alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Borowski

Borowski (forma żeńska: Borowska; liczba mnoga: Borowscy) – polskie nazwisko.

Etymologia 
Nazwisko to pochodzi od wyrazu bór („las iglasty”) lub od słowiańskich imion złożonych zawierających element borzy- (oznaczający „walczyć”), np. Borzygniew, Borzymir, Borzysław itp.

Demografia 
W 1990 roku nazwisko to nosiło 24 889 Polaków. Natomiast w roku 2000 było ich 26 079 i było to wówczas dziewięćdziesiąte piąte najczęstsze nazwisko w Polsce.

Ponad 50% nosicieli tego nazwiska mieszkało w 2000 roku w Wielkopolsce, na Pomorzu Gdańskim, Kujawach, Warmii i zachodnim Mazowszu.

Znani przedstawiciele 
 Adam Borowski (ur. 1955) – polski opozycjonista w PRL
 Andrzej Borowski (ujednoznacznienie)
 Bogdan Borowski (ur. 1972) – polski muzyk disco polo, młodszy brat Andrzeja Borowskiego
 Izydor Borowski (1776–1838) – generał i wezyr perski, uczestnik powstania kościuszkowskiego, domniemany adiutant Simóna Bolívara. 
 Krzysztof Borowski (ujednoznacznienie) 
 Marek Borowski (ur. 1946) – polski polityk centrolewicowy i ekonomista
 Piotr Borowski (ujednoznacznienie)
 Tadeusz Borowski (ujednoznacznienie)
 Tomasz Borowski (ujednoznacznienie)

Przypisy

Bibliografia 
 

Polskie nazwiska
Białoruskie Zrzeszenie Studentów

Białoruskie Zrzeszenie Studentów (biał. Беларускае аб’яднанне студэнтаў, Biełaruskaje abjadnannie studentaŭ) – organizacja zrzeszająca studentów, przedstawicieli białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce. Działa najprężniej w Białymstoku, gdzie znajduje się siedziba główna. Jest organizatorem festiwalu Basowiszcza.

Zrzeszenie zostało założone w 1981 roku, rozwiązane wraz z wprowadzeniem stanu wojennego i reaktywowane w 1988 roku. Jego przewodniczącym został Eugeniusz Wappa. Służba Bezpieczeństwa dla jego rozpracowania założyła sprawę obiektową „Narew”.

Linki zewnętrzne 
 Strona Białoruskiego Zrzeszenia Studentów.
 Strona Festiwalu „Basowiszcza” organizowanego przez BZS.

Przypisy 

Białoruskie organizacje w Polsce
Organizacje studenckie
Beczuana

Beczuana (od głównego plemienia Tsuanów) – brytyjski protektorat w południowej Afryce, w latach 1885–1966. Obecnie jest to niepodległe państwo Botswana. W latach 1909–1966 protektorat zarządzany był przez Wysokiego Komisarza. W latach 1965–1966 stolicą protektoratu było Gaborone. W latach 1885–1965 stolicą protektoratu było Mahikeng; powodowało to, że stolica Beczuany była esklawą na terytorium innego państwa (Związku Południowej Afryki, a później RPA).

Przypisy 

Historia Botswany
Dawne terytoria zależne Wielkiej Brytanii
Brytyjskie Wyspy Dziewicze

Brytyjskie Wyspy Dziewicze (ang. British Virgin Islands, BVI) – brytyjskie terytorium zamorskie w Ameryce Środkowej, w basenie Morza Karaibskiego, obejmujące 36 wysp i wysepek (w tym 11 niezamieszkanych) w północnej części archipelagu Wysp Dziewiczych. Największe wyspy to: Tortola – 54 km², Anegada – 39 km², Virgin Gorda – 21 km² oraz Jost Van Dyke – 8 km².

Powierzchnia kolonii wynosi 153 km², zamieszkuje ją 22,6 tys. osób (2005), z czego 1/3 w stolicy – Road Town na Tortoli. Mieszkańcy zajmują się głównie rolnictwem (sadownictwo, warzywnictwo, hodowla zwierząt) i rybołówstwem. Bardzo dobrze rozwinięta jest także turystyka – średnio rocznie odwiedza je ok. 100 tys. turystów.

Brytyjskie Wyspy Dziewicze są jednym z najbardziej popularnych rajów podatkowych. W 2004 było tam zarejestrowanych ok. 550 tys. firm. Stanowi to ok. 40% wszystkich firm typu offshore na świecie. Przychody Wysp związane z obsługą takich firm są obecnie większe niż przychody z turystyki.

Wyspy zostały odkryte w 1493 roku przez Kolumba. W 1648 roku Tortolę zajęli Holendrzy. Jednak od 1666 roku niepodzielnie panują tu Brytyjczycy.  Od 1866 roku wyspy są oficjalnie kolonią brytyjską, a od 1967 roku posiadają wewnętrzną autonomię.

Demografia

Struktura etniczna 
Osoby czarnoskóre stanowią 76,3% populacji, Latynosi 5,5%,  biali 5,4%, osoby o mieszanej etniczności 5,3%, Indianie 2,1% Hindusi 1,6%, inni 3%.

Struktura religijna 
Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center:
 protestantyzm – 78,4% (gł. metodyści, anglikanie, uświęceniowcy, adwentyści dnia siódmego, zielonoświątkowcy i baptyści)
 tradycyjne religie plemienne – 8,4%
 brak religii – 3,9%
 katolicyzm – 3,4%
 inni chrześcijanie – 2,7% (w tym świadkowie Jehowy) 
 hinduizm – 1,2%
 islam – 1,2%
 inne religie – 0,8%.

Emisja gazów cieplarnianych 
Emisja równoważnika dwutlenku węgla z Brytyjskich Wysp Dziewiczych wyniosła w 1990 roku 0,039 Mt, z czego 0,026 Mt stanowiła emisja dwutlenku węgla, a trochę mniej emisja metanu. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 1,6 t dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 190 kg. Od tego czasu emisje wahają się, z bardziej zauważalnymi wzrostami w 2007 i 2012. Głównym źródłem emisji przez cały czas była energetyka. W 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 0,153 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 4,822 t i w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 283 kg.

Przypisy

Zobacz też 
 Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych
Ballada

Ballada – gatunek synkretyczny, łączący w sobie cechy liryki (nastrojowość, emocjonalność), epiki (fabuła, narrator) i dramatu (dialogi), którego tematem są niezwykłe wydarzenia. Jej nazwa pochodzi od włoskiego ballare (tańczyć), co wskazuje na włosko-prowansalskie początki (zobacz: balada). Romantyczna ballada nawiązuje do ludowych pieśni, które między XIII a XIV w. pojawiły się w Danii i Szkocji. Pod koniec XVIII w. odkryli je miłośnicy folkloru. Wkrótce ballada stała się ulubionym gatunkiem poetów. Jej romantyczna forma wyróżnia się śpiewnością wiersza, nastrojowością, tajemniczością niejasno zarysowanych zdarzeń z interwencją złowrogich sił nadzmysłowych. Uwydatnieniu sensacyjności sprzyja konstrukcja narratora – zdziwionego światem, który przedstawia.

Ballada była charakterystyczna dla epoki romantyzmu.

Cechy ballad romantycznych:
 ludowość (obecność ludu – mieszkańców wsi, symbolika ludowa),
 liczne dialogi w balladach poświęconych zmarłym
 obecność postaci fantastycznych (nimf, rusałek, duchów),
 przysłowia ludowe, złote myśli, które kształtują moralnie ludzi,
 przyroda jako żywy bohater,
 język stylizowany na język ludowy (elementy mowy potocznej i gwary),
 cały tekst ma charakter zwykłej, ludowej opowieści,
 autor (utożsamiony z narratorem) solidaryzuje się z ludem (mieszkańcy wsi),
 synkretyzm rodzajowy – utwór łączy w sobie elementy epiki, liryki i dramatudramatu

Obecność przyrody:
 jest tłem dla wszystkich wydarzeń,
 tajemnicza, groźna i niesamowita, tworzy groźny nastrój,
 jest siłą sprawczą wydarzeń,
 jest surowym trybunałem osądzającym człowieka,
 stoi na straży wierności i lojalności, honoru i cnoty itp.,
 jest związana ze światem ludzkim.
Rozwinięcie akcji w punkcie kulminacyjnym. 

Przykładowe ballady polskie to „Pani Twardowska” i „Świtezianka” Adama Mickiewicza (ze zbioru Ballady i romanse).
Balladą jest też utwór Toman a lesní panna z cyklu Ohlas písní českých Františka Ladislava Čelakovskiego.

Zobacz też 

 poezja śpiewana
 jacht żaglowy Ballada

Przypisy 

Gatunki literackie
Romantyzm
Barykada

Barykada (fr. barricade) – doraźna fortyfikacja przegradzająca w całości przejazd danym szlakiem komunikacyjnym, zbudowana w miejscu uniemożliwiającym jego bezpośrednie obejście i z materiałów dostępnych na miejscu lub zgromadzonych specjalnie w tym celu. Barykada z uwagi na jej charakter musi być broniona przed jej rozebraniem lub sforsowaniem przez przeciwnika.

Budowana spontanicznie przez ludność i powstańców w czasie powstań i rewolucji, ale także przez grupy społeczne niezadowolone z panującego porządku, prawa, wydanych uchwał i tym podobnych w czasie zamieszek ulicznych.

Zastosowanie 
Stosowana głównie w walkach miejskich, ale niekiedy też w naturalnych zwężeniach terenowych – wąwozach, zamykająca przejazd pomiędzy ścianami budowli, sytuowana najczęściej w poprzek ulic, u wylotów z placów i tym podobnych. Do budowania barykad stosowano materiał z nawierzchni i podbudowy ulic (na przykład płyty chodnikowe, kostka brukowa), worki z piaskiem, cegły z rozbitych budynków, unieruchomione pojazdy i inne duże przedmioty (na przykład pojemniki na śmieci) po wypełnieniu ich piaskiem.

Dobrze wykonana barykada powinna zarówno uniemożliwiać jej sforsowanie przez pojedynczych przeciwników, jak i jego pojazdy. W tym celu powinna być „umocowana” do podłoża – zabezpieczona przed zepchnięciem przez specjalne konstruowane do tego celu pojazdy z lemieszem, na przykład polski policyjny BTR-60PB.

Barykady o charakterze militarnym konstruowano tak, aby stworzyć w nich również osłonięte stanowiska obserwacyjne i strzeleckie. Czasami w barykadach pozostawiano wąskie przejścia do celów komunikacyjnych oraz wyprowadzania kontrataków.

Zobacz też 

 zapora (wojsko)

Bibliografia 
 

Fortyfikacje
Powstania
Rewolucje
Walki miejskie
Zamieszki
Brute force

Brutalna siła (org. Brute force) – film z 1947
 Brute Force – gra na konsolę Xbox
 Atak brute force – technika łamania haseł polegająca na sprawdzaniu wszystkich możliwości
 Wyszukiwanie wyczerpujące (czasem określane jako brute force) – metoda projektowania algorytmów
Baccio Bandinelli

Baccio Bandinelli właśc. Bartolommeo Brandini (ur. 7 października 1488 we Florencji, zm. 7 lutego 1560 tamże) – włoski rzeźbiarz i rysownik manieryzmu.

Życiorys 
Syn złotnika, kształcił się u Francesca Rusticiego, przyjaciela Leonarda da Vinci.

Tworzył we Florencji dla Medyceuszy i w Rzymie dla papieży Leona X i Klemensa VII. W latach 1527–1534 wyrzeźbił grupę Herkulesa i Kakusa, ustawioną na piazza della Signoria we Florencji.

Przypisy 

Urodzeni w 1488
Włoscy rzeźbiarze
Rzeźbiarze manieryzmu
Zmarli w 1560
Ludzie urodzeni we Florencji
Benvenuto Cellini

Benvenuto Cellini (ur. 3 listopada 1500 we Florencji, zm. 13 lutego 1571 tamże) – rzeźbiarz, złotnik, pisarz i medalier florencki, manierysta.

Miał bardzo barwne i burzliwe życie, które spisał w wieku 56 lat w swej biografii. Wiele podróżował, kilkakrotnie przebywał m.in. w Rzymie, Florencji, Mantui, Neapolu i Padwie. W 1538 r. wyjechał do Paryża, gdzie pozostawał w służbie króla Franciszka I. Wykonał dla niego arcydzieło sztuki jubilerskiej – złotą solniczkę (1540–1543, dziś w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu) oraz płaskorzeźbę do zamku w Fontainebleau, tzw. Nimfę z Fontainebleau (1543, dziś w Luwrze). Jego Perseusz z głową Meduzy (1557), będący majstersztykiem sztuki odlewniczej, został ustawiony w Loggi dei Lanzi we Florencji.

Cellini jest również autorem Traktatu o sztuce złotniczej i rzeźbie.

Niektóre źródła podają, że to z jego ręki zginął u bram Rzymu Karol III de Burbon-Montpensier.

Jego grobowiec znajduje się w krypcie kaplicy di San Luca w kościele Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny we Florencji.

Dzieła literackie 
 La Vita di Benvenuto di Maestro Giovanni Cellini fiorentino, scritta, per lui medesimo, in Firenze I wydanie włoskie Neapol 1728; I wydanie polskie 1868 – „Życie Benvenuto Celliniego złotnika i rzeźbiarza” tł. Hieronim Feldmanowski; II wyd. polskie „Żywot Benvenuta Celliniego własnoręcznie spisany we Florencyi” 1910 tł. Stanisław Machniewicz, III wyd. polskie powojenne „Benvenuta Celliniego żywot własny spisany przez niego samego” PIW 1953 tł. Leopold Staff
 Trattato dell’oreficeria e del Trattato della scultura I wyd. Florencja 1569 polskie wyd. powojenne 2013 „Traktat o sztuce złotniczej” tł. Jacek Rochacki

Przypisy

Bibliografia 
 Benvenuta Celliniego żywot własny spisany przez niego samego, przełożył Leopold Staff, Państwowy Instytut Wydawniczy, Wydanie pierwsze, Warszawa 1953, s. 368.

Linki zewnętrzne 
 Benvenuto Cellini – dzieła w bibliotece Polona

Artyści związani z Florencją
Ludzie urodzeni we Florencji
Rzeźbiarze manieryzmu
Urodzeni w 1500
Włoscy medalierzy
Włoscy pisarze
Włoscy rzeźbiarze
Włoscy złotnicy
Zmarli w 1571
Budownictwo pożarnicze

Budownictwo pożarnicze – typ budownictwa wspomagającego dział pożarnictwa w walce z pożarami.

Obiekty budownictwa pożarniczego dzielą się na:
 remizy, czyli magazyny sprzętu pożarniczego
 strażnice pożarnicze
 punkt obserwacji naziemnej zagrożenia pożarowego lasów – wieże obserwacyjne lub stanowiska obserwacyjne usytuowane na obiektach lub wzniesieniach, pozwalające na prowadzenie obserwacji w promieniu co najmniej 10 km zwane również jako dostrzegalnia lub wieża przeciwpożarowa
 wspinalnie

Przypisy 

Budownictwo
Pożarnictwo
Brandmajster

Brandmajster to stopień oficerski w dawnych, zawodowych strażach pożarnych (ogniowych). Odpowiadał on stopniowi kapitana w wojsku.

Przypisy

Bibliografia 
 B. Nowowiejski, W sprawie wpływów języka niemieckiego na polszczyznę, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza“, 17, 2010, s. 118.

Stopnie strażackie
Czechizm

Czechizm, bohemizm (od Bohemia – łacińskiej nazwy Czech) – element językowy zapożyczony z języka czeskiego i funkcjonujący stale w obrębie innego języka. Słowo „czechizm” może też oznaczać doraźne wprowadzenie elementów języka czeskiego do tekstu, np. w celach artystycznych lub stylizacyjnych.

Do czechizmów międzynarodowych należy słowo „robot”, czeski neologizm ze sztuki science fiction Karla Čapka R.U.R., które upowszechniło się w wielu językach świata, w tym polskim. Innym czechizmem międzynarodowym jest słowo „polka” (czeski taniec narodowy, dosł. kółko) lub „pistolet” (ang. „pistol”, niem. „Pistole”, hiszp. „pistola”) od czeskiego píšťala – „gwizdek”.

Czechizmy w języku polskim 
Szczególnie dużo zapożyczeń językowych za pośrednictwem języka czeskiego pojawiło się w języku polskim w średniowieczu, co wiąże się głównie z przyjęciem chrześcijaństwa za pośrednictwem czeskim. Są to głównie słowa związane z działalnością kościelną, takie jak „ołtarz”, „msza”, „kościół”. Niekiedy słowa zapożyczone z języka czeskiego mają swój rdzenny rodowód w łacinie, jak w przypadku słów „ołtarz” – łac. altare, „msza” – łac. missa, „kościół” – od łac. castellum – „twierdza” (zdrobnienie od łac. castra „obóz”; od castellum pochodzą także polski kasztel i kasztelan oraz ang. castle – „zamek”). W takim wypadku jest to zapożyczenie z łaciny za pośrednictwem czeskiego. Jednocześnie, wyrazy łacińskie pojawiły się w czeszczyźnie często za pośrednictwem języka niemieckiego (np. polski „klasztor” pochodzi od czeskiego klášter, ten zaś od staroniemieckiego kloster, który w końcu wywodzi się od łacińskiego claustrum). W wieku XIV-XVI istniała intensywna wymiana kulturowa pomiędzy Polską a Czechami, co dało swój wyraz w polskim słownictwie i ortografii. Wpływy z czeskiego pojawiają się m.in. w nazwach miejscowości przygranicznych – m.in. „Głubczyce” zamiast „Głąbczyce” (nazwa patronimiczna „potomkowie Głąbka”), „Prudnik” zamiast „Prądnik” (nazwa utworzona od rzeczownika „prąd” [prąd rzeczny], czeski „proud”).

Język czeski był też często arbitrem podczas współzawodnictwa różnych formantów językowych, np. przy konkurencji „na-” z „naj-” w stopniu najwyższym przymiotnika lub przysłówka wpłynęły na ostateczne zwycięstwo przyrostka naj-. Zaś polskie słowo „brona”, pierwotnie oznaczające ‘wejście do grodu’, zostało zastąpione czeską „bramą” (czeskie „brána”). Co więcej, średniopolskie ‘wiesiele’ zostało zastąpione czeskim ‘weselem’, a kolor ‘czerwiony’ – dzisiejszym ‘czerwonym’ (po. czeskie „červený”), jak również dzisiejsza ‘hańba’ zamiast dialektalnej ‘gańby’. Także w onomastyce znaleźć można ślady czechizmów, na przykład czeskie imię Władysław zastąpiło polskiego Włodzisława, zaś Wacław – Więcysława.

Podobnie z czeskiego w czasach najnowszych zapożyczone zostało słowo „lustracja” (czeskie „lustrace”) na oznaczanie prześwietlania tajnych współpracowników dawnych służb bezpieczeństwa. W dawnej polszczyźnie lustracja oznaczała po prostu przegląd (np. lustracja dóbr koronnych) albo wizytację.

Zobacz też 

 słowacyzm

Przypisy 

Języki słowiańskie
Zapożyczenia językowe
Bohemia (jaskinia)

Bohemia – ósma pod względem głębokości jaskinia Nowej Zelandii. Znajduje się w północnej części Wyspy Południowej, w krasowym rejonie góry Mount Owen.

Jaskinia została odkryta w 1990 przez członków czeskiego klubu speleologicznego Alberice. Przy długości wynoszącej 11 230 m, Bohemia jest 8. pod względem długości jaskinią w Nowej Zelandii. Jej górne wejście położone jest na wysokości 1432 m n.p.m. Licząc od tego punktu, jaskinia liczy 713 m głębokości. Jeden z pokoi jaskini, Dream of Alberice Cavers, ma wymiary 80 na 650 m i złożony jest głównie z aragonitu z domieszką hydromagnezytu.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Jaskinie w Nowej Zelandii
Bebop

Bebop (również rebop, lub po prostu bop) – styl jazzowy z początków lat 40. XX wieku. Powstał na wschodnim wybrzeżu USA. Główni twórcy: Charlie Parker (ps. Bird), Dizzy Gillespie, Thelonious Monk, Fats Navarro, Bud Powell. W porównaniu z wcześniejszymi stylami muzyki jazzowej, np. swingiem, charakteryzował się dużą swobodą interpretacyjną, improwizacją, bogatą rytmiką, skokowo rozwijaną melodią i przyspieszeniem frazy. Dał początek jazzowi nowoczesnemu.

Początki 
Początki bebopu wiążą się z barem Minton’s Playhouse w Harlemie. Henry Minton, jego właściciel, popadł w kłopoty finansowe i w październiku 1940 roku musiał powierzyć go jazzmanowi Teddy’emu Hillowi. Niedługo potem Hill stworzył zespół jazzowy, w skład którego weszli: Kenny Clarke (bębny), Thelonious Monk (fortepian), Nick Fenton (kontrabas) i Joe Guy (trąbka). Później dołączył do nich Dizzy Gillespie grający na trąbce.

Fani jazzu szybko dostrzegli grupę Hilla. Bar zdobywał coraz większą popularność, m.in. dzięki pojedynkom muzycznym, które się w nim odbywały. Wkrótce bebop zaczęto grać również w wielu innych miejscach Nowego Jorku, skąd rozprzestrzenił się na cały świat.

Zobacz też 
 Charlie Parker
 Thelonious Monk

Przypisy 

Style jazzowe
Bison (program)

Bison – generator parserów utworzony w ramach projektu GNU. Jest w dużej mierze kompatybilny z programem Yacc, oferując w stosunku do niego kilka udoskonaleń. Zazwyczaj używany jest razem z programem flex, choć może korzystać z leksera napisanego ręcznie lub wygenerowanego przez inne narzędzie.

Program Bison przyjmuje jako wejście plik tekstowy zawierający gramatykę bezkontekstową LALR oraz fragmenty kodu w języku C, opisujące jak analizator składniowy ma przetwarzać dany język. Wynikiem działania programu jest plik źródłowy w języku C, zawierający podprogram parsera, którą można wykorzystać w tworzonej aplikacji.

Bison jest w stanie generować parsery GLR, radzące sobie z niejednoznacznymi gramatykami. Ponadto Bison może również współpracować z językami C++ i Java.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona domowa GNU Bison
 Materiały na temat Analizy składniowej na przykładzie Bison

Generatory parserów
GNU
Babaszka

Babaszka, babaszek, firet kwadratowy, firet kwadratu – rodzaj zecerskiego justunku średniego o stopniu jednego kwadratu i grubości 24, 36 oraz 48 punktów typograficznych; na początku XX wieku babaszką nazywano justunek wydrążony wzdłuż obu dłuższych boków szyny.

Przypisy 

Zecerstwo
Bariatria

Bariatria – dziedzina medycyny zajmująca się diagnozowaniem, określaniem przyczyn, profilaktyką i leczeniem nadwagi, a zwłaszcza otyłości, w tym metodami chirurgicznymi.

Terminologia 
Termin bariatria (ang. bariatrics) powstał w roku 1965 z języka greckiego (βάρος-ἰατρός, waga-medycyna). Dziedzina obejmuje metody leczenia odchudzającego, ćwiczeń fizycznych i behawioralnych w celu zmniejszenia masy ciała, a także farmakoterapię i chirurgię bariatryczną. Osoby otyłe mają więcej problemów medycznych i skłonności do chorób jak choroby serca, cukrzycę, wiele rodzajów nowotworów, astmę, obturacyjny bezdech senny, przewlekłe dolegliwości mięśniowo-szkieletowe i zwiększoną śmiertelność.

Rozwój bariatrii 
Otyłość to jedna z największych epidemii w XXI wieku - tak uważa Światowa Organizacja Zdrowia. W Polsce ludzie otyli często spotykają się z bagatelizowaniem ich problemów. Należy jednak zrozumieć, że otyłość, jest taką samą chorobą jak inne. Otyłość sama w sobie to ogromny dyskomfort w życiu, lecz przede wszystkim choroba, która powoduje wiele innych powikłań jak nadciśnienie, choroby serca, bezdech senny, cukrzycę, nowotwory, choroby kręgosłupa oraz zwyrodnienie stawów. Osoby z otyłością żyją nawet o 20 lat krócej, niż osoby posiadające normalną wagę. Dlatego tak bardzo istotne są nowoczesne metody leczenia otyłości.

Istnieje wiele metod leczenia otyłości i jej powikłań. Osoby otyłe często są kierowanie do różnych specjalistów takich jak dietetyk, diabetolog, kardiolog itd, których zadaniem jest objawowe leczenie otyłości. Rozwiązanie to wykazuje małą skuteczność. Chirurgiczne leczenie otyłości, jest metodą, która przynosi trwałe i widoczne efekty w bardzo krótkim czasie. Pacjenci, po przejściu laparoskopowej operacji bariatrycznej, szybko wracają do normalnego funkcjonowania ponieważ operacja bariatryczna jest mało inwazyjnym zabiegiem. Kolejnym ważnym argumentem przemawiającym za operacją bariatryzną jest fakt, że zbędne kilogramy znikają w bardzo szybkim tempie, a choroby spowodowane przez otyłość cofają się, bądź ustępują całkowicie.

Zobacz też 
 chirurgia bariatryczna

Przypisy 

Dietetyka
Specjalności lekarskie
Biopolimery

Biopolimery – polimery występujące naturalnie w organizmach żywych, które są przez nie produkowane. Znaczna część związków organicznych występujących w tych organizmach to właśnie biopolimery. Wchodzą w skład komórek, są też budulcem w obszarach międzykomórkowych. Szczególnie ważną rolę pełnią biopolimery mające wiele grup funkcyjnych.

Trzy najważniejsze grupy biopolimerów to:
 polisacharydy – celuloza, skrobia, pektyna, chityna, glikogen, inulina i inne
 polinukleotydy – DNA i RNA
 polipeptydy i białka (w tym białka enzymatyczne).

Biopolimerami nienależącymi do powyższych grup są na przykład lignina, kauczuk naturalny, melaniny.

Polimerami o kontrolowanej sekwencji są niektóre biopolimery, np. białka o zdefiniowanej sekwencji aminokwasów lub kwasy nukleinowe o zdefiniowanej sekwencji nukleotydów, a także ich syntetyczne analogi, np. oligonukleotydy.

Zobacz też 
 polimery modyfikowane
 polimery biodegradowalne

Przypisy

Bibliografia 
 Małgorzata Wiśniewska (red.): Encyklopedia dla wszystkich. Chemia. Wydawnictwo Naukowe i Techniczne Warszawa, s. 53
Biotyna

Biotyna ( – życie), witamina H, witamina B7 – heterocykliczny organiczny związek chemiczny z grupy witamin B. Zawiera układ skondensowanych pierścieni – imidazolidynowego oraz tiolanowego z łańcuchem alkilowym zakończonym grupą karboksylową. Występuje w organizmach zwierzęcych (głównie w wątrobie i żółtku), roślinnych, a także w drożdżach. Stanowi koenzym kilku różnych enzymów. Jest niezbędnym składnikiem m.in. karboksylaz biotynozależnych, które uczestniczą w przenoszeniu grupy karboksylowej (–COO−) z anionu wodorowęglanu na różne związki organiczne, zależnie od rodzaju karboksylazy.

Antywitaminami biotyny są: destiobiotyna, dehydrobiotyna, homobiotyna i norbiotyna.

Rośliny i niektóre mikroorganizmy mają zdolność biosyntezy biotyny z kwasu pimelinowego (HOOC(CH2)5COOH) w kilku etapach przy udziale następujących enzymów:
 CoA-ligaza 6-karboksyheksanianu,
 syntaza 8-amino-7-ketopelargonianu,
 aminotransferaza 8-amino-7-ketopelargonianowa,
 syntaza detiobiotyny,
 syntaza biotyny.

Rola w organizmie

Mechanizm biochemiczny działania biotyny jako koenzymu

Skutki niedoboru 
Objawami niedoboru biotyny są zmiany skórne – wysypki, stany zapalne (głównie jelit), a także wypadanie włosów i podwyższony poziom cholesterolu. Ze względu na to, że biotyna może być syntetyzowana przez mikrobiom jelitowy, do jej niedoboru dochodzi bardzo rzadko, zwykle pod wpływem innych czynników niż niedobór pokarmowy (np. antybiotykoterapii szerokospektralnej).

Przypisy 

ATC-A11
Imidazolidyny
Tiolany
Kwasy karboksylowe
Koenzymy
Witaminy
Związki policykliczne
Bromowodór

Bromowodór – nieorganiczny związek chemiczny, połączenie bromu i wodoru, bezbarwny gaz, mocno dymiący w powietrzu. Jest analogiem chlorowodoru. Ma właściwości redukujące.

Otrzymywanie

Skala przemysłowa 
Bromowodór (a także kwas bromowodorowy) jest wytwarzany w znacznie mniejszych ilościach niż chlorowodór (oraz kwas chlorowodorowy). W podstawowej metodzie przemysłowej wodór i brom są używane do bezpośredniej syntezy HBr w temperaturze 200–400 °C. Reakcja ta jest na ogół katalizowana na platynie lub azbeście.

Skala laboratoryjna 
HBr może być syntetyzowany na wiele sposobów w laboratoryjnej skali. Na przykład można go otrzymać przez destylację roztworu bromku sodu lub potasu z kwasem fosforowym lub rozcieńczonym kwasem siarkowym:

W reakcji powyższej stężony kwas siarkowy jest nieefektywny, gdyż powstający HBr będzie utleniany do gazowego bromu:

Kwas bromowodorowy może być przygotowany także na kilka sposobów, włączając reakcję bromu zarówno z fosforem i wodą, jak i z siarka i wodą:

Alternatywnie, może być także przygotowany przez bromowanie tetraliny:

Można również dokonać redukcji bromu kwasem fosfonowym:

Przygotowany w ten sposób bromowodór może być zanieczyszczony bromem, , który można usunąć przepuszczając gaz przez wiórki miedziane lub przez fenol.

Właściwości 
Bromowodór łatwo rozpuszcza się w wodzie tworząc kwas bromowodorowy, który służy do otrzymywania soli – bromków. Jest również używany w syntezie organicznej.

Zastosowanie 
Bromowodór jest wykorzystywany w wielu syntezach chemicznych. Na przykład jest używany w produkcji bromków alkilowych z alkoholi:

HBr ulega reakcji addycji do alkenów dając bromoalkany – ważną grupę związków bromoorganicznych:

HBr ulega także reakcji addycji do alkinów co daje w efekcie bromoalkeny:

Addycja HBr do haloalkenów tworzy dihaloalkany. Reakcje tego typu zachodzą zgodnie z regułą Markownikowa:

Ponadto bromowodór katalizuje wiele reakcji organicznych.

Uwagi

Przypisy 

Fluorowcowodory
Związki bromu
Chemia fizyczna

Chemia fizyczna jest nauką zajmującą się badaniem zjawisk makroskopowych, atomowych, subatomowych i międzycząsteczkowych w układach chemicznych uwzględniając prawa i pojęcia fizyki. Stosuje się zasady i pojęcia fizyki, takie jak ruch, energia, siła, czas, termodynamika, chemię kwantową, mechanikę statystyczną, dynamikę i równowagę.Chemia fizyczna, w odróżnieniu od fizyki chemicznej, jest głównie (ale nie zawsze) nauką makroskopową lub struktur makrocząsteczkowych, jako że większość zasad chemii fizycznej ma swoje podłoże na założeniach związanych z masą, niż ze strukturami cząsteczkowymi lub subatomowymi. Przykładem jest równowaga chemiczna czy koloidy. 

Zależnościami, na które chemia fizyczna stara się znaleźć odpowiedzi są między innymi:
 Siły międzycząsteczkowe, które wpływają na właściwości fizyczne materiałów (plastyczność, wytrzymałość na rozciąganie, napięcie powierzchniowe w cieczach);
 Kinetyka reakcji i szybkość reakcji,
 Tożsamość jonów i przewodność elektryczna materiałów,
 Chemia powierzchni i elektrochemia membran,
 Oddziaływanie jednego ciała na drugie w zakresie ilości ciepła i pracy (termodynamika),
 Transfer ciepła pomiędzy układem chemicznym a jego otoczeniem podczas zmiany fazy lub reakcji chemicznej mającej miejsce (termochemia),
 Badanie własności koligatywnych rodzajów cząstek znajdujących się w roztworze,
 Liczba faz, liczba składowych i stopni swobody (lub wariancji) może być związana z inną fazą (reguła faz),
 Reakcje ogniw elektrochemicznych.

Uzyskane przez chemię fizyczną reguły, wzajemne powiązania oraz ich ilościowe przedstawienia stanowią bazę chemicznej analizy instrumentalnej (aparaturowej), metod laboratoryjnych oraz chemii stosowanej – technologii i inżynierii chemicznej.

Początki tego działu chemii sięgają XVIII wieku i są związane z niezależnym podaniem prawa zachowania masy przez Michała W. Łomonosowa (1748) i Antoniego L. de Lavoisiera (1777). Łomonosow jest też uważany za twórcę określenia chemia fizyczna.

Działy chemii fizycznej 
 Chemia budowy cząsteczek
 Chemia przemian fazowych
 Termodynamika chemiczna
 Kinetyka chemiczna
 Kataliza chemiczna
 Elektrochemia
 Fotochemia
 Fonochemia
 Magnetochemia
 Chemia radiacyjna
 Chemia koloidowa
 Chemia kwantowa
 Chemia teoretyczna

Przypisy
Czworokąt

Czworokąt – wielokąt płaski o czterech bokach. Odcinek łączący dwa niesąsiednie wierzchołki czworokąta nazywamy przekątną czworokąta. Każdy czworokąt ma dwie przekątne.

Wśród czworokątów można wyróżnić m.in.:
 trapezy,
 równoległoboki,
 prostokąty,
 deltoidy,
 romby,
 kwadraty (czyli czworokąty foremne).

Suma miar kątów 
Suma miar kątów wewnętrznych w każdym czworokącie wynosi 360°.

Okrąg wpisany i opisany 
W czworokąt da się wpisać okrąg wtedy i tylko wtedy, gdy sumy długości przeciwległych boków czworokąta są równe. Na czworokącie da się opisać okrąg wtedy i tylko wtedy, gdy sumy miar przeciwległych kątów wewnętrznych wynoszą 180°.

Rozpoznawanie czworokątów

Zobacz też 
 Twierdzenie Ptolemeusza

Przypisy
CPAN

CPAN () – źródło dokumentacji oraz modułów do języka Perl. Zgromadzone moduły mają bardzo wiele zastosowań (np. umożliwiają dostęp do baz danych czy protokołów komunikacyjnych, tworzenie obrazków, wykonywanie skomplikowanych operacji matematycznych i in.). Na początku 2007 roku liczba modułów przekraczała 11 000, a ich łączny rozmiar 3 400 MB, na początku drugiej połowy roku 2010 było ich już ponad 18 000, co dało prawie 7 400 MB.

Wszystkie moduły są darmowe; większość z nich została udostępniona na Licencji Artystycznej lub GNU GPL.

Zobacz też 
 CRAN
 CTAN

Linki zewnętrzne 
 www.cpan.org
 search.cpan.org Wyszukiwarka modułów
 mirror FTP na Uniwersytecie Warszawskim

Perl
C (ujednoznacznienie)

C – trzecia litera alfabetu łacińskiego, czwarta litera alfabetu polskiego.

C 
 oznaczenie stopni w skali temperatury Celsjusza
 cyfra rzymska oznaczająca liczbę 100 (od łac. centum – "sto")
 cyfra w układzie szesnastkowym symbolizująca wartość dwanaście (także w każdym innym pozycyjnym systemie liczbowym o podstawie większej lub równej 13)
 języki programowania:
 C
 C++
 C--
 C# (lub inaczej C Sharp)
 cyan – kolor cyjanowy, symbol jednej z czterech podstawowych farb CMYK stosowanych w poligrafii
 klasa modeli
 kulomb – jednostka ładunku elektrycznego
 węgiel – symbol chemiczny pierwiastka
 nazwa dźwięku muzycznego
 oznaczenie odcinka szyjnego kręgosłupa lub rdzenia kręgowego
 broń chemiczna – grupa broni masowej zagłady z szeregu ABC (Atomowa, Biologiczna, Chemiczna)
 pojemność cieplna
 pojemność elektryczna
 operator C – w mechanice kwantowej operator zamieniający cząstki na antycząstki
 witamina C
 C. – celownik – przypadek w językoznawstwie

c 
 prędkość światła w próżni (stała fizyczna)
 centy – nazwa przedrostka w układzie SI, odpowiadającego mnożnikowi 10−2, np. centymetr
 center (środkowy) – pozycja w koszykówce
 kwark c
 c lub cz (dosłownie czas) – w sporcie żużlowym zapis w programach meczowych określający spóźnienie się zawodnika na start

Inne 
 © – znak Copyright

Zobacz też 
 skrót jednoliterowy.
Chemia analityczna

Chemia analityczna zajmuje się analizą związków i mieszanin.

Analiza chemiczna może mieć trzy cele:
 Chemiczna analiza ilościowa - jej celem jest ustalenie ilościowego składu substancji - np. udział procentowy poszczególnych składników w mieszaninie bądź stężenie wybranego składnika.
 Chemiczna analiza jakościowa - jej celem jest ustalenie z jakich składników składa się dana substancja lub ustalenie czy dany związek chemiczny w ogóle występuje w analizowanej substancji.
 Chemiczna analiza strukturalna - jej celem jest ustalenie struktury badanego związku chemicznego - składu atomów, które są składnikami związku, i następnie sposobu, w jaki te atomy są połączone.

Linki zewnętrzne
Chemiczna analiza strukturalna

Chemiczna analiza strukturalna – zespół technik umożliwiających dokładne ustalenie
struktury chemicznej czystych związków.

Analizę tę przeprowadza się zwykle w przypadku syntezy nowych związków chemicznych, celem ustalenie ich budowy i udowodnienia że badana reakcja chemiczna doprowadziła do pożądanych skutków.

Znacznie rzadziej stosuje się te techniki aby analizować próbki substancji nieznanego pochodzenia, w tym przypadku techniki analizy strukturalnej są stosowane wspólnie z technikami analizy ilościowej i jakościowej.

Najdokładniejszym rodzajem analizy strukturalnej jest analiza widmowa, do której zalicza się m.in.:
NMR (spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego)
Spektroskopia świetlna, Spektroskopia IR, Spektroskopia UV
Rentgenografia strukturalna
Spektrometria mas
Spektroskopia Ramana
Mikroanaliza

Chemia analityczna
Cutty Sark

SV Cutty Sark – XIX-wieczny kliper herbaciany, który pobił wiele rekordów prędkości. Jest to obecnie jedyny zachowany kliper herbaciany na świecie, stoi teraz w suchym doku przy nabrzeżu w dzielnicy Londynu, Greenwich jako statek-muzeum.

Historia i rejsy 
„Cutty Sark” zbudowano w Szkocji w 1869 r. jako żaglowiec do przewozu herbaty z Chin. Był to w ówczesnych czasach najszybszy kliper, mogący w ciągu dnia przepłynąć 350 mil (ok. 650 km, średnia dobowa prędkość 15 w). Jak uważają niektórzy, był to też najpiękniejszy ze wszystkich żaglowców świata, ze swoim mocno wydłużonym bukszprytem i sześcioma piętrami żagli na grotmaszcie (prawie 3000 m² żagla, dł. całk. 85 m). 

Drewniana, trzymasztowa fregata o stalowym szkielecie kadłuba, zwodowana w Wlk. Brytanii w 1869 r. nazwana Cutty Sark na cześć Nannie Dee – wiedźmy z poematu Roberta Burnsa (1759–1796) „Tam O’Shanter”. Poemat opowiada o farmerze Tamie, który późną porą, w czasie burzy, upity wraca na grzbiecie swojego konia o imieniu Meg do domu. Przejeżdżając koło nawiedzonego kościoła, Tam zauważa tańczące w nim wiedźmy. Na widok jednej z nich, Nannie Dee, odzianej w zbyt krótką koszulę, krzyczy „Weel done, Cutty-sark!” (cutty-sark oznacza w języku Scots właśnie krótką koszulę). Krzykiem zwraca na siebie uwagę. Wiedźmy puszczają się za Tamem w pogoń z Nannie Dee na czele. Tam pogania konia, ale wiedźmie udaje się złapać Meg za ogon, który zostaje w jej dłoni.  Galion pod bukszprytem klipra przedstawia goniącą Tama Nannie z końskim ogonem w ręku.

Cutty  Sark w 1896 r. przeszedł pod banderę portugalską i dwukrotnie zmieniał nazwę i właściciela. Po utracie masztów w 1916 r. był otaklowany jako brygantyna. W 1923 r. kpt. Wilfred Dowman uratował kliper dla Anglii, odkupując go od Portugalczyków – nazwa klipra była wtedy na ustach wszystkich i był to dogodny moment do nadania takiej samej nazwy nowemu gatunkowi whisky wchodzącemu właśnie na rynek. Do dziś logo tej whisky przedstawia ilustrację Cutty Sark na żółtym tle. Whisky ta stała się jedną z najlepiej sprzedających się na świecie, a jej producent wspierał jedną z najbardziej znanych imprez żeglarskich świata – Cutty Sark Tall Ships’ Races (Operacja Żagiel).

Pożar 
Wczesnym rankiem 21 maja 2007 r. na żaglowcu wybuchł pożar. Statek uległ uszkodzeniu, ocalały jednak rufa i dziób. Część wyposażenia została na czas przeprowadzanego remontu zdemontowana (fragmenty poszycia, omasztowanie, wyposażenie ruchome) i podobnie jak galeria galionów eksponowana na pokładzie – ocalała z pożaru. Pożar został spowodowany przez przemysłowy odkurzacz, zostawiony włączony we wnętrzu historycznego statku.

Statek został odbudowany i otwarty dla publiczności w dniu 25 kwietnia 2012 r.

Inne 
Plany Modelarskie żaglowca zostały opublikowane w zeszycie 4/1976 (nr 74).

Zbierane są fundusze na budowę drugiego identycznego, pływającego żaglowca.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Cutty Sark (ang.)
 Cutty Sark im April 2014 Grossformatige Bilder

Klipry
Brytyjskie jachty i żaglowce
Statki-muzea
Muzea i galerie w Londynie
Atrakcje turystyczne w Londynie
Statki z XIX wieku
Cytochromy

Cytochromy – grupa białek uczestniczących w transporcie elektronów w procesie fosforylacji oksydacyjnej. W mikrosomach cytochrom P450 uczestniczy w procesie metabolizmu ksenobiotyków.

W cytochromach funkcję grupy prostetycznej pełni hem lub jego analogi.

Cytochromy łańcucha oddechowego według wzrastającego potencjału oksydoredukcyjnego E0:
 cytochrom b, E0 = 0,07 V
 cytochrom c1, E0 = 0,23 V
 cytochrom c, E0 = 0,25 V
 Oksydaza cytochromu Oksydaza cytochromowa (cytochrom a + a3), zbudowana z 2 podjednostek cytochromu a (E0 = 0,29 V) i 4 podjednostek cytochromu a3 (E0 = 0,55 V).

Oksydaza cytochromowa jest końcowym elementem przenoszenia elektronów w łańcuchu oddechowym. Jako jedyny cytochrom jest ona podatna na zablokowanie w wyniku wiązania z inhibitorami, którymi są np. tlenek węgla, cyjanki i azydki. W pozostałych cytochromach wszystkie wiązania koordynacyjne atomu żelaza są wykorzystane i nie może on związać się z inhibitorem.

Zobacz też 
 mitochondrium
 hemoglobina

Przypisy
Ciało stałe

Ciało stałe – rodzaj fazy skondensowanej, każda substancja, która nie jest płynna, czyli zachowuje kształt. Ciało stałe jest pojęciem mało precyzyjnym i mogą w nim występować w rzeczywistości różne stany skupienia materii zwane bardziej precyzyjnie fazami fizycznymi. Właściwości ciał stałych są przedmiotem badań fizyki ciała stałego.

W ciałach stałych mogą występować różne fazy:
 ciało krystaliczne
 kryształy plastyczne
 kryształy condis
 kwazikryształy

Nie wszystkie ciała stałe mają budowę krystaliczną. Niektóre są w stanie "zamrożonego nieporządku", który z termodynamicznego punktu widzenia jest niestabilny (choć może istnieć bardzo długo). Taką fazę nazywa się:
 fazą szklistą lub fazą amorficzną

Substancja stała w stanie szklistym, której przykładem jest szkło, może być traktowana jak ciecz o nieskończenie dużej lepkości.

W wielu substancjach, jak np. w tworzywach sztucznych lub w metalach często zdarza się, że w stanie stałym występują jednocześnie dwie fazy, np. krystaliczna i amorficzna, tworząc złożoną mikrostrukturę, decydującą o własnościach mechanicznych całego materiału.

Cząsteczki ciała stałego ułożone są stosunkowo blisko siebie. Siły przyciągania między nimi są bardzo duże, dlatego ciało w tym stanie trudno jest rozerwać lub pokruszyć. Cząsteczki i atomy w ciałach stałych nie przemieszczają się w większej skali, a tylko wykonują drgania wokół swoich położeń równowagi.

Przypisy
Ciecz

Ciecz – stan skupienia materii pośredni między ciałem stałym a gazem, w którym ciało fizyczne trudno zmienia objętość, ale łatwo zmienia kształt. Wskutek tego ciecz przyjmuje kształt naczynia, w którym się znajduje, ale w przeciwieństwie do gazu nie rozszerza się, aby wypełnić je całe. Powierzchnia styku cieczy z gazem lub próżnią nazywa się powierzchnią swobodną cieczy.

Istnienie cieczy ogranicza od strony niskich temperatur temperatura krzepnięcia, a od wysokich temperatura wrzenia. 
Czysta ciecz może istnieć w temperaturze niższej od temperatury krzepnięcia – nazywana jest wówczas cieczą przechłodzoną. Może ona także istnieć w temperaturze wyższej od temperatury wrzenia – jest wtedy nazywana cieczą przegrzaną. Ciecz przechłodzona lub przegrzana jest w nietrwałym stanie termodynamicznym i pod wpływem zanieczyszczenia lub zaburzenia odpowiednio krzepnie lub wrze. Niektóre substancje ciekłe o dużej lepkości nie krystalizują pozostając w stanie amorficznym, który wbrew często wyrażanej opinii nie jest cieczą przechłodzoną. 

Własności cieczy wynikają z zachowania się jej cząsteczek:
 mają one pełną swobodę przemieszczania się w objętości zajmowanej przez ciecz
 występują między nimi oddziaływania międzycząsteczkowe, które w obrębie objętości cieczy znoszą się nawzajem
 oddziaływania międzycząsteczkowe nie znoszą się na granicy międzyfazowej cieczy z inną fazą na skutek czego występuje zjawisko zwane napięciem powierzchniowym.

Ciecze kwantowe 
W analogii do klasycznych cieczy wprowadza się pojęcie cieczy kwantowych, w których oddziaływanie ma istotny wpływ na właściwości układu i nie może zostać pominięte. Do cieczy kwantowych zaliczamy układy silnie oddziałujących fermionów lub bozonów.

Zobacz też 
 ciekły kryształ
 płyn

Przypisy 

Fizyka cieczy
Cyfra

Cyfra – umowny znak pisarski służący do zapisywania liczb.

Już w trzecim tysiącleciu p.n.e. używano w Egipcie hieroglifów do oznaczania jednostek, dziesiątek i tak dalej, aż do 10.000.000. Innych cyfr używano w Babilonii (tzw. babiloński system liczbowy), jeszcze innych w starożytnych Grecji i Rzymie.

Rozpowszechnione obecnie tak zwane cyfry arabskie (układ dziesiętny) pochodzą naprawdę z Indii. Arabowie jedynie sprowadzili je stamtąd wraz z tablicą rachunkową zwaną abakus (zbliżoną do dzisiejszego liczydła) do Europy między X a XIII w. Dzieło Fibonacciego o abakusie podkreślające praktyczność arabskiego systemu zainteresowało kupców włoskich. W ten sposób w XIII wieku arabska notacja upowszechniła się we włoskich księgach handlowych, a w XIV wieku trafiła do epigrafiki kościelnej by w XVI wieku wyprzeć całkowicie cyfry rzymskie z potocznego użycia.

Wczesne średniowiecze używa wyłącznie cyfr rzymskich, na ogół nie zmienionych, tylko cyfry i liczby 4, 9, 40, 90 są pisane częściej IIII, VIIII, XXXX, LXXXX niż odpowiednio IV, IX, XL, XC. Natomiast wielokrotność setek oznaczano przez powtarzanie litery C, np. CCC = 300. Połowę oznaczano przez przekreślenie cyfry.

Liczba znaków służących do zapisu jest zależna od systemu liczbowego i przyjętego sposobu zapisu: 10 w systemie dziesiętnym, 16 w szesnastkowym, ale w rzymskim już tylko siedem (I, V, X, L, C, D, M).

W niektórych systemach do zapisu liczb służyły kolejne litery alfabetu, najpierw dla kolejnych wartości 1 do 9, potem dalej dla kolejnych wielokrotności 10 itd. – „1” i „10” zapisywano innymi znakami. Taki zapis stosowano np. w alfabetach: hebrajskim, starosłowiańskim (głagolica) i greckim.

Cyfry były składnikiem wielu pism. Wyróżnia się między innymi:
 cyfry arabskie
 oryginalne cyfry arabskie
 cyfry ormiańskie
 cyfry chińskie
 cyfry cyrylickie (słowiańskie)
 cyfry egipskie hieroglificzne
 cyfry etruskie
 cyfry greckie (starogreckie)
 cyfry Majów
 cyfry hebrajskie
 cyfry rzymskie
 cyfry sumeryjskie
 cyfry tybetańskie

W pozycyjnych systemach liczbowych pozycja cyfry w obrębie liczby decyduje o jej wartości. Przykładowo jedynka w zapisie 100 oznacza inną wartość niż w zapisie 10. Wartość cyfry zależy też od przyjętej podstawy systemu liczbowego. W szczególności dla systemów liczbowych o podstawie większej niż 10 konieczne jest wprowadzenie dodatkowych cyfr, np. w systemie szesnastkowym są to cyfry: A, B, C, D, E, F.

Zobacz też 

 system liczbowy

Przypisy 

Arytmetyka
Czeski błąd

Czeski błąd – popularna, potoczna nazwa błędu przestawienia znaków, powstałego w trakcie maszynowego przepisywania tekstu (np. na maszynie do pisania lub klawiaturze komputera), a niegdyś również w trakcie prac zecerskich. Jest to konkretny rodzaj błędu polegający na przestawieniu kolejności dwóch sąsiednich znaków w tekście. Czeskie błędy zalicza się do literówek.

Odpowiednikiem czeskiego błędu w mowie jest przestawienie głosek lub sylab zwane metatezą.

Przyczyny błędów 
Błędy tego typu wynikają z nadmiernej szybkości pisania, a powstają najczęściej podczas naprzemiennego rytmicznego uderzania w klawisze palcami obu dłoni, gdy natrafi się w tekście na znaki, które trzeba obsłużyć kolejno palcami tej samej dłoni. Najczęściej powstają one przez zamienienie kolejności uderzeń w klawisze znajdujące się po przeciwnych stronach klawiatury. Rzadziej zdarza się, aby występowało to podczas pisania palcami obu dłoni w środkowej części klawiatury, gdzie pisze się najbardziej wygimnastykowanymi palcami wskazującymi, które w dodatku są dla obu dłoni w tym momencie obok siebie, niemal stykając się.

Drugą częstą sytuacją jest powstawanie czeskich błędów podczas stawiania znaków palcami jednej dłoni, gdy kolejność znaków jest odwrotna, niż wynikałoby to z układu dłoni lub długości palców. W czasach ręcznego składu czeskie błędy bywały popełniane przez zecera wstawiającego czcionki w normalnej kolejności zamiast odwrotnej, jaka wynika z lustrzanego obrazu składu.

Trzecią przyczyną czeskich błędów może być spowolnienie jednej z rąk po przebytym udarze mózgu.

Konsekwencje czeskich błędów 
Czeskie błędy należą do najmniej dolegliwych błędów typograficznych, gdyż samo przestawienie znaków w tekście skutkuje tym, że po korekcie tekst jest dokładnie tej samej długości. Dodatkowo stosunkowo rzadko zdarza się, aby przełamywał się w odmienny sposób w miejscach przenoszenia wyrazów, więc czeskie błędy w żadnym lub co najwyżej małym stopniu wpływają na zmianę długości akapitów, jak również na powstawanie tzw. korytarzy w tekście.

Podczas pośpiesznego czytania tekstu często na tego typu literówki nie zwraca się uwagi, nadal poprawnie rozumiejąc treść, i to nie tylko wtedy, gdy występują one we wnętrzu wyrazów, ale nawet w końcówkach, o ile przestawione zostały znaki tej samej wysokości (zachowana jest wtedy tzw. bouma).

Etymologia 
Pochodzenie określenia „czeski błąd” nie jest do końca jasne – niektórzy językoznawcy sugerują, że określenie wzięło się z tego, iż wiele słów w języku czeskim przypomina słowa z języka polskiego, w których ktoś poprzestawiał głoski, np. kapr – karp. Inni zwracają uwagę na wpływ języka niemieckiego na czeski w odwróconej kolejności pisania większych liczebników. Pojęcie to, choć popularne, niezbyt dobrze oddaje specyfikę języka czeskiego, bo prędzej można by nazywać w ten sposób opuszczenie w tekście samogłoski.

Zobacz też 
 błąd ortograficzny
 chochlik drukarski
 rym częstochowski
 lapsus

DTP
Miejsce aktywne

Miejsce aktywne, centrum aktywne, centrum katalityczne – część cząsteczki, która jest bezpośrednio zaangażowana w reakcji chemicznej. W przypadku prostych cząsteczek, takich jak np. kwasy nieorganiczne w reakcję zaangażowana jest cała cząsteczka. W przypadku
dużych i złożonych cząsteczek, takich jak np. enzymy, polimery syntetyczne i niektóre rozbudowane związki metaloorganiczne, tylko niewielka część cząsteczki jest rzeczywiście zaangażowana w reakcję, a jej reszta pozostaje bierna.

Enzymy 
W enzymach centrum aktywne zlokalizowane jest w kieszeni lub szczelinie apoenzymu. Stanowi je grupa aminokwasów, które leżą blisko siebie w trójwymiarowej cząsteczce, choć często są od siebie bardzo oddalone w sekwencji. Odpowiada za wiązanie substratów i grup prostetycznych z wytworzeniem kompleksu ES (enzym-substrat), w którym reagujące fragmenty cząsteczek znajdują się w pobliżu centrum katalitycznego. Może przy tym dochodzić do zmiany konformacji zarówno substratów, jak i enzymu.

Reszty aminokwasowe z niepolarnym łańcuchem bocznym uniemożliwiają dostęp wody oraz mają udział w prawidłowym wiązaniu substratu, natomiast łańcuchy polarne zarówno wiążą substrat, jak i wykazują właściwe działanie katalityczne.

Aminokwasy wchodzące w skład centrum aktywnego są zazwyczaj ewolucyjnie bardziej stabilne niż aminokwasy na innych pozycjach, ponieważ zmiana aminokwasu w tej pozycji mogłaby uniemożliwić enzymowi katalizowanie dotychczasowej reakcji.
W wielu enzymach niektóre z aminokwasów centrum aktywnego są identyczne nawet u bardzo słabo spokrewnionych organizmów.

Polimery 
W przypadku polimerów syntetycznych centrum aktywne znajduje się zazwyczaj na końcu cząsteczek, choć w przypadku syntezy polimerów gwiazdowych i dendrymerów centrum aktywne znajduje się najpierw w samym środku cząsteczki, a potem ulega "rozmnożeniu" oddalając się jednocześnie od pierwotnego środka. 
W przypadku polimerów szczepionych centra aktywne są natomiast inicjowane w przypadkowych miejscach na łańcuchu głównym polimeru i następnie przenoszą się stopniowo wzdłuż narastających odgałęzień bocznych.

Przypisy 

Reakcje chemiczne
Enzymologia