Dzierżoniów

Dzierżoniów (do 1946 Rychbach, też Rychonek, ) – miasto w południowo-zachodniej Polsce, na Dolnym Śląsku, w województwie dolnośląskim, siedziba władz powiatu dzierżoniowskiego oraz władz gminy wiejskiej Dzierżoniów. Położone w Kotlinie Dzierżoniowskiej, nad rzeką Piławą.

Dzierżoniów uzyskał lokację miejską przed 1241 rokiem. W latach 1960–1972 miasto było siedzibą władz, ale nie należało do gromady Dzierżoniów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecna, polska nazwa miasta, została nadana dla upamiętnienia ks. Jana Dzierżonia – wybitnego śląskiego badacza pszczół.

1 stycznia 2023 r. miasto liczyło 31 061 mieszkańców (144. miejsce w kraju). Gęstość zaludnienia 1547,6 osób/1 km² (11. miejsce w województwie).

Warunki naturalne 
Dzierżoniów jest położony w Kotlinie Dzierżoniowskiej u podnóża Gór Sowich od południa i Masywu Ślęży od północy. Miasto leży nad rzeką Piława.

Według danych z roku 2023 Dzierżoniów ma obszar 20,07 km² (299. lokata w kraju), w tym:
 użytki rolne: 63%
 użytki leśne: 0%

Miasto stanowi 4,19% powierzchni powiatu. Sąsiaduje z gminami: Bielawa, Pieszyce oraz gminą wiejską Dzierżoniów.

Historia 

Kalendarium:
 XII w. – legendarne początki miasta.
 1159 – legendarna data powstania kościoła św. Jerzego przez księcia Bolesława Kędzierzawego.
 13 lutego 1258 – pierwsza pisemna wzmianka o Reichenbach i kościele św. Jerzego.
 1290 – miasto otrzymało pieczęć przedstawiającą św. Jerzego zabijającego smoka na tle murów miejskich – obecny herb miasta.
 1291 – miasto przeszło pod władzę Piasta świdnicko-ziębickiego – Bolka I Surowego.
 pocz. XIV w. – budowa kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP przez zakon augustianów-eremitów.
 1337 – uniezależnienie się od księcia świdnicko-jaworskiego.
 1338 – przekazanie przez księcia Bolka II kościoła św. Jerzego zakonowi rycerskiemu joannitów.
 1392 – miasto przeszło wraz z księstwem jaworsko-świdnickim do Korony Czeskiej.
 XVI w. – rozwój miasta jako ośrodka tkactwa.
 1526 – przejście pod zwierzchnictwo Habsburgów.
 1618–1648 (wojna trzydziestoletnia) – pożary, wyludnienie i upadek miasta.

 1733 – ustawienie na rynku figury św. Jana Nepomucena.
 1742 – przejście pod panowanie Prus.
 1750 – w polskojęzycznym dokumencie pruskim miejscowość jest wymieniona jako Reychenbach
 1762 – bitwa pod Dzierżoniowem w czasie III wojny śląskiej 
 1780–1784 – wyburzenie starych domów i budowa w ich miejscu jednopiętrowych domów kalenicowych.
 1790 – spotkanie dyplomatów Prus, Austrii, Wielkiej Brytanii i Holandii, którego rezultatem była konwencja dzierżoniowska.
 1795–1798 – budowa kościoła ewangelickiego (obecnie rzymskokatolicki pw. NMP Matki Kościoła).
 1805 – założenie ewangelickiego cmentarza z kaplicą grobową Sadebecków.
 1813 – zawarcie tajnych układów, które zapoczątkowały powstanie VI koalicji antynapoleońskiej; spotkanie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III oraz cara Aleksandra I.
 1815–1820 – stolica rejencji dzierżoniowskiej w prowincji Śląsk.
 1815 – powstanie w Dzierżoniowie loży masońskiej „Aurora zur ehernen Kette”
 1820 – włączenie do rejencji wrocławskiej prowincji Śląsk.
 1855 – uzyskanie pierwszego połączenia kolejowego.
 1871 – miasto wraz z Prusami staje się częścią zjednoczonych Niemiec.
 1872–1875 – gruntowna przebudowa siedziby władz miejskich (ratusza).

 1908 – powstanie budynku byłego Hotelu Polonia
 W czasie II wojny światowej w miejscowości znajdowała się filia niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen.

 1945
 styczeń – zbliżanie się Armii Czerwonej spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i Śląska zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania. Z tego powodu wielu ludzi zginęło, w wyniku działań frontowych, bądź wskutek silnych mrozów.
 8 maja – wkroczenie do miasta Armii Czerwonej
 włączenie miasta wraz z Dolnym Śląskiem do państwa polskiego
 zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano na podstawie umów z ZSRR, które podpisał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego.
 początek wysiedlenia niewielu pozostałych jeszcze po zimowej ucieczce i ewakuacji dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec
 specyfiką miasta był silny napływ osadników pochodzenia żydowskiego, wskutek czego stało się ono wówczas jednym z 6 największych skupisk ludności żydowskiej w Polsce.
 uruchomienie Państwowej Fabryki Odbiorników Radiowych, późniejszych Zakładów Radiowych Diora
 powstanie klubu piłkarskiego Lechia Dzierżoniów.
 1946 – zmiana nazwy miasta z Rychbach na Dzierżoniów, – na cześć ks. Jana Dzierżona, sławnego pszczelarza.
 1948 – Dzierżoniów liczy ok. 24 000 mieszkańców, w tym ok. 26% Żydów.
 lata 50. – emigracja ludności pochodzenia żydowskiego za granicę.
 lata 60. – wyburzenie 13 zabytkowych kamienic, tworzących północną pierzeję rynku.
 1975
 maj – odsłonięcie pomnika, obecnie nazwanego Pomnikiem Pamięci Losów Ojczyzny
 czerwiec – Dzierżoniów w granicach nowo utworzonego województwa wałbrzyskiego
 1992 – miasto osiąga rekordową liczbę 38 428 mieszkańców (zob. ludność Dzierżoniowa)
 1999
 miasto w granicach województwa dolnośląskiego
 uzyskanie przez Urząd Miasta certyfikatu ISO 9002 (pierwsza jednostka samorządowa w Polsce z certyfikatem ISO 9002).
 2011 – powstanie Muzeum Miejskiego Dzierżoniowa.

Architektura

Zabytki 

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
 zespół urbanistyczny miasta
 kościół paraf. św. Jerzego, z drugiej poł. XIV w., XVI w.; wybudowany według legendy za czasów księcia Bolesława Kędzierzawego w 1159, faktycznie około roku 1230; w 1338 r. przekazany przez księcia Bolka II zakonowi rycerskiemu joannitów. Przebudowany w okresie XV-XVI w.
 zespół klasztorny augustianów, ul. Garncarska 16 / Klasztorna, z XIV w., 1713 r., 1845 r.:
 kościół, ob. par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP; wybudowany w pocz. XIV w. przez zakon augustianów-eremitów
 klasztor
 zbór ewangelicki, obecnie kościół rzymskokatolicki par. pw. MB Królowej Polski; klasycystyczny kościół wybudowany w latach 1795–1798 według projektu architekta Carla Gottharda Langhansa; do 1962 r. funkcjonował jako świątynia ewangelicka, potem został przejęty przez miasto i używany jako magazyn meblowy. Pozbawiony właściwej opieki spłonął częściowo w 1973 r. Przekazany w 1978 r. parafii katolickiej, został konsekrowany w 1979 r. i do 1984 r. odremontowany; kolumny w kościele są utrzymane w porządku spiętrzonym obejmującym trzy style: toskański, joński i koryncki; współczesny ołtarz został przeniesiony z kościoła pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP który pochodzi z XVIII w.; ołtarz jest przykładem barokowego malarstwa tablicowego
 kościół pw. Świętej Trójcy, wybudowany w XV w. jako kaplica cmentarna; przebudowany po pożarze w 1831 i 1851 r. – w XIX w.
 kaplica grobowa rodziny Sadebecków na cmentarzu ewangelickim, ul. Daszyńskiego, wzniesiona w 1805 r. przez patrycjuszowski ród Sadebecków, jako centrum cmentarza ewangelickiego; ma postać rotundy
 synagoga, wybudowana w 1875 r., ul. Krasickiego 28
 mury obronne – wzniesione pod koniec XIII w. na polecenie księcia świdnickiego Bolka II; wzmocnione basztami i półbasztami łupinowymi; po wojnie husyckiej dobudowano mury zewnętrzne, tworząc w ten sposób pas zieleni (międzymurze); w XVIII w. częściowo zlikwidowane
 ratusz i wieża ratuszowa – pozostałość po starym średniowiecznym ratuszu; pełniła wtedy rolę strażnicy i punktu obronnego; dziś jest punktem widokowym, skąd można podziwiać panoramę miasta i okolic, Rynek, XV, z l. 1873-75; ratusz wybudowano jako dom handlowy i centrum kupieckie; od 1337 siedziba władz miejskich; w latach 1872–1875 gruntownie przebudowany
 sukiennice, Rynek 2, z XV w., XIX w.
 dom, ul. Klasztorna 7, z XVI-XVII w., XIX w.
 dom, ul. Klasztorna 12, z XVIII/XIX w.
 dom, ul. Kościelna 30, z pocz. XIX w.
 dom, ul. Krasickiego 21, z XVIII w.
 dom, ob. przedszkole, ul. Miernicza z drugiej i trzeciej ćw. XIX w.
 dom, ul. Przedmieście 27
 hotel „Polonia”, ul. Sienkiewicza 4, z 1908 r., 1920 r.
 willa, ul. Szkolna 14, z 1894 r.
 kamienica, ul. Świdnicka 2, z XVIII w., XIX/XX w.
 willa, ob. siedziba Muzeum Miejskiego Dzierżoniowa, ul. Świdnicka 30, z 1897 r.
 willa, ul. Świdnicka 32, z 1870 r.
 dom, pl. Wolności 4 (Rynek), z pocz. XIX w. XIX/XX w.
 dom, pl. Wolności 5 (Rynek), z XVIII w., XIX/XX w.
 domy, pl. Wolności 5-9 (d. Rynek 6-9), z XVIII w., XIX w.
 domy, pl. Wolności 11 (d. Rynek nr 12/13), z XIX w.
 dom, pl. Wolności 17 (Rynek), z XVIII/XIX/XX w.
 domy, pl. Wolności 18, 19 (Rynek), z XIX/XX w.
 kamienica, pl. Wolności 20 (Rynek), z XVIII w., XIX w.
 dom, pl. Wolności 21 (Rynek), z XVIII-XX w.
 kamienica, pl. Wolności 22 (Rynek), z XVIII w.
 domy, pl. Wolności 23/24 (Rynek), z 1800 r., przeb. w pocz. XX w.
 kamienica, pl. Wolności 25 (Rynek), z pocz. XIX w.
 kamienica, pl. Wolności 26 (Rynek), z XIX/XX w.
 kamienica, pl. Wolności 27 (Rynek), z k. XIX w.
 domy, pl. Wolności 28, 29, 30 (Rynek), z XVIII-XIX w.
 kamienica, pl. Wolności 31 (Rynek), z XVIII w., 1905 r.
 domy, pl. Wolności 33, 35, 36 (Rynek), z XVIII-XX w.
 dom, pl. Wolności 34 (Rynek), z XVIII w., przebudowany pocz. XX w.
 dom, pl. Wolności 37 (Rynek), z XIX w.
 dom, pl. Wolności 39 (Rynek), z pierwszej poł. XIX w.
 kamienica, pl. Wolności 51 (Rynek), z XVIII-XIX w.
 kamienica, pl. Wolności 54 (Rynek), z XVII-XIX w.
 kamienica, pl. Wolności 55 (Rynek), z XIX/XX w.
 domy, ul. Ząbkowicka 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, z XVIII/XIX w.
 sąd, ob. komenda policji, ul. Ząbkowicka 57, z czwartej ćw. XIX w.
 budynki tkalni d. E.F. Haina, ul. Kilińskiego 14, z l. 1887-89
 dwa budynki produkcyjne
 kotłownia
 parowozownia wachlarzowa, ul. Kolejowa 8 b, z 1910 r.
 inne
 Cmentarz żydowski w Dzierżoniowie

Kultura 

 Dzierżoniowski Ośrodek Kultury (DOK) – położony jest przy ulicy Świdnickiej 23. Do Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury należy też kino „Zbyszek”.
 Kino-teatr „Zbyszek” (Kino im. Zbigniewa Cybulskiego), należące do Dzierżoniowskiego Ośrodka Kultury, położone przy ulicy Ignacego Daszyńskiego. Zostało nazwane imieniem Zbigniewa Cybulskiego, który w latach 1945–1947 mieszkał i uczył się w Dzierżoniowie.
 Muzeum Miejskie Dzierżoniowa, mieści się w budynku willowym przy ulicy Świdnickiej 30.
 Muzeum Techniki - Młyn Hilberta, mieści się przy ul. Batalionów Chłopskich 11 - niedaleko Rynku. Jest to największy na Dolnym Śląsku młyn zbożowy udostępniony do zwiedzania. W zakładzie zachowała się kompletna i sprawna linia technologiczna do produkcji mąk z lat 30. XX wieku.

Gospodarka 

Największe firmy to: Tailor, Technika Szpitalna i Frankonia Poland, Dionar, Kamitech, Galwanizer, Hak-Hol, Diotech, Faro i S.I. „Elektromet” oraz działające w Wałbrzyskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej Invest-Park podstrefa Dzierżoniów: Metzeler Automotive Profile Systems, Henkel Ceresit, Orion, Broen DZT, Libra, Ermosoga, Pamax, Domex, Best Palm.

Demografia 

Struktura demograficzna mieszkańców Dzierżoniowa według danych z 31 grudnia 2007:

Piramida wieku mieszkańców Dzierżoniowa w 2014 roku.

Transport

Transport kolejowy 

Pierwsze połączenie kolejowe Dzierżoniów uzyskał 24 listopada 1855. Była to 1-torowa 25 km linia do Świdnicy, wzbogacona o dodatkowy, drugi tor w 1908. Niespełna 3 lata później, 1 listopada 1858 uruchomiono 2-torową 21 km linię do Ząbkowic Śląskich. Obydwa odcinki pozbawiono drugiego toru latem 1945, niedługo po wkroczeniu wojsk radzieckich. Trzecią linią był krótki 1-torowy 5,9 km odcinek do Bielawy, otwarty 25 maja 1891. Po 86 latach eksploatacji, w maju 1977 wstrzymano na nim ruch pasażerski (w 2001 zawieszono przewozy towarowe, a od 2006 odcinek ten jest już nieprzejezdny). Czwartą i ostatnią linią był alternatywny, wyraźnie dłuższy od poprzedniego, 1-torowy 10,8 km odcinek do Bielawy Zachodniej uruchomiony 1 października 1900. Odcinek ten później został przedłużony do Ząbkowic przez Srebrną Górę wzdłuż masywu Gór Sowich. Trasą tą jeszcze w latach 60 jeździły pociągi pasażerskie. Po 76 latach użytkowania został zamknięty w styczniu 1977, a następnie całkowicie rozebrany (1978).

Według stanu na rok 2018 w Dzierżoniowie funkcjonuje w ruchu pasażerskim i towarowym wyłącznie linia kolejowa nr 137 Katowice-Legnica (tzw. Magistrala Podsudecka).

Transport autobusowy 
W okresie PRL publiczną komunikację autobusową w Dzierżoniowie i okolicach obsługiwały równolegle Państwowa Komunikacja Samochodowa oraz Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Wałbrzychu. Po roku 1990 obsługę publicznych linii autobusowych prowadziły przedsiębiorstwa powstałe w wyniku przekształceń własnościowych WPK i PKS (Sudecka Komunikacja Autobusowa i PKS Dzierżoniów) oraz przedsiębiorcy niezależni od dawnych przewoźników.

Gminy powiatu dzierżoniowskiego oraz gmina Stoszowice zawarły porozumienie administracyjne w sprawie wspólnej organizacji publicznych linii autobusowych o charakterze komunikacji miejskiej. Obowiązki organizatora komunikacji powierzono Zarządowi Komunikacji Miejskiej (ZKM) w Bielawie.

Linie organizowane przez ZKM Bielawa w latach 2017–2027 obsługuje wybrane w przetargu konsorcjum firm: PPUH „Kłosok” i „A21” (operator). Większość linii ZKM Bielawa przebiega przez Dzierżoniów, funkcjonują również wewnątrzmiejskie linie: A i B.

Sport 

W Dzierżoniowie funkcjonuje jeden basen kryty i jeden odkryty, dwa boiska piłkarskie w tym jedno ze sztuczną murawą. Działa piłkarski klub Lechia Dzierżoniów, który w sezonie 2007/2008 gra w „Piast” IV lidze dolnośląskiej, klub piłki ręcznej Żagiew Dzierżoniów, który w sezonie 2007/2008 gra w I lidze, KSP Broen-Karo Dzierżoniów – klub pétanque, zwycięzca ligi PFP 2007, Towarzystwo Szachowe Ziemi Dzierżoniowskiej „Dwie Wieże” oraz klub sportowy taekwondo Tiger.

Ośrodek Sportu i Rekreacji:
OSIR Dzierżoniów położony jest przy ulicy Strumykowej, niedaleko dworca kolejowego. Składa się ze: stadionu, boiska sztucznego, dwóch basenów kąpielowych, kortów tenisowych, hali sportowej, hotelu OSIR, oraz parkingu.

Wspólnoty wyznaniowe 

Na terenie Dzierżoniowa działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
 Kościół rzymskokatolicki (dekanat Dzierżoniów):
 parafia Chrystusa Króla
 parafia św. Jerzego
 parafia Królowej Różańca Świętego
 parafia Maryi Matki Kościoła
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 filiał
 Kościół Zielonoświątkowy
 zbór „Betezda”
 Świecki Ruch Misyjny „Epifania”:
 zbór Dzierżoniów
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Dzierżoniów (Sala Królestwa ul. Żeromskiego 20, Bielawa).

Do końca lat 90. XX wieku w mieście funkcjonowała gmina żydowska.

Administracja 

Dzierżoniów ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy Dzierżoniowa wybierają do swojej rady miasta 21 radnych. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz przy rynku.
Dzierżoniów jest członkiem Związku Miast Polskich.

Burmistrzowie Dzierżoniowa po 1989:
 1989–1991 – Andrzej Bartoszyński
 1991–1993 – Jacek Adamczyk
 1993–1998 – Leszek Tymcio
 1998–1999 – Grzegorz Kiejnich
 2000–2002 – Marek Nowakowski
 2002–2014 – Marek Mieczysław Piorun
 od 2014 – Dariusz Kucharski

Miasto jest siedzibą starostwa powiatu dzierżoniowskiego oraz siedzibą wiejskiej gminy Dzierżoniów. W mieście znajduje się także sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, urząd skarbowy i urząd celny.

Mieszkańcy Dzierżoniowa wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Wałbrzych.

Podział administracyjny 
Lista osiedli w Dzierżoniowie:
 Osiedle Makowe
 Osiedle Andrzeja Struga
 Osiedle Słoneczne
 Stare Miasto
 Osiedle Kolorowe
 Osiedle Jasne
 Osiedle Różane
 Osiedle Błękitne
 Osiedle Złote
 Osiedle Tęczowe
 Osiedle Pogodne
 Osiedle Zielone
 Osiedle Młodych
 Osiedle Zacisze
 Osiedle Rynek
 Osiedle Małopolne
 Osiedle Sobieskiego

Miasta partnerskie 
 Hajdúszoboszló, , 2015-09-26
 Bischofsheim, , 1990-03-31
 Crewe and Nantwich, , 2005-10-22
 Lanškroun, , 1999-10-27
 Serock, Kluczbork,

Media 
W mieście działa telewizja kablowa, oraz wydawane są:
 „Tygodnik Dzierżoniowski”
 „Doba.pl”

Przypisy

Bibliografia 
Dzierżoniów. Zarys monografii miasta, pod redakcją S. Dąbrowskiego, Wrocław-Dzierżoniów, 1998, .

Linki zewnętrzne 

 Strona internetowa Urzędu Miasta Dzierżoniów
 Historia Żydów w Dzierżoniowie na portalu Wirtualny Sztetl
 Zabytki i historia Dzierżoniowa na idealbonieide.com
 

 
Miasta w województwie dolnośląskim
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku