Nagroda Akademii Filmowej

Nagroda Akademii Filmowej (), znana też jako Oscar (ang. Oscar) – nagroda filmowa przyznawana corocznie przez Amerykańską Akademię Sztuki i Wiedzy Filmowej; pierwsze rozdanie odbyło się w 1929.

Nagradzane są wstępnie nominowane filmy, które w poprzedzającym roku kalendarzowym były wyświetlane w amerykańskich kinach. Uroczystość wręczenia Oscarów odbywa się zwykle wczesną wiosną. Oscary, z wyłączeniem jednej kategorii, przyznawane są przeważnie filmom anglojęzycznym. Ceremonia rozdania Oscarów od 2002 roku odbywa się w Teatrze Dolby w Hollywood (wcześniej teatr ten nosił nazwę Kodak Theatre-Teatr Kodaka). Nagroda ta jest uznawana za najbardziej prestiżową nagrodę filmową, pomimo że dotyczy głównie kinematografii amerykańskiej.

Oscary wraz z telewizyjnymi Emmy, muzycznymi Grammy i teatralnymi Tony tworzą czwórkę najważniejszych nagród amerykańskiego przemysłu rozrywkowego, EGOT.

Historia 
Nagrody Akademii Filmowej ufundowano w tym samym roku (1927), co samą Akademię, skupiającą amerykańskich filmowców. Pierwsze nagrody zostały zaprezentowane w 1929 roku w Hollywood Roosevelt Hotel przy udziale 250 osób, ówczesna gala trwała zaledwie 15 minut. Ceremonię poprowadził aktor Douglas Fairbanks, który ogłosił 12 zwycięzców w różnych kategoriach. Początkowo Oscary budziły umiarkowane zainteresowanie, a przedstawiciele mediów opuścili pierwszą galę jeszcze przed jej zakończeniem. Do zwiększenia popularności nagród przyczyniły się media, radio, a następnie telewizja. Podczas pierwszej dekady wyniki były podawane do gazet do publikacji o godzinie 23.00 w noc gali. Przestano stosować tę metodę, gdy Los Angeles Times zapowiedział zwycięzców, zanim rozpoczęła się ceremonia. Do tego incydentu doszło w 1940 roku. W rezultacie od tego czasu Akademia stosuje zapieczętowane koperty do wyjawiania nazwisk zwycięzców. Poza kopertami zmieniło się także miejsce gali. Na początku lat 40. z hoteli uroczystość przeniesiono do teatrów. Pierwszym z teatrów, w jakich się odbyła, był Grauman’s Chinese Theatre, a odbywająca się w nim w 1944 roku ceremonia była pierwszą transmitowaną poza granice Stanów Zjednoczonych. Od 2002 roku nagrody są przyznawane w nowo zbudowanym Teatrze Dolby. Pierwsze gale wręczenia nagród Akademii miały najczęściej miejsce na przełomie marca i kwietnia. Począwszy od roku 2004 uroczystości odbywają się w ostatnią niedzielę lutego (z wyjątkiem roku 2006). Ogłaszaną z dużym wyprzedzeniem datę ceremonii przekładano w 1938 roku z powodu powodzi, jakie nawiedziły Los Angeles; w 1968 z powodu pogrzebu Martina Luthera Kinga; w 1981 z powodu próby zabójstwa Ronalda Reagana oraz w 2020 roku z powodu pandemii koronawirusa.

Statuetka 
Nagrodą jest statuetka rycerza opierającego się na dwuręcznym mieczu, stojącego na rolce filmu mającej pięć szprych, z której każda symbolizuje jedną z grup zawodowych reprezentowanych w Akademii: aktorów, scenarzystów, reżyserów, producentów i techników. Statuetka waży ok. 3,9 kg (8,5 funta) i ma ok. 35 cm (13,5 cala) wysokości. Wykonana jest z tzw. „britannium”, czyli stopu cyny (93%), antymonu (5%) i miedzi (2%), pokrytego 24-karatowym złotem. Statuetkę zaprojektował Cedric Gibbons w 1928 r. (według legendy pierwszy szkic wykonał na serwetce podczas bankietu), a jej odlew wykonał rzeźbiarz George Stanley. W latach 1942, 1943 i 1944 statuetki zamiast z metalu wykonano z gipsu. Było to wyrazem troski Akademii Filmowej o losy wojny. Statuetki gipsowe wymieniono laureatom na metalowe w 1946

Statuetki są wykonywane przez jedną z fabryk w Chicago. Oficjalnie nagroda Akademii nazywana jest Academy Award of Merit, jednak od roku 1931 używa się potocznej nazwy Oscar, która została uznana za oficjalną w 1939. Pochodzi ona według jednej z legend od uwagi wygłoszonej w roku 1931 przez Margaret Herrick, bibliotekarkę Akademii, która na widok statuetki stwierdziła, że przypomina jej wuja Oscara Pierce’a. Usłyszeć to miał hollywoodzki dziennikarz Sidney Skolsky, któremu bardzo spodobało się to określenie i zaczął go używać w felietonach. Inna legenda głosi, że nazwę Oscar statuetce nadała aktorka Bette Davis.

Kategorie 

W 1929 roku po raz pierwszy Nagrody Akademii przyznano w 13 kategoriach. Oscary są przyznawane w 24 kategoriach (w każdej z nich ogłasza się od 2 do 5 nominacji, oprócz kategorii „Najlepszy film” w której od 2009 roku nominuje się 10 filmów):

Produkcja 
 Najlepszy film – przyznawany od 1929 roku (nagroda dla producenta)
 Najlepszy reżyser – przyznawany od 1929 roku
 Najlepszy scenariusz oryginalny – przyznawany od 1938 roku
 Najlepszy scenariusz adaptowany – przyznawany od 1929 roku

Aktorskie 
 Najlepszy aktor – przyznawany od 1929 roku
 Najlepsza aktorka – przyznawany od 1929 roku
 Najlepszy aktor drugoplanowy – przyznawany od 1936 roku
 Najlepsza aktorka drugoplanowa – przyznawany od 1936 roku

Wizualne 
 Najlepsza scenografia i dekoracja wnętrz – przyznawany od 1929 roku
 Najlepsze zdjęcia – przyznawany od 1929 roku
 Najlepszy montaż – przyznawany od 1934 roku

Dźwięk i efekty specjalne 
 Najlepsze efekty specjalne – przyznawane od 1963 roku
 Najlepszy dźwięk – przyznawany od 1930 roku
 Najlepszy montaż dźwięku – przyznawany od 1974 roku

Muzyczne 
 Najlepsza muzyka – przyznawany od 1934 roku
 Najlepsza piosenka – przyznawany od 1934 roku (nagroda dla twórcy słów i muzyki)

Kostiumy i charakteryzacja 
 Najlepsze kostiumy – przyznawany od 1948 roku
 Najlepsza charakteryzacja – przyznawany od 1981 roku

Animacje 
 Najlepszy pełnometrażowy film animowany – przyznawany od 2001 roku
 Najlepszy krótkometrażowy film animowany – przyznawany od 1932 roku

Dokumentalne 
 Najlepszy pełnometrażowy film dokumentalny – przyznawany od 1943 roku
 Najlepszy krótkometrażowy film dokumentalny – przyznawany od 1941 roku

Pozostałe 
 Najlepszy film nieanglojęzyczny – przyznawany od 1948 roku
 Najlepszy krótkometrażowy film aktorski (Academy Award for Best Live Action Short Film) – przyznawany od 1931 roku
 Najlepsza choreografia (Academy Award for Best Dance Direction) – przyznawany od 1935 do 1937 roku

Okolicznościowe 
 Oscary honorowe i specjalne (Honorary Award/Special Award)
 Nagroda im. Irvinga G. Thalberga (Irving G. Thalberg Memorial Award)
 Nagroda za działalność humanitarną im. Jeana Hersholta (Jean Hersholt Humanitarian Award) Recipients
 Nagroda im. Gordona E. Sawyera (Gordon E. Sawyer Award)
 Academy Juvenile Award (Honorary Juvenile Award) – przyznawany od 1935 do 1961 roku

Statystyki

Rekordy 
Dotychczas trzem filmom udało się zdobyć najwyższą dotąd liczbę jedenastu oscarowych statuetek. Rekordowi zdobywcy Oscarów to:
 Ben-Hur (1959) – reżyseria: William Wyler
 Titanic (1997) – reżyseria: James Cameron
 Władca Pierścieni: Powrót króla (2003) – reżyseria: Peter Jackson

Choć 11 Oscarów dostały trzy filmy, to jedynie Władca Pierścieni: Powrót króla otrzymał 100% nagród; Titanic nominowany był do 14 Oscarów, a Ben-Hur do 12.

Trzem filmom udało się zdobyć pięć najważniejszych Oscarów (film, reżyseria, scenariusz, główna rola męska i kobieca):
 Ich noce (1934) – reżyseria: Frank Capra
 Lot nad kukułczym gniazdem (1975) – reżyseria: Miloš Forman
 Milczenie owiec (1991) – reżyseria: Jonathan Demme

Najwięcej, bo 14 nominacji, do nagrody otrzymały filmy:
 Titanic (1997) – 11 Oscarów
 Wszystko o Ewie (1950) – 6 Oscarów
 La La Land (2016) – 6 Oscarów

Zdobywcy największej liczby nominacji:
 62 Metro-Goldwyn-Mayer (13 statuetek)
 59 Walt Disney (26 statuetek)
 52 John Williams (5 statuetek)
 45 Alfred Newman (9 statuetek)
 42 Warner Bros. (8 statuetek)

Zdobywcy największej liczby nagród:
 26 Walt Disney
 19 Eastman Kodak Company
 17 Panavision
 13 Włochy
 13 Metro-Goldwyn-Mayer

Osoby z największą liczbą nominacji, które nigdy nie zdobyły Oscara:
 15 Roland Anderson (scenografia)
 15 Alex North (muzyka i piosenka; Oscar honorowy)
 14 Thomas Newman (muzyka i piosenka)
 13 George J. Folsey (zdjęcia)
 12 Federico Fellini (reżyseria i scenariusz; Oscar honorowy)

Najczęściej nagradzani aktorzy:
 Jack Nicholson – 3 Oscary (Lot nad kukułczym gniazdem, Czułe słówka, Lepiej być nie może)
 Walter Brennan – 3 Oscary (Prawo młodości, Kentucky, Człowiek z Zachodu)
 Daniel Day-Lewis – 3 Oscary (Moja lewa stopa, Aż poleje się krew, Lincoln)

Najczęściej nominowany aktor:
 Jack Nicholson – 12 nominacji

Najczęściej nagradzana aktorka:
 Katharine Hepburn – 4 Oscary (Poranna chwała, Zgadnij, kto przyjdzie na obiad, Lew w zimie, Nad złotym stawem)
 Ingrid Bergman – 3 Oscary (Gasnący płomień, Anastazja, Morderstwo w Orient Expressie)
 Meryl Streep – 3 Oscary (Sprawa Kramerów, Wybór Zofii, Żelazna Dama)
 Frances McDormand – 3 Oscary (Fargo, Trzy billboardy za Ebbing, Missouri, Nomadland)

Najczęściej nominowana aktorka:
 Meryl Streep – 21 nominacji, 3 Oscary

Najczęściej nagradzany reżyser:
 John Ford – 4 Oscary (Potępieniec, Grona gniewu, Zielona dolina, Spokojny człowiek)

Najczęściej nominowany reżyser:
 William Wyler – 12 nominacji

Najczęściej nagradzane państwo w kategorii filmu obcojęzycznego:
 Włochy – 11 Oscarów (plus 3 Nagrody Specjalne/Honorowe)

Najczęściej nominowane państwo w kategorii filmu obcojęzycznego:
 Francja – 34 nominacje, 9 Oscarów

Najczęściej nagradzane filmy obcojęzyczne:
 Fanny i Aleksander – 4 Oscary, reżyseria Ingmar Bergman (Szwecja)
 Przyczajony tygrys, ukryty smok – 4 Oscary, reżyseria Ang Lee (Tajwan)
 Parasite – 4 Oscary, reżyseria Bong Joon-ho (Korea Południowa)
 Roma – 3 Oscary, reżyseria Alfonso Cuarón (Meksyk)

Najczęściej nominowany film obcojęzyczny:
 Przyczajony tygrys, ukryty smok – 10 nominacji
 Roma – 10 nominacji

Najmłodszy zdobywca Oscara:
 Tatum O’Neal – 10 lat i 148 dni za drugoplanową rolę kobiecą w filmie Papierowy księżyc

Najstarszy zdobywca Oscara:
 Robert F. Boyle – 98 lat, Oscar honorowy za całokształt twórczości

Najstarszy zdobywca nominacji:
 John Williams – 90 lat, za muzykę do filmu Fabelmanowie

Zdobywca największej liczby statuetek podczas jednej edycji:
 Walt Disney – 4 w 1953 roku
 Bong Joon-ho – 4 w 2020 roku

Zdobywca największej liczby nominacji podczas jednej edycji:
 Francis Ford Coppola – 5 w 1974 roku za produkcję i scenariusz Rozmowy oraz produkcję, reżyserię i scenariusz Ojca chrzestnego II

Najmłodsi i najstarsi 
Zestawienie obejmuje kategorie, w których przyznawane są nominacje.

Najlepszy aktor pierwszoplanowy:
 Najmłodszy nominowany: Jackie Cooper (9 lat) za film Skippy za rok 1931
 Najmłodszy zwycięzca: Adrien Brody (29 lat) za film Pianista za rok 2002
 Najstarszy nominowany: Anthony Hopkins (83 lata) za film Ojciec za rok 2020
 Najstarszy zwycięzca: Anthony Hopkins (83 lata) za film Ojciec za rok 2020

Najlepsza aktorka pierwszoplanowa:
 Najmłodsza nominowana: Quvenzhané Wallis (9 lat) za film Bestie z południowych krain za rok 2012
 Najmłodsza zwyciężczyni: Marlee Matlin (21 lat) za film Dzieci gorszego boga za rok 1986
 Najstarsza nominowana: Emmanuelle Riva (85 lat) za film Miłość za rok 2012
 Najstarsza zwyciężczyni: Jessica Tandy (80 lat) za film Wożąc panią Daisy za rok 1989

Najlepszy aktor drugoplanowy:
 Najmłodszy nominowany: Justin Henry (8 lat) za film Sprawa Kramerów za rok 1979
 Najmłodszy zwycięzca: Timothy Hutton (20 lat) za film Zwyczajni ludzie za rok 1980
 Najstarszy nominowany: Christopher Plummer (88 lat) za film Wszystkie pieniądze świata za rok 2017
 Najstarszy zwycięzca: Christopher Plummer (82 lata) za film Debiutanci za rok 2012

Najlepsza aktorka drugoplanowa:
 Najmłodsza nominowana: Mary Badham (9 lat) za film Zabić drozda za rok 1962
 Najmłodsza zwyciężczyni: Tatum O’Neal (10 lat) za film Papierowy księżyc za rok 1973
 Najstarsza nominowana: Gloria Stuart (87 lat) za film Titanic za rok 1997
 Najstarsza zwyciężczyni: Peggy Ashcroft (77 lat) za film Podróż do Indii za rok 1984

Najlepszy reżyser:
 Najmłodszy nominowany: John Singleton (24 lata) za film Chłopaki z sąsiedztwa za rok 1991
 Najmłodszy zwycięzca: Damien Chazelle (32 lata) za film La La Land za rok 2016
 Najstarszy nominowany: John Huston (79 lat) za film Honor Prizzich za rok 1985
 Najstarszy zwycięzca: Clint Eastwood (74 lata) za film Za wszelką cenę za rok 2004

Pozostałe 
Filmy animowane nominowane w kategorii najlepszego filmu:
 Piękna i Bestia (1991)
 Odlot (2009)
 Toy Story 3 (2010)

Tylko siedmiu kobietom w historii udało się zdobyć nominację w kategorii reżyseria:
 Lina Wertmüller za Siedem piękności Pasqualino (1976)
 Jane Campion za Fortepian (1993)
 Sofia Coppola za Między słowami (2003)
 Kathryn Bigelow za The Hurt Locker. W pułapce wojny (2009)
 Greta Gerwig za Lady Bird (2017)
 Chloé Zhao za Nomadland (2020)
 Emerald Fennell za Obiecująca. Młoda. Kobieta. (2020)

Pierwsza kobieta, która zdobyła Oscara dla najlepszego reżysera:
 Kathryn Bigelow za The Hurt Locker. W pułapce wojny (2009)

Pierwsza czarnoskóra osoba nagrodzona Oscarem:
 Hattie McDaniel za rolę drugoplanową w filmie Przeminęło z wiatrem (1939)

Pierwszy Afroamerykanin, który zdobył Oscara za rolę pierwszoplanową:
 Sidney Poitier za Polne lilie (1963)

Pierwsza Afroamerykanka, która zdobyła Oscara za rolę pierwszoplanową:
 Halle Berry za Czekając na wyrok (2001)

Aktorki nominowane do Oscara pięć razy z rzędu:
 Bette Davis (1938–1942)
 Greer Garson (1941–1945)

Aktorzy nominowani do Oscara cztery razy z rzędu:
 Marlon Brando (1951–1954)
 Al Pacino (1972–1975)

Aktorzy i aktorki, którzy w dwóch kolejnych latach otrzymywali Oscary:
 Luise Rainer (1936–1937),
 Spencer Tracy (1937–1938),
 Katharine Hepburn (1967–1968),
 Jason Robards (1976–1977),
 Tom Hanks (1993–1994).
 Pierwszym zdobywcą Oscara dla najlepszego filmu spoza Hollywood był Hamlet (1948) Laurence’a Oliviera, sfinansowany i zrealizowany w Anglii.
 W 1938 Akademia Filmowa uhonorowała Walta Disneya Oscarem normalnej wielkości i siedmioma miniaturowymi statuetkami za animację Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków (1937).
 Jedynym Oscarem wyróżnionym statuetką był Oscar Hammerstein II, nagrodzony dwukrotnie za najlepszą piosenkę w 1941 i 1945.

Ceremonie

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Grażyna Latos, Historia Oscarów, Histmag.org