alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Maurycy Moszkowski

Maurycy Moszkowski, Moritz Moszkowski (ur. 23 sierpnia 1854 we Wrocławiu, zm. 4 marca 1925 w Paryżu) – niemiecki kompozytor, pianista i pedagog pochodzenia żydowskiego.

Życiorys 
Istnieją spory co do jego narodowości, podaje się w niektórych publikacjach narodowość polską lub pochodzenie żydowskie. Jego rodzice przybyli do Wrocławia z Pilicy koło Zawiercia w roku 1852. Zyskał sławę jako wirtuoz, mniej znane są jego dokonania kompozytorskie. Był młodszym bratem pisarza Aleksandra Moszkowskiego. Skomponował kilkaset utworów wirtuozowskich (głównie na fortepian). Utwory te były w owych czasach chętnie grywane przez znanych pianistów.

Studiował w Dreźnie oraz w konserwatorium w Berlinie. Tam zadebiutował jako pianista w roku 1873. Został pedagogiem tejże Akademii w wieku zaledwie 18 lat. W 1897 roku zamieszkał w Paryżu, a w 1899 został członkiem Berlińskiej Akademii Sztuk.

Kompozycje 

 1892: Boabdil, ostatni król Maurów (Opera w 3 aktach)
 1896: Laurin (Balet)
 Op. 3 Koncert fortepianowy h-moll
 Op.10 Nr.1 Melodia
 Op.10 Nr.3 Mazurek
 Op.11 Polonez
 Op.12 Tańca hiszpańskie
 Op.15 Nr.1 Serenada
 Op.16 Ballada g-moll
 Op.17 Nr.2 Menuet
 Op.18 Etiuda
 Op.19 „Jeanne d'Arc”
 Op.25 pięć utworów, tańce niemieckie na duet fortepianowy
 Op.30 Koncert skrzypcowy C-dur
 Op.36 8 utworów charakterystycznych (na fortepian)
 Op.43 Polskie tańce ludowe na duet fortepianowy
 Op.58 Nr.3 Près du Berceau
 Op.59 Koncert fortepianowy E-dur op. 53
 Op.65 Nowe tańce hiszpańskie na duet fortepianowy
 Op.71 Suita na dwoje skrzypiec i fortepian
 Op.72 15 etiud wirtuozowskich
 Op.77 Romance sans paroles
 Op.83 Sześć utworów
 Nr.1 Elégia
 Nr.2 Sur l'Eau
 Nr.3 Vieux Pastel
 Nr.4 Canon 
 Nr.5 Chanson populaire
 Nr.6 Chanson napolitaine
 Op.85 Preludium i fuga na orkiestrę smyczkową
 Op.89 Nr.2 Valse mignonne
 Op.91 Pięć małych etiud
 Op. 92 Etiudy na lewą rękę
 Etiuda Nr. 11 As-dur
 Valse brillante
 bez nr opusu Valse mignonne

Bibliografia 
 Meyers Lexikon, t. 8. Bibliographisches Institut, Leipzig 1928 ss. 782-783

Linki zewnętrzne 
 
 Partytury do utworów Maurycego Moszkowskiego w serwisie Polona.pl

Niemieccy kompozytorzy
Niemieccy pianiści
Muzycy związani z Wrocławiem do 1945
Niemieccy Żydzi
Ludzie urodzeni we Wrocławiu
Urodzeni w 1854
Zmarli w 1925
Zatrucie glikolem etylenowym

Zatrucie glikolem etylenowym − zatrucie spowodowane przez niezamierzone (przypadkowe) lub zamierzone (w celach samobójczych) wypicie glikolu etylenowego, będącego składnikiem m.in. odmrażaczy, farb oraz płynów chłodzących (Borygo).

Patogeneza 
Glikol etylenowy ulega w organizmie metabolizowaniu przez dehydrogenazę alkoholową. Ten związek chemiczny sam w sobie nie jest toksyczny, ale jego produktami przemiany są: aldehyd glikolowy, kwas glikolowy, kwas glioksalowy, a także kwas szczawiowy. Są one toksynami, które prowadzą do rozwoju ciężkiej kwasicy metabolicznej, a także uszkodzenia nerek, serca i ośrodkowego układu nerwowego.

Średnia dawka śmiertelna glikolu etylenowego to około 70–100 ml.

Objawy i przebieg 
Glikol etylenowy szybko wchłania się z przewodu pokarmowego, a słabo innymi drogami. Początkowe objawy zatrucia przypominają upojenie alkoholowe, później dołączają się bóle brzucha, nudności, wymioty, oddech Kussmaula. Pojawiają się zaburzenia świadomości (ze śpiączką włącznie), zaburzenia rytmu serca, niedociśnienie tętnicze, narastająca hipokalcemia (która prowadzi do wystąpienia tężyczki) oraz skąpomocz przechodzący w bezmocz, będący objawem ostrego uszkodzenia nerek. Rzadko występują drgawki, a jeszcze rzadziej stan padaczkowy.

Leczenie 
Odtrutką w zatruciach glikolem etylenowym jest alkohol etylowy oraz fomepizol. Etanol prowadzi do nasycenia dehydrogenazy alkoholowej, a drugi związek jest jej inhibitorem, przez co blokują metabolizm glikolu etylenowego, ich stosowanie może wystarczyć do wyleczenia chorego, jeśli nie doszło do wystąpienia ciężkiej kwasicy. Wyrównać ją można przez dożylne zastosowanie wodorowęglanu sodu. W przypadku ciężkiego zatrucia należy zastosować hemodializę. Stosuje się także leczenie objawowe, polegające na podtrzymywaniu funkcji życiowych i zwalczaniu współwystępujących zaburzeń.

Przypisy

Bibliografia 
 

Zatrucia
Czołpino

Czołpino () – osada w północnej Polsce, położona w województwie pomorskim, w powiecie słupskim, w gminie Smołdzino na Wybrzeżu Słowińskim (na zachód od jeziora Łebsko). 

W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa słupskiego.

Nazwa 
Nazwa ma pochodzenie słowiańskie i charakter topograficzny. Powstała przez dodanie do pomorskiego kontynuantu psł. *čl̥pa „pagórek” (por. Człopa, Czołpin) formantu -ino. Friedrich Lorentz odnotował formę nazwy w lokalnych gwarach słowińskich: Čɵ̀·ʉ̯pjinɵ wraz z nazwami mieszkańców – zarówno z pominiętym formantem -in-: Čɵ̀·ʉ̯pjȯu̯n, Čɵ̀·ʉ̯pjȯu̯nkă „czołpinianin, czołpinianka”, jak i w postaci pełnej: Čɵ̀·ʉ̯pjińȯu̯n, Čɵ̀·ʉ̯pjińȯu̯nkă „ts.”. Niemiecka nazwa Scholpin jest adaptacją fonetyczną pierwotnej nazwy słowiańskiej.

Rada Języka Kaszubskiego proponuje kaszubską formę nazwy Czôłpino.

Historia 
 koniec XIII wieku – pierwsze wzmianki o osadnictwie
 później wieś należy do rodu Gryfitów, a później w rękach Brandenburczyków
 od 1772 roku pod panowaniem pruskim
 styczeń 1875 – zakończenie budowy latarni morskiej w Czołpinie
 od 1945 roku – na terytorium Polski

Atrakcje turystyczne 
 Zabytkiem Czołpina jest wysoka na ponad 25 m latarnia morska Czołpino zbudowana w 1875. 
 „Osada Latarników” – dwukondygnacyjny, podpiwniczony budynek mieszkalny (powierzchnia użytkowa prawie 600 m²) i zabudowania gospodarcze oddalone ok. 1 km od latarni morskiej w Czołpinie. Osada została zaprojektowana w 1871 roku. Przez kilkadziesiąt lat, codziennie przemierzali tę trasę latarnicy podtrzymujący światło czołpińskiej latarni.
 Wydma Czołpińska – jedna z ciekawszych i dostępnych dla ruchu turystycznego na terenie Słowińskiego Parku Narodowego.
 Ścieżka dydaktyczna „Latarnia” prezentująca roślinność nadmorskiego boru.
 Na wschód od Czołpina (6,5 km) na Mierzei Łebskiej znajduje się uroczysko Boleniec - dawna wieś rybacka zasypana przez wydmy ruchome.

Zobacz też 
 Czołpino uroczysko w woj. zachodniopomorskim
 obszar ochrony ścisłej Mierzeja

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Czołpino
Zatrucie

Zatrucie – zespół objawów chorobowych wywołanych działaniem na organizm substancji trującej podanej w szkodliwej dla niego dawce. Substancje szkodliwe mogą być połknięte, wdychane, wstrzyknięte lub mogą wchłonąć się przez skórę. Każda substancja może być trująca, jeśli zażyje się jej zbyt dużo.

Trucizny mogą obejmować:
 leki przyjmowane w zbyt dużych dawkach
 przedawkowanie narkotyków
 tlenek węgla z urządzeń grzewczych
 pestycydy
 produkty gospodarstwa domowego, np. proszek do prania, pasta do podłóg
 metale takie jak: rtęć i ołów

Można dokonać podziału zatruć według różnych kryteriów:
 czasu działania substancji toksycznej:
 zatrucie ostre
 zatrucie przewlekłe
 przyczyny wystąpienia zatrucia:
 zatrucie przypadkowe (omyłkowe przyjęcie trucizny, skażenie środowiska)
 zatrucie umyślne (zbrodnicze, samobójcze, samozatrucie bez zamiaru popełnienia samobójstwa, egzekucja)
 zatrucie chorobowe (bakteryjne, ciążowe)
 zatrucie przemysłowe (skażenie środowiska pracy).

Podstawowe zasady leczenia zatruć:
 usunięcie z organizmu niewchłoniętej trucizny lub toksyny albo niedopuszczenie do jej wchłonięcia
 usunięcie już wchłoniętej trucizny lub toksyny z organizmu (lub przyspieszenie jej wydalania)
 zastosowanie odtrutki
 zapobieganie następstwom toksycznego działania trucizny
 leczenie następstw toksycznego działania trucizny.

Leczenie 
Jeśli istnieje podejrzenie, że dana osoba została narażona na działanie trucizny, konieczna jest pomoc medyczna w celu ustalenia odpowiedniego leczenia. Jeśli doszło do podejrzenia zatrucia, ale osoba jest przytomna i czujna, zaleca się skontaktowanie się z lokalnym centrum informacji o zatruciach. Jeśli osoba upadła lub ma trudności z oddychaniem, wymagana jest pomoc medyczna w nagłych wypadkach. Aby pomóc personelowi medycznemu, opisz objawy osoby, wiek, wagę, inne przyjmowane leki oraz wszelkie informacje dotyczące trucizny. Spróbuj określić ilość spożytej i jak długo dana osoba była na nie narażona. Jeśli to możliwe, miej pod ręką butelkę tabletek, opakowanie leku lub inny podejrzany pojemnik.

Zobacz też 
 zatrucie pokarmowe
 zatrucie alkoholem metylowym
 zatrucie glikolem etylenowym
 zatrucie jadem kiełbasianym
 zatrucie tlenkiem węgla
 zatrucie arszenikiem
 grzyby trujące, rośliny trujące, owoce trujące

Przypisy
Bateria

Bateria – zespół składający się z jednakowych elementów, na przykład ogniw, dział, oddziałów, zaworów, komór czy klatek.

Hasła związane z elektrycznością 
 bateria alkaliczna – ogniwo galwaniczne, którego po rozładowaniu nie można naładować.
 bateria ogniw – dwa lub więcej ogniw galwanicznych połączone razem przeznaczone do zasilania różnych urządzeń przenośnych, np. żarówki w latarce elektrycznej. Potocznie również w odniesieniu do pojedynczego ogniwa galwanicznego. 
 bateria akumulatorów  potocznie nazywana akumulatorem – zestaw ogniw akumulatorowych połączonych ze sobą elektrycznie i przeznaczonych do stosowania jako źródło prądu stałego.
 baterie do zasilania obwodów  lamp elektronowych: 
 bateria żarzenia,
 bateria anodowa,
 bateria siatkowa.
 bateria jądrowa – przyrząd półprzewodnikowy zamieniający energię ciał promieniotwórczych na energię elektryczną.
 bateria buforowa – bateria akumulatorowa połączona równolegle z prądnicami prądu stałego w celu zmniejszenia zmian ich napięcia i wytwarzanego przez nie prądu elektrycznego.
 bateria słoneczna (fotoelektryczna) – zespół fotoelementów półprzewodnikowych do bezpośredniej przemiany energii promieniowania słonecznego w energię elektryczną.
 bateria termoelektryczna – zespół ogniw termoelektrycznych.

Geografia 
 Bateria – wieś na Białorusi, w obwodzie brzeskim, w rejonie bereskim, w sielsowiecie Międzylesie

Inne hasła 
 bateria wodociągowa – zawór lub system zaworów stanowiących całość funkcjonalną, służących do zasilania w wodę bieżącą urządzeń sanitarnych będących wyposażeniem łazienki, kuchni, pralni itp. oraz służących również do regulacji strumienia wypływu i temperatury wody.
 bateria umywalkowa
 bateria wannowa
 bateria wannowo-prysznicowa 
 bateria bidetowa
 bateria kuchenna 
 bateria (wojsko) – pododdział artylerii składający się z kilku plutonów
 bateria burtowa – artyleria na historycznych okrętach
 bateria do drobiu – zespół klatek dla drobiu grzebiącego ustawionych piętrowo. Służą one do chowu piskląt, tuczu młodych lub dorosłych ptaków oraz do utrzymywania kur niosek
 bateria dyfuzyjna – zespół dyfuzorów i kaloryzatorów wraz z armaturą
 bateria koksownicza – zespół komór koksowniczych pieca koksowniczego wraz z przyległymi komorami grzewczymi i regeneratorami
Działon

Działon – najmniejszy pododdział ogniowy w artylerii zawierający jedno działo z obsługą i środkiem transportu. W kawalerii dodatkowo zawierała jaszcze i przodki.

Typowy skład obsługi:
 działonowy (dowódca działonu; zwykle podoficer) kierujący czynnościami obsługi w czasie eksploatacji działa.
 celowniczy
 ładowniczy
 amunicyjny
Ponadto w skład obsługi mogą wchodzić jeszcze: kierowca lub woźnica, oraz jezdni.

Zobacz też 
 Działoczyny

Przypisy

Bibliografia 
 

Jednostki artyleryjskie
Jednostki organizacyjne wojska
Jaszcz

Jaszcz – jednoosiowy pojazd służący, przede wszystkim w artylerii konnej, do przewożenia amunicji artyleryjskiej. 

Jaszcz był podczepiany do przodka. Przy lżejszych działach nie stosowano odrębnego jaszcza. Jego rolę pełnił przodek zawierający zapas amunicji. Jaszcze rzadziej używane były w artylerii motorowej. Zwykle zapas amunicji przewożony był samochodem ciężarowym lub ciągnikiem artyleryjskim, albo na przyczepie amunicyjnej. We współczesnej artylerii z reguły nie używa się jaszczy.
 
Stosowano różne rodzaje jaszczy, w zależności od metody transportu amunicji. W jaszczu gniazdowym naboje wkładane były pionowo do odrębnych przegródek w skrzyni jaszcza. W położeniu bojowym jaszcz taki zazwyczaj stawiany był na tylnej ściance co ułatwiało wyjmowanie naboi. Jaszczyk jest również dawnym odpowiednikiem funkcji sprawowanej w wojsku przy obsłudze jaszcza.

Zobacz też 
 działon
 bateria 
 dywizjon

Bibliografia 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, 

Broń historyczna
Pojazdy konne
Pojazdy jednoosiowe
Historyczne środki transportu
Kanonier

Kanonier – stopień wojskowy w artylerii. Odpowiednik stopnia szeregowego w innych rodzajach wojsk.

5 sierpnia 1919 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził tytulaturę stopni podoficerskich i żołnierskich w artylerii. Stopień kanoniera w artylerii był odpowiednikiem stopnia szeregowego w piechocie. Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w 2016 roku nie przewidywała takiego stopnia.

Kanonier w wojsku koronnym 
Obowiązki kanoniera zawarte były w regulaminie z 1767 w artykule „Powinności każdego z Osobna Artyllerysty podług Stopnia y Urzędu tak względem umieiętności jako y Służby Pańskiey”.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, 

Polskie stopnie i rangi wojskowe
Bombardier (stopień)

Bombardier – odpowiednik stopnia starszego szeregowego w artylerii. Obecnie w Wojsku Polskim nie używany.

Bombardier w polskim wojsku koronnym 

Obowiązki bombardiera i oberbombardiera zawarte były w regulaminie z 1767 w artykule „Powinności każdego z Osobna Artyllerysty podług Stopnia y Urzędu tak względem umieiętności jako y Służby Pańskiey”.

Bombardier w polskim wojsku po I wojnie światowej 

5 sierpnia 1919 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził tytulaturę stopni podoficerskich i żołnierskich w artylerii. Stopień bombardiera w artylerii był odpowiednikiem stopnia starszego żołnierza w piechocie.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1958 r. o służbie wojskowej szeregowców i podoficerów Sił Zbrojnych  zasadniczo nie przewidywała stopnia bombardiera, ale nadawała Ministrowi Obrony Narodowerj prawo ustalania – w drodze rozporządzenia – innych nazw stopni wojskowych. Późniejsza Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej również nie przewidywała stopnia bombardiera, ale tak jak poprzednia dawała ministrowi prawo ustalania innych nazw stopni. Żołnierze-artylerzyści w Ludowym Wojsku Polskim w praktyce tytułowani byli (w zależności od stopnia) kanonierami, bombardierami, a także ogniomistrzami i starszymi ogniomistrzami. W lipcu 1994 r. Minister Obrony Narodowej decyzją nr 62/MON opublikował nowy Regulamin ogólny Sił Zbrojnych RP (sygn. Szt.Gen. 1426/94), w którym nie zamieścił wykazu stopni wojskowych; obowiązywały tylko te stopnie wojskowe, które znajdowały się w Art. 74 Ustawy z 21 listopada 1967 o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w wersji z 2016 roku wciąż nie przewidywała takiego stopnia, ale w roku 2017 był rozważany projekt MON wprowadzenia zmian w tej ustawie, zmierzających m.in. do przywrócenia tradycyjnych stopni (w tym stopnia bombardiera) w nawiązaniu do zbliżającej się setnej rocznicy odzyskania niepodległości. Ostatecznie projekt ten nie został jednak przyjęty.

Obowiązująca od roku 2022 Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny również nie przewiduje stopnia bombardiera.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Polskie stopnie i rangi wojskowe
Przodek

przodek – w genealogii osoba, od której ktoś pochodzi (por. potomek)
 przodek – istota, której geny miały wpływ na genom innej rozpatrywanej istoty (zob. rozmnażanie)
 przodek – w matematyce i informatyce – węzeł drzewa, leżący na ścieżce z korzenia do danego węzła i będący bliżej korzenia
 przodek – główne miejsce wydobywania węgla, aktywny koniec tunelu
 przodek – taniec biskupiański
 przodek – jednoosiowy pojazd, przede wszystkim konny, służący do ułatwienia holowania dział
Oddział

oddział – w geologii formalna jednostka chronostratygraficzna niższa rangą od systemu
 Oddział – amerykański western z 1975 roku
 Oddział – amerykański horror z 2010 roku
 Oddział – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie grodziskim, w gminie Żabia Wola
 oddział przedsiębiorstwa
 oddział wojskowy – jednostka wojskowa; jednostka taktyki wojskowej; jednostka organizacyjna w sztabie wojskowym lub jednostka straży granicznej
Oddział wojskowy

Oddział wojskowy – pojęcie używane w siłach zbrojnych państw w odniesieniu do:
 jednostki wojskowej o stałej strukturze organizacyjnej, samodzielna pod względem gospodarczym i administracyjnym, mająca osobowość prawną. Oddziały istnieją we wszystkich rodzajach wojsk i sił zbrojnych, wchodzą w skład wyższych związków organizacyjnych (związków taktycznych, operacyjnych) lub występują samodzielnie; zalicza się do nich brygady, pułki i samodzielne bataliony;
 jednostki lub elementu ugrupowania bojowego i marszowego; zależnie od zadania i przeznaczenia rozróżnia się m.in.: oddział przedni, oddział boczny, oddział tylny, oddział czat, oddział rajdowy, oddział rozpoznawczy, oddział szturmowy, oddział wydzielony;
 jednostki o specjalnym przeznaczeniu: oddział przeprawowy, oddział torujący, oddział zaporowy, oddział zabezpieczenia ruchu, oddział samoobrony, oddział gospodarczy, oddział lotniczo-techniczny, oddział służby zdrowia, oddział tyłowy;
 jednostki organizacyjnej (komórka) w wyższych sztabach wojskowych stanowiąca szczebel pośredni między wydziałem a zarządem;
 odrębnej jednostki w straży granicznej;
 potocznie: każdej zorganizowanej grupy żołnierzy.

Podział organizacyjny:
 Średniowiecze (rycerstwo):
 kopia
 poczet
 rota
 chorągiew
 Artyleria:
 działon
 bateria
 dywizjon
 Kawaleria:
 sekcja
 szwadron
 Lotnictwo:
 klucz

Podział funkcyjny:
 zagon
 flankier (flankier w Wikiźródłach)
 szpica
 zwiad
 patrol
 warta

Zobacz też 
 jednostki organizacyjne wojska

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Jednostki organizacyjne wojska
Pluton (wojsko)

Pluton − pododdział w składzie 2-5 drużyn, działonów, sekcji lub załóg wozów bojowych. Występuje we wszystkich rodzajach wojsk. Wchodzi najczęściej w skład kompanii, baterii albo szwadronu. Niekiedy występuje samodzielnie na szczeblu batalionu (dywizjonu) lub pułku.

Może mieć jednorodną strukturę organizacyjną (gdy składa się z drużyn jednego rodzaju) albo składać się z drużyn o różnej organizacji i przeznaczeniu.

Jest podstawową jednostką w szkoleniu, odpowiednikiem klasy w szkole albo grupy na studiach.
Przeważnie jest to najmniejszy pododdział etatowo dowodzony przez oficera, najczęściej porucznika.

Zobacz też 
 Jednostki organizacyjne wojska

Przypisy

Bibliografia
Wolin

Polska:
 Wolin − wyspa w województwie zachodniopomorskim 
 Wolin − miasto w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kamieńskim na wyspie Wolin
 Wolin − gmina w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kamieńskim na wyspie Wolin

Osoby:
 Wolin − pseudonim rosyjskiego anarchisty, Wsiewołoda Eichenbauma

Inne:
 Wolin − dekanat
 Wolin − port
 MF Wolin − prom pasażersko-kolejowo-samochodowy

Zobacz też:
 Wollin
 Wolin Pomorski
 Pasmo Wolińskie
 Pojezierze Wolińskie
 Woliński Park Narodowy
 Wolinianie

jv:Wolin
Jan Truszczyński

Jan Truszczyński (ur. 30 lipca 1949 w Warszawie) – polski dyplomata, urzędnik państwowy, były wiceminister spraw zagranicznych.

Życiorys 
W 1972 ukończył studia na Wydziale Handlu Zagranicznego Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, uzyskując tytuł zawodowy magistra ekonomii, specjalizując się w zakresie integracji europejskiej. Odbył następnie studia podyplomowe z niemcoznawstwa (1975) i prawa międzynarodowego publicznego (1985).

Od 1972 pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, zajmując stanowisko eksperckie ds. integracji europejskiej. W latach 1978–1982 pełnił funkcję II sekretarza Ambasady PRL w Hadze. Przez rok (1988–1989) był radcą Ambasady RP w Brukseli, a od 1989 do 1993 radcą ministrem pełnomocnym w Przedstawicielstwie RP przy Wspólnotach Europejskich w Brukseli.

W latach 1996–2001 pełnił urząd ambasadora RP przy Unii Europejskiej. 1 lutego 2001 został powołany na stanowisko podsekretarza stanu w Kancelarii Prezydenta RP. Od 23 października 2001 był podsekretarzem stanu w MSZ, a od grudnia 2001 do lipca 2003 zajmował równolegle stanowisko pełnomocnika rządu ds. negocjacji o członkostwo RP w Unii Europejskiej. 11 stycznia 2005 został mianowany sekretarzem stanu w MSZ. W oświadczeniu lustracyjnym przyznał się, iż był tajnym i świadomym współpracownikiem służb specjalnych PRL.

Po odejściu z resortu w październiku 2005 został dyrektorem zarządzającym Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. W październiku 2006 objął funkcję wicedyrektora generalnego w Dyrekcji Generalnej ds. Rozszerzenia UE w Komisji Europejskiej. W październiku 2009 ogłoszono jego nominację na dyrektora generalnego ds. edukacji i kultury UE.

W 2005 został odznaczony Orderem Kawalera Legii Honorowej za działania na rzecz Unii Europejskiej i rozwoju stosunków francusko-polskich. W tym samym roku został odznaczony przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2005).

Życie prywatne 
Jan Truszczyński jest żonaty, ma dwoje dzieci.

Przypisy

Bibliografia 
 Jan Truszczyński w serwisie "Ludzie Wprost"

Ambasadorowie III Rzeczypospolitej
Ambasadorowie Polski przy Unii Europejskiej
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
Polscy europeiści
Przedstawiciele dyplomatyczni Polski Ludowej
Urzędnicy Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej
Wiceministrowie spraw zagranicznych III Rzeczypospolitej
Urzędnicy Komisji Europejskiej
Urodzeni w 1949
Urzędnicy Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Polska Ludowa)
Ministrowie w Kancelarii Prezydenta RP
Ludzie urodzeni w Warszawie
Szkuta

Szkuta  – beznapędowy statek (dawniej żaglowy), płaskodenny, pozbawiony pokrycia w postaci pokładu. Szkuta jest przeznaczona przede wszystkim do transportu śródlądowego ładunków masowych (jednorazowo ładuje się na jej pokład do 100 ton, np. zboża). Transportowano nią również np. powozy.

Historia 
W przeszłości powszechnie używana do transportu na żeglownej części Wisły. Szkuta miała konstrukcję złożoną z wręg dębowych i sosnowych oraz dębowego lub sosnowego poszycia burt. Dziób statku posiadał zakrzywioną do góry sztabę. Pośrodku umocowany był maszt. Na rufie znajdowała się budka szyperska. Szkutę obsługiwało 16–20 flisaków, po dwóch przy każdym wiośle.

Słowo szkuta jest w języku polskim źródłosłowem dla szkutnictwa – dziedziny rzemiosła zajmującej się budową łodzi, jachtów lub kutrów z drewna lub tworzyw sztucznych.

Szkuta Czerska 
W 2008 roku w Czersku na terenie starorzecza Wisły odkryto ok. 30-metrowy wrak szkuty pochodzącej z XV wieku. Prace nad jego wydobyciem rozpoczęły się w sierpniu 2018. Na potrzeby konserwacji wybudowano specjalną pracownię w Rybnie koło Sochaczewa.

Zobacz też 

 Szkuta czerska
 berlinka
 galar
 komięga

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Żeglarstwo
Życie w dawnej Polsce
Typy statków
Historia gospodarcza Polski
Historyczne typy i klasy jednostek pływających
Hiuma

Hiuma (inne nazwy est. Hiiumaa, szw. Dagö – wyspa dnia, fin. Hiidenmaa – ziemia diabła) – należąca do Estonii wyspa, położona na Bałtyku na południe od wejścia do Zatoki Fińskiej, otwierająca zatokę Ryską, od Saremy oddzielona cieśniną Soela väin, od stałego lądu cieśniną Muhu Väin. Powierzchnia 989 km²; populacja 9558 (2019), 96% to Estończycy. Administracyjnie wyspa dzieli się na miasto Kärdla, 2 gminy ze stolicą w miastach Kõrgessaare i Käina oraz dwie gminy wiejskie Emmaste i Pühalepa. Na Hiumie znajduje się około 180 osad.

Historia 
Pierwsze ślady człowieka datuje się na IV wiek p.n.e. Pierwsza wzmianka pisemna pochodzi z 1228. W 1254 wyspa została podzielona pomiędzy inflancką gałąź zakonu krzyżackiego (część północna) a Biskupstwo Saare-Lääne (część południowa). W 1563 włączona do Szwecji pod nazwą Dagö. Od 1710 do 1914 należała do Imperium Rosyjskiego. Przez ten okres część Szwedów została „zestonizowana”, a reszta (ponad 1000) na mocy ukazu Katarzyny II w 1781 zesłana nad Dniepr. Przez część I wojny światowej okupowana przez Niemców (Operacja Albion). Od 1918 część niepodległej Estonii. Po niemieckiej okupacji w latach 1941–1944 Hiuma, podobnie jak cała Estonia została włączona do Związku Radzieckiego. Powróciła do Estonii wraz z odzyskaniem przez nią niepodległości w 1991.

Na Hiumie znajduje się latarnia morska Kõpu – jedna z najstarszych nad Bałtykiem.

Geografia 
Najwyższy punkt (Tornimägi ) wyspy znajduje się na półwyspie Kõpu i mierzy 69,3 m n.p.m. Rozciągłość równoleżnikowa wyspy wynosi 60 kilometrów, południkowa: 40. Długość linii brzegowej to 407 kilometrów. Lasy pokrywają 66% wyspy, obszary rolne około 11%, bagna i mokradła 3%. Największym jeziorem jest Tihu Suurjärv (około 85 ha). Klimat morski, jednak sroższy niż na Saremie. Średnia temperatura lutego: –3,6 °C, lipca: 16,0 °C, roczna suma opadów: 620 mm.

Galeria

Linki zewnętrzne 

 Strona oficjalna wyspy
 

 
Wyspy Estonii na Morzu Bałtyckim
Mikroekonomia

Mikroekonomia – dziedzina ekonomii zajmująca się badaniem wyborów ludzkich w warunkach rzadkości dóbr, w tym w szczególności badaniem zachowań indywidualnych konsumentów i przedsiębiorców oraz interakcji między tymi zachowaniami na poszczególnych rynkach. Jest to nauka zajmująca się szczegółową analizą podejmowanych przez jednostki decyzji dotyczących produkcji oraz wymiany (zakupu i sprzedaży) dóbr.

Główną dziedziną mikroekonomii jest teoria rynku, analizująca zależności pomiędzy popytem i podażą oraz problem równowagi na poszczególnych rynkach: dóbr materialnych, usług oraz czynników produkcji. W tym kontekście zajmuje się ona także problematyką optymalizacji wyborów producentów (dotyczących rozmiarów i struktury produkcji oraz metod wytwarzania) i konsumentów (w odniesieniu do rozmiarów i struktury konsumpcji).

W badaniach mikroekonomicznych gospodarkę danego kraju lub regionu traktuje się jako zbiór podmiotów i interakcji między nimi, nie zaś jako jednolity organizm. Dla współczesnej mikroekonomii typowe jest modelowanie matematyczne, które prowadzi do formułowania hipotez dotyczących zachowań podmiotów ekonomicznych (np. konsumentów czy przedsiębiorstw). Hipotezy te są następnie testowane przy pomocy metod statystycznych (ekonometrycznych).

Zobacz też 
 makroekonomia
 mezoekonomia

Bibliografia
Kolarz (żołnierz)

Żołnierz-kolarz (cyklista) – żołnierz poruszający się rowerem.

Oddziały kolarzy (cyklistów) tworzone w  II Rzeczypospolitej posiadały wyposażenie zasadnicze podobne jak ułani, ale przewozili je w chlebaku na bagażniku zamiast na siodle i w sakwach.

Zobacz też 

 Szwajcarski Regiment Rowerowy.
 Kompania kolarzy w 1939

Rodzaje wojsk
Jazda na rowerze
Kolarz (ujednoznacznienie)

kolarz – sportowiec uprawiający jeden z rodzajów kolarstwa
 kolarz (żołnierz) – żołnierz poruszający się na rowerze
 Michael Kolarz (ur. 1987) – czeski hokeista
Morga

Morga (także mórg, jutrzyna) – historyczna jednostka powierzchni, używana w rolnictwie. Początkowo oznaczała obszar, jaki jeden człowiek mógł zaorać lub skosić jednym zaprzęgiem w ciągu dnia roboczego (dokładnie: od rana do południa), a jej wielkość wynosiła – zależnie od jakości gleby, zaprzęgu i narzędzi w Europie 0,33–1,07 hektara.

Wydany w 1883 tom VI Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podaje:

 „Morg al. Morga, z niem. Morgen (ranek), jest to obszar ziemi jaką jeden człowiek może w ciągu dnia skosić lub zorać. W staropolskim języku tłumaczono niemiecki morgen przez wyraz jutrzyna, który nie utrzymał się w użyciu. Rozmiary morga były rozmaite; każda prowincya miała swą miarę. Mórg dawny polski koronny równał się 59,85 ara, mórg nowy polski, mający 300 prętów, obejmuje 56,017 ara, mórg litewski 71,226 ara, chełmiński stary 56,062 ara, pruski czyli magdeburski, zwany też reńskim ma 180 prętów pruskich i obejmuje 25,532 ara, mórg saski (150 prętów) ma 27,67 ara, morg wiedeński (Joch) ma 1600 sążni kwadr. czyli 57,554 ara. Dziesięcina ma 1,95 morga nowo–polskiego“.

Do czasu zniesienia pańszczyzny stanowiła wymiar jednodniowej pracy zadawanej parobkowi. W przeliczeniu jedna morga miała ok. 200 lub 300 prętów kwadratowych.

Na ziemiach polskich 

 1 łan = 48 mórg frankońskich ≈ 24,2 ha

Na ziemiach holenderskich 
 Biltse: 1 morga = 0,92 ha;
 Gelderse: 1 morga = 0,86 ha;
 Gooise: 1 morga = 0,98 ha;
 Rijnlandse: 1 morga = 0,85 ha;
 Hertogenbossche: 1 morga = 0,993 ha;
 Veluwse: 1 morga = 0,93 ha;
 Waterlandse: 1 morga = 1,07 ha;
 Zijper of Schermer: 1 morga = 0,8516 ha.

Obszar niemieckojęzyczny 
 Austria: 1 morga dolnoaustriacka = 0,5755 ha = 5755 m²;
 Czechy: 1 morga = 0,2837 ha (później 0,5755 ha);
 Węgry: 1 morga = 0,4316 ha;
 Bawaria: 1 morga ca. = 0,35 ha;
 Wirtembergia: 1 morga = 0,3309 ha;
 Szwajcaria: 1 morga = 0,36 ha.

System morgi dolnoaustriackiej

Zobacz też 
 łan
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI

Przypisy 

Dawne jednostki miar i wag
Historia rolnictwa
Rolnicze jednostki miar i wag
Hektar

Hektar – jednostka powierzchni używana między innymi w rolnictwie, leśnictwie i geodezji (ewidencja gruntów i budynków). 1 hektar jest to pole powierzchni kwadratu o boku 100 m. Hektar jest to zatem jeden hektometr kwadratowy. Oznaczany symbolem ha.

Nazwa pochodzi od przedrostka „hekto-” oznaczającego 100 i nazwy jednostki miary „ar”.

 1 ha = 100 a = 10 000 m² = 1 hm² = 0,01 km²
 1 km² = 100 ha

Zobacz też 

 Ar (jednostka miary)
 hektar przeliczeniowy
 akr
 morga
 łan
 iugerum
 pozaukładowe jednostki miary
 Układ SI

Metryczne jednostki powierzchni
Rolnicze jednostki miar i wag
Buszel

Buszel (; skrót bu) – jednostka objętości materiałów sypkich stosowana w krajach anglosaskich.

 Buszel angielski (oznaczenie: bu(UK)) = 8 galonów angielskich = 36,36872… litra; wycofany jako oficjalna miara brytyjska w 1970 r.
 Buszel amerykański (oznaczenie: bu(US)) = 35,23907… litra.
 1 bu(US) = 0,96894… bu(UK)

Buszel jest także amerykańską jednostką masy (w szczególności ciał sypkich, np. zbóż), różniącą się w zależności od substancji, a nawet jej rodzaju. Waha się wówczas od 38 lb (czyli 17,237… kg) dla owsa do 70 lb (czyli 31,751… kg) dla łuskanej kukurydzy. Amerykanie znają również buszel cementu (80 lub 100 lb).

Przypisy

Bibliografia 
 

Anglosaskie jednostki objętości
Paradoks Berry’ego

Paradoks Berry’ego dotyczy liczb naturalnych. Jego autorem jest Bertrand Russell. Nazwa pochodzi od nazwiska bibliotekarza Uniwersytetu w Oxfordzie, którego pomysł zainspirował Russella.

Rozważmy liczbę (nazwijmy ją p):
 Najmniejsza liczba naturalna, której nie można jednoznacznie określić wyrażeniem o mniej niż czterdziestu sylabach.

Wydaje się sensownym przyjęcie, że powyższe wyrażenie określa jednoznacznie konkretną liczbę p. Zbiór zdań o mniej niż czterdziestu sylabach jest zbiorem skończonym i w dodatku tylko pewien podzbiór tych zdań określa konkretne liczby naturalne. W związku z tym, że zbiór liczb naturalnych jest nieskończony, musi istnieć najmniejsza liczba naturalna, której nie opisuje żadne zdanie z tego zbioru.

Definicja liczby p ma jednak mniej niż 40 sylab, a przecież przyjęliśmy, że nie można jej określić używając wyrażenia o mniej niż 40 sylabach.

Dochodzimy więc do oczywistej sprzeczności, która wskazuje na to, że nie zawsze można używać zwrotu „jednoznacznie określić” w języku matematyki. Należy odróżnić badany język od metajęzyka, w którym dokonuje się badań. Na podobnym błędzie w rozumowaniu opiera się paradoks kłamcy.

Paradoks ten ma jeszcze inne, bardziej żartobliwe sformułowanie, tzw. paradoks nieciekawej liczby: można udowodnić, że wszystkie liczby naturalne są ciekawe. Istotnie, jeśli istnieją nieciekawe liczby naturalne, to istnieje również najmniejsza z nich. Liczba ta jednak jest ciekawa, chociażby przez to, że jest najmniejszą nieciekawą liczbą naturalną.

Zobacz też 
 Prawda

Przypisy 

Berry’ego
Paradoks kłamcy

Paradoks kłamcy zwany także paradoksem Eubulidesa lub antynomią kłamcy, mówi o niemożliwości zdefiniowania pojęcia prawdy w obrębie języka, do którego to pojęcie się odnosi.

Paradoks (pozbawiony historycznych kontekstów) brzmi następująco:
Pewien człowiek twierdzi: „ja teraz kłamię”. Jeśli zadamy sobie pytanie, czy jest on kłamcą czy też twierdzi prawdę dojdziemy niechybnie do sprzeczności. Jeśli kłamie, to stwierdzając „ja teraz kłamię” wypowiada prawdę, a więc nie jest kłamcą. Jeśli natomiast twierdzi prawdę, to znaczy, że kłamie, bo to oznacza wypowiadane przez niego zdanie.

Należy rozróżnić kłamstwo od fałszu (jednego ze stanów logicznych). Fałsz to brak prawdy (obiektywnej). Natomiast kłamstwo to zdanie intencjonalnie niezgodne z przekonaniami osoby je wypowiadającej – kłamstwo zatem jest przedmiotem zainteresowania pragmatyki. W powyższym przykładzie pojęcie „kłamać” użyte jest w znaczeniu „mówić nieprawdę”. Zdanie skonstruowane tak, że nie można z niego wywnioskować żadnej prawdy (obiektywnej), jest w oczywisty sposób fałszywe.

Źródłem paradoksu jest więc fakt, że kłamca usiłuje wypowiedzieć zdanie na temat języka, w którym to zdanie wypowiada. Podobna przyczyna stoi m.in. za sprzecznością paradoksu klas samozwrotnych, paradoksu Berry’ego oraz paradoksu Russella.

Paradoks ten można uznać za wyjściowy dla całej grupy paradoksów, jak chociażby dla „paradoksu kartki papieru”. Polega on na napisaniu na jednej stronie kartki papieru zdania: „Zdanie na przeciwnej stronie kartki jest prawdziwe”, natomiast na odwrocie: „Zdanie na przeciwnej stronie kartki jest fałszywe”, lub: 
"Poniższe zdanie jest fałszywe”;
"Powyższe zdanie jest prawdziwe”.

Próbując rozstrzygnąć prawdziwość tych zdań, dojdziemy do podobnych sprzeczności, jak w paradoksie kłamcy.

Paradoks kłamcy obejść próbowali m.in. Bertrand Russell poprzez swoją teorię typów oraz Alfred Tarski w swoich rozważaniach nad semantyką, czego efektem było stworzenie nowej definicji prawdy. 

Antynomia w zdaniach jest wynikiem stosowania „ubogiej” logiki, czy też używanego języka – jak to zauważyli pozytywiści logiczni. Paradoks powstaje, gdyż tworzące go zdanie orzeka o sobie samym. Sposobem uniknięcia tego rodzaju paradoksów w logice jest rozróżnianie języka i metajęzyka, służącego do opisu tego pierwszego języka. 

W matematyce, gdzie logika formalna pełni kluczową rolę, problemy intuicyjnie sprzecznych lub niepewnych twierdzeń były badane przez wielu naukowców. Problem takich zdań pełniących rolę twierdzeń ostatecznie rozstrzygnął Kurt Gödl.  W roku 1931 opublikował pracę, w której wykazał, że w aksjomatycznej niesprzecznej teorii matematycznej, zawierającej pojęcie liczb naturalnych, da się sformułować takie zdanie, którego w ramach tej teorii nie da się ani udowodnić, ani obalić, czyli to przykładowe zadanie jest niewykonalne. 
Z tego z kolei wynika też dużo bardziej ogólny wniosek, że matematyka nie jest i nie może być nauką zamkniętą i zakończoną.

Zobacz też 
 Paradoks Epimenidesa
 Twierdzenie Gödla o niezupełności i niedowodliwości niesprzeczności.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Kłamcy
Galon (miara)

Galon (skrót gal) – miara objętości (pojemności) płynów i ciał sypkich stosowana w krajach anglosaskich:
 Galon angielski (ang. imperial gallon) = 4 kwarty angielskie = 8 pint angielskich = 4,54609 litra,
 Galon amerykański dla płynów (ang. US liquid gallon) = 231 cali sześciennych = 3,785411784 litra,
 Galon amerykański dla ciał sypkich (ang. US dry gallon) = 4 kwarty amerykańskie = 8 pint amerykańskich = 4,40488377086 litra.

Zobacz też 

 garniec
 baryłka
 buszel
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI
 galon – inne znaczenie słowa galon

Anglosaskie jednostki objętości
Kantyna

Kantyna (wł. cantina – piwnica) – niewielki sklep wojskowy, sprzedający podstawowe produkty (dla żołnierzy lub pracowników cywilnych danej instytucji): papierosy, prasę, środki czystości, bieliznę, herbatę itp. Bywa łączony z barem lub kawiarnią.

Nie zawsze jednak ten termin odnosił się do bufetu wojskowego. Pierwotnie był to rodzaj skrzyni obitej na zewnątrz skórą, a wewnątrz wyłożonej aksamitem. Służyła do przewożenia niezbędnych szlachcicowi w długiej podróży przedmiotów, w tym butelek, kieliszków czy sztućców. Z czasem, kiedy przestano zabierać kantyny ze sobą (w XIX wieku, kiedy podróżowano już koleją i rozwinęło się hotelarstwo), służyły w domach jako przechowalnie dla sreber stołowych. W pierwszych dziesiątkach XX wieku kantynami nazywano podręczne pudła zabierane w podróż samochodem, wewnątrz których przewożono alkohol, kieliszki i zakąskę lub termos z kawą i filiżanki.

Zobacz też 
 Kasyno wojskowe

Przypisy

Bibliografia 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, 

Architektura wojskowa
Obiekty gastronomiczne
Wyżywienie (wojsko)
Toksyny

Toksyny – trucizny organiczne wytwarzane przez drobnoustroje, rośliny i zwierzęta.

Toksyny wydzielane przez bakterie do środowiska zewnętrznego to egzotoksyny (wśród nich enterotoksyny wywołujące zatrucia pokarmowe), natomiast toksyny występujące w błonie zewnętrznej bakterii Gram-ujemnych noszą nazwę endotoksyn.

Cytotoksyny działają toksycznie na określone rodzaje komórek – między innymi wyróżnia się:
 hemotoksyny (atakują krew)
 hepatotoksyny (atakują wątrobę)
 neurotoksyny (atakują układ nerwowy).

Przykłady toksyn:
 apitoksyna (jad pszczeli)
 botulinotoksyna (jad kiełbasiany)
 mykotoksyny
 toksyna błonicza
 toksyny sinicowe

Zobacz też 
 toksykologia
 toksemia
 jad trupi

Przypisy
Adam Marczyński

Adam Marczyński (ur. 24 grudnia 1908 w Krakowie, zm. 13 stycznia 1985 tamże) – polski malarz i grafik.

Od 1950 profesor Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.

Życiorys 
Ukończył studia w 1936 w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Studiował w pracowni Władysława Jarockiego i Ignacego Pieńkowskiego. Podróżował do Francji i Hiszpanii. Związany był z Grupą Krakowską, z którą wiele wystawiał. Jego rozumienie zadań sztuki oraz rozumienie zagadnień formy było bliskie poglądom Marii Jaremy i Henryka Wicińskiego. Brał udział w reaktywacji Grupy w roku 1957. Jego udział w pracach Stowarzyszenia związany był z niekiedy ostrym konfliktem z Tadeuszem Kantorem oraz jego najbliższym „otoczeniem”. Od roku 1945 aż do emerytury pracował w Akademii Sztuk Pięknych, gdzie prowadził pracownię malarstwa. Jego studentami byli między innymi: Franciszek Starowieyski, Ewa Lipska, Janusz Orbitowski, Zofia Broniek, Krzysztof Jeżowski, Andrzej Kreütz-Majewski, Iwona Ornatowska, Romuald Oramus, Aleksander Pieniek, Grażyna Borowik i Zbigniew Żupnik. Obok malarstwa uprawiał rysunek, grafikę (monotypie) oraz scenografię. Jest autorem cenionych polichromii kościelnych (Nowy Wiśnicz, Katedra w Tarnowie, Ratułów, Brzesko, Sokołów Małopolski). Był autorem ilustracji książkowych, m.in. Niebieskie kartki A. Rudnickiego, Porwanie w Tiutiurlistanie W. Żukrowskiego, Pamiętniki Paska, Niespokojne godziny I. Jurgielewiczowej.

Jest autorem formy kinetycznej o wysokości 8 metrów zrealizowanej przy współpracownicy z M. Klaus i J. Rakowskim w czasie I Biennale Form Przestrzennych w Elblągu (1965). Rzeźba posiada poruszane siłą wiatru klapki, umocowane pionowo do prostokątnych ram. Znajduje się w Parku im. Michała Kajki w Elblągu.

Jego przyrodnim bratem był Antoni Marczyński.

Został pochowany na Cmentarzu Salwatorskim (sektor SC4-A-2).

Nagrody 
 1957: Wyróżnienie na II Biennale Grafiki w Lublanie

Przypisy

Bibliografia 
 

Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
Ludzie urodzeni w Krakowie
Polscy graficy
Polscy malarze
Polscy pedagodzy
Pochowani na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie
Wykładowcy Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
Urodzeni w 1908
Zmarli w 1985
Branka

Branka – potoczna nazwa poboru do Carskiej Armii Rosyjskiej, zarządzonego w Królestwie Polskim 6 października 1862 z inicjatywy naczelnika rządu cywilnego Aleksandra Wielopolskiego, który nie chciał dopuścić do wybuchu powstania. Pobór miał objąć około 8 tysięcy rekrutów spośród osób podejrzewanych o działalność konspiracyjną, zamieszkałych w miastach, a zwłaszcza w Warszawie.

Branka młodych polskich mężczyzn do wojska rosyjskiego w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 w Warszawie odbyła się na podstawie imiennych list, a nie jak zwykle poprzez losowanie. Akcja była pomysłem Aleksandra Wielopolskiego, a autorami list byli jego syn Zygmunt Andrzej Wielopolski i oberpolicmajster Siergiej Muchanow. 

Branka, która w zamierzeniu miała przeciwdziałać wybuchowi powstania nazywanego później styczniowym, przyspieszyła tylko jego wybuch. Mimo że brankę utrzymywano w tajemnicy, część młodzieży opuściła Warszawę i sformowała w Puszczy Kampinoskiej oraz Lasach Serockich pierwsze oddziały. W celu zapobieżenia brance na prowincji wyznaczono termin wybuchu powstania na 22 stycznia 1863.

Przypisy 

Historia wojskowości
Armia Imperium Rosyjskiego w Królestwie Kongresowym
Powstanie styczniowe
Henry David Thoreau

Henry David Thoreau (ur. 12 lipca 1817 w Concord, zm. 6 maja 1862 tamże) – amerykański pisarz, poeta i filozof transcendentalista.

Życiorys 
Thoreau, syn wytwórcy ołówków Johna, potomka francuskich imigrantów, i Cynthii z d. Dunbar, urodził się i spędził prawie całe życie w miasteczku Concord w stanie Massachusetts. 

W 1837 roku ukończył studia na Uniwersytecie Harvarda i został nauczycielem w szkole miejskiej w Concord. Wkrótce zaprzyjaźnił się z Ralphem Waldo Emersonem. Był jednym z ważniejszych członków działającego w latach 1836–1843 Klubu Transcendentalistów. W latach 1840–1844 Thoreau wraz z R.W. Emersonem, Th. Parkerem i Margaret Fuller wydawał The Dial – oficjalny organ Klubu, w którym zadebiutował jako poeta i eseista. 

Był przedstawicielem anarchoprymitywizmu. Popierał obywatelskie nieposłuszeństwo jako formę walki z władzą i poszanowanie środowiska naturalnego (był fleksitarianinem). Był również zagorzałym abolicjonistą sprzeciwiającym się niewolnictwu i legalizującemu je prawu Stanów Zjednoczonych. 

W 1845 roku przeniósł się do zbudowanej przez siebie chaty nad stawem Walden, położonym w lasach concordzkich. W trakcie dwuletniej samotności napisał swoje najsłynniejsze dzieło Walden, które stało się wzorem dla brytyjskich działaczy, późniejszych założycieli Partii Pracy.

Zmarł na gruźlicę. Nie założył rodziny.

Dzieła 
 1849: Tydzień nad rzekami Concord i Merrimack (A Week on the Concord and Merrimack Rivers)
 1849: O obywatelskim nieposłuszeństwie (On the Duty of Civil Disobedience) – esej
 1854: Niewolnictwo w Massachusetts (Slavery in Massachusetts)
 1854: Walden, czyli życie w lesie (Walden, or Life in the Woods) – powieść-pamiętnik, a zarazem zbiór esejów
 1860: Obrona Kapitana Johna Browna (A Plea for Captain John Brown)
 1863: Wycieczki (Excursions)
 1863: Życie bez zasad (Life without Principle) – esej
 1864: Lasy Maine (The Maine Woods)
 1865: Przylądek Cod (Cape Cod) – pamiętnik z podróży
 1881: Wczesna wiosna w Massachusetts (Early Spring in Massachusetts)
 1884: Lato (Summer)
 1882: Zima (Winter)
 1892: Jesień (Autumn)
 1894: Różności (Miscellanies)
 1906: Dziennik Henry'ego Davida Thoreau (The Journal of Henry David Thoreau)

Twórczość Thoreau w przekładzie na język polski:
 Walden (Czytelnik 1983 fragmenty w „Życie bez zasad”; PIW 1991; Rebis 1999; Bibl. Gazety Wyborczej 2005; Rebis 2010), tłum. Halina Cieplińska
 Obywatelskie nieposłuszeństwo (Twórczość nr 4 r. 1981; Czytelnik 1983 w „Życie bez zasad”; Rebis 2006), tłum. Halina Cieplińska
 Życie bez zasad i inne eseje (Czytelnik 1983; Rebis 2011), tłum. Halina Cieplińska
 Sztuka chodzenia (Miniatura 2001)

Zobacz też 
 transcendentalizm

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 
 
 

Amerykańscy abolicjoniści
Amerykańscy eseiści
Amerykańscy filozofowie XIX wieku
Amerykańscy poeci XIX wieku
Amerykańscy prozaicy XIX wieku
Eseiści anglojęzyczni
Eseiści XIX wieku
Filozofowie nowożytni
Pisarze polityczni
Poeci anglojęzyczni
Prozaicy anglojęzyczni
Transcendentaliści
Urodzeni w 1817
Zmarli w 1862
Garonna

Garonna (franc. Garonne []) – rzeka w południowo-zachodniej Francji. Jej źródła znajdują się w Pirenejach na terytorium Hiszpanii.

W dużej części jej bieg znajduje się na terytorium Gujenny.

Na północ od Bordeaux Garonna łączy się z Dordogne tworząc Żyrondę i uchodzi do Oceanu Atlantyckiego w formie estuarium. Długość Garonny/Żyrondy wynosi 650 km. Garonnę charakteryzują duże wahania poziomu wody związane z pływami morskimi. Żeglowna na długości 200 km, połączona jest Kanałem Południowym z Morzem Śródziemnym.

Główne dopływy: Lot, Dordogne, Save, Gers, Tarn, Neste, Ariège, Baise, Arize.

Miasta leżące nad Garonną:
 Tuluza
 Bordeaux
 Castets-en-Dorthe
 Agen
 Castelsarrasin
 Saint-Gaudens

 
Rzeki w departamencie Górna Garonna
Rzeki w departamencie Lot i Garonna
Rzeki w departamencie Pireneje Wysokie
Rzeki w departamencie Tarn i Garonna
Rzeki w departamencie Żyronda
Cierniczek północny

Cierniczek północny, cierniczek (Pungitius pungitius) – gatunek ryby z rodziny ciernikowatych (Gasterosteidae).

Występowanie 
Rejon półkuli północnej. W Polsce znaleziono w 1942 najbardziej ku południu wysunięte stanowisko tej ryby w Poznaniu, w niewielkim strumyku, będącym dopływem Warty. 

Zamieszkuje zbiorniki wodne o wodzie stojącej, zakola rzek, gdzie prąd rzeki jest znikomy, a także małe kanały (nawet ściekowe – nie za bardzo zanieczyszczone) o dnie mulistym. Do wód słonych wchodzi rzadko. Występuje przy brzegu i na płyciznach. Nie ma dużych wymagań co do jakości wody.

Opis 
Dorasta do 6 cm długości. Ciało wysmukłe, płytki kostne tylko u nasady płetwy ogonowej, na grzbiecie 7–12 kolców. Płetwa grzbietowa przesunięta silnie do tyłu.

Grzbiet szarobrązowy, boki jaśniejsze z metalicznym połyskiem, na grzbiecie i bokach ciemne poprzeczne smugi. W okresie tarła gardło i podbrzusze u samca stają się czarne.

Hodowla w akwarium 
Akwarium średnie, temperatura nie większa niż 22 °C, pokarm tylko żywy. Mają łagodniejsze usposobienie od ciernika, więc można trzymać w jednym akwarium kilka samczyków i samiczek.

Rozmnażanie tak jak u ciernika, można jednak pozostawić samczyka na kilkanaście dni z wylęgniętym narybkiem. Młode karmić jak najdrobniejszym planktonem.

Zobacz też 
 ryby Polski
 słodkowodne ryby akwariowe

Przypisy

Bibliografia 
 

Ciernikowate
Ryby Polski hodowane w akwariach
Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku
Funkcja różnowartościowa

Funkcja różnowartościowa, iniekcja (injekcja), funkcja 1-1 – funkcja, której każdy element przeciwdziedziny przyjmowany jest co najwyżej raz. Funkcja  jest różnowartościowa wtedy i tylko wtedy, gdy dla dowolnych dwóch elementów  spełniony jest warunek:
 

stosuje się także równoważną postać powyższej implikacji (powstałą przez kontrapozycję):
 

Innymi słowy:
 przeciwobraz singletonu ma co najwyżej jeden element;
 istnieje lewostronna funkcja odwrotna: 

Termin iniekcja powstał najpóźniej w 1950 roku, kiedy to Saunders Mac Lane użył go w jednym z amerykańskich czasopism matematycznych.

Przykłady i własności 
 numer PESEL – dwie osoby nie mogą mieć jednakowego;
 transliteracje to iniekcje między zbiorami ciągów (krotek) znaków. Niektóre transliteracje są też iniekcjami między zbiorami samych znaków;
 pierwiastek dowolnego stopnia naturalnego;
 funkcja wykładnicza zmiennej rzeczywistej; przyjmuje wyłącznie wartości nieujemne, przez co nie jest „na” przy takiej samej przeciwdziedzinie;
 funkcje kołowe;
 dowolna inna funkcja ściśle monotoniczna (ściśle rosnąca lub ściśle malejąca);
 macierze, w których każdy element jest inny; np. w standardowym sudoku (9×9) każdy z dziewięciu głównych kwadratów 3×3 jest iniekcją do zbioru cyfr dziesiętnych;
 negacja na zbiorze zdań oznajmujących danego języka;
 wszelkie bijekcje.

Wprost z definicji wynika, że iniekcja nie może być funkcją parzystą ani okresową, ponieważ własności te są zdefiniowane przez równość wartości dla różnych argumentów. Iniekcjami nie są również:
 wielomiany rzeczywiste stopnia parzystego, nawet jeśli nie są funkcjami parzystymi; np. 
 funkcja Collatza – jest sumą mnogościową iniekcji na zbiorach liczb parzystych i nieparzystych, jednak dla argumentu parzystego i nieparzystego może przyjąć jednakową wartość. Przykładowo

Zobacz też 
 monomorfizm
 twierdzenie Cantora-Bernsteina-Schrödera – o konsekwencji istnienia pewnych iniekcji
 zasada szufladkowa Dirichleta – fakt nieistnienia pewnych iniekcji

Przypisy 

Różnowartościowa