Zakon rycerski

Zakon rycerski – pierwotnie w Kościele katolickim zakon, w skład którego wchodzili zakonnicy (duchowni) oraz bracia-rycerze, czyli rycerze, którzy nie przyjmując święceń, godzili się żyć jak zakonnicy (składali śluby czystości i ubóstwa). Ich głównym zadaniem była nie tylko modlitwa czy kontemplacja, lecz również walka w obronie wiary i ideałów przyjętych w regule zakonnej.
Pierwsze zakony rycerskie powstawały na fali krucjat (w Królestwie Jerozolimskim) i pielgrzymek do Ziemi Świętej w XI i XII w.

Niektóre zakony rycerskie utworzyły własne państwa – zakon krzyżacki w Prusach i Ziemi Świętej, Zakon Maltański na Rodos i Malcie, lazaryci w Akce.

Obecnie joannici, lazaryci i bożogrobcy są zakonami elitarnymi, przyjmującymi prawie wyłącznie osoby o szlacheckim rodowodzie, i koncentrującymi swoje działania na prowadzeniu szpitali oraz działalności charytatywnej. Zakon krzyżacki dziś jest zakonem czysto religijnym, mniszym, pozbawionym prerogatyw rycerskich.

Zakony powstałe w związku z ruchem pielgrzymkowym i krucjatami

Zakony powstałe na Półwyspie Iberyjskim 
Drugą grupę zakonów rycerskich stanowiły zakony utworzone na Półwyspie Iberyjskim do walki z Maurami. Różniły się one od zakonów z Ziemi Świętej. Walczyły one w Hiszpanii i Portugalii, mając tam główne siedziby i tam też rekrutując większość swoich członków, od początku były też silnie związane z miejscową hierarchią kościelną i władcami, często w ich szeregach można było spotkać ludzi żonatych, których małżonki również były członkami zakonu. Do iberyjskich zakonów rycerskich powstałych w okresie średniowiecza należały:

Zakony powstałe w celu walki z poganami w Europie wschodniej 
W XIII wieku powstały również zakony rycerskie do walki z poganami w Inflantach i Prusach Wschodnich, które miały pomóc działającemu tam zakonowi krzyżackiemu.

Inne zakony rycerskie 

Aktywność różnych ruchów heretyckich w XIII-XIV w. i zagrożenie tureckie w XV w. stało się przyczyną utworzenia nowych zakonów rycerskich.

Świeckie zakony rycerskie 
W miarę jak przygasała gwiazda oraz malało znaczenie wielkich kościelnych zakonów rycerskich, pojawiła się idea tworzenia świeckich zakonów rycerskich. Właściwie to nie była całkiem nowa idea, jako że odpowiednikiem takiego właśnie zakonu byli Rycerze Okrągłego Stołu, opiewani w utworach o tematyce arturiańskiej. Zakony świeckie, określane również jako bractwa rycerskie, były powoływane przez monarchów i innych możnych późnego Średniowiecza, a na celu miały głównie lepsze zorganizowanie własnych stronników (lobby) – czyli grup rycerzy połączonych silnymi więzami lojalności wobec władcy lub innego możnego protektora. Zakony takie, zwane z łac. ordo pod koniec XIV w. istniały już na prawie każdym dworze chrześcijaństwa łacińskiego.

Do najgłośniejszych zakonów tego typu, czyli stowarzyszeń związanych regułą świecką, należały:

 Zakon Szarfy (Zakon Banda) – utworzony ok. 1320 r. w Kastylii (Hiszpania)
 Zakon Podwiązki – utworzony w 1348 r. przez króla Edwarda III (zakon ten przetrwał ponad 600 lat)
 Zakon Gwiazdy – utworzony w 1351 r. przez Jana II Dobrego, króla Francji
 Zakon Złotego Runa – utworzony przez Filipa II Dobrego w 1430 r. zakon burgundzki (później jeden z największych w Europie, podzielił się na gałąź austriacką i hiszpańską)

Niektóre z rycerskich zakonów świeckich miały charakter wybitnie praktyczny lub charytatywny, np.:
 Zakon Sokoła (Tiercelet) – utworzony w 1380 r. w Poitou (Francja), którego członkowie postawili sobie za cel dzielenie zysków z wypraw, ale i związanych z nimi niebezpieczeństw (w razie konieczności zapłacenia okupu wszyscy zbierali się na ten cel)
 Zakon Białej Damy na Zielonej Tarczy – utworzony przez rycerza Boucicaut w 1399 r., jako zakon, który postawił sobie za zadanie obronę „bezbronnych i wydziedziczanych dam”
 Zakon Ostu – założony w poł. XVI w. przez króla Szkocji, Jakuba V, który miał na celu zjednoczenie szlachty szkockiej do walki z Anglią
 Zakon św. Stanisława (Order Świętego Stanisława) – założony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla opieki nad Szpitalem Dzieciątka Jezus i Biblioteką Narodową

Z biegiem czasu przynależność do świeckich zakonów rycerskich przybrała charakter czysto honorowy, zmalały również ograniczenia w przyjmowaniu do nich nowych członków. Ducha dawnego uroczystego przyjmowania do wspólnoty oraz wymóg ścisłego przestrzegania wyraźnie określonych reguł postępowania, zastąpiły proste ceremonie wręczania orderów wojskowych i cywilnych „dla zasłużonych”, jakby „po fakcie”. Do naszych czasów przetrwało bardzo niewiele zakonów rycerskich – ostatnią znaczącą ich reminiscencją był rozkwit grup kawalerów różnych orderów, który nastąpił począwszy od XIX w. i trwa do dziś. Łacińska nazwa ordo (czyli „zakon”) została przeniesiona na oznakę, emblemat świadczący o wyróżnieniu jakiejś zasłużonej osoby (Kawaler Orderu...), czy też po prostu jej przynależności do takiej grupy. Wysoki, nawiązujący w większym stopniu do zakonów charakter utrzymały niektóre istniejące do dziś ordery domowe, szczególnie w Wielkiej Brytanii.

Można również rozważać charakter podobieństw i różnic pomiędzy średniowiecznymi zakonami rycerskimi a tworzonymi współcześnie bractwami rycerskimi. Wydaje się jednak, że głównym ogniskiem zainteresowania tych ostatnich jest raczej odtwarzanie niektórych zewnętrznych aspektów kultury materialnej (uzbrojenie, stroje), kultury duchowej (obyczajowość, rozrywka), a także próby odtwarzania i opanowywania niektórych umiejętności niezbędnych średniowiecznemu rycerzowi do życia w tamtych zamierzchłych czasach (technika jazdy konnej, posługiwanie się różnymi rodzajami broni itp.).

Lista średniowiecznych zakonów rycerskich wedle dat powstania 

Według daty powstania (w nawiasie daty przyznania reguły zakonu rycerskiego):
 1070–1080 (1239) – Zakon św. Jakuba z Altopascio
 1098 (ok. 1180) – Zakon Rycerzy św. Łazarza
 1099 (1122) – bożogrobcy
 przed 1113 (1113) – joannici
 1118 (1128) – templariusze
 1128 – Zakon św. Zbawiciela z Monrealu
 1157 (1177) – Zakon Alcantara
 1158 (1199) – Zakon Calatrava
 ok. 1167 (1187) – Zakon Avis
 1170 (1175) – Zakon Santiago
 1171 – Zakon Skrzydła św. Michała
 po 1171 (1180) – Zakon Mountjoy
 1191 (1198) – Krzyżacy
 1192 (1226) – Zakon św. Tomasza z Akki
 1201 (1372) – Zakon św. Jerzego z Alfamy
 1202 – kawalerowie mieczowi
 1209 (1234) – Zakon Rycerzy Jezusa Chrystusa (Langwedocja)
 po 1216 (1228) – Bracia dobrzyńscy
 1218 (1235) – mercedariusze
 przed 1219 – Zakon Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą
 1233 (1235) – Zakon Rycerzy Jezusa Chrystusa (Parma)
 1233 (1261) – Zakon Błogosławionej i Cudownej Maryi Panny
 1272 – Zakon Najświętszej Maryi Panny z Hiszpanii
 po 1312 (1319) – Zakon Rycerzy Chrystusa
 1319 (1317) – Zakon Rycerzy z Montesy
 1434 – Zakon św. Maurycego
 1440 – Brandenburski Zakon Łabędzia
 1459 (1459) – Zakon Najświętszej Maryi Panny z Betlejem
 1469 (1469) – Zakon św. Jerzego z Karyntii
 1561 (1561) – Zakon św. Stefana

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Barber R., Rycerze i rycerskość, Bellona, Warszawa 2000.
 Potkowski E., Rycerze w habitach, MON, Warszawa 1974,
 Potkowski E., Zakony rycerskie, Bellona, Warszawa 2005,
 Litvinov O., Malavin A., Chvorostov S., Rycerze XX wieku, Moskwa 1992,
 Starnawska M., Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 1999,
 Walsh M., Wojownicy Pana. Chrześcijańskie zakony rycerskie, Wyd. M, Kraków 2005.