Zuchy

Zuchy – najmłodsza grupa metodyczna w organizacji harcerskiej.

Historia ruchu zuchowego w Polsce 
Pierwsze próby pracy z dziećmi w wieku wczesnoszkolnym podejmowano w Polsce jeszcze przed I wojną światową. Tworzono wówczas zastępy „biszkoptów”. Latem 1914 Olga Małkowska utworzyła w Zakopanem gromadę żeńską „krasnoludków”. W historii ZHP uważa się to za moment narodzin polskiego ruchu zuchowego dziewcząt.

W 1917 hm. Jan Mauersberger podjął próbę opracowania nowego systemu wychowania najmłodszych członków ZHP i zaproponował, by nazwać ich zuchami. Pomysły Mauersbergera uporządkowała Jadwiga Zienkiewiczówna w roku 1918 w książce pt. Związek zuchów, czyli młodych harcerzy. W tym samym roku zaczęły powstawać pierwsze gromady Wilcząt w Polsce. Tworzyło je przede wszystkim harcerstwo męskie, korzystając z doświadczeń angielskiej organizacji skautowej. Organizowane były w miastach i skupiały chłopców w wieku 8–12 lat ze środowisk inteligenckich. Oficjalną odznaką przynależności do gromady była główka wilczka noszona na berecie.

Ruch zuchowy żeński przejął inicjatywę opracowywania metodyki pracy gromad i w 1920 w gromadzie „Szafirowych zuchów” z Włocławka powstał pomysł oznaczania stopni zuchowych srebrnymi gwiazdkami umieszczanymi nad górną kieszenią mundurka. Od 1922 wprowadzono też obietnicę zucha zamiast przyrzeczenia harcerskiego, słowem zuch zastąpiono dotychczasowego wilczka, a gromadą – drużynę.

W 1923 roku ukazał się w przekładzie Tadeusza Strumiłły pierwszy tomik Wilcząt Roberta Baden-Powella, który został uznany za podstawowy podręcznik do pracy z zuchami. Jego drugą część Sprawności wilczęce wydano w 1928 roku.

W wyniku prac prowadzonych w organizacji żeńskiej utworzono w głównej Kwaterze Żeńskiej Wydział Zuchów, który opracował nowe wytyczne programowe obowiązujące w całej organizacji, m.in. mające dziewięć punktów Prawo zucha, programy 4 gwiazdek zuchowych oraz regulamin mundurowy dla zuchów.

W 1927 w organizacji żeńskiej było 45 gromad zuchowych, w męskiej zaś 7 drużyn wilcząt. W tymże roku pojawiła się też koncepcja przejęcia przez ruch zuchowy żeński gromad wilczęcych. Do realizacji tego pomysłu jednak nie doszło, ponieważ różnice w metodyce były zbyt duże.

Na początku lat 30. tworzeniem nowej koncepcji pracy z zuchami w Organizacji Harcerzy ZHP zajął się hm. Aleksander Kamiński, wykorzystując poprzednie doświadczenia (m.in. Jadwigi Zwolakowskiej). W 1931 roku na kursie wodzów gromad wprowadził zabawy o nowej tematyce, bliskiej dzieciom. Były one proste, odpowiadające ówczesnej rzeczywistości. Tak jak rok 1926 był przełomowy dla ruchu zuchowego dziewcząt, tak rok 1931 zadecydował o rozwoju gromad zuchowych chłopców. W 1932 ukazała się książka Kamińskiego pt. Antek Cwaniak, drukowana poprzednio w odcinkach w czasopiśmie harcerskim „Na Tropie”. Kamiński zawarł w niej główne założenia metodyki zuchowej. Książka ta w znaczący sposób wpłynęła na pracę zuchową Organizacji Harcerzy ZHP, stała się podręcznikiem – czytanką wodzów zuchowych. W roku publikacji tej książki liczba zuchów przekroczyła 25 tys. w 833 gromadach.

Tak żywiołowy wzrost liczby zuchów spowodował konieczność intensywnego szkolenia kadry. W 1933 ukazała się kolejna książka Aleksandra Kamińskiego – Książka wodza zuchów – podręcznik pracy z zuchami, zaś Jadwiga Zwolakowska wydała podręcznik W gromadzie zuchów, a następnie Piosenki i tańce zuchowe, Opowiadania zuchowe, Gry zuchowe. Efektem współpracy Zwolakowskiej z Aleksandrem Kamińskim była wspólna dla chłopców i dziewcząt rota Prawa zucha, przyjęta w październiku 1934. Nastąpił żywiołowy rozwój gromad zuchowych. Jednocześnie ujednolicano i ulepszano formy pracy.

W latach 30. (i później, aż do końca lat 90.) do zuchów należały dzieci w wieku 8–11 lat. Odznaką Zuchową była głowa wilczka. Istniały 3 stopnie zuchowe – zuch 1, 2 lub 3 gwiazdki, oraz 25 sprawności zuchowych dla dziewcząt, a 18 dla chłopców. Zawołaniem zuchów było „Czuj!”.

W październiku 1933 powstała pierwsza stała szkoła instruktorów zuchowych w Nierodzimiu. Szkoła ta w latach 1933–1937 wychowała kilkuset instruktorów zuchowych. Ukazywały się dodatki zuchowe do pism harcerskich: w „Skaucie” – „Leśny Duszek” od 1934; w „Na Tropie” – „Na tropie Zuchów” od 1922. W 1937 zostały one połączone w samodzielne pismo „Zuch” wydawane przez Zarząd Oddziału Lwowskiego ZHP.

W 1938 było 31,4 tys. zuchów i 15 tys. zuchen. W okresie II wojny światowej gromady zuchowe były organizowane na emigracji. Od 1945 ruch zuchowy był intensywnie odbudowywany. W 1947 w Organizacji Harcerzy było 808 gromad zuchowych, które liczyły 19,7 tys. zuchów.

Opracowana przez przedwojenne instruktorki i instruktorów metodyka zuchowa i dorobek ich pracy wychowawczej stały się podstawą współczesnej metodyki zuchowej i pracy tej grupy wiekowej.

Ruch zuchowy współcześnie

Związek Harcerstwa Polskiego 
Zuchy – grupa metodyczna i członkowska przeznaczona dla dzieci w wieku 6–10 lat.

Podstawową jednostką organizacyjną dla zuchów jest gromada zuchowa.

W metodyce zuchowej drogę zucha wyznacza zdobycie poszczególnych gwiazdek zuchowych, oznaczanych gwiazdkami na baretce w kolorze chusty, pod znaczkiem zucha:
 1 gwiazdka – oznacza zucha ochoczego,
 2 gwiazdki – oznaczają zucha sprawnego,
 3 gwiazdki – oznaczają zucha zaradnego,
a także zdobywanie sprawności.

W większości są to gromady koedukacyjne.

Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej 
Najmłodsze zuchy są w 1 klasie szkoły podstawowej, natomiast te najstarsze, które są już przekazywane do drużyny po 4 klasie. Gromadą zuchów zajmuje się drużynowy/a i przyboczni. Gromady są niekoedukacyjne. Każda gromada ma swoją nazwę. Zuchy składają Obietnicę zuchową i przestrzegają Prawa zucha. Zdobywają też sprawności oraz Gwiazdki zuchowe.

W metodyce zuchowej drogę zucha wyznacza zdobycie pierwszej, drugiej i trzeciej gwiazdki. Znaczek Zucha oraz Gwiazdki zuch nosi nad lewą kieszenią munduru.

Nazewnictwo w Organizacji Harcerek ZHR:
 1 gwiazdka – oznacza zucha wtajemniczonego,
 2 gwiazdki – oznaczają zucha zaradnego,
 3 gwiazdki – oznaczają zucha opiekuńczego.

W Organizacji Harcerzy ZHR stosuje się nazwy kolejno: zuch pierwszej, drugiej, trzeciej gwiazdki.

SHK „Zawisza” – Skauci Europy 
W SHK „Zawisza” stosuje się inne nazewnictwo dla tej grupy wiekowej: początkowo były to żaki, a obecnie, od czasu wstąpienia do FSE – wilczki. Wilczki, w wieku 8–12 lat, nawiązują do tradycyjnej metody wilczkowej, stworzonej na początku XX w. przez Roberta Baden-Powella i Verę Barclay i z powodzeniem stosowanej w organizacjach skautowych na całym świecie.

Zobacz też 

 Jadwiga Zwolakowska
 Aleksander Kamiński
 Obietnica zucha
 Znaczek zucha
 Gwiazdki zuchowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 sim-zuchy | Związek Harcerstwa Polskiego
 Wydział Zuchowy GKH-y ZHR
 

Harcerstwo