Harcerstwo

Harcerstwo – polski ruch społeczny i wychowawczy/pedagogiczny, będący częścią ruchu skautowego. Oparty na służbie, samodoskonaleniu (pracy nad sobą) i braterstwie. Zasady postępowania harcerza wyznacza Przyrzeczenie harcerskie i Prawo harcerskie. Zasady postępowania zucha wyznacza Obietnica zucha i Prawo zucha.

Ruch harcerski sformalizowany jest w szereg organizacji harcerskich pracujących w kraju i poza jego granicami (wśród Polonii) w oparciu o powyższe zasady i unikatową metodę harcerską.

Za rok powstania harcerstwa przyjmuje się 1910, a właściwie okres między 16 września 1910 (powstanie pierwszego zastępu) a 22 maja 1911 (powstanie pierwszych drużyn), zaś za symbolicznych założycieli harcerstwa uważa się Andrzeja Małkowskiego i jego żonę Olgę Drahonowską-Małkowską.

Skauting a harcerstwo 
Istotę różnicy pomiędzy ówczesnym „klasycznym” skautingiem założonym przez gen. Roberta Baden-Powella a powstającym wówczas harcerstwem Andrzej Małkowski ujął w słowach: harcerstwo to skauting plus niepodległość, aby podkreślić różnicę w ówczesnych priorytetach polskiego harcerstwa i światowego skautingu.

Obecnie zwykle nazwy harcerstwo używa się jako określenia polskiej wersji skautingu, często też (np. w filmach, literaturze) skautów z innych krajów nazywa się harcerzami, niemniej jednak istnieją duże różnice w skautingu w poszczególnych krajach i niekiedy uzasadnione jest rozróżnienie między harcerstwem i skautingiem.

Andrzej Małkowski tak opisywał znaczenie słowa skaut:

Już w 1912 roku słowa harcerz, harce i harcerstwo autorzy pierwszego wydania podręcznika Harce młodzieży polskiej uznali za utarte jako synonimy nazw skautowych i powszechnie zrozumiałe. Zwracali też na pewne różnice znaczeniowe między słowami skaut i harcerz.

Historia harcerstwa 

 początki ruchu skautowego na świecie
 ruch skautowy na ziemiach polskich
 harcerstwo do II wojny światowej
 harcerstwo podczas II wojny światowej – Szare Szeregi, Hufce Polskie
 odrodzenie harcerstwa w latach 1945–1949
 harcerstwo w okresie stalinizmu 1949–1956
 harcerstwo PRL w latach 1956–1980
 odnowa harcerstwa w latach 1980–1989 (KIHAM, RHR, RHS)
 powstanie harcerskich organizacji alternatywnych
 współczesne harcerstwo

Symbole harcerskie 

Prawie wszystkie aktualnie działające organizacje harcerskie posługują się tymi samymi symbolami i odwołują się do wspólnej historii.
 krzyż harcerski
 lilijka
 hymn harcerski
 mundur harcerski
 chusta harcerska
 pozdrowienie harcerskie

Organizacje harcerskie

Podstawy prawne działania 
Organizacje harcerskie w Polsce funkcjonują obecnie na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach () oraz ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie ().

W Sejmie RP prowadzone były prace nad projektem ustawy o działalności harcerskiej. Projekt ustawy zawierał regulacje gwarantujące organizacjom harcerskim m.in. prawo używania krzyża harcerskiego oraz nazw „harcerstwo”, „harcerz”, „harcerka” itp., a także określające zasady współpracy organów administracji publicznej z organizacjami harcerskimi i subwencjonowania działalności harcerskiej. Prace nad ustawą wzbudziły kontrowersje z powodu niebezpieczeństwa upolitycznienia harcerstwa – w projekcie ustawy zaproponowano, by decyzję o zaklasyfikowaniu organizacji jako harcerskiej podejmował polityk – minister edukacji. Niektórzy przedstawiciele organizacji harcerskich uważali, że ustawa niepotrzebnie wyróżniałaby organizacje harcerskie spośród innych organizacji pozarządowych, inni uznawali jednak, że ruch harcerski w szczególny sposób wspiera wychowanie dzieci i młodzieży, a ponieważ przepisy państwowe coraz bardziej ograniczają możliwość pracy harcerskiej (działalność w szkołach, wycieczkowanie, biwakowanie, obozowanie), potrzebne są dodatkowe regulacje ułatwiające działanie harcerzy.

Struktura organizacji harcerskich 
Organizacje harcerskie o charakterze ogólnopolskim posiadają rozbudowaną strukturę, którą tworzą:
 zastęp, szóstka zuchowa, patrol, wachta – zastępowy, szóstkowy, patrolowy, wachtowy,
 gromada, drużyna, krąg, klub specjalnościowy – drużynowy, przewodniczący lub komendant kręgu
 szczep (fakultatywnie) – komendant szczepu, szczepowy
 związek drużyn (fakultatywnie) – komendant związku drużyn,
 hufiec – komendant hufca, hufcowy
 chorągiew – komendant chorągwi,
 władze naczelne.

Funkcje harcerskie 
Pełnienie funkcji w organizacji oznaczane jest najczęściej barwnym sznurem funkcyjnym, noszonym na mundurze.

Zastęp harcerski prowadzi zastępowy (noszący brązowy sznur). Kilka zastępów tworzy drużynę, kierowaną przez drużynowego (z granatowym sznurem), którego wspiera przyboczny (sznur zielony). Niektóre drużyny tworzą szczep, prowadzony przez komendanta szczepu (szczepowego) (granatowy sznur noszony z ramienia). Drużyny i szczepy tworzą hufiec, a wiele hufców – chorągiew, kierują nimi komendanci hufców (hufcowi) (srebrny sznur z ramienia) i komendanci chorągwi (złoty sznur z ramienia). Władze zwierzchnie organizacji to m.in. naczelnik (skórzany sznur z ramienia) i przewodniczący związku. Istnieją ponadto oddzielne oznaczenia funkcji dla pozostałych członków władz poszczególnych szczebli: hufców, chorągwi, okręgów, naczelnictwa, głównej kwatery – nieco różniące się w poszczególnych organizacjach w zależności od ich struktury.

Stopnie w harcerstwie 

W harcerstwie funkcjonują, na zasadzie instrumentu metodycznego:
 stopnie harcerskie
 ZHP
 młodzik/ochotniczka,
 wywiadowca/tropicielka,
 odkrywca/pionierka,
 ćwik/samarytanka,
 harcerz orli/harcerka orla,
 harcerz Rzeczypospolitej/harcerka Rzeczypospolitej
 ZHR i NKIH „Leśna Szkółka”
 młodzik/ochotniczka
 wywiadowca/tropicielka
 ćwik/samarytanka
 Harcerz Orli/wędrowniczka
 Harcerz Rzeczypospolitej/Harcerka Rzeczypospolitej
 SHK Zawisza
 harcerze
 młodzik
 wywiadowca
 ćwik
 harcerz orli
 Harcerz Rzeczypospolitej
 harcerki
 ochotniczka
 tropicielka
 pionierka
 samarytanka
 wędrowniczka
 Harcerka Rzeczypospolitej
 SH
 młodzik/ochotniczka
 wywiadowca/tropicielka
 ćwik/pionierka
 harcerz orli/wędrowniczka
 harcerz Rzeczypospolitej/harcerka Rzeczypospolitej
 stopnie instruktorskie (na przykładzie ZHP, ZHR i SH):
 przewodnik/przewodniczka,
 podharcmistrz/podharcmistrzyni,
 harcmistrz/harcmistrzyni.

Stopnie harcerskie, które istniały w przeszłości w ZHP to tropiciel, wędrownik.

Stopnie instruktorskie, które istniały w przeszłości w ZHP to harcmistrz Rzeczypospolitej, harcmistrz Polski Ludowej, organizator.

Specjalności harcerskie 
Członkowie organizacji harcerskich – w ramach swoich drużyn lub harcerskich klubów specjalnościowych – mogą realizować program harcerski wzbogacony o treści charakterystyczne dla innej aktywności, nazywany specjalnością harcerską. Wyróżnia się następujące specjalności:
 artystyczna,
 ekologiczna,
 jeździecka i kawaleryjska,
 Harcerskiej Służby Granicznej,
 Harcerskiej Służby Zabezpieczenia,
 Harcerskiej Służby Ruchu Drogowego,
 Harcerskie Lotnictwo
 łącznościowa i informatyczna (m.in. Harcerski Klub Łączności),
 obronna,
 poczt harcerskich,
 ratownicza,
 pożarnicza,
 sportowa,
 turystyczna (m.in. Harcerski Klub Turystyczny),
 wodna i żeglarska

Grupy członkowskie harcerstwa 
 skrzaty – w ZHR członkowie w wieku 5–6 lat
 zuchy – w ZHP: członkowie w wieku 6–10 lat, pracujący metodyką zuchową; w ZHR: w wieku 7–10;
 harcerki i harcerze – w ZHP: członkowie w wieku 10–13 lat, pracujący metodyką harcerską; w ZHR: w wieku 10–16;
 harcerki i harcerze starsi – w ZHP: członkowie w wieku 13–16 lat, pracujący metodyką starszoharcerską; w ZHR: członkowie powyżej 18 roku życia pracujący w drużynach bądź Kręgach Harcerstwa Starszego;
 wędrowniczki i wędrownicy – w ZHP: członkowie w wieku 16–21 lat, pracujący metodyką wędrowniczą; w ZHR: w wieku powyżej 16 lat zrzeszeni w drużynach wędrowniczych;
 instruktorki i instruktorzy – w ZHP: członkowie którzy ukończyli 16 lat, po zdobyciu stopnia instruktorskiego i złożeniu Zobowiązania Instruktorskiego, złożywszy uprzednio Przyrzeczenie Harcerskie; w ZHR: powyżej 18 lat, po odbyciu specjalnej próby instruktorskiej, harcerscy wychowawcy;
 starszyzna – w ZHP: członkowie, którzy ukończyli 21 rok życia i nie złożyli Zobowiązania Instruktorskiego.
 seniorzy – w ZHP: członkowie posiadający miano seniora – starszyzna i instruktorzy, którzy ukończyli 55 lat i złożyli stosowną deklarację właściwemu komendantowi.

Obrzędowość harcerska 

Obrzędowość harcerska to element charakterystyczny każdej podstawowej jednostki harcerskiej (gromady zuchowej, drużyny harcerskiej, drużyny starszoharcerskiej i wędrowniczej). Opiera się na pewnym symbolicznym układzie elementów, czynności czy ruchów. Różne jednostki harcerskie mają różną, zazwyczaj właściwą tylko sobie obrzędowość (wyjątek – wspólne elementy obrzędowości w szczepach).

Na obrzędowość drużyny składają się: nazwa drużyny, barwy drużyny, sposób powitania/pożegnania, a także inne zwyczajowo przyjęte: przyjmowanie nowych członków do drużyny, sposób nadawania barw, przyjmowania przyrzeczenia, sposób zbierania składek itp. Drużyna może dowolnie tworzyć elementy swojej obrzędowości.

Przy obrzędowości podkreśla się jej walor użyteczny. Ma ona pomagać w prowadzeniu drużyny oraz wprowadzać elementy wyjątkowości. Należy podkreślić, iż nadmiar elementów obrzędowości odwraca jej pierwotną rolę; ważne jest wyważenie ilości elementów obrzędowych drużyny.

Oprócz podstawowych jednostek harcerskich, obrzędowość zazwyczaj posiadają zastępy drużyn. Obrzędowość zastępów powinna być związana z obrzędowością drużyny (nazwy zastępów, symbole itp.)

Zobacz też 

 skauting
 organizacje harcerskie
 historia harcerstwa
 system zastępowy
 metoda harcerska
 puszczaństwo
 Wydawnictwo Harcerskie „Horyzonty”

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Związek Harcerstwa Polskiego
 Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej
 
 Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” – Federacja Skautingu Europejskiego
 Stowarzyszenie Harcerskie
 
 Związek Harcerstwa Polskiego – poza granicami Kraju w USA
 Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej w Kanadzie
 Royal Rangers Polska
 Polskie harcerstwo w pierwszej połowie XX wieku – kolekcja w bibliotece Polona