Zbiór

Zbiór (dawniej także mnogość) – pojęcie pierwotne aksjomatycznej teorii mnogości (zwanej też teorią zbiorów) leżące u podstaw całej matematyki; idealizacja intuicyjnie rozumianego zbioru (zestawu, kolekcji) utworzonego z elementów (komponentów, składowych), która jest efektem abstrahowania od wewnętrznej struktury modelowanego obiektu i wzajemnych zależności między jego elementami (np. hierarchii, czy kolejności).

Wprowadzenie 
Każdy zbiór jest jednoznacznie wyznaczony przez swoją zawartość (tzn. istnieje tylko jeden zbiór złożony z zadanych elementów), przy czym każdy element może należeć do danego zbioru bądź nie (tzn. element nie może należeć do zbioru np. „dwukrotnie”). Pojęcie zbioru ma charakter dystrybutywny, a nie kolektywny: Mars jest elementem zbioru planet Układu Słonecznego, lecz jakikolwiek element tej planety, np. leżąca na niej skała, nie jest już elementem wspomnianego zbioru planet (dystrybutywność); nadwozie jest elementem zbioru części samochodu, przy czym wycieraczka jest elementem nadwozia, a więc jest elementem samochodu (kolektywność).

W tzw. naiwnej (tj. niezaksjomatyzowanej) teorii mnogości zbiory wprowadza się wraz z relacją  należenia lub przynależności do zbioru oznaczaną zmodyfikowaną małą literą alfabetu greckiego  (dla odróżnienia w matematyce korzysta się z innego jej wariantu typograficznego, ); przykładowo należenie elementu  do zbioru  zapisuje się zwykle  zaś zaprzeczenie tego zdania („element  nie należy do zbioru ”) uzyskuje się poprzez przekreślenie znaku relacji należenia: .

Elementy danego zbioru zwykło się zapisywać w nawiasach klamrowych; przykładowo zbiór składający się z czterech elementów  zapisuje się zwykle symbolicznie w postaci
 

jest to jedyny zbiór składający się z tych elementów, co oznacza, że napisy  czy  (kolejność podawania elementów nie ma znaczenia), bądź  (wielokrotne wymienienie tego samego elementu niczego nie przydaje) oznaczają ten sam zbiór. Poniekąd najprostszym, choć dość nieintuicyjnym zbiorem jest zbiór nie zawierający żadnego elementu, tzw. zbiór pusty  oznaczany zwykle symbolem  Elementami zbiorów mogą być również inne zbiory – zbiory złożone ze zbiorów nazywa się zwykle rodzinami (zbiorów). Należy wyraźnie zaznaczyć, że zbiór  nie ma elementów, podczas gdy do zbioru  należy jeden element: zbiór pusty  (jest to więc jednoelementowa rodzina zbiorów złożona ze zbioru pustego).

Nie ma żadnego ograniczenia nałożonego na liczebność zbiorów, nazywaną ich mocą – moc zbioru  oznaczana będzie dalej symbolem  – wyróżnia się nawet różne hierarchie wielkości zbiorów związane z ich licznością (np. skala alefów, czy skala betów).

Określanie 
Wyszczególnienie wszystkich elementów danego zbioru może być co najmniej nużące (gdy zbiór jest skończony), a niekiedy nawet niemożliwe (gdy zbiór jest nieskończony). Jednym ze sposobów skrócenia tego zapisu jest wykorzystanie notacji wielokropkowej, która zakłada pewną domyślność czytelnika; przykładowo zbiór zawierający wszystkie nieparzyste liczby naturalne większe od  lecz mniejsze od  można wskazać zapisując
 

Należy jednak uważać, by zapis był dostatecznie jednoznaczny, np.  może oznaczać także zbiór liczb pierwszych ze wspomnianego przedziału, z kolei  może oznaczać wszystkie liczby naturalne z podanego zakresu.

Innym sposobem jest użycie formuły logicznej (warunku logicznego), jeśli  jest zdaniem logicznym o elemencie  zbioru  to zapis
 

oznacza zbiór wszystkich elementów  które spełniają warunek 

W początkach teorii mnogości stosowano notację  tzn. nie ograniczano się do wybierania elementów z ustalonego zbioru – okazało się jednak, że prowadzi to do sprzeczności takich jak paradoks zbioru wszystkich zbiorów, czy antynomia Russella. Wspomniane problemy związane z konstruowaniem zbiorów były impulsem do formalizacji teorii mnogości poprzez porzucenie naiwnej teorii zbiorów na rzecz różnych aksjomatyzacji pojęć zbioru i relacji należenia; jedną z najczęściej stosowanych jest aksjomatyka Zermela-Fraenkla (w jednym ze swych wariantów).

Relacje 

W ogólności, dwa dowolne zbiory  i  mogą:
 być rozłączne, jeżeli nie posiadają wspólnych elementów;
 przecinać się, czyli mieć niepustą część wspólną, jeżeli mają pewne elementy wspólne;
 być w relacji inkluzji, czyli zawierania. Zbiór  jest zawarty w  (jest podzbiorem zbioru ) wtedy i tylko wtedy, gdy każdy element zbioru  należy do zbioru :
 
 być równe, jeżeli mają wszystkie elementy wspólne:
 .

Warunek równości zbiorów nazywany jest aksjomatem ekstensjonalności. Mówi on, że dwa zbiory są równe wtedy i tylko wtedy, gdy mają te same elementy. Zatem każdy zbiór jest jednoznacznie wyznaczony przez swoje elementy.

Równość zbiorów jest przykładem relacji równoważności, natomiast inkluzja jest relacją częściowego porządku. Innym przykładem relacji równoważności wśród zbiorów jest równoliczność.

Działania 

Niech dane będą dowolne trzy podzbiory  oraz  zbioru  nazywanego przestrzenią lub uniwersum.

 Definicje
 Sumą  nazywa się zbiór tych elementów, które należą przynajmniej do jednego ze zbiorów  lub ,
 
 Iloczynem  nazywa się zbiór tych elementów, które należą jednocześnie do obu zbiorów  oraz ,
 
 Różnicą  nazywa się zbiór tych elementów, które należą do zbioru  ale nie należą do zbioru ,
 
 Dopełnieniem  nazywa się zbiór tych elementów przestrzeni  które nie należą do zbioru ,
 
 Różnicą symetryczną  nazywa się zbiór tych elementów, które należą do jednego i tylko jednego ze zbiorów  oraz ,
 

 Własności
 łączność sumy i iloczynu (umożliwia wykonywanie jednakowych działań w dowolnej kolejności),
 ,
 ,
 przemienność sumy i iloczynu (umożliwia zamianę wykonywania kolejności działania),
 ,
 ,
 rozdzielność sumy względem iloczynu i iloczynu względem sumy,
 ,
 ,
 I i II prawo De Morgana,
 ,
 .

 Przykłady
Niech  oraz  a ponadto  Wówczas
 
 
 
 
 

 Uwagi
Działania na zbiorach nazywa się często „mnogościowymi” dla odróżnienia od innych działań, np. algebraicznych: „suma mnogościowa”, „iloczyn mnogościowy”, „różnica mnogościowa” (lub nawet „suma, iloczyn, różnica zbiorów”). Działanie dodawania nazywa się niekiedy „unią”, z kolei różnicę nazywa się czasem „dopełnieniem względnym” (względem innego zbioru); dopełnienie bywa nazywane „uzupełnieniem”. Alternatywne nazwy „przekrój”, czy „przecięcie” dla iloczynu są spotykane dużo częściej.

Wraz z osobnymi nazwami działania te mają unikatową symbolikę, choć niekiedy różnicę zbiorów oznacza się znakiem odejmowania, zaś dopełnienie oznacza się często apostrofem, działanie różnicy symetrycznej wydaje się mieć najmniej ustaloną symbolikę: czasami stosuje się symbol dodawania w okręgu; odpowiednio 

Nazwy i symbole działań na zbiorach odwołujące się do intuicji algebraicznych nie są przypadkowe: niektóre z przedstawionych działań umożliwiają wprowadzenie na podzbiorach danego zbioru różnych struktur algebraicznych (np. ciało zbiorów, pierścień zbiorów itp.), w ogólności wszystkie tworzą one tzw. algebrę Boole’a.

W przypadku działań sumy i iloczynu rozpatruje się również operacje skończone (zdefiniowane indukcyjnie) i nieskończone (zdefiniowane za pomocą kwantyfikatorów, czyli logiki pierwszego rzędu; nazywane też uogólnionymi). Sumę rodziny zbiorów definiuje się jako zbiór tych elementów, dla których istnieje (choć jeden) sumowany zbiór, do którego należą, z kolei iloczyn rodziny zbiorów zawiera wyłącznie te elementy, które należą do wszystkich zbiorów będących czynnikami.

Uogólnienia 

Zbiór dwuelementowy złożony z dwóch (różnych) elementów  nazywany parą (nieuporządkowaną), nie zawiera w sobie informacji o kolejności swoich elementów, tj.  istnieje jednak obiekt nazywany parą uporządkowaną, który ją niesie, tj.  – w teorii mnogości definiuje się go zwykle jako zbiór dwuelementowy:
 

Iloczynem kartezjańskim  zbiorów  nazywa się zbiór wszystkich par uporządkowanych, których pierwszy element należy do zbioru  a drugi do zbioru  ze względu na uporządkowanie par jest  o ile czynniki są różne. Ponadto 

Zbiór potęgowy  zbioru  to rodzina (zbiór zawierający) wszystkie podzbiory zbioru  zachodzi 

Istnieje wiele uogólnień pojęcia zbioru, wśród nich są m.in.:
 klasa – skupisko elementów dzielących wspólną właściwość;
 multizbiór – zestaw bytów, w którym dany element może występować wielokrotnie;
 n-tka – multizbiór, z określoną kolejnością elementów;
 zbiór przybliżony – zbiór z trzecią możliwością przynależności elementu (np. należenie nieokreślone, nieznane, czy częściowe);
 zbiór rozmyty – zbiór, w którym przynależność elementu do zbioru można wyrazić procentowo (tj. od 0% do 100%).

Zobacz też 

 rodzina indeksowana
 rodzina zbiorów
 suma rozłączna

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 

Teoria mnogości