Polsko-czechosłowackie konflikty graniczne

Polsko-czechosłowackie konflikty graniczne – od 1918 w stosunkach między Czechosłowacją a Polską dochodziło do konfliktów wokół kilku spornych terenów: Śląska Cieszyńskiego, Orawy, Spiszu, zaś po II wojnie światowej także ziemi kłodzkiej i ziemi raciborskiej.

Śląsk Cieszyński 

Największy konflikt graniczny dotyczył ziem Śląska Cieszyńskiego, najludniejszego i najbardziej uprzemysłowionego. Rozgrywał się w kilku etapach, głównie między rokiem 1919 a 1938. 5 listopada 1918 w wyniku uzgodnień lokalnych rad: polskiej i czeskiej (Zemský národní výbor pro Slezsko) mieszany narodowościowo teren Śląska Cieszyńskiego został tymczasowo podzielony według kryterium etnicznego z zastrzeżeniem, że ostateczne rozgraniczenie terytorialne pozostawia się do rozstrzygnięcia przez rządy Polski i Czech. Podział taki nie był satysfakcjonujący dla strony czechosłowackiej.

23 stycznia 1919 doszło do wybuchu wojny polsko-czechosłowackiej o Śląsk Cieszyński, a problem został umiędzynarodowiony na rozpoczętej kilka dni wcześniej konferencji pokojowej w Paryżu. 3 lutego 1919 ustanowiono nową linię demarkacyjną. We wrześniu postanowiono również o przeprowadzeniu plebiscytu, do którego nigdy nie doszło. Zamiast tego doszło do arbitralnego podziału, m.in. z granicą na Olzie. W ten sposób na Śląsku Cieszyńskim zaczęto wyróżniać w historiografii polskiej tzw. Zaolzie, do którego zawężył się spór polsko-czechosłowacki. Region ten został 1 października 1938 przekazany przez Czechosłowację Polsce, po ultimatum polskim wystosowanym przez Polskę po zakończeniu konferencji monachijskiej. Po agresji III Rzeszy na Polskę region został okupowany przez Wehrmacht, a następnie 8 października 1939 jednostronnie anektowany przez III Rzeszę. W 1945 po okresie sporu terytorialnego między komunistycznymi władzami Polski a władzami Czechosłowacji (obejmującego również czeskie roszczenia do Kotliny Kłodzkiej), pod naciskiem Stalina powrócono do granicy sprzed 1 października 1938.

Orawa 

Przed I wojną światową cała Orawa należała do Węgier, górną Orawę jednak zamieszkiwała ludność góralska pochodzenia polskiego, w większości o tożsamości lokalnej,  z abstrakcyjnym pojęciem narodu. Początkowo Rada Ambasadorów planowała przeprowadzenie plebiscytu.

Podział etniczny na Orawie odzwierciedlał także podział religijny, Górna Orawa z ośrodkiem w Trzcianie była katolicka, zaś Dolna skupiona wokół Dolnego Kubina – protestancka.

W 1920 r. Polska walcząca z ofensywą bolszewicką uległa naciskom Benesza i zgodziła się dokonać podziału terenu bez plebiscytu. Konferencja Ambasadorów uznała te ustalenia i zrezygnowała z plebiscytu. Polsce przypadła część terenu Górnej Orawy – łącznie 12 wsi z Jabłonką. Powszechnie uważano wówczas, że Polsce przyznano skrawki Orawy i Spiszu jako rekompensatę za utracone Zaolzie.

W 1924 r. doszło do wymiany terytoriów – Polska otrzymała resztę wsi Lipnica Wielka (od 1920 podzielonej granicą), a Czechosłowacja wsie Głodówka i Sucha Góra.

W 1938 r., po wystosowanym ultimatum, przyłączono do Polski niewielkie terytorium Orawy – m.in. oddane w 1924 dwie wsie, fragment gminy Trzciana sąsiadujący z Lipnicą Wielką oraz część terytorium miejscowości Bobrów (fragment zachodniego stoku góry Krywań oraz pastwisko i las Osadzka) i Orawskiej Półgóry (Dolina Jałowca od przełęczy Głuchaczki do przełęczy Jałowieckiej z uroczyskiem Jałowiec i południowym stokiem Mędralowej aż po łożysko potoku Półgórzanka). W czasie rządów księdza Józefa Tiso marionetkowe państwo słowackie odzyskało te tereny 21 listopada 1939, po ataku na Polskę u boku III Rzeszy.

Spisz 

W 1918 r. teren stał się kolejnym przedmiotem sporu. W 1920 Ententa przekazała większą część Spiszu Słowacji, a północno-zachodni fragment (łącznie teren 195 km²) przypadł Polsce (Polski Spisz). Powszechnie uważano wówczas, że Polsce przyznano skrawki Orawy i Spiszu jako rekompensatę za utracone Zaolzie.

Konflikt przygasał i wybuchał do 1925 r., kiedy ustalono ostateczną granicę. Na podstawie Protokołu Delimitacyjnego sporządzonego i podpisanego w Zakopanem 30 listopada 1938 doszło jednak do wymuszonej korekty – Polska przejęła od Słowacji miejscowości Jaworzyna Tatrzańska i Podspady (obecnie część Jaworzyny), wraz z główną granią Tatr oraz wierzchołkami m.in. Zadniego Gerlachu oraz Lodowego Szczytu, część terytorium należącego do miejscowości Zdziar (granica przebiegała przez Średnicę po grzbiet Magury Spiskiej) oraz wieś Leśnica, a także niewielkie fragmenty terytoriów należących do miejscowości Szwaby Niżne, Szwaby Wyżne, Golembark, a także Lechnica. Z kolei po zakończonej kampanii wrześniowej 21 listopada 1939 na podstawie układu Ribbentrop – Černák całość Spiszu hitlerowcy przekazali Słowacji, będącej satelitą III Rzeszy.

Inne tereny 
W 1938 r. do Polski przyłączono również położone naprzeciw Żegiestowa tereny nad Popradem koło wsi Międzybrodzie (słow. Medzibrodie) i Sulin (słow. Sulín) oraz teren wewnątrz meandru Popradu zwany Słowacką Łopatą (lub Spiską Łopatą), niewielkie skrawki terytorium w okolicach rzeki Cygiełki (pas na południe od linii łączącej szczyty Lackowa, Ostry Wierch oraz Jawor w okolicach Wysowej-Zdroju) na pograniczu Szarysza i Beskidu Niskiego i tzw. źródłowiska Udawy (Balnica w Bieszczadach, przez które przejeżdżała kolejka wąskotorowa z Łupkowa do Cisnej).

Ziemia kłodzka i raciborska 
Teren dawnego czeskiego hrabstwa kłodzkiego historycznie nie jest częścią Śląska. Po wojnach śląskich ze względu na strategiczne znaczenie obronne wraz z ogromną większością Śląska został na mocy pokoju wrocławskiego odebrany Habsburgom przez Prusy (od 1871 w granicach Niemiec).

W lipcu 1944 Stalin kreśląc na mapie przyszłe zachodnie granice Polski oparł je na Odrze i Nysie Kłodzkiej, jednocześnie wyznaczył nowe granice Czechosłowacji obejmujące ziemię kłodzką i ziemię raciborską. Natomiast w czasie konferencji poczdamskiej na przełomie lipca i sierpnia 1945 zaprezentował inną koncepcję zachodnich granic Polski – opartych na linii Nysy Łużyckiej i Sudetów wzdłuż byłej granicy niemiecko-czechosłowackiej. Zmiana ta spowodowała odstąpienie od wcześniejszej koncepcji przekazania ziemi kłodzkiej i raciborskiej Czechosłowacji. Wywołało to ostry konflikt o podział ziem poniemieckich pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Czesi wystąpili z pretensjami do ziemi kłodzkiej oraz powiatów prudnickiego, głubczyckiego, raciborskiego i kozielskiego – na tych terenach mieszkała wciąż niewielka liczba Czechów (okolice Lewina Kłodzkiego i Kudowy-Zdroju, tzw. czeski kątek) oraz Morawców (kilka wiosek na południu powiatu głubczyckiego i raciborskiego).

W czerwcu 1945, przed konferencją poczdamską doszło do ruchów czeskich wojsk w kierunku Kłodzka (do Międzylesia wysłany został pociąg pancerny) oraz Raciborza, w okolicach którego mieszkała pewna liczba ludności morawskiej. W ramach kontrposunięcia rząd polski koncentrował oddziały na linii Olzy; doszło do jednodniowego, wzajemnego ostrzeliwania pozycji. Grupa Czechów przybyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowacką flagę na ratuszu. Ogłosili przyłączenie Prudnika do Czechosłowacji. Zostali przegonieni przez polskich żołnierzy bez strzelaniny.

Polskie propozycje wymiany terytoriów 
Na luty 1946 zaplanowano rokowania polsko-czechosłowackie w Pradze na temat przebiegu linii granicznej. Przed rokowaniami konferencja polskich rzeczoznawców zaproponowała listę potencjalnych terenów do wymiany. Projekt ten zakładał następujące, możliwe zmiany linii granicznej (idąc od zachodu w kierunku wschodnim):
 worek żytawski, słabo skomunikowany z resztą Polski, wraz z przyległym od północy obszarem miasta Zawidów, może być oddany w zamian za zachodnie stoki doliny Popradu dla „zracjonalizowania gospodarki” w tym rejonie,
 przyłączenie do Polski wsi Dolny Odrzysz (niem. Nieder Ullersdorf), obecnie Dolní Oldřiš, „w celu skrócenia granicy”,
 przyłączenie wsi , „w celu skrócenia granicy”,
 południowe stoki Gór Izerskich jako słabo skomunikowane z powiatem jeleniogórskim, oddać Czechosłowacji w zamian za Jaworzynę,
 wsie Albendorf (obecnie Okrzeszyn) i Berthelsdorf (obecnie Uniemyśl) można oddać „celem skrócenia granicy”.
 Rejon Kłodzka:
 okolice Kudowy, uprzemysłowiony obszar z uzdrowiskiem, zamieszkany przez ludność czeską, po wododział Łaby, do wymiany za Zaolzie,
 południowo-zachodnie stoki Gór Bystrzyckich do wymiany za Jaworzynę,
 okolice Międzylesia po górne Langenau (Długopole Górne) do wymiany za Zaolzie,
 grupa Śnieżnika do oddania za okolice Javorníka,
 okolice Javorníka przyłączyć do Polski w celu skrócenia granicy oraz „usprawnienia komunikacji między Lądkiem a Otmuchowem”,
 węzeł kolejowy w Głuchołazach oddać do wymiany za Zaolzie lub zaproponować korzystne warunki tranzytu dla Czechosłowacji,
 okolice Osobłogi (Osoblaha) przyłączyć do Polski „celem skrócenia granicy”.
 Rejon głubczycko-raciborski:
 wariant A: południowo-wschodnia część powiatu raciborskiego (sześć gromad z ludnością morawską) po wieś Bolesław do wymiany za Zaolzie; południowa część powiatu głubczyckiego – gromady Michelsdorf (Michałkowice), Possnitz (Posucice), Wódka, Chróścielów, Liptin (Lubotyń) i Dirschel (Dzierżysław) do wymiany za Zaolzie,
 wariant B: środkowo-zachodnia część powiatu głubczyckiego, bez Głubczyc i Kietrza do wymiany za Zaolzie, lub środkowa część powiatu wraz z tymi miastami za cały Cieszyn.
 Zaolzie:
 możliwość rezygnacji z Bogumina za cenę gwarancji uprzywilejowanego tranzytu kolejowego, wodnego i energetycznego,
 możliwość rezygnacji z Zagłębia Karwińskiego (z wyjątkiem kopalni w Suchej) pod warunkiem zatrzymania przy Polsce całego Cieszyna i Trzyńca,
 w rejonie cieszyńskim, frysztackim i jabłonkowskim granica powinna mieć przebieg etniczny na linii Łomna Górna, Koszarzyska, Tyra, Rzeka, Ligotka Kameralna, Toszonowice Górne, Trzanowice, Grodziszcze, Cierlicko Górne i Dolne, Żywocice, Sucha Górna, Stonawa, Darków i dalej środkiem koryta Olzy do Odry; ewentualnie według linii na zachód od gromad Ligotka Kameralna, Gnojnik, Wielopole, Żuków Górny, Mistrzowice, Kocobędz.
 możliwość rezygnacji z południowej części gminy Mosty do wododziału biegnącego z Połomu Wielkiego przez przełęcz Jabłonkowską do Girowej.
 Spisz, Orawa i Jaworzyna:
 przyłączenie do Polski Jałowca Małego, czyli południowych stoków Mędralowej „dla skrócenia granicy” w zamian za Dubne,
 przyłączenie do Polski pastwisk z Lipnicy Wielkiej „dla racjonalnej gospodarki wsi oraz wyprostowania granicy” w zamian za Dubne,
 Jaworzyna Tatrzańska, wariant A: żądanie dla Polski całości w zamian za stoki Gór Izerskich i Bystrzyckich oraz, ewentualnie, gromad Chyżne, Kacwin, Niedzica wieś, Łapsze Wyżne, Łapsze Niżne i Łapszanka; wariant B: część Jaworzyny – dolinę Białki po grzbiet Szerokiej Jaworzyńskiej w zamian za stoki Gór Izerskich i Bystrzyckich,
 dolina Popradu, wariant A: zachodnie stoki w zamian za worek żytawski; wariant B: dla Polski Łopata koło Żegiestowa i poprowadzenie granicy wzdłuż Popradu w zamian za wieś Leluchów,
 możliwość odstąpienia zamieszkanego przez Łemków Leluchowa i Dubnego w zamian za poprawki w rejonie Babiej Góry, Lipnicy Wielkiej, Popradu i koło Cisnej,
 przyłączenie do Polski pasa o szerokości 100 metrów wzdłuż kolejki koło Cisnej w zamian za Dubne.

Propozycje te w wielu miejscach zacierały historyczne granice – zarówno dawnego Królestwa Czeskiego, wewnętrzne granice śląskie, jak i dawnej granicy polsko (galicyjsko)-węgierskiej. W czasie rokowań w Pradze (16–25 lutego 1946) nie zdołano jednak ustalić żadnej wymiany i powyższe polskie propozycje pozostały tylko na papierze. Wobec nacisków Moskwy doszło do wycofania się czeskich wojsk za linię rzeki Opawy, ale w maju 1946 strona czeska poszerzyła swoje żądania o port rzeczny w Koźlu, Głuchołazy oraz tereny powiatów wałbrzyskiego i jeleniogórskiego.

Zakończenie 
10 marca 1947 pod naciskiem Moskwy doszło do podpisania układu o przyjaźni między Polską a Czechosłowacją, jednak kwestie graniczne (ziemia kłodzka, Zaolzie) pozostawiał on nieuregulowane. Dopiero 13 czerwca 1958 rządy PRL i CSR podpisały porozumienie zamykające spory graniczne i zatwierdzające:
 na Śląsku Cieszyńskim polsko-czeską granicę z roku 1920
 na Spiszu i Orawie linię ustaloną w roku 1924
 w pozostałej części linię graniczną sprzed 1938 z ziemią kłodzką po jej północnej – wówczas już polskiej – stronie
 korektę graniczną z Czechosłowacją z 1958 roku.

Morawcy żyjący na Śląsku w okolicy Raciborza i Opola oraz Czesi z ziemi kłodzkiej i okolic Strzelina, podczas akcji weryfikacyjnej zostali w większości pozytywnie zweryfikowani.

Cenzura w PRL 
Tematyka związana z konfliktami polsko-czeskimi podlegała cenzurze komunistycznej w PRL, która usuwała wszelkie informacje na ten temat. Tomasz Strzyżewski w książce o peerelowskiej cenzurze publikuje informacje na ten temat. W biuletynie przeznaczonym dla cenzorów z lipca 1974 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk informowano o ingerencji we wspomnieniowej książce Pawła Bobka Wspomnienia i zapiski wydanej przez lubelskie wydawnictwo LWS. Cenzura komunistyczna usunęła z książki wszelkie treści dotyczące tej tematyki: „Usunięto z niej fragmenty traktujące o dawnych antagonizmach między ludnością polską i czeską na Śląsku Cieszyńskim”.

Zobacz też 
 Śląsk Opawski
 zajęcie Zaolzia przez Czechosłowację (1919–1920)
 zmiany granicy polsko-słowackiej

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Stosunki polsko-czechosłowackie 1918–1938
 
 
  Zaolzie Polski Biuletyn Informacyjny Numer 1 Cieszyn 23 stycznia 2004, red. Alicja Sęk
 
 Włodzimierz Kalicki 26 I 1919. Rozkaz – opuścić Cieszyn! Gazeta Wyborcza – Duży Format 26.01.2004
 
 M. Sobczyński Kształtowanie się karpackich granic Polski
 Mapa województwa śląskiego z nadrukowanymi granicami Polski z 1938 r. na Zaolziu, w Czadeckiem, na stokach Mądralowej i Krywania
 Mapa Wig z 1938 z naniesioną nową granicą na fragmencie Śląska Cieszyńskiego w okolicach Cieszyna

Granice Polski
Historia Śląska
Kształtowanie granic i ustroju II Rzeczypospolitej
Polityka zagraniczna Polski Ludowej
Polityka Czechosłowacji
Stosunki polsko-czechosłowackie (II Rzeczpospolita)