alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Fluorowodór

Fluorowodór, HF – nieorganiczny związek chemiczny zbudowany z fluoru i wodoru. Jest to bezbarwna ciecz lub gaz o ostrym zapachu. Jego temperatura wrzenia jest niewiele niższa od temperatury pokojowej, co wyróżnia go spośród innych fluorowcowodorów (np. temp. wrz. HCl wynosi –85 °C). Spowodowane jest to występowaniem pomiędzy cząsteczkami tego związku silnych wiązań wodorowych.

Jego wodny roztwór nazywany jest kwasem fluorowodorowym.

Budowa cząsteczki 

Fluorowodór w stanie stałym tworzy zygzakowate łańcuchy cząsteczek – asocjat HF. Cząsteczki HF o wewnętrznych wiązaniach H-F o długości 0,95 Å, są połączone wiązaniami wodorowymi H···F o długości 1,55 Å
Ciekły HF również tworzy zygzakowate łańcuchy, tyle że krótsze, zawierające średnio pięć do sześciu połączonych cząsteczek. Wyższa temperatura topnienia HF niż innych fluorowcowodorów jest spowodowana silnymi wiązaniami wodorowymi pomiędzy cząsteczkami. HF posiada moment dipolowy.

Otrzymywanie 
Fluorowodór otrzymuje się działając kwasem siarkowym na fluorek wapnia:
 CaF2 + H2SO4 → CaSO4 + 2HF↑

Zastosowanie 
HF jest stosowany do fluorowania węglowodorów. Wykorzystuje się go przy przeróbce ropy naftowej, wytrawianiu znaków i napisów na szkle, wytwarzaniu glinu, produkcji aluminiowych puszek, oczyszczaniu kwarcu. Jest także stosowany do wyrobu heksafluorku uranu UF6 używanego do wzbogacania uranu.

Fluorowodór bywa spotykany w odrdzewiaczach do stali, preparatach do oczyszczania mosiądzu, trawienia szkła. Preparaty zawierające HF zostały wycofane z użytku ze względu na jego toksyczność. HF jest najczęściej sprzedawany jako: ciekły bezwodny fluorowodór, 70% roztwór w wodzie lub 40% roztwór w wodzie.

Wpływ fluorowodoru na zdrowie 

Posiada ostry zapach, drażni drogi oddechowe. Ciekły HF oraz jego stężone roztwory powodują trudno gojące się rany. Rozcieńczone roztwory również są bardzo niebezpieczne, gdyż przenikają bez uczucia bólu przez skórę i tkanki miękkie, atakując bezpośrednio chrząstki i kości.

Fluorowodór jest toksyczny, a zatrucie nim może być fatalne w skutkach po spożyciu lub absorpcji przez skórę. Oparzenia fluorowodorem wymagają niezwłocznego leczenia i uwagi od razu, gdy zostaną zauważone. Oparzenia kwasem fluorowodorowym nie są podobne do oparzeń innymi kwasami. Jednorazowe skutki oparzeń zależą od stężenia roztworu kwasu. Efekt oparzenia kwasem 50% jest natychmiast widoczny, stężenia 20-50% roztworu skutkują objawami po jednej do ośmiu godzin. Stężenie niższe niż 20% skutkuje widocznymi objawami w ciągu 24 godzin od czasu oparzenia.

HF może oddziaływać na ciało przez wdychanie, połknięcie, kontakt ze skórą. Po spożyciu, lub oparzeniu skóry lub oczu najważniejszym objawem jest obniżenie zawartości wapnia w osoczu krwi i wytrącanie nierozpuszczalnego w wodzie fluorku wapnia CaF2, co może skutkować silnym bólem, zmianami metabolizmu i śmiercią.

W postaci cieczy przechowywany w butelkach plastikowych, butlach stalowych, miedzianych lub srebrnych kanistrach. Nie przechowuje się go w opakowaniach szklanych z uwagi na to, że reaguje ze szkłem.

Przypisy

Zobacz też 
 chlorowodór
 fluorki, wodorki

Związki fluoru
Fluorowcowodory
Gastroenterologia

Gastroenterologia () – dziedzina medycyny zajmująca się czynnościami i schorzeniami układu pokarmowego; przełyku, żołądka, jelit, odbytu i gruczołów trawiennych (wątroba, trzustka) oraz dróg żółciowych. Badaniem samego żołądka zajmuje się gastrologia. W Polsce lekarze gastroenterolodzy są szkoleni w ramach dwóch specjalizacji: gastroenterologia i gastroenterologia dziecięca. Konsultantem krajowym gastroenterologii od 7 czerwca 2019 jest prof. dr hab. Jarosław Reguła, a gastroenterologii dziecięcej prof. dr hab. Mieczysława Czerwionka-Szaflarska (od 21 czerwca 2018).

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Polskie Towarzystwo Gastroenterologii
 Polskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci

 
Specjalności lekarskie
Ginekologia

Ginekologia – dziedzina medycyny zajmująca się profilaktyką i leczeniem chorób żeńskiego układu płciowego. Najczęstsze problemy, jakimi zajmują się ginekolodzy, to: zaburzenia miesiączkowania, stany zapalne pochwy, antykoncepcja, niepłodność, nowotwory narządów rodnych. Ściśle związana z położnictwem. 

Badaniu ginekologicznemu powinna poddać się każda kobieta, która ukończyła 16. rok życia lub rozpoczęła współżycie. Takie badanie powinno składać się z następujących elementów:

 zebranie wywiadu dotyczącego objawów i schorzeń występujących w przeszłości i w rodzinie (np. nowotworów), a także (specyficzne tylko dla badania ginekologicznego) dane dotyczące cyklu miesiączkowego (wiek menarche, data pierwszego dnia ostatniej miesiączki, długość cyklu, jego regularność), informacje na temat współżycia (bolesność, suchość pochwy, krwawienia po stosunku) czy występowania innych niepokojących objawów (upławy, krwawienia, ból). Ważne jest też uzyskanie informacji na temat wykonywania przez pacjentkę badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy i raka sutka.
 badanie piersi – powinno być wykonywane przy każdej wizycie. Młode kobiety powinny okresowo wykonywać badanie USG sutka (potocznie usg piersi), a po 40 roku życia mammografię. Lekarz ginekolog powinien nauczyć i skontrolować prawidłowe wykonywanie przez kobietę samobadania piersi.
 badanie pacjentki – stricte ginekologiczne, którego elementami są badanie palpacyjne przez powłoki brzuszne narządów miednicy; badanie wewnętrzne tzw. dwuręczne (badanie jedną ręką przez pochwę, drugą na powłokach brzusznych) mające ocenić szyjkę macicy, macicę i ewentualnie inne patologie w miednicy mniejszej; badanie tarczy szyjki macicy (w tym celu zakłada się pacjentce wziernik dopochwowy).
 w razie konieczności zlecenie badań dodatkowych, np. laboratoryjnych i obrazowych.

W Polsce wchodzi w zakres specjalizacji lekarskiej położnictwo i ginekologia, której konsultantem krajowym od 1 sierpnia 2017 jest prof. dr hab. Krzysztof Czajkowski.

Zobacz też 
 andrologia
 urologia
 seksuologia

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników
 Strona dla Specjalistów Ginekologii
 Forum Ginekologiczne

 
Specjalności lekarskie
Grupa funkcyjna

Grupa funkcyjna – rodzaj podstawnika w związku organicznym, który zmienia jego właściwości chemiczne i decyduje o sposobie jego reagowania w danej reakcji i stanowiący podstawę klasyfikacji związku.

Cząsteczki zawierające określoną grupę funkcyjną reagują w podobny sposób w danych reakcjach chemicznych (reaktywność tę mogą jednak zmieniać inne grupy funkcyjne, zwłaszcza znajdujące się w bliskim sąsiedztwie grupy analizowanej). Znając ogólne zasady, według których reagują dane grupy funkcyjne, można przewidzieć własności związków je zawierających.

Wybrane grupy funkcyjne:
 grupa karbonylowa (>C=O); zawierają ją inne grupy funkcyjne, np.:
 grupa acylowa (−C(O)R)
  gdy R = CH3: grupa acetylowa (−C(O)CH3, −Ac)
  gdy R = Ph: grupa benzoilowa (−C(O)Ph, −Bz)
 grupa ketonowa (R2C=O), charakterystyczna dla  ketonów
 grupa aldehydowa (−CHO), charakterystyczna dla aldehydów
 grupa karboksylowa (−COOH), charakterystyczna dla kwasów karboksylowych
 grupa estrowa (−COOR), charakterystyczna dla estrów
 grupa iminowa (−C=N−R; pochodna grupy karbonylowej), charakterystyczna dla imin
 grupy alifatyczne
 grupa alkilowa (−R), np. metylowa (−CH3, −Me), etylowa (−CH2CH3, −Et) itd.
 grupa metylenowa (−CH2− lub =CH2)
 grupa etylenowa (−CH2−CH2− lub =CH−CH3)
 grupa alkenowa (−C=CH)
 grupa winylowa, etenylowa (−HC=CH2)
 grupa alkinowa (−C≡CH)
 grupa metinowa (≡CH)
 grupa benzylowa (−CH2Ph)
 grupy aromatyczne
 grupa arylowa (−Ar)
 grupa fenylowa (−Ph)
 grupa fenylenowa (−C6H4−)
 grupy funkcyjne przyłączone poprzez heteroatom
 grupa halogenowa (−X)
 grupa hydroksylowa (−OH), charakterystyczna dla alkoholi i fenoli
 grupa alkoksylowa (−OR), charakterystyczna dla eterów
 grupa tiolowa (merkaptanowa) (−SH), charakterystyczna dla tioli
 grupa sulfidowa (−SR), charakterystyczna dla sulfidów (tioeterów)
 grupa aminowa (−NH2, −NHR, −NR2), charakterystyczna dla amin
 grupa azowa (−N=N−), charakterystyczna dla azozwiązków
 grupa cyjanianowa (−O−C≡N)
 grupa izocyjanianowa (−N=C=O)
 grupa nitrowa (−NO2), charakterystyczna dla nitrozwiązków
 grupa amidowa (X−NR'R", gdzie X = reszta kwasowa), charakterystyczna dla amidów
 grupa peptydowa (R−C(=O)−NR'R"), charakterystyczna dla peptydów i białek

Przypisy
Grupa alkilowa

Grupa alkilowa, potocznie alkil – fragment organicznego związku chemicznego, jednowartościowa grupa utworzona formalnie przez oderwanie jednego atomu wodoru od cząsteczki alkanu. Oznacza się ją często literą R (symbol „R”, od ang. residue, nie jest jednak dla niej zarezerwowany i może symbolizować dowolną grupę funkcyjną), a jej wzór ogólny to CnH2n+1. 

Najprostszą z nich jest grupa metylowa (−CH3):

 
 (W tym wzorze R to pozostała część związku chemicznego.)

Podobnie jak alkany, grupy alkilowe mogą być liniowe, rozgałęzione oraz cykliczne. W przypadku alkilowych grup cyklicznych wzór ogólny przedstawia się następująco: CnH2n−1.

Grupy alkilowe występują powszechnie w ogromnej większości związków organicznych, stanowiąc ich podstawowy budulec.

Grupy alkilowe są niereaktywne w większości reakcji chemicznych, jednak ze względu na stosunkowo duże rozmiary ich obecność decyduje o konformacji cząsteczek, a także stereochemii i kinetyce reakcji chemicznych.

Przykłady prostych grup alkilowych 
 grupa metylowa (metyl, Me), −CH3
 grupa etylowa (etyl, Et), −CH2CH3 lub −C2H5
 grupa propylowa (n-propylowa, propyl, n-propyl, Pr), −CH2CH2CH3 lub −C3H7
 grupa izopropylowa (izopropyl, i-Pr, Pri), −CH(CH3)2 lub −C3H7
 grupa butylowa (n-butylowa, butyl, n-butyl, Bu), −CH2CH2CH2CH3 lub −C4H9
 grupa tert-butylowa (t-butylowa, t-butyl, But), −C(CH3)3 lub −C4H9
 grupa cykloheksylowa −C6H11

Zobacz też 
 alkilowanie i dealkilowanie
 grupa acylowa
 grupa arylowa

Uwagi 

Alkilowa
S/y Grażyna

Grażyna – jacht morski zbudowany w roku 1922 jako fiński „Turo”, przebudowany w 1934 r. i ochrzczony 29 lipca 1934 w Jastarni jako „Grażyna”.

Historia i rejsy 
Jacht do II wojny światowej służył morskiemu szkoleniu polskich harcerek. Jacht został ufundowany harcerkom z dobrowolnych składek, w czym swój udział miał ówczesny wojewoda śląski Michał Grażyński, od którego nazwiska (nota bene przybranego) pochodzi nazwa jednostki. Jacht był jolem podnoszącym cztery żagle: dwa sztaksle: fok i kliwer na bukszprycie, gaflowy grot oraz bermudzki bezan o łącznej powierzchni 76,5 m².

Pierwszym kapitanem Grażyny była Jadwiga Wolffowa-Neugebauerowa, pierwsza Polka, która otrzymała stopień kapitana jachtowego, a drugim (do roku 1939) kpt. Jadwiga Skąpska-Truscoe. Doprowadzenie do obecności na morskim żaglowcu załogi składającej się z samych kobiet, było w tamtych czasach rzeczą niezwykłą i osiągnięciem na miarę epoki (np. na harcerskiego Zawiszę, który podniósł banderę w czerwcu 1935 r., zgodnie z panującymi wówczas żeglarskimi obyczajami i przesądami dziewczęta nie miały wstępu).

W czasie jednego z pierwszych bałtyckich rejsów na „Grażynie” (1935) 12 dziewcząt przeżyło prawdziwy morski chrzest, napotykając sztorm. Jedna z uczestniczek tego rejsu – bosman Maria Bukarówna – ułożyła wówczas piosenkę „Pod żaglami Grażyny”, która – po „zaanektowaniu” przez harcerzy i niewielkich przeróbkach – zdobyła popularność jako „Pod żaglami Zawiszy”.

Przypisy

Bibliografia 
 Halina Stefanowska Rozśpiewane morze: śpiewki, ballady, szanty i piosenki morskie, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1975.
 

Jole (jachty)
Polskie jachty i żaglowce
Historia harcerstwa
Statki z XX wieku
Genotyp

Genotyp (gr. γένος - ród, pochodzenie + τύπος - odbicie) – zespół genów danego osobnika warunkujących jego właściwości dziedziczne. Pojęcie genotypu odnosi się czasem także do genów wirusa. Jest to sparowany układ alleli (często myli się go z genomem, czyli składem genetycznym podstawowego (monoploidalnego) zestawu chromosomów). Można go wyrazić symbolicznie za pomocą oznaczeń aa, AA lub Aa, gdzie aa i AA oznaczają homozygotę pod względem tego genu, a Aa oznacza heterozygotę.

Przykład: kawie domowe o genotypach BB i Bb są podobne fenotypowo, to znaczy obie mają czarną sierść. Po skrzyżowaniu świnki czarnej BB ze świnką brązową (homozygotą bb) otrzymuje się osobniki wyłącznie czarne (heterozygoty Bb). Jednakże, po skrzyżowaniu heterozygotycznej świnki czarnej Bb z homozygotą recesywną bb otrzymuje się osobniki dwóch kolorów: czarne (Bb) i brązowe (bb).

Metoda krzyżowania z homozygotą recesywną jest najprostszą metodą badania genotypu. Jest to tak zwane krzyżowanie testowe, stosowane od dawna w hodowli zwierząt i roślin użytkowych.

Zobacz też 
 autosomy
 allosomy
 epigenom
 proteom
 socjotyp
 kariotyp

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Genetyka
Góra (ujednoznacznienie)

góra – forma ukształtowania terenu

Miejscowości i ich części w Polsce 
W Polsce jest 268 miejscowości o nazwie Góra, w tym jedno miasto, 23 miejscowości podstawowe niebędące miastami. Wśród 244 integralnych części miejscowości 9 są częściami miast, a 235 częściami pozostałych miejscowości.
 Góra – miasto

Inne 
 Góra – dawna wieś na Ukrainie
 Góra – dawna osada na Białorusi, w obwodzie witebskim, w rejonie brasławskim, w sielsowiecie Druja
 Góra – historyczna polska nazwa miasta Bergen auf Rügen w Niemczech

 Góra – gmina miejsko-wiejska w województwie dolnośląskim, w powiecie górowskim
 Góra – dawna gmina wiejska, powiat płocki, gubernia płocka
 Góra – dawna gmina wiejska, powiat rawski, województwo warszawskie/łódzkie (ob. część Nowego Miasto n. Pilicą)
 Góra – dawna gmina wiejska, powiat warszawski, województwo warszawskie (od 1952 gmina Janówek)
 Góra – dawna wąskotorowa stacja kolejowa w Górze, w województwie łódzkim
 Góra (gromada w powiecie górowskim) – gromada w powiecie górowskim
 Góra (gromada w powiecie jarocińskim) – gromada w powiecie jarocińskim
 Góra (gromada w powiecie międzychodzkim) – gromada w powiecie międzychodzkim
 Góra – gromada w powiecie płockim
 Góra – gromada w powiecie pszczyńskim
 Góra (gromada w powiecie śremskim) – gromada w powiecie śremskim
 Góra – gromada w powiecie wejherowskim
 Góra – gromada w powiecie żnińskim
 Góra – przystanek kolejowy we wsi Parzęczew, w gminie Jaraczewo, w powiecie jarocińskim, w woj. wielkopolskim, w Polsce
 Góra – wzniesienie na Wyżynie Częstochowskiej we wsi w Trzebniów w woj. śląskim, pow. myszkowskim, gminie Niegowa
 Konrad Góra – poeta

Zobacz też 
 Góry
Gameta

Gameta (komórka płciowa, komórka rozrodcza) – komórka służąca do rozmnażania płciowego.

Gameta u zwierząt powstaje na drodze mejozy (wyjątkowo na drodze mitozy u haploidalnych samców pszczół) w gametogenezie z gametocytów. Może uczestniczyć w procesie zapłodnienia, łącząc się z gametą innej płci i tworząc zygotę.

Gamety mogą:
 różnić się informacją genetyczną, ale nie różnić się morfologicznie – mówimy wtedy o izogamii i oznaczamy komórki jako: "+" i "-";
 różnić się wielkością (ze względu na ilość materiału zapasowego), ale nie różnić się zdolnością do ruchu – mówimy wtedy o anizogamii i oznaczamy gamety jako męską (mniejsza) i żeńską (większa), odpowiednio mikrogameta i makrogameta;
 różnić się zdolnością do ruchu. Wyróżniamy wówczas dwa typy gametogamii:
  planogamia – gdy gamety są ruchome. Gametę ruchomą nazywamy plemnikiem, nieruchomą – komórką jajową,
 aplanogamii – gdy gamety są nieruchome.

Gdy gamety są ruchome, a równocześnie jedna z nich (komórka jajowa) jest dużo większa i nieruchoma, a druga (plemnik) – dużo mniejsza i ruchoma, wówczas mówimy o oogamii.

Niekiedy anizogamię i oogamię traktuje się łącznie i nazywa heterogamią. U nagonasiennych i okrytonasiennych mówi się o komórce plemnikowej. Gameta człowieka zawiera: 22 autosomy (chromosomy somalne) i 1 allosom (chromosom płci).

Przypisy 

Biologia rozrodu
GNU/Linux

GNU/Linux – tym mianem określa się często uniksopodobny system GNU z jądrem Linux. Korzysta on z jądra Linux, gdyż jądro GNU Hurd tworzone przez GNU jest wciąż w fazie rozwojowej. Zazwyczaj jednak, w mowie fachowej i potocznej, wspomniany system jest określany tylko jednym wyrazem – Linux.

Kontrowersje związane z nazwą systemu operacyjnego opartego na jądrze Linux i m.in. oprogramowaniu GNU powstały, gdy Richard Stallman, założyciel Free Software Foundation i projektu GNU, zaczął promować nazwę „GNU/Linux”. Podkreśla ona duży wkład projektu GNU dla większości istniejących systemów z Linuksem (np. kompilatory, biblioteki, parsery).

Z kolei przeciwnicy tego podejścia przypominają, że w przeciętnej dystrybucji jest też wiele oprogramowania powstałego w innych, niezależnych od FSF, projektach (np. środowisko graficzne KDE). Proponują oni aby kompletny system operacyjny nazywać po prostu „Linux”, choć samego Linuksa w takiej dystrybucji jest jeszcze mniej niż pakietów GNU.

W odpowiedzi na powyższe Stallman wyjaśnia, że FSF zasługuje na wyróżnienie za powołanie do życia systemu operacyjnego GNU jako całości, nie zaś za każdy program z osobna będący jego częścią. Przypomina, że system operacyjny GNU powstał w roku 1984, na lata przed początkami Linuksa.

Dystrybucje GNU/Linuksa 
Nie istnieje jedna oficjalna wersja GNU/Linuksa, wydana np. dzięki porozumieniu członków projektu GNU oraz programistów Linuksa.

Istnieje wielu niezależnych producentów, którzy do wydanego jądra Linux dodają oprogramowanie GNU oraz inne programy (np. serwer Apache, przeglądarka Firefox). Takie połączenie bibliotek i programów nazwane jest dystrybucją GNU/Linuksa.

Poszczególne dystrybucje są w bardzo różnym stopniu zgodne z założeniami projektu GNU oraz FSF. Oficjalnie aprobowanych przez FSF jest 9 dystrybucji: Dragora, Dyne:bolic, gNewSense, Guix System Distribution, Musix, Parabola GNU/Linux, PureOS, Trisquel oraz Ututo.

Jądro Linux bez GNU 
Możliwe jest wydanie systemu operacyjnego używającego jądra Linux bez użycia komponentów systemu GNU. Bibliotekę C glibc można zastąpić inną – np. uClibc, a zamiast standardowych programów GNU (Coreutils) zastosować program BusyBox. Powstają w ten sposób zazwyczaj małe wbudowane systemy przeznaczone na firewalle i do innych zastosowań. Wszyscy – włącznie z FSF – zgadzają się, że nazwa „GNU/Linux” nie ma dla nich zastosowania. Prawie wszystkie systemy biurkowe i serwerowe używają jednak składników GNU, zwłaszcza glibc, coreutils i GCC.

Zobacz też 

 Linux
 Linux (jądro)
 GNU
 Free Software Foundation

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Linux i GNU
 Dlaczego GNU/Linux?
 
 

GNU
Linux
Gaz doskonały

Gaz doskonały, gaz idealny – abstrakcyjny, matematyczny model fizyczny gazu, spełniający następujące warunki:
 brak oddziaływań międzycząsteczkowych z wyjątkiem odpychania w momencie zderzeń cząsteczek,
 objętość cząsteczek jest znikoma w stosunku do objętości gazu,
 zderzenia cząsteczek są doskonale sprężyste,
 cząsteczki znajdują się w ciągłym chaotycznym ruchu.

Założenia te wyjaśniły podstawowe właściwości gazów. Po odkryciu własności cząstek w mechanice kwantowej, zastosowano te założenia też do cząstek kwantowych. Powyższe założenia prowadzą do następujących modeli:
 klasyczny gaz doskonały,
 gaz Fermiego, będący zastosowaniem modelu do fermionów, np. elektronów w metalu
 gaz bozonów, będący zastosowaniem modelu do bozonów, np. fotonów.

Gaz doskonały należy odróżnić od płynu idealnego.

Klasyczny gaz doskonały 
Gaz taki w mechanice klasycznej opisuje równanie Clapeyrona (równanie stanu gazu doskonałego), przedstawiające zależność między ciśnieniem gazu p, jego objętością V, temperaturą T i licznością n wyrażoną w molach:
   gdzie   jest stałą gazową
lub
   gdzie   jest stałą Boltzmanna.

Gaz doskonały to model, słuszny w pełni jedynie dla bardzo rozrzedzonych gazów. W rzeczywistych gazach wzrost ciśnienia powoduje, że zmniejszają się odległości między cząsteczkami oraz powoduje pojawianie się oddziaływań międzycząsteczkowych. Oddziaływania te odgrywają coraz większą rolę gdy maleje temperatura gazu zbliżając się do temperatury skraplania. W bardzo wysokich temperaturach zderzenia przestają być sprężyste. Model ten może być jednak stosowany w praktyce do niemalże wszystkich gazów w warunkach zbliżonych do normalnych. Dla gazów rzeczywistych przy dużych gęstościach i ciśnieniach niezbędne jest stosowanie równań uwzględniających te efekty (zob. równanie Van der Waalsa i wirialne równanie stanu).

Od gazu doskonałego należy odróżnić model o podobnie brzmiącej nazwie: płyn idealny.

Termodynamiczne funkcje stanu 
Wzory określające niektóre termodynamiczne funkcje stanu dla jednoatomowego gazu doskonałego:
 entropia – wzór Sackura-Tetrodego
 
 energia wewnętrzna

Inne związki dla gazu doskonałego 
 zależność między pojemnościami cieplnymi
 
 
 wartość pojemności cieplnej przy stałej objętości (dla gazu wieloatomowego)
 

gdzie:
  – stała Boltzmanna,
  – liczba cząstek w gazie,
  – liczba moli gazu.

Przypisy 

Fizyka gazów
GusGus

GusGus – zespół muzyczny z Reykjavíku w Islandii, założony w 1995 z inicjatywy Sigurðura Kjartanssona i Stefána Árni Þorgeirssona.

Tworzy muzykę elektroniczną z elementami trip-hopu, house, techno i jazzu. Ich koncerty mają formę multimedialnego happeningu, gdzie muzyce towarzyszą efekty świetlne, tańce na scenie czy projekcje multimedialnych filmów.

Dyskografia

Albumy studyjne 
 1995: Gus Gus
 1997: Polydistortion
 1999: This Is Normal
 2000: Gus Gus vs. T-World
 2002: Attention
 2003: Mixed Live at Sirkus, Reykjavik
 2007: Forever
 2009: 24/7
 2011: Arabian Horse
 2014: Mexico
 2018: Lies Are More Flexible
 2021: Mobile Home

Single 
 1996: Polyesterday
 1997: Believe
 1997: Standard Stuff For Drama
 1999: Ladyshave
 1999: V.I.P.
1999: Starlovers
 2002: Dance You Down
 2002: Desire
 2003: David
 2003: Call Of The Wild
 2005: Lust/Porn
 2005: Need In Me
 2006: Forever Sampler
2006: Mallflowers
 2007: Moss
 2007: Hold You
2009: Thin Ice
2009: Add This Song
 2011: Over
2011: Deep Inside
 2014: Crossfade
2014: Obnoxiously Sexual
2014: Airwaves
2015: Sailor Kid
 2018: Featherlight
2018: Don't Know How To Love
2019: Lifetime
2020: Out of Place

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona zespołu

Zespoły triphopowe
Islandzkie zespoły muzyki elektronicznej
GNU Scientific Library

GNU Scientific library – biblioteka funkcji obliczeniowych i naukowych dla C i C++ dostępna na zasadach GPL. Biblioteka jest częścią Projektu GNU.

Przykład użycia 
Poniższy przykładowy program oblicza wartość funkcji Bessela dla argumentu 5:

#include <stdio.h>
#include <gsl/gsl_sf_bessel.h>

int main(void)
{
  double x = 5.0;
  double y = gsl_sf_bessel_J0(x);
  printf("J0(%g) = %.18e\n", x, y);
  return 0;
}
Program musi być skonsolidowany z biblioteką GSL:
gcc $(gsl-config --cflags) example.c $(gsl-config --libs)

Wynik pracy programu jest pokazany poniżej (powinien być poprawny dla podwójnej precyzji):
J0(5) = -1.775967713143382920e-01

Możliwości 
Biblioteka zawiera ponad tysiąc funkcji, dotyczących:
 liczb rzeczywistych i zespolonych
 wektorów i macierzy
 wielomianów
 operacji na zbiorach
 algebry liniowej
 wartości własnych
 transformat Fouriera i Hankela
 liczb pseudolosowych
 statystyki
 całkowania Monte Carlo
 równań różniczkowych
 interpolacji
 istotnych stałych fizycznych
 i wiele innych

Wsparcie dla C++ 
Biblioteka GSL może być używana w C++, ale nie może używać wskaźników do metod lecz tylko wskaźników do zwykłych funkcji. Zamiast tego, programiści C++ mogą użyć statycznych funkcji przekierowujących do właściwej metody klasy. Adres używany do statycznych metod w C++ jest kompatybilny z GSL. Dostępne są gotowe wrappery C++ do GSL.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona domowa projektu

Biblioteki programistyczne
GNU
Wolne oprogramowanie napisane w C
Glacjologia

Glacjologia – gałąź hydrologii, zajmująca się badaniem lodowców, ich formami, właściwościami fizycznymi i chemicznymi oraz zachodzącymi w nich procesami. Badania glacjologów dotyczą również rozwoju mas lodowych, wzajemnego oddziaływania między lodowcami a środowiskiem, a także pomiaru masy lodowców i ich przemieszczania się.

Przypisy
Gawra

Gawra (z ) – zimowe legowisko niedźwiedzi, wykrot leśny lub jaskinia w miejscu niedostępnym i ukrytym. Jest to też miejsce, w którym na świat przychodzą młode niedźwiedzie. 

Legowisko dzienne niedźwiedzia nazywane jest barłogiem.

Przypisy

Zobacz też 

 barłóg
 gwara myśliwska

Etologia
Geografia fizyczna

Geografia fizyczna – jeden z podstawowych działów geografii (obok geografii społeczno-ekonomicznej i geografii regionalnej) obejmujący zespół dyscyplin badających zewnętrzne sfery Ziemi (środowisko przyrodnicze jako całość oraz jego poszczególne komponenty (składniki)):
 geomorfologia – formy powierzchni Ziemi i procesy ją kształtujące,
 hydrologia – wody w każdej postaci (hydrosfera):
 limnologia – wody stojące,
 potamologia – wody płynące,
 oceanografia – Ocean Światowy,
 glacjologia – wody w stanie stałym,
 klimatologia – klimat i jego zmiany 
 geografia gleb – pokrywa glebowa,
 biogeografia – świat roślinny i zwierzęcy
 geografia fizyczna kompleksowa – jednostki środowiska przyrodniczego i powiązania między nimi.

Tradycyjnie wymienione dyscypliny zalicza się do geografii, lecz oprócz nich badaniem zewnętrznych sfer Ziemi zajmują się również m.in. geologia, geofizyka, geodezja, biologia lub gleboznawstwo.

Zobacz też 
 geologia regionalna

Przypisy

Bibliografia
Geomagnetyzm

Geomagnetyzm – zespół naturalnych zjawisk magnetycznych związanych z Ziemią jako planetą. Badanie tych zjawisk jest domeną geofizyki.

Wokół Ziemi oraz w jej wnętrzu istnieje naturalne pole magnetyczne zwane ziemskim polem magnetycznym. Odpowiada w przybliżeniu polu dipolowemu (polu wytwarzanemu przez magnes w kształcie kuli). Ulega cały czas wahaniom oraz powolnym zmianom, a nawet odwróceniu namagnesowania, co zdarza się średnio raz na kilkaset tysięcy lat; danych na ten temat dostarczają badania paleomagnetyczne.

Pole to jest wytwarzane przez prądy płynące we wnętrzu i atmosferze Ziemi oraz przez namagnesowane skały.

Paleomagnetyzm jest dziedziną geomagnetyzmu zajmującą się badaniem pola magnetycznego w przeszłości. Metoda paleomagnetyczna opiera się na fakcie, że powstające skały (zarówno wylewne, jak i osadowe) ulegają trwałemu namagnesowaniu w momencie zastygania lub sedymentacji w sposób zgodny z panującym w danym czasie polem magnetycznym; namagnesowanie to pozostaje pomimo zmian kierunku zewnętrznego pola magnetycznego. Badając skały w miejscu ich narastania, można określić kierunek pola magnetycznego w przeszłości.

Badania pola magnetycznego minerałów z różnych okresów i miejsc posłużyły do weryfikacji teorii powstawania kontynentów, w tym i do teorii wędrówki kontynentów.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Paweł Mróz, Czym jest geomagnetyka i jaki ma wpływ na życie ludzkie?, uslugi-geologiczne24.pl, 7 czerwca 2019 [dostęp 2023-01-11].
Groty Mechowskie

Groty Mechowskie (Grota Mechowska, Grota w Mechowej, Jaskinia w Mechowie, niem. Mechauer Höhle) – jaskinia we wsi Mechowo (gmina Puck, powiat pucki, województwo pomorskie) w obrębie Wysoczyzny Żarnowieckiej, wytworzona w osadach fluwioglacjalnych zlodowacenia bałtyckiego. Duża osobliwość geologiczna w skali Niżu Środkowoeuropejskiego, chroniona od 1955 roku jako pomnik przyrody nieożywionej. Po drugiej wojnie światowej udostępniona dla ruchu turystycznego – przebiega obok niej szlak turystyczny.

Opis 

Geneza jaskini jest złożona. Rozwinęła się w gruboziarnistych piaskowcach i zlepieńcach scementowanych spoiwem kalcytowym. Przesączające się wody wymywały luźniejszy materiał (sufozja) tworząc niewielkie, początkowo podziemne pustki. Przyotworowe partie jaskini kształtowane były m.in. przez procesy erozji wodnej i eolicznej. Dalsze partie powstały w wyniku działalności człowieka polegającej na rozkopywaniu i poszerzaniu pierwotnych pustek. Dowodzi tego m.in. porównanie planów jaskini z różnych lat. Dno jaskini pokrywa piaszczyste namulisko, obecnie w części udostępnionej do zwiedzania przysypane sztucznie dostarczonym żwirem.

Jaskinia posiada kilka otworów; charakterystyczne są skalne kolumny z piaskowca o większej odporności. Prześwity pomiędzy nimi prowadzą do dalszych części, w tym dosyć rozległej salki, gdzie kończy się trasa turystyczna. W głąb wzgórza morenowego biegnie niski korytarz kilkudziesięciometrowej długości. Występują w nim formy naciekowe: niewielkie stalaktyty, żebra i polewy, częściowo zabarwione na kolor czerwony, dzięki obecności związków żelaza rozpuszczonych w wodzie.

Historia 
Najstarsza wzmianka o jaskini w Mechowie pochodzi z 1818 roku, była ona jednak znana okolicznej ludności już znacznie wcześniej. Wtedy też dokonano jej pierwszych pomiarów. W 1908 roku władze pruskie uznały ją za pomnik natury. Po II wojnie światowej odkopano zasypane fragmenty, dokonano zabezpieczenia otworu wejściowego i fragmentu zagrożonego oberwaniem. Przez dziesięciolecia jaskinia wzbudzała duże zainteresowanie krajoznawców i naukowców, którzy m.in. starali się ustalić jej wiek i genezę. Współcześnie dla turystów udostępniona jest tylko niewielka, przyotworowa część jaskini, ponieważ pozostałe partie są trudno dostępne. Zwiedzanie trasy oświetlonej elektrycznie trwa kilka minut i jest płatne.

Zobacz też 
 Cyprysik Lawsona w Mechowie – pomnik przyrody w pobliżu

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Opis jaskini w serwisie klubu Epimenides
 Tomasz Bartuś: Jaskinie sufozyjne na przykładzie Jaskini w Mechowie
 
 

Jaskinie na Niżu Polskim

Turystyczne jaskinie w Polsce
Pomniki przyrody w województwie pomorskim
Góry w Polsce



Łańcuchy górskie i ich pasma górskie w Polsce

Góry Świętokrzyskie 
 Pasmo Klonowskie
 Pasmo Bostowskie
 Pasmo Oblęgorskie
 Pasmo Masłowskie
 Łysogóry
 Pasmo Jeleniowskie
 Pasmo Zgórskie
 Pasmo Posłowickie
 Pasmo Dymińskie
 Pasmo Brzechowskie
 Pasmo Orłowińskie
 Pasmo Iwaniskie
 Pasmo Wygiełzowskie
 Pasmo Chęcińskie
 Grzbiet Bolechowicki
 Pasmo Daleszyckie
 Pasmo Cisowskie
 Pasmo Ociesęckie
 Pasmo Kadzielniańskie

Karpaty 
 Tatry
 Pieniny
 Beskid Śląski
 Beskid Mały
 Beskid Makowski
 Beskid Żywiecki
 Beskid Wyspowy
 Gorce
 Beskid Sądecki
 Beskid Niski
 Bieszczady i Góry Sanocko-Turczańskie

Sudety 
 Karkonosze
 Góry Izerskie
 Góry Kaczawskie
 Rudawy Janowickie
 Góry Wałbrzyskie
 Góry Kamienne
 Góry Sowie
 Góry Bardzkie
 Góry Stołowe
 Góry Bystrzyckie
 Góry Orlickie
 Masyw Śnieżnika
 Góry Bialskie
 Góry Złote
 Góry Opawskie

Zobacz też 

 Korona Gór Polski
 Korona Sudetów Polskich
 Lista najwyższych szczytów w Polsce

 
Listy gór
Geografia polityczna

Geografia polityczna – dyscyplina geografii zajmująca się wzajemnym oddziaływaniem przestrzeni geograficznej i procesów politycznych. Innymi słowy, zajmuje się badaniem zjawisk i systemów politycznych w ich kontekście przestrzennym.

Przedmiotem badań geografii politycznej jest struktura i funkcja różnego rodzaju jednostek politycznych, tj. obszarów jednorodnych pod względem badanych cech politycznych. Są to przede wszystkim państwa, ale również jednostki niższego rzędu (analiza podziału administracyjnego) oraz struktury ponadpaństwowe (organizacje międzynarodowe). Do szczegółowych zagadnień geografii politycznej należą studia nad granicami i pograniczami politycznymi oraz geografia wyborcza.

Zobacz też 
 geopolityka
 politologia
Geografia komunikacji

Geografia komunikacji – dział geografii ekonomicznej badający rozwój i rozmieszczenie transportu i łączności oraz rozwój, rozmieszczenie i zasięg działalności różnych działów komunikacji na tle warunków środowiska geograficznego.

Geografia komunikacji jest pojęciem szerszym od geografii transportu, obejmuje zarówno zagadnienia związane z transportem, jak i łącznością.

Geografia łączności 
Przedmiotem badań jest rozwój, rozmieszczenie i zasięg działalności infrastruktury łączności oraz wielkości i kierunki dostarczania informacji. Dział ten bada też zależności pomiędzy stopniem rozwoju łączności a stanem środowiska geograficznego i rozwojem społeczno-ekonomicznym obszaru (państwa, regionu).

Przypisy 

Geografia społeczno-ekonomiczna
Geografia społeczna

Geografia społeczna - dziedzina badań opisująca społeczeństwa w relacji do przestrzeni (terytorium, miejsce, krajobraz). Charakter problematyki badań tej dyscypliny jest w dużym stopniu zależny od uwarunkowań instytucjonalnych, filozoficznych i społecznych, stąd przybiera różne formy zależnie od kultury, z której wywodzi się i gdzie funkcjonuje badacz. W polskiej geografii przyjmuje się, że jest to dział geografii człowieka (społeczno-ekonomicznej) badający zróżnicowanie przestrzenne procesów i struktur społecznych oraz wzajemne oddziaływanie ich i środowiska geograficznego. Skupia się na procesie społecznego tworzenia różnych form środowiska życia ludzi oraz relacjach łączących człowieka (społeczeństwo) z otoczeniem. W swoim zakresie obejmuje problematykę przyczyn osadnictwa na danym terenie, rozwoju typów osadniczych, zjawisk takich jak migracje. Geografia społeczna bada wpływ warunków osadniczych na powstawanie negatywnych zjawisk społecznych (takich jak: bezrobocie, bieda, przestępczość).

Teorie przyczyn osadnictwa 
 Determinizm - przyczyną warunkującą osiedlenie się na danym terenie grupy ludzi i utworzenia pewnych struktur politycznych są warunki geograficzne taki jak dostęp do wody pitnej, sprzyjający uprawom klimat, naturalne granice takie jak pasma górskie itp.
 Posybilizm - jedynym warunkiem powstania osiedla ludzkiego na danym terenie jest zawarcie porozumienia przez członków mikrospołeczności tak zwana umowa społeczna.

Terminy z zakresu geografii społecznej 
 geografia behawioralna
 geografia czasu
 mapa wyobrażeniowa

Zobacz też 
 socjologia
geografia człowieka

Przypisy 

Geografia społeczno-ekonomiczna
Gustav Vigeland

Gustav Adolf Vigeland, właśc. Adolf Gustav Thorsen (ur. 11 kwietnia 1869 w Mandal, zm. 12 marca 1943 w Oslo) – norweski rzeźbiarz, uczeń Rodina, zyskał renomę pod koniec XIX wieku jako twórca rzeźb symbolicznych i secesyjnych. Starszy brat Emanuela Vigelanda.

Życiorys 
Studiował w Kristianii, Paryżu, Berlinie, Florencji, Rzymie, Neapolu. Był autorem popiersi i pomników znanych Skandynawów, m.in.: Henryka Ibsena, Knuta Hamsuna, Arne Garborga, Alfreda Nobla, Nielsa Henrika Abela, Camilli Collett.

Ponad połowę życia Vigeland poświęcił realizacji swojej idée fixe – kompozycji rzeźbiarsko-ogrodowej w Parku Frogner (którego częścią jest Park Vigelanda) w Oslo. Składa się ona z 212 rzeźb (przedstawiających łącznie prawie 600 postaci) wykonanych z kamienia i brązu. Początkiem koncepcji Vigelanda było złożone przez władze miasto zamówienie na projekt fontanny. Stopniowo projekt rozrastał się, obejmując figury wokół fontanny oraz rzeźby ozdabiające most łączący brzegi stawu w parku. Zwieńczeniem kompleksu parkowego jest Monolitten (Monolit) – ogromna kolumna zbudowana ze 121 postaci nagich ludzi.

Prace nad kompleksem parkowym rozpoczęły się w 1907 r., a trwały aż do końca lat 40. i były kontynuowane po śmierci artysty. Gustav Vigeland był projektantem rzeźb umieszczonych w parku, natomiast wszystkie prace rzeźbiarskie wykonywał zatrudniony przez niego zespół kamieniarzy, odlewników i kowali.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Vigeland museet og parken. oficjalna strona muzeum i parku Vigelanda w Oslo 
 Gustav Vigeland. Store norske leksikon 

Norwescy rzeźbiarze
Odznaczeni Orderem Świętego Olafa
Ludzie związani z Oslo
Urodzeni w 1869
Zmarli w 1943
Geografia osadnictwa

Geografia osadnictwa – dział geografii społeczno-ekonomicznej zajmujący się rozmieszczeniem oraz układami przestrzennymi wszystkich typów i rodzajów osiedli ludzkich.

Zakres tematyczny geografii osadnictwa
 stosunek osadnictwa do środowiska geograficznego (w makro- i mikroskali)
 fizjonomia osiedli ludzkich
 morfologia osiedli ludzkich
 badania funkcjonalne osadnictwa
 przestrzeń osadnicza
 sieć i system osadniczy

Terminy z zakresu geografii osadnictwa
 osadnictwo
 miasto – wieś – continuum osadnicze
 aglomeracja – konurbacja – megalopolis
 urbanizacja – dezurbanizacja – kontrurbanizacja – semiurbanizacja – suburbanizacja 
 rewitalizacja – gentryfikacja 
 drugi dom

Zobacz też 
 proksemika
 socjologia miasta
 urbanistyka
Graficzny interfejs użytkownika

Graficzny interfejs użytkownika, interfejs graficzny, środowisko graficzne (, GUI) – określenie sposobu prezentacji informacji przez komputer oraz interakcji z użytkownikiem, polegającego na obsługiwaniu widżetów i rysowaniu.

Historia 
Interfejs graficzny został wymyślony przez przedsiębiorstwo Xerox w latach 70. XX wieku w laboratorium PARC, a następnie później wykorzystywany i udoskonalany przez inne przedsiębiorstwa.

W Polsce pierwsze interfejsy graficzne powstały w latach 70. do maszyn Odra 1204 (używane były, między innymi, na Wojskowej Akademii Technicznej). Do sterowania służyło pióro świetlne oraz prototyp trackballa.

Charakterystyka 
Środowisko graficzne jest grupą wzajemnie współpracujących programów, zapewniającą możliwość wykonywania podstawowych operacji na komputerze (uruchamianie programów, poruszanie się po katalogach, wprowadzanie ustawień) w trybie graficznym, najczęściej okienkowym. Zapewnia alternatywny dla wiersza poleceń (konsoli tekstowej) sposób pracy na komputerze.

Najważniejszym elementem graficznego interfejsu jest okno programu (lub kilka takich okien) prezentowane na pulpicie. Bezpośrednio na pulpicie lub wewnątrz okna są rozmieszczone (najczęściej w formie graficznych ikon lub menu) elementy interakcyjne, zwane widżetami (lub „kontrolkami”, nawiązując do pulpitów sterowniczych). Użytkownik komunikuje się z aplikacją pośrednio przez te widżety, najczęściej za pomocą myszy i klawiatury. Mysz jest odpowiedzialna za przesuwanie kursora, wskazującego odpowiednią pozycję na ekranie, a naciskanie przycisków jest związane z obszarem, w którym zawiera się aktualna pozycja kursora. Klawiatura jest związana z pojęciem „skupienia”. Jest to stan, który może posiadać w jednym momencie dokładnie jeden widżet w całym systemie okienkowym. Jeśli użytkownik naciska klawisze, informacja o tym przekazywana jest do tego widżetu, który aktualnie „posiada skupienie”.

Wybrane środowiska graficzne 
 Dla systemów uniksowych – wolne

 Środowiska zintegrowane z systemem operacyjnym

 Inne

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 GUIdebook Gallery – strona o wszystkich elementach związanych z GUI
 

 
Budowa systemu operacyjnego
Geografia przemysłu

Geografia przemysłu – dział geografii społeczno-ekonomicznej, nauka badająca strukturę przestrzenną przemysłu (w skali lokalnej, regionalnej, krajowej, międzynarodowej) oraz procesy czasowo-przestrzenne ją kształtujące.

Terminy z zakresu geografii przemysłu:
 lokalizacja przemysłu – przemysł – teorie lokalizacji zjawisk gospodarczych
 zakład – przedsiębiorstwo – koncern
 koncentracja przemysłu – ośrodek przemysłowy – okręg przemysłowy 
 efekt mnożnikowy

Teorie, trendy i poglądy:
 Marshallowskie okręgi przemysłowe
 Klastry (grona) przedsiębiorstw
Granica państwowa

Granica państwowa – powierzchnia pionowa przechodząca przez linię graniczną oddzielająca terytorium, podziemie i obszar powietrzny jednego państwa od innych państw lub obszarów niczyich. Do określania granic często używa się charakterystycznych elementów geograficznych, jak na przykład rzeki, łańcuchy górskie lub wybrzeża morskie. Oznaczana jest specjalnymi znakami. Stopień rozwinięcia granicy państwa określa współczynnik rozwinięcia granicy.

Analiza 
Rodzaje granic ze względu na ich genezę:
 antecedentne – wyznaczone przed ukształtowaniem osadnictwa i krajobrazu kulturowego na danym obszarze, np. granica między USA a Kanadą,
 subsekwentne – powstały w trakcie lub po zagospodarowaniu danego obszaru, np. większość granic w Europie,
 narzucone – nałożone w sposób sztuczny na istniejącą sieć osadniczą i krajobraz kulturowy, np. większość granic kolonialnych w Afryce, które utrzymały się do dziś, granice między RFN i NRD.

Kryteria wyznaczania granic:
 historyczne – terytorium powinno należeć do danego państwa, jeżeli kiedyś już do niego należało; problemem są częste zmiany granic oraz kwestia, który moment historyczny należy uznać za najważniejszy,
 etniczne – terytorium, na którym dominuje pewna narodowość powinno należeć do państwa, w którym naród ten dominuje (państwo narodowe); problemem jest przemieszanie narodowości w strefach pogranicza.

Granica może oddzielać również: regiony, województwa, miasta itp.

Linia graniczna 

Miejsce przecięcia granicy państwowej z powierzchnią ziemi zwane jest linią graniczną. W terenie przebieg linii granicznej wyznaczają znaki graniczne. Jeśli umowy nie stanowią inaczej, linia graniczna przebiega w następujący sposób:

 Na odcinkach lądowych i większych zbiornikach wodnych po linii prostej pomiędzy dwoma sąsiednimi znakami, także w przypadku przecięcia granicą cieków i zbiorników wodnych z jednego brzegu na drugi.
 Środkiem suchych rowów granicznych i dróg granicznych. W tym przypadku znaki graniczne umieszczane są na przemian po obu stronach granicy.
 Na rzekach, potokach itp. wzdłuż linii środkowej koryta. Jest to tzw. „granica ruchoma”, która dostosowuje się do naturalnych i sztucznych zmian położenia koryta, chyba że zmiana jest znaczna lub umawiające się strony stanowią inaczej. Linia środkowa to linia jednakowo oddalona od obu brzegów. W przypadku, gdy ciek graniczny się rozgałęzia, linia graniczna podąża ramieniem o większym przepływie.
 12 mil morskich od brzegu morskiego przy najniższym stanie morza. Ewentualnie, przy silnie rozwiniętej linii brzegowej, 12 mil morskich od najdalej wysuniętych w morze punktów. Ta granica wyznacza morze terytorialne tego państwa.

Zobacz też 

 Korekty granic Polski od 1945 roku
 Granice międzypaństwowe według długości
 Pas drogi granicznej
 Pas graniczny
 Linia graniczna
 Demarkacja
 Delimitacja
 Znak graniczny
 Linia demarkacyjna
 Bariera graniczna
 Pogranicze 
 Strefa nadgraniczna
 Zielona granica
 Przejście graniczne

Linki zewnętrzne 
  
 Czasy oczekiwań na polskich przejściach granicznych oraz obrazy z kamer 
 Ustawa z dnia 12 października 1990 r. o ochronie granicy państwowej ()

Terytorium w prawie międzynarodowym
Granica państwowa
Grudzień

Nazwa miesiąca (według Brücknera) pochodzi od słowa gruda (podobnie ukraiński грудень / hrudeń, litewski gruodis). Inna dawniej używana nazwa to prosień lub prosiniec (por. współczesna nazwa miesiąca w języku czeskim prosinec i chorwackim prosinac). Łacińska nazwa December (‘dziesiąty miesiąc’; zobacz: kalendarz rzymski) została zapożyczona przez większość języków europejskich.

Pod koniec miesiąca następuje na półkuli północnej przesilenie zimowe, a na południowej przesilenie letnie. Meteorologicznie jest to w Polsce miesiąc zimowy.

Zobacz też 

 dekret grudniowy, grudzień 1970
 przysłowia o grudniu

Przypisy
Gwasz

Gwasz (, , z  – czerpanie wody) – farba wodna z domieszką kredy lub bieli (od XIX wieku ołowiowej lub cynkowej), nadającej jej właściwości kryjące, oraz gumy arabskiej będącej spoiwem.

Mianem tym określa się także technikę malowania gwaszami, a także same obrazy nimi namalowane.
Technika malowania gwaszem znana była w Europie od średniowiecza w iluminacjach manuskryptów, stosowana głównie w XVII i XVIII wieku w malarstwie miniatur portretowych, jest ona popularna do dzisiaj.

Gwaszem malowano głównie na papierze barwnym i białym, na pergaminie i kości słoniowej. 
Technika gwaszu różni się od akwareli głównie tym, że obrazy malowane gwaszem mają „pełne” kolory, a nie prześwitujące jak w akwareli. Gwasz po wyschnięciu jaśnieje dając efekt podobny do obrazu malowanego pastelami.
Malowanie takimi farbami jest najczęściej stosowane do wykonywania szkiców dla obrazów olejnych oraz do wykonywania ilustracji do książek, choć są też malarze wyspecjalizowani w gwaszu, stosujący z powodzeniem tę technikę do malowania „pełnoprawnych” obrazów. Gwasz zmieszany z akwarelami służy także do wprowadzania poprawek na obrazach namalowanych akwarelami.

Gwaszem posługiwali się światowej sławy artyści, tacy jak m.in.: Henri Matisse, Joan Miró, Edward Burne-Jones czy William Turner. Wśród polskich twórców, technikę tą uprawiali się m.in. Zofia Stryjeńska, Nikifor oraz Leon Wyczółkowski.

Zobacz też 

 malarstwo miniaturowe
 przegląd zagadnień z zakresu sztuk pięknych

Przypisy 

Techniki malarskie
Materiały i przybory malarskie
Gwadalkiwir

Gwadalkiwir (wym. [],  lub Baetes, , z arabskiego الوادي الكبير Wadi al-Kabir – „wielka rzeka”) – rzeka, główny ciek wodny południowej Hiszpanii. Jej źródło znajduje się w Górach Betyckich, w prowincji Jaén. Płynie na zachód, przez zabagniony Las Marismas i uchodzi do Zatoki Kadyksu w Sanlúcar de Barrameda. Jest żeglowna od Kordoby.

Gwadalkiwir, wraz z Ebro, Tagiem i Gwadianą, jest jedną z najdłuższych rzek Hiszpanii. Jej środowisko naturalne jest bardzo bogate w różnorodne gatunki fauny i flory, a jej zdolność do nawadniania, szczególnie na rozległej i żyznej równinie, wspiera rolnictwo Andaluzji.

Miejscowości, przez które przepływa 
 Prowincja Jaén
 Santo Tomé, Mogon, Mengíbar, Villanueva de la Reina, Andújar, Puente del Obispo, Baeza, Marmolejo,
 Prowincja Kordowa
 Villa del Río, Montoro, El Carpio, Kordowa, Posadas, Palma del Río
 Prowincja Sewilla
 Peñaflor, Lora del Río, Alcolea del Río, Villaverde del Río, Brenes, Alcalá del Río, La Rinconada, La Algaba, Camas, Sevilla (w tym Triana), San Juan de Aznalfarache, Gelves, Coria del Río, La Puebla del Río, Lebrija, Espartinas, Villanueva del Ariscal
 Prowincja Kadyks
Sanlúcar de Barrameda, Trebujena.

Przypisy 

Rzeki w Hiszpanii
Andaluzja
Zlewisko Zatoki Kadyksu
Gwadiana

Gwadiana (, wym. []; , wym. []; ; , wādī-yāna) – rzeka w Hiszpanii i Portugalii, główna rzeka południowej Estremadury. Powierzchnia dorzecza wynosi 67 733 km², z tego 11 620 km² (17,1%) znajduje się na terenie Portugalii. Obszar dorzecza zamieszkuje około 1,7 mln osób, przy średniej gęstości zaludnienia 28 os./km².

Za czasów rzymskich stanowiła oś prowincji Hispania Baetica, której główne miasto Mérida (Emerita Augusta), leżące nad rzeką, było jednym z ważniejszych miast ówczesnej Hiszpanii. Rzekę wymienia Pliniusz w swoim dziele Naturalis historia (Historia naturalna).

Źródła rzeki znajdują się w prowincji La Mancha na płaskowyżu Campo de Montiel, gdzie znajduje się łańcuszek kilku małych jezior zwanych Lagunas de Ruidera. Po pokonaniu 818 km, z czego 578 km w Hiszpanii, 140 km w Portugalii, 100 km jako rzeka graniczna, uchodzi do Zatoki Kadyksu pomiędzy miastami Vila Real de Santo António w Portugalii a Ayamonte w Hiszpanii. W swoim górnym biegu po wypłynięciu z jezior, rzeka znika pod ziemią, aby wypłynąć po około 35 km na powierzchnię w miejscu zwanym Ojos del Guadiana, odcinek ten zwany jest Guadiana Alto. Kilka kilometrów od miejsca wypłynięcia na powierzchnię rzeka przyjmuje prawy dopływ Záncara, od tego miejsca rzeka nosi nazwę Guadiana Bajo. W swym środkowym biegu Gwadiana płynie ze wschodu na zachód początkowo wąską i głęboką doliną pomiędzy Górami Toledańskimi na północy a Sierra Morena na południu. Po wypłynięciu na nizinny obszar Estremadury rzeka zaczyna płynąć szeroką, słabo zarysowaną, silnie zirygowaną doliną. Koło Badajoz rzeka zmienia swój kierunek na południowy, opuszcza terytorium Hiszpanii i przez kilkadziesiąt kilometrów staje się rzeką graniczną, po pokonaniu odcinka portugalskiego ponownie staje się rzeką graniczną i uchodzi do Zatoki Kadyksu (Ocean Atlantycki).

Podobnie jak inne rzeki Półwyspu Pirenejskiego Gwadiana ma bardzo nierówne stany wód. Wartość średniego rocznego przepływu – około 70 m³/s – nie oddaje skali przepływów w różnych porach roku, a wartości te wahają się od 0 (rzeka czasami wysycha) do 8000 m³/s. Wody rzeki stanowią główne bogactwo rolnictwa Estremadury. Na rzece znajduje się około 1830 tam służących nawadnianiu oraz kilka elektrowni wodnych o łącznej mocy 248 MW.

Główne prawe dopływy to: Bullaque, Ruecas, Gevora, Dejebe i Cobres. Główne lewe dopływy to: Azuer, Zujar, Arroyo, Jabalon, Matachel i Ardila. Jest żeglowna od miasta Mértola.

Zobacz też 
 rzeki Europy

Rzeki w Hiszpanii
Rzeki w Portugalii
Rzeki graniczne