Język hetycki

Język hetycki (zwany również nesyckim) – język martwy z rodziny języków indoeuropejskich, z gałęzi języków anatolijskich, przynależący do grupy języków kentumowych. Posługiwali się nim Hetyci zamieszkujący w epoce brązu środkową Anatolię . Istnienie języka hetyckiego oddzielonego od grupy anatolijskiej poświadczone jest co najmniej od końca XX w. p.n.e. (dokumenty z faktorii handlowej w Kanesz). Zachowane źródła pisane w języku hetyckim (ok. 30 tys. fragmentów tabliczek) pochodzą z okresu od końca XVII do XII w. p.n.e. Pod względem faz rozwoju tego języka wyróżnia się: starohetycki (1650–1450 p.n.e.), średniohetycki (1450–1350 p.n.e.) i nowohetycki (1350–1190 p.n.e.), w literaturze naukowej skracanych odpowiednio jako: OH (Old Hittite), MH (Middle Hittite) i NH (New Hittite).

Nazwa 
Określenie „język hetycki” jest nazwą współczesną, nawiązującą do biblijnej nazwy plemienia „Chittytów / Chetytów”, którzy w Starym Testamencie występują jako ludność zamieszkująca Kanaan, Hebron i Edom. Powiązanie Hetytów z epoki brązu z „Chetytami” ze Starego Testamentu wynikało z błędnego przekonania pionierów hetytologii (William Wright, Archibald Henry Sayce), że znane już wtedy ze źródeł egipskich i akadyjskich potężne państwo „Hatti” znajdowało się w północnej Syrii. Polska forma „hetycki” kontynuuje niemiecki uzus wyprowadzania nazwy „Hetyci” od imienia biblijnego Cheta (ḥêṯ, חֵֽת׃; por. niem. Hethiter, Hethitologie), w przeciwieństwie do angielskiej formy bazującej na nazwie plemienia „Chittytów” (ha-ḥittî, הַחִתִּ֥י; por. ang. hittite, hittitology).

Hetyci swój język określali jako „nesycki”. Źródła poświadczają formy nešili i nešumnili, które zbudowane są z nazwy miasta Nesa (czyli Kanesz) i sufiksu -ili (nešili) łączącego się z nazwą geograficzną, opcjonalnie rozszerzonego o kolejny sufiks -uman (nešumnili) odnoszącego się do nazwy etnicznej. Formy te oznaczają dosłownie „w (języku) Nesy / po nescyku”.

Odkrycie języka hetyckiego 
W 1887 odkryto w Tell el-Amarna archiwum listów, zawierające zbiór korespondencji dyplomatycznej Egiptu z sąsiednimi państwami. Dwa listy (EA 31 i EA 32) spisane zostały w nieznanym języku; jeden z nich był adresowany „do Tarhunda-radu, króla Arzawy (EA 31.2: A-NA ITar-ḫu-un-da-ra-du LUGAL KUR Ar-za-wa). Norweski uczony Jørgen Alexander Knudtzon przestudiował oba dokumenty i w publikacji z 1902 r. uznał, że zostały spisane językiem indoeuropejskim (nazywanym wtedy przez niemieckojęzycznych uczonych „indogermańskim”). Zauważył między innymi, że końcówki przypadków przypominają te znane z języków indoeuropejskich; podobne spostrzeżenia dotyczyły końcówek odmiany czasownikowej. Ustalenia Knudtzona poparli Alf Torp i Sophus Bugge; ich komentarze zostały włączone do publikacji Knudtzona. Poza tym jednak identyfikacja „języka arzaweńskiego” z nieznanym dotąd przedstawicielem rodziny języków indoeuropejskich nie zyskała szerszego poparcia w środowisku badaczy. W kolejnych latach Knudtzon stracił przekonanie co do słuszności swoich twierdzeń i choć oficjalnie się z nich nie wycofał, wyrażał takie wątpliwości w prywatnej korespondencji do Otto Webera, o czym Weber wspomniał w drugim tomie wydania listów z Amarny z 1915 r. Jednocześnie jeszcze w tym samym tomie identyfikację „języka arzaweńskiego” uznano za „sporną”.

Kiedy Knudtzon pracował nad listami z archiwum amarneńskiego, francuski archeolog Ernest Chantre przeprowadził sondażowe wykopy w ruinach  stolicy hetyckiej Hattusa, w pobliżu obecnej wsi Boğazkale (stara nazwa to Boğazköy) i w 1893 r. znalazł tam kilka tabliczek zapisanych tym samym językiem, co listy EA 31 i EA 32. Te wstępne odkrycia doprowadziły do rozpoczęcia na tym stanowisku w 1906 r. wykopalisk kierowanych przez Hugona Wincklera. Prowadzone do połowy 1914 r. badania archeologiczne dostarczyły niemal 30 tys. fragmentów tekstów hetyckich.

Niemieckie Towarzystwo Orientalistyczne powierzyło badania nad tabliczkami z Boğazköy czeskiemu uczonemu, Bedřichowi Hroznemu. Mimo że po wybuchu I wojny światowej Hrozný został wcielony do armii Austro-Węgier, oddelegowano go do Konstantynopola, aby mógł prowadzić dalsze badania. Już w 1915 r. Hrozný opublikował artykuł dowodzący, że język tabliczek z Boğazköy, a tym samym język dwóch listów z Amarny, to faktycznie przedstawiciel rodziny języków indoeuropejskich. Hrozný udowodnił indoeuropejski charakter hetyckiego, m.in. wskazując, że w tym języku istniał imiesłów przymiotnikowy czynny (participium praesentis activi) tworzony analogicznie do imiesłowów z innych języków indoeuropejskich, jak również powtarzające się indoeuropejskie końcówki przypadków, zaimki podobne do łacińskich i starogreckich, oraz końcówki koniugacyjne porównywalne z końcówkami czasowników sanskryckich i starogreckich. Przedstawił również słynne tłumaczenie zdania nu NINDA-an e-iz-za-at-te-ni wa-a-tar-ma e-ku-ut-te-ni jako „Teraz chleb będziecie jedli, wodę będziecie pili”, identyfikując watar jako „wodę”, -an jako końcówkę biernika i e-iz-za-at-te-ni oraz e-ku-ut-te-ni jako czasowniki „jeść” i „pić” odmienione przez drugą osobę liczby mnogiej czasu teraźniejszego (odnoszącego się do przyszłości). Dokładniejsze analizy przedstawił w gramatyce języka hetyckiego opublikowanej w 1917 r.

Pozycja hetyckiego w rodzinie języków indoeuropejskich 
Pozycja języka hetyckiego w drzewie rodziny języków indoeuropejskich jest wciąż przedmiotem dyskusji. Konsensus panuje co do tego, że gałąź anatolijska oddzieliła się jako pierwsza. Wskazują na to archaiczne elementy obecne w hetyckim; między innymi posiadał co najmniej jedną głoskę laryngalną *h2 (i być może *h3) z trzech istniejących w języku praindoeuropejskim (*h1, *h2 i *h3). W hetyckim brak podziału na rodzaj męski i żeński (istniał rodzaj „męsko-żeński” communis i nijaki – neutrum). Stosował „częściową ergatywność” (split ergativity) i bardziej rozbudowany system przypadków (w tym instrumentalis i allativus). Nie wykształcił czasu przyszłego. Obecna w nim była rozbudowana deklinacja heteroklityczna (końcowe r w rdzeniu przechodzi w n w przypadkach zależnych np. pahu(wa)r – pahunnas), która w innych językach poświadczona jest już tylko w formie szczątkowej np. łac. iter – itineris.

Aby wyjaśnić przetrwanie w hetyckim tych archaicznych form, powstała teoria „indo-hetycka” zaproponowana w latach 20. XX w. przez Edgara Sturtevanta w oparciu o spostrzeżenia Emila Forrera. Według jej założeń grupa anatolijska nie wywodziłaby się bezpośrednią z języka praindoeuropejskiego, lecz że tę swoistą genealogię należałoby przesunąć w czasie wstecz – grupa anatolijska i praindoeuropejski odłączyłyby się od wcześniejszego „języka-matki”. Innymi słowy, hetycki pochodziłby nie tyle od języka praindoeuropejskiego, co od "praindohetyckiego". Wielu badaczy wciąż posługuje się hipotezą „indo-hetycką”, wprowadzając do niej różne modyfikacje; przykładowo David Anthony w jej ramach nazywa „indo-hetycki” „archaicznym praindoeuropejskim”. Zasadność dodawania kolejnych pięter w stosunku do tradycyjnego podziału praindoeuropejskiego jest jednak przez część badaczy kwestionowana.

Szerzej przyjęta hipoteza głosi, że grupa anatolijska oddzieliła się od wspólnego języka praindoeuropejskiego, ale na tyle wcześnie, że zachowała archaiczne formy gramatyczne, które zdążyły zaniknąć we wspólnocie praindoeuropejskiej, zanim ta zaczęła się dzielić na kolejne gałęzie. Moment odłączenia się grupy anatolijskiej jest jednak trudny do oszacowania z powodu braku źródeł pisanych. Znaczące grono badaczy (Craig Melchert, Alexander Lehrman, Bill Darden, David Anthony, oraz zespół Guus Kroonen, Gojko Barjamovic, Michaël Peyrot i za nimi Kristian Kristiansen) wskazuje, że musiało do tego dojść co najmniej ok. 4000 p.n.e., przypuszczalnie między 4500 a 4000 p.n.e.

Po 2015 r. nowych argumentów do dyskusji o ojczyźnie i rozpadzie Praindoeuropejczyków dostarczyła archeogenetyka. W podsumowujących artykułach z 2022 i 2023 r. zaproponowano hipotezę, jakoby pierwotna grupa „praindoanatolijska” powstała na Kaukazie ok. 6000 p.n.e. (8100 B.P.), z niej zaś jako pierwsza wydzieliła się grupa anatolijska ok. 5000 p.n.e. (7000 B.P.) i z Kaukazu zeszła bezpośrednio do Anatolii. Te wyniki badań są zbyt świeże, by ocenić ich odbiór w środowisku naukowym.

Z grupy anatolijskiej wydzieliły się języki, które dla epoki brązu identyfikujemy jako hetycki, luwijski i palajski. Aby oszacować, kiedy doszło do podziału grupy anatolijskiej, stosuje się „odwróconą chronologię” (reverse chronology), która polega na wzięciu za punkt wyjścia najwcześniejsze pisemne poświadczenie istnienia wyodrębnionych już języków i przy wykorzystaniu innych metod, jak językoznawstwo porównawcze czy glottochronologia, zaproponowanie prawdopodobnego okresu, w którym doszło do podziału. Do oszacowania czasu rozdzielenia się Hetytów i Luwijczyków, względnie Prahetytów i Praluwijczyków, obecnie przyjmuje się ok. 1900 p.n.e., czyli okres, w którym poświadczone jest istnienie hetyckich i luwijskich imion w dokumentach z asyryjskiej faktorii handlowej w Kanesz (por. imię Suppiuman- zawierające hetycki sufiks -uman czy Hutarla- zawierające luwijskie określenie na „sługę”). Następnie, na podstawie różnic między hetyckim i luwijskim określa się, ile czasu musiało upłynąć, aby te języki osiągnęły stopień zróżnicowania widoczny w źródłach pisanych – dla hetyckiego i luwijskiego jako najmniej kontrowersyjną datę wskazuje się ok. 3000 r. p.n.e. Ta data nie uwzględnia jednak ważnego spostrzeżenia Marco Bonechi, że w dokumentach z archiwum pałacowego w Ebli (2500–2300 p.n.e.) można znaleźć ok. dwadzieścia anatolijsko brzmiących imion (np. A-la-lu-wa-du, Ar-zi-ta-la, Mu-lu-wa-du, Tar-hi-li), które nosili mieszkańcy miasta Armi, lokalizowanego w pobliżu obecnego Samsat (starożytna Samosata). Z tego powodu data ok. 3500 r. p.n.e. jako czas podzielenia się grupy anatolijskiej może być bardziej prawdopodobna. Nierozstrzygnięte pozostają kwestie, z którego kierunku przybyli Praanatolijczycy (z Bałkanów lub Kaukazu) oraz czy weszli do Anatolii jako jedna grupa, czy jako już rozdzielone grupy Prahetytów i Praluwijczyków.

Pismo 
Hetycki zapisywany był wyłącznie pismem klinowym. Obecnie przyjmuje się, że początek piśmiennictwa hetyckiego przypada na okres panowania Hattusilisa I (1650–1620 p.n.e.), który miałby sprowadzić skrybów z północnej Syrii. Ductus z okresu starohetyckiego wykazuje podobieństwa z grafią starobabilońską z „peryferyjnymi” wariantami znaków z północnej Syrii (Aleppo, Alalah [warstwa VII]). Od lat 50. XX w. tradycyjnie wyróżnia się trzy fazy rozwoju grafii hetyckiego pisma klinowego, pokrywające się z fazami rozwoju państwa i języka hetyckiego: ductus starohetycki (OS: Old Script), średniohetycki (MS: Middle Script) i nowohetycki/imperialny (NS: New Script). Pierwsze teksty spisywane ductusem starohetyckim były jeszcze skomponowane po akadyjsku. Sporne jest datowanie najstarszych fragmentów tekstów spisanych w języku hetyckim, gdyż sama metoda datowania paleograficznego tabliczek ze starym ductusem hetyckiego pisma klinowego była w ostatnich latach poddawana krytyce. Według nowszych ustaleń fragmenty tekstów hetyckich datuje się obecnie między 1500 a 1400 r. p.n.e.

Fonologia 
Odtworzenie dokładnego systemu fonologicznego języka hetyckiego jest trudne ze względu na nieprzystosowanie pisma klinowego do potrzeb języka z rodziny indoeuropejskiej.

Samogłoski 
W hetyckim wyróżnia się cztery samogłoski: a, e, i, u. Samogłoski prawdopodobnie mogły być zarówno krótkie, jak i długie, na co wskazuje stosowanie przez skrybów pleneskrypcji, czyli dodawania znaku klinowego powtarzającego dźwięk samogłoskowy sąsiedniego znaku (np. a-aš-šu). Pleneskrypcją posługiwano się jednak niekonsekwentnie i niewykluczone, że jej funkcją było też wskazanie padania akcentu, co utrudnia rekonstrukcję obu tych zjawisk. Sporne jest istnienie w hetyckim samogłoski o, która być może była zapisywana znakiem klinowym o wartości fonetycznej u2 lub mogła być oddawana przez zwykłe a.

Spółgłoski 
Pod względem spółgłosek w hetyckim wyróżnia się:

 spółgłoski zwarte: p, t, k; 
 spółgłoski nosowe: m, n; 
 spółgłoski płynne: r, l; 
 spółgłoski szczelinowe: s (zapisywana znakiem š, wymawiana jak [s], w części wyrazów prawdopodobnie także jak [sz] i być może również jak [ś]), h (wymawiana jak [ch]);
 spółgłoskę zwarto-szczelinową: z (wymawiana jak [c]);
 aproksymanty: i (wymawiana jak [j]), u (wymawiana jak [ł]);

Zgodnie z „regułą Sturtevanta” w pozycji interwokalicznej (w śródgłosie) podwajano spółgłoskę, jeśli była bezdźwięczna (por. a-ap-pa [wym. apa] i a-pa [wym. aba]).

Morfologia

Rzeczownik 
Hetycki posiadał dziewięć przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, pochodnik, narzędnik, miejscownik, allatyw i wołacz. Biernik i miejscownik połączyły się w jeden przypadek jeszcze w okresie starohetyckim. Allatyw w okresie nowohetyckim przetrwał jedynie w archaicznych wyrażeniach. Mianownik przejął funkcję wołacza, a pochodnik i narzędnik zaczęły funkcjonować jako jeden przypadek. Cały zestaw przypadków poświadczony jest zatem jedynie w najstarszych tekstach hetyckich. Część badaczy wydziela też ergatyw jako osobny przypadek w hetyckim, stosowany jedynie w rzeczownikach neutrum, kiedy taki rzeczownik pełnił w zdaniu funkcję podmiotu dla czasowników przechodnich.

W hetyckim istniały dwa rodzaje: wspólny (podobnie jak w szwedzkim) i nijaki, zwane też rodzajami żywotnym i nieżywotnym. Rzeczowniki nijakie przedstawiają typową dla języków indoeuropejskich cechę identyczności form mianownika i biernika (por. łac. oppidum ( = ), gr.  ( = ), pol. drzewo ( = )).

Wyróżnia się dwie liczby: pojedynczą i mnogą. W przypadku niektórych słów wskazuje się na prawdopodobne ślady liczby podwójnej (np. elzi ‘szalki [wagi]’, sakuwa ‘oczy’), aczkolwiek umieszcza się je w niewielkiej, osobnej kategorii rzeczowników zbiorczych. W rzeczownikach zbiorczych mieszczą się również rzeczowniki zbiorowe, jak alpa ‘kłęby chmur’ (w przeciwieństwie do alpeš ‘chmury (liczone z osobna)’).

Zaimki 
Hetycki posiadał dwa rodzaje zaimków osobowych: wolnostojące i enklityczne. Zaimki osobowe wolnostojące odmieniano dla pierwszej i drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej.

Dopełniacz zaimka osobowego wolnostojącego pełnił też funkcję zaimka dzierżawczego.

Zaimki enklityczne łączyły się z łańcuchem partykuł stojących na początku zdania. Zaimki dla pierwszej i drugiej osoby odmieniały się tylko w celowniku-miejscowniku i bierniku (-mu ‘mi, mnie’; -ta ‘tobie, ciebie’; -naš ‘nam, nas’; -šmaš ‘wam, was’). Zaimek trzeciej osoby dla liczby pojedynczej i mnogiej poświadczony jest dla mianownika (-aš ‘on, ona’, -e, -at ‘oni, one’), celownika-miejscownika (-ši ‘jemu, jej’; -šmaš ‘im’) i biernika (-an ‘jego, jej’; -uš, -aš ‘ich’); dla zaimków nijakich mianownik-biernik (-at ‘ono’; -e, -at ‘one’).

Zaimki wskazujące dzieli się na trzy grupy: zaimek kāš ‘ten (bliższy)’, apāš ‘ten (dalszy)’ i aši ‘ten (najdalszy)’. Cechą charakterystyczną ich odmiany jest końcówka -el w dopełniaczni (kel, apel). Tak samo odmienia się zaimek względny-pytajny kuiš (por. łac. qui) i zaimek nieokreślony kuiški (por. łac. quisquis).

Starohetycki charakteryzował się enklitycznymi zaimkami dzierżawczymi, które łączyły się z rzeczownikiem i odmieniały się przez przypadki (np. attaš-miš ‘mój ojciec’, attan-man ‘mojego ojca’). W okresie nowohetyckim funkcję zaimków dzierżawczych przejęły zaimki osobowe wolnostojące w dopełniaczu.

Czasownik 
W hetyckim wykształciły się dwie koniugacje: koniugacja -mi i koniugacja -hi. Podział ten jest uzależniony od końcówki, jaką czasownik przybiera w formie pierwszej osoby liczby pojedynczej.

Podział na dwie koniugacje nie był bezwzględny; wraz z rozwojem języka hetyckiego odmiana niektórych czasowników przechodziła do drugiej koniugacji.

Istniały w hetyckim tylko dwa czasy: teraźniejszy i imperfekt. Czas teraźniejszy miał również aspekt czasu przyszłego. Charakterystyczną cechą końcówek czasu teraźniejszego jest samogłoska -i, która nie występuje w końcówkach imperfekcie.

Hetycki wyróżniał dwie strony: czynną i medio-pasywną. Czasowniki w stronie medio-pasywnej tłumaczy się jak stronę bierną, jak stronę zwrotną lub po prostu jak stronę czynną (np. ešari w zależności od kontekstu można tłumaczyć jako: ‘(on) jest posadzony’, ‘(on) siedzi’, ‘(on) siada’).

W hetyckim istniały dwa tryby: oznajmujący i rozkazujący.

Formy nieosobowe czasownika

Bezokoliczniki 
Hetycki posiadał dwa bezokoliczniki. Bezokoliczniki czasowników, w których nie dochodziło do przegłosu najczęściej posiadał końcówkę -wanzi (bezokolicznik I), np. walhuwanzi ‘atakować’. Czasowniki z przegłosem dostawały w formie bezokolicznikowej końcówkę -anna (bezokolicznik II), np. adanna ‘jeść’.

Rzeczownik odczasownikowy 
Zarówno od czasowników bez przegłosu, jak i tych z przegłosem, można było utworzyć rzeczownik odczasownikowy. Od czasowników bez przegłosu tworzyło się go przez dodanie do rdzenia końcówki -war lub -mar (np. walhuwar ‘atak’). Od czasowników z przegłosem rzeczownik ten tworzyło się przed dodanie do rdzenia końcówki -(ā)tar (np. adatar ‘jedzenie’).

Supinum 
Supinum tworzono tylko od czasowników bez przegłosu przez dodanie końcówki -(u)wan. Supinum występowało najczęściej razem z czasownikiem dai-, tworząc wyrażenie „zaczynać coś robić” (np. walhuwan dair ‘(oni) zaczęli walczyć). Końcówkę supinum często poprzedzał sufiks iteratywny -ške- (np. walhiškewan), podkreślający niedokonany aspekt czynności.

Imiesłów 
Imiesłów w hetyckim najczęściej miał aspekt bierny; tworzono go za pomocą sufiksu -ant- (np. N. walhanza – G. walhantaš ‘uderzony’), który w pozostałych językach indoeuropejskich tworzy imiesłów czynny (por. łac. laudantis; gr. ; niem. schreibende; wł. parlando, pol. mówiący). Możliwe było jednak utworzenie imiesłowu czynnego od czasowników przechodnich za pomocą tego samego sufiksu.

Zobacz też 
 teoria laryngalna

Przypisy

Bibliografia

Skróty 
CTH = E. Laroche, Catalogue des textes hittites, Paris 1971 [katalog kontynuowany w wersji elektronicznej: (dostęp: 22.10.2023)].

EA = The El-Amarna Correspondence: A New Edition of the Cuneiform Letters from the Site of El-Amarna based on Collations of all Extant Tablets, ed. W.M. Schniedewind, Z. Cochavi-Rainey, transl. A.F. Rainey, vol. I–II, Leiden–Boston 2015.

HIL = The Hittite Inherited Lexicon, ed. A. Kloekhorst, Leiden 2008.

Opracowania 

 Allentoft M.E. et al., Population Genomics of Bronze Age Eurasia, „Nature” 522 (2015), s. 167–172.
 Anthony D.W., The Horse, the Wheel, and Language. How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, New Jersey 2007.
 Archi A., In Search of Armi, „Journal of Cuneiform Studies” 63 (2011), s. 5–34.
 Boley J., Anatolian Archaisms  and the Origin of Indo‑European Roots, „Res Antiquae” 3 (2006), s. 57–68.
 Bonechi M., Aleppo in età' arcaica a proposito di un'opera recente, „Studi Epigrafici e Linguistici sul Vicino Oriente Antico” 7 (1990), s. 15–37.
 Bryce T., The World of the Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History, Oxford–New York 2012.
 Bugge S., Bemerkungen zu den Arzawa-Briefen, [w:] J.A. Knudtzon, Die zwei Arzawa Briefe: Die ältesten Urkunden in Indogermanischer Sprache, Leipzig 1902, s. 57–107.

 Collins B.J., The Hittites and Their World, Atlanta 2007.

 Crawford S.J., The Decipherment of the Hittite Language, „The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland” (Jan., 1919), s. 1–13.
 Darden B.J., On the Question of the Anatolian Origin of Indo-Hittite, [w:] Greater Anatolia and the Indo‐Hittite Language Family: Papers Presented at a Colloquium Hosted by the University of Richmond, March 18–19, 2000, ed. R. Drews. Washington 2001, s. 184–228.
 Drews R. (ed.), Greater Anatolia and the Indo‐Hittite Language Family: Papers Presented at a Colloquium Hosted by the University of Richmond, March 18–19, 2000, Washington 2001.
 Eichner H., Die Vorgeschichte des hethitischen Verbalsystems. Flexion und Wortbildung, [w:] Akten der V. Fachtagung der idg. Gesellschaft, ed. H. Rix, Wiesbaden 1975, s. 71–103.
 Haak W. et al., Massive Migration from the Steppe Was a Source for Indo-European Languages in Europe, „Nature” 522 (2015), s. 207–211.
 Heggarty P. et al., Language Trees with Sampled Ancestors Support a Hybrid Model for the Origin of Indo-European Languages, „Science” 381 (2023), s. 1–12.
 Hoffner H.A. Jr, Melchert H.C., A Grammar of the Hittite Language, Winona Lake (Indiana) 2008.
 Hout Th. van den, A Century of Hittite Text Dating and the Origins of the Hittite Cuneiform Script, „Incontri linguistici” 32 (2009), s. 11–35.
 Hout Th. van den, The Elements of Hittite, Cambridge 2011.
 Hout Th. van den, A History of Hittite Literacy: Writing and Reading in Late Bronze-Age Anatolia (1650–1200 BC), Cambridge–New York 2020.
 Hrozný B., Die Lösung des hethitischen Problems, „Mittheilungen der. Deutschen Orient-Gesellschaft” 56 (1915), s. 17–50.
 Hrozný B., Die Sprache der Hethither, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch, Leipzig 1917.
 Kloekhorst A., Kanišite Hittite: the Earliest Attested Records of Indo-European, Leiden–Boston 2019.
 Kloekhorst A., Anatolian, [w:] The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, ed. Th. Olander, Cambridge–New York 2022, s. 63–82.
 Kloekhorst A., PronkT., Introduction: Reconstructing Proto-Indo-Anatolian and Proto-Indo-Uralic, [w:] The Precursors of Proto-Indo-European The Indo-Anatolian and Indo-Uralic Hypothesess, ed. A. Kloekhorst, T. Pronk, Leiden–Boston 2019, s. 1–14.
 Knudtzon J.A., Die zwei Arzawa Briefe: Die ältesten Urkunden in Indogermanischer Sprache, Leipzig 1902.
 Knudtzon J.A., Weber O., Ebeling E., El-Amarna-Tafeln, vol. I–II, Leipzig 1908–1915.
 Kristiansen K., The Archaeology of Proto-Indo-European and Proto-Anatolian: Locating the Split, [w:] Dispersals and Diversification: Linguistic and Archaeological Perspectives on the Early-Stages of Indo-European, ed M. Serangeli, Th. Olander, Leiden–Boston 2020, s. 157–165.
 Kroonen G., Barjamovic G., Peyrot M., Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian, „Zenodo” (2018), s. 1–24.
 Lazaridis I. et al., The Genetic History of the Southern Arc: A Bridge Between West Asia and Europe, „Science” 377 (2022), s. 1–13.
 Lehrman A., Reconstructing Proto-Indo-Hittite, [w:] Greater Anatolia and the Indo‐Hittite Language Family: Papers Presented at a Colloquium Hosted by the University of Richmond, March 18–19, 2000, ed. R. Drews, Washington 2001, s. 106–130.
 Mallory J.P., In Search of Indo-Europeans. Language, Archaeology and Myth, London 1989.
 Mallory J. P., Adams D. Q., The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World, Oxford–New York 2006.
 Melchert H.C., The Dialectal Position of Anatolian within Indo-European, [w:] Proceedings of the Twenty-Fourth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: Special Session on Indo-European Subgrouping and Internal Relations, [online] 1998, s. 24–31.
 Melchert H.C., The Luwians, Leiden–Boston 2003.
 Melchert H.C., Indo-Europeans, [w:] Ancient Anatolia 10,000–323 B.C.E., Sh.R. Steadman, G. McMahon, Oxford–New York 2011, s. 704–716.
 Melchert H.C., The Position of Anatolian, [w:] Handbook of Indo-European Studies, ed. M. Weiss, A. Garrett, Oxford: Oxford University Press [w przygotowaniu].
 Niesiołowski-Spanò Ł., Dziedzictwo Goliata, Toruń 2012.
 Popko M., Althethitisch? Zu den Datierungsfragen in der Hethitologie, [w:] Tabula Hethaeorum. Hethitologische Beitraege Silvin Kosak zum 65. Geburtstag, Wiesbaden 2007, s. 575–581.
 Popko M., Ludy i języki starożytnej Anatolii, Warszawa 2011.
 Reich D., Kim jesteśmy, skąd przyszliśmy, tłum. P. Szwajcer, Stare Groszki 2019.
 Ringe D. et al., Indo-European and Computational Cladistics, „Transactions of the Philological Society” 100/1 (2002), s. 59–129.
 Torp A., Bemerkungen zu den Arzawa-Briefen, [w:] J.A. Knudtzon, Die zwei Arzawa Briefe: Die ältesten Urkunden in Indogermanischer Sprache, Leipzig 1902, s. 108–124.
 Schniedewind W.M., Cochavi-Rainey Z. (eds.), Rainey A.F. (transl.), The El-Amarna Correspondence: A New Edition of the Cuneiform Letters from the Site of El-Amarna based on Collations of all Extant Tablets, vol. I–II, Leiden–Boston 2015.
 Sturtevant E.H., On the Position of Hittite Among the Indo-European Languages, „Language” 2 (1926), s. 25–34.
 Sturtevant E.H., The Indo-Hittite Hypothesis, „Language” 38/2 (1962), s. 105–110.
 Weeden M., Hittite Logograms and Hittite Scholarship, Wiesbaden 2011.
 Yakubovich I., Hittite, [w:] Companion to Ancient Near Eastern Languages, ed. R. Hasselbach‐Andee, Hoboken 2020, s. 221–237.

Linki zewnętrzne 
 Strona poświęcona językowi hetyckiemu gramatyka w formatach PDF i HTML, słownik, listy znaków, teksty klinowe, forum 
 Portal hetytologiczny: transliteracje i tłumaczenia części tekstów hetyckich, elektroniczna wersja CTH
 Chicago Hittite Dictionary (PDFy do pobrania)
 Czcionki klinowe do pobrania

Hetycki język
hetycki
Królestwo hetyckie