Zaan

De Zaan is een historische waterloop van 13,5 kilometer in de gemeente Zaanstad in Noord-Holland. De waterloop begint vanaf de Tapsloot ten noorden van Zaanstad en komt uit in het Noordzeekanaal via de Voorzaan.

Geschiedenis
Voor de aanleg van de droogmakerijen en het Noordzeekanaal liep de Zaan van het Starnmeer naar het IJ. Langs de oever van de Zaan ontstonden aanvankelijk door lintbebouwing buurtschappen als Oostknollendam, Westknollendam, Molletjesveer, Wormer, Wormerveer, Zaandijk, Koog aan de Zaan, Haaldersbroek, 't Kalf, Oostzaandam en Westzaandam (in 1812 samengesmolten tot de 'stad' Zaandam).

Strikt genomen is de Zaan de door indijking verkregen waterloop tussen de 'Knollendam' ter hoogte van Oost- en Westknollendam in het noorden en de 'Zaandam' in het huidige Zaandam in het zuiden. Door het openen en sluiten van die twee dammen kon men de waterstand in de Zaan bij noord- en zuidwesterstorm reguleren. Door middel van sluizen aan beide zijden van de ‘Zaandijk’, als de Oostknollendammersluis en de Poelsluis (naar het Zwet), de Bartelsluis naar de Engewormer, de Gerrit Jan Honigsluis, de Mallegatsluis en de Papenpadsluis (naar de Westzanerpolder) stond de Zaan in verbinding met het ‘veld’, het weidelandschap ten westen en ten oosten van de Zaan dat reikte tot Westzaan en Oostzaan.

De waterloop tussen de 'Zaandam' en het historische IJ, nu het Noordzeekanaal, noemt men de Voorzaan. Tussen 1879 en 1884 werd de Voorzaan verbouwd tot Zijkanaal G van het Noordzeekanaal, waarbij het Oostzijder Kattengat, een eiland vóór de 'Zaandam', werd doorgraven, zodat er een rechte vaarweg ontstond tussen het Noordzeekanaal en de Zaansluis van Zaandam. Wat er overbleef van het Oostzijder Kattengat werd in gebruik genomen door de houthaven, met name door houthandel William Pont, en werd het gebruikt voor houtopslag. Met het verdwijnen van de houthaven kreeg het 'William Pont eiland' een woonbestemming, die in de jaren 90 van de 20e eeuw gerealiseerd werd, en een nieuwe naam: Zaaneiland. De Zaan telt nog enkele andere eilanden, zoals de voormalige vuilstortplaats Bloemendaal nabij Westknollendam.

Wegen langs de Zaan 
Langs de westoever van de Zaan lopen achtereenvolgens in Zaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk en Wormerveer wegen met de naam Westzijde, Zuideinde, Raadhuisstraat, Lagendijk (Koog aan de Zaan), Hoogstraat, Lagedijk (Zaandijk), Zaandijkerweg, Zuideinde, Dubbelebuurt, Zuideinde, Zaanweg, Noordeinde, Noorddijk en Piet Kuiperlaan. Zijstraten van de Noorddijk - Thalassa, Antigua en Antlantis - lopen ook langs de westoever van de Zaan. Langs de oostoever van de Zaan lopen achtereenvolgens in Zaandam en Wormer wegen met de naam Oostzijde, Kalf, Kalveringdijk, Enge Wormer, Veerdijk, Wormerringdijk en Dorpsstraat.

Bruggen over de Zaan 
De bruggen over de Zaan van noord naar zuid:
 Amaliabrug (Westknollendam), over de Tapsloot
 Prins Clausbrug bij Wormer
 Zaanbrug (tussen Wormerveer en Wormer)
 Julianabrug (Zaandam) (tussen Zaandijk en de Zaanse Schans)
 Coenbrug (Rijksweg 8)
 Willem Alexanderbrug (tussen Koog aan de Zaan en Zaandam)
 Spoorbrug Zaandam
 Bernhardbrug (Zaandam)
 Beatrixbrug (Zaandam)
 Wilhelminabrug (Zaandam)
 Dr. J.M. den Uylbrug (Zaandam) (N516) (over Voorzaan / Zijkanaal G)

Eilanden in de Zaan 
Het eiland Bloemendaal ligt in de Zaan ter hoogte van Westknollendam.

Veerdienst over de Zaan 
Van januari 2018 tot eind september 2022 voer de Zaanferry tussen Amsterdam en de Zaanse Schans.

Zie ook
 Zaanstreek

Literatuur
 Molens langs de Zaan. Door Thijs de Gooijer, Uitgeverij René de Milliano, Alkmaar 2005. .
 Cacao langs de Zaan. Door Thijs de Gooijer , Uitgeverij Rene de Milliano, Alkmaar 2011. .
 Boven de Zaan. Door Karel Tomeï. Uitgeverij Inmerc b.v., Wormer, 2000. .

Externe link
 Foto's van de bruggen over de Zaan

Rivier in Noord-Holland
Geografie van Zaanstad
Geografie van Wormerland
Stroomgebied van het IJsselmeer