Mors arktyczny

Mors arktyczny, mors, mors pośredni (Odobenus rosmarus) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny morsowatych (Odobenidae).

Systematyka 
Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1758 roku szwedzki zoolog Karol Linneusz, nadając mu nazwę Phoca rosmarus. Jako miejsce typowe autor wskazał europejską, azjatycką i amerykańską Arktykę. Podgatunek divergens po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1815 roku niemiecki zoolog Johann Karl Wilhelm Illiger, nadając mu nazwę Trichechus divergens. Okaz typowy pochodził z obszaru około  na południe od Icy Cape na Alasce, w Stanach Zjednoczonych. Jedyny żyjący współcześnie przedstawiciel rodzaju mors (Odobenus).

Takson laptewi z Morza Łaptiewów nie jest uznawany za odrębny podgatunek; dane z analizy sekwencji mitochondrialnej wykazały, że populacja na tym obszarze jest najbardziej wysuniętą na zachód populacją O. r. divergens. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają dwa podgatunki.

Etymologia 
 Odobenus:  odous, οδοντος odontos „ząb”; βαινω bainō „chodzić, spacerować”.
 rosmarus:  „mors”.
 divergens: nowołac. divergens, divergentis „rozbieżny”, od łac. divergere „zbłądzić”, od divergium „punkt separacji”, od vergere „skręcić, obrócić”.

Rozmieszczenie geograficzne 
Mors arktyczny występuje w zależności od podgatunku:
 O. rosmarus rosmarus – mors atlantycki – północna Kanada (Zatoka Hudsona) do zachodniej Grenlandii i nieciągle od wschodniej Grenlandii do Svalbardu i północnej Rosji (Ziemia Franciszka Józefa i Morze Karskie); sporadycznie zgłaszania z Islandii i obserwacje zabłąkanych osobników w zachodniej i północnej Europie na południe do Zatoki Biskajskiej.
 O. rosmarus divergens – mors pacyficzny – Morze Łaptiewów w północnej Rosji, Morze Beringa i Czukockie w północnej Rosji i na Alasce; wędrowne osobniki były obserwowane na południe do Nowej Anglii w Stanach Zjednoczonych.

Budowa  
Długość ciała 250–350 cm, dla samic średnio 260 cm, dla samców średnio 315 cm; masa ciała 800–1800 kg dla samic średnio 1000 kg, dla samców średnio 1500 kg. Noworodki osiągają długość około 100 cm i ciężar około 85 kg.

Wszystkie kończyny morsa są przekształcone w płetwy. Przednie kończyny są większe od tylnych i stanowią główny narząd ruchu. U młodych morsów dostrzega się rzadkie owłosienie skóry, dorosłe mają skórę bardzo słabo owłosioną. Na górnej wardze występują liczne włosy czuciowe. W uzębieniu wyróżniają się górne kły obecne u samców i u samic, szczególnie silnie rozwinięte u samców, mogą dorastać do 100 cm długości, ale przeciętna ich długość wynosi ok. 50 cm. Masa największych kłów przekracza 5 kg.

Ekologia 
Głównym składnikiem pożywienia morsów są bezkręgowce zamieszkujące dno oceanu, np.: małże, ślimaki i rozgwiazdy, okazjonalnie poluje również na skorupiaki, ryby, foki (koticzaka niedźwiedziowatego (Callorhinus ursinus), fokowąsa brodatego (Erignathus barbatus), nerpę obrączkowaną (Pusa hispida) i fokę plamistą (Phoca largha).

W kulturze 
Mors odgrywał ważną rolę w życiu mieszkańców Arktyki, którzy polowali na niego dla mięsa, skór, tłuszczu, kłów i kości. 

Tak zaczęła się historia polowań na morsa. Ludzie wybijali tysiące tych niedołężnych na lądzie istot. Z biegiem czasu opustoszała Wyspa Barentsa, a następnie wybrzeża Spitsbergenu. Urządzano masowe rzezie, np. na wyspie Niedźwiedziej w 1667 roku w przeciągu kilku godzin zabito 900 morsów, a w 1923 do brzegów przylądka Barrow na Alasce fale przyniosły ponad tysiąc trupów pozbawionych jedynie kłów.

Ocenia się, że od początku XX w. przez 70 lat liczebność morsów w morzach arktycznych zmniejszyła się ok. 20-krotnie i na początku lat 70. tegoż stulecia nie przekraczała 50 tysięcy osobników. Zwracał też uwagę nikły (w porównaniu z fokami) przyrost naturalny morsów. Z tych powodów postanowiono zlikwidować całkowicie przemysłowe polowania na morsy: w ZSRR nastąpiło to w 1956 r., na Alasce i w Kanadzie z początkiem lat 70. Dopuszczono jedynie indywidualne łowy mieszkających na wybrzeżu Czukczów, Eskimosów i Aleutów, dla których łowiectwo było głównym źródłem utrzymania. Uzgodniono jednak maksymalne kontyngenty upolowanych zwierząt, które wyniosły po 1100 sztuk w ZSRR i na Alasce oraz 800 sztuk w arktycznej Kanadzie.

Zagrożenia i ochrona 
W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii VU ( „narażony”).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia  
 
 
 
 
 

Morsowate
Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku