Grażyna Bacewicz

Grażyna Bacewicz (ur. 5 lutego 1909 w Łodzi, zm. 17 stycznia 1969 w Warszawie) – polska kompozytorka i skrzypaczka.

Życiorys 
Urodziła się w polsko-litewskiej rodzinie o tradycjach muzycznych. Jej ojciec i dwaj bracia byli również kompozytorami. Ojciec Vincas (Wincenty; 1875−1952) i brat (Vytautas; 1905–1970), używali nazwiska Bacevičius i uważali się za Litwinów. Matka, Maria Modlińska (córka Stanisława i Natalii de domo Zdzitowieckiej, zm. w Warszawie w 1958) była Polką. Pozostała trójka dzieci uważała się za Polaków. Drugim bratem był kompozytor i rektor Akademii Muzycznej w Łodzi Kiejstut Bacewicz. Oprócz braci miała jeszcze siostrę, poetkę i dziennikarkę Wandę. Mężem Grażyny Bacewicz był lekarz internista, profesor Akademii Medycznej w Warszawie – Piotr Andrzej Biernacki (1903–1963). Ich jedynym dzieckiem jest malarka i poetka Alina Biernacka.

Pierwszym nauczycielem gry na fortepianie był jej ojciec. Od 1919 kontynuowała naukę w Konserwatorium Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej w Łodzi. Gdy w 1923 rodzina przeniosła się do Warszawy, studiowała w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie pod kierunkiem Kazimierza Sikorskiego (kompozycja) i Józefa Jarzębskiego (skrzypce), a także Józefa Turczyńskiego (fortepian)).

W 1932 ukończyła konserwatorium, zdobywając dwa dyplomy: z kompozycji i gry na skrzypcach. Następnie, dzięki stypendium Ignacego Jana Paderewskiego, przez rok studiowała w École Normale de Musique w Paryżu pod kierunkiem Nadii Boulanger.

Wkrótce zaczęła odnosić sukcesy jako kompozytorka (pierwsze nagrody) i skrzypaczka (w 1935 zdobyła pierwsze wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego). Występowała w Polsce i za granicą; przed II wojną światową odbyła liczne podróże artystyczne do Francji, Hiszpanii i krajów bałtyckich, a po II wojnie do: Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgry i ponownie do Francji (w 1946 w Paryżu wykonała I Koncert skrzypcowy K. Szymanowskiego pod dyr. P. Kleckiego). Jej grę cechowały: nieskazitelnie czysta intonacja, precyzja rytmiczna oraz wyczucie formy utworu i jego stylu, niezawodna pamięć muzyczna, inteligencja i finezja interpretacji, a także łatwość techniczna. Wykonywała publicznie nie tylko swoje utwory skrzypcowe, ale niekiedy i fortepianowe (m.in. II Sonatę).

W latach 50. rzuciła karierę koncertową i poświęciła się głównie komponowaniu. Przez wiele lat tworzyła w stylu neoklasycznym (najczęściej pojawiał się wtedy w jej twórczości cykl sonatowy), potem przechodziła stopniowo ku muzyce bardziej ekspresyjnej. Przez różnorodną fakturę utworów, klarowność i logikę wypowiedzi zdobyła trwałą pozycję w klasycznym repertuarze koncertowym.

Zajmowała się także pedagogiką: w roku akademickim 1934/35 i 1945/46 wykładała harmonię, kontrapunkt i solfeż oraz prowadziła klasę skrzypiec w konserwatorium w Łodzi, od 1966 aż do śmierci prowadziła klasę kompozycji w PWSM w Warszawie. Brała czynny udział w życiu organizacyjno-muzycznym, m.in. zasiadając w jury polskich i zagranicznych konkursów wykonawczych i kompozytorskich (Poznań, Paryż, Moskwa, Liège, Neapol, Budapeszt). W latach 1955–1957 i 1960–1969 pełniła również funkcję wiceprezesa Związku Kompozytorów Polskich.

Wykształcenie 
Początkowo gry na fortepianie i skrzypcach uczył ją ojciec – Vincas Bacevičius (Wincenty Bacewicz). Od 1919 kontynuowała edukację muzyczną w Konserwatorium Muzycznym Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej w Łodzi, gdzie kształciła się w zakresie gry na skrzypcach, fortepianie oraz teorii muzyki, chodząc jednocześnie do gimnazjum humanistycznego Janiny Pryssewiczówny.

W 1923 wraz z całą rodziną przeniosła się do Warszawy. Od 1924 uczęszczała do Konserwatorium Warszawskiego. Studiowała kompozycję w klasie Kazimierza Sikorskiego, grę na skrzypcach pod kierunkiem Józefa Jarzębskiego i grę na fortepianie u Józefa Turczyńskiego. Równocześnie podjęła studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim, z których jednak po półtora roku zrezygnowała. Przerwała także dalszą naukę gry na fortepianie. W 1932 ukończyła Konserwatorium, uzyskując dwa dyplomy – z gry na skrzypcach i kompozycji.

W tym samym roku dzięki hojności Ignacego Jana Paderewskiego otrzymała stypendium na studia kompozytorskie w École Normale de Musique w Paryżu, które odbyła w latach 1932–1933 pod kierunkiem Nadii Boulanger. Uczęszczała tam również na prywatne lekcje gry na skrzypcach do Andre Toureta. Ponownie wyjechała do stolicy Francji w roku 1934, aby kształcić się u węgierskiego skrzypka – Carla Flescha.

Kariera skrzypaczki 
Jako solistka zaczęła odnosić sukcesy już w 1935, kiedy otrzymała pierwsze wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego w Warszawie. W latach 1936–1938 współpracowała z warszawską Orkiestrą Polskiego Radia, zorganizowaną przez Grzegorza Fitelberga, w której grała partię pierwszych skrzypiec. Praca w orkiestrze dała jej możliwość wzbogacenia wiedzy w zakresie instrumentacji. Przed II wojną światową również wiele koncertowała – często wspólnie z bratem Kiejstutem, znanym pianistą – w wielu krajach, m.in. na Litwie, we Francji i Hiszpanii. Podczas okupacji niemieckiej występowała na koncertach konspiracyjnych i koncertach Rady Głównej Opiekuńczej. Po wojnie kontynuowała działalność koncertową do 1953. Dawała recitale w Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgrzech i we Francji.

Równocześnie w 1945 podjęła pracę w Państwowym Konserwatorium Muzycznym (obecnie: Akademii Muzycznej) w Łodzi, gdzie wykładała przedmioty teoretyczne i prowadziła klasę skrzypiec. W latach 50. poświęciła się prawie wyłącznie kompozycji i nauczaniu. Od 1966 (od 1967 jako profesor zwyczajny) aż do śmierci pracowała w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie, prowadząc klasę kompozycji. Ponadto często brała udział – jako juror – w konkursach skrzypcowych i kompozytorskich, m.in. w Liège, Paryżu, Moskwie, Neapolu, Budapeszcie, Poznaniu i Warszawie.

Została pochowana na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera 32A-3-8).

Twórczość kompozytorska 
Grażyna Bacewicz należała do licznej grupy polskich kompozytorów z lat międzywojennych i powojennych tworzących w stylu neoklasycznym. Nigdy natomiast nie ugięła się i nie skomponowała utworu socrealistycznego. Znakomity warsztat zawdzięczała w dużej mierze studiom u Nadii Boulanger, co wykorzystywała umiejętnie w swojej obfitej i różnorodnej twórczości.

Jako wykształcona i koncertująca skrzypaczka szczególną uwagę poświęciła muzyce na skrzypce oraz inne instrumenty smyczkowe. Była autorką siedmiu koncertów skrzypcowych, dwóch koncertów wiolonczelowych i koncertu altówkowego. Napisała także siedem kwartetów smyczkowych, pięć sonat na skrzypce i fortepian oraz dwie sonaty na skrzypce solo.

Przynajmniej niektóre z tych kompozycji, obok kilku innych dzieł kameralnych, a także symfonicznych, konkurują do dzisiaj na estradach koncertowych z pełnym powodzeniem.

Twórczość literacka 
Bacewicz pisarstwem zajmowała się w latach 60. Jest autorką powieści kryminalnej pt. Sidła (Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2018), tomiku opowiadań Znak szczególny (Czytelnik, Warszawa 1970; II wyd.: 1974), oraz kilku pozostających w rękopisie powieści i nowel.

Kompozycje

Kompozycje instrumentalne 
orkiestrowe

 Sinfonietta na ork. smyczk. (1929)
 Suita na ork. smyczk. (1931)
 3 karykatury (1932)
 Convoi de joie (Pochód radości) (1933)
 Symfonia (zaginęła) (1933)
 Sinfonietta na ork. smyczk. (1935)
(wyróżnienie Towarzystwa Wyd. Muzyki Pol., Warszawa 1936)

 Symfonia (1938)
 Uwertura (1943)
 I Symfonia (1945)
 Symfonia na ork. smyczk. (zaginęła) (1946)
 Introdukcja i Kaprys (1947)
(wyróżnienie na Konkursie Kompoz.im. K. Szymanowskiego 1948)
 Koncert na ork. smyczk. (1948)
(Nagr. Państwowa III st. 1950)
 II Symfonia (1951)
 III Symfonia (1952)
 IV Symfonia (1953)
(nagr. MKiS 1955)
 Uwertura polska (1954)
 Partita (transkr. Partity na skrz. i fort.) (1955)
 Wariacje symfoniczne (1957)
 Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję (1958)
(III nagr. Międzynarod. Trybuny Kompozytorów UNESCO, Paryż 1960)
 Pensieri notturni (1961)
(nagr. II st. MKiS 1962)
 Koncert na wielką orkiestrę symfoniczną (1962)
 Musica sinfontca in tre movimenti (1965)
 Divertimento na ork. smyczk. (1965)
 Contradizione na ork. kam. (1966)
 In una parte (1967)

Ponadto dla Polskiego Radia:

 Mazur (1944)
 Suita Pod Strzechą (1945)
 Suita Ze Starej Muzyki (1946)
 Suita (1946)
 Szkice Ludowe (1948)
 I Taniec polski (1948)
 Groteska (1949)
 Oberek (1949)
 Walc (1949)
 Kaprys polski (1949)
 Suita Tańców Polskich (1950)
 Serenada (1950)
 II Taniec Polski (1950)
 Krakowiak (1950)
 Taniec mazowiecki (1951)
 Oberek Noworoczny (1952)
 Suita z baletu „Z Chłopa Król” (1954)

na instrumenty solowe i orkiestrę

 I Koncert skrzypcowy (1937)
 II Koncert skrzypcowy (1945)
 III Koncert skrzypcowy (1948)
(nagr. MKiS 1955)
 Rapsodia polska na skrzypce (1949)
 Koncert fortepianowy (1949)
(II nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)
 IV Koncert skrzypcowy (1951)
(Nagr. Państwowa II st. 1952)
 I Koncert wiolonczelowy (1951)
 V Koncert skrzypcowy (1954)
 VI Koncert skrzypcowy (1957)
 II Koncert wiolonczelowy (1963)
 VII Koncert skrzypcowy (1965)

(nagr. Rządu Belgijskiego i złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim im. Królowej Elżbiety Belgijskiej, Bruksela 1965)
 Koncert na 2 fort. (1966)
 Koncert na altówkę (1968)

kameralne

 I Kwartet smyczkowy (1938)
 II Kwartet smyczkowy (1943)
 Suita na 2 skrz. (1943)
 Łatwe duety na tematy ludowe na 2 skrz. (1945)
 III Kwartet smyczkowy (1947)
(nagr. MKiS 1955)
 Kwartet na 4 skrz. (1949)
 IV Kwartet smyczkowy (1950)
(I nagr. na Międzynarod. Konkursie Kompoz., Liège 1951, Nagr. Pań stwowa II st. 1952)
 V Kwartet smyczkowy (1955)
(II nagr. na Międzynarod. Konkursie Kompoz., Liège 1956)
 VI Kwartet smyczkowy (1960)
 Quartetto per 4 violoncelli (1964)
 VII Kwartet smyczkowy (1965)
 Kwintet na instr. dęte (1932)
(nagr. Paryż 1933)
 Trio na ob., skrz. i wioloncz. (1935)
(nagr. Towarzystwa Wyd. Muzyki Pol., Warszawa 1936)
 Sonata na ob. i fort. (1936)
 Andante sostenuto na skrz. (lub wioloncz.) i org.
(transkrypcja IV cz. Sonaty da camera na skrz. i fort.) (1945)
 Trio na ob., kl. i fg. (1948)
 Łatwe utwory na kl. i fort. (1948)
 Oberek nr 1 na kl. i fort. (1949)
 Wiwat na kl. i kwartet smyczk. (1950)
 I Kwintet fortepianowy (1952)
 Inkrustacje na waltornię i zespół kam. (1965)
 Trio na ob., hf. i perk. (1965)
 II Kwintet fortepianowy (1965)

na skrzypce i fortepian

 Partita (1930)
 Kaprys nr 1 (1932)
 Witraż (1932)
 Kaprys nr 2 (1933 lub 1934)
 Pieśń litewska (1934)
 Temat z wariacjami (1934)
 Andante i allegro (1934)
 Legenda (1945)
 Concertino w I—III pozycji (1945)
 Sonata da camera (1945)
 Łatwe utwory w I pozycji (1946)
 Kaprys (1946)
 II Sonata (1946)
 III Sonata (1947)
 Taniec polski (1948)
 Łatwe utwory w I—III pozycji (1949)
 Melodia i Kaprys (1949)
 I Oberek (1949)
 IV Sonata (1949)
(nagr. na Festiwalu Muzyki Pol. 1951, Nagr. Państwowa II st. 1952)
 Taniec antyczny (1950)
 Taniec mazowiecki (1951)
 V Sonata (1951)
 II Oberek (1952)
 Taniec słowiański (1952)
 Kołysanka (1952)
 Humoreska (1952)
 Partita (1955)

na instrumenty solo

skrzypcowe

 Sonata (1929)
 Sonata (1941)
 Kaprys polski (1949)
 II Kaprys (1952)
 II Sonata (1958)
 4 capricci (1968)

fortepianowe

 Temat z wariacjami (1924)
 Preludium (1928)
 Allegro (1929)
 Sonata (1930)
 Trois pieces caracteristiques (1932)
 Toccata (1932)
 Sonatina (1933)
 Suita dziecięca (1933)
 Scherzo (1934)
 Sonata (1935)
 3 Groteski (1935)
 3 preludia (1941)
 I Sonata (1949)
(III nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)
 Krakowiak koncertowy (1949)
(III nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)
 Etiuda tercjowa (1952)
 II Sonata (1953)
 Sonatina (1955)
 10 etiud (1957)
 Mały tryptyk (1965)

na inne instrumenty

 Esquisse per organo (1966)
 Kaprysy polskie na kl. (1952)

wokalno-instrumentalne 
pieśni na głos solo i fortepian

 Trzy róże (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1934)
 Mów do mnie, miły (R. Tagore, przekład J. Kasprowicza) (1936)
 3 pieśni: Mamidio, Inna, Samotność (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1938)
 Oto jest noc (K.I. Gałczyński) (1947)
 Smuga cienia (W. Broniewski) (1948)
 Rozstanie (R. Tagore, przekład J. Kasprowicza) (1949)
 Usta i pełnia (K.I. Gałczyński) (1949)
 Dzwon i dzwonki (A. Mickiewicz) (1955)
(nagr. na Konkursie ZKP W 100. rocznicę śmierci A. Mickiewicza)
 Nad wodą wielką i czystą (A. Mickiewicz) (1955)
 Boli mnie głowa, (pieśń żartobliwa) (G. Bacewicz) (1955)
 Sroczka (ludowy) (1956)
 Zaloty na chór m. (A. Mickiewicz) (1968)

na głosy solowe, chór i orkiestrę

 Psalm „De profundis clamavi ad te Domine” (1932)
 3 pieśni na tenor solo i ork. (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1938)
 Kantata olimpijska na chór miesz. i ork. (oda Pindara) (1948)
(wyróżnienie na Między narod. Olimpijskim Konkursie Sztuki, Londyn 1948)
 Akropolis, kantata na 600-lecie UJ, na chór miesz. i ork. (według Akropolis S. Wyspiańskiego) (1964)
 Przygoda króla Artura, opera radiowa (E.Fischer według legendy staroceltyckiej) (1959)
(nagranie Polskie Radio 1960)

balety 
 Z chłopa król (A.M. Swinarski według P. Baryki) (1953/54)
 Esik w Ostendzie, balet komiczny, 1 -akt. (L. Terpilowski według T. Boya-Żeleńskiego) (1964)
 Pożądanie, 2-akt. (M. Bibrowski według Le desir attrape par la queue P. Picassa) (1968–69)

Rękopisy utworów Bacewicz znajdują się w Zakładzie Zbiorów Muzycznych Biblioteki Narodowej w Warszawie.

Ordery i odznaczenia 
 Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1959)
 Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949)
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 lipca 1955)
 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1953)
 Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)

Nagrody i wyróżnienia 
 1933 I nagroda na konkursie kompozytorskim Towarzystwa „Aide aux femmes de professions libres” w Paryżu za Kwintet Na Instrumenty Dęte
 1936 II nagroda na konkursie kompozytorskim Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej za Trio Na Obój, Skrzypce I Wiolonczelę, wyróżnienie za Sinfoniette na orkiestrę smyczkową
 1949 II nagroda (pierwszej nie przyznano) na Konkursie Kompozytorskim Im. Fryderyka Chopina, zorganizowanym przez Związek Kompozytorów Polskich w Warszawie za Koncert Fortepianowy
 1951 I nagroda na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liège za Kwartet Smyczkowy nr 4
 1952 Nagroda Państwowa III
 1956 Nagroda Państwowa II stopnia
 1956 II nagroda na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liège za Kwartet Smyczkowy nr 5
 1960 III Lokata podczas Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów UNESCO w Paryżu za Muzykę na smyczki, trąbkę i perkusję
 1965 Nagroda rządu belgijskiego i złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorów w Brukseli za koncert skrzypcowy nr 7

Z okazji setnej rocznicy urodzin artystki, rok 2009 w polskiej muzyce ogłoszono Rokiem Grażyny Bacewicz, a Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek, na którym umieszczono fotografię artystki.

Obiekty i instytucje noszące imię Grażyny Bacewicz 
 Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi;
 Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Nowej Soli;
 Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Jaworznie;
 Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Limanowej;
 Państwowa Szkoła Muzyczna I st. im. Grażyny Bacewicz w Radomsku;
 Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Gdańsku-Wrzeszczu;
 Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz we Wrocławiu;
 Zespół Państwowych Ogólnokształcących Szkół Muzycznych I i II stopnia nr 3 im. Grażyny Bacewicz w Warszawie;
 Zespół Państwowych Szkół Muzycznych im. Grażyny Bacewicz w Koszalinie;
 Plac Zabaw im. Grażyny Bacewicz w Tychach;
 ulica Grażyny Bacewicz w Częstochowie;
 ulica Grażyny Bacewicz w Gdańsku;
 ulica Grażyny Bacewicz w Jeleniej Górze;
 ulica Grażyny Bacewicz w Koninie;
 ulica Grażyny Bacewicz w Łodzi;
 ulica Grażyny Bacewicz w Oławie;
 ulica Grażyny Bacewicz w Redzie;
 ulica Grażyny Bacewicz w Warszawie.

Festiwale i konkursy noszące imię Grażyny Bacewicz 
 Międzynarodowy Festiwal Muzyczny im. Grażyny Bacewicz w Łodzi,
 Międzynarodowy Konkurs Kompozytorski im. Grażyny Bacewicz w Łodzi,
 Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Grażyny Bacewicz w Łodzi,
 Ogólnopolski Konkurs Skrzypcowy im. Grażyny Bacewicz Szkół Muzycznych I stopnia we Wrocławiu,
 BISMA Bacewicz International Summer Music Academy w Łodzi.

Przypisy

Bibliografia 
 Stefan Kisielewski: Grażyna Bacewicz i jej czasy, PWM, Kraków 1963.

Linki zewnętrzne 

 Grażyna Bacewicz na stronach Polskiego Wydawnictwa Muzycznego
 
 
 Grażyna Bacewicz na zdjęciach w bibliotece Polona

Absolwenci École Normale de Musique
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Jurorzy Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego
Kompozytorzy muzyki poważnej
Kompozytorzy XX wieku
Ludzie urodzeni w Łodzi
Muzycy związani z Łodzią
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy
Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
Polscy kompozytorzy muzyki poważnej
Polscy Litwini
Polscy pedagodzy muzyczni
Polscy skrzypkowie
Wykładowcy Akademii Muzycznej im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi
Wykładowcy Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina
Urodzeni w 1909
Zmarli w 1969