alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Morfologie

Morfologie betekent letterlijk vormkunde. Het woord is afgeleid van μορφη (morfè), het Griekse woord voor vorm, en wordt gebruikt in diverse disciplines waar een vorm een rol speelt:

 morfologie (taalkunde), in de taalkunde: de structuur en vorming van woorden uit kleinere betekenisdragende eenheden,
 morfologie (biologie), in de biologie en paleobiologie: de uitwendige bouw en vorm van organismen en hun organen, 
 geomorfologie, in de aardwetenschappen geologie en fysische geografie: de vorm van het landschap en de processen die bij de vorming een rol spelen, 
 bodemkunde, in de bodemkunde: vorm en opbouw van de bodem, 
 morfologie (vastestoffysica), in de vastestoffysica: structuren van materialen op microscopische schaal,
 microstructuur morfologie (materiaalkunde), structuren en vormen van materialen in hun microstructuur (microscopische schaal),
 morfologisch overzicht, in de techniek: een methode voor het vinden van ontwerpoplossingen

Voor verwante betekenissen, zie modelvorming.
Ontwikkelingsfysiologie

De ontwikkelingsfysiologie of ontogenese is de groei en celdifferentiatie van cellen en weefsels en de totipotentie van organismen vanaf bevruchte eicel tot volwassen organisme en is een onderdeel van de ontwikkelingsbiologie. Het betreft niet alleen de toename van de grootte, maar ook de toename van de complexiteit van cellen of van organismen, vooral door opname van voedingsstoffen, die de benodigde energie en bouwstoffen leveren voor celdeling, voor celdifferentiatie en (bij planten) voor celstrekking. De ontwikkeling is erfelijk bepaald en wordt gestuurd door de genen en hormonen van het betreffende organisme.

Totipotente cellen zijn in staat te differentiëren in alle soorten cellen. Bij de gewervelde dieren hebben alleen de eicel en de cellen ontstaan uit de eerste celdelingen dit vermogen. Bij planten hebben meristeemcellen en in mindere mate de overige levende cellen dit vermogen.

De wetenschap van de ontwikkelingsfysiologie leidt causaal-analytisch wetten af van de verandering van de bouw der individuen vanaf de eicel tot het volwassen individu.

Zie ook
 Stamcel

Fysiologie
Ontwikkelingsbiologie
Morfologie (biologie)

De morfologie is de tak van de biologie die de bouw en vorm bestudeert van organismen (vormleer), hun organen (orgaanleer) en weefsels (histologie en anatomie) en probeert hun veelvormigheid terug te brengen tot evolutionair te duiden bouwplannen. De term morfologie moet dan opgevat worden als een overkoepelende term. De term anatomie slaat gewoonlijk op de meer gedetailleerde schaal, zoals dat van het orgaan-, weefsel- en celniveau, hoewel daar ook meer specifieke termen voor zijn als histologie voor de studie van weefsels, en celbiologie of cytologie voor de studie op celniveau.

Goethe
De oorsprong van de term morfologie wordt over het algemeen toegeschreven aan Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832). Hij was overtuigd van het bestaan van een onderliggende fundamentele organisatie, het bouwplan, in de verscheidenheid van de bloemplanten. In zijn boek getiteld De Metamorfose van planten suggereert hij dat het bouwplan ons in staat stelt om de vormen van planten die nog niet waren ontdekt te voorspellen.

Overerving en milieufactoren
De bouw en vorm van een organisme worden in de eerste plaats bepaald door zijn soort-bepaalde genotype (genetische samenstelling) en staan dus vast via overerving. Eigenschappen die afhangen van het genotype zijn bij planten bijvoorbeeld dubbelbloemigheid, eenhuizigheid of tweehuizigheid, appel of peer. De uitwendige bouw (fenotype) en vorm van het individuele organisme worden echter niet alleen bepaald door het genotype, maar ook beïnvloed door zijn milieu (de omgeving). Het fenotype is dus het totaal van eigenschappen van een soort: het resultaat van de wisselwerking tussen genotype en milieu. Langdurige milieu-invloeden bepalen bijvoorbeeld mede de grootte van het individuele organisme (dwerggroei van planten in het hooggebergte), de mate van beharing bij dieren, de wijze en de mate van vertakken van bomen. Op kortere termijn kan lichtgroene of gele bladverkleuring optreden door stikstofgebrek of na nachtvorst.

Vorm en functie  
Een centraal thema in de biologie is de samenhang tussen vorm en functie. Het nader onderzoeken van dit verband is het vakgebied van de fylogenie. Morfologische structuren kunnen veelal gezien worden als adaptaties: erfelijk vastgelegde aanpassingen aan het habitat van de soort. Mutaties die geen selectief voordeel hebben, noemt men spandrels. Mutaties met een selectief nadeel zullen echter door selectiedruk meer of minder snel uit populaties verdwijnen.

Bij het onderzoek naar fylogenetische verwantschappen hebben morfologische kenmerken traditioneel een grote rol gespeeld, naast kennis van de levenscyclus, de ontogenie en de embryologie. Steeds meer zijn echter de biochemische kenmerken, vooral die van het genoom, een overheersende rol gaan spelen. Bij alleen fossiel bekende organismen spelen deze laatste kenmerken echter nauwelijks een rol en blijven de morfologisch-anatomische kenmerken doorslaggevend.

Zie ook 
 Beschrijvende plantkunde
 Morfogenese
 Ontwikkelingsbiologie
 Plantenmorfologie
 Zoölogie

Zoölogie
 Morfologie
 
Schimmelmorfologie
Populatiegenetica

De populatiegenetica is een onderdeel van de biologie dat zich bezighoudt met de genetica van populaties. Zij heeft een aantal problemen in het typologisch denken in de biologie opgelost. Vooral de laatste tijd zijn de uitbreidingen en aanvullingen van de onderzoekingen van afzonderlijke individuen, die tot dan toe als eenheden van het evolutieproces en als representanten van hun soort hadden gegolden, belangrijker geworden met waarnemingen en 'proeven' en hun statistische verwerking. Het werd steeds belangrijker ook de gemeenschap van de soort nader te bestuderen.

Deze wetenschap van de populatiegenetica dringt diep door in de werkwijzen van genetische veranderingen en omvat resultaten van kwantitatief-statistische en experimentele aard op de genverhoudingen en de verschuivingen in de kenmerken binnen een populatie.
Wat is een populatie? Een populatie (Johanssen, 1903) is de gemeenschap van kruisende individuen in een bepaald geografisch gebied. Ieder individu daarin beschikt over een deel van het totale allelenbezit, de genenpoel van de populatie.

Een wetmatigheid uit de populatiegenetica wordt beschreven door de wet van Hardy-Weinberg. Het werd genoemd naar de Britse wiskundige Godfrey Harold Hardy en de Duitse natuurkundige Wilhelm Weinberg, die het principe in 1908 onafhankelijk van elkaar ontdekten. Aan de hand van deze wet kun je uitgaande van het fenotype, de frequentie van de genotypes berekenen, en omgekeerd. Deze onderscheidt twee modellen:
 De ideale populatie met zijn erfelijke constante.
 De reële populatie die in tegenstelling tot de vorige evolueert.

Bekende theoretische populatiegenetici zijn o.a. Godfrey Harold Hardy, Wilhelm Weinberg, Sewall Wright, J. B. S. Haldane en Ronald Fisher. Gekende populatiegenetici in het forensisch onderzoek en in de genetische genealogie zijn o.a. Peter de Knijff, Maarten Larmuseau en Jean-Jacques Cassiman.

Genetica
Populatie

bevolking
 populatie (statistiek), een verzameling waaruit men een steekproef trekt
 populatie (biologie), de plaatselijke individuen van een soort, met gemeenschappelijke kenmerken.
Sandymount

Sandymount is een wijk van Dublin, aan de zuidkant van de stad. De wijk heeft een eigen DART-station. In het centrum van Sandymount ligt het park Sandymount Green.

Sandymount is de geboorteplaats van de beroemde Ierse schrijver William Butler Yeats. Een verdere literaire associatie is dat Sandymount en het aan Dublin Bay gelegen Sandymount Strand genoemd worden in het boek Ulysses van James Joyce.

Wijk in Dublin
Memel (rivier)

De Memel (Duits: Memel, Litouws: Nemunas, Wit-Russisch: Нёман, Nioman, Нёман, Pools: Niemen, Russisch: Неман; Neman) is een rivier in Noordoost-Europa met een lengte van 937 kilometer en een stroomgebied van 97.924 km². Ze stroomt door Wit-Rusland en Litouwen, waarbij ze over de laatste 166 kilometer de grens vormt met de Russische oblast Kaliningrad. De rivier is ook bekend onder haar Litouwse naam Nemunas, haar Wit-Russische naam Nioman (Нёман) en haar Poolse naam Niemen. Internationaal is ook de naam Neman in gebruik. 

De rivier ontspringt op 45 kilometer ten zuidwesten van de Wit-Russische hoofdstad Minsk en loopt in westelijke richting tot Hrodna (Grodno) in het uiterste noordwesten van Wit-Rusland. Daar buigt ze af naar het noorden en passeert even ten zuiden van Druskininkai de grens met Litouwen. Bij Kaunas komt de Neris (Wit-Russisch: Вілія) erbij en hier bevindt zich vanaf 1959 een stuwmeer. Hier buigt de rivier weer af naar het westen en begint de benedenloop. De rivier is hier veel breder en langzamer en vormt eilanden.

Vervolgens vormt de Memel de grens met de Russische enclave Kaliningrad. Op de linkeroever ligt hier de stad Sovjetsk. Op 48 kilometer van de monding begint de delta van de Nemunas: eerst splitst de rivier zich in Rusne (noordelijk) en Matrosovka (zuidelijk), en vervolgens splitst de Rusne zich in Atmata (noord) en Skirvite (zuid), waarbij het eiland Rusne wordt gevormd. De Litouws-Russische grens loopt langs het traject Rusne-Skirvite.

De rivier mondt uit in het Koerse Haf, dat ter hoogte van Klaipėda een doorgang naar de Oostzee heeft. De stad Klaipėda droeg lange tijd dezelfde naam als de rivier: Memel.

De Memel was ooit bevaarbaar vanaf Hrodna. Er is nog maar tot Kaunas scheepvaart mogelijk vanwege de bouw van stuwdammen net bovenstrooms van Kaunas. Er zijn kanalen naar de stroomgebieden van de Dnjepr, Weichsel en Pregolja (Pregel). Het Augustów-kanaal loopt naar de Biebrza rivier.

De grootste plaatsen aan de Memel zijn Hrodna, Kaunas en Sovjetsk.

Trivia
 Te Tilsit (het latere Sovjetsk) werd in 1807 de Vrede van Tilsit gesloten op een vlot in de Memel. Destijds vormde de rivier de Pruisisch-Russische grens, waarbij Rusland aan de andere kant lag dan tegenwoordig.
 De rivier wordt vermeld in de eerste strofe van het Lied der Deutschen: "Von der Maas bis an die Memel".

Rivier in Wit-Rusland
Rivier in Litouwen
Rivier in Rusland (Europees deel)
Stroomgebied van de Oostzee
Geografie van de oblast Kaliningrad
Oblast Minsk
Oblast Grodno
Pommeren (streek)

Pommeren (Duits: Pommern, Pools: Pomorze) is een historische regio aan de zuidkust van de Oostzee die gedeeltelijk in Duitsland en gedeeltelijk in Polen ligt. De naam is van Slavische oorsprong en betekent ongeveer Zeeland (po morze is Pools voor tot aan de zee of bij de zee).

Gebied
Het gebied werd vanouds verdeeld in Voor-Pommeren en Achter-Pommeren, waartussen de Oder sinds 1945 de staatsgrens is tussen Polen en Duitsland, en hoewel de oude hoofdstad Szczecin (Duits: Stettin) aan de westelijke zijde van de rivier ligt, is zij toch bij Polen gevoegd. Vanouds was deze stad de voornaamste van Pommeren. Oostelijk van het eigenlijke Pommeren ligt nog de landstreek Pommerellen met Gdańsk (Danzig) als voornaamste stad. Dit gebied kwam in 1308 door koop in handen van de Duitse Orde. 

Het sinds 1945 Duits gebleven Pommeren, vanouds Voor-Pommeren geheten, behoort sindsdien tot de nieuwe deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren. Het in 1945 Pools geworden Pommeren, vanouds Achter-Pommeren, is ingedeeld in de provincies (woiwodschappen) West-Pommeren met de hoofdstad Szczecin, Pomorze (Pommeren) met de hoofdstad Gdańsk en Koejavië-Pommeren.

Geschiedenis

Bevolking

Pommeren is in deze eeuwen een economisch marginaal gebied gebleven. Het leverde voornamelijk bosbouw- en landbouwproducten. Industrie kwam tot ontwikkeling in de hoofd- en havenstad Stettin. Deze stad ontwikkelde zich tot de derde zeehaven van het Duitse Rijk. Niettemin emigreerde een verhoudingsgewijs groot deel van de bevolking naar Amerika, waar een uitgebreid netwerk van Pommerse culturele verenigingen ontstond.
De Pommerse samenleving bleef tot het laatst gedomineerd door het Junkertum, de adellijke kaste van grootgrondbezitters, waarvan de boerenstand zeer afhankelijk bleef. Uit deze Junker (Nederlands: jonkers) werd traditioneel een deel van het officierskorps van het Pruisische leger en later de Wehrmacht gerekruteerd.

De Tweede Wereldoorlog bracht grote verwoestingen in Pommeren. Het Sovjetleger veroverde het gebied en bij de Conferentie van Potsdam werd bepaald dat de Oder de nieuwe Pools-Duitse grens zou worden. De Pommerse bevolking, 1.750.000 mensen, voor zover al niet gevlucht, werd vrijwel geheel uit Pommeren verdreven. Minstens 200.000 mensen kwamen om bij hun  vlucht of tijdens de Sovjet-invasie. Zie Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog. In hun plaats kwamen Poolse immigranten, voor een deel uit door Polen aan de Sovjet-Unie afgestaan gebied. Ook Stettin en omgeving, op de westelijke, linkeroever van de Oder, moesten in juli 1945 door Duitsland aan Polen worden afgestaan. Voor-Pommeren werd in 1949 onderdeel van de DDR. De naam verdween als bestuurlijke aanduiding. Vanaf 1990 is de naam Pommeren in Duitsland weer in gebruik, in de naam van de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren (Duits: Mecklenburg-Vorpommern).

Streek in Polen
Streek in Duitsland
Geografie van Mecklenburg-Voor-Pommeren
Geografie van Koejavië-Pommeren
Geografie van Pommeren
Geografie van West-Pommeren
Mentoehotep III

Mentoehotep III was een farao van de 11e dynastie. De koning was ook bekend onder de namen: Mentoehotep Sanckare, Mentoehotep Sneferkare. Zijn naam betekent: "Montoe is tevreden".

Biografie 
Toen Mentoehotep III S'ankhtawyef (hij die nieuw leven in beide landen blaast) zijn vader Mentoehotep II opvolgde was hij al aardig op leeftijd. Hij erfde van zijn vader een goed georganiseerd en verenigd land. Hij bouwde voort op het werk van zijn vader door een reeks versterkingen aan te leggen in het noordoosten van de Nijldelta om zo het land tegen invallen van de Aziatische buren te verdedigen. Ook restaureerde de koning vele tempels van zijn voorgangers die of versleten waren of verwoest.

Deze verdedigingswerken zouden het hele Middenrijk in gebruik blijven. Later zouden Chety III en Mentoehotep III in el-Khatana in de Nijldelta voor hun goede werk in een cultus vereerd worden. Mentoehotep zond een expeditie naar Poent en hij liet twaalf nieuwe bronnen graven langs de weg die Koptos aan de Nijl en Wadi Gassus aan de Rode Zee verbond. Zijn regering van 12 jaar (ca. 1995-1983 v.Chr.) werd gekenmerkt door toenemende welvaart. Hij werd opgevolgd door Mentoehotep IV Nebtawyre.

Zijn begraafplaats is in Deir el-Bahari waar hij ook een tempel bouwde voor Mentoe-Re. Zijn graf was gemodelleerd naar zijn vaders tombe maar zijn werk werd nimmer voltooid.

Bouwwerken 
 Graf in Deir el-Bahari
 Tempel voor Mentoe-Re
 Restaureren van tempels

Farao van de 11e Dynastie
Persoon in de 20e eeuw v.Chr.
Mentoehotep IV

Mentoehotep IV was de laatste farao van de 11e dynastie. Zijn naam betekent: "Montoe is tevreden". En zijn tweede naam betekent: "Heer van de twee landen".

Biografie 
De regeringsperiode van Mentoehotep IV Nebtawyre worden door de Turijnse koningslijst de zeven lege jaren genoemd. Onder deze opvolger van Mentoehotep III was er groeiende onrust in Egypte. Er is van hem bekend dat hij een betere haven aan de Rode Zee trachtte te vinden. Hij stuurde er een expeditie naartoe onder een generaal, Amenmes. De generaal werd uitgezonden op koninklijk bevel om met 10.000 man stenen mee te brengen geschikt voor de koninklijke sarcofaag. Hij werd waarschijnlijk vermoord door een groep paleiswachten.

Amenmes die zou later zijn opvolger worden als Amenemhat I en de 12e dynastie zou stichten. De overgang naar de nieuwe dynastie schijnt vrij soepel verlopen te zijn, hoewel er wel andere pretendenten waren.

De koning is goed gedocumenteerd, niet door de koningslijsten, maar door inscripties in Wadi el-Hudi en Wadi Hammamat.

Farao van de 11e Dynastie
Persoon in de 20e eeuw v.Chr.
Amenemhat I

Amenemhat I of Amenemhet I was de eerste farao van de 12e dynastie. Zijn geboortenaam betekent: "Amon is de belangrijkste", zijn troonnaam Sehotep-ib-Re betekent: "Degene die het hart van Re tevreden stelt".

Biografie 
Amenemhat was een generaal van Mentoehotep IV. Hij was niet van koninklijke afkomst en  moest aanvankelijk nog wel een aantal rivalen uit de weg ruimen, zoals  Qakare Ini en Segerseni in Neder-Nubië, sinds de dagen van Mentoehotep II weer deel van het rijk.

Zoals zijn naam aangeeft was de koning een aanhanger van de cultus van Amon, in plaats van Mentoe en hij deed veel om deze tot nog toe niet erg prominente godheid tot nationale bekendheid te brengen. Hij deed dat door terug te keren naar de theologie van Ioenoe en te verklaren dat Amon (scheppergod) en Ra (zonnegod) eigenlijk twee aspecten van dezelfde godheid, Amon-Ra, waren. Daarmee probeerde hij meer grip te krijgen op het noorden. Hij verplaatste ook de hoofdstad van het zuidelijke Thebe naar een nieuwe plek bij el-Lisht die hij Amenemhat-Itj-Tawy noemde, of kortweg Itjtawy.

Hij hield expedities naar het zuiden, diep Nubië in, en bouwde een fort bij de tweede cataract. Ook de turkooismijnen van de Sinaï werden onder Egyptisch gezag gebracht. Vanaf zijn twintigste regeringsjaar benoemde hij zijn zoon en opvolger Senoeseret I (Sesostris in het Grieks) als co-regent om hem zo op zijn regeringstaak voor te bereiden. Senoeseret was op expeditie voor zijn vader toen hij te horen kreeg dat deze door een samenzwering in de koninklijke harem vermoord was. Deze gebeurtenis zou tot in het Nieuwe Rijk onderwerp van literaire studie blijven als het Verhaal van Sinoehe.

Galerij

Literatuur 
 Wolfgang Kosack: Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 9: Die Lehre des Königs Amenemhet I. an seinen Sohn. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. ISBN 978-3-906206-11-0.

Farao van de 12e Dynastie
Persoon in de 20e eeuw v.Chr.
Eufraat

De Eufraat (Aramees: ܦܪܬ, Frath, Arabisch: الفرات, Al Foerat, Turks: Fırat, Oudgrieks: Εὐφράτης , Armeens: Եփրատ Yep’rat) is de belangrijkste rivier in het Midden-Oosten.

De rivier heeft een lengte van 2.735 kilometer. Haar stroomgebied is 673.000 km². De rivier begint in het Armeens Hoogland en stroomt via Syrië naar Irak, waar ze ten noorden van Basra samenvloeit met de Tigris. De samengevloeide rivieren gaan verder als de Sjatt al-Arab die door moerasachtig gebied stroomt en via Abadan uitmondt in de Perzische Golf. De rivier is vanwege de seizoensondiepte slecht bevaarbaar; tussen december en maart bedraagt de diepte soms slechts 60 cm.

In de Eufraat zijn diverse stuwdammen aangelegd. In Turkije liggen bijvoorbeeld de Karkamışdam, de Birecikdam, de Kebandam, de Atatürkdam en de Karakayadam; in Syrië liggen de Tishrindam, de Tabqadam en de Baathdam, en in Irak de Hindiyabarrage en de Ramadibarrage.

Het gebied tussen de Eufraat en de Tigris, dat bekendstaat als Mesopotamië of Tweestromenland, was de oorsprong van diverse oude beschavingen, zoals de Sumerische, de Babylonische en de Assyrische beschaving. In de tijd voor 2000 v.Chr. had de Purattu echter een ander verloop. De oude bedding die als Purattu bekend was, liep waarschijnlijk langs of door Sippar, Kish, Nippur, Uruk en Ur, maar laat in het tweede of vroeg in het eerste millennium v.Chr. verschoof de rivier en tegen 800 v.Chr. liep het meeste water langs de Arahtu-lijn door Babylon naar Sippar. Dit was aanvankelijk waarschijnlijk een aparte rivier, maar later werd de naam Purattu er ook voor gebruikt. Vroeg in de 6e eeuw is er stroming in een kanaal dat voorheen Abgal of Apkallatu genoemd werd. Die lag ten westen van de Arahtu en werd later ook Pallukatu genoemd. Een en ander hield waarschijnlijk verband met wisselingen in het klimaat die er tussen 1200 en 900 v.Chr. voor zorgen dat het land door droogte, hongersnood, pest en de komst van schaapherders geteisterd werd, die in veel streken een einde aan de akkerbouw maakte.

Op de vlag die in 2004 als vlag van Irak werd voorgesteld, staan twee blauwe lijnen die de Eufraat en de Tigris symboliseren. Deze vlag werd niet geaccepteerd.

Rivier in Turkije
Geografie van Oost-Anatolië
Geografie van Zuidoost-Anatolië
Rivier in Syrië
Rivier in Irak
Stroomgebied van de Perzische Golf
Riccardo Chailly

Riccardo Chailly (Milaan, 20 februari 1953) is een Italiaanse dirigent. Hij was van 1988 tot 2004 chef-dirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest in Amsterdam. Hij is de zoon van componist Luciano Chailly, die hem zijn eerste muzieklessen gaf.

Biografie 
Na zijn studie aan het Conservatorio Giuseppe Verdi in Milaan maakte Chailly zijn debuut als dirigent op 17-jarige leeftijd in 1970. In 1972 werd hij assistent van Claudio Abbado, die bij La Scala in Milaan chef-dirigent was. Vervolgens dirigeerde hij in Chicago en San Francisco. In 1978 werd hij dirigent bij de Scala en van 1982 tot 1989 was hij vaste dirigent van het Radio-Symphonie-Orchester Berlin, een post die hij een jaar lang combineerde met zijn dirigentschap in Amsterdam. In zijn Amsterdamse jaren werkte Chailly ook met het Orchestra dello Teatro Comunale te Bologna en het Philadelphia Orchestra.

Chailly trad in 1988 bij het Concertgebouworkest aan als opvolger van Bernard Haitink. Hij verliet het orkest in 2004 om chef-dirigent van het Gewandhausorchester in Leipzig te worden als opvolger van de Zweed Herbert Blomstedt. In 2015 volgde hij Daniel Barenboim op als chef-dirigent in La Scala te Milaan.

Chailly is bij het grote publiek vooral bekend van Shostakovitch: The Jazz Album, waarvan meer dan een kwart miljoen exemplaren zijn verkocht. Bij het Concertgebouworkest introduceerde hij vele nieuwe werken, maar hij zette ook de lijn van zijn voorgangers voort. Chailly dirigeerde in Amsterdam zowel werken van Mahler, Bruckner en Brahms als bijvoorbeeld muziek van Varèse en Alban Berg, waarvan ook opnamen werden gemaakt. Faam verwierf hij ook met zijn operadirecties. Zijn interpretaties van Rossini en Verdi werden internationaal met gejuich ontvangen.

De voorgangers van Chailly in Amsterdam waren Willem Kes, Willem Mengelberg van wie hij een groot bewonderaar zei te zijn, Eduard van Beinum, Eugen Jochum en Bernard Haitink. Chailly werd in 2004 opgevolgd door Mariss Jansons.

|- align=center
|align=left| Bach - Matthäus-Passion||2009||03-04-2010||52||2|| met Gewandhausorchester, Tölzer Knabenchor, Tomanerchor Leipzig & Christina Landshamer
|}

Italiaans dirigent
Dalmatisch

Het Dalmatisch is een Romaanse taal die gesproken werd aan de oostkust van de Adriatische Zee in Kroatië. De taal is uitgestorven in de 19e eeuw.

Onze Vader
Onze Vader in verschillende Romaanse talen.

Dode taal
Italo-Dalmatische taal
Geschiedenis van Kroatië
Taal in Kroatië
Vermogensmarkt

De vermogensmarkt is de markt waarop vermogenstitels worden verhandeld in ruil voor geld. Een vermogensmarkt wordt ingedeeld in een geldmarkt en een kapitaalmarkt.

Zie ook 
 Corporate finance
 Treasury

Geld
Markt
Spion

Een spion of geheim agent is iemand die op heimelijke en soms illegale (clandestiene) wijze inlichtingen vergaart. Spionnen kunnen werken voor een overheid, maar ook voor bedrijven. De term spion wordt vooral in de dagelijkse populaire taal gebruikt. Inlichtingen die via dergelijke menselijke bronnen verkregen worden, heet Human Intelligence (HUMINT).

Terminologie
Binnen de inlichtingenwereld wordt het begrip 'spion' als zodanig niet gebruikt, maar spreekt men van inlichtingenofficier en agent. De inlichtingenofficier is degene die in dienst is van een geheime dienst. De agent is een buitenstaander die doorgaans niet op de loonlijst staat, maar soms wel een (financiële) tegenprestatie voor geleverde informatie ontvangt. Daarnaast is er nog de informant die zonder tegenprestatie en uit eigen beweging inlichtingen levert aan de officier of de agent.

Een dubbelspion is een agent die aan beide kanten inlichtingenofficieren van informatie voorziet, terwijl een mol een agent is die moedwillig in een vijandige inlichtingenorganisatie infiltreert. Kim Philby was een mol, hijzelf zei hierover:
"Ik heb niemand verraden. Ik heb altijd dezelfde werkgever en dezelfde opvattingen gehad. Ik was gewoon een agent die de tegenpartij moest infiltreren. Dat die zo stom was dat niet te doorzien, dat is hun zaak."

Werkwijze
Door moderne biometrische identificatiemethodes en het toenemend aantal beveiligingscamera's wordt de traditionele inzet van spionnen steeds lastiger. De Israëlische inlichtingendienst Mossad zet daarom steeds vaker (onwetende) lokale agenten in, zodat de eigen medewerkers buiten beeld blijven.

Bekende spionnen
Bekende spionnen zijn onder anderen:

Als de Cambridge Five bekend geworden zijn de Britse spionnen Anthony Blunt, Guy Burgess, John Cairncross, Donald Maclean en Kim Philby, die tijdens de Tweede Wereldoorlog en de jaren vijftig voor de Sovjet-Unie spioneerden.

Fictieve spionnen
In literatuur geldt het werk The Spy van James Fenimore Cooper uit 1821 als de introductie. Ook Charles Dickens weeft een plot rond spionage in zijn A Tale of Two Cities. Meer modern gelden vooral de werken van Graham Greene als waarheidsgetrouw. Het meer tot de verbeelding sprekende personage James Bond, geschreven door het voormalig lid van de Engelse militaire geheime dienst Ian Fleming, romantiseerde het publieke beeld van de spion.

Andere fictieve spionnen:

 Agent 327

 Alex Rider
 Austin Powers
 Malko Linge
 Hitman
 Maxwell Smart

Zie ook
 Contraspionage
 Spionnetje
The Man from U.N.C.L.E.

Literatuur
 (194x/2006) The craft of intelligence The Lyons Press ISBN 1592282970 (10) ISBN 9781592282975 (13)
 (1977) Spies & Spymasters Butler & Tanner Ltd. ISBN 0500011788
 (1997) Spy book, The Encyclopedia of Espionage. Random House ISBN 1853672785

Beroep
Kabinet-Balkenende

Het kabinet-Balkenende verwijst naar de vier Nederlandse kabinetten onder leiding van premier Jan Peter Balkenende, als geheel of als verwijzing naar een van deze kabinetten afzonderlijk.

De kabinetten
 Kabinet-Balkenende I (2002-2003)
 Kabinet-Balkenende II (2003-2006)
 Kabinet-Balkenende III (2006-2007)
 Kabinet-Balkenende IV (2007-2010)
Drakensbergen

De Drakensbergen (Afrikaans: Drakensberge, Sotho: Maloti, Zoeloe: uKhahlamba) is een keten van bergen in Zuid-Afrika, die tot 3482 meter hoogte reiken en daarmee de hoogste van het land zijn. In het Sotho heet de bergketen Maloti en in de taal van de Zoeloes heet de bergketen uKhahlamba, wat "barrière van speren" betekent. De Drakensbergen vormen het oostelijk deel van het Great Escarpment, waarvan ook het Namibisch escarpment deel uit maakt.

Geografie 
De bergketen ligt in het oosten van Zuid-Afrika en reikt over een lengte van 1000 kilometer van het zuidwesten naar het noordoosten, met een bocht naar het noordwesten die de grens vormt tussen Lesotho en Zuid-Afrika. Aan de westkant lopen de rivieren Oranje en Vaal en aan de oost- en zuidkant enkele kleinere rivieren, waaronder de Tugela. De bergketen scheidt de provincies KwaZoeloe-Natal en Vrijstaat. In de winter valt er regelmatig sneeuw. Regen en mist komen er het hele jaar voor.

De hoogste piek is Thabana Ntlenyana (3482 meter). Andere belangrijke pieken zijn Mafadi (3250 meter), Makoaneng (3416 meter), Champagne Castle (3377 meter), Giant's Castle (3315 meter) en Ben Macdhui (3001 meter). Al deze hoge pieken liggen in het zuidoostelijke grensgebied met Lesotho. Ten noorden van Lesotho wordt de bergketen langzaam lager en beter toegankelijk.

Er zijn een aantal bergpassen, zoals de Naudésnekpas, Sanipas en de Ongeluksnek.

Geologie 
De Drakensbergen zijn een overblijfsel van het originele Afrikaanse plateau. De bergen worden bedekt door een laag basalt van maximaal 1500 meter dik, met daaronder een laag zandsteen. Dit heeft geresulteerd in een combinatie van zeer steile blokken en pieken. In de zandsteen-laag bevinden zich grotten, waarin vele rotsschilderingen te vinden zijn die gemaakt zijn door de San die daar tot aan de mfecane als jager-verzamelaars aktief waren.

Toerisme 
De pieken vormen een uitdaging voor bergbeklimmers. De hoogste pieken zijn allemaal al beklommen, een aantal van de lagere pieken nog niet. Wandelen is een populaire activiteit in het gebied van de Drakensbergen. Navigatie op lange afstandswandelingen wordt vaak ondersteund door gps-ontvangers en kaarten met geodetische referentiepunten. Het toerisme in de Drakensbergen is in ontwikkeling, met een verscheidenheid aan hotels en andere accommodaties. Het grootste gedeelte van de hogere bergketen aan de Zuid-Afrikaanse kant is wildreservaat of wildernis-gebied.

In 2000 is uKahlamba of Drakensbergpark als gemengd natuurerfgoed en cultuurerfgoed toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van UNESCO. In 2013 werd het aangrenzende Sehlabathebe National Park (Lesotho) bijgevoegd en gepubliceerd onder de gezamenlijke naam Maloti-Drakensberg Park.

Afbeeldingen

Externe link 
 UNESCO site

Gebergte in Lesotho
Gebergte in Zuid-Afrika
Geografie van KwaZoeloe-Natal
Geografie van Vrijstaat
Nationaal park van Zuid-Afrika
Binnenplaneet

Een binnenplaneet is een planeet die om de Zon draait in een baan binnen de baan van de Aarde. Dit zijn Mercurius en Venus. Een binnenplaneet staat dus dichter bij de Zon dan de Aarde. Binnenplaneten zijn vanaf de Aarde gezien nooit ver van de Zon verwijderd (maximale elongaties van 28 graden voor Mercurius en 48 graden voor Venus) en daardoor voornamelijk aan de ochtendhemel of avondhemel te zien. Ook vertonen de binnenplaneten schijngestalten zoals de Maan en kunnen ze vanaf de Aarde gezien voor de Zon langstrekken (een zogenaamde Mercuriusovergang of een Venusovergang).

Aardse planeten
Soms worden de planeten Aarde en Mars ook binnenplaneten genoemd. Dit omdat de vier binnenste planeten een vast oppervlak hebben en zich daarmee onderscheiden van de gasreuzen. De juiste benaming hiervoor is echter Aardse planeten.

Buitenplaneten
Planeten die zich buiten de baan van de Aarde bevinden heten buitenplaneten. Dit zijn Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Deze liggen tot aan de Kuipergordel. Buiten de Kuipergordel liggen nog de dwergplaneten Pluto en Eris

Zonnestelsel
Schijngestalte

Een schijngestalte, fase, stand, tijd of leeftijd is de verlichte gedaante van de planeten Mercurius, Venus en Mars en van de Maan. Doordat de hoek waaronder deze door de zon beschenen worden verandert ten opzichte van de hoek waarmee ze vanaf de aarde bekeken worden, zijn ze vanaf de aarde gezien soms deels verlicht en deels donker, soms helemaal verlicht en soms, met uitzondering van Mars, helemaal donker. De schijngestalte wordt begrensd door een halve cirkel en een halve ellips (of een rechte lijn).

De echte gestalte van een hemellichaam is onveranderlijk maar de schijngestalte verandert gedurende de omloop om de zon (Mercurius, Venus en Mars) of om de Aarde (Maan). Afhankelijk van de hoek waaronder het lichaam door de zon wordt beschenen, verplaatst de terminator, de scheiding van licht en donker, zich over het oppervlak van de maan of planeet, waardoor deze afwisselend te zien is als een sikkelvormig of rond lichaam.

Bij de binnenplaneten en de Maan springt dit het meest in het oog. Bij Mars is het effect al een stuk kleiner en is vanaf de Aarde gezien altijd minimaal ongeveer driekwart verlicht. Bij de buitenplaneten is het verschijnsel vanaf de Aarde nauwelijks te zien.

Maanstanden 
Enkele schijngestalten van de Maan hebben een naam, de maanstanden, -fases, -tijd of -leeftijd. Op het noordelijk halfrond zijn dit:

Op het zuidelijk halfrond is dit anders, omdat de maan daar andersom wordt waargenomen, dus met de noordpool aan de onderkant. De kant van de maan die verlicht is, is natuurlijk wel dezelfde kant:

In tropische gebieden neemt de maan een eerder horizontale (bootje of parapluutje) schijngestalte aan.

Wassende en afnemende maan 
 De periode tussen nieuwe maan en volle maan is wassende maan.
 Die tussen volle maan en nieuwe maan is afnemende of krimpende maan.

Zie ook 
 Mercurius
 Venus
 Fasehoek
 Supermaan

Externe link 
 De schijngestalten van de maan tussen 2000 BCE en 4000 CE (NASA) - astropixels.com

Fasen van de Maan
Thomas Chippendale

Thomas Chippendale (Farnley (West Yorkshire), 5 juni 1718 – Otley (bij Leeds), 13 november 1779) was een Londense meubelmaker. Hij leefde in dezelfde periode als zijn vakgenoten George Hepplewhite en Thomas Sheraton en wordt beschouwd als de grondlegger van de Engelse rococomeubelstijl, vaak kortweg "chippendale(stijl)" genoemd.

Chippendale werd geboren als zoon van een gewone meubelmaker. Tot zijn 20e leerde hij de knepen van het vak bij zijn vader en ging nadien naar Londen om bij een meubelmaker in de leer te gaan. Gedurende zijn leertijd ontwierp hij verschillende meubels waarvan de meeste gebaseerd waren op de Queen Annestijl. In deze periode werkte hij ook voor andere meubelmakers.

In 1752 werd hij directeur van een zelfstandige onderneming. Hij ontwierp een breed assortiment aan meubelen waaronder stoelen, bedden, commodes, bureaus, boekenkasten en tafels. Zijn meubelen vertoonden naast rococomotieven (rocailles) ook gotische en oosterse invloeden. Hij vervaardigde vele meubelen in Japans lakwerk waarvoor hij een witte houtsoort gebruikte.

In een latere periode kwam Thomas Chippendale in contact met Robert Adam, een architect met wie hij samenwerkte voor de inrichting van Harewood House te Yorkshire. In deze periode vertoonden zijn meubelen een klassieker karakter dan voordien.

Chippendale trok zich in 1776 terug uit de zaak die daarna werd overgenomen door de oudste van zijn vijf zonen en dochters. Het waren kinderen van hem en zijn vrouw Catherine Redshaw, met wie hij in 1748 in het huwelijk trad. Zijn kinderen werkten met het bedrijf tot 1804. Chippendale stierf in 1779 en werd begraven in Londen. Gedurende zijn carrière schreef hij vier boeken waarvan het eerste verscheen in 1754 (The Gentleman and Cabinet Maker's Director) en het laatste in 1762.

De Engelse benaming voor het eekhoorntjesduo Knabbel en Babbel (Chip 'n Dale) is ontleend aan de naam van Thomas Chippendale.

Chippendale, Thomas
Batrachomyomachia

De batrachomyomachia (Oudgrieks: Βατραχομυομαχία, van βάτραχος, kikker, μῦς, muis, en, μάχη, strijd) of de strijd van kikkers en muizen is een Griekse satire op de Ilias. Evenals de Ilias is het geschreven in dactylische hexameters. In plaats van de strijd om Troje beschrijft het de strijd tussen de batrachoi (de kikkers) en de myes (de muizen). Door de Romeinen is het werk toegeschreven aan Homerus zelf, maar volgens Plutarchus is het werk toe te schrijven aan Pigres van Halicarnassus, de broer of de zoon van Artemisia, de koningin van Caria en bondgenoot van Xerxes I. Sommige moderne geleerden daarentegen, wijzen het toe aan een onbekend dichter uit de tijd van Alexander de Grote.

Inhoud
Een muis die water aan het drinken is van een meer ontmoet de koning van de kikkers, die hem bij zich thuis uitnodigt. Als de koning van de kikkers over het meer zwemt met de muis die op zijn rug zit, worden ze geconfronteerd met een schrikbarende waterslang. De kikker duikt onder water, de muis vergetend, die verdrinkt. Een andere muis is getuige van dit voorval vanaf de rand van het meer en vertrekt om iedereen erover te vertellen. Wegens dit voorval bewapenen de muizen zich voor een gevecht om het verraad van de koning van de kikkers te wreken, en zenden daarom een heraut naar de kikkers met een oorlogsverklaring. De kikkers beschuldigen hun koning, die met klem het incident ontkent. In tussentijd stelt Zeus, die ziet dat er een oorlog op gang is, aan de goden voor om partij te kiezen, en in het bijzonder stelt hij voor dat  Athena de muizen zal helpen. Athena weigert, omdat de muizen naar haar zeggen haar veel leed berokkend hebben. Ten slotte beslissen de goden om toe te kijken in plaats van zich actief te mengen. Een gevecht volgt en de muizen zegevieren. Zeus rekruteert een leger krabben om de volledige vernietiging van de kikkers te voorkomen. Onmachtig tegen de gewapende krabben, trekken de muizen terug en eindigt de oorlog na amper één dag bij zonsondergang.

Nederlandse vertalingen 

 Kikvorsenmuizenstrijd. (Homerus). Vertaald door Jaap M. Hemelrijk. Ambo Klassiek, 1991, 1996
 Kikkermuizenoorlog, in Pseudo-Homerus, Kikkermuizenoorlog, en Theodoros Prodromos, Katmuizenoorlog. Vertaling en inleiding Willem J. Aerts, Uitgeverij Styx, 1992

Gerelateerde onderwerpen
 Andere werken aan Homerus toegeschreven
 Griekse Lyriek

Referenties

Oudgriekse literatuur
Satirisch boek
Bruto nationaal product

Het bruto nationaal product (bnp) is de totale toegevoegde waarde van alle goederen en diensten die in een bepaalde periode (meestal een jaar) door een bepaald land wordt geproduceerd: het bruto binnenlands product plus de door de staatsburgers in het buitenland verdiende primaire inkomens minus de door buitenlanders in het betreffende land verdiende primaire inkomens. Samengevat betekent 'binnenlands' hier verdiend/geproduceerd binnen de landsgrenzen en 'nationaal' verdiend/geproduceerd door de staatsburgers van een land.

Het bnp per hoofd van de bevolking is een maat voor de welvaart van een land.

Met de invoering van nieuwe internationale richtlijnen is het begrip bruto nationaal product (bnp) vervangen door het bruto nationaal inkomen (bni). Deze richtlijnen betreffen het System of National Accounts 1993 (SNA 1993; UN, EU, IMF, OECD, World Bank), paragraaf 7.16 & 7.17 en het European System of National and Regional Accounts 1995 (ESA 1995; Eurostat), paragraaf 8,94.

BBP versus BNI 
 Het bruto binnenlands product bestaat uit alle toegevoegde waarde voortgebracht binnen de staatsgrenzen van een land.
 Het bruto nationaal inkomen is per definitie gelijk aan het bruto nationaal product. Bij het bnp bekijken we de totale toegevoegde waarde van alle staatsburgers van een land vanuit productieperspectief en bij het bni bekijken we de totale toegevoegde waarde van alle staatsburgers van een land vanuit inkomensperspectief. Omdat de volledige toegevoegde waarde uiteindelijk als inkomen wordt uitbetaald in de vorm van loon, rente, huur/pacht of winst zijn deze twee begrippen per definitie gelijk aan elkaar.

Zie ook 
 Lijst van landen naar bnp
 Bruto binnenlands product
 Bruto nationaal geluk
 Index van de menselijke ontwikkeling

Economische indicator
Macro-economie
Golfoorlog

Golfoorlog is de populaire benaming van een drietal oorlogen tussen 1980 en 2003 waarbij Irak betrokken was, zo genoemd vanwege de ligging van de betrokken landen aan de Perzische Golf.

Er is enige onduidelijkheid over de nummering, doordat de eerste oorlog door sommigen niet wordt meegeteld als 'Golfoorlog'.

 De Iran-Irakoorlog (1980-1988) werd oorspronkelijk ook Golfoorlog genoemd. Doordat er later nog oorlogen in de regio volgden, duidt men deze oorlog soms aan met "eerste Golfoorlog".
 De Golfoorlog van 1990-1991: Irak viel in augustus 1990 buurland Koeweit binnen en annexeerde het. Een internationale coalitie bestaande uit troepen van onder andere de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Egypte viel in januari 1991 binnen in beide landen, om de bezetting door Irak ongedaan te maken. Deze oorlog werd bekend als de Golfoorlog en later vaak de eerste Golfoorlog hoewel het eigenlijk de tweede Golfoorlog was. Men sprak echter ook wel over Irakoorlog, en later dus eerste Irakoorlog, na de (tweede) Irakoorlog van 2003 en later.
 De Irakoorlog - Toen een internationale coalitie bestaande uit troepen van onder andere de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk in maart 2003 Irak aanviel, onder andere wegens onterechte vermoedens van bezit van massavernietigingswapens, noemde men deze oorlog de Irakoorlog, vaak ook de tweede Golfoorlog en soms de derde Golfoorlog of tweede Irakoorlog.

Oorlog in Azië
Deelverzameling

In de verzamelingenleer is een deelverzameling van een gegeven verzameling een verzameling die geheel bevat is in (deel is van) de gegeven verzameling. Elk element van de deelverzameling is dus ook element van de gegeven verzameling. Als ieder element van de verzameling  ook een element is van de verzameling , dan is  een deelverzameling van , genoteerd als .

Iedere verzameling is een deelverzameling van zichzelf, voor iedere verzameling  geldt dus .

De omgekeerde definitie is minder gebruikelijk. Als  een deelverzameling is van  zegt men ook dat  de verzameling  omvat, genoteerd als .

Strikte deelverzameling 
Een deelverzameling  van  die niet gelijk is aan , wordt een echte, strikte of eigenlijke deelverzameling genoemd. Formeel:  is een strikte deelverzameling van  als:
 en

Verschillende schrijfwijzen 
Als  een strikte deelverzameling is van , wordt dat door sommige auteurs genoteerd als:
.

De meeste auteurs noteren  als  een willekeurige deelverzameling van  is, dus eventueel .

Er zijn dus twee notatiesystemen in omloop voor het aangeven van (echte) deelverzamelingen:
 Het oudste systeem gebruikt het symbool  om elke deelverzameling aan te geven en kent het symbool  niet.
 Een nieuwer systeem gebruikt het symbool  voor een willekeurige deelverzameling en  voor een echte deelverzameling. Dit notatiesysteem sluit aan bij dat van de partiële orde in het algemeen en de bijbehorende strikte versie.

Voorbeelden 
 {1,2} ⊂ {1,2,3} - De verzameling {1,2} is een echte deelverzameling van {1,2,3}.
 {1,2,3} ⊆ {1,2,3} - De verzameling {1,2,3} is een deelverzameling van zichzelf. 
 De verzameling van natuurlijke getallen is een echte deelverzameling van de verzameling van de rationale getallen.
 De verzameling priemgetallen groter dan 2000 is een echte deelverzameling van de verzameling oneven getallen groter dan 2000:

 Elke verzameling is een deelverzameling van zichzelf, maar geen echte deelverzameling.
 De lege verzameling, geschreven als {} of als , is een deelverzameling van elke verzameling. De lege verzameling is altijd een echte deelverzameling, behalve van zichzelf.
 Het begrip hyponiem in de taal komt overeen met het begrip deelverzameling.

Machtsverzameling 
De verzameling van alle deelverzamelingen van een verzameling  wordt de machtsverzameling van  genoemd en genoteerd als  of als . Per definitie is dus:
.

Bronvermelding 

Verzamelingenleer
Isar (rivier)

De Isar is een zijrivier van de Donau. De 295 km lange rivier ontspringt in Oostenrijk en passeert op weg naar het noorden de stad München. De rivier heeft een stroomgebied van circa 9000 km² en overbrugt een hoogteverschil van 848 meter.

De rivier ontspringt op 1200 meter hoogte in het Karwendelgebergte, op vijftien kilometer van Scharnitz in Tirol. Tot Scharnitz loopt ze door het Hinterautal. Vlak voorbij Scharnitz bevindt zich de voormalige grensvesting Porta Claudia, waar de Isar Duitsland binnenkomt.

Vanaf nu volgt haar loop een gletsjerdal en bij Mittenwald is de Isar reeds een serieuze rivier. De belangrijkste steden op het Duitse traject zijn Bad Tölz, München, Freising en Landshut. De monding in de Donau ligt bij Plattling.

De voornaamste zijrivieren van de Isar zijn de Loisach (rechts) en de Amper (links). De Isar is na de Inn de belangrijkste waterleverancier van de Donau op Duits grondgebied en de op drie na langste rivier van de deelstaat Beieren.

De Isar wordt sinds het begin van de 20e eeuw gebruikt ter opwekking van elektriciteit. Verder is de rivier grotendeels gekanaliseerd, ook om het risico op overstromingen te verminderen: de Isar voert in het voorjaar veel smeltwater uit de Alpen af. In München is de kanalisatie, waar ter plaatse al in 1806 aan begonnen was, tussen 2000 en 2011 over een lengte van acht kilometer weer ongedaan gemaakt. De rivier is behalve voor roeibootjes, kajaks en dergelijke niet bevaarbaar.

De lichamen van de personen die na de Processen van Neurenberg in 1946 terechtgesteld werden, werden gecremeerd en de as werd in de Isar uitgestrooid.

Galerij 

Rivier in Beieren
Rivier in Tirol
Zijrivier van de Donau
Slag bij Kaap Bon (468)

De Slag bij Kaap Bon was een slag in Afrika in het jaar 468 tussen het Byzantijnse Keizerrijk en de Vandalen. De Byzantijnen wilden, samen met de West-Romeinen, de Ariaanse roversstaat van Geiserik vernietigen.

1100 Byzantijnse schepen, onder bevel van de schoonzoon van Leo I, Basiliskos, voeren naar Carthago, terwijl de West-Romeinen de Vandalen uit Sardinië verdreven.

Bij Kaap Bon kwam het tot een treffen tussen de Byzantijnen en de Vandalenvloot van Geiserik, geholpen door zijn bekwame broer Gento. De Vandalen slaagden erin om de troepen onder leiding van Basiliskos op de vlucht te drijven.

Kaap Bon
Kaap Bon
Kaap Bon
460-469
SOS (noodsignaal)

SOS is de naam die gegeven wordt aan het internationale noodsignaal voor draadloze communicatie. In morsecode wordt het zo weergegeven:  Aan elkaar, dus zonder pauze, net zoals er geen pauzes in één letter zijn. Het is dan ook geen echte morsecode; als het aparte letters waren, zouden ze door pauzes gescheiden worden. De interpretatie 'SOS' is dan ook tamelijk willekeurig. De naam "SOS" en de betekenissen "Save Our Ship" (red ons schip) en "Save Our Souls" (red onze zielen) zijn er later bij bedacht, het zijn backroniemen.

De voorloper van SOS was de Engelse code CQD.

De eerste SOS, die werd opgevangen door een installatie die in 1897 door Alexander Popov aan boord van de Russische kruiser Afrika werd geplaatst, dateert van 1900. In 1909 werd SOS voor het eerst gebruikt door de Amerikanen. Na de ondergang van de Titanic op 14 april 1912, waarbij de Engelse CQD-noodsignalen niet waren opgevangen door andere schepen, kwam er in de zomer van 1912 een radioconferentie te Londen. Hier werd de eerste aanzet gegeven tot het eerste SOLAS-verdrag, dat de veiligheid van mensenlevens op zee regelt. Daar werd onder meer de  als de noodfrequentie aangewezen, waarop buiten noodoproepen geen openbaar radioverkeer mocht plaatsvinden. Ook werd er bepaald dat er tweemaal per uur gedurende 3 minuten radiostilte in acht diende te worden gehouden om uit te luisteren naar noodoproepen.

Oorspronkelijk was  ("SOE") gekozen, maar dit is veranderd omdat de laatste punt te gemakkelijk kon wegvallen. Bovendien is  gemakkelijker te herkennen door minder getrainde telegrafisten.

In de radiotelefonie (niet met morse maar met gesproken woord) wordt SOS niet gebruikt. Hier gebruikt men als noodsignaal "Mayday" (van het Franse m'aidez, wat "help mij" betekent) en nog een aantal andere voor minder ernstige gevallen (zoals "Pan-pan", afgeleid van het Franse woord Panne).

Het huidige systeem voor noodsituaties op zee is bekend als GMDSS (Global Maritime Distress and Safety System).

Telecommunicatie
Kaap Bon

Kaap Bon (Arabisch: الرأس الطيب; Frans: Cap Bon) is een landtong van Tunesië, ten oosten van de Golf van Tunis en uitstekende in de Straat van Sicilië in de Middellandse Zee. Het is het deel van Tunesië dat het dichtst bij Pantelleria, en daarmee bij Europa, ligt. Het schiereiland is zeer rijk aan gevarieerde vegetatie, waaronder bossen, boomgaarden en wijngaarden. Op Kaap Bon heerst dan ook een maritiem klimaat.

In de vijfde eeuw en tijdens de Tweede Wereldoorlog vonden hier zeeslagen plaats.

Bon
Middellandse Zee
Geografie van Tunesië
Lijst van dichtheden van vaste stoffen

Dit overzicht geeft de dichtheid van vaste stoffen in kg/dm3 (of g/cm3) bij kamertemperatuur (20°C), tenzij anders vermeld.

Stofeigenschap
Soortelijke massa