnia piśmienność na terenie Azji Południowej oraz Iranu (uwzględniany jest wraz z Azją Południową w statystykach UNICEF) wynosiła 63% u dorosłych i 81% u młodzieży. W badanym okresie 2010–2015 umiarkowane lub poważne niedożywienie u dzieci poniżej 5. roku życia wynosiło 37,9%. Słaba opieka okołoporodowa w 2002 stanowiła główną przyczynę śmierci dzieci w wieku poniżej 5 lat; pozostałymi głównymi przyczynami była biegunka oraz infekcje dróg oddechowych.

Zobacz też 
 Półwysep Indyjski

Przypisy 

Regiony Azji
Azja Mniejsza

Azja Mniejsza – rozległy półwysep na zachodniej granicy Azji, otoczony morzami Czarnym od północy, Marmara od północnego zachodu, Egejskim od zachodu i Śródziemnym od południa. Od Europy oddziela go Morze Marmara oraz cieśniny Bosfor i Dardanele. Azja Mniejsza ma około 0,5 mln km² powierzchni i stanowi około dwóch trzecich terytorium Turcji. Częściowo pokrywa się z krainą historyczną Anatolii. Region fizycznogeograficzny w Azji Zachodniej.

Azja Mniejsza jest regionem w przeważającej części wyżynno-górskim; niziny są niewielkie i leżą na wybrzeżach. Wnętrze Azji Mniejszej zajmuje Wyżyna Anatolijska, mająca charakter płaskowyżu, który podnosi się z zachodu na wschód od 800 do 1500 m n.p.m. Wyżynę ograniczają rozległe łańcuchy górskie Gór Pontyjskich na północnym wybrzeżu i gór Taurus na południowym, o wysokości ponad 2000 m n.p.m., sięgające 3916 m n.p.m. (wygasły wulkan Erciyes Dağı). Na wschodzie oba łańcuchy górskie się zbiegają i bez wyraźnej granicy przechodzą w Wyżynę Armeńską. Region jest aktywny sejsmicznie.

Klimat Azji Mniejszej jest podzwrotnikowy, na wybrzeżach śródziemnomorski, w centrum kontynentalny suchy. Roczny opad wynosi od 200-500 mm na Wyżynie Anatolijskiej do 2000 mm na południowych zboczach Taurusu i 3000 mm na północnych zboczach Gór Pontyjskich. Zimy są chłodne i wilgotne, lata – gorące i suche.

Na Wyżynie Anatolijskiej przeważa roślinność stepowa i półpustynna, zbocza Taurusu i Pontu porastają lasy liściaste (bukowe i dębowe) i iglaste (jodłowe i sosnowo-świerkowe), na wybrzeżach przeważa makia.

Zobacz też 
 Bliski Wschód
 Azja Zachodnia

Przypisy

Bibliografia 
 Zdzisław Czeppe, Jan Flis, Rodion Mochnacki Geografia fizyczna świata. Podręcznik dla studentów geografii uniwersytetów i wyższych szkół pedagogicznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, wyd. I
 Jan Mityk Geografia fizyczna części świata (zarys fizjograficzny), Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1982, wyd. V
 Józef Szaflarski (red.) Słownik geografii świata. Tom I. A-M, "Wiedza Powszechna", Warszawa 1977, wyd. II

Azja Zachodnia
Al

AL – Aeroklub Lubelski
 AL – Aeroklub Lwowski
 AL – Armia Ludowa, organizacja partyzancka w czasie II wojny światowej
 al. – skrót od słowa aleja, np. aleja Pokoju
 Al. – skrót od słowa aleje, np. Aleje Jerozolimskie
 .al – krajowa domena internetowa najwyższego poziomu przypisana dla stron internetowych  Albanii
 AL – Albania (oznaczenie kodowe ISO 3166-1)
 Alabama – stan w USA (ISO 3166-2)
 Al – symbol pierwiastka glin (łac. aluminium)
 Sztuczne życie (AL z ang. Artificial Life)
 Al- – arabski rodzajnik (ال۔)
 Ål – gmina w Norwegii
 Al – powieść Williama Whartona
 A L – płyta Amandy Lear z 1985 roku
 Al – skrócone imię Albert (np. Al Gore), Alfred (np. Al Pacino), Alphonse (np. Al Capone, Al Bundy)
Ar

Geografia:
 Ar – miasto biblijne w Moabie

Inne:
 .ar – krajowa domena internetowa najwyższego poziomu przypisana dla stron internetowych z Argentyny
 ar – jednostka powierzchni
 Ar – komputerowe narzędzie do archiwizacji danych
 Ar – symbol chemiczny pierwiastka argon
 Ar – we wzorach chemicznych symbol oznaczający grupę arylową
 AR (Adventure Racing) – rajdy przygodowe
 Grupa "a.r." – awangardowa grupa artystyczno-literacka

Zobacz też:

 Ahr
 AR
As

As – symbol chemiczny arsenu
 as – karta do gry
 as – moneta w cesarstwie rzymskim
 as – dźwięk
 as – symbol attosekundy
 as – w astronomii, symbol pozaukładowej sekundy łuku (z )
 As – polski samochód osobowy produkowany w latach 20. XX w.
 As – polski miniserial nakręcony w 2002 roku
 "As" – polski tygodnik ukazujący się do 1939
 as – polecenie systemu Linux, wchodzące w skład zestawu programów binutils
 AS – system autonomiczny (ang. autonomous system)
 Ås – miasto i gmina w Norwegii
 Aš – miasto w Czechach
 Ås – miasto w Szwecji
 As – gmina w Belgii
 as myśliwski – honorowy tytuł w lotnictwie wojskowym
 As – dynastia bogów nordyckich
 As – superbohater, postać w filmie Hydrozagadka
 As (samolot) – projekt samolotu szkolno-treningowego
 as serwisowy – rodzaj zagrywki w tenisie lub siatkówce
 As (czasopismo) – polskie czasopismo o tenisie ziemnym
 As (zespół muzyczny) – zespół muzyczny disco polo
 As – utwór muzyczny Steviego Wondera

Zobacz też 
 AS
 Ås
Autosomy

Autosomy – wszystkie chromosomy kariotypu, z wyjątkiem allosomów (chromosomów płci). Odpowiadają za dziedziczenie wszystkich cech z wyjątkiem cech sprzężonych z płcią. U organizmów diploidalnych autosomy występują w parach (chromosomy homologiczne), u poliploidalnych jest ich odpowiednio więcej. U różnych organizmów liczba autosomów jest różna, np. u ludzi występują 22 pary autosomów ponumerowane od największego do najmniejszego . Ich liczba może ulec zmianie na skutek liczbowych aberracji chromosomowych, co może prowadzić do chorób genetycznych lub specjacji.

Zobacz też 
 dziedziczenie autosomalne recesywne
 dziedziczenie autosomalne dominujące

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Chromosomy
Album

album – w starożytnym Rzymie, część muru pomalowana na biało przeznaczona do umieszczania ogłoszeń
 album – zbiór reprodukcji, fotografii, pocztówek, znaczków itp.
 album – wydawnictwo książkowe o charakterze ilustracyjnym, z niewielką ilością tekstu objaśniającego
 album – wydawnictwo zawierające nagrania muzyczne w formie fizycznej lub cyfrowej
 Album – album muzyczny Moniki Brodki
 Album – album muzyczny Krystyny Prońko
 Album – album muzyczny Quorthona

Zobacz też 

 The Album
Alfabet hawajski

Alfabet hawajski – alfabet, oparty na alfabecie łacińskim, służący do zapisu języka hawajskiego.

Składa się z 12 liter oraz jednego symbolu, przez co jest prawdopodobnie najkrótszym alfabetem na świecie. Litery: a, e, h, i, k, l, m, n, o, p, u oraz w. Zwarcie krtaniowe jest oznaczane przez pojedynczy otwierający apostrof ‘, zwany ‘okina. Znak makronu (kahakō od kaha „znak” i kō „długi”) nad samogłoskami używany jest, by zaznaczyć samogłoskę długą.

W języku hawajskim istnieją tylko 162 sylaby i również jest to najskromniejszy zbiór spośród wszystkich języków świata.

Przypisy 

Hawajski
Język hawajski
Adobe Illustrator

Adobe Illustrator – rozbudowany program graficzny przeznaczony do tworzenia i edycji grafiki wektorowej, będący jednym ze sztandarowych produktów firmy Adobe Inc.

Program jest dostępny na platformy Windows i macOS. Projekty zapisywane są w formacie plików AI.

Adobe Illustrator do wersji 8 był przeznaczony głównie do tworzenia projektów do wydruku. Natomiast w wersji 9 pojawiły się narzędzia dla twórców stron internetowych. Ponadto od wersji 9 Illustrator jest w stanie zastosować wiele efektów typowych dla grafiki rastrowej w stosunku do obiektów wektorowych, bez trwałego zmieniania tych obiektów. Z najważniejszych nowości w wersji 9 są ponadto: podgląd zalewek i przezroczystości.

Od wersji 11 dostępny jako część pakietu programów noszącego nazwę Creative Suite, choć można go zakupić również oddzielnie.

Adobe Illustrator jest jednym z dwóch najpopularniejszych programów do tworzenia i edycji grafiki wektorowej na świecie, obok CorelDRAW. Tworzone w nim ilustracje o rozszerzeniu AI można otworzyć we wszystkich programach od firmy Adobe do tworzenia i edycji grafiki, a także obróbki wideo, oraz animacji. Pliki Illustratora można również otworzyć w wyżej wymienionym Corelu, jednak plików o rozszerzeniu .cdr, które należą do Corela nie można otworzyć w Illustratorze.

Historia programu

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona internetowa Adobe Polska
 Oficjalna strona internetowa programu

Adobe
Edytory grafiki wektorowej