Alpy

Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe, ret. Alps, łac. Alpes) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego w okolicy Savony po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².

Grań główna Alp biegnie od przełęczy Bocchetta di Altare (dawna nazwa: Colle di Cadibona), która oddziela Alpy od Apeninów, najpierw w kierunku południowo-zachodnim, następnie północno-zachodnim, północnym i na najdłuższym odcinku w kierunku północno-wschodnim aż do Höflein an der Donau na północnym skraju Lasu Wiedeńskiego.

Najwyższym szczytem Alp, a zarazem całej Europy, jest położony na granicy francusko-włoskiej Mont Blanc (wł. Monte Bianco). Wznosi się na wysokość 4808 m n.p.m.

Alpy położone są na terytorium kilku państw europejskich, są to od południowego zachodu: Francja, Monako, Włochy, Szwajcaria, Liechtenstein, Niemcy, Austria, Słowenia, Węgry.

Nazwa 

Nazwy grecka i łacińska używane były w starożytności. Herodot (V wiek p.n.e.):

Geologia 
Alpy zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej jako część większego systemu górskiego – łańcucha alpejsko-himalajskiego. Alpy mają budowę fałdowo-płaszczowinową. W krajobrazie wysokogórskim dominują strzeliste szczyty, kotły polodowcowe oraz doliny U-kształtne.

Klimat 
Alpy leżą na pograniczu dwóch stref klimatycznych. Skłon zachodni i północny pozostaje pod wpływem klimatu umiarkowanego, skłon południowy – podzwrotnikowego. Średnia temperatura lipca u podnóży gór wynosi od +8 °C w Alpach Nadmorskich, do -2 °C w Alpach Austriackich i od +19 °C na północnym skłonie do +24 °C na południu. Temperatura obniża się stopniowo wraz ze wzrostem wysokości.

Najwięcej opadów otrzymują Alpy Zachodnie – do 4000 mm rocznie, Alpy Wschodnie ok. 2500-3000 mm, najniższe opady (poniżej 500 mm) notowane są w wewnętrznych kotlinach Alp Wschodnich. Charakterystycznym zjawiskiem są silne, ciepłe wiatry fenowe. Alpy są obszarem źródłowym wielu rzek Europy Zachodniej. Biorą tu swój początek: Adyga, Pad i większość jego dopływów (m.in.: Ticino, Adda, Oglio), Rodan i jego dopływy (Durance i Isère), Ren i jego dopływ Aare oraz wiele rzek dorzecza Dunaju (m.in.: Lech, Inn, Salzach, Aniza, Raba, Mura, Drawa i Sawa). Szerokie, wychodzące na przedpole Alp doliny wypełniają miejscami rozległe polodowcowe jeziora, m.in.: Genewskie, Czterech Kantonów, Bodeńskie, Garda, Como i Maggiore.

Fauna 
Ssaki:
 kozica północna
 koziorożec alpejski
 zając bielak
 polnik śnieżny
 niedźwiedź brunatny
 świstak alpejski
Ptaki:
 pomurnik
 orzeł przedni
 pardwa
 płochacz halny
 wrończyk
 wieszczek
Płazy:
 salamandra czarna
 salamandra plamista

Ochrona 
Dużo endemicznych gatunków roślin i zwierząt. Stworzono wiele parków narodowych i rezerwatów.

Podział

Podział geograficzny 
W podstawowym podziale wyróżnia się dwie części: wyższe Alpy Zachodnie oraz niższe Alpy Wschodnie. Granica przebiega obniżeniem Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęczą Splügen i doliną Valle San Giacomo, aż do jeziora Lago di Como.

Tak przyjęty podział na Alpy Wschodnie i Alpy Zachodnie nie jest kwestią arbitralnych ustaleń, lecz

Podział geologiczny 

Ponadto, zwłaszcza w Alpach Wschodnich, na podstawie budowy geologicznej wyróżnia się:
 starsze Alpy Centralne (niem. Zentralalpen) zbudowane ze starych skał metamorficznych (gnejsy, łupki krystaliczne, łupki fyllitowe) pociętych intruzjami granodiorytowymi, tonalitowymi i riolitowymi oraz pokrytych fragmentarycznie mezozoicznymi skałami osadowymi (głównie wapienie),
 młodsze Alpy Wapienne (niem. Kalkalpen) zbudowane z trzeciorzędowych skał osadowych (głównie wapienie i dolomity),
 najmłodsze Prealpy zbudowane z kredowych i trzeciorzędowych skał głównie fliszowych. Spotyka się też skały granitowe.

Podział na grupy górskie

Partizione delle Alpi 

 Alpi Occidentali (pol. zachodnie)
 Alpi Centrali (pol. środkowe)
 Alpi Orientali (pol. wschodnie)

Podział Alp według SOIUSA 

 Alpi Occidentali (pol. Alpy Zachodnie)
 Alpi Sud-occidentali
 Alpi Nord-occidentali

 Alpi Orientali (Alpy Wschodnie)
 Alpi Centro-orientali (Alpy Centralne)
 Alpi Nord-orientali (Północne Alpy Wapienne)
 Alpi Sud-orientali (Południowe Alpy Wapienne)

Podział Alp Wschodnich według AVE 

 Nördliche Ostalpen
 Zentrale Ostalpen
 Südliche Ostalpen
 Westliche Ostalpen

Szczyty

Najwyższe 
 Mont Blanc – 4808 m n.p.m.,
 Mont Blanc de Courmayeur – 4748 m n.p.m.,
 Dufourspitze – 4634 m n.p.m.,
 Nordend – 4608 m n.p.m.,
 Zumsteinspitze – 4563 m n.p.m.,
 Signalkuppe – 4554 m n.p.m.,
 Dom – 4546 m n.p.m.,
 Liskamm – 4532 lub 4527 m n.p.m.,
 Weisshorn – 4506 m n.p.m.,
 Täschhorn – 4491 m n.p.m.,
 Matterhorn – 4478 m n.p.m.,

Najwybitniejsze 
 Mont Blanc
 Finsteraarhorn
 Piz Bernina
 Dufourspitze
 Barre des Écrins

Najbardziej znaczące dla wspinaczki 
 Eiger
 Aiguille du Dru
 Grandes Jorasses
 Matterhorn
 Piz Badile
 Tre Cime di Lavaredo
 Les Droites

Przełęcze 

 Col Major – 4730 m n.p.m. (najwyższa przełęcz Europy),
 Sesiajoch – 4424 m n.p.m.,
 Col de la Brenva – 4333 m n.p.m.,
 Domjoch – 4286 m n.p.m.,
 Lysjoch – 4277 m n.p.m.,
 Mischabeljoch – 3856 m n.p.m.,
 Alphubel Pass – 3802 m n.p.m.,
 Adler Pass – 3798 m n.p.m.,
 Moming Pass – 3745 m n.p.m.,
 Schwarztor – 3741 m n.p.m.,
 Lauitor – 3700 m n.p.m.

Uwagi

Przypisy

Zobacz też 
 Czterotysięczniki Alp

Linki zewnętrzne 
 Alpy Wschodnie na SummitPost
 Alpy Zachodnie na SummitPost