alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
XX wiek p.n.e.

XX WIEK P.N.E.

XXII wiek p.n.e. XXI wiek p.n.e. XX wiek p.n.e. XIX wiek p.n.e. XVIII wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 1947 p.n.e. – Amenemhat I, król egipski
 około 1926 p.n.e. – Sezostris I, król egipski z dwunastej dynastii

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 około 2000 p.n.e. 
 początek migracji ludów indoeuropejskich
 budowa umocnień w Europie Środkowej 
 tworzą się europejskie szlaki handlowe bursztynu i metali
 początek budowy pałaców na Krecie, rozwój minojskiego pisma hieroglificznego
 Achajowie (Mykeńczycy) migrują na południowe tereny Grecji
 zakończenie podstawowego etapu budowy Stonehenge w Brytanii
 powstanie rozwiniętej kultury Kiukainen w Finlandii, krajach nadbałtyckich oraz Karelii

Wydarzenia w Azji
 około 2000 p.n.e. 
 w Mezopotamii pojawiają się udomowione konie
 zastosowanie brązu w dolinie Indusu
 rozpoczęto oswajanie słoni (dolina Indusu)
 Ariowie rozpoczynają zasiedlanie terytorium dzisiejszego Afganistanu
 najstarsze ślady osadnictwa na terytorium dzisiejszego Bhutanu
 początki osadnictwa na Tell el-Ajjul na terenie dzisiejszej Gazy

Wydarzenia w Afryce
 około 2000 p.n.e. 
 pojawienie się bydła na wyżynach Afryki Wschodniej
 okres klasyczny w literaturze starożytnego Egiptu
 1991 p.n.e. – Amenemhat I zakłada dwunastą dynastię egipską i przenosi stolicę z Teb do Liszt
 po 1962 p.n.e. – pisarz Heti tworzy Nauki króla Amenemhata I
 około 1960 p.n.e. – Amenemhat I podbija Nubię i rozszerza Egipt do drugiej katarakty
 przed 1926 p.n.e. – w Egipcie powstaje opowiadanie o Sinuhe
 
Wydarzenia w Ameryce
 około 2000 p.n.e. – rolnictwo staje się głównym źródłem żywności w Peru

Wydarzenia w Australii
 około 2000 p.n.e. – Austronezyjczycy zasiedlają Melanezję

Ludność Świata
 ludność świata ok. 2000 p.n.e. - 35 mln

 

-80
XXI wiek p.n.e.

XXI WIEK P.N.E.

XXIII wiek p.n.e. XXII wiek p.n.e. XXI wiek p.n.e. XX wiek p.n.e. XIX wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 około 2100 p.n.e. – założono osadę w Trzcinicy – silnie ufortyfikowaną, jedną z najstarszych w Polsce

Wydarzenia w Azji
 około 2100 p.n.e. – w Ur, Eridu i Uruk powstały pierwsze zigguraty
 około 2093 p.n.e. – początek panowania Szulgiego, sumeryjskiego króla Ur z trzeciej dynastii z Ur
 około 2080 p.n.e. – Gudea, sumeryjski władca z Lagasz, podbił znaczną część Sumeru, w okresie kulturalnego rozkwitu
 około 2034 p.n.e. – Amoryci docierają do Mezopotamii
 około 2024 p.n.e. – najazd Amorytów i Elamitów spowodował upadek państwa Ur
 około 2003 p.n.e. – trzecia dynastia z Ur została obalona przez Amorytów, którzy splądrowali Sumer
 2050 p.n.e.
 okres dominacji Sumero-Akadu w Mezopotamii (III dynastia z Ur)
 najstarszy zapis prawniczy (kodeks praw króla miasta Ur – Urnammu)

Wydarzenia w Afryce
 około 2040 p.n.e. – Mentuhotep I połączył Dolny i Górny Egipt, co zapoczątkowało Epokę Średniego Państwa, Teby stały się nową stolicą kraju
 około 2050 p.n.e. – początek Średniego Państwa w Egipcie (XI i XII dynastia)

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

 

-79
XXII wiek p.n.e.

XXII WIEK P.N.E.

XXIV wiek p.n.e. XXIII wiek p.n.e. XXII wiek p.n.e. XXI wiek p.n.e. XX wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzena w Europie
 

Wydarzenia w Azji
 około 2200 p.n.e. – zniszczenie przez ludy indoeuropejskie grodu trojańskiego (według warstw archeologicznych jest to tzw. Troja II; nie jest to zdobycie Troi, które opisywał Homer)
 około 2193 p.n.e. – najazdy Gutejów kładą kres imperium akadyjskiemu
 2113 p.n.e. – Urnammu zapoczątkowuje III dynastię z Ur
 Powstaje Wielki ziggurat w Ur

Wydarzenia w Afryce
 około 2155 p.n.e. – po śmierci władcy Egiptu Pepiego II następuje kres Starego Państwa
 około 2150 p.n.e. – złe plony wywołują głód i niepokoje społeczne w Egipcie
 około 2134 p.n.e. – początek pierwszego okresu przejściowego w historii Egiptu, kraj rozpada się na liczne państewka 

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

 

-78
Nabój 9 × 19 mm Parabellum

9 × 19 mm Parabellum (9 × 19 mm Luger, 9 × 19 mm NATO) − nabój pistoletowy kaliber 9 mm, o długości łuski 19,15 mm (9 × 19 mm). Jest to obecnie najpopularniejszy na świecie nabój pistoletowy, używany w większości typów pistoletów wojskowych i policyjnych oraz pistoletów maszynowych.

Historia 
Opracowany przez Georga Lugera w 1902 do pistoletów P08 Parabellum (stąd nazywany też Luger). Początkowo z pociskiem walcowo-stożkowym, od 1915 z walcowo-owalnym. Aktualnie produkowany z różnymi rodzajami pocisków i używany w większości armii świata. Charakterystyki produkowanych nabojów tego typu znacznie się różnią, wspólne są jedynie ich wymiary (z wyjątkiem pocisków specjalnych).

Po II wojnie światowej nabój 9 × 19 mm Parabellum znalazł się na uzbrojeniu wielu państw europejskich. Po powstaniu NATO stał się przepisowym nabojem pistoletowym paktu. Nabój 9 × 19 mm NATO musi mieć następujące parametry:
 masa pocisku 7,45 g,
 pocisk w płaszczu,
 prędkość początkowa 396 m/s,
 energia początkowa pocisku 584 J,
 średnią wartość ciśnienia maksymalnego 205 MPa,
 skupienie 76 mm na 50 m.

Przed drugą wojną światową nabój 9 × 19 mm był przepisowym nabojem pistoletowym Wojska Polskiego, stosowany był w pistolecie Vis i pistolecie maszynowym Mors. Obecnie ponownie znalazł się na uzbrojeniu polskiej armii i jest używany równolegle z wycofywanym nabojem 9 × 18 mm Makarowa.

Od 2003 roku nabój 9 × 19 mm Parabellum w wersji 7N21 znajduje się na uzbrojeniu armii Federacji Rosyjskiej.

Wersje 
 D – francuski, pocisk o masie 8 g i prędkości początkowej 396 m/s
 M38 – włoski, pocisk o masie 8 g i prędkości początkowej 305 m/s
 M39B – szwedzki, pocisk o masie 6,8 g i prędkości początkowej 420 m/s
 FN – belgijski, zwykły, pocisk o masie 8 g i prędkości początkowej 356 m/s
 FN – belgijski, smugacz, pocisk o masie 7,65 g i prędkości początkowej 350 m/s
 Mk 2Z – brytyjski, zgodny z 9 × 19 mm NATO
 7N21 – rosyjski, masa pocisku 5,5 g
 7N31 – rosyjski specjalny z pociskiem przeciwpancernym do broni typu Pistolet GSz-18, PP-2000

Producenci 
 S & B – Sellier & Bellot, Vlasim, Czechy
 CBC – Companhia Brasileira de Cartuchos, Sâo Paulo, Brazylia
 HP – Hirtenberger Patronen-, Zündhütchen- und Metallwarenfabrik AG, Hirtenberg, Austria
 CCI – Omark Industries, CCI-Speer Sporting Equipment Division, Lewiston USA
 PS – Pirotecnia Militar de Sewilla, Sewilla, Hiszpania
 G.F.L. – Giulio Fiocchi S.p.a. Lecco, Włochy
 070 – FFV Vanäsverken, Karlsborg, Szwecja
 SM – AB Svenska Metallverken, Sztokholm, Szwecja
 PMC – Poongsan Metal Manufacturing Company Ltd, Poongsan, Korea
 P.M.C. – Eldorado Cartridge Co., Boulder City, USA
 SK – Považské Strojárne, Považská Bystrica, Słowacja
 IK – Igman Zavod, Konjic, Bośnia i Hercegowina
 21 – Zakłady MESKO, Polska
 BAS – Zakład w Barnauł, Rosja
 LAPUA – Zakład w Lapua, Finlandia

Zobacz też 
 Nabój 9 × 21 mm IMI

Bibliografia 
 
 Ireneusz Chloupek, Standard pana Lugera. Komandos 6/94. 

9 × 19 mm Parabellum
Maltoza

Maltoza (cukier słodowy), C12H22O11 – organiczny związek chemiczny z grupy węglowodanów, disacharyd zbudowany z dwóch reszt D-glukozy połączonych wiązaniem α-1,4 glikozydowym. Jest cukrem redukującym. Tworzy dwa anomery, α i β, które w roztworach wodnych ulegają mutarotacji. Otrzymywana jest na drodze hydrolizy skrobi. Jest wykorzystywana jako środek słodzący oraz jako składnik pożywek dla bakterii.

Przypisy 

Disacharydy
Chemiczne dodatki do żywności
Galaktoza

Galaktoza – organiczny związek chemiczny z grupy cukrów prostych (monosacharydów), aldoheksoza. Występuje powszechnie u roślin i zwierząt. Jest składnikiem niektórych oligosacharydów (np. laktozy), polisacharydów (np. agar-agar), glikoprotein, gangliozydów oraz cerebrozydów.

Stereochemia 
Galaktoza występuje w postaci dwóch enancjomerów o konfiguracji D i L. Jak większość węglowodanów, w organizmach występuje głównie izomer szeregu D. Ten właśnie izomer jest składnikiem laktozy, a także melobiozy, rafinozy i części polisacharydów wchodzących w skład gum oraz śluzów i pektyn. Jest też elementem strukturalnym niektórych glikozydów. W formie wolnej D-galaktoza występuje w niektórych organizmach roślinnych. Jej obecność stwierdzono w nasionach bluszczu i soi oraz drewnie drzew i korze wiązu czerwonego.

L-Galaktoza występuje w nasionach lnu i łodygach kukurydzy. Jest także składnikiem agar-agaru.

Metabolizm u człowieka 
W organizmie człowieka D-galaktoza przekształcana jest w D-glukozę. Zaburzenia metabolizmu galaktozy są przyczyną jej gromadzenia się w organizmie, co prowadzi do szkodliwego wzrostu stężenia galaktitolu i galaktozo-1-fosforanu i jest przyczyną galaktozemii.

Przypisy 

Aldoheksozy
ATC-V04
XXIV wiek p.n.e.

XXIV WIEK P.N.E.

XXVI wiek p.n.e. XXV wiek p.n.e. XXIV wiek p.n.e. XXIII wiek p.n.e. XXII wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 około 2350 p.n.e. – Ptahhotep, egipski wezyr z czasów faraona Dżedkare
 około 2330 p.n.e. - Mereruka, egipski wezyr z czasów faraona Tetiego

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzena w Europie
 około 2400 p.n.e. – początki użycia miedzi w Europie Zachodniej

Wydarzenia w Azji
 około 2400 p.n.e. – w Mezopotamii używane były czterokołowe wozy bojowe
 około 2350 p.n.e. – wzmianki o wymianie handlowej między Sumerem i miastami w dolinie Indusu
 około 2345 p.n.e. – reformy króla Urukaginy z Lagasz w Sumerze, m.in. stworzenie pierwszego znanego kodeksu prawnego
 około 2340 p.n.e. – król Lugalzagesi z Ummy podbił Sumer 
 około 2330 p.n.e. – Sargon obalił władcę Kisz, a następnie podbił całą Mezopotamię i stworzył pierwsze imperium w historii świata

Wydarzenia w Afryce
 około 2325 p.n.e. – Teti założył szóstą dynastię w Egipcie, za jego rządów władza królów uległa osłabieniu na korzyść książąt z Górnego Egiptu

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

Przypisy 

-76
XXIII wiek p.n.e.

XXIII WIEK P.N.E.

XXV wiek p.n.e. XXIV wiek p.n.e. XXIII wiek p.n.e. XXII wiek p.n.e. XXI wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 około 2295 p.n.e. – Sargon Wielki, władca Akadu, uważany za twórcę pierwszego imperium w historii świata
 około 2205 p.n.e. – Szar-kali-szarri władca Akadu

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 około 2300 p.n.e. – początek epoki brązu w Europie

Wydarzenia w Azji
 od około 2260 p.n.e. – król Naramsin odnawia imperium Akadu
 około 2205 p.n.e. – domniemany początek panowania legendarnej dynastii Xia w Chinach

Wydarzenia w Afryce
 około 2254 p.n.e. – władcą Egiptu został sześcioletni Pepi II, który wedle tradycji rządził 94 lata, za jego rządów zaczyna się rozpad egipskiego Starego Państwa

Wydarzenia w Ameryce
 około 2300 p.n.e. – powstają pierwsze stałe wsie rolnicze w Ameryce Środkowej, pierwsze zastosowanie ceramiki w tym regionie

Wydarzenia w Australii

 

-77
XXV wiek p.n.e.

XXV WIEK P.N.E.

XXVII wiek p.n.e. XXVI wiek p.n.e. XXV wiek p.n.e. XXIV wiek p.n.e. XXIII wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 około 2490 p.n.e. – Chefren, egipski władca z IV dynastii
 około 2471 p.n.e. – Mykerinos, władca egipski z IV dynastii

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 około 2500 p.n.e. 
 początek kultury unietyckiej i produkcji brązu w Europie Środkowej
 w Europie Zachodniej powstaje kultura pucharów dzwonowatych
 zaczyna się rozwój kultury minojskiej na Krecie
 najwcześniejszy zapis o wykorzystaniu nart (norweska rzeźba naskalna Człowiek z Rodoy)

Wydarzenia w Azji
 około 2500 p.n.e. 
 pierwsze narzędzia z brązu w Azji Południowo-Wschodniej
 Mesanepada zakłada pierwszą dynastię z Ur
 rozwój kultury Harappa w Indiach
 około 2430 p.n.e. – sumeryjski król Eanatum z Lagasz rozszerza swe panowanie na późniejszą Babilonię

Wydarzenia w Afryce
 około 2500 p.n.e.
 w rejonie Zatoki Gwinejskiej zaczęły pojawiać się pierwsze neolityczne wynalazki; były to gładzone siekiery i naczynia ceramiczne
 płaskorzeźba z Sakkary (5 młodzieńców: 4 uprawa biegi, jeden skacze w dal)
 około 2465 p.n.e. – Userkaf rozpoczyna piątą dynastię w Egipcie, za jego rządów Re staje się naczelnym bóstwem państwowym

Wydarzenia w Ameryce
 około 2500 p.n.e. – koniec kultury Saqqaq (południowa Grenlandia)

Wydarzenia w Australii

Przypisy 

-75
XXVI wiek p.n.e.

XXVI WIEK P.N.E.

XXVIII wiek p.n.e. XXVII wiek p.n.e. XXVI wiek p.n.e. XXV wiek p.n.e. XXIV wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli
 około 2600 p.n.e. – Dżoser, władca egipski z III dynastii 
 około 2528 p.n.e. – Cheops, władca egipski z IV dynastii

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 

Wydarzenia w Azji
 około 2600 p.n.e. – w dolinie Indusu powstają miasta
 2600 – 2500 p.n.e. – bogato wyposażone groby ze śladami ofiar z ludzi na Cmentarzu Królewskim w Ur (Sumer)

Wydarzenia w Afryce
 około 2575 p.n.e. – faraon Snofru zakłada czwartą dynastię w Egipcie 
 około 2550 p.n.e. – budowa wielkiej piramidy Cheopsa w Gizie
 około 2520 p.n.e. – władcą Egiptu zostaje Chefren, który rezygnuje z koncepcji boga-faraona na rzecz koncepcji faraona syna boga

Wydarzenia w Ameryce
 około 2600 p.n.e. – na południowoamerykańskich wybrzeżach Pacyfiku powstają monumentalne ośrodki ceremonialne tzw. tradycji Aspero

Wydarzenia w Australii

 

-74
XXVII wiek p.n.e.

XXVII WIEK P.N.E.

XXIX wiek p.n.e. XXVIII wiek p.n.e. XXVII wiek p.n.e. XXVI wiek p.n.e. XXV wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 

Wydarzenia w Azji
 około 2700 p.n.e. - pierwszy znany z nazwiska lekarz (Lulu, Sumer, pd. Irak)
 w 2637 p.n.e. według podań - kalendarz chiński wynalazł i ustanowił Huang Di.

Wydarzenia w Afryce
 około 2700 p.n.e. - budowa piramidy schodkowej Dżosera w Sakkarze
 około 2670 p.n.e. – pierwsze wyprawy morskie Egipcjan (Snofru)
 około 2640 p.n.e. 
 egipscy władcy Sanacht i Dżoser rozpoczynają III dynastię i okres Starego Państwa
 egipski budowniczy i lekarz Imhotep pisze Nauki Imhotepa 
 około 2630 p.n.e. – pierwsza egipska piramida powstaje w Sakkarze

Wydarzenia w Ameryce
 prawdopodobny początek wznoszenia piramid w Caral

Wydarzenia w Australii

 

-73
XXVIII wiek p.n.e.

XXVIII WIEK P.N.E.

XXX wiek p.n.e. XXIX wiek p.n.e. XXVIII wiek p.n.e. XXVII wiek p.n.e. XXVI wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 

Wydarzenia w Azji
 około 2750 p.n.e.
 Mesilim z Kisz zdobywa przewagę w militarnej rywalizacji sumeryjskich miast-państw
 Fenicjanie zakładają w Tyrze świątynię Melkarta
 po 2750 p.n.e. – Gilgamesz, władca sumeryjskiego miasta Uruk, uniezależnia się od Kisz i fortyfikuje swoje miasto
 2737 p.n.e. – według legendy cesarz chiński Shennong wprowadził zwyczaj picia herbaty

Wydarzenia w Afryce
 około 2750 p.n.e. – początki uprawy roli w zachodnioafrykańskiej strefie lasów, uprawa bulwiastych roślin tropikalnych

Wydarzenia w Ameryce

Wydarzenia w Australii

 

-72
XXIX wiek p.n.e.

XXIX WIEK P.N.E.

XXX wiek p.n.e. XXIX wiek p.n.e. XXVIII wiek p.n.e. XXVII wiek p.n.e. XXVI wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 około 2900 p.n.e.
 w Europie Środkowo-Wschodniej rozwija się kultura ceramiki sznurowej
 Grecja: początek okresu wczesnohelladzkiego (trwa do 1900 p.n.e.)
 początek kultury cykladzkiej rozwijającej się na wyspach archipelagu cykladzkiego 

Wydarzenia w Azji
 około 2900 p.n.e. – sumeryjskie miasta budują mury obronne

Wydarzenia w Afryce
 około 2850 p.n.e. – władca Górnego Egiptu, Menes, założyciel 1 dynastii, zjednoczył Górny i Dolny Egipt (stolica: Tinis)

Wydarzenia w Ameryce
 około 2832 p.n.e. – wykiełkowało najstarsze żyjące obecnie drzewo świata – Matuzalem

Wydarzenia w Australii

 

-71
XXX wiek p.n.e.

V tysiąclecie p.n.e. IV tysiąclecie p.n.e. XXXI wiek p.n.e. XXX wiek p.n.e. XXIX wiek p.n.e. XXVIII wiek p.n.e. XXVII wiek p.n.e. XXVI wiek p.n.e. 

Urodzili się

Zmarli

Ludność świata 
 ludność świata w roku 3000 p.n.e. – 25 000 000 mieszkańców

Wydarzenia na Świecie 

Wydarzenia w Europie
 około 3000 p.n.e. 
 Ludy indoeuropejskie wdarły się do Europy, ale nie dalej niż do Węgier. Oczywistym wydaje się fakt, iż stepy azjatyckie musiały być wówczas mocno zaludnione, skoro szukano nowych terenów. Potem, przez długi czas kultura i język, które przynieśli do Europy rozprzestrzeniły się na prawie cały kontynent
 budowa kamiennych grobowców na Krecie, początek okresu wczesnominojskiego
 uprawa winorośli, oliwek i zbóż w rejonie Morza Egejskiego
 początek epoki brązu w Grecji

Wydarzenia w Azji
 około 3000 p.n.e. 
 protochińska kultura Yangshao, istniejąca w basenie rzeki Huang He, przeżywała swój największy rozkwit
 w Chinach znane były wyroby z jedwabiu i miedzi, budowane były miasta i systemy obronne, wynaleziono koło garncarskie  
 w Sumerze narodziła się pierwsza cywilizacja, powstało pismo, system sześćdziesiętny
 pierwotni Austronezyjczycy migrują z Tajwanu na Filipiny
 na Bliskim Wschodzie wyroby z brązu wykonywano stosując technikę na tak zwany wosk tracony. Najpierw wykonywano z wosku wzór przyszłego przedmiotu. Następnie woskowy model oblepiano gliną. Po jej wyschnięciu do formy wlewano roztopiony metal. Wosk wytapiał się w wysokiej temperaturze, a jego miejsce zajmował brąz. Z brązu robiono groty strzał i oszczepów, sztylety, bransolety, naszyjniki, igły, szpile, fibule, czyli zapinki do okryć, a nawet polerowane zwierciadła. Najlepsze brązowe lustra wykonywali rzemieślnicy irańscy z gór Zagros. Poza brązowymi ozdobami dużą popularnością cieszyły się kosztowne wyroby ze złota
 zastosowanie brązu cynowego w Mezopotamii
 brąz wchodzi do użytku w całym basenie Morza Egejskiego
 najstarsze ślady użytkowania nart (góry Ałtaju)
 około 2950 p.n.e. – najazdy wędrownych ludów na Sumer, w Mezopotamii trwa okres Dżemdet Nasr

Wydarzenia w Afryce
 około 3000 p.n.e. (3100 p.n.e.?)
 Menes – pierwszy, legendarny władca Egiptu zjednoczył kraj i zapoczątkował I dynastię; początek okresu wczesnodynastycznego 
 poziom sztuki w Egipcie był jeszcze bardzo niejednolity; niektóre dzieła prezentowały wysoki poziom artystyczny, inne rzeźby i reliefy były słabe, niezręcznie wykonane i źle zaplanowane 
 hodowla bydła w Egipcie
 powstanie egipskiego pisma obrazkowego (hieroglify)
 powstanie egipskiego kalendarza rolniczego (12 miesięcy po 30 dni +5 dni dodanych na koniec roku)

Wydarzenia w Ameryce
 garncarstwo w Ekwadorze i Kolumbii

Wydarzenia 
-70
w Australii
Ikar

Ikar (gr.  Íkaros, łac. Icarus) – w mitologii greckiej syn Dedala i Naukrate, niewolnicy władcy Krety – Minosa.

Dedal, ojciec Ikara, był ateńskim kowalem. Mimo że należał do najwybitniejszych rzemieślników i wynalazców, jego uczeń Talos prześcignął go w sztuce – zazdrosny Dedal zabił go więc, po czym uciekł z Aten na rządzoną przez Minosa Kretę. Tam na życzenie króla wybudował Labirynt, budowlę mającą być siedzibą Minotaura, potwora o kształcie pół człowieka, pół byka, spłodzonego przez żonę Minosa Pazyfae i byka – była to kara zesłana na władcę przez Posejdona.

Minos nie chciał wypuścić z wyspy Dedala, gdyż kowal pomógł Pazyfae w odbyciu stosunku z bykiem budując dla niej przebranie krowy. Uwięził go wraz z synem w Labiryncie – Pazyfae pomogła mu jednak w ucieczce. Ponieważ morze i ląd było pilnie strzeżone przez wojska kreteńskie, Dedal postanowił wraz z Ikarem uciec z wyspy, wzbijając się w powietrze za pomocą własnoręcznie skonstruowanych skrzydeł. Skrzydła te zbudowane były z piór spojonych woskiem.

Ojciec przestrzegł syna przed niebezpieczeństwem spowodowanym zbyt wysokim lotem. Ikar jednak wzbił się zbyt wysoko, a wtedy słońce roztopiło wosk, którym były złączone pióra. Chłopiec zginął, spadając do Morza Ikaryjskiego, którego nazwa według mitu pochodzi od jego imienia. Dedal krążył nad tym miejscem, dopóki ciało nie wypłynęło, a następnie pochował je na wyspie zwanej później Ikarią (ob. Nikaria). Według innej wersji mitu ciało przeniósł na wyspę Ikarię Herakles. Nie we wszystkich wersjach mitu o Dedalu i Ikarze występuje lot na spojonych woskiem skrzydłach: według innych Dedal wynalazł nie skrzydła, ale żagle, chcąc w ten sposób wyprzedzić flotę Minosa, a Ikar utonął spadając ze statku przez nieostrożne obchodzenie się ze sterem.

Lot i upadek Ikara stanowią szeroko rozpowszechniony symbol ludzkiego dążenia do realizacji własnych celów wbrew naturalnemu porządkowi świata, a jednocześnie symbol nadmiernej ambicji. Jest on częstym motywem w sztuce, przeważnie realizującej przypisywaną mu treść symboliczną, występującym już w greckim malarstwie wazowym i freskach pompejańskich. Jednym z bardziej znanych późniejszych realizacji jest Pejzaż z upadkiem Ikara Petera Bruegla starszego (Bruksela, Musées Royaux).

Zobacz też 
 kompleks Ikara

Bibliografia 
 Robert Graves, Mity greckie
 Mała encyklopedia kultury antycznej
 Smith's Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology

Postacie w mitologii greckiej
Osoby upamiętnione nazwami kompleksów
Executable and Linkable Format

ELF, Executable and Linkable Format – format plików wykonywalnych, plików obiektowych, bibliotek współdzielonych oraz zrzutów pamięci, popularny na systemach uniksowych (używany m.in. w GNU/Linuksie, FreeBSD, BeOS, AmigaOS 4.0). Jest także plikiem wykonywalnym dla konsoli Sony PlayStation, Sony PlayStation 2, PlayStation Portable i Sega Dreamcast

Format ELF został opracowany przez Unix System Laboratories (USL).

Struktura pliku ELF 
Plik ELF składa się z:

 Jednego nagłówka programu
 Listy segmentów programu, zawierającej zero lub więcej segmentów
 Listy nagłówków sekcji, zawierającej zero lub więcej sekcji
 Danych zawierających segmenty i sekcje

Narzędzia 
 readelf
 elfdump służy do podglądu informacji zapisanych w pliku ELF.
 objdump dostarcza wielu informacji o plikach ELF i innych plikach obiektowych. objdump wykorzystuje bibliotekę Binary File Descriptor jako back-end do odczytu struktury danych.
 Uniksowe narzędzie file może wyświetlić niektóre informacje o plikach ELF, w tym listę instrukcji procesora, dla której jest przeznaczony kod zawarty w pliku.

Przypisy

Zobacz też 
 a.out
 kompilator
 linker

Linki zewnętrzne 
 Tutorial on Creating Really Teensy ELF Executables for Linux 

Pliki wykonywalne
Klucz barytonowy

Klucz barytonowy jest kluczem typu F. Współcześnie klucz barytonowy nie jest stosowany.

Klucz barytonowy rozpoczyna się ślimakiem od trzeciej linii, przypisując położenie dźwięku f.

Przypisy 

baryton
Klucz kontrabasowy

Klucz kontrabasowy jest kluczem typu F. Współcześnie klucz kontrabasowy jest rzadko stosowany.

Klucz kontrabasowy umieszczony jest na piątej linii, przypisując jej położenie dźwięku F.

Dla oktaw niższych można użyć kolejnych linii dodanych. Jest to jednak sposób niepraktyczny, gdyż utrudnia szybkie czytanie. Zwykle więc, w celu zapisania niższych oktaw w kluczu kontrabasowym, stosuje się przenośnik oktawowy.

kontrabas
Klucz C

Klucz C – jeden z trzech rodzajów kluczy notacji muzycznej.

Historia 
Kształt tego klucza pochodzi od stylizowanej litery C, którą przyjęto (już w IX/X wieku) do oznaczania linii, na której notowano dźwięk c1. Po licznych zmianach uzyskał on współczesną formę.

Odmiany klucza 
Istnieją następujące odmiany klucza C różniące się jego położeniem na pięciolinii:

Współcześnie używa się kluczy:
 altowego do zapisania partii altówki (poza najwyższym rejestrem);
 tenorowego do zapisania wyższych rejestrów partii puzonu, wiolonczeli, kontrabasu i fagotu.

Zobacz też 
 klucz F
 klucz G

Bibliografia 
 Wiechowicz Stanisław: Ćwiczenia w starych kluczach. Część pierwsza. 3-głosowe utwory dawnych mistrzów (XIII-XVIII w.). Kraków, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1953.
 Wesołowski Franciszek: Zasady muzyki. Warszawa, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1968.

C
476



Wydarzenia 

 Europa
 sierpień – Zenon Izauryjczyk pokonał uzurpatora Bazyliskusa.
 23 sierpnia – Odoaker stanął na czele „barbarzyńskich” najemników w Nizinie Padańskiej.
 28 sierpnia – Orestes, naczelnik wojsk rzymskich, został zabity przez żołnierzy Odoakra w Piacenzy.
 4 września – Odoaker obalił cesarza Romulusa Augustulusa i został obwołany przez wojsko królem Italii.
 Upadło Cesarstwo zachodniorzymskie.
 Najczęściej przyjmowany w europejskiej historiografii koniec starożytności, a początek średniowiecza.

Urodzili się 

 Arjabhata, hinduski matematyk i astronom.
 Tanluan, chiński mnich buddyjski (zm. 542).

Zmarli 

 28 sierpnia – Orestes, rzymski dowódca, ojciec Romulusa Augustusa.
 Bazyliskus, bizantyński uzurpator (ur. ≈430).
 Marek, syn Bazyliskusa.
 Tomaida z Aleksandrii, święta.

Przypisy 

476
Pauza

pauza (notacja muzyczna)
 pauza (znak typograficzny)
 „PAUza Akademicka”, tygodnik
Odległość fotografowania

Odległość fotografowania, odległość przedmiotowa – odległość fotografowanego obiektu od obiektywu fotograficznego. Odległość ta liczona jest od płaszczyzny głównej przedmiotowej obiektywu.

Przypisy 

Fotografia
Pauza (notacja muzyczna)

Pauza – znak graficzny o określonej wartości, zapisywany w notacji muzycznej, który określa czas trwania ciszy lub czas, w którym instrument lub głos jest nieaktywny.

Poszczególne pauzy wyrażają względną długość trwania ciszy. Bezwzględna długość przerwy w muzyce zależy od tempa, w jakim utwór został napisany. Czas trwania pauzy jest taki sam, jak czas trwania odpowiadającej jej nuty o tej samej wartości rytmicznej: pauza całonutowa odpowiada całej nucie, pauza półnutowa odpowiada półnucie, pauza ćwierćnutowa odpowiada ćwierćnucie itd.
Pauza całonutowa stosowana jest też do zaznaczenia przerwy w grze lub śpiewie obejmującej cały takt (również w taktach, w których nie mieści się cała nuta, np. 3/4, 6/8 i inne).

Długość trwania pauzy może być przedłużona, podobnie jak długość nuty, przez kropkę lub fermatę.

Pauza wielotaktowa to pozioma kreska z określoną liczbą taktów.

Zobacz też 

 Rytm (muzyka)

Przypisy 

Notacja muzyczna
Rytm
Cała nuta

Cała nuta – we współczesnej notacji muzycznej nuta o najdłuższej, podstawowej wartości rytmicznej, z której przez podział otrzymuje się pozostałe wartości.

Cała nuta dzieli się na dwie półnuty, cztery ćwierćnuty, osiem ósemek itd. i jest oznaczana za pomocą owalnej niewypełnionej główki bez laski. Czasem całej nuty używa się do oznaczenia wartości rytmicznej o czasie trwania jednego taktu, nawet jeśli z metrum wynika inna jego długość. Jest liczona do czterech.

Zobacz też 

 nuta, półnuta, ćwierćnuta, ósemka, szesnastka, trzydziestodwójka, sześćdziesięcioczwórka, stodwudziestoósemka
 notacja muzyczna

Wartości rytmiczne
Półnuta

Półnuta – nuta w notacji muzycznej o czasie trwania równym połowie całej nuty, dwóch ćwierćnut, czterech ósemek itd. Liczy się ją do dwóch.

Półnuta oznaczana jest jako owalna niewypełniona główka z laską, zasadniczo z prawej strony skierowaną w górę dla nut położonych poniżej trzeciej linii, a w dół z lewej strony dla nut położonych na trzeciej linii lub wyżej.

Pauzę półnutową, którą też się liczy do dwóch, pisze się na trzeciej linii (wygląda jak kapelusz).

Zobacz też 

 cała nuta, ćwierćnuta, ósemka, szesnastka, trzydziestodwójka, sześćdziesięcioczwórka, stodwudziestoósemka.

Wartości rytmiczne
Ćwierćnuta

Ćwierćnuta (♩) – nuta w notacji muzycznej trwająca jedną czwartą całej nuty lub połowę półnuty, dzieląca się na dwie ósemki bądź cztery szesnastki. Ćwierćnuta oznaczana jest jako owalna wypełniona główka zasadniczo z laską z prawej strony skierowaną w górę dla nut położonych poniżej trzeciej linii lub w dół z lewej strony dla nut położonych na trzeciej linii lub wyżej.

Pauza ćwierćnutowa oznacza ciszę trwającą tyle, co ćwierćnuta.

Zobacz też 

 nuta, cała nuta, półnuta, ósemka, szesnastka, trzydziestodwójka, sześćdziesięcioczwórka
 notacja muzyczna

Wartości rytmiczne
Ósemka (nuta)

Ósemka (♪) – w notacji muzycznej nuta oznaczająca dźwięk o czasie trwania równym jednej ósmej całej nuty. Do oznaczenia ciszy o tym samym czasie trwania używa się pauzy ósemkowej.

Ósemki są zapisywane jako owalne, zaczernione główki z prostą pionową laską i jedną chorągiewką.

Ósemki poniżej trzeciej linii z zasady zapisuje się w ten sposób, że laski znajdują się po prawej stronie główki i skierowane są do góry. Od trzeciej linii wzwyż laski umieszcza się po lewej stronie główki i skierowane są one w dół. Chorągiewki zawsze umieszcza się po prawej stronie kreski. Jeśli kilka ósemek sąsiaduje ze sobą, można je połączyć w grupę za pomocą pojedynczej belki (Rys. 2).

Zobacz też 

 cała nuta, półnuta, ćwierćnuta, szesnastka, trzydziestodwójka, sześćdziesięcioczwórka
 notacja muzyczna

Wartości rytmiczne
Szesnastka

Szesnastka – nuta w notacji muzycznej trwająca tyle, co jedna szesnasta całej nuty, dzieli się na dwie trzydziestodwójki. Szesnastka przedstawiana jest jako owalna, zaczerniona główka z laską oraz podwójną chorągiewką.

Szesnastki poniżej trzeciej linii z zasady zapisuje się w ten sposób, że laski znajdują się po prawej stronie główki i skierowane są do góry. Od trzeciej linii wzwyż laski umieszcza się po lewej stronie główki i skierowane są one w dół. Chorągiewki zawsze umieszcza się po prawej stronie kreski. Jeśli kilka szesnastek sąsiaduje ze sobą, można je połączyć w grupę za pomocą podwójnej belki.

Zobacz też 
 nuta, półnuta, ćwierćnuta, ósemka, sześćdziesięcioczwórka

Wartości rytmiczne
Trzydziestodwójka

Trzydziestodwójka – nuta w notacji muzycznej trwająca trzydziestą drugą część całej nuty (tyle, co pół szesnastki lub dwie sześćdziesięcioczwórki).

Trzydziestodwójki poniżej trzeciej linii z zasady zapisuje się w ten sposób, że laski znajdują się po prawej stronie główki i skierowane są do góry. Od trzeciej linii wzwyż laski umieszcza się po lewej stronie główki i skierowane są one w dół. Chorągiewki zawsze umieszcza się po prawej stronie kreski. Jeśli kilka trzydziestodwójek sąsiaduje ze sobą, można je połączyć w grupę za pomocą potrójnej belki.

Zobacz też 

 cała nuta, półnuta, ćwierćnuta, ósemka, szesnastka, sześćdziesięcioczwórka
 notacja muzyczna

Wartości rytmiczne
Bitwa pod Ostrołęką

Bitwa pod Ostrołęką (1807) – bitwa stoczona w 1807 roku podczas wojen napoleońskich
 Bitwa pod Ostrołęką (1831) – bitwa stoczona w 1831 roku podczas powstania listopadowego
Paradoksalne działanie leków

Paradoksalne działanie leków – działanie substancji chemicznych podawanych człowiekowi w dawkach dużo niższych od dawek wywołujących typowe reakcje, objawiające się efektami biegunowo odmiennymi od spodziewanych.

Przykładowo, substancje uspokajające mogą wtedy działać pobudzająco, antyzakrzepowe – prozakrzepowo, obniżające ciśnienie krwi – mogą je podnosić.

Zobacz też 
 homeopatia
 idiosynkrazja
 lek
 placebo

Farmakologia
Węgiel drzewny

Węgiel drzewny, węgiel roślinny, czerń węglowa, C.I. 77266 (E153) – lekka, czarna substancja wytwarzana z drewna w procesie suchej destylacji. Głównym składnikiem jest węgiel pierwiastkowy, zanieczyszczony popiołem i licznymi związkami organicznymi.

Właściwości 
Węgiel drzewny ma bardzo małą gęstość (zachowuje częściowo strukturę ścian komórkowych drewna). Ma duże zdolności adsorpcyjne dzięki silnie rozwiniętej powierzchni. Jako paliwo ma ok. trzykrotnie większą wydajność energetyczną niż drewno. 1 kg węgla drzewnego daje ilość energii podobną do uzyskiwanej ze spalenia 1 litra benzyny. Jest jednak kłopotliwy w użyciu ze względu na zajmowaną przestrzeń w stosunku do masy, poza tym kruszy się i pyli przy manipulacji (pod tym względem lepsze są brykiety węgla drzewnego – mniej kruche i o większej gęstości). Ze względu na stosunkowo małą zawartość substancji smolistych należy do paliw stałych generujących najmniejsze ilości zanieczyszczeń.

Wyróżnia się:
 węgiel drzewny generatorowy – otrzymywany podczas pirolizy drewna liściastego lub iglastego, w procesie prowadzonym do temperatury około 450 °C, zawierający 10-20% części lotnych,
 węgiel drzewny żarzony – otrzymywany podczas pirolizy drewna, w procesie prowadzonym do temperatury około 700 °C, zawierający nie więcej niż 4% części lotnych.

Wytwarzanie 
Podstawowym sposobem uzyskiwania węgla drzewnego do początków XX w. było jego „wypalanie” w stosach, obsypanych szczelnie ziemią lub obłożonych darnią, zwanych mielerzami. Obecnie w tym celu stosuje się stalowe retorty o pojemności wielu metrów sześciennych. Do wyprodukowania 1 kg węgla drzewnego potrzeba ok. 5 kg drewna.

Zastosowanie 
Stosowany jest jako adsorbent w filtrach wodnych i gazowych ze względu na zdolność do pochłaniania płynów, gazów i nieprzyjemnych zapachów. Popularne paliwo do grillów (nieprzetworzony lub w formie brykietów) oraz składnik prochu czarnego. Wykorzystywany często w plastyce do tworzenia rysunków i szkiców, a także do produkcji kosmetyków. W przemyśle spożywczym używany jako barwnik przy produkcji skoncentrowanych soków owocowych, dżemów, żelków, sosów warzywnych, lukrecji oraz innych wyrobów cukierniczych.

Zobacz też 

 węgiel aktywny

Barwniki w żywności
Materiały i przybory malarskie
Petrologia węgla
Pigmenty nieorganiczne
Surowce roślinne
Węgiel
Spiętrzenie statyczne

Spiętrzenie statyczne – parametr pracy sprężarki wyrażający się różnicą pomiędzy ciśnieniem tłocznym i ssawnym.
 

gdzie:
  – ciśnie tłoczne,
  – ciśnienie ssawne.

Maszyny przepływowe
Sprężarki
Spiętrzenie całkowite

Spiętrzenie całkowite – parametr pracy sprężarki wyrażający się różnicą pomiędzy ciśnieniem tłocznym i ssawnym uwzględniającym także przyrost prędkości gazu.

Δp = pt – ps + σ * (ct – cz)2 / 2

gdzie:
 pt – ciśnienie tłoczne
 ps – ciśnienie ssawne
 ct – prędkość gazu tłoczonego
 cz – prędkość gazu zasysanego
 σ – gęstość gazu

Maszyny przepływowe
Sprężarki
Sprężarka przepływowa

Sprężarka przepływowa – sprężarka, w której przyrost ciśnienia gazu następuje wskutek oddziaływania odpowiednio ukształtowanych ruchomych elementów wirnika i nieruchomych kierownicy.

Sprężarki przepływowe za względu na kształt wirnika i kierunek przepływu gazu dzielą się na:
 sprężarki osiowe
 sprężarki osiowo-promieniowe
 sprężarki promieniowe.

Ze względu na liczbę stopni:
 jednostopniowe
 wielostopniowe

Ze względu na prędkość przepływu gazu przez wewnętrzne elementy sprężarki:
 poddźwiękowe, w których gaz uzyskuje prędkość niższą niż prędkość dźwięku
 naddźwiękowe, w których gaz uzyskuje prędkość wyższą niż prędkość dźwięku.

W sprężarkach przepływowych przyrost ciśnienia gazu następuje na drodze zamiany energii kinetycznej (prędkości) na energię potencjalną (ciśnienie).

Zobacz też: turbina spalinowa (gazowa), turbosprężarka.

Sprężarki
Sprężarka osiowa

Sprężarka osiowa – sprężarka właściwa przepływowa, w której przepływ gazu jest osiowy (składowa promieniowa prędkości jest pomijalnie mała).

Rysunek pokazuje schemat typowej sprężarki osiowej jednostopniowej. Gaz wpływając przez króciec ssawny (1) napotyka kierownicę wstępną (2), której zadaniem jest wstępne zawirowanie gazu lub likwidacja szkodliwego zawirowania powstałego w króćcu ssawnym. Łopatkowy wirnik (3) przyspiesza gaz, który po jego opuszczeniu napotyka kierownicę zawirnikową (4), w której korygowany jest kierunek przepływu gazu oraz energia kinetyczna częściowa zamieniana na energię potencjalną. Gaz opuszcza sprężarkę przez dyfuzor (5), w którym następuje dalsza zamiana energii kinetycznej w potencjalną. Większość rozwiązań pozbawiona jest kierownicy wstępnej. Również nie zawsze stosowany jest dyfuzor wylotowy.

Sprężarki osiowe charakteryzują się wysoką sprawnością, gdy pracują przy parametrach nominalnych. Zdolne są osiągnąć wysokie natężenie przepływu przy stosunkowo małych wymiarach poprzecznych. Wadą takich sprężarek jest stosunkowo niski spręż  – π ≤ 1,3 dla poddźwiękowych i π ≤ 2,5 dla naddźwiękowych. Aby go podwyższyć, buduje się sprężarki wielostopniowe, co znacznie powiększa wymiary wzdłużne urządzenia.

Sprężarki
Sprężarka promieniowa

Sprężarka promieniowa – sprężarka właściwa przepływowa, w której przepływ gazu przez wirnik jest promieniowy.

Rysunek pokazuje schemat typowej sprężarki promieniowej. Gaz wpływając przez króciec ssawny (1) napotyka kierownicę wstępną (2), której zadaniem jest wstępne zawirowanie gazu. Łopatkowy wirnik (3) przyspiesza gaz, który po jego opuszczeniu napotyka kierownicę zawirnikową (4), w której korygowany jest kierunek przepływu gazu oraz energia kinetyczna częściowa zamieniana na energię potencjalną. Gaz opuszcza sprężarkę przez spiralny dyfuzor (5).

Sprężarki promieniowe charakteryzują się wysoką sprawnością, gdy pracują przy parametrach nominalnych oraz posiadają wysoki spręż π ≤ 3.

Zobacz też 
 Sprężarka odśrodkowa

Sprężarki
Sprężarka osiowo-promieniowa

Sprężarka osiowo-promieniowa – sprężarka właściwa przepływowa, w której przepływy gazu przez wirnik jest ukośny (promieniowo-osiowy). Wirnik takiej sprężarki ma konstrukcję podobną do wirnika pompy helikoidalnej.
Parametry sprężarki osiowo-promieniowej są pośrednie pomiędzy parametrami sprężarki osiowej i promieniowej.

Sprężarki osiowo-promieniowe charakteryzują się przepływem osiowym, powietrze lub gaz przechodzą wzdłuż wałka poprzez rowki wirnika stacjonarnego i obrotowego. W ten sposób prędkość powietrza jest w tym samym czasie stopniowo zwiększana ponieważ stacjonarne łopatki zmieniają energię kinetyczną na ciśnienie. Sprężarka ma zwykle wbudowany bęben wyważający w celu zrównoważenia sił osiowych.
Sprężarki osiowo-promieniowe są generalnie mniejsze od odpowiadających im sprężarek odśrodkowych i pracują zwykle przy wyższych prędkościach obrotowych. Stosowane są przy stałym wysokim objętościowym natężeniu przepływu i średniej wartości ciśnienia na przykład w systemach wentylacyjnych. Biorąc pod uwagę ich wysoką prędkość obrotową stanowią idealne rozwiązanie dla turbin gazowych generujących energię elektryczną i napędów lotniczych.

Bibliografia 
 Atlas Copco "Compressed Air Manual 7th edition", 

Sprężarki
Wentylator osiowy normalny

Wentylator osiowy normalny – najbardziej typowa konstrukcja wentylatora osiowego.

W konstrukcji przypomina dmuchawę lub sprężarkę osiową. Odmienna konstrukcja kierownicy lub jej całkowity brak powoduje większy, niż w innych tego typu urządzeniach, udział energii kinetycznej w całkowitej energii gazu. Praca wentylatora osiowego cechuje się małym przyrostem ciśnienia oraz stosunkowo dużą wydajnością. Jest cichy, może działać w trybie ciągłym, ma wysoką efektywność przy stosunkowo niskim oporze. Bardzo często jest wykorzystywany w systemie wentylacji garażowej.

Wentylatory osiowe produkuje się w różnych wielkościach. Ich parametry leżą w zakresie:
 wydajność Q – 0.15 do 400 [m3/s]
 spiętrzenie całkowite Δp – 150 do 6000 [Pa]
 sprawność η – 0.7 do 0.9.

Wentylatory osiowe znajdują zastosowanie w instalacjach wentylacyjnych, klimatyzacyjnych, odpylających i innych aplikacjach przemysłowych.

Przypisy 

Wentylatory
Wentylator przeciwbieżny

Wentylator osiowy przeciwbieżny – jest zdwojonym wentylatorem osiowym, w którym dwa wirniki ustawione szeregowo, obracają się w przeciwnych kierunkach. Wentylatory tego typu charakteryzują się brakiem zawirowań gazu, nie muszą więc być wyposażone w kierownicę.

Pojedynczy wirnik tego typu wentylatora przypomina zastosowany w sprężarkach osiowych.

Wentylatory osiowe przeciwbieżne produkuje się w różnych wielkościach. Ich parametry leżą w zakresie:
 wydajność Q – 2 do 300 m3/s
 spiętrzenie całkowite Δp – 1000 do 7000 Pa
 sprawność η – 0.7 do 0.9.

Wentylatory osiowe przeciwbieżne znajdują zastosowanie w instalacjach wentylacyjnych okrętów i kopalni.

Wentylatory
Wentylator śmigłowy

Wentylator śmigłowy – popularny typ wentylatora osiowego.
Składa się z łopatkowego wirnika przypominającego śmigło. Małe wentylatory śmigłowe nie wymagają korpusu, a ich łopatki mogą być wykonane nawet z miękkiej gumy.

Wentylatory śmigłowe produkuje się w różnych wielkościach od miniaturowych do zastosowań domowych do olbrzymich o średnicach przekraczających 15 metrów. Ich parametry leżą w zakresie:
dla małych wentylatorów:
 wydajność Q – 0.15 do 5 [m3/s]
 spiętrzenie całkowite Δp – 50 do 250 [Pa]
 sprawność η – 0.5 do 0.8.

dla wielkich wentylatorów:
 wydajność Q – 30 do 500 [m3/s]
 spiętrzenie całkowite Δp – 50 do 160 [Pa]
 sprawność η – 0.5 do 0.8.

Wentylatory śmigłowe znajdują zastosowanie w instalacjach wentylacyjnych oraz do wentylowania mieszkań. Wielkie
wentylatory śmigłowe stosowane są chłodnicach kominowych elektrowni cieplnych.

Wentylatory
Wentylator promieniowy normalny

Wentylator promieniowy normalny – najbardziej typowa konstrukcja wentylatora promieniowego.

W konstrukcji przypomina dmuchawę lub sprężarkę promieniową. Odmienna konstrukcja kierownicy lub jej całkowity brak powoduje większy, niż w tamtych urządzeniach, udział energii kinetycznej w całkowitej energii gazu. Energia przekazywana jest do gazu na promieniowym kierunku przepływu. Najpierw napływ do wentylatora i wirnika jest osiowy dopiero w komorze wlotowej wirnika zmienia się na promieniowy - powietrze krąży w nim po promieniu kręcącego się wirnika. Gaz niezawirowany wpływa do odśrodkowego wirnika, w którym pomiędzy średnicą wlotową a wylotową występują różne prędkości obwodowe. Pojawia się wtedy efekt odśrodkowy, zwiększający przyrost ciśnienia. To zjawisko nie występuje w wentylatorach osiowych. Dzięki niemu wytwarzane jest wyższe ciśnienie. 

Wentylatory promieniowe znajdują zastosowanie w urządzeniach klimatyzacyjnych z powodu równomiernego strumienia wypływającego z ramki wylotowej obudowy oraz niskiego poziomu hałasu.

Wentylatory promieniowe produkuje się w różnych wielkościach, a ich parametry leżą w zakresie:
 wydajność Q – 0,05 do 300 [m3/s]
 spiętrzenie całkowite Δp – 0,2 do 13 [kPa]
 sprawność η – 0,55 do 0,9.

Przypisy 

Wentylatory
Wentylator bębnowy

Wentylator promieniowy bębnowy – wentylator o dużej szerokości wirnika. Szerokość wirnika w tego typu wentylatorach jest zwykle dwukrotnie większa od jego średnicy. Uzyskuje się w ten sposób wysoką wydajność przy relatywnie małych gabarytach. Jest to okupione niską sprawnością.

Wentylatory bębnowe produkuje się w różnych wielkościach. Ich parametry leżą w zakresie:
 wydajność Q – 0.3 do 30 [m3/s]
 spiętrzenie całkowite Δp – 200 do 13500 [Pa]
 sprawność η – 0.3 do 0.7.

Wentylatory bębnowe stosuje się instalacjach wentylacyjnych i grzewczych.

Wentylatory
Wentylator poprzeczny

Wentylator poprzeczny – wentylator w którym powietrze przepływa w poprzek wirnika. Wpływa do niego w obszarze ssawnym, przepływa przez jego wnętrze i zostaje wyrzucone w obszarze tłocznym. Powietrze przepływa dwukrotnie przez wirnik  i dwukrotnie jest przyśpieszane. Zaletą tego typu wentylatorów jest cicha praca stąd często wykorzystywane są w urządzeniach klimatyzacyjnych.

Wentylatory poprzeczne produkuje się jako małe jednostki. Ich parametry leżą w zakresie:
 wydajność Q – 10 do 30 [m3/s]
 spiętrzenie całkowite Δp – 200 do 400 [Pa]
 sprawność η – 0.3 do 0.55.

Wentylatory poprzeczne stosuje się do chłodzenia urządzeń. Ze względu na jego specyficzną konstrukcję chłodzone urządzenie może być umieszczone wewnątrz wirnika, co znacznie podwyższa efektywność chłodzenia.

Wentylatory
Tikrit

Tikrit, rzadziej Takrit (arab. تكريت, trl. Takrīt / Takrīt, trb. Takrit / Tikrit) – miasto (151 tys. mieszkańców) nad Tygrysem w północnym Iraku; stolica prowincji Salah ad-Din.

W późnej starożytności Tikrit był siedzibą mafriana, czyli przywódcy monofizyckiego kościoła jakobickiego w przynależącej do imperium Sasanidów Mezopotamii; ten fragment Międzyrzecza był bowiem jakobicki, podczas gdy pozostała część podlegała Kościołowi Wschodu i wyznawała chrześcijaństwo w wersji nestoriańskiej. Mafrian rezydował w Tikricie do 1156 roku, kiedy przeniósł się do Mosulu, gdzie mafrianat zanikł po 1860 r. Istniały także inne, lecz mniej znane i ważne, mafrianaty.

W średniowieczu teren geograficzny Górnej Mezopotamii, na którym leży miasto, nazywano Dżezira.

Tikrit jest znany głównie jako miejsce narodzin Saladyna. W pobliskiej wiosce Al-Audża urodził się również Saddam Husajn. Większość elity rządzącej za panowania Saddama Husajna wywodziła się z tego miasta. Miasto w większości zamieszkane jest przez sunnitów, którzy są w Iraku mniejszością. W czerwcu 2014 miasto zajęli sunniccy ekstremiści z ugrupowania Państwo Islamskie.

Przypisy 

Miasta w muhafazie Salah ad-Din
Zamienniki cukru

Zamienniki cukru, substytuty cukru, zastępniki cukru, zwyczajowo słodziki – związki chemiczne mające słodki smak i zastępujące cukier spożywczy. Zalicza się do nich intensywnie słodkie środki słodzące (naturalne lub otrzymywane na drodze chemicznej) oraz naturalne cukrole. Przy tym samym efekcie słodzącym mają niższą od cukru wartość energetyczną, więc stosowane są podczas odchudzania się. Ze względów medycznych mają również zastosowanie w cukrzycy. Zamienniki cukru nie są też fermentowane przez bakterie w jamie ustnej, dzięki czemu nie wywołują próchnicy zębów. Poza słodkim smakiem, zamienniki cukru mają także szereg innych parametrów wpływających na organoleptyczny odbiór danej substancji. Wiele substancji słodzących pozostawia dodatkowy posmak lub wywołuje uczucie zimna na języku. Niektóre powodują utrzymywanie się słodkiego smaku przez dłuższy okres. Czynniki te mogą wpływać na niechęć konsumentów do ich stosowania.

Intensywne środki słodzące 
Bardzo intensywną słodycz wykazują niektóre substancje naturalne, na przykład taumatyna z owoców Thaumatococcus daniellii jest około 3500 razy słodsza od sacharozy. Jest ona znana od setek lat i dopuszczona do stosowania w żywności.

Większe znaczenie rynkowe mają jednak syntetyczne środki słodzące. Cechują się one słodkością setki razy większą od sacharozy, dzięki czemu można je stosować w bardzo małych ilościach. Pierwszym sztucznym środkiem słodzącym produkowanym na dużą skalę była sacharyna. Szczególnie duże znaczenie miała podczas wojen światowych z powodu braku naturalnego cukru. Do substancji najszerzej używanych na świecie należą aspartam i acesulfam K, oba około 200 razy słodsze od cukru.

Cukrole 
Słodkość cukroli jest nieco niższa (mannitolu około 40%) lub zbliżona (ksylitolu) do słodyczy sacharozy, lecz mają one niższą wartość energetyczną, gdyż są słabo wchłaniane przez układ pokarmowy. Występują naturalnie, jednak do celów przemysłowych są otrzymywane półsyntetycznie na drodze redukcji odpowiednich cukrów lub metodą fermentacji.

Zobacz też 
 mirakulina
 glikozydy stewiolowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Przyprawy
Króciec

Króciec –  element konstrukcyjny zbiornika lub aparatu czy urządzenia o budowie zbiornikowej lub rurowej, umożliwiający dostęp do jego wnętrza i połączenie z innym aparatem lub rurociągiem. Przykładami króćców są:

 króćce wlotowe i wylotowe, umożliwiające doprowadzanie lub odprowadzanie medium z lub do zbiornika,
 króćce przyłączeniowe, służące do podłączenia urządzeń zabezpieczających (np. zaworów bezpieczeństwa) lub elementów armatury,
 króćce służące do montażu osprzętu, np. urządzeń pomiarowych,
 wzierniki, służące do obserwacji wnętrza zbiornika.

Króciec ma najczęściej postać krótkiego odcinka rury wspawanej w otwór bądź przyspawanej do wyoblenia w płaszczu, dnie lub pokrywie zbiornika, zakończonej kołnierzem lub nagwintowanej w celu umożliwienia podłączenia innego króćca, rurociągu, pokrywy lub zaślepki. W zbiornikach ciśnieniowych stosuje się króćce o znormalizowanych średnicach, z kołnierzami dobieranymi wg średnicy nominalnej i ciśnienia roboczego.

Przypisy 

Części maszyn

Instalacje sanitarne