alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
602

Het jaar 602 is het 2e jaar in de 7e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Byzantijnse Rijk 
 Keizer Mauricius beveelt het Byzantijnse leger hun winterkwartier op te slaan langs de Donau. Hij verlaagt door gebrek aan geld de soldij, waarna de troepen in opstand komen onder leiding van Phocas.
 23 november - In Constantinopel breekt een oproer uit door hongersnood. Phocas trekt de hoofdstad binnen en laat zich in de kerk van Sint Johannes de Doper tot keizer kronen van het Byzantijnse Rijk.
 27 november - Mauricius moet vluchten, maar wordt door troepen van Phocas gevangengenomen. Hij moet onder dwang toezien hoe zijn vijf zonen worden afgeslacht en wordt kort daarna zelf onthoofd.
 Byzantijns-Perzische Oorlog: Koning Khusro II begint een veldtocht tegen het Byzantijnse Rijk, om zijn "vriend en vader" (Mauricius) te wreken. Hij steekt met een Perzisch expeditieleger de Eufraat over.

Europa 
 Koning Theudebert II van Austrasië en zijn jongere broer Theuderik II van Bourgondië strijden tegen de Basken; bewoners gevestigd in de Pyreneeën (Noord-Spanje).

Azië 
 Derde Chinese overheersing van Vietnam: De Vroegere Ly-dynastie houdt op te bestaan en wordt een vazalstaat van de Sui-dynastie (China).

Geboren 
 Adoald, koning van de Longobarden (overleden 625)
 Moe'awija I, stichter van de Omajjaden-dynastie (overleden 680)
 Theodorus van Tarsus, aartsbisschop van Canterbury (overleden 690)
 Xuanzang, Chinees boeddhistisch monnik en reiziger (overleden 664)

Overleden 
 27 november - Maurikios (63), keizer van het Byzantijnse Rijk

000
458

Het jaar 458 is het 58e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Keizer Majorianus breidt de Romeinse vloot uit in Misenum en Ravenna. Dit om de belangrijke graantoevoer uit Sicilië naar Rome te beschermen. Hij laat het leger versterken met barbaarse huurlingen (Bourgondiërs, Hunnen, Ostrogoten, Rugiërs en Scythen).
 Zomer - De Vandalen gaan aan land in Campania (Zuid-Italië) en voeren een plunderveldtocht. Majorianus mobiliseert het leger en verslaat de indringers. Hun vloot met oorlogsbuit wordt aan de kust vernietigd.

Europa 
 Majorianus voert een veldtocht in Zuid-Gallië tegen de Visigoten en herovert de vestingstad Arelate. Hij dwingt koning Theodorik II een nieuw vredesverdrag te sluiten en verplicht hem als foederati (bondgenoten) troepen te leveren voor het West-Romeinse Rijk. 
 Aegidius, Romeins generaal (magister militum), herovert in Gallia Lugdunensis de stad Lyon en dringt de Bourgondiërs onder leiding van Gundioc terug naar hun toegewezen foederati-gebied (Rhônevallei). 
 Childerik I (r. 458-481) volgt zijn vader Merovech op als koning van de Salische Franken. Hij zet de expansiepolitiek voort. (waarschijnlijke datum)

Bouwkunst 
 In Ravenna wordt het Baptisterium van de orthodoxen gebouwd als onderdeel van een basilica. (waarschijnlijke datum)

Geboren

Overleden 

 3 juli - Anatolius, patriarch van Constantinopel
 Merovech, koning van de Salische Franken (waarschijnlijke datum)

000
462

Het jaar 462 is het 62e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Het standbeeld van Zeus, een van de Zeven wereldwonderen, wordt naar Constantinopel vervoerd en tijdens een brand verwoest.

Europa 
 Theodorik II kiest de zijde van Ricimer (magister militum) en in ruil voor militaire steun wordt Narbonne door de Visigoten bezet.

China 
 De Daming-kalender wordt ingevoerd door de Chinese wiskundige Zu Chongzhi. (waarschijnlijke datum)

Bouwkunst 
 In Constantinopel wordt het Stoudiosklooster gesticht.

Geboren 

 Damascius, scholarch en neoplatonist (waarschijnlijke datum)

Overleden 

 Alorus, bisschop van Quimper
 Licinia Eudoxia (40), Romeins keizerin 

000
465

Het jaar 465 is het 65e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Basiliscus maakt carrière in het Romeinse leger en wordt door keizer Leo I benoemd tot consul van het Oost-Romeinse Rijk.

Armenië 
 Arter-Gusjnasp (r. 465-481) wordt gekroond tot koning van Armenië.

Europa 
 De Herulen vestigen zich in Galicië (Noord-Spanje) en sluiten een bondgenootschap met de Visigoten.
 Het bisdom van Bro Wened of Broërec (Vannes) in Bretagne wordt gesticht. 
 Volusianus wordt bisschop van Trier en neemt het ambt over van Marcus II.
 Sulpitius wordt bisschop van het bisdom van Luik, Maastricht en Tongeren.

Syrië 
 Petrus de Voller wordt gekozen tot patriarch van Antiochië.

Italië 
 15 augustus - Keizer Libius Severus overlijdt na een regeringsperiode van bijna 4 jaar. Ricimer vormt in Rome een interregnum.
 Benignus Bossius wordt bisschop van Milaan en neemt het ambt over van Gerontius.

China 
 Keizer Ming Di van de Liu Song-Dynastie bestijgt de troon en volgt zijn neef Qian Fei Di op, die ook in dit jaar heeft geregeerd.

Geboren 
 Ahkal Mo' Naab' I, Maya koning van Palenque (Mexico)
 Ankan, keizer van Japan (waarschijnlijke datum)
 Clovis I, koning van de Franken (waarschijnlijke datum)
 Dubritius, Keltische bisschop en heilige (waarschijnlijke datum)
 Eugippius, biograaf van Severinus van Noricum (waarschijnlijke datum)
 Liberius, Romeins aristocraat (waarschijnlijke datum)
 Romulus Augustulus, laatste keizer van het West-Romeinse Rijk (waarschijnlijke datum)
 Severus, patriarch van Antiochië (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 Gerontius, bisschop van Milaan (waarschijnlijke datum)
 15 augustus - Libius Severus, keizer van het West-Romeinse Rijk
 Marcus II, bisschop van Trier (waarschijnlijke datum)
 Prosper van Aquitanië, christelijke schrijver (waarschijnlijke datum)
 Qian Fei Di, keizer van het Chinese Keizerrijk
 Theodoretus van Cyrrhus, bisschop en kerkvader (waarschijnlijke datum)

000
497

Het jaar 497 is het 97e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Sigismund, oudste zoon en troonopvolger van de Bourgondische koning Gundobad, wordt tegen de wil van zijn vader gedoopt en bekeerd tot het christendom door bisschop Avitus van Vienne.

Literatuur 
 De Ambrosiaanse Ilias, een verlucht manuscript wordt voltooid in Constantinopel (waarschijnlijke datum).

Geboren 

 Chlotarius I, koning van de Franken (overleden 561, geboortejaar onzeker)

Overleden 

000
494

Het jaar 494 is het 94e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Anastasius I schaft in het Byzantijnse Rijk de gehate belasting (Chrysargyron) af en hervormt het muntstelsel om meer bronzen munten te slaan.

Europa 
 Avitus van Vienne wordt in navolging van zijn vader bisschop van Vienne. Hij bestrijdt in het Bourgondische Rijk het arianisme en bekeert de bevolking moeizaam tot het christendom.
 Rusticus van Lyon wordt benoemd tot aartsbisschop van Lyon. Hij is een achterkleinzoon van de heilige Eucherius.

Italië 
 Paus Gelasius I roept in Rome een synode bijeen, hierin doet hij uitspraak over de scheiding tussen kerk en staat. Tevens worden de kerkvaders en de apocriefe geschriften bepaald. 
 Gelasius I verbiedt het heidense feest Lupercalia, dat rond dit jaar nog erg populair is onder christenen. Hij probeert de festiviteiten af te schaffen en te vervangen door Maria-Lichtmis.

China 
 Keizer Xiao Wendi verplaatst Datong, hoofdstad van de Noordelijke Wei, naar Luoyang. Hij vestigt er zijn residentie, hierdoor wordt ook de verbreiding van het boeddhisme bevordert. 
 Luoyang wordt het spiritueel centrum van Oost-Azië. In de hoofdstad worden tijdens het bewind van Xiao Wendi niet minder dan 1367 boeddhistische kloosters gebouwd.
 In de Grotten van Longmen begint men met de tempelbouw. Beeldhouwers vervaardigen vele Boeddhabeelden en inscripties dat het precieze aantal niet te bepalen is.

Literatuur 
 Het dichtwerk "Carmen Paschale" (gebaseerd op de vier evangeliën) geschreven door Coelius Sedulius wordt bejubeld door de Romeinse Raad.

Geboren

Overleden 

 Constantius van Lyon, priester en redenaar
 Totori Nyantsen, koning van Tibet

000
490

Het jaar 490 is het 90e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Claffo volgt zijn vader Godehoc op als koning (hertog) van de Longobarden. Hij leidt Germaanse stammen tijdens de Grote Volksverhuizing verder naar het zuiden en vestigt zich voorlopig in Bohemen. 
 Zomer - De Bourgondiërs onder leiding van Gundobad steken de Alpen over en voeren een plunderveldtocht in Ligurië. De Romeinse bevolking wordt als slaaf afgevoerd naar Lugdunum (huidige Lyon).

Italië 
 11 augustus - Slag aan de Adda: Theodorik de Grote verslaat aan de rivier de Adda (ten oosten van Milaan) het huurlingenleger onder bevel van Odoaker. Hij trekt zich na de nederlaag opnieuw terug naar Ravenna. 
 Theodorik de Grote begint met een langdurige belegering rond Ravenna. De bewoners in de hoofdstad lijden onder een hongersnood. De steden Cesena en Rimini aan de Adriatische Zee blijven trouw aan Odoaker. 
 Laurentius I (490-511) wordt benoemd tot aartsbisschop van Milaan. (waarschijnlijke datum)

India 
 Toramana I (490-515) regeert als koning over de Alchon Hunnen (Witte Hunnen). (waarschijnlijke datum)

Religie 
 Het gebeente van Leonilla en haar kleinzoons Eleusippus, Speusippus  en Melapsippus, die tijdens de christenvervolgingen de marteldood zijn gestorven, wordt overgebracht naar de kathedraal in Langres.

Geboren 
 Cassiodorus, Romeins staatsman en schrijver (waarschijnlijke datum)
 Jacobus Baradaeus, stichter van de Syrisch-orthodoxe Kerk van Antiochië (waarschijnlijke datum)
 Johannes Malalas, Byzantijns geschiedschrijver (waarschijnlijke datum) 
 Marcoen, Normandisch missionaris (waarschijnlijke datum)
 Romanus de Melodist, Syrisch dichter (overleden 556)
 Samson van Dol, Keltisch bisschop en heilige (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 Godehoc, koning (hertog) van de Longobarden (waarschijnlijke datum) 
 Mel van Ardagh, Iers bisschop en heilige (waarschijnlijke datum)
 Victor Vitensis,  kerkhistoricus en kroniekschrijver (waarschijnlijke datum)

000
Vector

Wiskunde en informatica
 Vector (wiskunde)
 vector (informatica), in objectgeoriënteerde programmeertalen
 een onderdeel van een vectorafbeelding

Biologie
 Vector (celbiologie): klonerings- en expressievectoren
 Vector (overbrenger van ziekten): overbrenger van ziektenverwekker

Overige
 Vector Automotive, een sportwagenmerk
 Vector Launch, een Amerikaans ruimtevaartbedrijf
 VECTOR, een gevechtsvoertuig
 Vector (chassisfabrikant), een constructeur van chassis voor racewagens
 Vektor (vuurwapenmerk), een merk van lichte vuurwapens
 professor Vector, een personage in de Harry Potter-verhalenreeks die voorspellend rekenen doceert
 een personage uit de film Despicable Me
 de programmering van een gespreksafhandeling op een Avaya-telefooncentrale 
 Vektor (band), een Amerikaanse thrashmetalband
 VECTOR Merk voetballen

Zie ook 
 Vectorafbeelding, een grafische voorstelling opgebouwd uit eenvoudige meetkundige objecten
Alchon

De Alchon waren een van de vier takken van de Heftalieten of Witte Hunnen. Vanaf 390 trokken zij naar het zuiden en in 430 vielen zij India binnen. Het is niet goed duidelijk of zij verwant zijn aan de Hunnen van Attila.

Geschiedenis van India
Volk in Azië
430

Het jaar 430 is het 30e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Slag bij Arles: De Visigoten onder leiding van koning Theodorik I worden bij de stad Arles verslagen. Flavius Aëtius dwingt de Goten zich terug te trekken naar Aquitanië.
 Flavius Felix wordt samen met zijn vrouw en een diaken, beschuldigd van een complot tegen Aëtius. Ze worden in Ravenna gearresteerd en in het openbaar geëxecuteerd.

Afrika 
 Juni - De Vandalen onder leiding van koning Geiserik belegeren de havenstad Hippo Regius. Bisschop Augustinus moedigt de bewoners aan zich te verzetten tegen de Vandaalse dreiging.   
 28 augustus - Augustinus overlijdt tijdens de belegering van Hippo. Uit vrees voor de Vandalen wordt zijn lichaam in het geheim overgebracht naar Sardinië en later naar Pavia (Noord-Italië).
 De Vandalen veroveren Constantine.

India 
 De Alchon Hunnen (Witte Hunnen) onder leiding van koning  Khingila vallen het Gupta Rijk (huidige India) binnen. Hij voert in het noordwesten een plunderveldtocht en sticht er zijn koninkrijk.

Religie 
 Patricius wordt als missionaris naar Ierland gezonden om er het christendom te verkondigen (waarschijnlijke datum).

Geboren 
 Anastasius I, keizer van het Byzantijnse Rijk (overleden 518)  
 Julius Nepos, keizer van het West-Romeinse Rijk (overleden 480)
 Victor Vitensis, kerkhistoricus en kroniekschrijver (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 28 augustus - Augustinus van Hippo (75), theoloog en kerkvader
 Aurelius van Carthago, bisschop
 Flavius Felix, Romeins consul
 Nilus de Oude, bisschop (waarschijnlijke datum)

000
485

Het jaar 485 is het 85e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 Aelle van Sussex, koning van de Zuid-Saksen, vecht bij Mercredi Burn tegen de Britten. (volgens de Angelsaksische Kroniek)

Europa 
 De Bourgondiërs verspreiden zich rondom de streek Champagne (Ardennen) en hebben handelsbetrekkingen met de Franken.
 De Orde van de Heilige Remigius wordt in Reims door edelen gesticht. (waarschijnlijke datum)
 Eon van Arles wordt gekozen tot aartsbisschop van Arles.

Japan 
 Kenzo (r. 485-487) volgt zijn stiefvader Seinei op als de 23e keizer van Japan.

China 
 Keizer Xiao Wendi introduceert een nieuw landbouwsysteem. De boeren krijgen een eigen stuk land toegewezen en worden verplicht de oogst over te dragen aan de staat.

Religie 
 Petrus de Voller wordt opnieuw benoemd tot patriarch van Antiochië en later in Rome in hetzelfde jaar door een synode van westerse bisschoppen geëxcommuniceerd.

Geboren 
 Keitai, keizer van Japan (overleden 531)
 Theuderik I, koning van de Franken (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 Abraham van Clermont, abt en heilige (waarschijnlijke datum)
 17 april - Proclus (74), Grieks filosoof en wiskundige

000
Proclus (filosoof)

Proclus Diadochus (Grieks: Πρόκλος ὁ Διάδοχος, Próklos ho Diádokhos) (Constantinopel, 8 februari 412 – Athene, 17 april 485),  was een Grieks neoplatonisch filosoof, wiskundige en commentator van Euclides van Alexandrië.

Leven
Zijn ouders, Patricius en Marcella, stamden uit Lycië en bekleedden daar een hoge positie. Proclus groeide op in Xanthos aan de Lycische kust, maar later werd zijn vader een vooraanstaand juridisch medewerker aan het hof van Byzantion. Hij volgde echter niet in de voetsporen van zijn vader, want eenmaal in Alexandrië om daar rechten te studeren, besloot hij dat de filosofie zijn roeping was. Hij werd een leerling van Olympiodorus de Oudere en deed een gedegen onderzoek van de werken van Aristoteles. Hij ging daarna naar Athene om er de werken van Plato te bestuderen. Na de dood van Syrianus volgde hij deze op als hoofd van de Academie van Athene.

Hij had een hoge dunk van de wiskunde en doceerde het onderwerp ook. Hij zag wiskunde echter vooral als 'propedeuse', dat wil zeggen als een goede oefening in het logisch denken, dat daarom zijn nut als voorbereiding had op het filosofisch denken. Hij voerde een ascetisch leven, was ongehuwd, at geen vlees en schreef hymnes aan de goden, waarvan er een aantal nog bewaard zijn. Hij was een volgeling van het neoplatonisme zoals die door Plotinus gesticht en door Porphyrius en Iamblichus rond 300 verder ontwikkeld was.

Werk
Proclus trachtte de meest uiteenlopende wijsgerige en godsdienstige voorstellingen te verenigen in één zorgvuldig uitgewerkt systeem. Dat systeem is opvallend door het grote aantal hypostasen. Hypostasen zijn zelfstandig bestaande werkelijkheden. In vergelijking met Plotinus, die drie hypostasen veronderstelde: het Ene, Geest, en Ziel, is het aantal hypostasen aanzienlijk uitgebreid. Proclus bracht allerlei onderverdelingen aan binnen die drie hypostasen. De meeste van die onderverdelingen bestonden in drieën.

Zijn religieuze opvattingen kwamen soms in de weg te staan van zijn natuurwetenschappelijke conclusies. Hij speelde bijvoorbeeld met het idee van Hipparchus dat de zon het middelpunt van het zonnestelsel was en niet de aarde, om het idee dan te verwerpen op basis van een Chaldese bron, waar hij aan durfde te twijfelen. Toch laat hij in zijn Hypotyposis  zien dat de beschrijving met 'epicycli' van Ptolemeus en de 'eccentrics' van Hipparchus aan elkaar equivalent zijn.

Proclus schreef een commentaar op Euclides. Het is onze voornaamste bron van kennis van de vroege Griekse meetkunde. Hij had ook toegang tot vele werken die nu niet meer bestaan, zoals de werken van Eudemus en Geminus, waaruit hij het een en ander citeert. Hoewel Proclus wellicht zelf niet zo veel aan de wiskunde bijdroeg, gaf hij een uitstekend overzicht van de duizend jaar ontwikkeling op dat gebied voor zijn tijd.

Literatuur 
Radek Chlup, Proclus. An Introduction, 2012. ISBN 0521761484

Oud-Grieks wiskundige
Neoplatonist
Persoon in de 5e eeuw
483

Het jaar 483 is het 83e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Pierius, Romeins generaal (magister militum), wordt door Odoaker belast met de verdediging van Noord-Italië. Hij laat in de Alpen de grensgarnizoenen versterken en evacueert de burgerbevolking uit Noricum (huidige Oostenrijk).
 Felix II (r. 483-492) volgt Simplicius op als de 48e paus van Rome. Tijdens zijn pontificaat verzet hij zich fel tegen de monofysieten in het Midden-Oosten.

China 
 Prins Wu Di (r. 483-493) volgt zijn vader Gao Di op als keizer van de Zuidelijke Qi-dynastie.

Geboren 
 Cledrus, Welsh prins en heilige

Overleden 
 10 november - Monitor, Gallo-Romeins bisschop en heilige
 10 maart - Simplicius, paus van de Katholieke Kerk

000
482

Het jaar 482 is het 82e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Zeno vaardigt de Henotikon ("acte van eenheid") uit, een edict waarmee hij tracht de monofysieten in Egypte, Palestina en Syrië te verzoenen. Ondanks de besluiten van het Concilie van Chalcedon (451), probeert Zeno de verschillen op te lossen. Het edict wordt door paus Simplicius verworpen.

Religie 
 De Codex Washingtonianus wordt voltooid, het boekwerk bevat vier evangeliën en de geschriften zijn geschreven op perkament. (waarschijnlijke datum)

Geboren 
 Bodhidharma, stichter van het Chan-boeddhisme (overleden 539)
 Justinianus I, keizer van het Byzantijnse Rijk (overleden 565)

Overleden 
 Severinus van Noricum, monnik en heilige

000
539

Het jaar 539 is het 39e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Byzantijnse Rijk 
 Gotische Oorlog: De Ostrogoten en de Bourgondiërs veroveren Milaan, na een belegering van maanden. Het Byzantijnse garnizoen (1.000 man) geeft zich over. De inwoners worden gedood, vrouwen en kinderen worden als slaaf afgevoerd. (Volgens Procopius worden 300.000 mannelijke inwoners afgeslacht.) 
 Juli - Belisarius verzoekt de Venetianen hun havens open te stellen voor de aanvoer van voedsel en versterkingen van overzee voor het beleg van Ravenna. 
 Oktober - Koning Theudebert I moet zijn veldtocht afbreken in de Po-vlakte, nadat een epidemie (dysenterie) vele slachtoffers eist in het Frankische leger.

Europa 
 Audoin (r. 539-565) wordt koning van de Longobarden. Tijdens zijn bewind sluit hij een foederativerdrag met het Byzantijnse Rijk en regeert als bondgenoot over het westelijke deel van Pannonië. (waarschijnlijke datum)

Azië 
 Kimmei (r. 539-571) volgt zijn broer Senka op als de 29e keizer van Japan. (Dit volgens de Nihonshoki)

Geboren 
 Bertha, koningin van Kent (waarschijnlijke datum)
 Chilperik I, koning van de Franken (waarschijnlijke datum)
 Mauricius, keizer van het Byzantijnse Rijk (overleden 602)

Overleden 
 Bodhidharma (57), stichter van het Chan-boeddhisme
 Wacho, koning (hoofdman) van de Longobarden
 Senka, keizer van Japan (waarschijnlijke datum)

000
481

Het jaar 481 is het 81e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 De 15-jarige Clovis I, telg uit het huis van de Merovingen, volgt zijn vader Childerik I op als koning (hertog) van de Salische Franken. Hij regeert met steun van naburige Frankische stamgroepen het noorden van Gallië en vestigt zijn regeringszetel in Doornik (huidige België).
 De Bourgondiërs onder Gundobad breiden hun gebied verder uit naar het zuiden langs de Rhône tot aan de Middellandse Zee. De Visigoten veroveren de havenstad Marseille.

Balkan 
 Koning Theodorik de Oudere verslaat in Thracië de opstandige Bulgaren en probeert tevergeefs met een expeditieleger de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel in te nemen.
 Winter - Theodorik de Oudere wordt gedwongen zich terug te trekken naar Griekenland. Tijdens de terugtocht komt hij in een legerkamp bij Philippi (Macedonië) om het leven.

Geboren

Overleden 

 Childerik I, koning (hertog) van de Salische Franken (waarschijnlijke datum)
 Theodorik de Oudere, koning van de Ostrogoten

000
453

Het jaar 453 is het 53e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Attila de Hun trouwt met de Germaanse prinses Ildiko, maar overlijdt bij de rivier de Tisza (huidige Roemenië) ten gevolge van een bloedneus (bloeduitstorting in de luchtpijp) tijdens een drankorgie. De Hunnen vieren zijn begrafenis met een "strava" (klaaglied) en het Hunnenrijk wordt verdeeld onder zijn zonen Ellac (troonopvolger), Dengizich en Ernakh. Zij rivaliseren over de nalatenschap van hun vader en vestigen hun eigen koninkrijk ten noorden van de Zwarte Zee (Oekraïne) met steun van vazalstaten. 
 De Gepiden en Ostrogoten komen in opstand tegen de Hunnen. Ardarik met de vorsten Theodomir, Valamir en Vidimir vormen in Pannonië (Transdanubië) een Gotische coalitie.
 Theodorik II (r. 453-466) volgt zijn broer Thorismund op als koning van de Visigoten. Hij onderhoudt diplomatieke betrekkingen met keizer Valentinianus III en wordt een trouwe bondgenoot (foederati) van het West-Romeinse Rijk.

Japan 
 Anko (r. 453-456) volgt zijn vader Ingyo op als de 20e keizer van Japan.

Geboren 
 Brigida van Kildare, Iers heilige (overleden 523)

Overleden 
 Aelia Pulcheria (54), keizerin van het Byzantijnse Rijk
 Attila de Hun, koning van de Hunnen 
 Ingyo, keizer van Japan (waarschijnlijke datum)
 Maurilius van Angers (89), missionaris en bisschop
 Song Wen Di, keizer van de Liu Song-Dynastie (China) 
 Thorismund, koning van de Visigoten

000
Sein (teken)

Een sein is een middel om een boodschap aan een ander over te brengen, zonder dat te doen door middel van direct praten of schrijven, maar door middel van een vooraf afgesproken code.

Kennis van de code is meestal nodig om de boodschap te begrijpen. Zo bestaat er het morse-alfabet, waarin de verschillende letters van het alfabet weergegeven worden door korte en lange tonen of lichtsignalen.

Ook bestaat er een code, het semafooralfabet, om met behulp van vlaggen een boodschap visueel over te seinen. De zendende persoon houdt met gestrekte armen twee vlaggen vast en maakt wisselende combinaties van vlaggenposities om aan de ontvanger een letter of begrip over te brengen.

Spoorwegen 
Verder kennen we seinen bij de spoorwegen. Deze spoorwegseinen geven ook opdrachten of toestemmingen door. Gekleurde lichten en borden langs het spoor geven de treinbestuurder aan wat hij moet doen. Ook hier geldt weer dat er een bepaalde code vastgelegd is, met andere woorden, wat de betekenis is van de verschillende borden en (combinaties van) gekleurde lichten.

De lichten voor en achter een trein worden ook 'sein' genoemd. Er zijn verschillende combinaties van lichten die een afgesproken betekenis hebben.

Wegverkeer 
In het wegverkeer zijn stoplichten (verkeerslichten) de bekendste en meestgebruikte seinen. Daarnaast zijn er de gele knipperlichten naast de weg voor gevaarlijke plekken. Vast opgestelde verkeersborden en reflectoren worden meestal niet als 'sein' aangeduid.

Seinen op voertuigen zijn in de eerste plaats de richtingaanwijzers en remlichten. Hulpdiensten gebruiken zwaailichten (blauw voor ambulance, brandweer en politie, geel als waarschuwing voor gevaar). Ieder voertuig moet een geluidssein (zie claxon, fietsbel) kunnen voortbrengen om bij gevaar te waarschuwen.

Scheepsverkeer 
Het scheepsverkeer kent vele soorten seinen:
 vlaggen (nationaliteitsvlaggen, codevlaggen, seinvlaggen en lettervlaggen)
 lichten (vanaf schepen de zogenoemde boordseinen, verder vanaf de wal en vanaf vuurtorens)
 morse via de radio
 vuurwerk (lichtkogels bij nood)
 geluidsseinen met specifieke betekenissen (drie maal lang = opletten).

Vliegverkeer 
Ook het vliegverkeer kent diverse seinen. De boordseinen zijn in grote lijnen zoals bij schepen, er zijn echter geen geluidsseinen of vuurwerk in gebruik. Als nationaliteitssein wordt een lettercombinatie gebruikt: PH staat voor Nederland.

Zie ook 

 Morse
 Code
 Informatieoverdracht

Communicatiemiddel
Visuele communicatie
452

Het jaar 452 is het 52e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 De Visigoten onder leiding van koning Thorismund voeren een campagne tegen de Alanen ten noorden van de rivier de Loire en belegeren tevergeefs Orléans.

Italië 
 De Hunnen onder leiding van Attila vallen Noord-Italië binnen. Ze plunderen o.a. de steden Aquileia, Brescia, Novara, Padua en Verona. Keizer Valentinianus III wordt gedwongen zijn residentie in Ravenna te verlaten en vestigt zich in Rome.
 Valentinianus III stuurt een delegatie onder leiding van paus Leo I naar het Gardameer, waar de Hunnen hun legerkamp hebben opgeslagen. Aan de oevers van de Mincio (Lombardije) weet hij Attila met grote sommen goud te overtuigen Rome niet te plunderen en zich terug te trekken uit Italië.

China 
 De 12-jarige Wen Cheng Di (r. 452-465) volgt zijn oom Nan An Wang op als keizer van de Noordelijke Wei-Dynastie. Hij breidt tijdens zijn regeringsperiode het Chinese Keizerrijk verder zuidwaarts uit tot aan de Yangtze ("Blauwe Rivier").

Afrika 
 11 december - Laatste inscriptie in demotisch schrift op de muur van de tempel van Isis, in Philae, Egypte.

Literatuur 
 11 december - In Philae (Egypte) wordt op de muur van de tempel van Isis, de laatste Koptische inscriptie in demotisch aangebracht.

Geboren

Overleden 

000
Lijst van landen naar oppervlakte

Deze lijst van landen naar totale oppervlakte is, op een enkele uitzondering na, gebaseerd op een onderzoek van de Verenigde Naties van 2013 (op basis van de facto of de jure tellingen). Alleen onafhankelijke landen, landen die deels door de internationale gemeenschap als onafhankelijk zijn erkend (aangegeven met *) en afhankelijke landen worden getoond. Overzeese gebieden die integraal deel uitmaken van een land worden bij het desbetreffende land gerekend.

Het oppervlak van de gehele Aarde is ongeveer 510 miljoen km². Daarvan beslaat het vastelandgedeelte ongeveer 29%, oftewel ongeveer 150 miljoen km². Het oppervlak van Antarctica bedraagt circa 14,2 miljoen km².

Zie ook 
 Lijst van eilanden naar grootte
 Lijst van landen naar hoogste punt
 Lijst van landen naar inwonertal
 Lijst van landen naar bevolkingsdichtheid
 Lijsten van landen (doorverwijspagina)

Oppervlakte
Oppervlakte
444

Het jaar 444 is het 44e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 In Armorica (huidige Bretagne) komen de Bagaudae (bende plunderaars) in opstand. Flavius Aëtius, Romeins generaal (magister militum), doet een beroep op koning Goar van de Alanen die sinds 442 rond Orléans land gekregen hebben om als foederati (bondgenoten) steun te bieden. Germanus, bisschop van Auxerre, weet dit echter te verhinderen.

Balkan 
 Attila de Hun vestigt in Hongarije zijn residentie langs de oevers van de Tisza en maakt plannen voor een plunderveldtocht op de Balkan. Rond het kampement worden houten wachttorens gebouwd en Attila ontvangt diplomaten uit verschillende landen om zijn handelsbetrekkingen uit te breiden.

Italië 
 Keizer Valentinianus III laat het Colosseum (Amphitheatrum Flavium) herstellen nadat het schade heeft opgelopen door een aardbeving.
 De omzetbelasting in het Romeinse Rijk gaat omhoog van 1% naar 4,5%. Dit om de marktwaarde te stabiliseren.

Religie 
 Leo I schrijft in een brief dat de paus, als opvolger van Petrus, de hoogste macht in de Katholieke Kerk bezit.
 Eudoxia, echtgenote van keizer Theodosius II, bezoekt Jeruzalem en laat een basilica voor Sint-Stephanus bouwen.
 Dioscorus I volgt Cyrillus I op als patriarch van Alexandrië. Hij overlegt met Chrysaphius, hofeunuch (invloedrijk bij Theodosius II), om de "Twaalf Vervloekingen" als norm van orthodoxie in te voeren.

Geboren 

 Seinei, keizer van Japan (waarschijnlijke datum)

Overleden 

 Brixius, heilige en bisschop van Tours
 27 juni - Cyrillus I, patriarch van Alexandrië

000
442

Het jaar 442 is het 42e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 

 Flavius Aëtius, Romeins generaal (magister militum), geeft de Alanen toestemming om zich als foederati (bondgenoten) te vestigen rond Orléans (Gallië). Zij krijgen de taak om de Bagaudae (bende plunderaars) te onderdrukken.

Afrika 

 Keizer Valentinianus III sluit een vredesverdrag met Geiserik en wordt als soeverein vorst erkend van het Vandaalse Rijk. Vanuit Carthago worden de handelsbetrekkingen met Rome hervat, Sicilië en Mauretania worden teruggegeven.

Balkan 

 Atilla de Hun voert een plunderveldtocht langs de Morava (zijrivier van de Donau) en verwoest de stad Naissus (huidige Servië). In Rome besluit de Senaat hem een jaarlijkse schatting van 700 pond (goud) te geven.

Vroegchristelijke bouwkunst 
 
 Stichting van het Witte Klooster in de omgeving van Suhaj (Egypte).

Geboren 
 Isidorus van Milete, Grieks architect en wetenschapper (overleden 537)

Overleden 

000
441

Het jaar 441 is het 41e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Chrysaphius, keizerlijk raadgever, adviseert keizer Theodosius II zijn zuster Aelia Pulcheria te ontdoen van haar politieke functies. Voor haar beleid in de onderdrukking van de Joden in Constantinopel en vernietiging van de synagogen wordt zij verbannen naar het Heilige Land (Palestina).

Brittannië 
 De Angelsaksen vestigen zich aan de monding van de Theems. Ze verspreiden zich vervolgens over Zuidoost-Engeland. Vortimer (zoon van koning Vortigern), leidt een tegenoffensief en verslaat de Saksen uiteindelijk in Kent. (waarschijnlijke datum)

Europa 
 Rechila (r. 441-448) volgt zijn vader Hermeric op als koning en regeert over het Suevenrijk. Hij sluit een alliantie met de Bagaudae (opstandige boeren) in Gallaecia (Noord-Spanje) en verovert Sevilla, hoofdstad van Hispania Baetica. Het Romeinse leger wordt vrijwel verdreven uit het Iberisch Schiereiland.

Perzië 
 Koning Yazdagird II van Perzië sluit na een kortstondige oorlog een vredesverdrag met het Oost-Romeinse Rijk. Na onderhandelingen belooft Theodosius II geen fortificaties te bouwen langs de rijksgrens.

Geboren

Overleden 

 Hermeric, koning van de Sueben (waarschijnlijke datum)

000
Regeringsvorm

Een regeringsvorm beschrijft de manier waarop een overheidsverband geregeerd wordt of misschien zou kunnen worden. In het algemeen gaat het hierbij om staten of landen, maar het is ook mogelijk de regeringsvorm van supranationale organisaties of decentrale overheden te beschrijven.

Regeringsvorm en staatsvorm
Van regeringsvorm moet staatsvorm onderscheiden worden. Met de staatsvorm bedoelen we niet de wijze waarop betrekkingen tussen verschillende ambten binnen één overheidsverband zijn geregeld, maar op de wijze waarop verschillende overheidsverbanden zich tot elkaar verhouden. Men onderscheidt daarin de eenheidsstaat, de federatie en soms ook de confederatie. Voorbeeld: Nederland is qua regeringsvorm te beschouwen als een constitutionele monarchie met een parlementair stelsel, terwijl het als staatsvorm te beschouwen is als een gedecentraliseerde eenheidsstaat.

Regeringsvorm en bestuursvorm
Soms wordt er naast het begrip regeringsvorm nog verschillende bestuursvormen onderscheiden. Zie daarvoor het overzicht van bestuursvormen.

Indelingen van staatsvorm
Er zijn een aantal criteria waarop regeringsvormen kunnen worden ingedeeld:
democratisch gehalte, gaande van democratisch tot niet-democratisch (autoritarisme, dictatuur, militair regime, kolonialisme)
wijze waarop het staatshoofd wordt bepaald (republiek, monarchie, theocratie)
filosofie waarop de regeringsvorm is gebaseerd (communisme, kapitalisme)

Enige regeringsvormen
Hieronder volgen enige regeringsvormen:

 Autocratie
 Oligarchie
 Aristocratie
 Democratie
 Parlementaire democratie
 Constitutionele democratie
 Volksdemocratie
 Geleide democratie
 Basisdemocratie
 Dictatuur
 Eenpartijstaat
 Militaire dictatuur
 Totalitarisme
 Theocratie
 Islamitische republiek

Zie ook Politiek van A tot Z voor meer terminologie.

Zie ook
Demarchie
Staatsinrichting
Lijst van landen naar regeringsvorm
Vastenavond

Vastenavond (ook wel bekend als "Vette dinsdag" of Mardi Gras in van oorsprong Franstalige streken en verwant aan het Russische Maslenitsa – is de dinsdag voor Aswoensdag en vormt traditioneel het einde van de carnavalsperiode. Tot dinsdagnacht 24.00 uur mag nog carnaval worden gevierd en is het toegelaten zich als Vastenavondgek te verkleden. In de katholieke traditie is klokslag middernacht carnaval voorbij en begint de veertigdaagse vastentijd tot het paasfeest.

In Nederlands Limburg staat het gehele carnaval bekend als vastelaovend(j), dat Limburgs is voor Vastenavond. De Vastenavond zelf wordt lèsten daag vanne vastelaovendj (laatste dag van de carnaval) of carnavalsdinsdig genoemd en op die dag vinden veel afsluitende activiteiten plaats zoals het Uulverbranje in Montfort.

In Engelstalige landen wordt deze dag al naargelang de lokale voorkeuren Mardi Gras, Shrove Tuesday of Pancake Tuesday genoemd, omdat op deze dag traditioneel pannenkoeken worden gegeten. Doorgaans maakte men de voorraadkast leeg voor de Vastentijd. Bij boerenfamilies betekende dit doorgaans het opgebruiken van eieren, melk en meel, juist de ingrediënten van pannenkoeken.

Uit middeleeuwse notities blijkt dat er al in de vroege middeleeuwen in/rond februari rituelen waren ter opwekking van de ingeslapen natuur. Deze vieringen – met veel liederlijkheid – vonden dus ook al plaats in de periode vlak vóór de kerkelijke vasten. Ook kan het Oud-Germaanse 'faseln' (zowel 'vruchtbaarheid' als 'onzinnigheid bedrijven') de term mogelijk verklaren; ook in de Duitse naam voor het feest, 'Fassnacht' of 'Fassing' is dit woord terug te vinden. Vanaf het einde van de middeleeuwen zagen de autoriteiten de Vastenavond – met liederlijkheid, maskers en spot van voornamelijk jongeren – als een bedreiging. Dit blijkt uit vele bepalingen, beperkingen en verboden die door grotere Nederlandse steden werden opgelegd.

Er zijn vele oude Vastenavondliederen, waaronder 'bedelliedjes'. Hieruit blijkt hoe belangrijk de vastenavondviering was, althans tot de 18e eeuw. Voorbeelden van liedteksten: Ieuchdigh volekje ras, ras, ras, Vrijmoedig man, De Vastenavont die komt a(e)n.

De oudste vermelding van de Vastenavond is in de versroman Parzival van Wolfram von Eschenbach (ca. 1200 en 1210):
..... daz diu koufwîp ze Tolenstein
an der vasnaht nie baz gestriten:
wan si tuontz von gampelsiten
unde müent ân nôt ir lîp

..... dat de koopvrouwen van Tollenstein
op vastenavond nooit beter hebben gevochten.
ze doen dit na de narrenzitting
en vermoeien hun lichaam zonder noodzaak.

Data 
In de komende tabel is de datum voor Vastenavond gegeven, evenals die van Pasen, Hemelvaart en Pinksteren.

Zie ook
 Vasten

Referenties 

Christelijke feestdag
Rooms-katholieke sacramenten en gebruiken
Carnaval
Februari
Maart
Haggis

Haggis is een typisch Schots gerecht, maar wordt onder andere ook in Lancashire gemaakt.

Omschrijving 
Haggis is een type vleesgerecht gemaakt van schapenhart, -long en -lever, vermalen met dierlijk vet (reuzel), ui, havermout, peper, zout, kruiden en bouillon. Oorspronkelijk werden de ingrediënten in een schapenmaag gestopt voordat het geheel werd gekookt, maar tegenwoordig worden hiervoor meestal andere materialen gebruikt, net zoals bij het maken van worst. Meestal wordt haggis geserveerd met 'neeps and tatties', Schots voor koolraap en aardappelpuree.

Soms proberen Schotten onwetende toeristen wijs te maken dat een 'haggis' een klein, wild dier is dat in de Schotse Hooglanden woont en dat, omdat het op de heuvels leeft, twee korte en twee langere poten heeft.

Geschiedenis 
De eerste vermelding van haggis is te vinden in een 15e-eeuwse tekst uit Noordwest-Engeland, Liber cure Cocorum. Hierin wordt melding gemaakt van het gerecht "hagese" met onder andere schapenhart en kruiden, wat het aannemelijk maakt dat het om hetzelfde gerecht gaat.

De herkomst van haggis staat ter discussie sinds de historicus Catherine Brown het gerecht aantrof in een Engels kookboek uit het begin van de 17e eeuw. De schrijver ervan, Gervase Markham, beweert dat haggis populair is onder alle Engelsen.

Traditioneel wordt Haggis geserveerd bij het Burns Supper, een op 25 januari gehouden diner ter viering van de verjaardag van de Schotse nationale dichter Robert Burns, die ooit een ode aan de haggis schreef. Het gerecht wordt dan onder begeleiding van doedelzakmuziek opgediend. Hierbij wordt tevens deze ode voorgedragen

Ode 

Het vers heeft overigens nog 7 coupletten.

Zie ook 
 Slátur uit de IJslandse keuken.

Worst
Orgaanvlees
Schotse keuken
449

Het jaar 449 is het 49e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 8 augustus - Tweede Concilie van Efeze: Keizer Theodosius II roept in Efeze (Turkije) de kerkelijke raad bijeen. Het concilie wordt geleid door Dioscorus van Alexandrië, ook bekend als het "roverssynode". Eutyches wordt in ere hersteld en zijn vorm van monofysitisme aanvaard. Zijn tegenstanders Flavianus van Constantinopel en Eusebius van Doryleum worden uit hun ambt gezet en verbannen. Flavianus overlijdt drie dagen later aan zijn opgelopen verwondingen.

Balkan 
 Flavius Orestes, Romeins aristocraat, wordt door keizer Valentinianus III naar het hof van Attila de Hun gestuurd en voert als secretaris (notarius) diplomatieke betrekkingen met de Hunnen. Hij is de vader van Romulus Augustulus, de laatste keizer van het West-Romeinse Rijk.

Italië 
 Oktober - Paus Leo I verwerpt in een synode alle beslissingen van het "roversconcilie". Hierdoor dreigt er een kerkscheuring in de Katholieke Kerk.
 Iusta Grata Honoria, oudste zus van Valentinianus III, wordt beschuldigd van een samenzwering tegen haar broer en verbannen naar Constantinopel.

Perzië 
 Edict van Yazdagird II: De christelijke Armeniërs worden verplicht tot aanhang van het zoroastrische geloof, ook mazdeïsme genoemd. De Armeense adel wordt gedwongen mee te doen aan zoroastrische rituelen. Dit roept weerstand op onder de Armeense bevolking.

Religie 
 Anatolius (449-458) wordt benoemd tot aartsbisschop van Constantinopel.

Geboren 

 Kavad I, koning van de Sassaniden (Perzië) (overleden 531)
 Kenzo, keizer van Japan (waarschijnlijke datum)

Overleden 

 Eucherius, bisschop van Lyon
 Flavianus, patriarch van Constantinopel
 5 mei - Hilarius, aartsbisschop van Arles

000
448

Het jaar 448 is het 48e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Slag bij Atrecht: Het Romeinse leger onder bevel van Flavius Aëtius verslaat bij Arras de Salische Franken. In de veldslag onderscheidt Majorianus (toekomstig keizer van het West-Romeinse Rijk) zich tegen de Franken bij de plaats Vicus Helena.
 Koning Goar van de Alanen onderdrukt de Bagaudae in Armorica (huidige Bretagne). Hij verslaat de opstandige boeren en drijft de met hen verbonden Bretons terug over de rivier de Vilaine.
 Rechiar (r. 448-456) volgt zijn vader Rechila op als koning van de Sueben in Galicië (Noord-Spanje). Hij trouwt met een dochter van de Visigotische koning Theoderik I en bekeert zich tot het christendom.

Balkan 
 Keizer Theodosius II stuurt een delegatie naar Attila de Hun. Tijdens de onderhandelingen accepteert Attila een vredesverdrag en eist een jaarlijkse schatting van 2100 pond (goud). De Hunnen trekken zich terug naar de Hongaarse Laagvlakte (Pannonië).

Perzië 
 Koning Yazdagird II raakt verwikkeld in een oorlog met de Witte Hunnen. De Armeniërs besluiten hem te steunen en sturen versterkingen naar de oostelijke rijksgrens.
 Yazdagird II geeft opdracht de christenen te vervolgen. In het Perzische Rijk worden zo'n 150.000 voornamelijk Assyrische christenen afgeslacht.

Religie 
 Eutyches, christelijk priester, wordt vanwege zijn monofysitische opvattingen door Flavianus van Constantinopel afgezet en geëxcommuniceerd.

Geboren 
 Merovech de Jongere, zoon van Merovech (stamvader van de Merovingen)

Overleden 
 Chlodio, koning van de Salische Franken (waarschijnlijke datum)
 31 juli - Germanus van Auxerre, Romeins praefectus en bisschop
 Rechila, koning van de Sueben (waarschijnlijke datum)

000
Assyrische kalender

De Assyrische kalender is de tijdrekening zoals die werd gebruikt in het oude Assyrië.

Deze kalender wordt geacht begonnen te zijn met de stichting en bouw van de eerste tempel in de stad Ashur in het jaar 4750 v.Chr.

De kalender is in kringen van de Assyrische christenen nog in gebruik.

Kalender
447

Het jaar 447 is het 47e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 27 januari - De Muren van Constantinopel (Istanboel) worden door een aardbeving getroffen. Keizer Theodosius II geeft opdracht om reparaties uit te voeren en binnen 60 dagen hebben ruim 16.000 arbeiders de stadsmuren hersteld. Na de catastrofe breekt er een pestepidemie uit, die duizenden slachtoffers eist.

Brittannië 
 Vortigern, koning van de Britten, schenkt de Angelsaksen voor hun bewezen diensten tegen de indringers (Picten en Ieren) het graafschap Kent (Engeland). Op het eiland Isle of Thanet stichten zij het Koninkrijk Kent. (waarschijnlijke datum)

Europa 
 Merovech (447 - 458) roept zich uit tot koning van de Salische Franken en sticht de Merovingische Dynastie. Hij vestigt zich aan de Merwede en sluit een vredesverdrag met het West-Romeinse Rijk.

Balkan 
 De Hunnen onder leiding van Attila verbreken hun verdrag met Rome. Ze steken de Donau over en vallen de Balkan binnen. Serdica (huidige Sofia) en vele andere steden worden verwoest. Tijdens de rooftocht worden kerken en kloosters geplunderd. Attila bedreigt Constantinopel en Theodosius II wordt gedwongen om 6000 pond (goud) te betalen.
 Attila trekt zich terug naar Thracië, dit mogelijk uit vrees voor het uitbreken van de pest in eigen gelederen. Een Romeins expeditieleger probeert hem de pas af te snijden, maar wordt ondanks zware verliezen vernietigend verslagen. Attila voert een plunderveldtocht in Scythia Minor en Moesië (Bulgarije).

Religie 
 Synode van Toledo: Het filioque (het onderdeel "zoon" van de drie-eenheid) wordt aan de Geloofsbelijdenis van Nicea toegevoegd.
 De Zevenslapers van Efeze (martelaars uit een christelijke legende) worden na bijna 200 jaar in een grot teruggevonden.

Geboren

Overleden 

000
446

Het jaar 446 is het 46e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 Koning Vortigern probeert met Saksische huurlingen de binnendringers (Picten en Ieren) te verslaan. Hij vraagt Flavius Aëtius (magister militum van Gallië) om militaire steun, maar deze heeft genoeg problemen met Attila de Hun aan de Donaugrens (huidige Hongarije). (Dit volgens het Gemitus Britannorum.)

China 
 De Noordelijke Wei-Dynastie vervolgt de boeddhisten, zodoende wordt voorlopig de confucianistische invloed niet ondermijnd. In het noorden van het Chinese Keizerrijk bevinden zich nu circa 30.000 tempels met zo'n 2 miljoen monniken.

Religie 
 Flavianus (r. 446-449) wordt benoemd tot patriarch van Constantinopel.

Geboren

Overleden 

000
437

Het jaar 437 is het 37e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 Ambrosius Aurelianus, leider van de Romano-Britten, verslaat de Angelsaksen onder leiding van koning Vortigern. Volgens de Historia Britonum verovert hij de gebieden ten westen van Hampshire (waarschijnlijke datum).

Europa 
 Flavius Aëtius, Romeins generaal (magister militum), ontzet de belegerde stad Narbonne (Zuid-Gallië). Koning Theoderik I trekt zich terug naar Toulouse en laat de Visigotische hoofdstad versterken.

Italië 
 2 juli - De 18-jarige Valentinianus III regeert als zelfstandig keizer over het West-Romeinse Rijk. Keizerin-moeder Galla Placidia beëindigt haar regentschap, maar blijft in Rome haar zoon begeleiden.  
 29 oktober - Valentinianus III trouwt in Constantinopel met Licinia Eudoxia, dochter van keizer Theodosius II. Hiermee worden beide takken van de Theodosiaanse dynastie verenigd.

Mexico 
 Koning K'inich Yax K'uk Mo overlijdt na een regeringsperiode van 11 jaar. Hij is de stichter van de Maya-dynastie in Copán, zijn weduwe wordt tevens begraven na zijn dood (waarschijnlijke datum).

Geboren 

 Remigius, bisschop van Reims (waarschijnlijke datum)

Overleden 

 Designatus, bisschop van Maastricht (waarschijnlijke datum)

000
Zonnekapitaal

Zonnekapitaal is de hoeveelheid weerstand een persoon heeft tegen de zon. Die weerstand hangt af van het huidtype. Met elke blootstelling aan UV-stralen neemt het zonnekapitaal af en verhoogt dus het risico op huidkanker. Baby's en kinderen zijn door het sneller afnemende kapitaal nog kwetsbaarder.

De juiste beschermingsfactor
Deze tabel is niet van toepassing voor kinderen onder de 16. Voor hen geldt ongeacht het huidtype steeds een zonnecrème met minimum een beschermingsfactor 30.

Gezondheid
Huidaandoening
435

Het jaar 435 is het 35e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Koning Gundohar verbreekt het foederati (bondgenoten) verdrag en valt Gallia Belgica binnen. De Bourgondiërs plunderen Metz en steken de Moezel over.
 Eucherius wordt benoemd tot bisschop van Lyon. Hij bestuurt het bisdom gedurende 14 jaar en correspondeert met Johannes Cassianus en Paulinus van Nola.   
 Flavius Aëtius, Romeins generaal (magister militum), leidt een strafexpeditie naar Gallië. Hij mobiliseert een leger wat voornamelijk uit Hunnen bestaat.
 De Oost-Romeinse keizer Theodosius II sluit met de Hunnen het verdrag van Margus.

Afrika 
 Koning Geiserik sluit een vredesverdrag met keizer Valentinianus III. De Vandalen mogen zich vestigen in Mauretania en een groot deel van Numidië.
 Geiserik stuurt zijn oudste zoon Hunerik als gijzelaar naar Ravenna om als onderpand te dienen voor het verdrag met het West-Romeinse Rijk.

Mexico 
 In Palenque wordt koning K'uk B'alam I door "Casper" opgevolgd. Volgens de Lange Telling wordt in het land het begin van de 9e baktun gevierd.

Religie 
 3 augustus - Keizer Theodosius II verbant Nestorius, patriarch van Constantinopel, naar een klooster in een van de Westelijke Oases van Egypte.

Geboren 
 Odoaker, eerste "barbaarse" koning van Italië (overleden 493)

Overleden 
 Johannes Cassianus, monnik en woestijnvader
 Philippus van Side, christelijke kerkhistoricus (waarschijnlijke datum)
 Rabbula van Edessa, Syrische bisschop

000
433

Het jaar 433 is het 33e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 

 Flavius Aëtius, Romeins generaal (magister militum), keert met steun van de Hunnen terug in Italië. Hij vervolgt zijn expansiepolitiek in Gallië en wordt de "beschermheer" van de 14-jarige keizer Valentinianus III.

Korea 

 Drie koninkrijken van Korea: Paekche en Silla sluiten een alliantie tegen het derde Koreaanse koninkrijk Koguryo.

Religie 

 12 april - Paus Sixtus III bemiddelt in het conflict met de patriarch Cyrillus van Alexandrië en voorstanders van de Nestoriaanse Kerk. Ze sluiten een kerkelijk verdrag, genaamd het "Symbool van Vereniging".

Geboren

Overleden 

 Fedelemia, Iers prinses en heilige
 Philostorgios, kerkhistoricus

000
432

Het jaar 432 is het 32e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Slag bij Ravenna: Een Romeins leger onder bevel van Flavius Aëtius wordt bij Rimini door Bonifatius verslagen. Aëtius vlucht naar Pannonië (huidige Hongarije).

Balkan 
 Koning Rua verenigt de Hunnen onder zijn gezag op de Hongaarse Laagvlakte. Hij voert een diplomatieke missie en ontvangt schatting van keizer Theodosius II.

Italië 
 31 juli - Paus Sixtus III (r. 432-440) volgt Celestinus I op als de 44e paus van Rome. Tijdens zijn pontificaat laat hij de basiliek van Santa Maria Maggiore bouwen. 
 In Rome wordt de basiliek van Santa Sabina voltooid (waarschijnlijke datum).

Geboren

Overleden 

 Bonifatius, Romeins generaal (magister militum)
 6 april - Celestinus I, paus van de Katholieke Kerk
 Ninianus (72), Schots bisschop

000