Armia „Karpaty”

Armia „Karpaty” – związek operacyjny Wojska Polskiego utworzony 11 lipca 1939, istniejący podczas kampanii wrześniowej 1939 r. Od 6 września przemianowany na Armię „Małopolska”.

Geneza i planowanie walki 
Armia „Karpaty” gen. dyw. Kazimierza Fabrycego otrzymała zadanie dopiero 11 lipca 1939. Marszałek Rydz-Śmigły liczył się z przedłużeniem południowego skrzydła operacji przez teren Słowacji, a w pewnych warunkach – w dalszym okresie wojny – przez Węgry. Do zadań armii należało:
 osłonić centralny okręg przemysłowy oraz skrzydło i tyły Armii „Kraków” przez zamknięcie na kierunkach wyprowadzających ze Słowacji na Rzeszów i Kraków przejść w Karpatach, rozpoznanie nieprzyjaciela i energiczne przeciwstawienie się mu począwszy od samej granicy; utrzymywać łączność z Armią „Kraków”,
 dozorować kierunki wyprowadzające z Węgier na Małopolskę Wschodnią, a w szczególności na zagłębie naftowe Borysław, organizując dozór na przejściach karpackich i opóźnianie rozporządzalnymi siłami.
Szerokość odcinka Armii wynosiła 350 km, w tym odcinka słowackiego 150 km.

Działania w kampanii wrześniowej 

Armia „Karpaty”, wraz z Armią „Kraków”, według strategicznej koncepcji obrony miały stanowić oś odwrotu wszystkich sił zmierzających z północy i zachodu w kierunku południowo-wschodnim. Front południowy, którego trwałość miała gwarantować linia Karpat, już pierwszego dnia wojny został zaatakowany przez Niemców na równi z innymi frontami. Siły Armii „Karpaty” w momencie wybuchu wojny składały się, poza: 1 pp KOP „Karpaty”, 2 pp KOP „Karpaty”, 1 Pułku Strzelców Podhalańskich i Batalionu KOP „Żytyń”, wyłącznie z batalionów Obrony Narodowej. Karpackich batalionów ON nie uwzględniono w planach mobilizacyjnych, a w związku z tym weszły do walki praktycznie w stanach przewidzianych w czasie pokoju, będąc tylko prowizorycznie wzmocnionymi. Na 19 batalionów aż 17 było typu I, czyli bez ciężkiej broni maszynowej, łączności i taborów. Wycofano z nich także młodszych oficerów i podoficerów i zastąpiono kadrą ze stanu spoczynku i starszymi wiekiem oficerami. W walce z niemieckimi wyborowymi dywizjami alpejskimi, w dużej części zmotoryzowanymi, ich szanse na odparcie wroga były znikome.

Już w pierwszym dniu wojny w kierunku na Czorsztyn zaatakowała niemiecka 4 Dywizja Lekka, a za nią część oddziałów 2 Dywizji Strzelców Górskich, które poprzez obejście od zachodu chciały zdobyć Krościenko. Inna część tej dywizji, poprzedzona przez wojska słowackie, atakowała w kierunku na Szczawnicę i Obidzę. Przez Kamienicę i Łącko posuwały się oddziały 4 DLek, oskrzydlając armię od północy. Działania tej dywizji na kierunku Tymbark – Limanowa groziły rozdzieleniem Armii „Kraków” i „Karpaty”. W takim położeniu, dla wzmocnienia siły bojowej, szef sztabu Armii „Karpaty” (płk dypl. W. Morawski) domagał się od Naczelnego Dowództwa wyładowania części w dalszym ciągu transportowanych na zachód wojsk, choć Armia „Kraków” była już w odwrocie. Dowództwo zgodziło się wprawdzie 5 września na wyładowanie 11 DP i 24 DP, jednak wobec trudności organizacyjnych proces ten przebiegał w sposób chaotyczny i wręcz nieprzemyślany. W nocy z 4 na 5 września wycofano wojska spod Limanowej i Tymbarku i skierowano do obrony Nowego Sącza, pod który dochodziły z południa oddziały niemieckiej 2 DSG.

W kolejnych dniach front Armii został rozcięty, w dużej mierze z winy błędnych decyzji dowódcy Armii. 6 września polecił on 24 DP wycofanie z linii Dunajca i oddanie Tarnowa, pomimo tego, że na wschodnim brzegu rzeki znajdowała się jeszcze GO Boruta, która w efekcie musiała walczyć o możliwość przejścia przez Dunajec. Odsłonięto w ten sposób główną oś komunikacyjną Małopolski (Kraków – Rzeszów – Lwów), co mogłoby przynieść Armii katastrofę, gdyby nie uwikłanie się sił niemieckich (2 DPanc) w walki z GO „Boruta” i gdyby nie ofiarna postawa 10 BKZmot., która przesunięta rozkazem gen. Boruty-Spiechowicza do odwodu w rejonie Radomyśla Wielkiego mogła natychmiast podjąć wyprzedzający marsz pod odsłonięty Rzeszów. Na lewej flance zamiast nakazać 11 DP zaangażowanie w walce (głównie poprzez wsparcie ogniem posiadanej artylerii) na rzecz słabych brygad górskich (2 i 3 BG), Fabrycy nakazał dowódcy tej dywizji oszczędzać się aż do osiągnięcia linii Sanu. Przyniosło to w efekcie zmarnowanie wysiłków postawionych przed niewykonalnymi zadaniami 2 i 3 BG, ich rozproszenie i umożliwiło przeciwnikowi osiągnięcie wielkich sukcesów relatywnie niewielkimi siłami. Podobnie nie zadbano o koordynację działań 11 DP z 24 DP w celu zaatakowania z flanki na niemieckiej 2 DG.

Obsada personalna Dowództwa Armii 1 września 1939 
Dowództwo
 dowódca armii – gen. dyw. Kazimierz Fabrycy
 oficer ordynansowy – rtm. Romuald Dąbrowski
 oficer sztabowy do zleceń – mjr dypl. kaw. Włodzimierz Kasperski
 oficer do zleceń – ppor. rez. Paweł Sapieha
 dowódca artylerii – płk Karol Ignacy Nowak
 dowódca saperów – ppłk Arkadiusz Kazimierz Balcewicz
 dowódca lotnictwa – ppłk dypl. pil. Olgierd Tuśkiewicz
 dowódca obrony plot – ppłk dypl. Kazimierz Sokołowski

Sztab Armii
 szef sztabu – płk dypl. Witold Dzierżykraj-Morawski
 szef Oddziału I – ppłk dypl. Tadeusz Zdzisław Jakubowski
 szef Oddziału II (wywiadowczego) – ppłk dypl. Bronisław Noël
 szef Oddziału III (operacyjnego) – ppłk dypl. Bronisław Maszlanka
 szef Oddziału IV – ppłk dypl. Emil Gruszecki
 dowódca łączności – ppłk Wiktor Bernacki
 kwatermistrz – ppłk dypl. Stanisław Pstrokoński
 dowódca żandarmerii – ppłk mgr Kazimierz Chodkiewicz
 szef sprawiedliwości – mjr aud. Tadeusz Borkowski
 szef sądu polowego – mjr Jan Franciszek Krynicki
 szef służby zdrowia – płk dr. Tomasz Krzyski
 szef służby weterynaryjnej – NN
 szef łączności – ppłk Wiktor Bernacki
 szef komunikacji – mjr dypl. Edward Maliszewski
 szef taborów – mjr Stanisław Tutaj
 szef uzbrojenia – kpt. uzbr. Feliks Lemieszek
 szef intendentury – mjr int. z wsw Wilhelm Rolland
 komendant kwatery głównej – kpt. Hieronim Kędzierski

Ordre de Bataille Armii Karpaty 1 września 1939 

 Dowództwo Armii „Karpaty”
 Kwatera Główna Armii
 kompania asystencyjna nr 205
 pluton pieszy żandarmerii nr 141

 Grupa Operacyjna „Jasło”
 2 Brygada Górska
 3 Brygada Górska

 Odcinek „Węgry”
216 pułk piechoty (rezerwowy)

Lotnictwo i OPL Armii
 31 eskadra rozpoznawcza
 56 eskadra obserwacyjna
 pluton łącznikowy nr 5
 kompania lotniskowa Nr 2
 pododdział parkowy „Krosno”
 samodzielny patrol meteorologiczny nr 164

Saperzy
 1 kompania 11 batalionu saperów
 1 kompania 22 batalionu saperów
 rezerwowa kompania saperów nr 124
 rezerwowa kompania saperów nr 125
 Dowództwo Grupy Fortyfikacyjnej nr 2

Łączność
 kompania radio nr 15
 kompania stacyjna nr 19
 kompania telefoniczno-Budowlana nr 21
 kompania telefoniczno-Kablowa nr 32
 kompania telefoniczno-Kablowa nr 33
 drużyna gołębi pocztowych nr 18

Jednostki podporządkowane dowódcy armii w toku kampanii:
 11 Dywizja Piechoty
 24 Dywizja Piechoty
 38 Dywizja Piechoty (Rezerwowa)
 46 dywizjon artylerii ciężkiej
 47 dywizjon artylerii ciężkiej

Przypisy

Bibliografia 

 
 Ryszard Dalecki „Armia Karpaty w Wojnie Obronnej 1939.” Libra Rzeszów 2009
 
 
 
 

 
 

Armia „Karpaty”