Układ hormonalny

Układ hormonalny, układ wewnątrzwydzielniczy, układ dokrewny, układ endokrynny – układ narządów występujący u zwierząt, składający się z gruczołów dokrewnych i wyspecjalizowanych komórek warunkujących wydzielanie hormonów.

Układ hormonalny w organizmach żywych pełni rolę regulacyjną w zapewnieniu homeostazy. Wraz z układem nerwowym i regulacją na poziomie tkankowym, układ hormonalny stanowi niezbędny mechanizm przystosowawczy do zmieniających się warunków środowiska zewnętrznego i wewnętrznego.

Wydzielanie hormonów podlega zarówno kontroli na drodze sprzężeń zwrotnych, jak i regulacji ze strony układu nerwowego.

Podwzgórze 

Część międzymózgowia w której znajdują się m.in. komórki nerwowe, które potrafią zmienić sygnał elektryczny na biochemiczny. Wydzielanie substancji dokrewnych przez neurony nazywa się neurosekrecją.
Hormony:
 wazopresyna (ADH, AVP) – wzmaga resorpcję zwrotną wody w nerkach, poprzez zwiększenie ilości akwaporyn wbudowanych w błonach komórek. W wyniku działania hormonu antydiuretycznego dochodzi do zmniejszenia diurezy (ilości produkowanego moczu) oraz wzrostu ciśnienia krwi.
 oksytocyna – pobudzanie skurczów mięśni gładkich macicy i wydzielania mleka
 hormony sterujące czynnością przysadki – regulacja wydzielania hormonów przysadki.

Przysadka mózgowa 
(nieparzysty gruczoł położony u podstawy mózgu):
 somatotropina (GH):
 pobudza wzrost organizmu
 pośrednio wpływa na wzrost kości długich
 wzmaga transport aminokwasów
 ukierunkowuje metabolizm
 przyczynia się do wzrostu poziomu glukozy we krwi
 pobudza rozkład tłuszczów zapasowych
 zatrzymuje jony wapniowe i fosforanowe
Niedobór somatotropiny u dzieci powoduje karłowatość (jeśli jest to niedobór pierwotny to karłowatość przysadkową). Natomiast zbyt duże wydzielanie GH powoduje u dzieci gigantyzm, a u dorosłych akromegalię.
 prolaktyna (PRL) (hormon laktotropowy) – zapoczątkowuje i podtrzymuje wydzielanie mleka
 hormony tropowe:
 tyreotropina (TSH) – pobudza wydzielanie hormonów (tyroksyny) przez tarczycę
 adrenokortykotropina (ACTH) – pobudza wydzielanie hormonów przez korę nadnerczy
 lipotropina – pobudza rozkład tłuszczów zapasowych
 gonadotropiny – pobudzają rozwój i czynności gonad: jajników lub jąder:
 folitropina (FSH) – u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego, a u mężczyzn pobudza spermatogenezę
 lutropina (LH) – powoduje jajeczkowanie; pobudza wydzielanie testosteronu przez komórki śródmiąższowe jąder

Szyszynka 
 melatonina – powoduje agregacje ziaren barwnika melaniny; wpływa na ośrodki snu i czuwania; opóźnia dojrzewanie płciowe.

Tarczyca 
 tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3)
 wzmaga podstawową przemianę materii
 pobudza syntezę białek
 zmniejsza poziom cholesterolu we krwi
 kalcytonina – przesuwa wapń z krwi do kości, zwiększając uwapnienie kości

Przytarczyce 
 parathormon (PTH) – jedyny hormon produkowany przez przytarczyce; małe, parzyste gruczoły leżące na rogach tarczycy. Jest to podstawowy hormon regulujący gospodarkę wapniową w organizmie (wraz z innym hormonem antagonistą kalcytoniną, produkowaną przez tarczycę). Parathormon powoduje uwalnianie jonów wapnia z kości (które są głównym rezerwuarem jonów wapnia dla organizmu) do krwi, wówczas gdy poziom tych jonów we krwi spada.

Grasica 
 tymozyna (tymulina) – indukują różnicowanie i dojrzewanie limfocytów T
 tymopoetyna – hamuje przewodzenie impulsów pomiędzy neuronami a komórkami mięśniowymi – kontroluje siłę skurczu mięśni (działa na płytkach motoneuronalnych w połączeniach akson-komórka mięśniowa)

Trzustka 
 glukagon (komórki A) – podwyższenie stężenia glukozy we krwi
 insulina (komórki B) – obniżenie stężenia glukozy we krwi
 obniża stężenie glukozy we krwi, ułatwiając transport glukozy do komórek
 zwiększa syntezę białek i tłuszczów
Względny lub bezwzględny niedobór insuliny jest przyczyną zaburzeń gospodarki węglowodanowo-lipidowej z cukrzycą włącznie, zaś jej nadmiar jest przyczyną hipoglikemii.
 somatostatyna (komórki D) – hamuje wydzielanie hormonów jelitowo-żołądkowych oraz hamuje działanie gastryny, cholecystokininy i insuliny na gruczoły trawienne
 polipeptyd trzustkowy (komórki PP) – hamuje wydzielanie enzymów i wodorowęglanów przez trzustkę.

Nadnercza 
Hormony kory:
 mineralokortykoidy (produkowane w warstwie kłębkowatej, głównie aldosteron) – zwiększają resorpcję sodu z moczu pierwotnego a ułatwiają wydalanie potasu
 glikokortykoidy (produkowane w warstwie pasmowatej)
 zwiększają poziom glukozy we krwi
 hamują syntezę białek, ograniczając odporność
 androgeny (produkowane w warstwie siatkowatej) – przyspieszają syntezę białek i wzrost organizmu; odpowiadają za rozwój drugorzędowych męskich cech płciowych
Hormony rdzenia:
 adrenalina:
 zwęża naczynia krwionośne krążenia skórnego, nerkowego i trzewnego
 rozszerza naczynia krwionośne tętnic wieńcowych i mięśniowych
 pozostaje bez wpływu na krążenie mózgowe
 zwiększa częstość skurczów serca
 podwyższa ciśnienie krwi
 rozszerza oskrzela i zwiększa tempo oddechu
 podwyższa poziom glukozy we krwi
 przyspiesza rozkład tłuszczów
 rozszerza źrenice
 poprawia przytomność umysłu
 noradrenalina – utrzymuje wysokie ciśnienie krwi

Jądra 
 androgeny (testosteron)
 wpływa na dojrzewanie plemników
 reguluje popęd płciowy

Jajniki 
 estrogeny (estradiol):
 rozwój cech płciowych
 popęd płciowy
 regulacja cykli menstruacyjnych
 progesteron:
 ostateczne przygotowanie macicy do przyjęcia blastocysty
 kontrola przebiegu ciąży
 relaksyna – hamuje skurcze mięśni macicy; rozluźnia spojenie łonowe w czasie porodu

Przypisy 

 
Fizjologia zwierząt