Nowy Meksyk

Nowy Meksyk (, wymowa: ; ; ) – stan na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych. Od południa graniczy z Meksykiem, natomiast z pozostałych stron z innymi amerykańskimi stanami (od zachodu Arizoną, od północy z Kolorado, od wschodu z Oklahomą i Teksasem).

Stolicą stanu jest Santa Fe, a największym miastem Albuquerque. Nowy Meksyk ma najwyższy odsetek ludności latynoskiej w Stanach Zjednoczonych oraz drugi po Alasce odsetek rdzennych Amerykanów.

Symbole stanu 
 Dewiza: Crescit Eundo („Rośnie sam”)
 Przydomek: Land of Enchantment („Kraina Oczarowania”)
 Symbole:
 kwiat: jukka
 drzewo: pinion
 ptak: Kukawka kalifornijska

Historia 
 1540–1542 – wyprawa hiszpańskiego konkwistadora Francisco Vásquez de Coronado
 1610 – gubernator Nowego Meksyku Pedro de Peralta formalnie zakłada miasto Santa Fe
 1680 – zwycięska rebelia ludu Pueblo pod wodzą Popé zmusiła hiszpańskich kolonizatorów do opuszczenia na pewien czas niemal całego Nowego Meksyku
 do 1821 wchodził w skład hiszpańskiego Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii, następnie Meksyku
 1848 – po przegranej wojnie Meksyk przekazał Amerykański Południowy Zachód Stanom Zjednoczonym
 1912 – Nowy Meksyk został przyjęty do Unii jako 47 stan
 16 lipca 1945 – na pustyni koło Alamogordo zdetonowano w celach doświadczalnych pierwszą bombę atomową

Geografia 

Klimat jest bardzo zróżnicowany w zależności od położenia i wysokości. Na południu przeważają pustynie, gdzie temperatury w lecie przekraczają 38 °C, a na północy śnieżne szczyty, gdzie temperatury zimą spadają wiele stopni poniżej zera.

Chociaż Nowy Meksyk jest piątym co do wielkości stanem USA pod względem powierzchni, to jest szóstym – najmniej zaludnionym. Około jednej czwartej ludności mieszka w mieście Albuquerque, w środkowej części stanu.

Nowy Meksyk ma wiele zalesionych dolin i szczytów w południowych Górach Skalistych, pustynnych kanionów na południu, a na wschodzie wysokich płaskowyżów Wielkich Równin. Najwyższym szczytem jest Wheeler Peak, wznoszący się na wysokość 4013 m n.p.m.

 Główne rzeki: Rio Grande, Pecos, Canadian River, San Juan i Gila River.
 Liczba hrabstw: 33

Miejscowości 

Na terenie stanu Nowy Meksyk znajduje się 105 miast ( lub ) i wsi (), w tym trzy o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 19 powyżej 10 000 mieszkańców, a 61 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.):

Lista miejscowości zamieszkanych przez 500 lub więcej osób (2021 r.):
 Albuquerque (562 599)
 Las Cruces (112 914)
 Rio Rancho (105 834)
 Santa Fe (88 193)
 Roswell (48 081)
 Farmington (46 422)
 Hobbs (39 756)
 Clovis (37 988)
 Carlsbad (31 888)
 Alamogordo (31 652)
 Gallup (21 495)
 Los Lunas (17 861)
 Sunland Park (17 121)
 Deming (14 835)
 Las Vegas (13 157)
 Artesia (12 458)
 Portales (12 042)
 Lovington (11 426)
 Española (10 487)
 Silver City (9578)
 Bernalillo (9520)
 Grants (9170)
 Anthony (8666)
 Corrales (8584)
 Socorro (8414)
 Ruidoso (7769)
 Belen (7423)
 Bloomfield (7371)
 Taos (6595)
 Aztec (6163)
 Edgewood (6154)
 Truth or Consequences (6062)
 Raton (6047)
 Los Ranchos de Albuquerque (5866)
 Tucumcari (5207)
 Rio Communities (4977)
 Bosque Farms (4076)
 Peralta (3406)
 Eunice (2997)
 Santa Rosa (2846)
 Clayton (2755)
 Ruidoso Downs (2648)
 Tularosa (2637)
 Milan (2549)
 Lordsburg (2273)
 Jal (2147)
 Bayard (2097)
 Moriarty (1940)
 Mesilla (1796)
 Questa (1735)
 Santa Clara (1606)
 Hatch (1552)
 Estancia (1501)
 Columbus (1459)
 Elephant Butte (1427)
 Capitan (1405)
 Pecos (1381)
 Loving (1337)
 Hurley (1247)
 Angel Fire (1213)
 Dexter (1072)
 Hagerman (978)
 Carrizozo (972)
 Logan (970)
 Springer (942)
 Texico (933)
 Chama (912)
 Mountainair (883)
 Fort Sumner (878)
 Cimarron (808)
 Magdalena (808)
 Cloudcroft (777)
 Tatum (697)
 Cuba (635)
 Melrose (609)
 Kirtland (579)
 Red River (539)

Demografia 
Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Nowy Meksyk liczy 2 117 522 mieszkańców, co oznacza wzrost o 58 343 (2,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,8% populacji, 22,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 18% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,5% ludności stanu stanowią kobiety.

Język 
W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są:
 język angielski – 63,96%,
 język hiszpański – 28,45%,
 język nawaho – 3,5%,
 język keres – 0,68%.

Rasy i pochodzenie 
Według danych z 2019 roku, 73,9% mieszkańców stanowiła ludność biała (36,8% nie licząc Latynosów), 9,5% to rdzenna ludność Ameryki, 3,5% miało rasę mieszaną, 2,3% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 1,7% to Azjaci, 0,04% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 49,3% ludności stanu.

Hiszpańscy Amerykanie stanowili większość populacji do lat 40. XX wieku. W 2019 roku największe grupy stanowią osoby pochodzenia meksykańskiego (32,1%), niemieckiego (7,3%), hiszpańskiego (6,9%), angielskiego (6,2%), irlandzkiego (6,1%) i Nawahowie (5,6%). Inne duże grupy obejmują osoby pochodzenia „amerykańskiego” (94,4 tys.), szkockiego lub szkocko-irlandzkiego (45,2 tys.), włoskiego (41,3 tys.), francuskiego (38 tys.), europejskiego (37,9 tys.) i polskiego (21,4 tys.).

Religia 

Dane z 2014 r.:
 protestanci – 38%:
 baptyści – 13%,
 bezdenominacyjni – 7%,
 pozostali – 18% (głównie: zielonoświątkowcy, metodyści, campbellici, kalwini, luteranie, anglikanie i uświęceniowcy),
 katolicy – 34%,
 brak religii – 21% (w tym: 5% agnostycy i 3% ateiści),
 mormoni – 2%,
 pozostałe religie – 5% (w tym: New Age, świadkowie Jehowy, buddyści, żydzi, muzułmanie, bahaiści, unitarianie uniwersaliści, prawosławni i hinduiści).

Gospodarka 

Głównymi pracodawcami w Nowym Meksyku są opieka zdrowotna, handel detaliczny, hotelarstwo i usługi edukacyjne. Około jednej czwartej produktu krajowego brutto (PKB) stanu pochodzi z działań rządowych, w tym federalnych przedsiębiorstw cywilnych, takich jak Departament Energii w Los Alamos National Laboratory.

Przemysł i energia 
Nowy Meksyk jest ósmym co do wielkości producentem energii w kraju, głównie ze względu na produkcję ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla. Stan nie posiada elektrowni jądrowych, ale ma drugą pod względem wielkości rezerwę uranu w kraju. Mimo że obecnie nie pracuje żadna kopalnia uranu, znaczne ilości uranu wydobyto w tym stanie, w latach 1948–2002. Nowy Meksyk ma znaczne zasoby odnawialne, zwłaszcza z wiatru i energii słonecznej.

Rolnictwo 
Nowy Meksyk konsekwentnie plasuje się w czołówce trzech stanów produkujących najwięcej pekanu i ma jedne z największych stad mlecznych w kraju. Do innych głównych upraw należą cebula, papryka chili, bawełna, kukurydza, pszenica i sorgo. Znaczny dochód przynosi także produkcja siana z lucerny.

Turystyka 

Turystyka jest jedną z głównych gałęzi gospodarki w Nowym Meksyku. Stan znany jako „Kraina Oczarowania” przyciąga miliony turystów każdego roku. Do głównych atrakcji należą indiańskie ruiny i ceremonie, górskie i pustynne krajobrazy, wiele parków narodowych i zabytków o znaczeniu kulturalnym, historycznym i naukowym. Park Narodowy Carlsbad Caverns, który zawiera ponad 100 jaskiń ma co roku ponad 400 tys. odwiedzin.

Albuquerque International Balloon Fiesta, który odbywa się zawsze w październiku, jest jednym z największych festiwali baloniarskich na świecie.

Uczelnie 
 University of New Mexico
 University of Albuquerque
 New Mexico State University
 Eastern New Mexico University
 Western New Mexico University
 New Mexico Highlands University

Interesujące miejsca 
 Park Narodowy Carlsbad Caverns,
 Trinity Test Site – miejsce pierwszego (próbnego) wybuchu nuklearnego dokonanego 16 lipca 1945 roku niedaleko Alamagordo
 Poligon Rakietowy White Sands – miejsce wczesnych amerykańskich prób rakietowych (rakiety V2, Werner von Braun),
 okolice miasta Roswell – słynące z miejsca legendarnej, domniemanej katastrofy UFO,
 obserwatorium radioastronomiczne Very Large Array – w pobliżu miasta Socorro, posiadające radioteleskop składający się z 27 anten parabolicznych o średnicy 25 m każda,
 Spaceport America – pierwszy prywatny port kosmiczny zbudowany przez Virgin Galactic należące do Richarda Bransona.

Pomniki narodowe 
 White Sands National Monument
 Aztec Ruins National Monument
 Bandelier National Monument
 El Morro National Monument
 Historyczny Park Narodowy Kultury Chaco
 Gila Cliff Dwellings National Monument
 Salinas Pueblo Missions National Monument

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona stanu New Mexico
 Nowy Meksyk Autostrady Pustyni

 
Stany Stanów Zjednoczonych