Harry Martinson

Harry Edmund Martinson (ur. 6 maja 1904 w Jämshög, zm. 11 lutego 1978 w Sztokholmie) – szwedzki pisarz, poeta, dramaturg i malarz. Członek Akademii Szwedzkiej. Laureat m.in. Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1974.

Życiorys

Młodość 
Harry Martinson urodził się w 1904 w miejscowości Jämshög w prowincji Blekinge. Jego ojcem był marynarz Martin Olofsson, zaś matką Bengta Svensdotter. Gdy chory na gruźlicę ojciec umarł w 1910, matka wyjechała do USA, zostawiając liczne swoje potomstwo w kraju na utrzymaniu lokalnej społeczności. Miejscowa parafia umieściła Martinsona w rodzinie zastępczej. Młody pisarz wielokrotnie zmieniał opiekunów. Był również wychowankiem ośrodka dla chłopców Skeppsgossekåren w Karlskronie.

Gdy miał 16 lat, Harry Martinson zaciągnął się w Göteborgu na statek Willy. Przez siedem lat pływał po morzach, wykonując zawód marynarza pokładowego, palacza i węglarza. W tym czasie Martinson zwiedził kraje całego świata, pracując jednocześnie jako robotnik portowy w Chinach, Indiach i Ameryce Południowej. Zaczął wieść wędrowny tryb życia (przeszedł pieszo przez Urugwaj do Brazylii), jednak w 1927 roku zapadł na gruźlicę i musiał powrócić do Szwecji. Przeżycia z tego okresu wielokrotnie przewijały się w jego twórczości.

Początki pisarstwa 
Martinson zadebiutował w 1927 wierszem Sanningsökare (Poszukiwacz prawdy) w tygodniku „Arbetaren” („Robotnik”). Pierwszą książkę wydał w 1929, był to zbiór wierszy Spökskepp (Statek widmo).

W środowisku lewicowców i syndykalistów poznał starszą od siebie o czternaście lat pisarkę Moę Martinson. W 1929, po śmierci męża pisarki, Martinson ożenił się z nią i przeprowadził się do Johannesdal w gminie Ösmo.

W tym samym roku wraz z czterema innymi młodymi pisarzami (Arturem Lundkvistem, Gustavem Sandgrenem, Erikem Asklundem i Josefem Kjellgrenem) wydał antologię Fem unga (Pięciu młodych). Pozycję znaczącego poety młodego pokolenia utrwalił wydany w 1931 tom wierszy Nomad (Nomada). W tym tomiku po raz pierwszy w twórczości Martinsona pojawił się motyw „wędrowcy świata”, który od tej pory stale towarzyszył twórczości pisarza. Poezja Martinsona zamieszczona w tym i pozostałych tomach wierszy miała charakter impresjonistyczny. Poeta głosił w nich filozofię radości życia i witalizmu. Siła jego wierszy opierała się na bardzo konkretnym i precyzyjnym obrazowaniu sięgającym po motywy przyrodnicze, używanym do przeprowadzania szerokich poetyckich wizji. Tom wierszy wydany w 1934 Natur (Przyroda) opisywał piękno przyrody.

Powieści pisane przez Martinsona w latach 30. miały charakter autobiograficzny. I tak na przykład Nässlorna blomma (Pokrzywy kwitną), 1935 oparta jest na wątkach z jego trudnego dzieciństwa, zaś wspomnienia swoich włóczęg po morzach świata zawarł m.in. w Kap Farväl! (Przylądek Żegnaj!), 1933.

Oprócz pisarstwa Harry Martinson w latach 30. XX wieku zajmował się malarstwem. Szczególnie płodne malarsko były lata 1933-1935. W 1934 pisarz wraz z żoną wyjechał do Moskwy na kongres pisarski, w którym uczestniczyli również sympatyzujący z komunizmem pisarze zachodni m.in. Louis Aragon. Zdobyta tam wiedza na temat komunistycznego państwa radzieckiego wpłynęła na poglądy i postawę Martinsona. W związku z tym później, w latach wojny radziecko-fińskiej 1939-1940 najpierw aktywnie nawoływał do wyruszenia na front, a następnie jako ochotnik zaciągnął się do szwedzkiego korpusu i brał czynny udział w kampanii wojennej, pracując na tyłach wojsk. Przeżycia z okresu wojny radziecko-fińskiej opisał w książce Verklighet till döds (Rzeczywistość do śmierci), 1940. Udział w wojnie doprowadził do nawrotu choroby płuc, przez co pisarz został zdemobilizowany.

Czasy uznania 
W 1941 Martinson po separacji rozwiódł się z Moa, zaś rok później ożenił się z Ingrid Lindcrantz, który to związek przetrwał do jego śmierci. Martinson miał z Ingrid dwie córki Harriet i Evę. Początkowo zamieszkali w Tureberg, a później w Vårdinge w Södermanlandzie.

W tym czasie pisarz zdobył pozycję cenionego, dojrzałego autora. Jego najsłynniejsza powieść Vägen till Klockrike (Droga do Klockrike) wydana została w 1948. Książka ta to zbiór przypowieści o losie ludzkim snutych na kanwie życia głównego bohatera – włóczęgi. Jako ceniony pisarz, Martinson został w 1949 członkiem Akademii Szwedzkiej (miejsce nr 15). Był on pierwszym członkiem Akademii pochodzącym z klasy robotniczej. Kolejnym wyrazem szacunku społecznego było nadanie mu doktoratu honoris causa przez Uniwersytet w Göteborgu w 1954.

W latach 40. i 50. pisarz ponownie skupił się na malarstwie. Najchętniej malował motywy przyrodnicze (ptaki, drzewa, rośliny), martwą naturę (lampy naftowe) i łodzie na morzach południowych.

Utworem, który przyniósł mu największą sławę był opublikowany w 1956 poemat epicki Aniara. Złożony ze 103 pieśni utwór przedstawia pesymistyczną wizję dalekiej przyszłości. Tytułowa Aniara jest statkiem kosmicznym, niosącym na swoim pokładzie osiem tysięcy uciekinierów z Ziemi, którzy ratują się przed katastrofą atomową. Kolejne pieśni stanowią odsłony alegorycznej, pozbawionej podstawowych wartości duchowych, historii ludzkości. Poemat ten został zaadaptowany jako opera, której muzykę skomponował Karl-Birger Blomdahl, a libretto opracował Erik Lindegren, i wystawiony przez Szwedzką Operę Narodową w roku 1959. W latach 60. XX wieku opera trafiła na wiele scen w całej Europie, m.in. w Hamburgu, Brukseli i Darmstadzie.

W latach 1952–1970 Martinson mieszkał w Gnescie, niedaleko Sztokholmu. Poświęcił się tam pasji kolekcjonerskiej. Zbierał przeróżne etykiety, ozdobne pudełka, puszki i butelki z całego świata. Z przedmiotów swojej kolekcji stworzył dla siebie i swoich córek „skład towarów kolonialnych”, który następnie przekazał do muzeum w Jämshög, gdzie zbiór pisarza umieszczono w dawnym budynku jego szkoły.

W 1970 Martinson wrócił do Sztokholmu.

Czasy krytyki 
Rozmach artystyczny i powodzenie Aniary oraz odejście od głoszenia lewicowych poglądów spowodowały, że następne poczynania literackie Martinsona były odbierane negatywnie przez krytykę. Takie właśnie przyjęcie miał uważany obecnie za jedno z największych osiągnięć szwedzkiej liryki zbiór wierszy Vagnen (Wóz) z 1960. Zdesperowany Martinson porzucił wydawanie poezji na 10 lat.

W wywiadzie dla Röster i radio-TV (nr 33 1961) Martinson powiedział: „Piszę, co piszę, bo jestem buddystą. Nie religijnym, ale moralno-filozoficznym”. Jego spojrzenie na świat było mocno osadzone w buddyzmie i taoizmie. Jego buddyjski światopogląd nie zawsze był poważnie traktowany przez otoczenie. Martinson miał bowiem religijny pochówek, a jeden z jego wierszy (De blomster som i marken bor) znalazł się w szwedzkim zbiorze hymnów kościelnych.

W 1974 otrzymał obok Eyvinda Johnsona Literacką Nagrodę Nobla za twórczość, która „sięga po kroplę rosy i odbija kosmos”. Przyznanie nagrody spowodowało kolejną falę krytyki pod adresem Martinsona oraz Johnsona – obaj byli członkami przyznającej nagrody Akademii Szwedzkiej. Nieuchronny w tym kontekście był zarzut, że Akademia nagrodziła „swoich”. Ten zarzut był tym silniejszy, że utwory obu autorów nie były tak szeroko znane na świecie, jak w wypadku innych laureatów, a przyznanie nagrody nie wpłynęło na większe ich rozpowszechnienie. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że utwory te są bardzo silnie osadzone w języku szwedzkim, co powoduje, że bardzo trudno je przełożyć na inne języki.

Harry Martinson mocno brał sobie do serca głosy krytyczne kierowane pod jego adresem. W 1978, w Sztokholmskim szpitalu, pisarz popełnił samobójstwo dokonując seppuku nożyczkami. Jego grób znajduje się w Sollentunie koło Sztokholmu. Szczegóły dotyczące jego śmierci zostały opisane we wspomnieniach .

Utwory

Powieści 
 Nässlorna blomma (1935)
 Vägen ut (1936)
 Den förlorade jaguaren (1941)
 Droga do Klockrike (Vägen till Klockrike, 1948), tłumaczenie polskie Maria Olszańska, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1972

Eseje 
 Resor utan mål (1932)
 Kap farväl (1933)
 Svärmare och harkrank (1937)
 Midsommardalen (1938)
 Det enkla och det svåra (1938)
 Verklighet till döds (1940)
 Utsikt från en grästuva (1963)

Zbiory poezji 
 Spökskepp (1929)
 Nomad (1931)
 Natur (1934)
 Passad (1945)
 Cikada (1953)
 Aniara (1956)
 Gräsen i Thule (1958)
 Vagnen (1960)
 Dikter om ljus och mörker (1971)
 Tuvor (1973)

Wydania pośmiertne 
 Längs ekots stigar (1978)
 Doriderna (1980)

Słuchowiska 
 Gringo
 Salvation (1947)
 Lotsen från Moluckas (1948)

Dramaty 
 Tre knivar från Wei (1964)

Psalmy 
 De blomster som i marken bor

Adaptacje filmowe 
 Vägen till Klockrike, 1953
Aniara, 2018

Nagrody i wyróżnienia 
 De Nios stora pris (1938)
 Svenska Dagbladets litteraturpris (1944)
 Gustaf Fröding-stipendiet (1947)
 Övralidspriset (1949)
 Bellmanpriset (1951)
 BMF-plaketten (1954)
 Nagroda Doblouga (1954)
 Doctor honoris causa Uniwersytetu w Göteborgu (1954)
 Litteraturfrämjandets stora pris (1955)
 Bellmanpriset (1962)
 Sveriges Radios Lyrikpris(1967)
 Evert Taube-stipendiet (1968)
 Nagroda Nobla w dziedzinie literatury (1974)

Zobacz też 
 Lista szwedzkich nagród literackich
 Literatura szwedzkojęzyczna
 Lista członków Akademii Szwedzkiej
Aniara (film z 2018)

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Wiersze Harry’ego Martinsona w periodyku „Zwoje”
 Obrazy rysunki i kolekcja Harry’ego Martinsona w periodyku „Zwoje”
 
 Stowarzyszenie Harry’ego Martinsona 
  (ang.)
 
 

Laureaci Nagrody Doblouga

Członkowie Akademii Szwedzkiej
Nobliści – literatura
Szwedzcy prozaicy
Szwedzcy dramaturdzy
Szwedzcy poeci
Urodzeni w 1904
Zmarli w 1978