Hanzestad

Hanzesteden zijn lid van het Hanzeverbond. Dit was van oorsprong, in de middeleeuwen, een samenwerkingsorganisatie van kooplieden uit Duitse steden rond de Oostzee en aan de Noordzee, verder waren steden in de Lage Landen (het huidige België en Nederland), Denemarken, Noorwegen Zweden en Polen aangesloten. De grote Hanzesteden, Gemeene of Principaalsteden genoemd, streefden er naar hun machtsbereik uit te breiden over kleinere steden en dorpen in hun achterland. De voor die tijd modern georganiseerde handel was gebaseerd op door het Hanzeverband aan steden verleende exclusieve rechten op het verhandelen van bepaalde producten en het opleggen van verplichtingen, de juridische vorm daarvoor waren overeenkomsten (handelscontracten). Voor het toezicht op een juiste uitvoer van de afspraken waren er rechtbanken opgericht die bij de handelscontracten werden erkend. Er ontwikkelden zich verschillende modelcontracten met rechten zoals het Lübecker Recht of het Maagdenburger Recht (beide varianten vielen binnen het plaatselijk geldend Duits Recht). Steden die rechten kregen toegekend moesten bij geschillen het hoogste beroep indienen bij het gerechtshof van hun 'moeder'stad. Er was een eigen marine die het recht op de wateren handhaafde, maar ook met militair geweld steden dwong lid te worden of mee te werken.

Lijst van historische Hanzesteden 
Dit is een regionaal gestructureerde lijst naar Dollinger van steden alwaar kooplieden tussen de 14e en 16e eeuw Hanzevoorrecht werd verleend (een deel slechts voor korte tijd). Ongeveer 70 van de ongeveer 200 hier weergegeven steden bedreven een actief Hanzebeleid. De meerderheid van de Hanzesteden liet zich (zoals in de Hanzedagen) door een grotere naburige stad vertegenwoordigen.

Noordzeekust 
 Bremen, een van de laatste steden die zich nog Hanzestad noemde (1669)
 Brugge, oudste Hanzestad en -kontor in het graafschap Vlaanderen
 Buxtehude, hertogdom Bremen
 Groningen, vrije stad
 Hamburg, vrije rijksstad; het verdrag tussen Hamburg en Lübeck in (1241) geldt als geboortejaar van de Hanze; zij noemden zich als laatste steden nog Hanzestad (1669)
 Londen, Hanzestad en -kontor in het koninkrijk Engeland
 Stade, hertogdom Bremen

Oostzeekust westelijk van de Oder 
 Anklam, hertogdom Pommeren
 Bad Segeberg, Sleeswijk-Holstein
 Demmin, hertogdom Pommeren,1648 Zweeds en 1720 Pruisisch
 Greifswald, hertogdom Pommeren, 1648 Zweeds en 1720 Pruisisch
 Kiel, graafschap, later hertogdom Holstein
 Lübeck (vroeger Lubeck), vrije rijksstad; het verdrag tussen Hamburg en Lübeck 1241 geldt als geboortejaar van de Hanze; zij noemden zich als laatste steden nog Hanzestad (1669), 
 Rostock, hertogdom Mecklenburg-Schwerin
 Stettin, hertogdom Pommeren, 1648 Zweeds en 1720 Pruisisch
 Stralsund, vorstendom Rügen, hertogdom Pommeren, 1648 Zweeds, 1815 Pruisisch
 Wismar, hertogdom Mecklenburg-Schwerin
 Wolgast, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)

Achter-Pommeren 
 Belgard, na 1945 Białogard, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Dramburg, na 1945 Drawsko Pomorskie, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch), 
 Gollnow, na 1945 Goleniów, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Greifenberg, na 1945 Gryfice, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Kammin, na 1945 Kamień Pomorski, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Kolberg, na 1945 Kołobrzeg, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Köslin, na 1945 Koszalin, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Rügenwalde, na 1945 Darłowo, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Schlawe, na 1945 Sławno, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Stargard, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Stolp, na 1945 Słupsk. hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)
 Treptow, na 1945 Trzebiatow, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch) 
 Wollin, na 1945 Wolin, hertogdom Pommeren, 1648 Brandenburgs (Pruisisch)

West-Pruisen, Oost-Pruisen, Silezië en Polen 
 Danzig, Duitse Ordestaat, sinds 1457 autonome stadstaat, een van de laatste Hanzesteden 1669
 Braunsberg, na 1945 Braniewo, Duitse Ordestaat, later bisdom Ermland
 Breslau, na 1945 Wrocław, stadstaat in het Hertogdom Silezië
 Elbing, na 1945 Elbląg, Duitse Ordestaat, sinds 1457 autonome stadstaat binnen republiek Polen-Litouwen, 1772 Pruisisch
 Koningsbergen, na 1945 Kaliningrad, Duitse Ordestaat, later hertogdom Pruisen
 Kulm, Duitse Ordestaat, later republiek Polen-Litouwen, 1772 Pruisisch
 Thorn, Duitse Ordestaat, sinds 1457 autonome stadstaat binnen republiek Polen-Litouwen, 1772 Pruisisch
 Krakau, koninkrijk Polen

Lijflandse en Zweedse steden 
 Dorpat (tegenwoordig Tartu), bisdom Dorpat, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Fellin (tegenwoordig Viljandi), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Goldingen (tegenwoordig Kuldīga), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Koerland (Pools-Litouwse Gemenebest)
 Roop (tegenwoordig Straupe), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Kokenhusen (tegenwoordig Koknese), aartsbisdom Riga, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Lemsal (tegenwoordig Limbaži), aartsbisdom Riga, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Pernau (tegenwoordig Pärnu), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Riga, orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Reval (tegenwoordig Tallinn), wisselend orde van de Zwaardbroeders en hertogdom Estland (koninkrijk Denemarken), later koninkrijk Zweden
 Stockholm, koninkrijk Zweden
 Visby, Gotland (koninkrijk Zweden, 1409-1645 koninkrijk Denemarken)
 Wenden (tegenwoordig Cēsis), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden
 Windau (tegenwoordig Ventspils), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Koerland (Pools-Litouwse Gemenebest)
 Wolmar (tegenwoordig Valmiera), orde van de Zwaardbroeders, later hertogdom Lijfland (Pools-Litouwse Gemenebest), later koninkrijk Zweden

Nederrijngebied 
 Keulen (vrije rijksstad), een van de laatste Hanzesteden 1669
 Dinant, prinsbisdom Luik
 Dinslaken, hertogdom Kleef
 Duisburg, hertogdom Kleef
 Düsseldorf, vorstendom Berg
 Emmerik, hertogdom Kleef
 Grieth, hertogdom Kleef
 Uitzondering: Neuss verkreeg in 1475 van keizer Frederik III de rechten van een (zelfstandige) Hanzestad
 Nijmegen, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Roermond, hertogdom Gelre, later Zuidelijke Nederlanden
 Tiel, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën 
 Venlo, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Wezel, vorstendom Kleef
 Zaltbommel, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën

IJssel- en Zuiderzeegebied 
 Arnhem, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Bolsward, Friesland, later Verenigde Provinciën
 Deventer, Overijssel, later Verenigde Provinciën
 Doesburg, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Elburg, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Harderwijk, hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Hasselt, Overijssel, later Verenigde Provinciën
 Hattem, Hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Hindeloopen, Friesland, later Verenigde Provinciën
 Kampen, Overijssel, later Verenigde Provinciën
 Oldenzaal, Overijssel - Twente, later Verenigde Provinciën
 Ommen, Overijssel, later Verenigde Provinciën
 Rijssen, Overijssel - Twente, later Verenigde Provinciën
 Stavoren, Friesland, later Verenigde Provinciën (Nederland)
 Zutphen, Hertogdom Gelre, later Verenigde Provinciën
 Zwolle, Overijssel, later Verenigde Provinciën

Tussen de Rijn en Weser (Westfaalse steden) 
 Hoofdstad van het derde kwartier, voorstad: Dortmund, vrije rijksstad
 Voorstad: Münster, prinsbisdom Münster
 Voorstad: Osnabrück, prinsbisdom Osnabrück; een van de laatste Hanzesteden 1669
 Voorstad: Soest, hertogdom Westfalen, later zelfstandig gebied onder Kleefse landheren
 Ahlen, prinsbisdom Münster
 Allendorf (Sundern), graafschap Mark
 Altena, graafschap Mark
 Arnsberg, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Attendorn, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Balve, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Beckum, prinsbisdom Münster
 Belecke, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Bielefeld, graafschap Ravensberg
 Billerbeck, prinsbisdom Münster
 Blankenstein, graafschap Mark
 Bocholt, prinsbisdom Münster
 Bochum, graafschap Mark
 Bodenfeld,
 Bödefeld, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Borgentreich,
 Borken, prinsbisdom Münster
 Brakel, prinsbisdom Paderborn
 Breckerfeld, graafschap Mark
 Brilon, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Coesfeld, prinsbisdom Münster
 Dorsten, vest Recklinghausen (aan Keur-Keulen)
 Drolshagen, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Dülmen, prinsbisdom Münster
 Essen, abdij Essen
 Eversberg, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Freienohl, hertogdom Westfalen (Keur-Keulen)
 Fürstenau,
 Geseke, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Grevenstein, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Hachen,
 Hagen, graafschap Mark
 Haltern, prinsbisdom Münster
 Hamm, graafschap Mark
 Haselünne, prinsbisdom Münster
 Hattingen, graafschap Mark
 Herford, abdij Herford
 Hirschberg im Sauerland, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Hörde, graafschap Mark
 Hüsten, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Iburg, prinsbisdom Osnabrück
 Iserlohn, graafschap Mark
 Kallenhardt, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Kamen, graafschap Mark
 Korbach, vorstendom Waldeck
 Langscheid (Sundern),
 Lemgo, graafschap Lippe
 Lennep, graafschap Berg
 Lippstadt, freiherrschaft, later graafschap Lippe
 Lüdenscheid, graafschap Mark
 Lünen, graafschap Mark
 Medebach, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Melle, prinsbisdom Osnabrück
 Menden (Sauerland), hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Meppen, prinsbisdom Münster
 Meschede, als bijstad van Arnsberg
 Minden, prinsbisdom Minden
 Neuenrade, graafschap Mark
 Neustadt,
 Nieheim,
 Olpe, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Paderborn, prinsbisdom Paderborn
 Peckelsheim,
 Plettenberg, graafschap Mark
 Quakenbrück, abdij Osnabrück
 Ratingen, vorstendom Berg
 Recklinghausen, vest Recklinghausen (aan Keur-Keulen)
 Rheine, prinsbisdom Münster
 Rinteln, graafschap Schaumburg
 Rüthen, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Schmallenberg, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Schüttorf, graafschap Bentheim
 Schwerte, graafschap Mark
 Solingen, graafschap Berg
 Sundern (Sauerland),
 Telgte, prinsbisdom Münster
 Unna, graafschap Mark
 Vörden (Marienmünster)
 Vreden, prinsbisdom Münster
 Warburg, prinsbisdom Paderborn
 Warendorf, prinsbisdom Münster
 Warstein, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Wattenscheid, graafschap Mark
 Werl, hertogdom Westfalen (aan Keur-Keulen)
 Werne, prinsbisdom Münster
 Westhofen, graafschap Mark
 Wetter (Ruhr), graafschap Mark
 Wiedenbrück, abdij Osnabrück
 Wipperfürth, graafschap Berg

Brandenburg 
 Berlin-Cölln, mark, later vorstendom Brandenburg
 Brandenburg an der Havel, mark, later vorstendom Brandenburg
 Frankfurt (Oder), mark, later vorstendom Brandenburg
 Havelberg, mark, later vorstendom Brandenburg
 Kyritz, mark, later vorstendom Brandenburg
 Perleberg, mark, later vorstendom Brandenburg
 Pritzwalk, mark, later vorstendom Brandenburg

Midden Duitsland (tussen Oberweser en de Saale) 
 Duderstadt, prinsaartsbisdom Mainz
 Erfurt, prinsbisdom Erfurt
 Göttingen, vorstendom Göttingen
 Halle, prinsaartsbisdom Maagdenburg
 Merseburg, prinsbisdom Merseburg, later hertogdom Saksen-Merseburg
 Mühlhausen, vrije rijksstad
 Naumburg (Saale), bisdom Naumburg-Zeits, later hertogdom Saksen-Zeitz
 Nordhausen, vrije rijksstad
 Northeim, vorstendom Brunswijk
 Osterode am Harz, vorstendom Brunswijk
 Uslar, vorstendom Brunswijk

Tussen de Weser en Elbe (Saksische steden) 
 Voorstad: Braunschweig, vorstendom Brunswijk; een van de laatste Hanzesteden 1669
 Voorstad: Maagdenburg, prinsaartsbisdom Maagdenburg
 Alfeld, prinsbisdom Hildesheim
 Aschersleben, prinsaartsbisdom Maagdenburg
 Bockenem, prinsbisdom Hildesheim
 Einbeck, vorstendom Grubenhagen
 Gardelegen, mark, later vorstendom Brandenburg
 Goslar, vrije rijksstad
 Gronau, prinsbisdom Hildesheim
 Halberstadt, prinsbisdom Halberstadt, later keurvorstendom Brandenburg
 Hamelen, vorstendom Calenberg
 Hannover, vorstendom Calenberg
 Helmstedt, vorstendom Brunswijk
 Hildesheim, prinsbisdom Hildesheim; een van de laatste Hanzesteden 1669
 Lüneburg, hertogdom Brunswijk-Lüneburg
 Osterburg, mark, later vorstendom Brandenburg
 Quedlinburg, rijkssticht Quedlinburg, later vorstendom Brandenburg
 Salzwedel, mark, later vorstendom Brandenburg 
 Seehausen, mark, later vorstendom Brandenburg 
 Stendal, mark, later vorstendom Brandenburg
 Tangermünde, mark, later vorstendom Brandenburg
 Uelzen, vorstendom Brunswijk-Lüneburg
 Werben, mark, later vorstendom Brandenburg

Hanzekantoren

Een Hanzekantoor was in de middeleeuwen een vestiging van Hanzekooplieden in het buitenland.

Er waren in totaal vier Hanzekantoren, het Hanzekantoor van Brugge (later verplaatst naar Antwerpen vanwege de verzanding van het Zwin), Tyskebrygge in Bergen, Peterhof in Novgorod en Stalhof in Londen. Tyskebrygge is het enige bewaard gebleven Hanzekantoor.

De Schra van Novgorod is de enige volledig bewaarde verzameling bepalingen over de interne reglementen van de vier Hanzekantoren.

Belangrijke dependances en handelsposten van de Hanze 
 Aberdeen, koninkrijk Schotland
 Antwerpen, hertogdom Brabant in de Nederlanden, later Zuidelijke Nederlanden.
 Bordeaux, koninkrijk Frankrijk
 Berwick-upon-Tweed, koninkrijk Schotland, later koninkrijk Engeland
 Boston, Lincolnshire, koninkrijk Engeland
 Bourgneuf, Poitou, koninkrijk Frankrijk
 Bristol, koninkrijk Engeland
 Christiana, Noorwegen, koninkrijk Denemarken-Noorwegen
 Damme, graafschap Vlaanderen in de Nederlanden
 Duinkerke, graafschap Vlaanderen in de Nederlanden, nu Frankrijk
 Edinburgh, koninkrijk Schotland
 Elbogen (Malmö), Schonen, eerst onderdeel van het koninkrijk Denemarken-Noorwegen, na 1658 Zweden
 Great Yarmouth, koninkrijk Engeland
 Hafnarfjördhur, IJsland, koninkrijk Denemarken-Noorwegen
 Helsingborg, Schonen, eerst onderdeel van het koninkrijk Denemarken-Noorwegen, na 1658 Zweden
 Hull, koninkrijk Engeland
 Ipswich, koninkrijk Engeland
 Kalmar, koninkrijk Zweden
 Kaunas, groothertogdom Litouwen, later Polen-Litouwen
 King's Lynn, koninkrijk Engeland
 Kopenhagen, koninkrijk Denemarken-Noorwegen
 La Rochelle, Poitou, koninkrijk Frankrijk
 Lissabon, koninkrijk Portugal
 Lödöse (Göteborg), koninkrijk Zweden
 Nantes, Loiredal, koninkrijk Frankrijk
 Narva, Estland (koninkrijk Denemarken), later ordestaat, later koninkrijk Zweden
 Newcastle-upon-Tyne, koninkrijk Engeland
 Norwich, koninkrijk Engeland
 Nyköping, koninkrijk Zweden
 Pleskau, nu Pskov, eerst onafhankelijke prinsdom Pskov, vanaf 1510 onderdeel van het grootvorstendom Moskou
 Polozsk, eerst onderdeel van het groothertogdom Litouwen, daarna onderdeel van Polen-Litouwen, nu Wit-Rusland
 Ripen (Ribe), koninkrijk Denemarken-Noorwegen
 Smolensk, eerst onderdeel van het groothertogdom Litouwen, vanaf 1514 onderdeel van het grootvorstendom Moskou, vanaf 1611 Polen-Litouwen, nu Rusland
 Tønsberg, Noorwegen, koninkrijk Denemarken-Noorwegen
 Turku, koninkrijk Zweden, nu Finland
 Venetië, republiek Venetië, nu Italië
 Wilna (Vilnius), groothertogdom Litouwen, daarna Polen-Litouwen
 Vitebsk, groothertogdom Litouwen, daarna Polen-Litouwen, nu Wit-Rusland
 York, koninkrijk Engeland

Zie ook
Hanzedagen
Hanzevlaggen

Externe links

De Hanze in de tegenwoordige tijd
De Nederlandse Hanzesteden