Quinten Massijs (I)

Quinten Massijs (I), Oorspronkelijk Quinten Metsys. Quinten ook gespeld als Kwinten of Quentin, Massijs als Matsijs, Matsys, Massys, Metsijs, Metsys, Messijs of Messys (Leuven, ca. 1466 - Antwerpen, 1530) was een Zuid-Nederlands schilder, beschouwd als de laatste belangrijke vertegenwoordiger van de Vlaamse Primitieven. Hij was ook een van de oprichters van de Antwerpse School.

Leven en werk 
Kunsthistorici zijn het niet eens over de opleiding die Massijs heeft genoten, omdat er geen documenten over zijn teruggevonden. Het zou kunnen dat hij zijn opleiding van Dirk Bouts heeft gekregen. Dit zou het meest aannemelijk zijn omdat beiden in Leuven woonden. Maar het is ook mogelijk dat Massijs het vak leerde in Brugge, in het atelier van Hans Memling. Nog anderen menen dat hij helemaal geen schildersopleiding heeft gevolgd en een autodidact was. Wél is zeker dat Massijs een volleerd schilder was toen hij 1491 als vrijmeester werd opgenomen in de registers van het Antwerpse Sint-Lucasgilde.

Hij schilderde veelal religieuze werken. Zijn creaties munten vooral uit in het coloriet (kleurgebruik) en uitgewogen composities. Hij wordt beschouwd als de eerste grote schilder van de Antwerpse School. In het begin leunde hij nog dicht aan bij de Vlaamse Primitieven, maar later vertoonden zijn werken toch trekjes van de renaissancestijl.

Zijn zonen Jan Massijs en Cornelis Massijs, kinderen uit zijn tweede huwelijk met Catharina Heyns, met wie hij nog acht andere kinderen had, waren ook kunstschilders, evenals zijn kleinzoon Quinten Massijs de Jongere die naar hem werd genoemd.

Op de Handschoenmarkt voor de kathedraal van Antwerpen staat "de put van Quinten Metsijs", een waterput waarvan volgens de overlevering Massijs het smeedwerk zou hebben gemaakt, waarop bovenaan Silvius Brabo prijkt met de hand van Druon Antigoon. Massijs zou siersmeedkunst beoefend hebben vooraleer hij met schilderen begon.

Religieus fanatisme
Het rigoureus religieus gevoel waarvan kan gezegd worden dat het in hem sluimerde werd twee van zijn familieleden fataal. Zijn zuster Catharina en haar echtgenoot ondergingen in Leuven de straf voor wat toen werd beschouwd als een kapitale inbreuk: het lezen van de Bijbel, hij werd onthoofd en zij werd op het plein voor de Sint-Pieterskerk levend begraven.

Eerbetoning 
Op de Handschoenmarkt in Antwerpen werd de grafsteen van Quinten Massijs aangebracht aan de gevel van de kathedraal. Tot 1617 was de huidige Handschoenmarkt het zgn. "stenen kerkhof"; d.i. het kerkhof met grafzerken. Toen dit kerkhof in 1617 werd geruimd, werd de steen van Massijs gered door Cornelis van der Geest. Zo werd deze grafsteen het eerste burgerlijke monument in de stad Antwerpen.

In de provincie Antwerpen zijn zes straten naar hem genoemd: de Quinten Matsijslei en de Quinten Matsijsdoorgang te Antwerpen, de Quinten Matsijslei te Mortsel, de Quinten Matsijsstraat te Schoten, de Quinten Matsyslaan in Grobbendonk en de Quinten Matsijslaan in Rumst. Ook in Leuven, zijn thuisstad, is er een plein naar hem vernoemd: Quinten Metsysplein.

Aan de Amerikalei te Antwerpen staat een standbeeld van hem. In de Begijnhofkerk te Mechelen hangt een schilderij Verrijzenis dat aan hem wordt toegeschreven.

De planetoïde (9569) Quintenmatsijs is naar hem genoemd en ook het oudste café der Nederlanden, vlak bij het Hendrik Conscienceplein, draagt zijn naam.

In het Neroalbum "De Ring van Balderic" (1987) komt het beeld op de Antwerpse Quinten Massijsput door een magische ring tot leven.

Werken

Genrestukken en portretten

Gesigneerde en gedateerde werken 
 Portret van een oude man in profiel, 1513, Parijs, Musée Jacquemart-André
 De geldwisselaar en zijn vrouw, 1514, Parijs, Louvre
 Portret van een man, 1517, Karlsruhe, Staatliche Kunsthalle

Toegeschreven werken 
 Portret van een man en vrouw, Verenigd Koninkrijk, Collectie Lady Altrincham
 Portret van een man, 1509, Winterthur, Sammlung Oskar Reinhart 'Am Römerholz'
 Portret van een man met bloem, 1509, Chicago, The Art of institute of Chicago
 Portret van een groteske vrouw, 1514-1524, Londen, The National Gallery
 Portret van een oude man in profiel, 1514-1524, New York, particuliere collectie
 Portret van Desiderius Erasmus, 1517, Hampton, The Royal Collection
 Portret van Peter Gillis, 1517, Salisbury, Collection of Lord Radnor
 Portret van een man met kruik en doedelzak, 1500-1531, particuliere collectie
 Portret van een oude vrouw, 1500-1531, Oostenrijk, particuliere collectie
 Portret van een vrouw in gebed, ca. 1520, New York, Metropolitan Museum of Art
 Portret van een man, ca. 1520, Zwitserland, collectie Mrs. H. Von Schulthess- Bodmer
 Portret van een man met brief in hand, ca. 1520, Berlijn, Staatliche Museen zu Berlin-Gemäldegalerie
 Portret van een man, ca. 1520-25, Frankfurt am Main, Städelsches Kunstinstitut
 De zot, ca. 1524-1530, New York, particuliere collectie J.S. Held
 Portret van Christian II van Denemarken, ca. 1525, Kromerice (Moravië), Episcopal Museum
 Ongelijke liefde, ca. 1525, Washington D.C., The National Gallery of Art
 Portret van een man, ca. 1514, New York, Metropolitan Museum of Art
 Portret van een man, eerste kwart 16de eeuw, New York, particuliere collectie
 Portret van een notaris, ca. 1526, Edinburgh, National Gallery of Scotland
 Portret van een kanunnik, ca. 1525-1530, Valduz, Liechtenstein Museum
 Portret van een man, 1527, Windsor, Windsor Castle
 Portret van een man, eerste helft 16de eeuw, Amsterdam, particuliere collectie
 Portret van een man, 1486-1530, Amsterdam, particuliere collectie
 Graflegging, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, tot 2017 in bruikleen aan OLV Kathedraal Antwerpen
 Christus aan het kruis met stichterspaar (1520), Museum Mayer Van den Bergh, Antwerpen
 Monumentale luchter (datum onbekend), Onze lieve Vrouwekerk Aarschot

Galerij

Kopieën naar Massijs 
 Ongelijke liefde
 De bankier en zijn vrouw (kopie), 1591-1610, Brussel, KMSKB
 De bankier en zijn klant (kopie), 16de of 17de eeuw, particuliere collectie
 Portret van Desiderius Erasmus (kopie), 1517 of later, Rome, Galleria Nazionale D'Arte Antica
 Portret van Peter Gillis (kopie), ca. 1520-30, Antwerpen, KMSKA
 Portret van Peter Gillis (kopie), ca. 1520-30, Parijs, Musée du Petit Palais

Zuid-Nederlands kunstschilder (voor 1830)
Vlaamse Primitieven
Renaissanceschilder
Persoon in de Nederlanden in de 15e eeuw
Persoon in de Nederlanden in de 16e eeuw
15e-eeuws schilder
16e-eeuws schilder