Zaandam

Zaandam is een stad en een voormalige gemeente in de provincie Noord-Holland. De stad heeft  inwoners (). Het is qua inwonertal de grootste plaats binnen de gemeente Zaanstad, daar waar Assendelft de grootste oppervlakte heeft.

Geografie 
Zaandam ligt aan weerszijden van de Zaan. De kern wordt gevormd door twee parallelle dijken aan weerszijden van de Zaan: Oostzijde en Westzijde. Later ging men haaks hierop paden aanleggen, het veld in, waar de molens stonden. Vooral in de buurt van de Oostzijderkerk heeft enige centrumvorming plaatsgevonden. In de 19e eeuw heeft verdere centrumvorming plaatsgevonden langs de Gedempte Gracht en enkele parallel daaraan verlopende straten. Dit centrum is inmiddels voorzien van structuur door middel van het plan Inverdan, een project waarbinnen het centrum en het stationsgebied een opknapbeurt hebben gehad.

Wijken 
 't Kalf
 Poelenburg
 Kleurenbuurt
 Kogerveld
 Rosmolenbuurt
 Havenbuurt
 Westerwatering
 Zaandam Zuid
 Peldersveld
 Hoornseveld
 Burgemeestersbuurt
 Hofwijk
 Schilderswijk
 Oud West
 Nieuw West
 Russische Buurt

Parken 
 Volkspark
 Vijfhoekpark
 Darwinpark
 Jagersveld
 Burgemeester In 't Veldpark

Burgemeester In 't Veldpark
Het Burgemeester In 't Veldpark is het grootste stadspark van Zaandam en in de gemeente Zaanstad. Het beslaat zo'n 21 hectare en is aangelegd in de jaren 50 van de twintigste eeuw. Het park dankt haar naam aan Joris in 't Veld (1895-1981), burgemeester van Zaandam van 1937-1948. In het park is ook een 2 hectare grote Heemtuin.

Zaanse Schans

De Zaanse Schans is een buurt in Zaandam, gelegen aan de oostoever van de Zaan, in de Kalverpolder. Het is een bekende openluchtattractie met jaarlijks honderdduizenden bezoekers (in 2015 1,9 miljoen).

De Zaanse Schans is geen museum, maar een vrij toegankelijk gebied dat begin jaren zestig van de twintigste eeuw is ontstaan. Wegens stadsvernieuwing en fabrieksuitbreidingen dreigden veel historische, veelal houten panden te worden gesloopt. Het idee ontstond om een reservaat te ontwikkelen voor de bedreigde panden en de specifieke Zaanse houtbouw zodoende voor het nageslacht te bewaren.

Doordat het gebied gaandeweg aantrekkingskracht begon uit te oefenen op bezoekers, ontstond onbedoeld een toeristische attractie van formaat. Hierop werd ingespeeld door in enkele historische woonhuizen en pakhuizen kleinschalige musea te vestigen (onder andere het Nederlands Uurwerken Museum, Bakkerijmuseum In de Gecroonde Duyvekater en een replica van de eerste kruidenierswinkel van Albert Heijn). Daarnaast zijn op de Zaanse Schans onder meer gevestigd een klompenmakerij annex -museum, een kaasmakerij, een kuiperij, een tingieterij, restaurants, souvenirswinkels en een bed and breakfast. Bij de Zaanse Schans bevindt zich ook het Zaans Museum. Dit bevat cultuurhistorische en streekgebonden collecties over woon- en industriële cultuur van de Zaanstreek. In 2009 heeft koningin Beatrix het Verkade Paviljoen geopend waarin de collectie van dit Zaandamse bedrijf wordt getoond compleet met enkele werkende productielijnen. Naast de woon- en pakhuizen maakt ook een aantal industriemolens deel uit van de Zaanse Schans: een specerijenmolen, een verf- of krijtmolen, twee houtzaagmolens, twee oliemolens en een lattenzager. In de onmiddellijke omgeving zijn voorts nog een korenmolen en een oliemolen te vinden.

Bouwwerken 
Zaandam telt tientallen rijksmonumenten.

Kerken 
Zaandam heeft vier 17e-eeuwse kerken:
 De Oostzijderkerk staat op de plaats waar in de Middeleeuwen al een rooms-katholieke kapel stond. Deze is later verbouwd tot de huidige kerk. De kerk is in 1846 opnieuw flink aangepast, waarbij de noordelijk zijbeuk van de kerk is verwijderd. Hier staat nu de kerktoren. De oude kerktoren, die op de voorgevel stond, is toen verwijderd en de voorgevel is geheel vernieuwd. In de kerk herinnert een groot schilderij aan de watersnoodramp van 1825 toen onder meer rundvee in de kerk een veilig onderkomen werd geboden. De kerk geeft zes gebrandschilderde ramen en koperen kronen uit de 17e eeuw. In de kerk bouwden in 1861 de orgelbouwers Flaes-Brunjes een van hun grootste orgels.
 De Westzijderkerk of "Bullekerk" (1638-1640, uitgebreid in 1672 en 1680) heeft een houten torenspits, een Duyschot-orgel (1711) en een paar gebrandschilderde ramen. De bijnaam dankt de kerk aan een gebeuren uit 1647 waarbij een zwangere vrouw door een stier op de hoorns werd genomen. Het kind kwam ongeschonden ter wereld, de vrouw overleed. Een monumentaal schilderij in de kerk en een bronzen beeld op het kerkplein herinneren aan deze gebeurtenis.
 De doopsgezinde kerk of 'vermaning' (1686) aan de Westzijde. Houten zaalkerk met het uiterlijk van een pakhuis.
 Oud-katholieke kerk (1695), gewijd aan Maria Magdalena aan het Papenpad. Oorspronkelijk een rooms-katholieke schuilkerk. Rijk barok-interieur.
 De Evangelisch-Lutherse Kerk aan de Vinkenstraat is een rechthoekig gebouw uit 1699, met zadeldak tussen twee topgevels en een brede voorgevel. De Evangelisch-Lutherse gemeente is gesticht in 1642 vanwege het verblijf in Zaandam van kooplieden uit Denemarken en de Baltische Staten. Het interieur bevat rijk gesneden houtwerk uit de achttiende eeuw. Deze kerk is niet als schuilkerk gebouwd, wat een unicum is voor die tijd. Het orgel bevat een orgelkast van Christian Müller uit 1737. Het binnenwerk stamt uit 1900 en is van Michaël Maarschalkerweerd.
 Rooms-katholieke kerk aan het Kalf (1887) gewijd aan Maria Magdalena. Neogotische, gebrandschilderde ramen (van onder anderen Joep Nicolas).
 De Sint-Bonifatiuskerk. Neogotisch, driebeukig kerkgebouw met een zeer rijk en compleet interieur. Gebouwd in 1899-1900. Verschillende gebrandschilderde ramen, een Mitterreiterorgel (1786) en kruiswegstaties van Jan Dunselman.
 De Jozefkerk (RK) in Kogerveld, met monumentaal glas-in-loodwerk van Marius de Leeuw.
 Het gebouw van het Apostolisch Genootschap, een rijksmonument uit 1860, gerestaureerd in 2005. Oorspronkelijk een doopsgezinde kerk.
 De Servisch-Orthodoxe Kerk (Heilige Nikolaaskerk), voorheen de Gereformeerde kerk, aan de Stationsstraat. Het orgel komt waarschijnlijk uit Duitsland en is in 1887 geplaatst. Het is gerestaureerd door Flentrop in 1940, 1975 en 1985. In 2009 is het in gebruik genomen in de hervormde kerk van Nieuw-Loosdrecht.

Villa's
Aan de Oostzijde en Westzijde zijn vooral in de tweede helft van de negentiende eeuw veel villa's gebouwd. Aan de Oostzijde zijn deze bijna allemaal gesloopt voor de fabrieken van onder meer Albert Heijn, maar aan de Westzijde staan er nog veel. De villa's hebben verschillende bouwstijlen; sommige zijn in Italiaanse stijl gebouwd, zoals Westzijde 39. Veel van de vrijstaande huizen aan de Westzijde zijn verbouwd tot winkel of kantoor, waardoor tuinen en deuren vaak verdwenen zijn. Westzijde 38, gebouwd rond 1730, is een van de weinige nog resterende exponenten van rijke, in steen gebouwde koopmanshuizen in Zaandam.

Musea 
 Bakkerijmuseum In de Gecroonde Duyvekater
 Hembrug Museum
 Honig Breethuis
 Museumwinkel Albert Heijn
 Nederlands Uurwerk Museum
 Czaar Peterhuisje
 Zaans Museum, met Verkade Paviljoen

Andere gebouwen 
 De Sultan Ahmet-moskee uit 1994 is een Turkse moskee met een oppervlakte van 1500 m². De moskee bevindt zich in de wijk Poelenburg en is gebouwd in opdracht van de Islamitische Stichting Nederland. Het gebouw is opgetrokken uit zandkleurige betonsteen. De moskee heeft drie verdiepingen en twee minaretten met paarse dakranden. In de gebedsruimte overheersen de kleuren turkoois en groen. Voor de moskee staat een fontein.
 Het gebouw van de Vrijmetselaarsloge (1883) "Anna Paulowna" aan de Stationsstraat 61, een van de weinige logegebouwen in Nederland die speciaal voor dit doel gebouwd werd en nog gebruikt wordt.
 Het Doopsgezind Weeshuis aan de Stationsstraat was een doopsgezinde kerk of 'vermaning' uit 1649 aan het toenmalige Stikkelspad, waarin de Zaanse doopsgezinde groepering De Vlamingen kerkten. In 1687 vond een fusie met andere doopsgezinde groeperingen plaats, waarna het gebouw aan het Stikkelspad niet meer als vermaning in gebruik was. Het werd een pakhuis, maar in 1699 werd het gebouw tijdelijk ter beschikking gesteld van de Evangelisch-Lutherse gemeente. In 1713 besloot men het gebouw om te bouwen tot Doopsgezind Weeshuis, daar men dan vrijstelling van belasting kon krijgen (als men de wezen onderbracht in gezinnen volgde geen vrijstelling). Het weeshuis kwam gereed in 1714. In 1911 werd het gebouw verbouwd tot kosterswoning, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er ook Belgische vluchtelingen in gehuisvest. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog vonden sommige vluchtelingen er onderdak. Ook werden er noodkerkdiensten gehouden in tijden van brandstofgebrek. In 1947 werd het gebouw gerestaureerd en werd de Mennozaal erin aangebracht, die korte tijd nog als noodtrouwzaal heeft gediend. In 1995 vond opnieuw een restauratie plaats. Het gebouw is tegenwoordig eigendom van de Stichting Vrienden van het Doopsgezind Weeshuis. Een deel van het voormalige weeshuis wordt gebruikt als kosterswoning, maar er wordt ook een deel verhuurd aan particulieren en bedrijven.
 De Held Jozua is een houtzaagmolen die midden in de wijk Westerwatering staat. De paltrokmolen is gebouwd rond 1719, is grondig gerestaureerd in 1994/'95 en staat nu midden in een nieuwbouwwijk.
 Hoofdkantoor Albert Heijn. Een modern kantoorgebouw aan de zuidwestrand van de stad, waarin naast Ahold, ook de werkmaatschappijen Albert Heijn, Etos, Gall en Gall en Albert zijn ondergebracht.

Verkeer en vervoer

Autoverkeer
Zaandam is bereikbaar via verschillende autowegen, waaronder de:
  Zaandam - Purmerend - Hoorn - Afsluitdijk - Sneek - Joure - Heerenveen - Drachten - Groningen - Duitsland
  Zaanstad - Amsterdam

Treinverkeer
Zaandam beschikt over twee spoorwegstations: station Zaandam en station Zaandam Kogerveld. Het stads- en streekvervoer wordt verzorgd door Connexxion.

Geschiedenis 
Zaandam is in 1811 ontstaan door samenvoeging van de plaatsen Oostzaandam, dat deel uitmaakte van de banne Oostzaan (en zelf tussen 1795 en 1811 een zelfstandige gemeente was), en Westzaandam, dat deel uitmaakte van de banne Westzaan. Bij Keizerlijk Decreet van 21 oktober 1811 werd Zaandam door keizer Napoleon Bonaparte per 1 januari 1812 verheven tot stad.

In de 17e en 18e eeuw was de plaats nauw verbonden met de walvisvaart. Hiernaar wordt verwezen in het wapen van Zaanstad, dat als schildhouder twee walvissen heeft. In dezelfde periode telde Zaandam zo'n 50 scheepswerven die tientallen zeeschepen per jaar bouwden. Omdat een flink deel van de werven aan de Binnenzaan was gelegen, was op de Hogendam een overtoom (de grootste ter wereld) aangelegd die de schepen overhaalde naar de Voorzaan. De Zaandamse scheepsbouw was befaamd; tsaar Peter de Grote van Rusland bracht in 1697 en 1717 bezoeken aan Zaandam.

In Zaandam en de Zaanstreek is van oudsher veel bedrijvigheid gevestigd aan de oevers van de rivier de Zaan. Diverse industrieën zoals de voedingsmiddelenindustrie en de verfchemie hebben hier hun vestigingsplaats gekozen. In de loop van de 19e eeuw vestigden zich vele industriële bedrijven langs de Zaan, die op stoomkracht in plaats van windkracht waren gebaseerd, en die deels weer tot industrieel monument zijn geworden. Daarvoor, vanaf het begin van de 17e tot en met het derde kwart van de 19e eeuw was de Zaanstreek een enorm industrieel molengebied. Honderden windmolens zaagden het hout uit Scandinavië, het Oostzeegebied en Duitsland, voornamelijk voor de scheepsbouw, maar ook voor de woningen, molens en pakhuizen. Naast de houtzaagmolens stonden er tientallen andere molens: pelmolens, papiermolens, oliemolens, verfmolens, snuifmolens, specerijenmolens en volmolens. Vanaf ongeveer 1850 is de windkracht, aanvankelijk langzaam, verdrongen door stoomkracht.

Zaandam was tot in de tweede helft van de 20e eeuw een zeer belangrijke houthaven. Het eiland in de Voorzaan en het Westzijderveld waren eeuwenlang het domein van de houtbedrijven (zoals William Pont) en langs het Noordzeekanaal ten westen van de voormalige Hembrug lagen de houtverwerkende bedrijven van Bruynzeel. Zaandam is ook bekend om zijn cacaoverwerkende industrie. Verkade is nog steeds een van de toonaangevende chocoladefabrieken van Nederland. Gedurende de gehele 20e eeuw was in Zaandam ook het bedrijf Artillerie-Inrichtingen gevestigd dat vuurwapens, artillerie en munitie maakte voor het Nederlands Leger en het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger.

In 1974 ging Zaandam op in de gemeente Zaanstad en sinds 14 november 2011 is het daarvan de hoofdplaats.

Sinds 2008 is Zaandam bezig met een herinrichting in het centrum. Onderdeel van het project, Inverdan geheten, was de realisatie van een nieuw gemeentehuis, dat sinds januari 2012 het oude gemeentehuis de Bannehof in Zaandijk vervangt. Het winkelgebied is uitgebreid en er zijn nieuwe woningen (appartementen) gerealiseerd en een bioscoop. De opening van het Inntel Hotel Zaandam in maart 2010 trok wereldwijde aandacht.

Bekende inwoners

Geboren in Zaandam 

 Jan Pietersz. Saenredam (1565-1607), graveur
 Hendrick Soeteboom (1616-1678), historieschrijver Zaanstreek
 Adriaan Loosjes (1689-1767), doopsgezind leraar, auteur
 Jacob Duyvis (1832-1908), politicus
 Anton Mauve (1838-1888), kunstschilder
 Jan Verkade (1868-1946), kunstschilder, rooms-katholiek geestelijke
 Simon de Vries Czn (1869-1961), ARP-politicus
 Geesje Kwak (1877-1899), model voor de schilder George Breitner
 Jan Zwart (1877-1937), orgelcomponist
 Dirk Witte (1885-1932), tekstschrijver en zanger
 Abraham Kaper (1890-1949), politieagent, collaborateur en veroordeeld oorlogsmisdadiger
 Kees Kef (1894-1961), componist en (koor)dirigent
 Piet A. van Mever (1899-1985), componist en dirigent
 Piet Muijselaar (1899-1978), revueartiest
 Henk op den Velde (1901-1944), verzetsstrijder
 Klaas Breeuwer (1901-1961), voetballer
 Frans Mars (1903-1973), onderwijzer, kunstenaar, historicus
 Kees Timmer (1903-1978), beeldend kunstenaar
 Gé Dekker (1904-1995), zwemmer
 Mary Pos (1904-1987), journaliste, schrijfster
 Jan Stender (1906-1989), zwemcoach
 Aart Romijn (1907-1996), schrijver
 Dirk Flentrop (1910-2003), orgelbouwer
 Simon de Wit (1912-1976), ondernemer, olympisch sporter
 Hennie Dijkstra (1912-1994), voetbaldoelman
 Gerard Maas (1913-1988), CPN-politicus
 Wim Krijt (1915-2000), fotograaf
 Johannes ten Heuvelhof (1918-2003), burgemeester
 Bouk Schellingerhoudt (1919-2010), wielrenner
 Joachim Bobeldijk (1920-2010), olympisch kanovaarder
 Marcus Bakker (1923-2009), CPN-politicus
 Albert Heijn (1927-2011), ondernemer
 Jos van Manen Pieters (1930-2015), romanschrijfster
 Jan op den Velde (1931-2022), roeier
 Wil Lust (1932), atlete
 Ageeth Scherphuis (1933-2012), tv-omroepster, journaliste
 Letty de Jong (1936-2008), zangeres
 Lettie Oosthoek (1937), actrice
 Simon Posthuma (1939-2020), ontwerper, muzikant en kunstenaar, vader van Douwe Bob
 Jan Weeteling (1940), zwemmer
 Feike ter Velde (1940), evangelist, (radio)presentator en publicist
 Margreet Blanken (1941), actrice
 Han Bennink (1942), Nederlands jazzdrummer, percussionist, multi-instrumentalist en beeldend kunstenaar.
 Hannah van Wijngaarden (1943), GroenLinks-politicus
 Willem Ouweneel (1944), bioloog, filosoof en theoloog
 Monne de Wit (1945), voetballer
 Dirk van der Horst (1946-2004), gitarist
 Cees de Vries (1946), voetballer
Rob Stolk (1946-2001), provo en drukker
 Bep Weeteling (1946), zwemster
 Anneke van Dok-van Weele (1947), politica
 Dick Helling (1950-2018), voetballer
 Henny Huisman (1951), muzikant en televisiepresentator
 Johnny Rep (1951), voetballer en voetbalcoach
 Harm Beertema (1952), politicus
 Margriet Eshuijs (1952-2022), zangeres
 Willem Lust (1956), journalist
 George van Houts (1958), acteur
 Lenette van Dongen (1958), cabaretière
 Bert Bouwmeester (1959), burgemeester
 Erwin Koeman (1961), voetballer en voetbalcoach
 Luc Nijholt (1961), voetballer
 Peter Kee (1962), politiek redacteur 
 Chris Tates (1962), acteur
 Ronald Koeman (1963), voetballer en voetbalcoach
 Jan-Kees Emmer (1965), journalist
 Stanley Burleson (1966), musicalartiest, zanger, danser en choreograaf
 Christine van der Horst (1966), televisiepresentatrice
 Bernard Krikke (1966), regisseur en tv-producent
 Carla van de Puttelaar (1967), fotografe
 Anne Marie Hoogland (1967), PvdA-politicus
 Emine Bozkurt (1967), PvdA-politicus
 Jeroen Olthof (1968), politicus
 Karla van der Boon (1968), waterpolospeler
 Robert Molenaar (1969), voetballer
 Camilla Siegertsz (1969), actrice 
 Mattijn Hartemink (1971), acteur
 Dennis Looze (1972), triatleet
 Misha Salden (1973), voetballer en coach
 Rob Penders (1975), voetballer
 Wietse van Alten (1978), boogschutter
 Miel Mans (1978), voetballer
 Thijs Al (1980), wielrenner, mountainbiker en veldrijder
 Ali B (1981), rapper
 Stefano Seedorf (1982), voetballer
 Ilse Zaal (1982), juriste en politica
 Rick Flens (1983), wielrenner
 Rayen Panday (1983), cabaretier en stand-up comedian
 Randy Fokke (1984), Nederlandse actrice
 Mitchell Burgzorg (1987), voetballer en rapper
 Natasja Bruintjes (1988), langebaanschaatsster
 Deniz Aslan (1989), Nederlands-Turks voetballer
 Serdar Öztürk (1989), Turks voetballer
 Ramon Sinkeldam (1989), wielrenner
 Quint Jansen (1990), voetballer
 Roxanne van den Berg (1991), voetbalspeelster
 Oğuzhan Özyakup (1992), voetballer
 Jonna Fraser (1992), rapper/zanger
 Richard Douma (1993), atleet
 Stefano Denswil (1993), voetballer
 Menno Vloon (1994), atleet
 Bilal Başacıkoğlu (1995), voetballer
 Cees Bol (1995), wielrenner
 Koen Bucker (1996), voetballer
 Esmee Vermeulen (1996), zwemster
 Ismail Ilgun (1997), vlogger
 Justin Kluivert (1999), voetballer
 Owen Wijndal (1999), voetballer
 Liam van Gelderen (2001), voetballer
 Jay Kruiver (2001), voetballer
 Naci Ünüvar (2003), voetballer
 Finn Stam (2003), voetballer

Woonachtig geweest in Zaandam 
 C. Joh. Kieviet (1858-1931), onderwijzer, jeugdboekenschrijver
 Kornelis ter Laan (1871-1963), taalkundige, politicus
 Carry van Bruggen (1881-1932), schrijfster
 Jacob Israël de Haan (1881-1924), schrijver
 Willem Bruynzeel (1901-1978), ondernemer, bestuurder
 Walraven van Hall (1906-1945), bankier en verzetsman
 Wim Thomassen (1909-2001), PvdA-politicus en bestuurder; burgemeester van o.a. Zaandam en Rotterdam
 Jan Pasveer (1933-2005), kerkmusicus, muziekdocent, dirigent
 Jon Sistermans (1945-2020), chef-kok, televisiekok
 Mustafa Yücedağ (1966-2020), voetballer

Sportverenigingen in Zaandam 
Tafeltennis
 ZTTC

Atletiek
 AV Zaanland

Korfbal
 ZKC'31
 ZKV (Z)
 Zaandam Zuid

Voetbal
 ZVV Zaanlandia
 SC Hercules Zaandam
 FC Zaandam ( Hellas Sport & Zilvermeeuwen fusie)
 VV RCZ
 ZCFC
 VV PSZ
 Rood-Wit Zaanstad (ZTS)
 FC Zaandam ( Zilvermeeuwen & Hellas Sport fusie)
 AZ Jeugdopleiding

Volleybal
 VV Zaanstad

Basketbal
 Basketbalvereniging The Windmills

Honkbal
 SV ODIZ FROGS

Watersport
 Reddingsbrigade Zaanstad (opleiding tot reddend zwemmen / RBZ)
 Quo Vadis (kanoën en sloeproeien)
 ZZV (roei- en zeilvereniging)
 ZV de Zaan (waterpolo / synchroonzwemmen / zwemmen)
 SG Zaanstad (wedstrijdzwemvereniging)
 De Geuzen (kanovaren)

Hockey
 ZHC de Kraaien

Wetenswaardigheden 
 De bijnaam van de Zaandammers is galgenzagers, naar het illegaal omzagen van de galgen, waaraan de aanstichters van het turfoproer in 1678 waren opgehangen.
 In 1871 logeerde de Franse impressionistische kunstschilder Claude Monet vier maanden in Zaandam en schilderde er 25 werken.
 Op 10 mei 1967 werd in de Westzijde te Zaandam betaald-voetbalclub AZ (Alkmaar Zaanstreek-combinatie) opgericht.
 In 1971 opende in Zaandam de eerste Europese McDonald's zijn deuren aan de Vermiljoenweg. De Zaandamse kruidenier Albert Heijn was hiervoor een joint venture aangegaan met het Amerikaanse concern.
 In 1972 neemt Albert Heijn het (eveneens Zaanse) levensmiddelenconcern Simon de Wit (circa 140 winkels) over.
 In de jaren 70 woonden de profvoetballers Barry Hulshoff, Arie Haan en Ruud Krol in Zaandam. Johan Neeskens was mede-eigenaar van de horecazaken 'Cockys Club' en 'Wienercafé' aan de Peperstraat.
 In een speciale uitgave van Suske en Wiske vanwege het 100-jarig bestaan van Albert Heijn is het bekende duo op bezoek in Zaandam.
 In het Nederlands telefoonalfabet wordt Zaandam gebruikt om de Z aan te duiden.
 De opera's Il borgomastro di Saardam van Donizetti en Zar und Zimmermann van Albert Lortzing spelen zich in Zaandam af.
 De stad heeft een eigen ziekenhuis: het Zaans Medisch Centrum
 Het gemeenschappelijke meldkamer en het commandocentrum van de veiligheidsregio Zaanstreek-Waterland zijn gevestigd in Zaandam.
 Op 21 november 2013 is de vernieuwde binnenstad van Zaandam tweede geworden in de wedstrijd: Beste binnenstad van 2013-2015.
 Na het vertrek van de industrie van het 43 ha. grote Hembrugterrein (Artillerie Inrichting en Gereedschappenfabriek Hembrug), wordt dit gebied ontwikkeld tot een vestigingsplaats voor creatieve en innovatieve bedrijvigheid. Op het terrein staan 125 gebouwen waarvan er 48 tot monumenten verklaard zijn. Enkele daarvan lenen zich door hun afmetingen voor exposities en grootschalige evenementen.

Afbeeldingen

Zie ook 
 Lijst van burgemeesters van Zaandam

Externe link 
 J. Kuyper, Gemeente Atlas van Nederland, 1865-1870, "Zaandam" Kaart van de vroegere gemeente Zaandam, rond 1868.

 
Plaats in Noord-Holland
Voormalige gemeente in Noord-Holland