Powiat suski

Powiat suski – powiat w Polsce (województwo małopolskie), reaktywowany w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Sucha Beskidzka. Pozostałe miasta w powiecie suskim to Jordanów i Maków Podhalański.

Podział administracyjny 
W skład powiatu wchodzą:
 gminy miejskie: Jordanów, Sucha Beskidzka
 gminy miejsko-wiejskie: Maków Podhalański
 gminy wiejskie: Budzów, Bystra-Sidzina, Jordanów, Stryszawa, Zawoja, Zembrzyce
 miasta: Sucha Beskidzka, Jordanów, Maków Podhalański

Geografia 
Teren powiatu suskiego jest górzysty – znajdują się tam górskie pasma Beskidów (idąc od północnego zachodu): Beskidu Małego (z Łamaną Skałą – 929 m n.p.m. i Leskowcem – 918 m), Beskidu Makowskiego (z Pasmem Pewelsko-Ślemieńskim i pasmem Koskowej Góry – 866 m) oraz Beskidu Żywieckiego (z Pasmem Jałowieckim i Pasmem Babiogórskim). Najwyższym szczytem górskim powiatu jest Babia Góra – 1725 m n.p.m., położona na granicy z powiatem nowotarskim. Inne ważne szczyty powiatu to: Polica – 1369 m, Jałowiec – 1111 m, Czerniawa Sucha – 1062, Lachów Groń – 1045 m, Koskowa Góra – 866 m. Najniżej położony punkt powiatu znajduje się w dolinie Skawy na północ od Zembrzyc (około 325 m n.p.m.). Różnica pomiędzy najwyższym a najniższym punktem powiatu wynosi około 1400 m.

Pod względem geologicznym obszar powiatu położony jest w obrębie fliszu karpackiego, sfałdowanego w czasie orogenezy alpejskiej. Pasma górskie tego obszaru tworzą dwie płaszczowiny: płaszczowina śląska, z której zbudowany jest Beskid Mały oraz magurska, z której zbudowane są Beskid Makowski i Żywiecki. Obie płaszczowiny zbudowane są z naprzemianległych warstw bardziej odpornych piaskowców i miękkich łupków. Układ tych skał mniej lub bardziej podatnych na erozję doprowadził do powstania charakterystycznego układu pasm i dolin. W Beskidzie Małym, w rezerwacie przyrody Madohora znaleźć można interesujące formy skalne zbudowane z piaskowców godulskich jednostki śląskiej. Obszar powiatu suskiego narażony jest na występowanie osuwisk – przykładem ich niszczącej siły jest osuwisko w Lachowicach, które w 2001 zniszczyło kilkanaście domów.

Na klimat powiatu wpływa jego położenie w obszarze górskim, gdzie temperatura powietrza spada wraz z wysokością. Doliny górskie i niższe szczyty do wysokości około 700 m n.p.m. leżą w obrębie piętra umiarkowanie ciepłego. Wyżej znajdują się piętra umiarkowanie chłodne (do 1080 m), chłodne (do 1400 m) i bardzo chłodne (pow. 1400 m). Średnie roczne temperatury kształtują się od 8 °C w dolinach do 0,5 °C na Babiej Górze, a średnie opady od około 800–1000 mm w najniższych partiach do ponad 1500 mm powyżej 1400 m n.p.m. W dolinach występuje dość często zjawisko inwersji temperatur. Z zachodu i południowego zachodu wieją czasami dość silnie wiatry, niekiedy o charakterze wiatru halnego.

Najważniejszą rzeką powiatu jest Skawa, która płynie z południowo-wschodniej części powiatu na północ. Nieomal cały powiat położony jest w zlewni górnej Skawy, poza wsiami Hucisko na zachodzie (dorzecze Soły) i Łętownią na wschodzie (dorzecze Raby). Najważniejsze dopływy Skawy na terenie powiatu suskiego to: Bystrzanka, Skawica, Stryszawka i Paleczka. Dolina Skawy stanowi główną oś osadniczą powiatu, w której lokują się trzy miasta powiatu Sucha Beskidzka, Maków Podhalański i Jordanów. W północnej części powiatu znajduje się fragment Jeziora Mucharskiego.

Obszar powiatu suskiego jest gęsto porośnięty lasami – lasy i tereny leśne zajmują 46,4% jego powierzchni. W niektórych gminach powiatu odsetek ten jest wyższy, np. w gminie Zawoja – 61,3% i w gminie Bystra-Sidzina – 54,2%. Natomiast użytki rolne stanowią 43,3% powierzchni powiatu, w tym 16,1% to łąki i pastwiska. W dolnych partiach gór pola uprawne wyparły pierwotne lasy bukowo-jodłowo-świerkowe z domieszką jawora. Jedynie w górnych partiach zachowała się w stanie naturalnym buczyna karpacka z pewnym udziałem jodły, wypieranej jednak przez świerk. W poszyciu leśnym dominują paprocie i borówka czarna. Na najwyższych szczytach powiatu znaleźć można kolejne piętra roślinności: karpacki bór świerkowy (1150–1400 m), piętro kosodrzewiny (1400–1650 m) i piętro alpejskie (pow. 1650 m).

Szczególnie cenne pod względem przyrodniczym obszary powiatu suskiego chronione są w Babiogórskim Parku Narodowym oraz Parku Krajobrazowym Beskidu Małego. Planowane jest również utworzenie parku krajobrazowego obejmującego obszar Beskidu Makowskiego i część Pasma Babiogórskiego znajdujących się poza parkiem narodowym. Poza tym znajdują się tutaj dwa rezerwaty przyrody Madohora i na Policy im. prof. Zenona Klemensiewicza oraz liczne pomniki przyrody.

Historia 
Historycznie obszar ten był pod wpływem różnych ośrodków administracyjnych. Głównym ośrodkiem regionalnym był od wieków Kraków. Natomiast na szczeblu subregionalnym różne części dzisiejszego powiatu suskiego podlegały różnym ośrodkom, m.in. Oświęcimowi, Zatorowi (księstwo oświęcimsko-zatorskie), Lanckoronie (starostwo lanckorońskie), Żywcowi, Wadowicom, Myślenicom czy Nowemu Targowi. Jedynie w okresie międzywojennym, w latach 1924–1931, istniała jednostka o podobnym zasięgu – powiat makowski z siedzibą starostwa w Makowie. Jednak twór ten był zbyt słaby pod względem ekonomicznym i po kilku latach został rozwiązany.

Powiat suski został powołany dnia 1 stycznia 1956 roku w województwie krakowskim, czyli 15 miesięcy po wprowadzeniu gromad w miejsce dotychczasowych gmin (29 września 1954) jako podstawowych jednostek administracyjnych PRL. Na powiat suski złożyły się 3 miasta i 26 gromad, które wyłączono z trzech ościennych powiatów w tymże województwie:
 z powiatu żywieckiego:
 miasto Sucha
 gromady Hucisko, Krzeszów, Kuków, Lachowice i Stryszawa
 z powiatu wadowickiego:
 miasto Maków Podhalański
 gromady Biała, Bieńkówka, Budzów, Grzechynia, Jachówka, Juszczyn, Palcza, Skawica, Śleszowice, Tarnawa Dolna, Zawoja, Zembrzyce i Żarnówka
 z powiatu myślenickiego:
 miasto Jordanów
 gromady Bystra, Kojszówka, Łętownia, Naprawa, Osielec, Sidzina, Spytkowice i Toporzysko

1 stycznia 1973 roku zniesiono gromady i osiedla, a w ich miejsce reaktywowano gminy. Powiat suski podzielono na 3 miasta i 8 gmin:

 miasta Jordanów, Maków Podhalański i Sucha Beskidzka
 gminy Budzów, Bystra-Sidzina, Jordanów, Maków Podhalański, Spytkowice, Stryszawa, Zawoja i Zembrzyce

Po reformie administracyjnej obowiązującej od 1 czerwca 1975 roku terytorium zniesionego powiatu suskiego podzielono między dwa nowo utworzone województwa:
 bielskie – miasta Maków Podhalański i Sucha Beskidzka oraz gminy Budzów, Maków Podhalański, Stryszawa, Zawoja i Zembrzyce
 nowosądeckie – miasto Jordanów oraz gminy Bystra-Sidzina, Jordanów i Spytkowice

15 stycznia 1976 roku zniesiono gminy Bystra-Sidzina (włączono do gminy Jordanów) i Spytkowice (podzielono między gminy Jordanów i Raba Wyżna). 2 lipca 1976 roku do Suchej przyłączono z Makowa obszary przysiółków Garce, Jasnochowa, Pikieta, Spiwie i Zbój o powierzchni 154 ha. 1 stycznia 1992 roku miasto i gminę wiejską Maków Podhalański połączono we wspólną gminę miejsko-wiejską; dokonano także podziału wspólnych organów działających w mieście i gminie Jordanów. Tego samego dnia odtworzono gminę Bystra-Sidzina. 27 listopada 1996 roku miasta Jordanów i Sucha Beskidzka zostały określone jako gminy miejskie. 1 stycznia 1998 roku reaktywowana została także gmina Spytkowice (wyodrębniona z gminy Raba Wyżna).

Wraz z reformą administracyjną z 1999 roku w nowym województwie małopolskim przywrócono powiat suski, w porównaniu z obszarem z 1975 roku zmniejszony o gminę Spytkowice, która znalazła się w powiecie nowotarskim w tymże województwie. Powiat suski należy do Euroregionu Beskidy.

Demografia 

Poniższa tabela przedstawia gminy powiatu suskiego uszeregowane według ich powierzchni, liczby ludności w 2004 i gęstości zaludnienia.

 Piramida wieku mieszkańców powiatu suskiego w 2014 roku.

Według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwało 84 197 osób.

Transport 

Główną trasą drogową powiatu suskiego jest droga krajowa 28 Zator – Medyka przebiegająca z północy na wschód powiatu przez trzy główne miasta powiatu Suchą Beskidzką, Maków Podhalański i Jordanów. Przez wschodnie krańce powiatu przebiega krótki odcinek drogi krajowej 7, tzw. zakopianki. Od drogi krajowej 28 odchodzą drogi wojewódzkie: droga wojewódzka nr 956 Zembrzyce – Sułkowice, droga wojewódzka nr 946 Sucha Beskidzka – Żywiec oraz droga wojewódzka nr 957 Białka – Zawoja – Jabłonka. Ta ostatnia trasa pokonuje Przełęcz Lipnicką na wysokości 1010 m n.p.m., stanowiąc najwyżej położoną trasę komunikacyjną w Beskidach Zachodnich.

Głównym węzłem kolejowym jest stacja kolejowa w Suchej Beskidzkiej, która powstała w 1884 jako stacja Kolei Transwersalnej. Położona jest przy liniach kolejowych Skawina – Żywiec i Sucha Beskidzka – Chabówka. W północnej części powiatu znajduje się fragment nieczynnej już linii Trzebinia – Skawce. Obecnie najważniejszym połączeniem kolejowym powiatu jest połączenie Kraków – Zakopane, na którym kursują pociągi osobowe, pospieszne i InterCity. Połączenie kolejowe do Wadowic zostało zlikwidowane w 2002.

Lokalne połączenia autobusowe obsługują przedsiębiorstwa komunikacji samochodowej Beskidus (dawny PKS Sucha Beskidzka) z główną bazą w Suchej Beskidzkiej oraz PPKS Nowy Targ z lokalną bazą w Jordanowie. PKS Nowy Targ obsługuje głównie wschodnią część powiatu (miasto Jordanów, gminy Jordanów i Bystra-Sidzina), natomiast Beskidus pozostałe gminy z zachodniej części powiatu. W latach 1990–2003 istniały również połączenia autobusowe Miejskiego Zakładu Komunalnego w Makowie Podhalańskim, obsługujące głównie wsie gminy Maków Podhalański. W 2003 został on zlikwidowany, a autobusy, pracownicy i połączenia autobusowe zostały przejęte przez ówczesny PKS Sucha Beskidzka. Poza połączeniami autobusowymi ważną rolę odgrywają w powiecie połączenia obsługiwane przez mikrobusy.

Kultura i turystyka 
Powiat suski jest obszarem o dużym potencjale turystycznym, zwłaszcza jeżeli chodzi o pieszą turystykę górską, uprawianie sportów zimowych. Na terenie powiatu przebiegają liczne szlaki turystyczne, w tym Główny Szlak Beskidzki. Przez powiat przebiegają również szlaki tematyczne: szlak architektury drewnianej oraz Małopolski Szlak Owocowy (szlak borówkowy w Zawoi). W powiecie rozwija się również agroturystyka.

Obecnie najważniejszym ośrodkiem turystycznym regionu jest Zawoja, położona u stóp Babiej Góry. Na terenie powiatu znajduje się 108 obiektów noclegowych, które oferują 4,2 tys. miejsc.

Zabytki 
Zestawienie zabytków nieruchomych w powiecie suskim
:
 gmina Budzów:
 Bieńkówka:
 kościół parafialny pw. Świętej Trójcy, 1793, nr rej.: A-435/86 z 19.08.1986
 gmina Bystra-Sidzina
 Bystra:
 park dworski z aleją lipową, poł. XIX, nr rej.: A-660 z 23.03.1992
 Sidzina:
 kościół pw. św. Mikołaja z XVIII wieku, wraz z cmentarzem kościelnym oraz ogrodzeniem ze stacjami drogi krzyżowej, nr rej.: A-656 z 20.02.1992 
 dom drewniany nr 130 z około połowy XIX wieku, nr rej.: 490 z 27.05.1987

 gmina Jordanów
 Łętownia
 drewniany kościół parafialny pw. śś. Szymona i Judy z lat 1760-65, wraz z cmentarzem kościelnym oraz ogrodzeniem, nr rej.: 88 z 11.01.1969 
 Toporzysko
 dwór drewniany z XVIII wieku, nr rej.: 114/2/58 z 19.02.1958 (nie istnieje) 
 ogród dworski z przełomu XIX/XX wieku, nr rej.: A-293/80 z 21.11.1980 
 spichrz dworski z 1800, nr rej.: 114/3/58 z 19.02.1958 
 spichrz drewniany w zagrodzie nr 143 z XIX wieku, nr rej.: 114/4/58 z 20.02.1958 
 Wysoka
 zespół dworski z 1 połowu XVII wieku, przebudowany w XX wieku: 
 dwór, nr rej.: 11/52-Kr.35 z 20.08.1935 oraz A-209 z 24.12.1976 
 ogród, nr rej.: A-840 z 22.10.1997

 Jordanów 
 kościół parafialny pw. Przenajświętszej Trójcy, 1908-13, nr rej.: I-4-39/48 z 15.03.1949 oraz A-754 z 25.07.1994 
 ratusz, Rynek 1, 1911, nr rej.: A-789 z 22.12.1995 
 zajazd „Poczekaj”, obecnie dom mieszkalny, ul. Kolejowa 10, poł. XIX, nr rej.: A-788 z 27.12.1995 
 zespół dworski w przysiółku Chrobacze, 2 poł. XVIII–XIX, nr rej.: A-329 z 12.01.1971 oraz A-526 z 11.12.1987: 
 dwór, drewniany 
 park z alejami dojazdowymi, nr rej.: 111/5/56 z 16.01.1956
 gmina Maków Podhalański 
 Maków Podhalański
 dom, ul. 3-go Maja 24, 1896, nr rej.: A-666/95 z 3.02.1995 
 ruiny huty żelaza wraz z murem oporowym, ul. Moniuszki, 1844-1845,  nr rej.: A-502/87 z 2.06.1987

 gmina Stryszawa
 Lachowice
 zespół kościoła śś. Piotra i Pawła, 1789, 2 poł. XIX, nr rej.: kl.V-WK/101/31/61 z 28.12.1961 oraz A-428/86 z 2.09.1986: 
 kościół, drewniany 
 organistówka, drewniana, po poł. XIX 
 piwnice 
 cmentarz przykościelny 
 ogrodzenie, drewniane
 młyn wodny, drewniany, przed 1871, nr rej.: kl.V-115/6/56 z 3.03.1956 oraz A-301/78 z 21.04.1978 (nie istnieje) 
 Stryszawa
 budynek zarządu dóbr Sucha, obecnie leśnictwo, 2 poł. XIX, wraz z drewnianym budynkiem gospodarczym nr rej.: A-643/89 z 5.10.1989

 Sucha Beskidzka
 układ urbanistyczny, k. XVIII, nr rej.: A-511 z 4.09.1987 
 zespół dawnego klasztoru kanoników regularnych, 1613-XVIII-XIX, nr rej.: A-334 z 6.12.1971 oraz A-187/77 z 20.09.1977: 
 kościół (stary) pw. Nawiedzenia NMP, 1613–1614 
 kaplica-dzwonnica, murowano-drewniana, 1624–1630, 1818 
 kaplica I, 1624–1630 
 kaplica II, 1624–1630 
 cmentarz przykościelny 
 ogrodzenie 
 klasztor, ob. plebania, 1624–1630, nr rej.: A-332 z 6.12.1971 oraz  A-377/79 z 5.09.1980 
 cmentarz parafialny z kaplicą z 1865 i ogrodzeniem, ul. Szpitalna, nr rej.: A-624/89 z 11.10.1989 
 zespół zamkowy, ul. Zamkowa, XVI–XIX, nr rej.: XII-47/30 z 9.04.1930, A-22 z 16.04.1968 oraz A-378/79 z 8.09.1980: 
 zamek, ul. Zamkowa 1, 1554–1614, 1708, 1882-7, 1905 
 park z układem wodnym i elementami małej architektury, XVIII–XIX 
 zespół zabudowy gospodarczej, ok. 1860
 zespół dawnego zajazdu, ul. Role 182, nr rej.: kl.V.WK-114/6/59 z 10.09.1959 oraz A-454/86 z 19.08.1986 : 
 zajazd, obecnie dom, drewniany, 1825 
 budynek gospodarczy, murowany, 1 poł. XIX 
 altana, drewniana
 karczma „Rzym”, Rynek 1, drewniana, 2 poł. XVIII, nr rej.: A-432/83 z 20.10.1983 
 dom, ul. Mickiewicza 38, drewniany, 1875, nr rej.: A-507/87 z 19.06.1987 
 dom mieszkalno-gospodarczy, ul. Mickiewicza 130, drewniany, k. XVIII–1 poł. XIX,  nr rej.: A-720/95 z 10.01.1996 
 spichrz, ul. Sumerówka 6, drewniany, 1 poł. XIX, nr rej.: A-526/87 z 30.10.1987

 gmina Zawoja
 Zawoja
 kościół parafialny pw. św. Klemensa, drewniany, 1888, nr rej.: A-414 z 26.09.1973 oraz A-450/86 z 18.04.1986 
 karczma drewniana z 1836, nr rej.: A-449/86 z 17.04.1986 
 budynek nadleśnictwa z 1878 wraz z zabudową gospodarczą, nr rej.: A-609/89 z 3.10.1989 
 budynek mieszkalno-gospodarczy nr 467 (Zawoja-Czatoża), drewniany/murowany z lat 30. XX wieku, nr rej.: A-508/87 z 20.06.1987 
 zespół budownictwa drewnianego, na terenie zagrody nr 776, Markowe Rówienki (Zawoja-Markowa), nr rej.: A-89/M z 10.05.2007: 
 chałupa Stopiaka z Zawoi-Budzonie, drewniana, 1802-15 
 chałupa Gancarczyka, drewniana, 1910 
 kuźnia, drewniana, pocz. XX 
 spichrz drewniany, z piwnicą ziemną, pocz. XX 
 chałupa Kudzi, nr 776, drewniana, 1900, nr rej.: A-506 z 19.06.1987 
 kapliczka pw. św. Jana Chrzciciela (Zawoja-Policzne), 2 poł. XVIII, nr rej.: A-1142/M z 7.10.2009
 gmina Zembrzyce
 Śleszowice
 dwór, drewniany, 1809, nr rej.: I-3-52/47 z 17.12.1947 (nie istnieje) 
 Zembrzyce
 zespół dworski, pocz. XIX, nr rej.: A-368/78 z 17.10.1978: 
 dwór 
 ogród (nie istnieje)

Muzea 
 skansen w Sidzinie (filia Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej)
 skansen w Zawoi Markowej im. Józefa Żaka
 Izba Regionalna w Suchej Beskidzkiej w „Domku Ogrodnika” – zbiory etnograficzne Towarzystwa Miłośników Ziemi Suskiej
 Izba Regionalna Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Makowskiej w Makowie Podhalańskim
 Ośrodek Edukacyjny Babiogórskiego Parku Narodowego w Zawoi Barańcowej
 Muzeum Turystyki Górskiej PTTK w Zawoi – Markowe Szczawiny
 Beskidzkie Centrum Zabawkarstwa Ludowego – Warsztaty Twórcze w Stryszawie

Wydarzenia kulturowe i sportowe 
 Dni Ziemi Suskiej – maj
 Dni Makowa Podhalańskiego – czerwiec
 Dni Jordanowa – sierpień
 Święto Zabawki w Stryszawie – czerwiec
 Suskie Spotkania z Folklorem – lipiec
 Tydzień Kultury Beskidzkiej w Makowie Podhalańskim – sierpień
 Dni Muzyki na Zamku w Suchej Beskidzkiej – wrzesień
 Babiogórska Jesień w Zawoi – wrzesień–październik
 Międzynarodowy Bieg po Ziemi Makowskiej
 Wyścigi Rowerów Górskich w Suche Beskidzkiej
 Wyścigi Psich Zaprzęgów w Zawoi

Religia 
 Kościół rzymskokatolicki: 28 parafii;
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego: 1 zbór
 Świadkowie Jehowy: 1 zbór.

Sąsiednie powiaty 
 powiat wadowicki
 powiat myślenicki
 powiat nowotarski
 powiat żywiecki (śląskie)

Przypisy

Bibliografia 
 Michałowicz-Kubal M., 2002, Powiat suski, Krosno
 Hampel J., Kiryk F. (red.), 1998, Sucha Beskidzka, Kraków.

Linki zewnętrzne 
 Serwis z informacjami z powiatu suskiego
 Agroturystyka w powiecie suskim
 

 
Byłe Artykuły na Medal
suski