Jarosław Iwaszkiewicz

Jarosław Leon Iwaszkiewicz,  Eleuter (ur.  w Kalniku, zm. 2 marca 1980 w Warszawie) – polski prozaik, poeta, eseista, tłumacz i librecista.

Współtwórca grupy poetyckiej Skamander, współpracownik „Wiadomości Literackich”, w latach 1955–1980 redaktor naczelny miesięcznika literackiego „Twórczość”, w latach 1959–1980 prezes Związku Literatów Polskich; dyplomata, w latach 1952–1980 poseł na Sejm PRL I, II, III, IV, V, VI i VII kadencji. Czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1957, 1963, 1965, 1966). Budowniczy Polski Ludowej, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, laureat Leninowskiej Nagrody Pokoju.

Życiorys 
Urodzony jako Leon Iwaszkiewicz (imię metrykalne), nazywany imieniem Jarosław w najbliższej rodzinie (w oficjalnych dokumentach zapisano je dopiero po 1945). Jego ojciec Bolesław oraz stryj Zygmunt walczyli w powstaniu styczniowym. W setną rocznicę jego wybuchu zadedykował im opowiadanie Heydenreich. Naukę rozpoczął w 1902 w szkole w Warszawie, w 1904 przeniósł się wraz z rodziną do Jelizawetgradu (dziś Kropywnycki), gdzie uczęszczał do liceum, a od 1909 mieszkał i uczył się w Kijowie w liceum nr 4. W tymże liceum, w związku z poznaniem uzdolnionych artystycznie kolegów (zwłaszcza Mikołaja Niedźwiedzkiego, którego określał jako swój uniwersytet) oraz nauczycieli, podjął pierwsze próby twórcze, głównie w zakresie komponowania utworów muzycznych, ale także poezji. Po maturze rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Kijowskim, których jednak nie ukończył. Studiował także w konserwatorium w Kijowie.

Pod koniec nauki w liceum i na początku studiów pracował też jako korepetytor, odbywając wtedy wiele podróży po dworach polskich i rosyjskich na terenie Polski i Ukrainy Naddnieprzańskiej, z których wrażenia stały się kanwą licznych późniejszych utworów. Szczególnie istotny dla jego twórczości był pobyt w Byszewach k. Łodzi i znajomość z tamtejszym środowiskiem szlacheckim. W 1918 w związku z rozszerzającym się chaosem rewolucyjnym na Kijowszczyźnie wyjechał do Warszawy.

Latem 1920 w czasie wojny z bolszewikami wstąpił do stacjonującego w Ostrowie Wielkopolskim 221. Pułku Piechoty złożonego głównie z ochotników (towarzyszył mu m.in. Aleksander Wat). Od 1928 zamieszkał wraz z żoną w Podkowie Leśnej w posiadłości Stawisko. Dzisiaj znajduje się w niej muzeum.

W latach 1923–1925 był sekretarzem marszałka Sejmu Macieja Rataja. Od 1927 pracował w dyplomacji. Pełnił obowiązki sekretarza poselstwa RP w Kopenhadze (1932–1935) i Brukseli (1935–1936).

W czasie II wojny światowej działał w strukturach Polski podziemnej w wydziale kultury i sztuki. Współpracował z prof. Stanisławem Lorentzem przy ratowaniu zabytków kultury. Willa w Stawisku przez cały okres okupacji, a zwłaszcza po upadku powstania warszawskiego, była schronieniem dla wielu Polaków i Żydów zagrożonych aresztowaniem. W szczytowym momencie w majątku ukrywało się ponad 40 osób (za pomoc Żydom w czasie okupacji został w dniu 21 stycznia 1988 wraz z żoną uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata).

Od marca 1947 do grudnia 1948 wydawał pismo „Nowiny Literackie”, które miały w jego zamierzeniu wznowić tradycje „Wiadomości Literackich”. W latach 1945–1946, 1947–1949 i 1959–1980 pełnił funkcję prezesa Związku Literatów Polskich. W latach 1955–1981 był redaktorem naczelnym „Twórczości”. Od 1958 był także członkiem prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. Od 1952 do 1980 bezpartyjny poseł na Sejm PRL I, II, III, IV, V, VI i VII kadencji (podczas trzech ostatnich kadencji – w 1969, 1972 i 1976 – otwierał pierwsze posiedzenia jako marszałek senior). Był też przewodniczącym Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju.

6 marca 1953 wszedł w skład Ogólnonarodowego Komitetu Uczczenia Pamięci Józefa Stalina. W czerwcu 1968 wszedł w skład Komitetu Honorowego obchodów 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika. W 1969 był członkiem Komisji Nagród Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Pochowany z pełnymi honorami 4 marca 1980 (na jego życzenie w mundurze górniczym) na cmentarzu w Brwinowie pod Warszawą. W pogrzebie uczestniczyli m.in. członkowie najwyższych władz partyjnych i państwowych: przewodniczący Rady Państwa prof. Henryk Jabłoński, Alojzy Karkoszka, Jerzy Łukaszewicz, Tadeusz Wrzaszczyk, marszałek Sejmu Stanisław Gucwa, wiceprzewodniczący Centralnego Komitetu Stronnictwa Demokratycznego Tadeusz Kałasa, kierownik Wydziału Kultury KC PZPR Bogdan Gawroński, kierownik Wydziału Prasy, Radia i Telewizji KC PZPR Kazimierz Rokoszewski, minister kultury i sztuki Zygmunt Najdowski oraz przewodniczący Komitetu do spraw Radia i Telewizji Maciej Szczepański.

Muzeum życia i twórczości Jarosława Iwaszkiewicza (Muzeum Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów) otwarto po śmierci pisarza w willi Stawisko w Podkowie Leśnej.

Życie prywatne 
W 1922 Iwaszkiewicz poślubił Annę Lilpop, pisarkę i tłumaczkę literacką, z którą miał dwie córki: Marię (1924–2019) i Teresę (1928–2012). W 1947 Iwaszkiewiczowie adoptowali ocalałego z rzezi Woli (1944) Wiesława Kępińskiego (ur. 1932). Dalekim krewnym poety był kompozytor Karol Szymanowski.

Jarosław Iwaszkiewicz był biseksualny. Motywy homoseksualne były poruszane przez niego zarówno w poezji, jak i w prozie. W swoich zapiskach intymnych, dzienniku i listach wprost określa siebie jako homoseksualistę. Wynikało to raczej z jego generacyjnych przyzwyczajeń do określeń z poprzedniej epoki. W świetle współczesnego rozumienia orientacji seksualnych i jego biografii można scharakteryzować go jako osobę biseksualną.

Twórczość 
Debiutował w 1915 wierszem Lilith w kijowskim piśmie „Pióro”. Debiut książkowy to Oktostychy w 1919.

Poezja 
 Oktostychy – 1919
 Dionizje – 1922
 Kasydy zakończone siedmioma wierszami (proza poetycka i wiersze) – 1925
 Księga dnia i księga nocy. Poezje – 1929
 Powrót do Europy – 1931
 Lato 1932 – 1933
 Inne życie – 1938
 Wiersze wybrane – 1946
 Ody olimpijskie – 1948
 Warkocz jesieni i inne wiersze – 1954
 Ciemne ścieżki – 1957
 Dzieła. Wiersze – 1958
 Jutro żniwa – 1963
 Krągły rok – 1967
 Xenie i elegie – 1970
 Śpiewnik włoski – 1974
 Albumy Tatrzańskie – 1976
 Mapa pogody – 1977
 Muzyka wieczorem – 1980

Powieści, nowele i opowiadania 
 Zenobia Palmura (powieść poetycka) – 1920
 Legendy i Demeter – 1921 (zawartość: Legenda o św. Merkurym Smoleńskim, Legenda o Baszcie św. Bazylego, Legenda o św. Balbinie Nieznanej, Gody jesienne, Demeter)
 Hilary, syn buchaltera (powieść) – 1923
 Ucieczka do Bagdadu (powieść) – 1923
 Siedem bogatych miast nieśmiertelnego Kościeja (proza poetycka) – 1924
 Księżyc wschodzi (powieść) – 1925
 Pejzaże sentymentalne (opowiadania i felietony) – 1926 (zawartość: Przedmowa, Czytanie Sienkiewicza, Morze, Pod Howerlą, Jak się po Polsce jeździ samochodem, Dojazd do Zakopanego, Wieczór wigilijny, Wiosna w Paryżu, Śnieg, Odwiedziny u Karola Ludwika Philippe, List o piesku naczelnika stacji Conegliano, Niebo, Muzyka gór, Sandomierz, Wiosna i wojny 1918, Poziomka, Ojczyzna Peyrola i Misillona, Ranek w Bois de Boulogne, Nocleg w górach)
 Zmowa mężczyzn (powieść) – 1930
 Panny z Wilka (zbiór opowiadań) – 1932 (zawartość: Panny z Wilka, Brzezina)
 Czerwone tarcze (powieść) – 1934
 Młyn nad Utratą (opowiadania) – 1936 (zawartość: Nauczyciel, Młyn nad Utratą)
 Dwa opowiadania – 1938 (zawartość: Słońce w kuchni, Anna Grazzi)
 Pasje błędomierskie (powieść) – 1938
 Stara cegielnia. Młyn nad Lutynią (opowiadania) – 1946
 Nowa miłość i inne opowiadania – 1946 (zawartość: Nowa miłość, Róża, Zygfryd, Bitwa na równinie Sedgemoor, Matka Joanna od Aniołów)
 Nowele włoskie – 1947 (zawartość: Koronki weneckie I, Koronki weneckie II, Kongres we Florencji, Voci di Roma, Hotel Minerwa, Powrót Prozerpiny, Stracona noc)
 Wycieczka do Sandomierza (powieść dla młodzieży) – 1953
 Ucieczka Felka Okonia (opowiadania) – 1954
 Opowiadania. 1918–1953, t. I–II – 1954 (zawierają oprócz wcześniej drukowanych: Przy moście, Śniadanie u Teodora, Ikar, Światła małego miasta, Cmentarz w Toporowie, Młyn nad Kamionną)
 Opowieści zasłyszane – 1954 (zawartość: Opowiadanie prowansalskie, Opowiadanie argentyńskie, Borsuk, Kwartet Mendelssohna, Opowiadanie z krainy Papuasów, Opowiadanie brazylijskie)
 Dzieła. Proza poetycka; Dzieła. Powieści, t. I–II; Dzieła. Opowiadania, t. I–II – 1958
 Tatarak i inne opowiadania – 1960 (zawartość: Dziewczyna i gołębie, Dzień sierpniowy, Opowiadanie szwajcarskie, Tatarak, Jadwiga (Dzień kwietniowy), Wiewiórka, Dzień listopadowy)
 Kochankowie z Marony (powieść) – 1961
 Sława i chwała (powieść), t. I – 1956; t. II – 1958; t. III – 1962
 Heydenreich. Cienie (opowiadania) – 1964
 O psach, kotach i diabłach (opowiadania) – 1968 (zawartość: Opowiadanie z psem, Opowiadanie z kotem, Wzlot, Kościół w Skaryszewie)
 Ogrody – 1974
 Jan Sebastian Bach, seria Wielcy ludzie nauki i kultury, wyd. PETRUS, Kraków 2014.

Dramaty 
 Kochankowie z Werony. Tragedia romantyczna w trzech aktach – 1929
 Lato w Nohant. Komedia w trzech aktach – 1937
 Maskarada. Melodramat w czterech aktach – 1939
 Odbudowa Błędomierza. Sztuka w trzech aktach – 1951
 Dzieła. Dramaty – 1958

Libretto 
 Król Roger – 1926

Scenariusz filmowy 
 Nad Niemnem – 1939

Wspomnienia 
 Książka o Sycylii – 1956
 Książka moich wspomnień – 1957
 Gniazdo łabędzi. Szkice z Danii – 1962
 Petersburg – 1976
 Podróże do Włoch – 1977
 Podróże do Polski – 1977
 Portrety na marginesach – 2004

Korespondencja 
 Jarosław Iwaszkiewicz, Roman Kosteła, Listy – 1991
 Jerzy Andrzejewski, Jarosław Iwaszkiewicz, Listy – 1991
 Jarosław Iwaszkiewicz, Listy z Ostrowa – 1991
 Wincenty Burek, Jarosław Iwaszkiewicz, Sandomierz nas połączył. Korespondencja z lat 1945–1963 – 1995
 Mieczysław Grydzewski, Jarosław Iwaszkiewicz, Listy 1922–1967 – 1997
 Portret młodego artysty. Listy Józefa Rainfelda do Jarosława Iwaszkiewicza, 1928–1938. Z notatkami adresata – 1997
 Jarosław Iwaszkiewicz, Teresa Jeleńska, Konstanty Jeleński, Korespondencja – 2008
 Jarosław Iwaszkiewicz, Listy do córek – 2009
 Andrzej Bobkowski, Tobie zapisuję Europę. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza – 2009
 Czesław Miłosz, Jarosław Iwaszkiewicz, Portret podwójny wykonany z listów, wierszy, zapisków intymnych, wywiadów i publikacji – 2011
 Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Listy 1922–1926 – 2012; Listy 1927–1931 – 2012; Listy 1932–1939 – 2014; Listy 1949–1950 – 2018
 Jarosław Iwaszkiewicz, Andrzej Wajda, Korespondencja – 2013
 Jarosław Iwaszkiewicz, Wiesław Kępiński, Męczymy się obaj. Korespondencja z lat 1948–1980 – 2014
 Paweł Hertz, Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Korespondencja. T. 1: 1934–1948; T. 2: 1949–1980 – 2015
 Eugeniusz Kabatc, Pogoda burzy nad Palermo z listami Jarosława Iwaszkiewicza do autora – 2016
 Anna Król (oprac.), Wszystko jak chcesz. O miłości Jarosława Iwaszkiewicza i Jerzego Błeszyńskiego – 2017

Dzienniki 
 Jarosław Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955 – 2007
 Jarosław Iwaszkiewicz, Dzienniki 1956–1963 – 2010
 Jarosław Iwaszkiewicz, Dzienniki 1964–1980 – 2011

Wiersze Iwaszkiewicza jako teksty piosenek 
 1979: Czesław Niemen, pocztówka dźwiękowa Nim przyjdzie wiosna – tekst utworu „Nim przyjdzie wiosna”
 1997: Grzegorz Turnau, album Tutaj jestem – tekst utworu „Takiej drugiej nocy”
 2015: Mirosław Czyżykiewicz, album Muzyka wieczorem – teksty wszystkich utworów

Ekranizacje

Ordery i odznaczenia 
 Order Budowniczych Polski Ludowej
 Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1974)
 Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949)
 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (13 lutego 1954)
 Złoty Krzyż Zasługi (dwukrotnie: 15 czerwca 1946, 17 września 1946)
 Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)
 Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)
 Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1966)
 Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony Górnik PRL” (1978)
 Odznaka honorowa "Za zasługi dla Gdańska" (1960)
 Wielki Oficer Orderu Zasługi Republiki Włoskiej (1965)
 Order Flagi Narodowej I stopnia (KRL-D, 1954)
 Order Przyjaźni Narodów (ZSRR, 1974)
 Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (1988)
 Złoty Medal Pokoju im. F. Joliot-Curie nadany przez Światową Radę Pokoju (1969)

Nagrody i wyróżnienia 
 Nagroda im. Leona Reynela (1937)
 Nagroda Państwowa I stopnia w 1952 i 1955
 Międzynarodowa Leninowska Nagroda Pokoju Za Utrwalenie Pokoju Między Narodami (1970).
 Tytuły doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego (1971) i Jagiellońskiego (1979)
 Wpis do „Księgi zasłużonych dla województwa tarnobrzeskiego” (1978)

Nawiązania w kulturze 
Prawnuczka Jarosława Iwaszkiewicza Ludwika Włodek poświęciła życiu pisarza książkę pt. Pra, która została bestsellerem i była nominowana do kilku ważnych nagród.

Jarosław Iwaszkiewicz stał się bohaterem powieści Stulecie Winnych Ałbeny Grabowskiej. W jego rolę w serialu o tym samym tytule wcielili się Maciej Pesta (sezon 1) oraz Mariusz Bonaszewski (sezon 2).

Patron 
W dniu 13 października 1984 imieniem Jarosława Iwaszkiewicza nazwano szkołę ponadgimnazjalną nr 2 w Sochaczewie. Była to wielka uroczystość z udziałem córki Jarosława Iwaszkiewicza – Marii Iwaszkiewicz. 1 września 2001, w wyniku połączenia Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza z Zespołem Szkół Zawodowych nr 3 w Sochaczewie, powstał Zespół Szkół im. Jarosława Iwaszkiewicza nr 2 w Sochaczewie. Od 1968 Jarosława Iwaszkiewicza na swojego patrona wybrał Zespół Szkół Ogólnokształcących w Nasielsku. W 1985 został patronem Szkoły Podstawowej nr 2 w Zgorzelcu. Ponadto jest patronem Zespołu Szkół Gastronomicznych w Bydgoszczy oraz I Liceum Ogólnokształcącego w Namysłowie. Jarosław Iwaszkiewicz jest również patronem Szkoły Podstawowej nr 4 w Sandomierzu od 1986. Od 14 października 1982 jego imię posiada także Liceum Ogólnokształcące w Brzezinach. Od 30 maja 1981 jest patronem Liceum Ogólnokształcącego w Brwinowie.Jest patronem ławeczki w Parku Ratuszowym w Krakowie w dzielnicy XVIII Nowa Huta, o czym informuje tabliczka. Patroni ławeczek w przestrzeni publicznej są wybierani w ramach projektu Kody Miasta realizowanego przez Krakowskie Biuro Festiwalowe, operatora tytułu Kraków Miasto Literatury UNESCO, którym Kraków został uhonorowany w 2013 roku.

Zobacz też

Przypisy

Bibliografia 
 Jarosław Iwaszkiewicz: Książka moich wspomnień (Wydawnictwo Literackie 1957).
 Stanisław Burkot: Kontemplacja i pasja życia – Jarosław Iwaszkiewicz, [w:] Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego. Sylwetki, red. B. Faron (Warszawa 1974).
 Andrzej Zawada: Jarosław Iwaszkiewicz (biografia; Wiedza Powszechna 1994).
 
 Wincenty Burek: Jarosław Iwaszkiewicz: Sandomierz nas połączył. Korespondencja z lat 1945–1963, oprac. Marta, Krzysztof i Tomasz Burkowie (Warszawa 1995).
 Zbigniew Chojnowski: Poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza (Olsztyn 1999).

Linki zewnętrzne 
 Biografia
 Muzeum Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku
 Esej o Jarosławie Iwaszkiewiczu i jego żonie Annie Iwaszkiewicz na tle homoseksualizmu pisarza
 Dzieła Jarosław Iwaszkiewicza: lista 1, lista 2 w bibliotece Polona

Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Członkowie Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju
Członkowie polskiego PEN Clubu
Członkowie Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu
Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa)
Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego
Honorowi obywatele Sandomierza
 
Laureaci Międzynarodowej Leninowskiej Nagrody Pokoju
Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa)
LGBT w Polsce
Ludzie związani z Brwinowem
Ludzie związani z Podkową Leśną
Odznaczeni dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (1944–1989)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
Odznaczeni Odznaką 1000-lecia Państwa Polskiego
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni odznaką tytułu honorowego „Zasłużony Górnik PRL”
Odznaczeni Orderem Budowniczych Polski Ludowej
Odznaczeni Orderem Flagi Narodowej
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim
Pisarze literatury LGBT
Pochowani na cmentarzu rzymskokatolickim w Brwinowie
Polacy odznaczeni Orderem Przyjaźni Narodów
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Włoskiej
Polscy autorzy pamiętników i dzienników
Polscy libreciści operowi
Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego
Polscy pisarze współcześni
Polscy poeci XX wieku
Polscy prozaicy XX wieku
Polscy redaktorzy naczelni
Polscy scenarzyści XX wieku
Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata
Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej
Polscy tłumacze literatury duńskiej
Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej
Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej
Posłowie z okręgu Ostrowiec Świętokrzyski (PRL)
Posłowie z okręgu Poznań (PRL)
Posłowie z okręgu Tarnobrzeg (PRL)
Sekretarze legacyjni II Rzeczypospolitej
Skamander
Warszawscy posłowie na Sejm PRL
Urodzeni w 1894
Zmarli w 1980
Żołnierze Armii Ochotniczej (II Rzeczpospolita)
LGBT (biografie)