alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
ZAM

ZAM  – rodzina komputerów projektowanych w Instytucie Maszyn Matematycznych w Warszawie, a produkowanych przez Zakład Doświadczalny Instytutu.

Wszystkie stosowały liczby binarne w zapisie znak-moduł.

Produkowane typy 
 ZAM-2 12 szt.
 ZAM-21 prototyp wykonany w Warszawie i 2 szt. wyprodukowane w 1966 r. przez Wrocławskie Zakłady Elektroniczne Mera-Elwro
 ZAM-41 16 szt.

Doświadczalne 
 ZAM-3
 ZAM-3M

Planowane 
 ZAM-11 − minikomputer do sterowania procesami technologicznymi
 maszyny z rozkazami zmiennoprzecinkowymi:
 ZAM-31
 ZAM-51

ZAM-2 był wersją produkcyjną komputera XYZ, a ZAM-3M komputerem doświadczalnym wykonanym z użyciem diodowo-ferrytowych układów przełączających.

Komputery Z-11 i wyższe to rodzina komputerów o wzrastającej mocy obliczeniowej, wspólnym oprogramowaniu, posiadająca wiele wspólnych modułów.

Moduły ZAM 11 i wyższych 
 1-4 modułów pamięci operacyjnej − pamięć ferrytowa o pojemności 8 kilosłów, w specjalnym wykonaniu do 256 kilosłów
 24-bitowych − cykl odczytu: 10 µs; czas dostępu: 3.5 µs (uwaga brak zgodności w dostępnych danych dotyczących szybkości)
 1-4 modułów pamięci bębnowej − jednostka PB-5 o pojemności 32 kilosłów 24-bitowych
 moduł stolika operatora z czytnikiem i dziurkarką taśmy papierowej
 moduł czytnika i dziurkarki taśmy papierowej
 1-2 moduły czytnika kart dziurkowanych
 moduł dziurkarki kart dziurkowanych
 moduł monitora dalekopisowego
 moduł drukarki wierszowej
 pamięć taśmowa − 2, 4, 8 napędów PT-2
 kanał czasu rzeczywistego
Uwaga: 
 liczby modułów podane dla komputera ZAM-41, ZAM-21 budowany był w minimalnych zestawach
 liczba napędów pamięci taśmowych mogła być zwiększona do ponad 8
 przeważnie nie było dziurkarki kart dziurkowanych
 w ośrodku obliczeniowym WAT z ZAM-41 znajdowały się dwie drukarki wierszowe, ale nie wiadomo czy mogły pracować równocześnie

Zachowane egzemplarze 

 ZAM-21 w Muzeum Techniki w Warszawie

Przypisy

Linki zewnętrzne 

Polskie komputery
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Etymologia

Etymologia – dział językoznawstwa badający pochodzenie wyrazów, zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu.

Ponadto terminem „etymologia” określa się również pochodzenie danego wyrazu. W tym sensie używane jest też określenie „źródłosłów”.

Wyraz będący punktem wyjścia dla dalszego rozwoju danego słowa to etymon. Może to być rekonstruowana postać prajęzykowa, podstawa derywacji słowotwórczej (do której dodano np. przedrostek lub przyrostek) bądź też wyraz obcy, który został zapożyczony.

Pochodzenie terminu 
Określenie „etymologia” pochodzi od słowa w języku greckim koine  (etymología), o tym samym znaczeniu, poświadczonego na początku I wieku n.e. To z kolei pochodzi od rzeczownika  (étymon) – w znaczeniu „rdzeń każdego słowa, pierwotne, początkowe znaczenie” i  (lógos) – w znaczeniu „objaśnienie”. Z kolei rzeczownik  pochodzi od przymiotnika  (étymos) „prawdziwy, rzeczywisty”.

Cele etymologii 
Zadaniem badań etymologicznych jest odtworzenie wyjściowej postaci wyrazu, wykrycie przypuszczalnego znaczenia pierwotnego, wyjaśnienie jego dalszego rozwoju semantycznego i objaśnienie struktury morfologicznej. Badania etymologiczne opiera się często na analizie porównawczej.

Etymologię o podstawach naukowych (językoznawstwa historycznego i porównawczego) należy odróżniać od etymologii ludowej, potocznej, próbującej określać pochodzenie wyrazów na podstawie podobieństwa ich formy dźwiękowej (wymowy, brzmienia) do innych wyrazów.

Zobacz też 

 etymologia ludowa
sofizmat etymologiczny
 Studia Etymologica Cracoviensia

Przypisy 

Semantyka
Językoznawstwo historyczno-porównawcze
Anatomia

Anatomia (z gr. anatomē „sekcja (zwłok), krajanie” od anatémnein „pociąć”) – dział biologii, nauka zajmująca się badaniem budowy organizmów. Przedmiotem zainteresowania różnych działów anatomii jest badanie położenia, kształtu, składu oraz ewolucji narządów, tkanek i komórek.

Ze względu na grupę badanych organizmów dzieli się anatomię na takie działy jak:
 anatomia roślin
 anatomia zwierząt
 anatomia człowieka

Ze względu na skalę, w jakiej prowadzi się obserwacje, wyróżnia się takie działy jak:
 anatomia mikroskopowa
 anatomia makroskopowa

Ze względu na stan zdrowia badanych organizmów dzieli się anatomię na takie działy jak:
 anatomia prawidłowa
 patomorfologia (anatomia patologiczna)

Ponadto wyróżnia się takie działy jak:
 anatomia porównawcza
 anatomia opisowa
 anatomia radiologiczna
 anatomia topograficzna
 anatomia plastyczna

Przypisy
Xenix

Xenix – stworzona na początku lat 80. przez firmę Santa Cruz Operations (SCO) na zlecenie Microsoft odmiana systemu operacyjnego Unix, oparta na kodzie kupionym od firmy AT&T i przeznaczona dla komputerów IBM PC z procesorami 8086 i 8088.

Microsoft nigdy nie zdecydował się na wprowadzenie na rynek Xeniksa, nie sprzedawał go w ogóle użytkownikom końcowym. Prace nad systemem kontynuowało SCO (1983), które wraz z ukazaniem się SVR4 dokonało na tej bazie jego standaryzacji. Następcą SCO Xenix był SCO UNIX, którego kontynuacją jest wciąż dostępny w sprzedaży SCO OpenServer.

Z bardzo licznej rodziny systemów operacyjnych opartych na Unix System V i działających na platformie i386 w Polsce popularne były tylko dwa: właśnie Xenix oraz Solaris firmy Sun Microsystems.

Kalendarium rozwoju 
 25 sierpnia 1980 – początek prac nad systemem
 1983
 Microsoft nieoficjalnie odstępuje od projektu
 początek sprzedaży dla procesorów 8086 i 8088
 1985 – wersja dla procesorów 286
 1987 – wersja dla procesorów 386, pierwszy 32-bitowy system dla komputerów PC
 1989 – pojawia się OpenDesktop, Xenix z interfejsem graficznym

Zobacz też 
 Caldera

Przypisy 

Historia informatyki
Systemy operacyjne
Unix
Dziesiętny system liczbowy

Dziesiętny system liczbowy (system dziesiątkowy, system decymalny, system arabski) – pozycyjny system liczbowy, w którym podstawą jest liczba 10; do zapisu liczb stosuje się 10 cyfr: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Liczby zapisuje się jako ciąg cyfr, z których każda jest mnożnikiem kolejnej potęgi liczby 10. Niekiedy dla poprawy czytelności cyfry grupuje się po trzy (Okcydent) lub cztery (część Orientu). Część całkowitą i ułamkową oddziela separator dziesiętny.

Przykładowo zapis „645,7” z separatorem dziesiętnym w postaci przecinka oznacza
 

Dziesiętny system liczbowy jest obecnie na świecie podstawowym systemem stosowanym niemal we wszystkich krajach. Pierwotnie pochodzi on z Indii, z których przedostał się do Europy za pośrednictwem Arabów. Od XVI wieku stosowany był równolegle obok systemu rzymskiego w nauce, księgowości oraz tworzącej się w tych czasach  bankowości. W oficjalnych dokumentach jednak nadal zamieniano liczby w zapisie arabskim na system rzymski. W końcu, dzięki praktycznym zaletom (głównie wygoda w obliczeniach arytmetycznych) system arabski niemal zupełnie wyparł system rzymski.

Zmiana systemów 
Aby przeliczyć liczbę z systemu dziesiątkowego na inny, należy wykonać dzielenie z resztą liczby przez podstawę systemu liczbowego, na który jest przeliczana. Iloraz tych liczb ponownie dzielony jest przez podstawę systemu liczbowego, aż do wyniku równego zeru; liczba zapisana w innym systemie ma postać ciągu otrzymanych reszt z dzielenia zapisana od końca. Przykładowo
 
skąd
 

Aby przeliczyć liczbę z danego systemu liczbowego na dziesiętny, należy zapisać ją w postaci sumy liczb, z których każda jest iloczynem kolejnej cyfry, przez kolejną potęgę podstawy systemu. Na przykład:

Zobacz też 
 system liczbowy
 inne popularne systemy: dwójkowy, ósemkowy, szesnastkowy

 liczebniki główne potęg tysiąca (długa i krótka skala)

Przypisy 

Pozycyjne systemy liczbowe
NEC PC-9801

NEC PC-9801 – nie w pełni kompatybilna z przemysłowym standardem PC linia komputerów osobistych stworzona w 1982 w Japonii przez NEC Corporation na bazie rozwiązań IBM, skierowana wyłącznie na rynek japoński. NEC zaprzestał jej produkcji w 2000 roku.

Pierwszy model był architekturą 16-bitową z procesorem Intel 8086 taktowanym zegarem 5 MHz oraz 128 KB pamięci RAM. Dostarczany z kartami grafiki zdolnymi wyświetlać 8 kolorów w rozdzielczości 640x400 - co wyraźnie wyróżniało się osiągami w stosunku do ówczesnych PC.

Początkowo pomyślany jako rozwiązanie dla zastosowań przemysłowych i biurowych, w roku 1987 seria PC-9801 zajęła blisko 90% japońskiego rynku komputerów osobistych. Z czasem, wraz ze wzrostem mocy i docenieniem efektów graficznych i dźwiękowych przez użytkowników domowych (zwłaszcza graczy) stał się popularny także w niekomercyjnych zastosowaniach – debiutowała na nich np. seria Touhou Project.

Przypisy 

Komputery
1941 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1941 roku

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj 
 12 maja – pierwsza publiczna prezentacja skonstruowanego przez Konrada Zuse komputera Z3

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień 
 9 września – w Bronxville (stan New York) rodzi się Dennis MacAlistair Ritchie, haker, współtwórca języka C i systemu Unix.

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1941
1940 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1940 roku

styczeń 
8 stycznia – w Bell Labs, Samuel Williams i George Stibitz zbudowali kalkulator zdolny do rachowania na liczbach zespolonych; maszyna początkowo nazywała się Complex Number Calculator; później stała się znana jako "Model I Relay Calculator".

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1940
1942 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1942 roku 
 pierwszy w USA działający prototyp komputera Atanasoff-Berry Computer

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1942
1944 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1944 roku 
 uruchomiono Harvard Mark I – pierwszy duży komputer elektromechaniczny ogólnego zastosowania (inna nazwa – IBM ASCC)

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1944
1945 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1945 roku 
 Konrad Zuse opracował język programowania Plankalkül

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec 
 30 czerwca – John von Neumann w dokumencie First Draft of a Report on the EDVAC sformułował Architekturę von Neumanna

lipiec 
 Vannevar Bush w czasopiśmie The Atlantic Monthly w artykule As We May Think sformułował idee hipertekstu

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1945
1949 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1949 roku

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj 
 6 maja uruchomienie EDSACa pierwszego komputera z elektroniczną pamięcią programu

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1949
1950 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1950 roku

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj 
 National Institute of Standards and Technology uruchomił komputer SEAC (Standards Electronic/Eastern Automatic Computer).

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień 
 Konrad Zuse ukończył budowę komputera Z4 i zainstalował go na Politechnice Federalnej w Zurychu.

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1950
1951 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1951 roku

styczeń

luty

marzec 
 31 marca – John Mauchly i John Eckert zbudowali UNIVAC I, pierwszy komercyjny komputer, zainstalowany w amerykańskiej instytucji zajmującej się spisami ludności (United States Census Bureau).

kwiecień 
 20 kwietnia – Jay Forrester, wraz ze współpracownikami z Massachusetts Institute of Technology, ukończył rozpoczętą w 1949 roku budowę komputera Whirlwind I, wykorzystywanego przez marynarkę USA do wykonywania zadań w czasie rzeczywistym.

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad 
17 listopada – T. Raymond Thompson, John Simmons  oraz ich współpracownicy z firmy J. Lyons and Co. uruchomili LEO I, pierwszy komputer dla biznesu

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1951
1952 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1952 roku 
 David A. Huffman stworzył algorytm Huffmana, jeden z najpopularniejszych algorytmów kompresji.
 Komputer UNIVAC I przewidział wygraną Dwighta Eisenhowera nad Adlaiem Stevensonem w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych. Pomylił się tylko o 7%, dzięki czemu stał się obiektem szerszego zainteresowania.
 Grace Hopper stworzyła pierwszy program, który tłumaczył symbole języka wysokiego poziomu na kod maszynowy – kompilator A-0

styczeń

luty

marzec

kwiecień 
 John W. Mauchly, John Presper Eckert i John von Neumann zakończyli prace nad uniwersalnym komputerem EDVAC.

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień 
 22 września – uruchomienie komputera ILLIAC I na Uniwersytecie Illinois (University of Illinois at Urbana-Champaign).

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1952
1953 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1953 roku 
 Pierwszy na świecie masowo produkowany komputer IBM 650 został wprowadzony do sprzedaży.

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad 
 Maurice Karnaugh opracował tablice ułatwiające projektowanie układów logicznych, nazwane tablicami Karnaugha.

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1953
1954 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1954 roku 
 Jack Tramiel, Żyd polskiego pochodzenia, założył firmę Commodore.

styczeń

luty

marzec

kwiecień 
 Do produkcji trafił pierwszy komercyjny komputer wyposażony w jednostkę zmiennoprzecinkową IBM 704

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1954
1955 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1955 roku 
 William Shockley założył Semiconductor Laboratory, pierwszą firmę w Dolinie Krzemowej.

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień

październik 
 2 października komputer ENIAC został ostatecznie wyłączony i zdemontowany.

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1955
1956 w informatyce



Kalendarium informatyczne 1956 roku 
 John Backus wraz z zespołem inżynierów IBM opracował Fortran (Formula Translation) – język programowania wysokiego poziomu.

styczeń

luty

marzec

kwiecień

maj

czerwiec

lipiec

sierpień

wrzesień 
 4 września – IBM opracował pierwszy twardy dysk, RAMAC 350.

październik

listopad

grudzień

Zobacz też 
 informatyka
 historia informatyki

Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1956
Kalendarz koptyjski

Kalendarz koptyjski – kalendarz koptyjskiego Kościoła ortodoksyjnego. Rok dzielony jest na 13 miesięcy, z czego pierwszych 12 ma po 30 dni, a ostatni jest miesiącem interkalacyjnym o długości pięciu lub sześciu dni, zależnie od tego czy rok jest przestępny.

Rok koptyjski zaczyna się w święto Neyrouz, pierwszy dzień miesiąca nazywanego Tout. W latach pomiędzy 1900 i 2099 n.e. (włącznie), wypada on 11 września w kalendarzu gregoriańskim (lub 12 września, jeśli jest to w kalendarzu gregoriańskim rok przestępny).

Co czwarty rok (bez wyjątku) jest rokiem przestępnym, tak jak w  kalendarzu juliańskim.

Skrótowym określeniem dla roku kalendarzowego jest A.M. czyli "Anno Martyrum" (łac. w roku męczenników).

Początek kalendarza koptyjskiego to 1 Tout 1 A.M. Odpowiada on dacie 29 sierpnia 284 roku n.e. w kalendarzu juliańskim, czyli 1 września 284 roku n.e. w kalendarzu gregoriańskim (w tym przypadku jest to tzw. data proleptyczna).

22 koiak (kiahk) 1716 to prawdopodobnie 1 stycznia 2000 roku.

Koptyjski
Harcerze

Harcerze – grupa metodyczna w organizacjach harcerskich. Może również oznaczać ogólnie ruch harcerski lub członków organizacji którzy złożyli Przyrzeczenie Harcerskie i noszą krzyż harcerski.

Słowo pochodzi od średniowiecznych harcowników, czyli dawnych rycerzy którzy przed frontem jazdy pojedynkowali się przed główną częścią bitwy.

Związek Harcerstwa Polskiego 

W ZHP grupa ta przeznaczona jest dla dzieci w wieku 10-13 lat. Po ukończeniu 13 lat powinno nastąpić przejście do następnej grupy harcerzy starszych.
Podstawową jednostką organizacyjną dla harcerzy jest drużyna harcerska.

Do reformy metodycznej w 2003 grupa harcerzy przeznaczona dla uczniów szkół podstawowych.

Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej 

Harcerz lub harcerka - członek pionu metodycznego ZHR w wieku 9-16 lat. Po ukończeniu 17 roku życia harcerze przechodzą do kolejnego pionu - wędrowniczego lub pozostają w pionie harcerskim by pełnić funkcje wychowawcze i przygotowywać się do służby instruktorskiej.

Podstawową jednostką organizacyjną dla harcerzy jest drużyna harcerska.

Harcerz, harcerka zdobywa stopnie harcerskie i pełni funkcje harcerskie w zastępie, drużynie lub innej jednostce Organizacji.

Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego "Zawisza" FSE 
Harcerz (skaut) lub harcerka - członek gałęzi zielonej SHK "Zawisza" FSE, w wieku 12-17 lat, który złożył Przyrzeczenie Harcerskie. Po ukończeniu 17 roku życia, przechodzi się do gałęzi czerwonej (wędrowników).
Podstawową jednostką organizacyjną harcerzy jest drużyna harcerska.
Harcerz lub Harcerka pełni w zastępie różne funkcje, mogą też być zastępowymi lub czołowymi (zastępca zastępowego).
Harcerze i Harcerki zdobywają stopnie harcerskie oraz sprawności i sprawności mistrzowskie.
 Wywiadowca / Tropicielka
 Ćwik / Pionierka

Stowarzyszenie Harcerskie 
Harcerz lub Harcerka - członek grupy metodycznej SH w wieku 11-16 lat. Po ukończeniu 16 lat harcerz zostaje wędrownikiem lub pozostaje w drużynie, aby pełnić funkcje instruktorskie.

Podstawową jednostką organizacyjną dla harcerzy jest drużyna harcerska.

Zobacz też 

 harcerstwo

Linki zewnętrzne 
 Związek Harcerstwa Polskiego
 Zespół Harcerski Wydziału Programowego Głównej Kwatery ZHP
 
 
 Organizacja Harcerek ZHR
 
 Organizacja Harcerzy ZHR
 Wydział Harcerski Organizacji Harcerzy ZHR

Harcerstwo
Dynamit

Dynamit – materiał wybuchowy wynaleziony przez szwedzkiego chemika Alfreda Nobla (opatentowany w 1867 roku). Początkowo zawierał 75% nitrogliceryny i 25% ziemi okrzemkowej. Wykorzystanie tego ostatniego składnika i wytworzenie dynamitu było właściwie dziełem przypadku – ziemia okrzemkowa zwykle służyła do uszczelniania metalowych naczyń, w których przechowywano alkoholowy roztwór nitrogliceryny. Ziemia okrzemkowa nasycona nitrogliceryną ma ciastowatą konsystencję i można ją rolować w laski bez ryzyka przedwczesnego wybuchu. Nowoczesny dynamit zawiera ok. 10% nitrogliceryny, a pozostałymi składnikami użytymi w jego produkcji mogą być: materiał porowaty (ziemia okrzemkowa lub węglan magnezu), materiał palny (np. mączka drzewna) oraz substancje wybuchowe (nitroceluloza i azotan amonu).

Materiał wybuchowy typowo owinięty jest osłonką warstwową, posiada spłonkę, lont, a dodatkowe laski dynamitu przymocowane są taśmami.

Dynamit jest materiałem, który podczas wybuchu wydziela mniej energii niż czysta nitrogliceryna, jednakże jest znacznie odporniejszy na wstrząsy i uderzenia. Został rozpowszechniony bardzo szybko w każdej  części świata, ze względu na bezpieczeństwo transportu i łatwe użycie. W pierwszym roku wytworzono około 11 ton dynamitu, a już po pięciu latach produkcja wzrosła aż do 1 350 ton rocznie. Dynamit jest stosowany głównie do kruszenia tworów geologicznych oraz budynków; ma też zastosowania militarne.

Przypisy 

Kruszące materiały wybuchowe
Dynamity
Nitrogliceryna

Nitrogliceryna,  – organiczny związek chemiczny z grupy azotanów, ester kwasu azotowego i glicerolu, stosowany jako bardzo wrażliwy na uderzenia i inne bodźce materiał wybuchowy oraz lek z grupy nitratów, rozszerzający naczynia krwionośne (głównie żylne) podawany w ostrych napadach choroby niedokrwiennej serca w celu przerwania bólu wieńcowego. Wbrew nazwie potocznej nitrogliceryna jest estrem, a nie związkiem nitrowym (nie zawiera ugrupowań ).

Ze względu na dodatni bilans tlenowy, nitrogliceryna zaliczana jest do tzw. I grupy materiałów wybuchowych, a przybliżone równanie reakcji jej rozkładu można przedstawić jako:

Właściwości 
 Detonuje z prędkością 8–8,5 tys. m/s (pomiar w rurze stalowej o średnicy 25 mm);
 Może detonować z małą prędkością 1,5–2 tys. m/s;
 Duża wrażliwość na bodźce mechaniczne: detonacja przy uderzeniu ciężarka 2 kg z wysokości 4 cm; niektórzy badacze donoszą o detonacji przy uderzeniu ciężarka 1 kg z wysokości 2 cm;
 Nie ulega reakcji łańcuchowej podczas normalnej detonacji, przez co ma ograniczone zastosowanie.

Po raz pierwszy została otrzymana przez włoskiego chemika Ascanio Sobrero w 1847 r. w procesie powolnego wkraplania gliceryny do mieszaniny stężonych kwasów: siarkowego oraz azotowego. Popularność zdobyła dzięki wynalazkom dynamitu i żelatyny wybuchowej dokonanym przez Alfreda Nobla w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Otrzymywana jest przez estryfikację gliceryny mieszaniną nitrującą:

Składnik materiałów wybuchowych np. dynamitu i prochów bezdymnych, a także żelatyny wybuchowej. Ponieważ ma właściwości rozpuszczalnika organicznego, dodatni bilans tlenowy (wybuchając wytwarza pewne ilości tlenu) oraz przy tych właściwościach jest materiałem wybuchowym, stosuje się ją jako rozpuszczalnik lub dodatek do innych materiałów wybuchowych.

Nitrogliceryna i pochodne środki są stosowane jako leki (→ nitraty) w chorobach układu krążenia, w niedokrwiennej chorobie serca, gdyż powoduje gwałtowny rozkurcz mięśni gładkich, z których zbudowane są naczynia krwionośne, co powoduje obniżenie wysiłku serca, a także obniża powrót krwi żylnej do serca. Stosowana jest w formie 1% roztworu w etanolu – w większych stężeniach może być toksyczna.

Przypisy

Bibliografia 
 

Estry kwasu azotowego
Leki hipotensyjne
Leki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia
Związki wybuchowe
Odtrutka

Odtrutka, antidotum – substancja mająca zdolność neutralizacji lub zmniejszenia toksyczności trucizny. Jej działanie najczęściej polega na tworzeniu z trucizną niewchłanialnego lub mniej toksycznego związku chemicznego. Wyróżnia się odtrutki swoiste (skierowane przeciw konkretnej truciźnie) i nieswoiste (ogólne, na przykład mleko lub węgiel aktywny przy zatruciach doustnych).

W dawnej medycynie uważano, że może istnieć uniwersalna odtrutka. Zdolność taką przypisywano teriakowi.

Klasyfikacja odtrutek 
Odtrutki swoiste (z przykładami)
 substancje przeprowadzające truciznę w związki nierozpuszczalne lub chelatowe. Wiążą się z trucizną obecną w ustroju, dezaktywując ją.
 wersenian dwusodowo-wapniowy – w zatruciach metalami ciężkimi
 dimerkaprol i penicylamina – w zatruciach niektórymi metalami
 reaktywatory – substancje normalizujące procesy metaboliczne, uwalniające zablokowany enzym przez wiązanie się z toksyną obecną w ustroju
 obidoksym – w zatruciach związkami fosfoorganicznymi w celu przywrócenia czynności acetylocholinoesterazy
 azotyn izoamylu – w zatruciach cyjankami powodują powstanie methemoglobiny i połączenie się z nią cyjanków, które tym samym oddysocjowują z zablokowanej oksydazy cytochromowej.
 wersenian dwukobaltowy – w zatruciach cyjanowodorem i cyjankami
 odtrutki witaminowe – w przypadkach zatruć substancjami, których działanie jest odwrotne do witamin
 witamina B6 w zatruciu izoniazydem
 witamina K w zatruciu pochodnymi kumaryn
 substancje blokujące przemiany metaboliczne trucizn (stosowane jeśli trujące są metabolity)
 etanol – w zatruciach alkoholem metylowym i glikolem etylenowym uniemożliwia powstanie toksycznych metabolitów (formaldehydu, kwasu mrówkowego, toksycznych pochodnych glikolu)
 substancje przyspieszające i ułatwiające metabolizm toksyn (stosowane, jeśli metabolity są nietoksyczne)
 N-acetylocysteina – w zatruciu paracetamolem
 tiosiarczan sodu – w zatruciach cyjankami
 związki redukujące – w przypadkach zatruć substancjami methemoglobinotwórczymi
 błękit metylenowy
 tionina
 antagonisty działania farmakologicznego trucizn. Działają przez zablokowanie receptorów, z którymi wiąże się trucizna.
 nalokson – w zatruciach opioidami
 flumazenil – w zatruciach benzodiazepinami
 atropina w zatruciach insektycydami fosforanoorganicznymi i innymi związkami fosforoorganicznymi
 penicylina krystaliczna – w zatruciach muchomorem sromotnikowym
 odtrutki swoiste oparte na działaniu przeciwciał.
 przeciwciała przeciw digoksynie i jadowi żmii
 surowica

Odtrutki nieswoiste:
 tlen – w zatruciach tlenkiem węgla, siarkowodorem
 węgiel aktywny (adsorbujący toksyny na swojej powierzchni)
 ciekła parafina
 mleko – w zatruciach  substancjami żrącymi, metalami ciężkimi, czwartorzędowymi solami amoniowymi
 mocna herbata – w zatruciach alkaloidami i glikozydami nasercowymi
 skrobia – w zatruciach substancjami żrącymi, kwasami organicznymi i nieorganicznymi, jodyną
 białko jaj – w zatruciach substancjami żrącymi i metalami ciężkimi

Zobacz też 

 toksykologia
 panaceum

Przypisy

Bibliografia
Chwat (działo pancerne)

„Chwat” – niemieckie działo pancerne, będące niszczycielem czołgów typu Jagdpanzer 38(t) Hetzer, zdobyte przez Polaków w czasie powstania warszawskiego 2 sierpnia 1944 podczas walk o Pocztę Główną.

Opis 
Pojazd należał do 743 Batalionu Niszczycieli Czołgów (Armee-Panzerjäger-Abteilung 743), najprawdopodobniej do jego 2. kompanii. 

Podczas ataku powstańców zginęła jego niemiecka załoga, a sama maszyna była w dużej części nadpalona. Przez krótki czas był wbudowany w barykadę, po czym został naprawiony przez powstańców. Nie został jednak użyty bojowo z powodu wiążącej się z tym konieczności rozbiórki barykad. Był garażowany w gmachu Poczty Głównej, gdzie został zasypany na skutek zniszczenia budynku.

Po wojnie wydobyty podczas odgruzowywania budynku Poczty Polskiej i przetransportowany do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W roku 1950 w trakcie okresu stalinizmu zezłomowany na rozkaz Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego.

Dane niszczyciela czołgów Hetzer:
 załoga: 4 osoby;
 masa całkowita: 15 ton;
 długość: 4,09 m;
 szerokość: 2,06 m;
 wysokość: 2,37 m;
 zasięg w terenie: 160 km;
 silnik: 6-cylindrowy 160-konny górnozaworowy silnik Praha AC/2;
 uzbrojenie artyleryjskie: armata 75 mm.

Galeria zdjęć „Chwata” z powstania warszawskiego

Zobacz też 
 Szary Wilk (transporter opancerzony)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Opis Powstańczego działa samobieżnego „Chwat” na eMWPaedii
 

Działa pancerne
Pojazdy powstańców warszawskich
Oprogramowanie pośredniczące

Oprogramowanie pośredniczące (ang. middleware) – rodzaj oprogramowania umożliwiający komunikację pomiędzy różnymi aplikacjami/usługami lub systemami.

Architektura oprogramowania pośredniczącego jest wykorzystywana głównie w systemach rozproszonych przy łączeniu ze sobą różnych komponentów oprogramowania (często znajdujących się na różnych platformach) lub komunikacji z kanałami dostępu do nich.

Oprogramowanie middleware ma za sobą długą historię sięgającą lat 60. i na początku było stworzone do budowy centralnych systemów informatycznych (ważnych instytucji i banków) oraz komunikacji z nimi.

Przykładami middleware są:
 Monitory transakcyjne (Tuxedo, CICS), są to systemy transakcyjne najczęściej wykorzystywane przy budowie centralnych systemów bankowych.
 Oprogramowanie zorientowane na przetwarzanie komunikatów [MOM] (IBM WebSphere MQ, IBM WebSphere Message Broker).
 Serwery aplikacyjne (serwer aplikacji JEE).
 Serwery integracyjne (webMethods Integration Server, Apache ServiceMix).
 Silniki procesowe (Tibco iProcess).
 Systemy dostępu do baz danych typu ODBC, JDBC, transaction processing monitors
 Procesory zapytań (rozmaitego rodzaju aplikacje integrujące interfejsy różnych komponentów aplikacyjnych, np. Enterprise Integration Portals, w których zapytania zadawane przez aplikację, np. CRM, są przetwarzane na zapytania obsługiwane przez inną aplikację, np. system billingowy).
 DDR (ang. Data Driven Routing) pozwalający na budowę rozproszonej bazy danych w oparciu o bazy nie obsługujące rozproszonych transakcji.

Obecnie termin middleware zaczyna mieć nieco szersze znaczenie, co wiąże się z wprowadzeniem oprogramowania pośredniczącego w transakcjach internetowych (CORBA, COM+) i innego oprogramowania łączącego klienta z usługodawcą (agenty).

Rozwiązania komercyjne 
 Tuxedo
 Tibco iProcess
 IBM WebSphere MQ
 IBM WebSphere Message Broker
 IBM WebSphere Process Server
 Oracle AquaLogic
 webMethods Integration Server
 webMethods Broker

Zobacz też 
 Architektura trójwarstwowa
 Advanced Message Queuing Protocol

Przypisy 

Architektura oprogramowania
Niemen

Niemen ( – Nioman, lit. ,  – Nieman, ) – rzeka płynąca przez Białoruś, Litwę i Rosję (obwód królewiecki) o długości 937 km. Wypływa z okolic Mińska. W górnym biegu ma kręty, meandrujący przebieg, w dolnym tworzy zakola i progi. Dzieli się na dwa ramiona (Matrosowkę i Rusnė), uchodzi ośmioramienną deltą do Zalewu Kurońskiego (Morze Bałtyckie).

Największe miasta położone nad Niemnem to Grodno, Druskieniki, Olita, Kowno i Sowieck. Niegdyś rzeka była żeglowna na odcinku 670 km, od Bielicy do ujścia. ale wybudowana w latach 1955−1959 zapora wodna w Kownie, tworząca Zbiornik Kowieński, przerwała żeglowność Niemna - przy zaporze nie ma śluzy. Dzięki systemowi kanałów górna część Niemna (powyżej Zbiornika Kowieńskiego) ma połączenie z dorzeczem Dniepru (przez Kanał Ogińskiego z Prypecią) i dorzeczem Wisły (przez Kanał Augustowski), natomiast dolna część z Kłajpedą (Kanał Kłajpedzki) i przez Kanał Polesski z rzeką Pregołą.

Ważniejsze dopływy prawe:

 Berezyna
 Mereczanka
 Wilia
 Niewiaża
 Dubissa
 Mitwa
 Minia
 Dzitwa

lewe:
 Łosośna
 Szczara
 Czarna Hańcza
 Szeszupa
 Świsłocz

Historia 
Niemen stanowił główną rzekę Wielkiego Księstwa Litewskiego, jednak jego dolny bieg i ujście znajdowało się w granicach państwa krzyżackiego oraz kolejnych państw w Prusach.

Po III rozbiorze Polski stanowił rzekę graniczną między zaborem pruskim, a rosyjskim. Od 1807 roku, gdy na terenie części zaboru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie, a później Królestwo Polskie (kongresowe), na Niemnie biegła granica z ziemiami włączonymi do Rosji, tzw. ziemiami zabranymi.

W dniach 23–28 września 1920 roku w rejonie Niemna miała miejsce jedna z największych bitew wojny polsko-bolszewickiej (1919–1921) między jednostkami Wojska Polskiego pod dowództwem Józefa Piłsudskiego a wojskami sowieckimi pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego, zakończona zwycięstwem Polaków i wycofaniem się Rosjan.

Niemen w sztuce 
Niemen często stanowił motyw w malarstwie, literaturze i poezji. Zobacz np.:
 Konrad Wallenrod – poemat historyczny Adama Mickiewicza z czasów walk litewsko-krzyżackich
 Pan Tadeusz – poemat Adama Mickiewicza, którego akcja umieszczona jest w roku 1812, gdy wojska Napoleona przekraczają Niemen, by wyzwolić mieszkających tam Polaków
 Rozłączenie (Za Niemen hen precz... lub Za Niemen nam precz) – pieśń autorstwa Augusta Bielowskiego
 Nad Niemnem – powieść Elizy Orzeszkowej opisująca życie polskiej arystokracji i szlachty zagrodowej pod koniec XIX wieku, około 20 lat po powstaniu styczniowym (1863–1864).
 Hymn Niemiec – hymn Niemiec zawiera słowa opisujące terytorium Niemiec jako Von der Maas bis an die Memel, czyli: Od Mozy aż po Niemen.
 ZNAD ŻEJMIANY (...) – DO NIEMNA - w twórczości Andrzeja Strumiłły.

Zobacz też 
 Park Regionalny Delty Niemna
 Park Regionalny Zakola Niemna
 rzeki Europy

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 
 
 Podróż Niemnem Zygmunta Glogera – Artykuł historyczno – krajoznawczy z 1903 r.

Rzeki w obwodzie królewieckim
Rzeki na Białorusi
Rzeki na Litwie
 
Rzeki graniczne
Luksemburgowie

Luksemburgowie (, , ) – dynastia panująca od 1070 w hrabstwie Limburgii, a od 1247 w hrabstwie Luksemburga.

W XIV wieku dzięki wyborowi Henryka VII na tron cesarski Luksemburgowie zrobili szybką karierę zasiadając kolejno na tronach w Rzeszy (z przerwami od 1308 do 1437), Czechach (1310), w Brandenburgii (1373–1415), na Węgrzech (1387). Byli też: hrabiami Luksemburga w latach 1281–1411, hrabiami Tyrolu – 1335–1341, margrabiami Moraw – 1355–1405, książętami na Zgorzelcu – 1377–1396, Panami Nowej Marchii – 1378–1396.

Linia cesarsko-królewska wygasła na córce Zygmunta Luksemburskiego (zm. 1437) – Elżbiecie, żonie Albrechta V Habsburga. Dzięki temu małżeństwu schedę po Luksemburgach objęli Habsburgowie, Albrecht wkrótce został także wybrany na cesarza.

Drzewo genealogiczne

Zobacz też 
 Habsburgowie
 Luksemburg
 Przemyślidzi
 Wittelsbachowie

Przypisy

Bibliografia 
 
 Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia, cz. 2: Tablice, Warszawa 1959, tabl. 46.

 
Drzewa genealogiczne
Pocisk

Pocisk – przedmiot miotany na odległość (lub odpalany na dystans) przeznaczony najczęściej do rażenia określonego celu lub wykonywania innych zadań (np. zadymienia czy oświetlenia).

Charakterystyka 
Rażenie celu przez pocisk może następować poprzez jego energię kinetyczną lub przez zamierzony efekt wywoływany umieszczonym w nim ładunkiem bojowym (np. eksplozją materiału wybuchowego, rażeniem odłamków, podpaleniem, rozpyleniem gazu bojowego itp.).Innym rodzajem zadań bojowych pocisku może być np. oświetlenie terenu, podpalenie obiektu czy postawienie zasłony dymnej 

Miotanie pocisków odbywa się w zróżnicowany sposób i może być wykonywane zarówno ręcznie (np. granat ręczny) lub za pomocą broni miotającej: np. neurobalistycznej i barobalistycznej (strzały, bełty), palnej (pociski strzeleckie, artyleryjskie), wyrzutni (torpedy, pociski granatników ppanc.). Od II połowy XX w. na bardzo szeroką skalę wykorzystuje się także pociski z własnym napędem, zwłaszcza pociski odrzutowe.

Podział 
W zależności od wykorzystywanej broni i własności samych pocisków wyróżnia się:
 pociski strzeleckie
 pociski artyleryjskie
 pociski odrzutowe

Inną klasyfikację można stworzyć w zależności od przeznaczenia pocisku:
 zasadniczego przeznaczenia – służą do rażenia celu – np. pocisk burzący, pocisk chemiczny, pocisk przeciwpancerny
 specjalnego przeznaczenia – np. pocisk dymny, pocisk agitacyjny
 pomocniczego przeznaczenia – np. pocisk ćwiczebny

Innym istotnym podziałem jest klasyfikacja na pociski kierowane i niekierowane.

Zobacz też 

 pocisk kasetowy
 samolot-pocisk
 odłamek
 szrapnel
 nabój
 łuska

Przypisy 

Amunicja
Pociski
Uranos

Uranos (także Uran, Niebo;  Ouranós, , Caelus ‘niebo’) – w mitologii greckiej bóg i uosobienie nieba.

Jedno z najstarszych bóstw (Protogenoi). Bez udziału innej istoty poczęła go i urodziła Gaja (Ziemia), która stała się jego małżonką. Wspólnie spłodzili kolejne pokolenia bogów. Z ich związku na świat przyszli kolejno:
 hekatonchejrowie:
 Ajgajon (Briareus)
 Gyges
 Kottos
 cyklopi:
 Arges
 Steropes
 Brontes
 tytani i tytanidy:
 Okeanos
 Kojos
 Hyperion
 Krios
 Japet (Japetos)
 Kronos
 Tetyda (Tetys)
 Rea
 Temida (Temis)
 Mnemosyne
 Fojbe (Febe)
 Teja
Uranos, lękając się siły oraz potęgi sturękich i cyklopów, strącił ich wszystkich do Tartaru. Gaja, nie chcąc dopuścić do tego, by tytani również zostali tam zesłani, wraz z Kronosem, któremu kazała jeszcze pozostać na Ziemi, zorganizowała spisek przeciwko Uranosowi. Gdy ten zesłał nocną porę, by zaznać miłości z Ziemią, wszyscy jego synowie i córki rzucili się na niego, natomiast najmłodszy z nich, Kronos, otrzymanym od Gai sierpem, odciął ojcu jądra i wrzucił je do morza. W buncie tym nie wziął udziału najstarszy z tytanów, Okeanos. Z wsiąkających w ziemię większych kropel krwi powstały trzy boginie zemsty Erynie, natomiast mniejsze krople dały życie nimfom opiekującym się jesionami (nimfy jesionowe – meliady), później Gaja urodziła także, dzięki tej krwi, potężne plemię gigantów. Krew, która spadła do morza i połączyła się z morską pianą, stworzyła Afrodytę. Uranos stracił władzę nad światem i od tej pory nie może już panować nad Gają. Być może jest to symboliczne oddzielenie Nieba od Ziemi. Uranos jako bóstwo usunął się w cień. Jego miejsce zajął najmłodszy syn i główny uczestnik buntu, Kronos.

Uranos pojawia się jeszcze w mitologii: pogodzony ze swą małżonką Gają pomaga córce, tytanidzie Rei, urodzić i wychować jej najmłodsze dziecko, Zeusa, przyszłego króla bogów. Gdy ten zdobywa już władzę, Uranos wraz z Ziemią przepowiadają mu, jakiego potomstwa może się spodziewać z obcowania ze swą pierwszą małżonką, Metydą (Metis). Mianowicie najpierw urodzi mu ona silną boginię, a później potężnego boga, który pokona własnego ojca. Dzięki tej przepowiedni Zeus zapobiega takiemu rozwiązaniu. Jego rzymskim odpowiednikiem był Coelus.

Zobacz też 
 Kumarbi
 Waruna

Przypisy 

Bóstwa uraniczne w mitologii greckiej
Personifikacje w mitologii greckiej
Mityczne postacie upamiętnione nazwami planet
Soczewka Fresnela

Soczewka Fresnela, soczewka schodkowa, soczewka pierścieniowa – skonstruowana w 1822 r. przez Augustina-Jeana Fresnela soczewka składająca się z koncentrycznych pierścieni będących pocienionymi fragmentami soczewki. Często zbudowana jest z dwóch warstw – rozpraszającego kolimatora i skupiającego kolektora.

Stosowana jest w reflektorach (także samochodowych) i latarniach morskich, rzutnikach pism oraz w sygnalizatorach kolejowych. Naklejane także na boczną szybę po przeciwnej stronie kierowcy, soczewki Fresnela stosuje się dla wykluczenia „martwego pola” w samochodach ciężarowych. W dużych reflektorach czasem zewnętrzne pierścienie wykonuje się jako pierścienie odbijające.

Istotną zaletą soczewki Fresnela jest jej mniejsza grubość (a zatem i masa) niż soczewki tradycyjnej, co ma szczególne znaczenie w przypadku soczewek o dużych średnicach. Wadą soczewek Fresnela są zniekształcenia biegu promieni świetlnych powstające na krawędziach pierścienia. Wada ta jednak jest zupełnie nieistotna przy zastosowaniu tych soczewek w różnego rodzaju reflektorach.

Fresnel przyznał pierwszeństwo wynalazku Georges’owi Buffonowi, który opisał ją w swojej Historii naturalnej wydanej w latach 1749–1788. Pomysł taki podał także David Brewster w 1811 roku.

Urządzenia optyczne
TKt48

TKt48 – seria parowozów tendrzaków produkowanych w latach 1950–1957 w zakładach HCP (94 sztuki) i Fablok (105 sztuk). Przeznaczone były do ruchu podmiejskiego i pociągów towarowych. Ostatnia seria parowozów wyprodukowanych przez Fablok dla PKP.

Konstrukcja 
Kocioł spawany, rury cyrkulacyjne w skrzyni paleniskowej i ruchomy ruszt. Z przodu i z tyłu wózki Kraussa-Helmholtza. Hamulce powietrzne systemu Westinghouse’a lub Knorra.

Cechy trakcyjne 
Masa napędna „tekatki” była nieduża, co w połączeniu z czterema parami kół napędowych dawało doskonałe przyspieszenie rozruchu. Cecha ta sprawiała, iż zdecydowana część tendrzaków prowadziła składy osobowe, szczególnie z dużą liczbą przystanków. Niewielka średnica kół napędowych ograniczała prędkość maksymalną, jednakże była ona wystarczająca dla większości zastosowań „tekatki”. Często prowadziły składy w terenach podgórskich z uwagi na dobre wpisywanie się w łuki i tę samą prędkość konstrukcyjną w obie strony (częsta zmiana kierunku jazdy). Zastąpiły wysłużone OKl27. Bieg ich był dość spokojny, na dobrym torze do prędkości maksymalnej 80 km/h. Do zalet konstrukcji zaliczyć można dobrą wydajność kotła i dużą powierzchnię przegrzewacza pary. Moc była wystarczająca do przyjętych zastosowań. Popularne „tekatki” były (za swe cechy trakcyjne) ogólnie lubiane przez załogi.

W przypadku parowozów normalnotorowych maksymalna siła pociągowa maszyny jest ograniczona jej przyczepnością. Wartość siły pociągowej przy rozruchu TKt48 ogranicza więc przyczepność i wynosi 15 800 kG. Przy opalaniu lepszym gatunkiem węgla parowóz ten mógł ciągnąć po torze poziomym składy osobowe (złożone z wagonów 4-osiowych) o masie 515 t z prędkością 80 km/h. Mógł też ciągnąć składy towarowe o masie 1050 t z prędkością 60 km/h. W terenach górskich TKt48 mógł na wzniesieniu 20‰ ciągnąć składy osobowe (4-osiowe) o masie 155 t z szybkością 50 km/h.

Lista parowozów serii TKt48 zachowanych w Polsce

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Parowozy PKP
Tabor kolejowy produkowany przez Fablok
Tabor kolejowy produkowany przez H. Cegielski – Poznań
Tendrzaki o układzie osi 1D1
MT Prestige

MT Prestige – jednokadłubowy tankowiec greckiego armatora (główny udziałowiec z Wielkiej Brytanii), pływający pod banderą Bahamów, który o 8 rano 19 listopada 2002 roku zatonął 250 km od wybrzeży hiszpańskiej Galicji z całym ładunkiem 77 tys. ton ciężkiego oleju napędowego.

13 listopada 2002 podczas sztormu na Zatoce Biskajskiej doszło do wybuchu jednego ze zbiorników ładunkowych tankowca, w czasie którego do morza wydostało się 5000 ton ropy. Hiszpański rząd José Maríi Aznara zdecydował, że pozwoli jednostce zatonąć, argumentując, że nie dojdzie do wycieku ładunku.

19 listopada o godz. 8 rano tuż przed zatonięciem doszło do przełamania się kadłuba i uwolnienia ogromnej części ładunku ze zbiorników. Jeszcze po zatonięciu wrak uwalniał do 125 ton ropy dziennie.

Zanieczyszczenia zniszczyły unikalne ostoje przyrodnicze riasów galicyjskich oraz tradycyjne łowiska tamtejszych rybaków. Bezpośredniemu zniszczeniu ekologicznemu uległo 1300 km wybrzeża między portem A Coruña oraz przylądkiem Fisterra, zwane Costa da Morte (Wybrzeże Śmierci). Region był znany z żyjących tam rzadkich gatunków ryb i ptaków. W dalszej kolejności ropa z m/t „Prestige” niszczyła wybrzeża Portugalii oraz Francji.

Skutki ekologiczne katastrofy „Prestige” ocenia się na największą katastrofę ekologiczną w Hiszpanii i Portugalii i jeszcze większe niż te, do których doszło w 1989 roku u wybrzeży Alaski w katastrofie tankowca MT Exxon Valdez, kiedy do morza dostało się 11 milionów galonów nieprzetworzonej ropy.

Jednym z politycznych efektów katastrofy jest decyzja Unii Europejskiej o zakazie wpływania do portów państw członkowskich tankowców z pojedynczym poszyciem.

Przypisy 

Zbiornikowce
Katastrofy morskie
Katastrofy w Hiszpanii
Katastrofy w 2002
Transport w Grecji
Statki z XX wieku
Tr21

Tr21 to pierwszy produkowany w Polsce parowóz, opracowany przez zespół polskich inżynierów przy współpracy z Biurem Konstrukcyjnym Fabryki Lokomotyw StEG w Wiedniu (Staats Eisenbahn Gesellschaft) w 1921. Pierwszych 36 zbudowano w StEG. W latach 1922–1925 Fabryka Lokomotyw w Chrzanowie (Fablok) wyprodukowała 72 szt., a 40 szt. powstało w belgijskich zakładach Cockerill.

Historia 
 lata budowy 1922-1925
 liczba wyprodukowanych parowozów 148 szt.
 liczba w PKP do drugiej wojny światowej  148 szt.
 liczba w PKP po drugiej wojnie światowej 100 szt.
 seria eksploatowana w PKP do roku 1974
 zachowane parowozy: Tr21-53 ex. 56 4025, PKP-A Tr21-84, Haine St.P. 1394/1924, Karsznice, eksponat.

Dane techniczne 
 Układ osi – 1-4-0  oOOOO
 Największa dopuszczalna prędkość konstrukcyjna 60 km/h
 Moc 492/670 kW/KM
 Siła pociągowa 180 kN
 Średnica cylindrów 615 mm
 Skok tłoka 660 mm
 Średnica kół napędnych 1350 mm
 Średnica koła potocznego 1000 mm
 Sztywny rozstęp osi 3060 mm
 Rozstęp skrajnych osi 7620 mm
 Nadciśnienie 13 at
 Powierzchnia rusztu 4,12 m²
 Wymiary rusztu 
 Długość 2,528 m
 Szerokość 1,630 m
 Powierzchnia ogrzewalna skrzyni ogniowej 15,70 m²
 Zawartość wody w kotle ~6,60 m³
 Przestrzeń parowa kotła 2,57 m³
 Masa kotła z urządzeniami i osprzętem ~25400 kg 
 Powierzchnia przegrzewacza 58,8 m²
 Powierzchnia ogrzewalna kotła z przegrzewaczem 266,7 m²
 Masa parowozu w stanie próżnym 72,5 t
 Masa parowozu w stanie roboczym 80,0 t
 Nacisk osi potocznej 12,0 t
 Nacisk osi napędnych 17,0 t (14,5 t)
 Długość parowozu 11790 mm
 Długość parowozu z tendrem (22D23 PKP) 18216 mm
 Siła pociągowa (0,75 p) 18000 kg
 Największa szybkość 60 km/h
 Tender 16C11 PKP
 Tender trzyosiowy. Konstrukcja austriacka.
 Średnica kół 1040 mm
 Zapas wody 16,0 m³
 Zapas węgla 8,5 m³ (6,8 t)
 Nacisk osi 13 t
 Masa tendra w stanie roboczym 39 t
 Masa tendra w stanie próżnym 17 t
 Tender 22D23 PKP
 Tender czteroosiowy. Konstrukcja polska, opracowana w 1923 roku.
 Średnica kół 1000 mm
 Zapas wody 21,5 m³
 Zapas węgla 12,5 m³ (10 t)
 Nacisk osi 13,5 t
 Masa tendra w stanie roboczym 54,0 t
 Masa tendra w stanie próżnym 22,5 t

Niektóre właściwości trakcyjne 
Jak to zwykle bywa w wypadku parowozów normalnotorowych maksymalna siła pociągowa maszyny jest ograniczona jej przyczepnością. Tak też jest i w przypadku Tr21. Podana w tekście powyżej siła pociągowa nie mogła być praktycznie wykorzystywana, gdyż siła pociągowa przyczepna Tr21 wynosi 157 kN czyli 16 000 kG. Przy zastosowaniu węgla o lepszej jakości parowóz po torze poziomym mógł ciągnąć składy towarowe ładowne o masie 635 ton z prędkością 65 km/h lub 1200 T - 50 km/h.

Przypisy

Bibliografia 
 J.Fijałkowski i W. Kowalewski, 1959, Charakterystyki Normalnotorowych Pojazdów Trakcyjnych, Wydawnictwa Komunikacyjne

Tr021
Tabor kolejowy produkowany przez Fablok
Tytuł profesora

Tytuł profesora – nadawany w Polsce przez prezydenta Polski osobie, która uzyskała już stopień naukowy doktora habilitowanego i przez to jest samodzielnym pracownikiem nauki, ma osiągnięcia naukowe lub artystyczne znacznie przekraczające wymagania stawiane w przewodzie (postępowaniu) habilitacyjnym oraz posiada znaczące osiągnięcia dydaktyczne, w tym w kształceniu kadry naukowej. Prezydent nadaje tytuł profesora na wniosek Rady Doskonałości Naukowej (do końca 2020 istniała Centralna Komisja do Spraw Stopni i Tytułów).

Tytuł profesora potocznie od 1989 bywa określany jako „profesura belwederska”, z uwagi na dawną siedzibę Prezydenta RP, w której odbywały się uroczystości wręczenia postanowień o nadaniu tytułu profesora. Inne potoczne określenie dla tytułu naukowego to „profesor tytularny”. Określenie to jest mylące, gdyż wyraz „tytularny” zgodnie ze Słownikiem Języka Polskiego oznacza „mający prawo do używania jakiegoś tytułu, lecz niepełniący funkcji z nim związanej”, a także nieposiadający rzeczywistej władzy, stanowiska czy uposażenia.

W Polsce zasady nadawania tytułu naukowego profesora są określone w obowiązującej od 1 października 2018 ustawie – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Tytułu naukowego profesora nie należy mylić ze stanowiskami profesora uczelni (do 2018 roku profesora nadzwyczajnego) i profesora (do 2018 roku profesora zwyczajnego).

Historia 
W stanie prawnym do 1990 roku istniały dwa tytuły naukowe: profesora nadzwyczajnego i profesora zwyczajnego nadawane przez Radę Państwa. Tytuł profesora zwyczajnego organ ten mógł nadać osobie posiadającej tytuł profesora nadzwyczajnego, która powiększyła swój dorobek naukowy lub naukowo-dydaktyczny. Po ustanowieniu urzędu Prezydenta PRL i zniesieniu Rady Państwa prawo nadawania tytułu uzyskał prezydent. Zniesiono też podział na tytuł profesora zwyczajnego i nadzwyczajnego: w to miejsce wprowadzono też jeden tytuł naukowy profesora. Po tych zmianach profesorowie nadzwyczajni uzyskali automatycznie tytuły naukowe profesora.

Profesor sztuki 
W przepisach obowiązujących do 2018 roku wyróżniano osobno tytuł naukowy profesora i tytuł profesora sztuki. Według ustawy obowiązującej od 2018 roku tytuł profesora dotyczy zarówno nauki, jak i sztuki.

Tytuł profesora a stopnie naukowe i tytuły zawodowe 
Tytułu profesora nie należy mylić z tytułami zawodowymi ani stopniami naukowymi.

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce ()
 Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 września 2016 r. w sprawie szczegółowego trybu i warunków przeprowadzania czynności w przewodzie doktorskim, w postępowaniu habilitacyjnym oraz w postępowaniu o nadanie tytułu profesora
 Centralna Komisja do spraw Stopni i Tytułów