Bertrand Russell

Bertrand Arthur William Russell, 3. hrabia Russell (ur. 18 maja 1872 w Ravenscroft, Walia, zm. 2 lutego 1970 w Penrhyndeudraeth, Walia) – brytyjski filozof, logik, matematyk, działacz społeczny i eseista. Zainicjował w 1954 roku kampanię pokojową Pugwash.

Jest uważany za twórcę filozofii analitycznej razem ze swoim poprzednikiem Gottlobem Frege, współpracownikiem G.E. Moore’em oraz uczniem Ludwigiem Wittgensteinem. Uznaje się go za jednego z najlepszych logików dwudziestego wieku. Jego prace miały znaczący wpływ w matematyce, logice, teorii mnogości, lingwistyce, sztucznej inteligencji, kognitywistyce, informatyce oraz filozofii, w szczególności filozofii języka, epistemologii oraz metafizyce.

W 1950 r. otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie literatury „w uznaniu jego różnorakich i znaczących pism, w których bronił ideałów humanitarnych i wolności myśli”, chociaż sam utrzymywał, że nagrodę otrzymał za książkę „Małżeństwo i moralność” (), w której opowiedział się za „wolną miłością” i swobodą seksualną.

Był socjalistą, a także agnostykiem (chociaż w celach pragmatycznych określał się ateistą) i otwarcie krytykował chrześcijaństwo np. w sławnym eseju Dlaczego nie jestem chrześcijaninem. Za swój pacyfizm trafił do więzienia podczas I wojny światowej. Aferą zakończyło się jego wyrzucenie z Trinity College (Cambridge), co sprawiło, że został przywrócony, jednak później sam zrezygnował. Jego przyjęciu jako wykładowcy filozofii na City College of New York towarzyszyło medialne oburzenie, a nowojorski biskup Kościoła Episkopalnego wytoczył przeciwko niemu postępowanie sądowe, co skończyło się – w Sądzie Najwyższym stanu Nowy Jork (New York Supreme Court) – niekorzystnym dla Russella wyrokiem. Sędzia na podstawie napisanych przez Russella książek orzekł, iż jest on „moralnie niezdatny do nauczania filozofii”. Zareagował na to Albert Einstein, który w obronie Russella napisał „wspaniałe osobowości zawsze napotykały na brutalną opozycję miernych umysłów”. Pomimo tych skandali, Russell w 1949 roku otrzymał brytyjski Order Zasługi, a w 1950 nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Laureat Medalu Sylvestera za rok 1934.

Życiorys 
Bertrand Russell był najmłodszym z trojga dzieci 2. hrabiego Russell, wnuka księcia Bedford Johna Russella. Jego dziad, lord John Russell, 1. hrabia Russell, był za panowania królowej Wiktorii dwukrotnym premierem Wielkiej Brytanii. Rodzina Russell była jedną z najbardziej wpływowych i najszacowniejszych w Imperium, z tytułem książęcym i wielowiekową historią.

Gdy Bertrand miał dwa lata, zmarły jego matka i siostra, kiedy miał cztery – ojciec. Chłopca, razem z jego starszym bratem, oddano na wychowanie do babki, hrabiny Russell. Postarała się ona dla wnuków o najlepsze guwernantki i najlepszych nauczycieli domowych. Ci ostatni wszczepili małemu Bertrandowi zamiłowanie do matematyki. Dorastanie Russella było samotne i często rozważał samobójstwo. W swojej autobiografii zauważył, że jego największe zainteresowanie „przyrodą i książkami oraz (później) matematyką uchroniło go przed całkowitym przygnębieniem”. W latach 1890–1897 studiował w Trinity College University of Cambridge.

Zmarł na grypę tuż po godzinie 20:00 2 lutego 1970 roku w swoim domu w Penrhyndeudraeth, w wieku 97 lat.

Dorobek 
Bertrand Russell był współtwórcą i animatorem, wspólnie z Alfredem N. Whiteheadem, programu logicyzacji matematyki. W dziele Principia Mathematica podał sposób redukcji aksjomatów arytmetyki liczb naturalnych do języka logiki. Koncepcja ta została zrealizowana dzięki stworzeniu teorii typów co pozwalało uniknąć antynomii zbioru wszystkich zbiorów oraz klas samozwrotnych, będących wadą poprzednich prób tego typu (Frege).

Ceną była nierealistyczna komplikacja. Dlatego teoria typów nigdy się w matematyce nie przyjęła, choć cieszyła się sentymentem nielicznych logików. Teoria ta dała natomiast początek typom powszechnie używanym w dzisiejszych językach programowania.

Teoria typów unika paradoksów poprzez wprowadzenie i rygorystyczne separowanie różnych typów. Wymaga to definiowania tego samego obiektu matematycznego wielokrotnie, na różnych poziomach typów. W szczególności nie ma jednego zbioru liczb naturalnych, lecz potencjalnie nieskończenie wiele. Wprowadza się je za każdym razem, gdy ma się do czynienia z następnym poziomem i rodzajem typu. Logikom to nie przeszkadza, ale matematyk tak pracować praktycznie nie może.

Russell był także jednym z najwybitniejszych filozofów XX wieku. Największą sławę filozoficzną przyniosła mu teoria deskrypcji – wyłożona w roku 1905 w artykule „On Denoting” („O denotowaniu”). Należy ona do dzisiaj do kanonu współczesnej filozofii analitycznej. Ewolucję swoich poglądów filozoficznych Russell opisał w książce „Mój rozwój filozoficzny” – wydanej także w języku polskim.

Działalność pacyfistyczna 
Był pacyfistą i przeciwstawiał się wszelkim działaniom wojennym, w związku z czym w okresie I wojny światowej został skazany na sześć miesięcy więzienia za opublikowanie artykułu sugerującego, że stacjonujące w Anglii oddziały amerykańskie były wykorzystywane do łamania strajków antywojennych. Powodem drugiego pobytu Russella w więzieniu w latach pięćdziesiątych XX w. było obywatelskie nieposłuszeństwo w ramach kampanii przeciwko nuklearnym zbrojeniom. Russell był trzykrotnym kandydatem w wyborach parlamentarnych: w 1907 roku jako kandydat Partii Liberalnej oraz w 1922 i 1923 z ramienia Partii Pracy.

Stworzył impulsywną teorię wojny, w której zakładał, że wojna ma swoje korzenie w impulsach ludzkich, które z kolei mogą przerodzić się w impulsy zbrojne, które nie ograniczają się do poszczególnych jednostek, lecz dotykają całe społeczeństwa (tworzy się tzw. gorączka wojenna). Zbiorowy impuls nie bierze pod uwagę racjonalnych czynników i przeciwwskazań co do prowadzenia wojny – impuls jest całkowicie irracjonalny.
Nie odróżniał wojen napastniczych i obronnych – były one dla niego jednakowo groźne i nieakceptowalne. Interesowały go natomiast skutki – sposoby usprawiedliwiania działań wojennych.

Wybrane dzieła 
 1896, German Social Democracy (Niemiecka socjaldemokracja).
 1897, An Essay on the Foundations of Geometry (O podstawach geometrii)
 1900, A Critical Exposition of the Philosophy of Leibniz (Krytyczne przedstawienie filozofii Leibniza)
 1903, The Principles of Mathematics (Zasady matematyki)
 1905, Denotowanie (On Denoting), wydanie polskie 1967 (w: Logika i język. Studia z semiotyki logicznej)
 1910-1913, Principia Mathematica (z Alfredem N. Whiteheadem), 3 tomy
 1912, Problemy filozofii (The Problems of Philosophy), wyd. pol. 1995, 2003, 2004, pod tytułem Zagadnienia filozofii 1913, 2002
 1914, Nasza wiedza o świecie zewnętrznym jako pole badań dla metody naukowej w filozofii (Our Knowledge of the External World as a Field for Scientific Method in Philosophy), wyd. pol. 2000
 1916, Przebudowa społeczna (Principles of Social Reconstruction), wyd. pol. 1932
 1918, Drogi do wolności. Socjalizm, anarchizm i syndykalizm (Roads to Freedom: Socialism, Anarchism, and Syndicalism), wyd. pol. 1934, 1987
 1918, Wstęp do filozofii matematyki (Introduction to Mathematical Philosophy), wyd. pol. 1958, 2003
 1918, The Philosophy of Logical Atomism (Filozofia logicznego atomizmu)
 1920, The Practice and Theory of Bolshevism (Praktyka i teoria bolszewizmu)
 1921, The Analysis of Mind (Analiza myślenia)
 1922, The Problem of China (Problem Chin)
 1923, The ABC of Atoms (ABC atomów)
 1925, ABC teorii względności (The ABC of Relativity), wyd. pol. 2000
 1925, What I Believe (W co wierzę)
 1926, O wychowaniu. Ze specjalnym uwzględnieniem wczesnego dzieciństwa (On Education, Especially in Early Childhood), wyd. pol. 1932
 1927, The Analysis of Matter (Analiza materii)
 1927, Zarys filozofii (An Outline of Philosophy), wyd. pol. 1939
 1927, Dlaczego nie jestem chrześcijaninem (Why I Am Not a Christian), wyd. pol. 1962, 1981, 1984 (w: Religia i ja)
 1928, Szkice sceptyczne (Sceptical Essays), wyd. pol. 1937, 1957, 1996
 1929, Małżeństwo i moralność (Marriage and Morals), wyd. pol. 1931
 1930, Podbój szczęścia (The Conquest of Happiness), wyd. pol. 1933
 1931, Poglądy i widoki nauki współczesnej (The Scientific Outlook), wyd. pol. 1934
 1932, Education and the Social Order (Wychowanie a ustrój społeczny), wyd. pol. 1933
 1934, Wiek dziewiętnasty (Freedom and Organization, 1814–1914), wyd. pol. 1936, 2 tomy
 1935, Pochwała próżniactwa (In Praise of Idleness), wyd. pol 1937
 1938, Władza. Nowa analiza społeczna (Power: A New Social Analysis), wyd. pol. 2001
 1940, An Inquiry into Meaning and Truth (Badania dotyczące znaczenia i prawdy), wyd. pol. 2011
 1945, Dzieje filozofii Zachodu (A History of Western Philosophy), wyd. pol. 2000
 1947, Philosophy and Politics (Filozofia i polityka)
 1948, Human Knowledge: Its Scope and Limits (Wiedza ludzka: jej zasięg i ograniczenia)
 1949, Władza i jednostka (Authority and Individual), wyd. pol. 1997
 1950, Szkice niepopularne (Unpopular Essays), wyd. pol. 1997
 1956, Portrety z pamięci. Wartość wolnej myśli (Portraits from Memory and Other Essays), wyd. pol. 1995
 1959, Mój rozwój filozoficzny (My Philosophical Development), wyd. pol. 1971
 1959, Mądrość Zachodu (Wisdom of the West), wyd. pol. 1995
 1967, Zbrodnie wojenne w Wietnamie (War Crimes in Vietnam), wyd. pol. 1969
 1967-1969, Autobiografia (The Autobiography of Bertrand Russell), 3 tomy, wyd. pol.: t. I 1971, 1996, t. II 1998, t. III 1999

Zobacz też 
 ewentyzm
 antyteizm
 antynomia Russella
 czajniczek Russella
 Poliamoria
 Manifest Russella-Einsteina

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 A. J. Ayer. Bertrand Russell, New York: Viking Press, 1972, reprint ed. London: University of Chicago Press, 1988: .
 Ronald W. Clark. The Life of Bertrand Russell, London: Jonathan Cape, 1975 .
 Ronald W. Clark. Bertrand Russell and His World, London: Thames & Hudson, 1981 .
 
 
 John Lewis. Bertrand Russell: Philosopher and Humanist, London: Lawerence & Wishart, 1968
 Ray Monk. Bertrand Russell: Mathematics: Dreams and Nightmares London: Phoenix, 1997 .
 Ray Monk. Bertrand Russell: 1872–1920 The Spirit of Solitude Vol. I, New York: Routledge, 1997 .
 Ray Monk. Bertrand Russell: 1921–1970 The Ghost of Madness Vol. II, New York: Routledge, 2001 .
 George Santayana. ‘Bertrand Russell’, in Selected Writings of George Santayana, ed. Norman Henfrey, Cambridge: Cambridge University Press, I, 1968, s. 326–329
 Katharine Tait. My father Bertrand Russell, New York: Thoemmes Press, 1975
 David Wallechinsky & Wallace Irving. 1975–1981, „Famous Marriages Bertrand Russell & Alla Pearsall Smith Part 1" & „Part 3", on „Alys” Pearsall Smith, webpage content from The People’s Almanac, webpages: Part 1 & Part 3 (accessed 18 May 2014).
 Alan Wood. Bertrand Russell The Passionate Sceptic London: George Allen & Unwin, 1957.

Linki zewnętrzne 
 
 Biografia z nobel.org
 Bertrand Russell Society 

 
Brytyjscy matematycy XIX wieku
Brytyjscy matematycy XX wieku
Brytyjscy logicy
Teoretycy mnogości
Brytyjscy filozofowie analityczni
Brytyjscy filozofowie matematyki
Brytyjscy eseiści
Absolwenci Trinity College (Cambridge)
Wykładowcy Uniwersytetu w Cambridge
Politycy Partii Pracy (Wielka Brytania)
Nobliści – literatura
Brytyjscy laureaci Medalu Sylvestera
Laureaci Nagrody Kalinga
Osoby upamiętnione nazwami paradoksów matematycznych
Urodzeni w 1872
Zmarli w 1970