alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cryogeen

Cryogeen is een zeer lage temperatuur. Letterlijk betekent cryogeen koudmakend. Vaak worden voor cryogene experimenten stoffen gebruikt die bij een heel lage temperatuur koken. Belangrijk zijn hiervoor de vloeistoffen van distikstof (77 K), diwaterstof (20 K) en helium (4,2 K). Vloeibare stikstof kost ongeveer evenveel als melk, en wordt in grote hoeveelheden voor allerlei experimenten ingezet. Vloeibare helium is veel duurder, en door de veel lagere verdampingswarmte minder geschikt om te transporteren, vanwege benodigde isolatie. Het wordt dan ook alleen voor specifieke experimenten ingezet die de extreem lage temperatuur nodig hebben, en wordt dan lokaal uit heliumgas aangemaakt.

Veel wetenschappelijke experimenten hebben baat bij lage temperaturen omdat de atomen bij zulke temperaturen veel minder snel bewegen, en omdat er bij lage temperaturen minder ruis in elektronische circuits optreedt. Ook hebben sommige stoffen verrassende eigenschappen bij lage temperaturen, zoals supervloeibaarheid en supergeleiding.

Aardgas wordt bij cryogene temperaturen getransporteerd en heet dan lng.

Ook (normaal gesproken) gasvormige raketbrandstoffen en oxidators en drijfgassen worden vaak cryogeen in de brandstoftanks geladen. Voorbeelden hiervan zijn: waterstof, zuurstof, methaan en helium.

Zie ook 
 Cryotherapie
 Koudmakend mengsel
 Lineaire compressor

Externe link 
 History of Cryogenics

Natuurkunde
Evenwicht

Evenwicht of balans is een situatie waarin zonder verstoring geen verandering zal plaatsvinden. Dit kan zowel een maatschappelijke, psychologische, economische alsook een natuur- of scheikundige betekenis hebben.

Economie 
In de economie is er evenwicht wanneer vraag en aanbod in balans zijn. De vraag van producten of diensten is de consumptie. Het aanbod kan bestaan uit productie dan wel doorverkoop van bestaande inventaris. Er bestaan verschillende modellen die proberen te verklaren hoe vraag en aanbod van elkaar afhankelijk zijn. Een evenwicht op de markt is vaak afhankelijk van geldende marktprijzen en/of belastingen. Wanneer een van deze elementen verstoord wordt, kan het evenwicht ook verstoord worden.
Een economie of markt wordt in algemeen evenwicht geacht te zijn wanneer vraag en aanbod in balans zijn. In de Walras-theorie wordt een klassiek model beschreven voor het zoeken naar marktbalancerende prijzen, dit mechanisme is tâtonnement.

Natuurwetenschappen 
Er zijn verschillende vormen van evenwicht in de natuurkunde, de scheikunde en de biologie:
 in de mechanica heeft een object dat geen verandering in beweging ondergaat een mechanisch evenwicht
 een stabiele isotoop vertoont geen radioactief verval
 aggregatietoestanden kunnen stabiel en metastabiel zijn onder verschillende omstandigheden van druk en temperatuur. Zo is diamant metastabiel en grafiet stabiel bij normale druk en kamertemperatuur. Vloeibaar water bij -10°C is metastabiel
 moleculen (chemische verbindingen) kunnen stabiel en metastabiel zijn
 chemische mengsels die een reactie met elkaar aan kunnen gaan kunnen in een situatie van chemisch evenwicht komen waarin twee tegengestelde reacties met dezelfde snelheid verlopen
 in de meteorologie is een stabiele situatie van de atmosfeer bereikt als de luchtdruk hoog is, een hogedrukblokkade is ontstaan en er een temperatuursinversie opgetreden is. In die gevallen is er nauwelijks wind en een symmetrisch dagelijks temperatuurverloop
 in de thermodynamica zijn de voorwaarden waarvoor evenwicht bestaat zeer precies te omschrijven. Er worden vier verschillende thermodynamische potentialen onderscheiden: inwendige energie, helmholtzenergie, enthalpie en gibbsenergie. Afhankelijk van de beperkende voorwaarden die aan een thermodynamisch systeem worden opgelegd, streeft dat systeem naar een minimum van een van die potentialen. Mits de put van de potentiaalfunctie diep genoeg is, is er een metastabiel of stabiel evenwicht. Onder bepaalde omstandigheden – in de omgeving van een kritisch punt – is er een labiel evenwicht. Dit kan makkelijk leiden tot grote fluctuaties van thermodynamische eigenschappen, bijvoorbeeld van de dichtheid
 biologisch of natuurlijk evenwicht: de neiging van ecosystemen na verstoring terug te keren naar de oorspronkelijke toestand. Hierbij schommelt de grootte van de populaties van elke soort om een bepaalde waarde
 evenwichtszin is het vermogen van een organisme om lineaire of rotatieve versnelling van het lichaam (typisch met het hoofd of de kop) waar te nemen

Natuurkunde
Perceptie
Systeemtheorie
Metastabiliteit

Metastabiliteit is in de natuurwetenschappen een evenwichtstoestand die niet absoluut stabiel is (er bestaat een toestand die energetisch gunstiger is), maar waarbij het systeem niet onmiddellijk naar een energetisch gunstigere toestand vervalt. Het evenwicht is bestand tegen kleine verstoringen, maar niet tegen voldoende grote verstoringen.

Een voorbeeld is kookvertraging waarbij water tot een temperatuur boven het kookpunt wordt verhit zonder dat het gaat koken. De gasvorm van het water is dan thermodynamisch (energetisch) gunstiger, maar de microscopische belletjes die zich van tijd tot tijd in de vloeistof vormen door fluctuaties, groeien niet uit tot echte bellen: de microscopische belletjes zijn energetisch niet gunstig, omdat ze relatief veel oppervlakte-energie hebben vergeleken met de energieverlaging in het gas daarbinnen. Pas als een bel een bepaalde grootte heeft, is dit voldoende gunstig om de bel door te laten groeien. Een externe verstoring (bijvoorbeeld het inbrengen van een ruw oppervlak of het stoten tegen de houder) kan dan zo'n voldoende grote bel veroorzaken, en leiden tot het plotseling optreden van heftig koken.

Voorbeelden 

 Kookvertraging
 Superkoeling: 
 Ruige rijp (ijsbloemen, ijskristallen)
 Natriumacetaat-verwarmertje
 Superkritische fase
 Martensiet

Thermodynamica
Aggregatietoestand
Natuurkunde
Scheikunde
Materiaalkunde
Meercellig organisme

Een meercellig organisme is een organisme dat uit meer dan één cel bestaat. Cellen zijn heel klein; bijna alle soorten organismen die met het blote oog waarneembaar zijn, zijn meercellig. Meercellige organismen, die alle landplanten (Embryophyta), het gehele dierenrijk (Animalia), de meeste schimmels (Fungi) en vele soorten algen (Algae) omvatten, zijn eukaryoot (Eukaryota): hun cellen hebben ieder een celkern waarin het - gedurende de evolutie gevormde - erfelijk materiaal van de soort grotendeels ligt opgeslagen.

Oudste vormen van leven 
De eerste vormen van leven waren prokaryote organismen, eencelligen waarvan het erfelijk materiaal los in het cytoplasma van de cel ligt. Pas veel later, zo'n 600 miljoen jaar geleden, ontstonden in de evolutie meercellige, eukaryote organismen.

Kolonies 
De eerste groepen van eencellige organismen waren kolonies of aggregaties: ophopingen van identieke, prokaryote cellen, zonder of met maar weinig specialisatie (taakverdeling) tussen de cellen, en meestal zonder kenmerkende vorm. Een iets verdere mate van ontwikkeling heeft het coenobium, een groep van cellen, die een bepaald, min of meer vast aantal cellen omvat, die onderling echter nog steeds weinig tot geen specialisatie vertonen.

Celdifferentiatie 
Later in de evolutie kregen verschillende cellen binnen een kolonie verschillende taken (celdifferentiatie), en ontstonden de eerste meercellige eukaryote soorten organismen, die zich, dankzij het in de celkern aanwezige erfelijke materiaal, ook als meercellig organisme konden voortplanten (vermeerderen), en die voor de verschillende levensfuncties gespecialiseerde organen vormden. Verdere specialisatie heeft er gedurende de evolutie uiteindelijk toe geleid dat zeer complexe, meercellige organismen zoals orchideeën en zoogdieren konden ontstaan.

Meercellige soorten 
De grootste groepen van soorten, de supergroepen, zijn vooral prokaryote en eukaryote eencellige soorten. Belangrijke meercellige groepen van organismen zijn de dieren en de schimmels (die beide gerekend worden tot de Unikonta), en de landplanten (behorend tot de Archaeplastida). Daarnaast zijn er ook verschillende soorten meercellige algen, zoals de roodwieren en de bruinwieren.

Zie ook 

Organisme
Morfologie (biologie)
Opportunistische infectie

Een opportunistische infectie is een infectie die kan optreden bij mensen met een verminderde afweer, als iemand ziek is en verzwakt is ten opzichte van de normale toestand. Doordat het immuunsysteem niet correct functioneert is het mogelijk dat zelfs weinig agressieve ziekteverwekkers een kans krijgen iemand ziek te maken. Het gaat dan om ziekteverwekkers die gezonde personen niet ziek kunnen maken omdat ze niet pathogeen genoeg zijn. Dit soort infecties zijn om deze reden dan ook bijna nooit besmettelijk voor mensen met een goed immuunsysteem.

Bij de ziekte aids, waarbij de ziekte het immuunsysteem aantast, zijn deze opportunistische infecties in het bijzonder van belang. Een aantal ziekten die bij aidspatiënten veel voorkomen zijn verder eigenlijk alleen bekend van patiënten van wie het immuunsysteem met medicijnen wordt onderdrukt (dit gebeurt vaak bij transplantaties, om te voorkomen dat het lichaam het nieuwe lichaamsdeel afstoot), of bij mensen die met agressieve middelen behandeld worden tegen kanker. Het zijn bij aids ook meestal deze opportunistische infecties die uiteindelijk het overlijden van de patiënt veroorzaken, niet de directe gevolgen van de hiv-infectie.

Ook veel van de sterfgevallen door griep zijn het rechtstreekse gevolg van opportunistische infecties; het griepvirus zelf doodt slechts zelden.

Enkele bekende opportunistische infecties zijn:
Candida albicans: veroorzaakt candidiasis of spruw, in het bijzonder in de mond en de keel
Mycobacterium tuberculosis: de bacterie die tuberculose veroorzaakt
Pseudomonas aeruginosa: een ziekenhuisbacterie, gaat soms gepaard met ecthyma gangraenosum
Salmonella: veroorzaakt "voedselvergiftigingen"
Staphylococcus aureus: veroorzaakt infecties; doet zich met name voor op de huid en in de neus, maar kan ook leiden tot bloedstroominfectie

Hiv/aids
Infectieziekte
Basra

Basra (Arabisch: , al-Basrah) is de op een na grootste stad van Irak. De stad ligt op ruim 100 km van de Perzische Golf aan de Sjatt al-Arab (het verlengde van de Tigris en de Eufraat) in het uiterste zuidoosten van het land. Ze telt vermoedelijk 3,8 miljoen inwoners.

Geschiedenis 
Basra werd in 636 gesticht door kalief Omar. In de islamitische gouden eeuw was Basra een belangrijke stad voor kunst en wetenschap. De stad werd in de dertiende eeuw door Mongoolse plunderaars verwoest. Het huidige Basra werd even stroomopwaarts gebouwd. Sinds Basra in 1546 door de Turken werd veroverd, was de stad een voortdurende twistappel tussen de Turken en de Perzen. De bevolking was en is in meerderheid Arabisch en sjiitisch moslim.

Twintigste eeuw 
Basra heeft in de twintigste eeuw vier keer in de vuurlinies gelegen: in 1914, toen de Britten de stad op het Turkse rijk veroverden, in de Tweede Wereldoorlog, toen de Britten de stad wederom innamen, vanaf 1980 in de oorlog tussen Irak en Iran en in 1991 tijdens de oorlog in Koeweit.

Irakoorlog 
Tijdens de Irakoorlog waren het opnieuw de Britten die Basra innamen. Toen was het de bedoeling dat Basra zou functioneren als toevoerhaven voor humanitaire hulp voor de Iraakse burgerbevolking. Hiertoe verklaarden de Verenigde Staten Basra tot militair doelwit. Na een beleg van twee weken namen de Britten de stad op 5 april in.

Economie 
De stad wordt omringd door belangrijke olievelden en is mede daardoor van grote strategische betekenis.

Behalve door haar olieindustrie is Basra van belang als grootste havenstad van Irak. Van oudsher is de omgeving van Basra ook bekend om haar productie van graan en veelgeprezen dadels.

Klimaat 
Basra bevindt zich in een gedeeltelijk woestijnklimaat en steppeklimaat. Dit betekent dat het gebied zeer heet en zeer droog is (minder dan 250mm/jaar). In de winter schommelen de minima rond 5°C à 15°C en de maxima rond 15°C à 25°C. In de zomer schommelen de minima rond 25°C à 35°C en de maxima rond 40°C à 50°C.

Kunst en cultuur 
In 2016 opende het Basrah Museum zijn deuren voor het publiek. Het museum, gewijd aan de geschiedenis van de stad, is gevestigd in een voormalig paleis van Saddam Hussein.

Ten noorden bevindt zich de archeologische site Antiochië aan de Tigris, ook Alexandria Susiana of Charax Spasinu genoemd.

Geboren 
 Enas Taleb (1980), actrice en presentatrice
 Anmar Almubaraki (1991), voetballer

Stad in Irak
Hoofdstad van een Iraaks gouvernement
Mandaeërs

Mandaeërs (ook gespeld als mandeeërs, mandaeën of mandeeën) belijden een gnostische religie, het  mandeïsme. De term "mandaeërs" is afgeleid van menda, het mandaïsche woord voor gnosis ('kennis').

Verspreiding 
Zij woonden voornamelijk in het grensgebied van Iran en Irak. Na de Tweede Golfoorlog de daarop volgende Iraakse burgeroorlog en Islamitische Staat alsook drooglegging van de Iraakse moerassen is het aantal mandaeërs in Irak sterk teruggelopen. In Irak waren  de mandaeërs traditioneel onderdeel van de Moerasarabieren. Enkele duizenden mandaeërs zijn naar Iran gevlucht. Het totale aantal mandaeërs werd in 2006 op ongeveer 40.000 geraamd. Een groot deel woont in ballingschap in Europa, de Verenigde Staten, Canada en Australië.

Geschiedenis 
Na de islamitische verovering van Mesopotamie in het midden van de zevende eeuw werden zij door de moslims geïdentificeerd als de sabiërs  die ook in de Koran worden genoemd.  Voorzeker, de gelovigen, de joden, de christenen en de sabiërs   wie onder hen ook in Allah en de Laatste Dag geloven en goede daden verrichten, zullen hun beloning bij de Heer ontvangen en er zal geen vrees over hen komen...  . De oorspronkelijke betekenis van het woord sabiërs  moet  dopers of zij die dopen geweest zijn. Zij werden beschouwd als mensen van het boek en om die reden getolereerd. Portugese missionarissen uit de zeventiende eeuw interpreteerden de vele dooprituelen van de mandaeërs en hun respect voor Johannes de Doper onjuist. Zij gingen ervan uit, dat Johannes in het gebied gepredikt en geëvangeliseerd  had.  Het gevolg was, dat tot in de negentiende eeuw de mandaeërs in de Europese literatuur, analoog aan de Thomaschristenen, beschreven werden  als Johanneschristenen.

Geloofsleer 
De religie van het mandeïsme kenmerkt zich door een strikt dualisme. Er is een Wereld van het Licht en een Wereld der Duisternis.De vijandige relaties tussen Licht en Duisternis, goed en kwaad leiden tot de schepping van de wereld door de demiurg Ptahil met hulp van andere demonische krachten, met name die van de planeten. Dezelfde wezen creëren ook Adam, maar de Wereld van het Licht weet hieraan een bezielende substantie toe te voegen. Dat is in wezen de ziel, de goddelijke kern in de mens, die gered dient te worden  door lichtwezens. De redding van de ziel is de belangrijkste zorg van het mandeïsme.

De Mandaeërs erkennen een aantal profeten, waaronder Adam, Abel, Seth, Enos, Noach, Sem, Aram en (boven al) Johannes de Doper. De taal van de mandaeërs, het Mandaïsch, is een tak van het Aramees. Alle religieuze mandaeën-manuscripten werden geschreven in deze taal. Het belangrijkste heilige boek van de mandaeërs is de Ginza Raba ofwel "De Grote Schat".

Johannes de Doper en zijn vader hadden ook andere namen, Johannes de Doper wordt Yahya genoemd door moslims en de mandaeers zelf. Zijn vader heet Zakariya. Bij de christenen wordt zijn vader Zacharias genoemd. De Mandaeërs dopen vooral in bewegend water zoals een rivier.

Oorsprong 
Over de Mandeeërs wordt veronderstelt dat ze van oorsprong Arameeërs zijn.

Mandeïsme
Religie in Irak
Religie in Iran
Seth

Seth, oude spelling van Set (Bijbel), volgens de Hebreeuwse Bijbel de derde zoon van Adam en Eva
Seth (Holstein), een plaats in de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein
Seth (mythologie), godheid in de Egyptische mythologie, de broer van Osiris
Seth (Street Fighter), een personage uit het computerspel Street Fighter
Seth (striptekenaar), pseudoniem van Gregory Gallant, geboren 1962
Seth (voornaam), een jongensnaam
Seth (single), een nummer van de Zwitserse symfonischemetalband Ad Infinitum
Slimme bom

Een slimme bom is een gevechtswapen dat met behulp van elektronica zelf actief probeert zijn doel te bereiken. Voor dit doel worden gebruikt:
een infraroodstraal die het doel aanwijst, in combinatie met een infraroodcamera in de bom
of een GPS-systeem dat wordt voorgeprogrammeerd met de exacte coördinaten van het doel.

Bom
Geleid wapen
Matthias Grünewald

Matthias Grünewald (Würzburg, ca. 1470 - Halle, 1528) werd geboren als Mathis Gothart Nithart (of Neithart). Hij was de belangrijkste exponent van de laatgotische schildertraditie, samen met Albrecht Dürer. Niet enkel als schilder had hij veel succes, maar ook als technicus. Hij werkte aan het hof van de aartsbisschop van Mainz, maar werd er ontslagen wegens zijn protestantse sympathieën.

Zijn bekendste werk is het Isenheimer altaar, een veelluik voor het vleugelaltaar. Het wordt thans bewaard in het Unterlinden-museum in Colmar, en lokt jaarlijks duizenden bezoekers. Hij bracht het meesterstuk tot stand tussen 1511 en 1517, in het destijds begoede Antonieterklooster van Isenheim, nabij Colmar, in opdracht van de preceptor Guido Guersi. 

Zowel rond de geboorte van Grünewald, als zijn jeugd, zijn opleiding en zijn werken zelf heerst dusdanige discussie, dat de kunsthistorici  Hans Naumann  en Hans Haug er, sinds 1930, "Das Grünewald-Problem" van maakten. 

Hij overleed aan de pest in augustus 1528 te Halle.

Reflexie in andere kunst 
Grünewald staat centraal in de opera Mathis der Maler van Paul Hindemith (1938) en het altaar van Isenheim speelt een belangrijke rol in de roman Zwarte schuur van Oek de Jong (2019). Hij is het hoofdpersonage in romans van de schrijvers Natalie Beer en Erik Neutsch.

Literatuur 
 Wilhelm Fraenger: Matthias Grünewald. Verlag C.H. Beck, München 1983.
 Reiner Marquard: Mathias Grünewald und der Isenheimer Altar. Calwer Verag, Stuttgart 1996.
 Ewald Maria Vetter: Grünewald. Die Altäre in Frankfurt, Isenheim, Aschaffenburg und ihre Ikonographie. Anton H. Konrad Verlag, Weißenhorn 2009.
 Horst Ziermann, Erika Beissel: Matthias Grünewald. Prestel Verlag, München/London/New York 2001.

Externe links 
 Het Isenheimer altaar
 App met grote afbeeldingen Isenheimer Altaar, achtergrondinfo en downloads (NL)
 Werk van Grünewald, Web Gallery of Art
 Werk van Grünewald, Museum Syndicate

Duits kunstschilder
881

Het jaar 881 is het 81e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 12 februari - Koning Karel de Dikke, de derde zoon van Lodewijk de Duitser, wordt in Rome door paus Johannes VIII tot keizer van het Heilige Roomse Rijk gekroond.
 Godfried de Zeekoning, een Deens Vikinghoofdman, wordt door koning Lodewijk III ("de Jonge") van het Oost-Frankische Rijk beleend met Friesland. (of 882)

Lage landen 
 3 augustus - Slag bij Saucourt: Het Frankische leger onder leiding van koning Lodewijk III verslaat bij Abbeville de Deense Vikingen die Vlaanderen onveilig maken.
 De Vikingen plunderen Maastricht nadat zij hun rooftochten verplaatst hebben van de Schelde naar de Maas. Hierbij wordt het castellum (Romeins fort) verwoest. Ook wordt de Abdij van Munsterbilzen, evenals de Abdij van Sint-Truiden en de kerken van Tongeren en Luik verwoest door de Noormannen.

China 
 Huang Chao, Chinees rebellenleider, verovert tijdens een boerenopstand de hoofdstad Chang'an en roept zich uit tot de heerser van een nieuwe dynastie.

Azië 
Stichting van de hoofdstad Angkor van het Khmer-rijk.

Religie 
 De Vikingen verwoesten de abdij van Munsterbilzen, evenals de abdij van Sint-Truiden en de kerken van Tongeren, Luik en Maastricht.
 Eerste schriftelijke vermelding van Odersbach (huidige Duitsland).

Geboren 
 Koenraad I, koning van het Oost-Frankische Rijk (waarschijnlijke datum)
 Lodewijk de Blinde, Frankisch koning en keizer van het Heilige Roomse Rijk (of 882)

Overleden 

000
883

Het jaar 883 is het 83e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Voorjaar - De Vikingen voeren een rooftocht in Vlaanderen en plunderen de abdij van Saint-Quentin. Koning Karloman II blokkeert hen de doorgang bij Laviers aan de rivier de Somme.
 Slag bij Leuven: Frankische troepen (vermoedelijk) onder leiding van Hendrik van Saksen verslaan bij Leuven (huidige België) plunderende Vikingen.
 Na een eeuw van plunderingen door de Vikingen moet het klooster van Lindisfarne worden achtergelaten. Cuthberts resten worden door de monniken meegenomen naar Durham.
 Eerste schriftelijke vermelding (geschreven door Regino van Prüm) van Duisburg.

Arabische Rijk 
 De opstand van de Zanj (zwarte slaven afkomstig uit Noord- en Oost-Afrika) wordt in het zuiden van Irak neergeslagen door de Abbasiden.

Religie 
 De abdij van Monte Cassino wordt door de Saracenen geplunderd en in de as gelegd. Sommige benedictijnse monniken weten te ontsnappen naar Teano.
 Radbod (883 - 915) volgt Bertulf op als aartsbisschop van Trier.

Geboren 
 Burchard II, hertog van Zwaben (of 884)

Overleden 
 Bertulf, aartsbisschop van Trier

000
Peer

Planten
 Wilde peer, boomsoort
 Peer (geslacht) (Pyrus), geslacht uit de rozenfamilie

Aardrijkskunde
 Peer, plaats in de Belgische provincie Limburg

Informatica
 Peer-to-peer (p2p), systeem van gelijkwaardige computers in een netwerk

Literatuur
 Peer Gynt, toneelstuk van Henrik Ibsen

Muziek
 Blues Peer, Belgisch muziekfestival
 Peer Gyntsuite, muziekwerk van Edvard Grieg

Personen met de achternaam (van) Peer
 Berry van Peer, Nederlands darter
 Shahar Peer, Israëlisch tennisspeelster
 Bart Van Peer, Belgisch acteur en scenarist

Sport
 Criterium van Peer, een na-Tourcriterium in de Belgische plaats Peer
 Peerder Sportvrienden, Peer SV, een voetbalclub uit de Belgische plaats Peer

Voornaam
Peer, jongensnaam

Voorwerp
 Peertje of gloeilamp

Andere
 Life peer, een niet-erfelijke adellijke waardigheid met de titel van baron(es), gecreëerd voor leden van het Britse Hogerhuis
 Peer education, vorm van gezondheidszorg
 Peergroup, een groep samengesteld uit gelijken
 Peer-mediation, vorm van conflictbemiddeling (mediation) tussen leeftijdsgenoten
 Peerreview, collegiale toetsing

Zie ook 
 Ui (bouwkunst), uivormige of peervormige bekroning van een toren
Fotochemie

Fotochemie is het deelgebied van de scheikunde dat zich bezighoudt met de invloed van licht op chemische reacties. Die invloed houdt in dat een foton zijn energie overdraagt aan een of meer moleculen (of atomen). Deze energie kan dan bijvoorbeeld gebruikt worden voor het verbreken van een of meer bindingen wat het begin van de reactie of de reactie zelf is.
De energie kan ook gebruikt worden om de vouwing (conformatie-toestand) van het molecuul te veranderen, waardoor het molecuul ombuigt en veranderingen in grotere gehelen kan veroorzaken (molecular switch).

Het licht moet wel van een bepaalde frequentie (of golflengte) zijn om de reactie te starten.

Een bekend voorbeeld van een fotochemische reactie is het fotografische proces dat plaatsvindt in het fotorolletje in een camera wanneer dit belicht wordt.

Bij sommige fotochemische reacties wordt (een deel van) de energie van het foton vastgelegd in de chemische energie van het fotoproduct. Dit is bijvoorbeeld het geval in de fotosynthese die de basis is van het grootste deel van het leven op aarde. Bij andere reacties wordt weliswaar geen energie vastgelegd, maar het foton helpt wel de reactie op gang. Deze processen worden fotokatalytisch genoemd.

In de organische chemie wordt het licht ook toegepast om reacties te realiseren die bij afwezigheid van licht niet kunnen verlopen. Door het opnemen van lichtenergie worden elektronen in een hogere moleculaire baan geplaatst. Hierdoor komen andere reactiepaden - en daarmee reactieproducten - beschikbaar die via alleen thermische activering niet mogelijk zijn. De Woodward Hoffmann regels beschrijven de reactiemogelijkheden.

Zie ook 
 Foto-elektrochemische cel
 Foto-elektrochemie
 Fotokatalyse
Adaptation.

Adaptation. is een Amerikaanse tragikomedie uit 2002 onder regie van Spike Jonze. Het scenario werd geschreven door Charlie Kaufman, die zichzelf opvoert als personage in de film evenals zijn in realiteit niet-bestaande tweelingbroer Donald Kaufman (dubbelrol Nicolas Cage). Het verhaal werd deels gebaseerd op het boek The Orchid Thief van Susan Orlean, maar bestaat voor een ander deel uit gebeurtenissen rond de schrijfster zelf en mensen om haar en haar boek heen.

Adaptation. werd genomineerd voor de Academy Awards voor beste script, beste hoofdrolspeler (Nicolas Cage), beste bijrolspeler (Chris Cooper) en beste bijrolspeelster (Meryl Streep), waarvan Cooper zijn nominatie daadwerkelijk verzilverd zag. De film won daarnaast ruim veertig andere prijzen, waaronder twee Golden Globes (Cooper en Streep), een BAFTA Award, een Golden Satellite Award (beide voor beste script) en de Zilveren Beer van het Filmfestival van Berlijn

Verhaal

De film vertelt het verhaal van scenarioschrijver Charlie Kaufman die probeert om Susan Orleans non-fictie boek The Orchid Thief te verfilmen. Het boek is het verhaal van John Laroche, een plantendealer die zeldzame orchideeën kloont en deze aan verzamelaars verkoopt. We zien de gebeurtenissen uit het boek terwijl we de pogingen van Kaufman zien om het boek naar film over te zetten.

Rolverdeling
Nicolas Cage - Charlie Kaufman / Donald Kaufman
Meryl Streep - Susan Orlean
Chris Cooper - John Laroche
Tilda Swinton - Valerie Thomas
Jay Tavare - Matthew Osceola
Roger Willie - Randy
Jim Beaver - Ranger Tony
Cara Seymour - Amelia Kavan
Doug Jones - Augustus Margary

Achtergrond
Fictie en filmische werkelijkheid lopen in deze film sterk door elkaar. De film heeft dan ook verschillende literaire lagen. Op zijn tijd is de film bijzonder komisch. Charlie Kaufman, die eerst een film over bloemen wil schrijven (de orchideeën), schrijft uiteindelijk zo'n indringend scenario over zichzelf en zijn fascinatie voor onbereikbare vrouwen, dat hij ten slotte zelf ook helemaal in de film terechtkomt. Dat de film toch eindigt met een bloembak vol bloemetjes is een van de sterke visuele grappen. De dubbelrol van de tweelingbroers is ook bijzonder geloofwaardig uitgewerkt. Verder bevat de film een achtervolging, liefde met een weinig seks, zoals immers een echte Amerikaanse film betaamt.

Aan de oppervlakte gaat de film gewoon over het verhaal van de Orchideeëndief, die in de film steeds sympathieker wordt, totdat hij door een dramatische draai (dat hoort immers in een film) verandert in een moordenaar die alleen zijn eigen belangen belangrijk vindt. Ten slotte wordt hij door een krokodil opgegeten.

Onder deze vertellaag speelt het verlangen van elk mens naar passie. De een vindt die passie in het verzamelen van orchideeën of schildpadden, de ander lukt dit niet en raakt verslaafd aan verdovende middelen. Over de liefde wordt door Donald Kaufman een diepe wijsheid verkondigd: "Niet wie van jou houdt bepaalt wie je bent, maar degene van wie jij houdt.

Externe links 
 https://www.sonypictures.com/movies/adaptation
 

Amerikaanse film
Boekverfilming
Dramafilm
Film uit 2002
Tragikomedie
Komische film
Film van Spike Jonze
Kilometer

De kilometer (symbool km) is een van het SI afgeleide eenheid van lengte, gelijk aan 1000 meter. De kilometer is sedert de invoering van het metriek stelsel de gebruikelijke eenheid om een reisafstand over land aan te geven. In sommige landen wordt hiervoor de mijl gebruikt.

1 kilometer is ongeveer gelijk aan:
 0,621 371 192 Engelse mijl
 0,54 zeemijl (1 zeemijl komt overeen met 1/60 breedtegraad: 40 000 / (60 × 360 km)
 3281 voet
 de golflengte van een (lange) radiogolf met een frequentie van 300 kHz (zie ook elektromagnetische straling).

Lengtes om een kilometer mee te vergelijken:
 de kilometerwei (kilometerweg) te Nijega (Smallingerland).
 1,3 km, de hoogte van de Haltitunturi, het hoogste punt in Finland.
 1,99 km, de overspanning van de Akashi-Kaikyobrug, de langste hangbrug ter wereld (in 2003).
 2,1 km, de hoogte van de Kebnekaise, het hoogste punt in Zweden.
 4,808 km, de hoogte van de Mont Blanc, het hoogste punt in West-Europa.
 5,642 km, de hoogte van de Elbroes, de hoogste berg van Europa.
 5,895 km, de hoogste piek in Afrika, de Kilimanjaro.
 6,6 km, de lengte van de Westerscheldetunnel, de langste in slappe grond geboorde tunnel ter wereld.
 7,5 km, de diepte van de Caymantrog, het diepste punt in de Caraïbische Zee.
 8,848 km de hoogte van de Mount Everest, het hoogste punt op aarde, ten opzichte van zeeniveau.
 11,035 km de diepte van de Marianentrog, het diepste punt op aarde, ten opzichte van zeeniveau.

Kilometrering
Een positie langs een weg of spoorweg (een enkelvoudige coördinaat, geen positie in de dwarsrichting) wordt vaak aangeduid met de kilometrering, het aantal km van een basispunt. Dit wordt bij veel spoorwegen en grotere wegen getoond op hectometerpalen e.d. Zie ook Geocode (spoorlijn).

Trivia 
 In de praktijk wordt vaak 'kilometer' gezegd als men kilometer per uur bedoelt. Op de borden die een maximumsnelheid aangeven stond voorheen zelfs 'km', wat dus een onjuiste eenheid was.

Lengtemaat
SI-eenheid met prefix
Frees (gereedschap)

Een frees is een stuk snijgereedschap, plaatvormig of cilindervormig met vertandingen erin die als beitels dienstdoen bij de bewerking van houten, metalen of kunststof werkstukken. Het gereedschap wordt op een freesbank bevestigd en de roterende frees of het werkstuk beweegt zich lineair om zo een profiel of uitsparing te verkrijgen, de zogenaamde aanzet- of voedingsbeweging.

Een wormvormige freesbeitel wordt gebruikt om vertandingen op het (ronde) werkstuk (bij bijvoorbeeld een tand- of kettingwiel) aan te brengen. Hierbij roteert het werkstuk eveneens.

Bij frezen gemaakt van snelstaal (18% wolfraam) kan de snijsnelheid belangrijk worden opgevoerd ten opzichte van die van gereedschapsstaal, tot het dubbele en hoger.

Voor het vlakfrezen wordt een mantelfrees of meskopfrees gebruikt en voor spiebanen de zaagfrees of de spiebaanfrees. De hoek waaronder de groeven in de frees lopen zijn afhankelijk van het soort materiaal. Het aantal tanden is ook van belang.

Etymologie 
Het woord frees is afgeleid van het Franse werkwoord fraiser, wat krullen of golven betekent. De Franse aanduiding fraise voor een plooikraag heeft dezelfde stam.

Zie ook
 Frezen
 Freesmachine

Gereedschap
Snijgereedschap
Nieuwvorming (medisch)

Nieuwvorming ofwel neoplasie is een ziekelijke weefselontaarding die gepaard gaat met het optreden van goedaardige (benigne) of kwaadaardige (maligne) gezwellen (tumoren). Dit moet gepaard gaan met vorming van nieuwe cellen, niet uitsluitend met zwelling door oedeem of vergroting van al bestaande cellen. De grens is niet scherp. Zo zijn bijvoorbeeld wratten als een virusinfectie maar ook als nieuwvorming te beschouwen.

Zie ook
 Kanker

Gezwel
Syndroom (ziektebeeld)

Een syndroom is een ziektebeeld: een verzameling van verschijnselen die vaker in dezelfde combinatie optreedt, en dus als eenheid moet worden opgevat. 

Aan een groot aantal syndromen is een eigennaam verbonden, meestal van degene(n) die het syndroom het eerst beschreven heeft (hebben). Een voorbeeld is (de naamgever van) het syndroom van Gilles de la Tourette. Op het moment dat een syndroom voor het eerst als zodanig werd onderkend en beschreven, was de oorzaak (en dus de onderlinge samenhang van de diverse ziekteverschijnselen) overigens vaak nog niet duidelijk, zoals bij het syndroom van Menière en het syndroom van Cushing.

Een dergelijke verzameling klinische tekenen kan daarnaast meerdere oorzaken hebben, en dus geen uitsluitsel bieden over de ziekte die aan de waargenomen symptomen ten grondslag ligt. Zo kan de verzameling aan symptomen die cushingsyndroom wordt genoemd, door meerdere pathologieën (verschillende onderliggende aandoeningen) worden veroorzaakt. 

Het woord komt van het Grieks συνδρομή sundromè, van σύν sun [samen] en δρόμος drómos [loop] = samenloop. Het begrip συνδρομή werd door de Griekse arts Galenus al gebruikt in de betekenis van 'het samen voorkomen van bepaalde symptomen'.

Genetisch syndroom
Een genetisch syndroom is een erfelijk ziektebeeld dat een aantal symptomen omvat die gezamenlijk overerven (al zijn niet altijd alle afzonderlijke symptomen aanwezig). Een genetisch syndroom kan berusten op:
a. een recessief (aa) of dominant (Aa) ziekmakend allel van één gen (met als secundair gevolg meerdere verschijnselen);
b. een complex en/of nog onbekend genotype;
c. een chromosomenafwijking (bijv. het syndroom van Down).

Zie ook 
Lijst van syndromen
Giuseppe Arcimboldo

Giuseppe Arcimboldo (Milaan, 5 april 1527 - aldaar, 11 juli 1593) is een kunstschilder uit de Italiaanse renaissance die vooral bekend is met portretten die samengesteld zijn uit allerlei voorwerpen, zoals groenten, fruit, bloemen, boeken en vissen.

Biografie 
Arcimboldo werkte aanvankelijk net als zijn vader als schilder aan de kathedraal van Milaan, tot hij in 1562 aan het hof in Praag ontboden werd door de Habsburgse keizer Ferdinand I. Ook diens opvolgers Maximiliaan II en Rudolf II waren zeer gecharmeerd door Arcimboldo’s talenten.

Hij bleef tot kort voor zijn dood aan het hof werkzaam als schilder, maar ook als architect, ontwerper van bizarre kostuums en decors en als organisator van grote festiviteiten en toernooien. Zijn werk werd in ambachtelijk en kunstzinnig opzicht zeer gewaardeerd, en het excentrieke, soms komische aspect vormde wellicht een welkome afleiding van de harde politieke realiteit van alledag.

Werken 
Arcimboldo heeft zijn hedendaagse bekendheid te danken aan de artistieke uitvinding van het compositieportret. Al direct na aankomst aan het Habsburgse hof schilderde hij er de eerste versie van De Vier Seizoenen: portretten, samengesteld uit bloemen, vruchten, takken en bladeren. In een tweede serie van vier schilderijen, maakte hij gezichten van de elementen lucht, land, water en vuur.

Schilderstijl 
Arcimboldo behoort tot een richting in de renaissance die maniërisme wordt genoemd.

Musea 
De werken van Arcimboldo zijn in diverse musea, onder andere in:
 Kunsthistorisches Museum in Wenen
 Louvre in Parijs 
 Museum of Fine Arts in Boston
 Nationalmuseum in Stockholm

Externe links 
 Giuseppe Arcimboldo op Artcyclopedia met veel links
 Web Gallery of Art

Kunstschilder uit de Italiaanse renaissance
Maniërisme
16e-eeuws schilder
Synode van Sutri

De Synode van Sutri was een synode die plaatsvond in de Italiaanse plaats Sutri, die ongeveer 30 km van Rome ligt.

Tijdens deze synode in december 1046 (begonnen op 20 december) zette de Duitse koning Hendrik III drie rivaliserende pausen af. Het ging om paus Benedictus IX, paus Silvester III en Paus Gregorius VI. Hij benoemde de bisschop Suidger van Bamberg tot paus Clemens II. Deze kroonde Hendrik direct tot keizer.

Sutri
Christendom in de middeleeuwen
Geschiedenis van Lazio
1040-1049
Investituur

Investituur komt van het Latijnse woord vestitura, dat 'aankleden' of 'bekleden' betekent. Het begrip werd in de middeleeuwen, vanaf ongeveer de 9e eeuw gebruikt voor ambtsaanvaarding of overdracht van gebruikrechten op een grondgebied. Wezenlijk onderdeel van het ritueel is symbolische overgave van een voorwerp, een gebruik dat al bekend is uit Mesopotamië omstreeks 1750 v. Chr.

Ambtsaanvaarding 
Bij de ambtsaanvaarding ontving een bisschop in de middeleeuwen van de keizer de 'investituur' (bekleding), die bestond uit een ring voor zijn geestelijk werk en een staf voor zijn wereldlijke arbeid. Na het Concordaat van Worms (1122) mocht de keizer nog slechts de tekenen van de wereldlijke arbeid aan de bisschop overhandigen, waarmee een lange machtsstrijd tussen de Rooms-Duitse keizer en de paus van Rome grotendeels ten einde kwam. Deze staat bekend als de Investituurstrijd.

Feodale overeenkomst 
Bij de overdracht van grondgebruik volgens de regels van het feodalisme, van eigenaar op gebruiker, maakte de investituur deel uit van het ritueel waarmee de overeenkomst werd bevestigd en vond overgave van een kleine staf plaats. Deze gang van zaken was bij wet van Keizer Koenraad II geregeld in het Longobardische Rijk, beschreven in de Libri Feudorum. Was de leenheer zelf niet eigenaar maar gebruiker en gaf hij bepaalde gebruiksrechten uit, werd de feodale overeenkomst vaak bezegeld met een ring.

Huidig gebruik 
De overgave van een sierlijk voorwerp als teken voor ambtsaanvaarding of bevestiging van een afspraak leeft voort tot in de huidige tijd; bij benoeming van een koning de kroon, bij een burgemeester de ambtsketen, bij een universiteit de pedelstaf voor de rector, en bij sluiting van een huwelijk of partnerschap de ring van trouw.

Christendom in de middeleeuwen
Heilige Roomse Rijk
Ritueel
Middeleeuwen
Feodaal recht
Synode van Clermont

De Synode van Clermont was een kerkelijke vergadering in november 1095 die plaatsvond in een vroegere priorij van Cluny nabij Clermont-Ferrand.

In de geschiedenisboeken spreekt men zowel over het Concilie van Clermont als over de Synode van Clermont.

Voorafgaand aan het concilie 
In februari 1095 ontmoette paus Urbanus II op weg naar Frankrijk een gezant van de Byzantijnse keizer Alexius I, die probeerde de banden met het Westen aan te halen omdat hij hulp zocht om de aanvallen van de Turkse Seltsjoeken te stuiten. De vorsten van de Seltsjoeken hadden immers sinds 1050 Klein-Azië op Byzantium veroverd en Jeruzalem op de Egyptische Fatimiden (1076).

Paus Urbanus reageerde hier positief op, onder andere omdat hij hoopte hiermee ook de eenheid in de Kerk te kunnen herstellen na het Schisma van 1054. Hij werkte toen waarschijnlijk het plan uit dat hij en ook zijn voorgangers al veel eerder hadden opgevat: de herovering van de heilige plaatsen in Palestina door christelijke legers.

Vlak voor het concilie had Urbanus volgens sommige bronnen nog een onderhoud met graaf Raymond van Toulouse, waarschijnlijk al om steun te werven voor zijn idee.

Het concilie zelf 
Het concilie waarop Urbanus zijn ideeën voorlegde aan andere kerkelijke leiders vond plaats in november 1095. Op het einde van het concilie hield Urbanus een vurige preek waarin hij pleitte voor een tocht naar het Heilig Land, met een verenigd leger van alle christenen om het Heilig Graf te bevrijden en de christenen van het Oosten die door de islam werden verdrukt, te bevrijden. Zijn oproep werd enthousiast ontvangen.

Wie naar het Oosten wilde vertrekken moest de pelgrimsgelofte afleggen en er werd een algehele aflaat verleend. Volgens de legende werden op dit moment al de eerste kruisvaarderskruisen opgenaaid, maar dat is hoogstwaarschijnlijk verzonnen.

Er werd meteen een pauselijke gezant aangesteld: bisschop Adhemar van Monteil, bisschop van Le Puy, die tevens de eerste was die de belofte aflegde. Hij zou met de kruistocht meegaan als vertegenwoordiger van de paus.

Ook werd meteen 15 augustus 1096 als officiële vertrekdatum van de kruistocht vastgelegd en de kruisvaarders werd verzocht om op dit moment in Constantinopel aanwezig te zijn, de plaats vanwaar de kruistocht zou vertrekken.

Na het concilie 
Na het concilie reisden de aanwezige bisschoppen terug naar huis om daar de kruisvaart te gaan prediken. Urbanus zelf reisde rond in Frankrijk, gaf zijn preek nog verschillende keren opnieuw en schreef brieven naar edelen in andere landen.

Verwante onderwerpen 
 Eerste Kruistocht (1096-1099)

Clermont
Christendom in de middeleeuwen
Geschiedenis van Bourgondië
1090-1099
Clermont-Ferrand
Arnold van Brescia

Arnaldo de Brescia of Arnold van Brescia in het Nederlands (Brescia, 1090 - Rome, 18 juni 1155) leefde in het jaar 1140 als geleerd man in Italië en was een tijdgenoot van Bernard van Clairvaux. Hij werd beïnvloed door Petrus Abaelardus, wiens lessen hij als student in Parijs gevolgd had.

Arnold knoopte aan bij een volksbeweging in Lombardije, die vond dat volledige bezitloosheid noodzakelijk was om zaligheid te verwerven.
Arnold eiste dat de Kerk zou afzien van wereldse bezittingen en van macht. Hij verwierp elke vorm van kerkelijke heerschappij.

In 1145 greep hij de macht in de stad Rome, en vestigde een Romeinse Republiek naar het model uit de Oudheid, met een consul en een senaat aan het hoofd. Tien jaar wist hij zich staande te houden, maar in 1155 hernamen pauselijke troepen de stad.

Hij werd door ophanging ter dood gebracht op bevel van de paus in 1155, maar de kritiek op de macht van de kerk en de prediking van strenge ascese was niet te stoppen. In 1882 richtte zijn geboortestad Brescia in Lombardije een monument voor hem op.

Bronnen 
 Gebhart, "l'Italie Mystique", 1906, pag. 39-46.
 Victor Clavel, Arnauld de Brescia et les Romains du 12 siècle, 1868, bladz. 62-66. 
 Giovanni de Castro, Arnoldo da Brescia e la rivoluzione romana del XII secolo, 1875. 
 Bonet-Maury, Un réformateur au 12 siècle. 1881.

Italiaans theoloog
Historisch persoon in het christendom
Persoon in de 12e eeuw
Bedelorden

Bedelorden of mendicanten zijn religieuze orden die afhankelijk zijn van het bedelen of van liefdadigheid voor hun levensonderhoud. In principe hebben ze geen eigendom, noch individueel, noch gezamenlijk, en leggen ze de gelofte van armoede af, met de bedoeling al hun tijd en energie te besteden aan hun religieuze werk.

Christelijke kloosterorden
Rond de tijd van de eerste kruistochten ontstonden drie nieuwe kloosterorden, waaruit later de bedelorden voortkwamen:
kartuizers (1084): zij leven als kluizenaars maar kennen een gemeenschappelijke eredienst; strenge zwijgplicht; leven in afzonderlijke kluis voor gebed en contemplatie; geen contact met de samenleving.
cisterciënzers (1098): iedere monnik moest ook werken op het land, de orde moest van eigen werk bestaan. De orde was ook toegankelijk voor lekenbroeders. De cisterciënsers volgden net als de benedictijnen de regel van Benedictus. Hun kloosters zijn gehuisvest in sobere gebouwen zonder torens, in tegenstelling tot met name de imposante abdij van Cluny. Ze werden bekend als ontginners en inpolderaars. Zie als voorbeeld de Vlaamse abdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen.
premonstratenzers of norbertijnen (1120): zij verrichtten zielzorg onder de plattelandsbevolking, wat benedictijnen, kartuizers en cisterciënzers niet deden.

Christelijke bedelorden
Daarna ontstonden de bedelorden:
 franciscanen (1209): de bekendste bedelorde werd die van de franciscanen of minderbroeders. De naam is afgeleid van de stichter van de orde, de Italiaan Franciscus van Assisi. 
 dominicanen (1214): de dominicanen of predikbroeders kregen van de paus in 1232 de inquisitietaak opgedragen. Hun hoofdtaken waren prediking en zielzorg. De naam van de organisatie komt van de oprichter van de beweging Dominicus Guzman.
 augustijner eremieten (1216): de augustijner eremieten ontstonden in 1216 uit een samensmelting van verschillende groepen.
 karmelieten (1230): de karmelieten waren begonnen als een nederzetting van kluizenaars op de berg Karmel in het huidige Israël, welke na 1220 ook vestigingen in Europa kreeg, en uitgroeide tot een bedelorde.
 trinitariërs (1609): opgericht in 1198, in 1609 omgevormd tot bedelorde
 mercedariërs (1690): opgericht in 1218 als ridderorde, in 1690 omgevormd tot bedelorde.

Niet-christelijke bedelorden
De term "bedelorde" kan ook gebruikt worden voor niet-katholieke en niet-christelijke asceten, zoals boeddhistische monniken en hindoeïstische heilige mannen. De boeddhistische Pali-schriften gebruiken de term bhikkhu voor bedelmonnik. De boeddhistische bedeltraditie bestaat nog altijd in veel Zuid-Aziatische landen waar het Theravada-boeddhisme beleden wordt.

 
Geschiedenis van de katholieke kerken
Christendom in de middeleeuwen
Januari

Januari (ook wel: louwmaand, ijsmaand, wolfsmaand, hardmaand) is de eerste maand van het jaar in de gregoriaanse kalender. Januari heeft 31 dagen. De maand is vernoemd naar Janus, de Romeinse god van het begin en het einde.

Januari en februari zijn de laatste twee maanden die aan de kalender werden toegevoegd, aangezien de Romeinen de winter als een maandloze periode zagen.

Romeinse kalender: invoering van de maand januari 
In de oudste versie van Romeinse kalender, die tien maanden telde, kwamen de maanden januari en februari nog niet voor. Het jaar begon met maart. December was de laatste maand van het jaar en deze maand werd gevolgd door een periode die geen eigen naam had. 

In de zevende eeuw voor Christus werden aan de twee nieuwe maanden de namen januari en februari gegeven. Dit zou volgens de overlevering zijn gebeurd tijdens de regering van koning Numa Pompilius. Later werd januari de eerste maand van het jaar en februari de tweede. De schrikkeldag bleef hierbij ten bate van de tweede maand.

Viering/herdenking 
 Nieuwjaar - 1 januari
 Driekoningen - 6 januari
 Martin Luther Kingdag - Amerikaanse feestdag, 3e maandag in januari

Meteorologie 
Januari is op het noordelijk halfrond de tweede maand van de meteorologische winter. Over het geheel genomen is de gemiddelde temperatuur hier in januari het laagst van alle maanden, al kunnen de verschillen zowel per jaar als per gebied erg groot zijn. In een landklimaat (zoals Siberië en Noord-Canada) kan het in januari aanmerkelijk kouder zijn dan in gebieden in de buurt van zeeën en oceanen, waar een zeeklimaat heerst.

Op het zuidelijk halfrond is januari de tweede maand van de meteorologische zomer. Dit is over het algemeen de warmste tijd van het jaar, met name in Zuid-Afrika en Australië.

Weerstatistieken

Trivia 
 Oudnederlandse/puristische naam: louwmaand of wintermaand
 Romeinse naam: Mensis Ianuarius
 Joodse naam: Sebat
 Sterrenbeelden in januari zijn Steenbok (22 december - 19 januari) en Waterman (20 januari - 18 februari)
Bij deze maand horen onder meer de volgende weerspreuken:
 Als in januari de muggen zwermen, dan moogt ge in Meert uw oren wermen
 Januari zonder regen, is de boerenstand een zegen
 Geeft januari sneeuw en vorst, vaak de boer veel granen dorst.

Afbeeldingen

 
Maand
Maart

Maart (ook wel: lentemaand, buienmaand, guldenmaand, windmaand, dorremaand) is de derde maand van het jaar in de gregoriaanse kalender en heeft 31 dagen. De maand is genoemd naar Mars, de Romeinse god van de oorlog.

Verouderde Nederlandse/puristische namen zijn lentemaand en windmaand.

Naam en positie in de kalender 
In het oude Rome noemde men deze maand Martius. Het was volgens de oude Romeinse kalender tevens de eerste maand van het jaar, totdat dat in 153 v. Chr. januari werd.

Meteorologie 
Op het noordelijk halfrond is maart de eerste maand van de meteorologische lente. Ook het begin van de astronomische lente valt in maart, namelijk rond de 21e. De gemiddelde etmaaltemperatuur is aan het eind van de maand met enkele graden gestegen ten opzichte van het begin.

Op het zuidelijk halfrond is maart de eerste maand van de meteorologische herfst. Rond 21 maart begint hier de astronomische herfst.

Weerstatistieken Nederland en België

Gebeurtenissen 
 ± 20 maart - equinox
 Pasen valt soms in maart, waarbij 22 maart de vroegst mogelijke datum is (zie verder Pasen#Data)
 Carnaval valt meestal in februari, maar in sommige jaren in de periode 1 t/m 9 maart (zie verder Carnaval#Datum van carnaval).

Varia 
 In de Europese Unie duurt maart een uur korter dan de overige maanden van 31 dagen, doordat in het laatste weekend van de maand de zomertijd ingaat.

Afbeeldingen

 
Maand