Armia „Modlin”

Armia „Modlin” – związek operacyjny Wojska Polskiego w kampanii wrześniowej 1939 roku.

Geneza i zadania 
Armia została utworzona 23 marca 1939. 

Pas działania Armii: granica wschodnia – jak zachodnia SGO „Narew“, granica zachodnia: Lidzbark – Sierpc – Dobrzyń nad Wisłą.
Zadaniem armii było osłonić kierunki na Warszawę i Płock, w ostateczności bronić linii rzek Narew – Bug – Wisła. Winna utrzymać przedmościa w Modlinie i Pułtusku, a gros sił użyć do osłony kierunku na Warszawę.

Wskazówki wykonawcze określały, że głównym zadaniem Armii miała być osłona kierunku na Warszawę,. Tam też powinny były znaleźć się obydwie dywizje piechoty i jedna brygada kawalerii;. Na kierunku płockim jedna brygada kawalerii. Armia miała wysunąć się jak najdalej do przodu, trzymając dywizje piechoty razem, by nie zostały pobite oddzielnie. Wytyczne informowały też, że  Odwód „Wyszków” w sile dwóch dywizji piechoty, jest przewidziany do użycia na obszarze odpowiedzialności Armii. Pas działania Armii miał w pobliżu granicy szerokość 90 km, na pozycji zasadniczej 170 km. Głębokość pasa działania do Wisły wynosiła 90 km. 
Początkowo dowódcy Armii podlegało bezpośrednio dziewięć jednostek bądź zgrupowań. Były to przedmościa: „Różan”, „Pułtusk”, „Zegrze”, „Modlin” i „Płock”, Mazowiecka Brygada Kawalerii, 20 Dywizja Piechoty, Nowogródzka Brygada Kawalerii i 8 Dywizja Piechoty. Dwa pierwsze przedmościa przeszły faktycznie pod rozkazy dowódcy Odwodu „Wyszków”.

 Zamiar dowódcy armii
Celem zyskania przestrzeni, dowódca armii zdecydował się wysunąć obronę jak najdalej na północ i przyjąć rozstrzygającą bitwę nie na linii Narwi, Bugu i Wisły, lecz tuż przy granicy z Prusami Wschodnimi na linii Lidzbark – Mława – Krzynowłogi. Trzon obrony stanowiła 20 Dywizja Piechoty rozmieszczona na zawczasu przygotowanych i silnie umocnionych stanowiskach w rejonie Mławy. Lewe skrzydło dywizji osłaniać miała Nowogrodzka Brygada Kawalerii. Winna też dozorować kierunek Lidzbark – Sierpc – Płock. Mazowiecka Brygada Kawalerii osłaniała prawe skrzydło i dozorowała kierunki z Janowa i Chorzel na Krzynowłogi – Przasnysz i Krzynowłogi – Grodzisk – Ciechanów. Odwodowa 8 Dywizja Piechoty miała być rozmieszczona w rejonie Ciechanowa i być w gotowości do działań pod Mławą.
W razie konieczności odejścia z pozycji mławskiej gen. Przedrzymirski zamierzał stawić przejściowy opór na dwu kolejnych liniach po Ciechanów, a następnie odskoczyć na linię Wisły.
W przypadku wyraźnego głównego uderzenia na kierunku Modlina dowódca armii spodziewał się, że Odwód „Wyszków” będzie uderzał z przedmości na Narwi, a w przypadku zaś zwrotu głównego uderzenia na Narew, Odwód „Wyszków” przejdzie do obrony na Narwi, Armia „Modlin” zaś wykona przeciwnatarcie wychodząc z Zegrza, Modlina i Wyszogrodu.

Działania 
W oparciu o pozycję mławską Armia miała bronić północnego podejścia do Warszawy od strony Prus Wschodnich. Linię fortyfikacji mławsko-rzęgnowskich obsadziła 20 DP. Pozycji „mławskiej” broniły 78 pp i 80 pp. Szerokość bronionego odcinka przez te pułki wynosiła około 15 km, zaś 79 pp zajmował 10. km odcinek pozycji „rzęgnowskiej”. Między tymi pozycjami był odcinek „martwy” o szerokości około 6 km. W Działdowie rozlokowany był batalion strzelców (III/32 pp) Nowogródzkiej Brygady Kawalerii. Większość sił brygady zajmowała pozycje w rejonie Lidzbarka, gdzie były pobudowane stałe fortyfikacje. Między brygadą a 20 DP była luka o szerokości około 12 - 15 km. Wschodnią „granicę” obrony armii, o szerokości około 22 km, obsadzała Mazowiecka Brygada Kawalerii rozlokowana pomiędzy miejscowościami Krzynowłogą Małą i Ulatowo, praktycznie do rzeki Orzyc. Odwód armii stanowiła 8 DP skoncentrowana w okolicach Ościsłowa, pomiędzy Ciechanowem a Glinojeckiem. Przedmościa w Pułtusku, Zegrzu i Płocku obsadzały bataliony ON.

 Bitwa graniczna
 1 września
Nieprzyjaciel w sile około czterech wielkich jednostek uderzył z Prus Wschodnich w rejonie Mławy na odcinek 20 Dywizji Piechoty, a w rejonie Krzynowłogi Małej na Mazowiecką Brygadę Kawalerii. W ciężkich walkach 20 DP odparła natarcie, ale Mazowiecka Brygada Kawalerii zmuszona została do opuszczenia Krzynowłogów i cofała się na Przasnysz. W związku z tym dowódca Armii „Modlin” przesunął odwodową 8 Dywizje Piechoty w lukę pomiędzy 20 DP, a Maz. BK. W związku z niemieckim natarciem na prawe skrzydło Armii „Modlin” i jego postępami w rejonie Krzynowłogi w kierunku na Przasnysz, odwód SGO „Narew” przesunięty został za jej lewe skrzydło.

Obsada personalna Kwatery Głównej Armii „Modlin” 
Obsada personalna Kwatery Głównej Armii „Modlin”

Dowództwo
 dowódca armii – gen. bryg. Emil Krukowicz-Przedrzymirski
Adiutantura
 oficer do zleceń – mjr dypl. Jerzy Zaleski
 oficer ordynansowy dowódcy – kpt. Antoni Krzysztoporski
Samodzielny Referat Personalny
 kierownik referatu – mjr Tadeusz Mierzejewski
 referent – kpt. Władysław Karbowski
 referent – kpt. Franciszek Kurbiel
 referent – por. Jan Leszczyński

Dowódcy broni, etapów i służb podlegli bezpośrednio dowódcy armii 
Dowództwo Artylerii
 dowódca artylerii – płk Michał Gałązka
 oficer sztabu – mjr Stanisław Bojanowski
 oficer sztabu – mjr Konrad Rowiński
 oficer sztabu – kpt. Eustachy Misiewicz

Dowództwo Broni Pancernych
 dowódca broni pancernych – ppłk br. panc. Michał Piwoszczuk
 oficer sztabu – mjr br. panc. inż. Romuald Prewysz-Kwinto
 oficer sztabu – mjr Jan Marian Peters
 oficer sztabu – kpt. Henryk Drabikowski

 Dowództwo Lotnictwa i Obrony Przeciwlotniczej
 dowódca lotnictwa i OPL armii – płk pil. Tadeusz Prauss
 szef sztabu – ppłk pil. Bernard Adamecki
 referent operacyjny – mjr dypl. pil. Bohdan Kleczyński
 referent wywiadowczy – kpt. dypl. pil. Władysław Polesiński
 referent łączności obwodowej – por. łącz. Adam Julian Zawiliński
 referent służby dozorowania – kpt. łącz. rez. Jan Kralik
 referent techniczny i zaopatrzenia – mjr pil. Kazimierz Benz
 referent techniczny – ppor. lot. Jan Aleksander Domański
 referent zaopatrzenia – por. lotn. Mieczysław Galicki
 referent OPL czynnej – mjr art. Witold Kitkiewicz
 referent – kpt. art. Feliks Bohdanowicz

Dowództwo Saperów
 dowódca saperów – ppłk sap. inż. Leon Schmidt-Borudzki
 oficer sztabu – kpt. Władysław Horoszkiewicz
 oficer sztabu – kpt. Wiktor Kątkowski
 oficer sztabu – kpt. Roman Rolnik

Dowództwo Etapów
 dowódca etapów armii – płk dypl. Henryk Pomazański
 oficer sztabu – mjr dypl. Witold Grzembo
 oficer sztabu – kpt. Marek Winter

Szefostwo Służby Sprawiedliwości
 szef służby sprawiedliwości – płk aud. dr Jan Zygmunt Dąbrowski
 referent – ?

Sztab 
 szef sztabu – płk dypl. Stanisław Grodzki
 oficer ordynansowy – por. Witold Rómmel
Oddział I Organizacyjno-Mobilizacyjny
 szef Oddziału I – ppłk dypl. Stefan Mieczysław Mączyński
 oficer sztabu – mjr dypl. Romuald Stankiewicz
 oficer sztabu – mjr dypl. Zbigniew Osostowicz
Oddział II Wywiadu
 szef Oddziału II – ppłk dypl. Włodzimierz Bronisław Peucker
 oficer sztabu – mjr dypl. Władysław Harland
 oficer sztabu – mjr dypl. Władysław Mierzyński
 oficer sztabu – mjr Mieczysław Niemiec
 oficer sztabu – mjr Kazimierz Tomasik
 oficer sztabu – kpt. Jan Ludwig
 oficer sztabu – kpt. Edward Hermann
Oddział III Operacyjny
 szef Oddziału III – ppłk dypl. Ignacy Wądołkowski
 oficer sztabu – mjr dypl. Stanisław Mayer
 oficer sztabu – mjr dypl. Bohdan Olechowski
 oficer sztabu – mjr dypl. Mieczysław Jurkiewicz
 oficer sztabu – mjr dypl. Aleksander Mudry
Dowództwo Łączności
 dowódca Łączności – ppłk dypl. Stanisław Jamka
 oficer sztabu – mjr Władysław Synoś
 oficer sztabu – mjr dypl. Jerzy Kurpisz
 oficer sztabu – kpt. Zygmunt Zubalewicz
 oficer sztabu – kpt. Tadeusz Lenczowski
Szefostwo Służby Kolejnictwa
 szef Służby Kolejnictwa – mjr dypl. piech. Edward Izydor Wojciechowski
 oficer sztabu – mjr Maksymilian Lewin
Służba Geograficzna
 szef Służby Geograficznej – ?
Służba Broni Chemicznej
 szef Służby Broni Chemicznej – ?

Kancelaria
 kierownik kancelarii – kpt. Stanisław Jackowski
 zastępca kierownika – kpt. Marian Wondraczek

Kwatermistrzostwo 
 kwatermistrz – ppłk dypl. Czesław Szymon Oborski
Oddział IV Zaopatrzenia
 szef Oddziału IV – mjr dypl. Ernest Buchta
 oficer sztabu – mjr dypl. Franciszek Buczek
 oficer sztabu – kpt. dypl. Stanisław Niewiarowski
 oficer sztabu – kpt. dypl. Kazimierz Braliński
Szefostwo Służby Intendentury
 szef służby intendentury – ppłk int. z wsw Adam Gwido Langner
 oficer sztabu – ppłk Tadeusz Dąbrowski
 oficer sztabu – mjr Stefan Głowacz
 oficer sztabu – kpt. dypl. Arkadiusz Matkowski
 oficer sztabu – kpt. dypl. Karol Czekaj
 oficer sztabu – kpt. Stanisław Bigo
Szefostwo Służby Uzbrojenia
 szef służby uzbrojenia – mjr Karol Józef Modrany
 oficer sztabu – kpt. Stanisław Misiewicz

Szefostwo Służby Zdrowia
 szef służby zdrowia – płk dr Jan Pióro
 oficer sztabu – ppłk dr Kazimierz Łukasiewicz
 oficer sztabu – mjr rez. dr Jan Woźniakowski
 oficer sztabu – kpt. dr Cyryl Mockało

Dowództwo Żandarmerii
 dowódca żandarmerii – mjr żand. Tadeusz Kazimierz Kurzeja (I zastępca dowódcy 1 Dywizjonu Żandarmerii)
 referent – kpt. żand. Alfred Theuer

Dowództwo Taborów
 dowódca taborów armii – mjr Józef Zając
 oficer sztabu – kpt. Alojzy Litwora
 oficer sztabu – rtm. Jan Brzeżański
 oficer sztabu – rtm. Jan Zawadzki

 szef Służby Duszpasterstwa Wyznania Rzymskokatolickiego – starszy kapelan ks. Stanisław Małek
 kapelan greckokatolicki – ?
 szef Służby Duszpasterstwa Wyznań Niekatolickich – mjr Leon Mackiewicz
 rabin – ?
 kapelan prawosławny – ?
 kapelan ewangelicki – ?
 szef Służby Poczt Polowych – Bolesław Szczurek

Komenda Kwatery Głównej Armii 
 komendant Kwatery Głównej Armii – ppłk Witold Rosołowski
 zastępca komendanta – kpt. Kozicki
 zastępca komendanta – kpt. Walter
 adiutant komendanta – ppor. Zaborowski
 lekarz – por. dr Kaczyński
 oficer żywnościowy – ppor. rez. Olszewski
 oficer płatnik – ppor. rez. Czarnecki
 oficer kurier – por. Roman Jaworski
 oficer kurier – por. rez. Srocki
 oficer kurier – ppor. rez. Włodarkiewicz

Ordre de Bataille Armii „Modlin” 1 września 1939 
 Kwatera Główna Armii w Modlinie, w koszarach CWSap.
 Mazowiecka Brygada Kawalerii
 Kwatera Główna Maz. BK w Przasnyszu
 Kwatera Główna Grupy Operacyjnej Kawalerii Nr 2
 dowódca grupy – gen. bryg. Marian Przewłocki (mob. Dowództwo Kresowej Brygady Kawalerii
 8 Dywizja Piechoty
 Kwatera Główna 8 DP w m.
 Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa nr 89 typ „B” mob. w 9 Dywizjonie Artylerii Przeciwlotniczej w Brześciu dla Nowogródzkiej BK (przydzielona w miejsce baterii artylerii przeciwlotniczej Motorowej nr 8 typ „A”)
 20 Dywizja Piechoty
 batalion ON "Mazurski I"
 1 Batalion Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej
 59 dywizjon artylerii lekkiej
 78 dywizjon artylerii lekkiej
 88 dywizjon artylerii ciężkiej
 Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa nr 81 typ „B” mob. w 1 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej w Warszawie dla Mazowieckiej BK (przydzielona w miejsce Baterii Artylerii Przeciwlotniczej Motorowej nr 20 typ „A”)
 Nowogródzka Brygada Kawalerii

 Obszar Warowny „Modlin”
 III batalion 32 pułku piechoty
 IV batalion 32 pułku piechoty
 V batalion 32 pułku piechoty
 VI batalion 32 pułku piechoty
 VII batalion 32 pułku piechoty
 batalion marszowy 56 pułku piechoty

 Przedmoście „Płock”
 I Warszawski Batalion ON
 15 Bateria Artylerii Konnej

 Przedmoście „Wyszogród”
 dowódca załogi - kpt. Kuźmiński
 1 kompania

 Przedmoście „Zegrze”
 Dowództwo Warszawskiej Brygady ON
 Batalion ON "Warszawski II"

 Przedmoście „Pułtusk”
 dowódca załogi - mjr Jan Kazimierz Mazur
 III Warszawski Batalion ON
 III batalion 115 pułku piechoty – mjr Władysław Klucz
 batalion marszowy 13 pułku piechoty – kpt. Wachtang Abaszydze
 kompania saperów KOP „Wilejka”
 pluton artylerii pozycyjnej nr 12

 Przedmoście „Różan”
 115 pułk piechoty (bez III batalionu)
 I dywizjon 61 pułku artylerii lekkiej
 pluton artylerii pozycyjnej nr 11

 Artyleria
 1 Pułk Artylerii Ciężkiej w Modlinie w trakcie mobilizacji:
 I dywizjon 1 pac (105 mm armaty wz. 1929),
 II dywizjon 1 pac (155 mm haubice wz. 1917)
 46 dywizjon artylerii ciężkiej w Modlinie, w trakcie mobilizacji (120 mm armaty wz. 1878/09/31),
 47 dywizjon artylerii ciężkiej w Modlinie, w trakcie mobilizacji (120 mm armaty wz. 1878/09/31),
 98 dywizjon artylerii ciężkiej (nie dotarł)
 71 dywizjon artylerii lekkiej
 11 dywizjon artylerii najcięższej
 5 kompania balonów obserwacyjnych
 7 kompania balonów obserwacyjnych (od 5 września)
 5 bateria pomiarów artylerii
 pluton artylerii pozycyjnej nr 13
 pluton artylerii pozycyjnej nr 14

 Bronie pancerne
 62 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
 63 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych
 Pociąg Pancerny nr 13 „Generał Sosnkowski”

 Lotnictwo i Obrona Przeciwlotnicza Armii „Modlin”

 Dowództwo Lotnictwa i OPL Armii
 III/5 dywizjon myśliwski
 152 eskadra myśliwska
 41 eskadra rozpoznawcza
 53 eskadra obserwacyjna
 pluton łącznikowy nr 11
 Ośrodek OPL Modlin (obrona mostów na Bugu i Narwi)
 bateria artylerii przeciwlotniczej motorowa nr 8 typ A mob. 1 pułk artylerii przeciwlotniczej w Warszawie dla 8 DP
 dowódca baterii – kpt. Józef Płodowski
 kompania karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ "B" nr 14 mob. 32 pułk piechoty w Modlinie
 Ośrodek OPL Płock (obrona mostów na Wiśle)
 bateria artylerii przeciwlotniczej motorowa nr 19 typ A mob. 3 dywizjon artylerii przeciwlotniczej w Wilnie dla 19 DP
 dowódca baterii – kpt. Zdziarski
 kompania karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ "B" nr 118 mob. 4 pułk strzelców konnych w Płocku
 kompania karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ "A" nr 1 mob. 13 pułk piechoty w Pułtusku na Przedmościu „Różan”
 kompania karabinów maszynowych przeciwlotniczych typ "A" nr 2 mob. 32 pułk piechoty w Modlinie

 Saperzy
 60 batalion saperów typ I (bez kompletu środków minersko-zaporowych i przeprawowych) mob. w CWSap. w Modlinie
 kompania mostów ciężkich typ II (konna) nr 17 mob. batalion mostowy w Modlinie
 dowódca kompanii – por. Maciej Szonert
 kompania Mostów Ciężkich typ II (konna) nr 19 mob. batalion mostowy w Modlinie
 dowódca kompanii – por. Wiesław Stepanoff
 Ciężka Kolumna Pontonowa typ I (motorowa) nr 11 mob. batalion mostowy w Modlinie
 dowódca kompanii – kpt. Michał Prozwicki
 pluton przepraw rzecznych typ I nr 12 mob. batalion mostowy w Modlinie
 dowódca plutonu – por. Michał Jankiewicz
 pluton Przepraw Rzecznych typ II nr 14 mob. batalion mostowy w Modlinie
 dowódca plutonu – por. Tadeusz Łochowski
 Lekka Kolumna Pontonowa typ II nr
 Lekka Kolumna Pontonowa typ II nr
 rezerwowa kompania saperów nr 111
 rezerwowa kompania saperów nr 112
 rezerwowa kompania saperów nr 113
 rezerwowa kompania saperów nr 138
 rezerwowa kompania saperów nr 115 na Przedmościu „Różan”
 rezerwowa kompania saperów nr
 rezerwowa kompania saperów nr
 pluton Mostowy 4-tonowy nr 60 mob. w CWSap. w Modlinie
 pluton Mostowy 4-tonowy nr
 Szefostwo Fortyfikacji typ I Modlin mob. w CWSap. w Modlinie
 Dowództwo Grupy Fortyfikacyjnej nr mob. w CWSap. w Modlinie
 Dowództwo Grupy Fortyfikacyjnej nr mob. w CWSap. w Modlinie
 samodzielny pluton elektrotechniczny nr mob. batalion elektrotechniczny w Modlinie
 samodzielny pluton elektrotechniczny nr mob. batalion elektrotechniczny w Modlinie
 pluton elektrotechniczny specjalny nr mob. batalion elektrotechniczny w Modlinie
 Grupa Wojsk Kolejowych nr 53 sformowana 31 VIII 1939 przez 1 batalion mostów kolejowych w Krakowie
 dowódca grupy – kpt. Włodzimierz Wojciechowski
 kompania mostów kolejowych nr 22 mob. w 2 Batalionie Mostów Kolejowych w Legionowie, w I rzucie mob. powszechnej, -5-
 dowódca kompanii – kpt. Filip Krajewski
 Pociąg Elektrogeneratorowy Normalnotorowy nr 12 mob. w Batalionie Silnikowym w Modlinie, w II rzucie mob. powszechnej, X+3
 Pociąg Elektrogeneratorowy Normalnotorowy nr 19 mob. w Batalionie Silnikowym w Modlinie, w II rzucie mob. powszechnej, X+5

Łączność
 kompania radio nr 2 – por. łącz. Platonoff (?)
 kompania stacyjna nr 2 – por. łącz. Konrad Bogacki
 dowódca I plutonu – ppor. łącz. Tadeusz Stanisław Bugaj
 zastępca dowódcy I plutonu – plut. pchor. / ppor. łącz. Zdzisław Lipniacki
 dowódca II plutonu – ppor. łącz. rez. Matecki, a po kilku dniach ppor. łącz. rez. Świętosławski (?)
 dowódca III plutonu – plut. pchor. Jan Woronowicz
 dowódca IV plutonu – plut. pchor. Kazimierz Woicki
 kompania telefoniczno-budowlana nr 2 – por. łącz. rez. inż. Lech Bohdan Sierzpowski
 kompania telefoniczno-kablowa nr 2 – ppor. łącz. Paweł Franciszek Józef Wilhelm Zimny
 kompania telefoniczno-kablowa nr 3 – por. łącz. rez. Karol Wójcik
 kompania telefoniczno-kablowa nr 6 – por. Becker (?)
 samodzielna drużyna gołębi pocztowych nr 2
 samodzielna drużyna gołębi pocztowych nr 5
 park łączności nr 2 – por. łącz. rez. inż. Stanisław Jan Teichfeld

 Kwatera Główna Armii nr 31 mobilizowana przez DOK I
 kompania asystencyjna nr 204
 kompania gospodarcza
 kolumna samochodów osobowych nr 11 mob. przez 3 batalion pancerny
 pluton pieszy żandarmerii nr 139
 sąd polowy nr 74 mobilizowany przez DOK I
 sąd polowy nr 75 mobilizowany przez DOK I

 Służby
 Dowództwo Grupy Marszowej Służb typ I nr 11
 dowódca grupy – kpt. Ziembiński
 adiutant – ppor. tab. rez. Jerzy Edward Bormann
 lekarz weterynarii – por. rez. lek. wet. Roman Kurowiecki
 Park Intendentury nr 161

Łącznie armia liczyła:
 28 batalionów piechoty
 37 szwadronów kawalerii
 180 dział
 12 dział przeciwlotniczych
 26 czołgów różnych typów
 1 pociąg pancerny
 31 samolotów różnych typów

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 Relacja gen. bryg. Emila Przedrzymirskiego o przygotowaniu Armii "Modlin" do wojny, wstęp i oprac. Zbigniew Moszumański, Przegląd Historyczno-Wojskowy Nr 2 (207) z 2005 r., ss. 169-180.
 
 
 
 
 
 
 

 
 

Armia „Modlin”