Krzysztof Penderecki

Krzysztof Eugeniusz Penderecki (ur. 23 listopada 1933 w Dębicy, zm. 29 marca 2020 w Krakowie) – polski kompozytor, dyrygent i pedagog muzyczny. Przedstawiciel polskiej szkoły kompozytorskiej lat sześćdziesiątych XX wieku. Profesor i rektor Akademii Muzycznej w Krakowie. 

Skomponował cztery opery, osiem symfonii i szereg innych utworów orkiestrowych, koncertów instrumentalnych, oprawę chóralną głównie tekstów religijnych, a także utwory kameralne i instrumentalne. Wśród jego najbardziej rozpoznawalnych utworów są Ofiarom Hiroszimy – Tren, Pasja według św. Łukasza, Polskie Requiem oraz III Symfonia.

Studiował kompozycję w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie (obecnie Akademia Muzyczna w Krakowie), gdzie po uzyskaniu dyplomu podjął pracę nauczyciela akademickiego. Po raz pierwszy zdobył rozgłos w 1959 po premierowym wykonaniu utworów Strofy, Emanacje i Psalmy Dawida na festiwalu Warszawska Jesień. Powszechne uznanie przyniosła mu kompozycja Tren na orkiestrę smyczkową, poświęcona ofiarom ataku atomowego na Hiroszimę, oraz chóralne dzieło Pasja według św. Łukasza. Jego pierwsza opera, Diabły z Loudun, została premierowo wystawiona w Hamburgu i Stuttgarcie w 1969. Począwszy od połowy lat 70. styl kompozytorski Pendereckiego zmienił się, a jego pierwszy koncert skrzypcowy skupił się na półtonie i trytonie. W latach 80. powstało jego chóralne dzieło Polskie Requiem.

Jego muzyka niejednokrotnie była wykorzystywana przez twórców filmowych. Utwory Pendereckiego znalazły się w filmach, takich jak Egzorcysta Williama Friedkina, Lśnienie Stanleya Kubricka, Dzikość serca Davida Lyncha, Ludzkie dzieci Alfonso Cuaróna, Katyń Andrzeja Wajdy oraz Wyspa tajemnic Martina Scorsese. Sam również napisał muzykę do szeregu polskich i zagranicznych filmów.

Za swoją pracę otrzymał szereg prestiżowych nagród, w tym dwukrotnie Prix Italia: w 1967 i 1968, oraz czterokrotnie Nagrodę Grammy: w 1988, 1999 (dwie) i 2017. Szereg uczelni wyższych w Europie i Stanach Zjednoczonych przyznało mu tytuł doctora honoris causa. Posiadał honorowe obywatelstwo Bydgoszczy i był honorowym prezesem Związku Kompozytorów Polskich. Otrzymał szereg odznaczeń państwowych. Kawaler najwyższego polskiego odznaczenia, Orderu Orła Białego. Był także wielokrotnie nominowany do nagród Akademii Fonograficznej „Fryderyk” w kategoriach muzyki poważnej (w tym czterokrotnie w kategorii kompozytor roku muzyki poważnej). W 2009 otrzymał Złotego Fryderyka za całokształt twórczości w muzyce poważnej.

Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz Akademii Fonograficznej ZPAV.

W 2012 dziennik „The Guardian” nazwał go „najprawdopodobniej największym żyjącym polskim kompozytorem”.

Wczesne lata 
Urodził się 23 listopada 1933 w Dębicy. Był synem adwokata Tadeusza Pendereckiego i Zofii z domu Berger. Po babce ze strony ojca, Stefanii Szylkiewicz, miał pochodzenie ormiańskie, natomiast ze strony matki – niemieckie. Wywodził się z rodziny o tradycjach artystycznych – muzykami byli m.in. jego ojciec, a także dziadek, Robert Berger (zawodowo bankier); kuzynem był zaś Tadeusz Kantor.

Mając sześć lat, uczęszczał na lekcje gry na fortepianie, które przerwał z powodu niepedagogicznego podejścia nauczycielki. Po zakończeniu II wojny światowej zaczął naukę gry na skrzypcach. Pracował też ze Stanisławem Dallą, u którego boku zaczął pisać swoje pierwsze kompozycje – brak nut z etiudami skrzypcowymi spowodowany wojną zmusił ich do samodzielnego pisania ćwiczeń. Pobierał też lekcje kompozycji u Franciszka Skołyszewskiego. W latach 1955–1958 studiował kompozycję w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie w klasie Artura Malawskiego.

Kariera zawodowa 
W 1959 za kompozycje: Strofy, Emanacje oraz Psalmy Dawida zdobył trzy pierwsze nagrody w konkursie Związku Kompozytorów Polskich. W nagrodę otrzymał stypendium umożliwiającego wyjazd na zagraniczną uczelnię. W tym czasie z przyjaciółmi (m.in. Piotrem Skrzyneckim i Bronisławem Chromym) założył Piwnicę pod Baranami.

Równocześnie zajął się komponowaniem muzyki dla teatru i filmu. Pierwszym spektaklem teatralnym z muzyką Pendereckiego był Złoty kluczyk/ Jekateriny Borysowej w reżyserii Władysława Jaremy (premiera 12 maja 1957 roku w Krakowie w Teatrze Lalek „Groteska”). W 1959 roku w Studiu Filmów Rysunkowych w Bielsku-Białej stworzył muzykę do pierwszego filmu animowanego Bulandra i diabeł w reżyserii Jerzego Zitzmana i Lechosława Marszałka. W 1959 roku napisał partyturę do pierwszego krótkometrażowego filmu fabularnego Jana Łomnickiego Nie ma końca wielkiej wojny (WFDiF Warszawa). W kolejnych latach stworzył ponad dwadzieścia oryginalnych opraw muzycznych spektakli dramatycznych, ponad 40 – lalkowych oraz skomponował oryginalną muzykę do co najmniej jedenastu filmów dokumentalnych i fabularnych oraz do dwudziestu pięciu filmów animowanych dla dorosłych i dla dzieci.

Międzynarodowy rozgłos przyniosły mu utwory o oryginalnej kolorystyce dźwiękowej, często wykorzystujące niekonwencjonalne techniki artykulacji (np. stukanie w denko instrumentów smyczkowych). Taka technika kompozytorska otrzymała miano sonoryzmu, w tym stylu skomponowana została m.in. Pasja według św. Łukasza. Niedługo później stworzył pierwsze dzieło operowe Diabły z Loudun, którego prawykonanie odbyło się 20 czerwca 1969 w Operze Hamburskiej w reżyserii Konrada Swinarskiego.

Od 1973 zajmował się dyrygenturą, prowadząc polskie oraz światowe zespoły symfoniczne, wykonując m.in. utwory Beethovena, Schuberta, Mendelssohna, Szostakowicza oraz własne.

Od 1978 był członkiem Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa (SKOZK).

W 1996 skomponował symfonię-oratorium Siedem bram Jerozolimy na zamówienie miasta Jerozolimy z okazji jubileuszu 3000 lat Świętego Miasta; prawykonanie miało miejsce w Jerozolimie 9 stycznia 1997, a pierwsze wykonanie w Polsce odbyło się w Warszawie 14 marca 1997.

Założył międzynarodową akademię muzyczną Europejskie Centrum Muzyki w Lusławicach, gdzie mieszkał od 1976. Otwarcie akademii odbyło się 21 maja 2013.

Twórczość 

Był jednym z pierwszych kompozytorów wykorzystujących w grze technikę wydobywania dźwięku nietradycyjnymi sposobami z tradycyjnych instrumentów, która otrzymała miano sonoryzmu. Ten styl charakteryzują np. utwory Ofiarom Hiroszimy – tren, Polymorphia i De natura sonoris oraz Pasja według św. Łukasza, chociaż w utworze tym kontrastem wobec awangardowo skomponowanych, dramatycznych scen są epizody medytacyjne, nawiązujące do tradycyjnej melodii i harmonii.

W niebanalny sposób realizował postulaty ówczesnej awangardy (jej zakończeniem w twórczości kompozytora była I Symfonia na orkiestrę). Jednym z nich był „aleatoryzm niezamierzony”, polegający na niedokładnym zapisywaniu partytur. Wprawdzie ogromnie utrudniało to wykonania i z powodu protestów wykonawców w późniejszych wydaniach kompozytor zezwalał na zapisywanie nut w konwencjonalny, precyzyjny sposób (uzmysławia to pierwsze i późniejsze wydania Pasji według św. Łukasza), lecz sama koncepcja stanowiła wyraźne usprawnienie procesu zapisywania złożonych partytur na ogromne obsady wokalno-instrumentalne i pozwalała szybciej realizować kolejne zamówienia.

U progu lat 70. porzucił technikę sonorystyczną, coraz częściej komponował tonalnie, orkiestrując w stylu niemieckiej muzyki symfonicznej z końca XIX wieku (Symfonia wigilijna). Zarzucano mu, że „zdradził awangardę”, ale ten styl znalazł aprobatę szerokiej publiczności. W Polsce zainteresowanie budziły w latach 80. utwory nawiązujące do wydarzeń politycznych, np. Polskie Requiem, jeden z utworów zaliczanych do tzw. socrealizmu liturgicznego.

W oryginalny sposób konstruował swoje wieloczęściowe utwory. Najpierw powstawała jedna lub kilka części, następnie dopisywane były do nich następne. Tym sposobem utwór był wielokrotnie prezentowany w wersji premierowej. Świadczy to o zaangażowaniu kompozytora w proces tworzenia dzieła i ciągłym dążeniu do doskonałości. Powstawało w ten sposób Polskie Requiem, a w 2020 w trakcie przedłużania była VIII Symfonia, której początkowa wersja zamówiona została na otwarcie Filharmonii w Luksemburgu i tam wykonana w 2005.

Skłonność do usprawniania procesu twórczego, której pierwszym przejawem był aleatoryzm niezamierzony, skłoniła Pendereckiego do przeniesienia do muzyki tradycji znanej w przeszłości w środowisku malarzy, a polegającej na tym, iż mistrz przyjmuje zamówienia i koordynuje pracę, natomiast uczniowie wykonują konkretne zadania, takie jak adaptacja utworu na kolejne obsady albo rozwinięcie pomysłów naszkicowanych przez mistrza.

Melancholijny charakter wielu epizodów w utworach z ostatnich lat wynika z osobistych preferencji kompozytora, których nie ujawnił osobiście.

Fragmenty dzieł Pendereckiego wykorzystał Andrzej Wajda w filmie „Katyń”; opracowanie ścieżki dźwiękowej przygotował Stanisław Radwan, a wcześniej Stanley Kubrick w filmie Lśnienie.

Działalność pedagogiczna 

Wkrótce po ukończeniu studiów podjął działalność pedagogiczną na macierzystej uczelni. Wśród jego studentów znaleźli się m.in. Marek Stachowski, Abel Korzeniowski, Stanisław Radwan, Antoni Wit, Joanna Wnuk-Nazarowa czy Krzysztof Meyer; ten ostatni jednak wspomina, że przez dwa lata studiów u Pendereckiego spotkał się z nim „dokładnie siedem razy”, a pracę dyplomową Penderecki jedynie przekartkował.

W 1972 Penderecki, nie należąc do PZPR, dzięki swojej renomie oraz interwencji w Ministerstwie Kultury grupy wykładowców uczelni (m.in. Mieczysława Tomaszewskiego, Krzysztofa Meyera oraz partyjnego Krzysztofa Missony) został nominowany na rektora, zamiast wybranego przez władze Tadeusza Machla. Krakowska PWSM stała się wówczas jedyną uczelnią o niepartyjnych władzach, samego Pendereckiego nazywano „parasolem”. Rektorat Pendereckiego trwał nieprzerwanie przez 15 lat.

Śmierć 
Zmarł 29 marca 2020 w Krakowie. Urna z jego prochami do czasu pogrzebu została złożona w bazylice św. Floriana, zaś 2 kwietnia 2020 odbyła się msza żałobna. Z uwagi na pandemię COVID-19, uroczystości pogrzebowe kompozytora odbyły się dwa lata po śmierci kompozytora, czyli 29 marca 2022. Prochy Krzysztofa Pendereckiego spoczęły w Panteonie Narodowym w Krakowie.

Życie prywatne 
W wieku 21 lat poślubił koleżankę ze szkoły średniej, pianistkę Barbarę Gracę, która przyjęła jego nazwisko. Mieli córkę, Beatę, która została absolwentką Akademii Muzycznej i dziennikarką Polskiego Radia w Krakowie. Para rozwiodła się. 

19 grudnia 1965 zawarł związek małżeński z Elżbietą Solecką, która również przyjęła jego nazwisko. Doczekali się dwójki dzieci, Łukasza (ur. 1966) i Dominiki (ur. 1971). Syn ukończył cztery kierunki studiów: medycynę, psychologię, zarządzanie i polonistykę, a także praktykował jako psychiatra, a córka została absolwentką filologii włoskiej.

13 listopada 2007 został członkiem Honorowego Komitetu Rozwoju Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli.

Został członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010 oraz przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015 roku.

Utworzone dzieła

Utwory sceniczne

Opery 
 1968–1969: Diabły z Loudun (The Devils of Loudun) – Opera w trzech aktach (Libretto kompozytora na podstawie The Devils of Loudun Aldousa Huxleya w opracowaniu Johna Whitinga)
 1975: Najdzielniejszy z rycerzy (radiowa opera dziecięca) (Libretto Ewa Szelburg-Zarembina)
 1976–1978: Paradise Lost (Raj utracony) – Sacra Rappresentazione w dwóch aktach (na podstawie poematu Johna Miltona – Raj utracony)
 1984–1986: Czarna maska – Opera w jednym akcie (Tekst Harry’ego Kupfera i Krzysztofa Pendereckiego, na podstawie dramatu Gerharta Hauptmanna)
 1990–1991: Ubu Rex – Opera buffa w dwóch aktach (Libretto: Jerzy Jarocki, na podstawie dramatu Ubu Roi Alfreda Jarry’ego)

Muzyka instrumentalna

utwory na orkiestrę 
 1959–1960: Anaklasis na 42 instrumenty smyczkowe i perkusję
 1961–1962: Fluorescencje na orkiestrę
 1966: De natura sonoris No. 1 na orkiestrę
 1971: Prélude na instrumenty dęte blaszane, perkusję i kontrabasy
 1971: De natura sonoris No. 2 na orkiestrę
 1972–1973: I Symfonia na orkiestrę
 1974: Przebudzenie Jakuba na orkiestrę
 1979: Adagietto z Raju utraconego na orkiestrę
 1979–1980: II Symfonia (Wigilijna) na orkiestrę
 1988–1995: III Symfonia na orkiestrę
 1989: Adagio – IV Symfonia na wielką orkiestrę
 1991–1992: V Symfonia na orkiestrę
 2003: Fanfarria Real na orkiestrę
 2005: Chaconne – in memoria Giovanni Paolo II (fragment „Polskiego Requiem”) na orkiestrę kameralną
 2018: Polonez dla Niepodległej

utwory na orkiestrę smyczkową 
 1959: Emanacje na dwie orkiestry smyczkowe
 1960–1961: Ofiarom Hiroszimy – tren na 52 instrumenty smyczkowe
 1961: Polymorphia na 48 instrumentów smyczkowych
 1962: Kanon na orkiestrę smyczkową
 1973: Intermezzo na 24 instrumenty smyczkowe
 1992: Sinfonietta per archi
 1996–1997: Serenade na orkiestrę smyczkową: Passacaglia (1996), Larghetto (1997)

utwory na orkiestrę dętą 
 1967: Pittsburgh Ouverture na orkiestrę dętą
 1994: Entrata na 4 rogi, 3 trąbki, 3 puzony, tubę i kotły
 1998: Luzerner Fanfare na 8 trąbek i perkusję

utwory na zespół jazzowy 
 1971: Actions na zespół jazzowy

utwory na instrumenty solowe i orkiestrę 
 1961: Fonogrammi na Flet i orkiestrę kameralną
 1964: Capriccio per oboe e 11 archi
 1964: Sonata per violoncello ed orchestra
 1966–1967: Concerto per violoncello ed orchestra (przejrzane 1971/1972)
 1967: Capriccio per violino ed orchestra
 1971: Partita na koncertujący klawesyn, gitarę elektryczną, basową, harfę, Kontrabas i orkiestrę (przejrzane 1991)
 1976–1977: Concerto per violino ed orchestra (przejrzane 1988)
 1980: Capriccio per tuba, Scherzo alla Polacca
 1982: Concerto per violoncello ed orchestra no. 2
 1983: Concerto per viola (violoncello/clarinetto) ed orchestra
 1992: Concerto per flauto (clarinetto) ed orchestra da camera
 1992–1995: Metamorfozy Concerto per violino ed orchestra n. 2
 1994: Sinfonietta No. 2 per clarinetto ed archi
 1995: Violin Concerto No. 2 Metamorphosen
 2000: Muzyka na flet prosty, marimbę i smyczki
 2000–2001: Concerto Grosso per tre violoncelli ed orchestra
 2001–2002: Concerto per pianoforte ed orchestra, «Resurection»
 2002–2003: Adagio na wiolonczelę i orkiestrę
 2004: Concerto grosso no. 2 per 5 clarinetti ed orchestra
 2008: Concerto per corno e orchestra „Winterreise”

muzyka kameralna 
 1953: Sonata na skrzypce i fortepian
 1956: 3 miniature per clarinetto e pianoforte
 1959: Miniatury per violino e pianoforte
 1960: Quartetto per archi No. 1 (I Kwartet smyczkowy)
 1968: Capriccio per Siegfried Palm
 1968: Quartetto per archi No. 2 (II Kwartet smyczkowy)
 1980: Capriccio für Tuba solo
 1984: Cadenza per viola sola
 1985–1986: Per Slava
 1987: Prélude na klarnet solo in B
 1988: Der unterbrochene Gedanke na kwartet smyczkowy
 1990–1991: Trio smyczkowe
 1993: Quartett na klarnet, skrzypce, altówkę i wiolonczelę
 1994: Divertimento per violoncello solo
 1999: Sonata per violino e pianoforte No. 2
 2000: Sekstet na skrzypce, altówkę, wiolonczelę, klarnet, waltornię i fortepian
 2004: Tempo di Valse na wiolonczelę solo

muzyka filmowa i wykorzystywana w filmach 
 1959: Bulandra i diabeł w reżyserii Jerzego Zitzmana i Lechosława Marszałka
 1959: Nie ma końca wielkiej wojny w reżyserii Jana Łomnickiego
 1964: Rękopis znaleziony w Saragossie w reżyserii Wojciecha Hasa
 1973: Egzorcysta w reżyserii Williama Friedkina
 1980: Lśnienie w reżyserii Stanleya Kubricka (De natura sonoris I i II, Przebudzenie Jakuba, Kanon, Polimorfia, Utrenija II)
 1990: Dzikość serca w reżyserii Davida Lyncha
 2007: Katyń w reżyserii Andrzeja Wajdy
 2010: Shutter Island w reżyserii Martina Scorsese
 2015: Demon w reżyserii Marcina Wrony
 2017: Twin Peaks w reżyserii Davida Lyncha (Ofiarom Hiroszimy – tren)

Kompozycje na taśmę 
 1961: Psalmus na taśmę
 1963: Brygada śmierci na głos i taśmę według Leona Weliczkera
 1972: Ekecheiria – muzyka na taśmę z okazji igrzysk XX olimpiady

Muzyka wokalna

muzyka na chór a cappella 
 1962: Stabat Mater (obecnie fragment Pasji według św. Łukasza na trzy chóry mieszane (SATB) a cappella)
 1965: Miserere (obecnie fragment Pasji według św. Łukasza) na chór chłopięcy ad lib. i trzy chóry mieszane (ATB) a cappella
 1965: In Pulverem Mortis (obecnie fragment Pasji według św. Łukasza) na trzy chóry mieszane (SATB) a cappella
 1972: Ecloga VIII (Vergili „Bucolica”) na 6 głosów (AATBBB) a cappella
 1981: Agnus Dei (obecnie część Polskiego Requiem) na chór mieszany (SSAATTBB) a cappella
 1986: Ize cheruvimi – na chór mieszany a cappella (SSAATTBB) a cappella do tekstu staro-cerkiewno-słowiańskiego
 1987: Veni creator (Hrabanus Maurus) na chór mieszany (SSAATTBB) a cappella
 1992: Benedicamus Domino (Organum i Psalm 117) na pięciogłosowy chór męski (TTTBB) a cappella
 1993: Benedictus na chór mieszany (SATB) a cappella

śpiew z akompaniamentem zespołu instrumentalnego lub orkiestry 
 1959: Strofy na sopran, recytatora i 10 instrumentów do tekstów Menandra, Sofoklesa i in.
 2017: VI Symfonia: „Chinesische Lieder” (pieśni chińskie), na baryton, erhu i orkiestrę kameralną

utwory na chór i orkiestrę 
 1958: Psalmy Dawida na chór mieszany (SATB), instrumenty perkusyjne i strunowe – (Psalm XXVIII, Psalm XXX, Psalm XLIII i Psalm CXLIII)
 1959–1961: Wymiary czasu i ciszy na czterdziestogłosowy chór mieszany, perkusję i smyczki
 1964: Cantata in honorem Almae Matris Universitatis Iagellonicae sescentos abhinc annos fundatae na dwa chóry mieszane i orkiestrę
 1970–1973: Canticum Canticorum Salomonis na szesnastogłosowy chór mieszany, orkiestrę kameralną i parę taneczną (ad lib.)
 1997: Slawa swjatamu dlinnju knazju moskowskamu (Hymn do św. Daniela) na chór mieszany i orkiestrę
 1997: Hymn do św. Adalberta na chór mieszany i orkiestrę

głosy solowe, chór i zespół instrumentalny bądź orkiestra 
 1965–1966: Passio Et Mors Domini Nostri Jesu Christi Secundum Lucam na sopran, baryton, bas, recytatora, chór chłopięcy, trzy chóry (SATB) i orkiestrę
 1967: Dies Irae – Oratorium ob memoriam in perniciei castris in Oświęcim necatorum inexstinguibilem reddendam na sopran, tenor, bas, chórmieszany (SATB) i orkiestrę: I. Lamentatio, II. Apocalypsis III. Apotheosis (Oratorium) (zobacz: Polscy laureaci Prix Italia w kategorii programów telewizyjnych)
 1970: Kosmogonia na solistów (sopran, tenor, bas), chór mieszany i orkiestrę
 1969–1970: Utrenja I (Jutrznia – złożenie do grobu) na solistów (sopran, alt, tenor, bas, basso profondo), dwa chóry mieszane i orkiestrę
 1970–1971: Utrenja II (Zmartwychwstanie) na solistów (sopran, alt, tenor, bas, basso profondo), dwa chóry mieszane i orkiestrę
 1973–1974: Magnificat na bas solo, zespół wokalny, dwa chóry mieszane, głosy chłopięce i orkiestrę: I. Magnificat, II. Fuga, III. Et misericordia eius..., IV. fecit potentiam, V. passacaglia, IV. sicut locutus est, VII. gloria
 1979–1980: Te Deum na cztery głosy solowe (sopran, mezzosopran, tenor, bas), dwa chóry mieszane i orkiestrę
 1980–1984: Polskie Requiem na czterech solistów (SATB), chór mieszany i orkiestrę
 1995: Agnus Dei na cztery głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę
 1996: Siedem bram Jerozolimy (VII symfonia) na pięć głosów solowych (SSATB), recytatora, trzy chóry mieszane i orkiestrę. Części utworu:
 I. Magnus Dominus et laudabilis nimis
 II. Si oblitus fuero tui, Jerusalem
 III. De profundis
 IV. Si oblitus fuero tui, Jerusalem
 V. Lauda, Jerusalem, Dominum (Psalm 147)
 VI. Facta es super me manus Domini (Ezechiel 37, 1-10)
 VII. Haec dicit Dominus;
 (zdjęcie fragmentu partytury)
 1997–1998: Credo na pięć głosów solowych (sopran, mezzosopran, alt, tenor, bass) chór dziecięcy, chór mieszany i orkiestrę
 2004: Phedra na głos, chór i orkiestrę
 2004–2005: VIII Symfonia „Lieder der Vergänglichkeit” (pieśni przemijania) na sopran, mezzosopran, baryton, chór i orkiestrę symfoniczną

Ordery, odznaczenia, nagrody 
 Order Sztandaru Pracy I klasy
 Nagroda Ministra Kultury i Sztuki (1961)

 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski z okazji 20-lecia Polski Ludowej nadany przez Radę Państwa (1964)
 Nagroda Państwowa I stopnia w przeddzień Narodowego Święta Odrodzenia Polski (1968)
 Nagroda Związku Kompozytorów Polskich (1970)
 Nagroda Miasta Krakowa (1972, 2000)
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski w związku z jubileuszem Polski Ludowej (1974)
 Nagroda im. Gottfrieda von Herdera (1977)
 Nagroda państwowa I stopnia (1983)
 Nagroda im. Jeana Sibeliusa (1983)
 Premio Lorenzo Magnifico (1985)
 Nagroda Izraelskiej Fundacji im. Karla Wolffa (1987)
 Nagroda Grammy czterokrotnie (1988, 1999 – dwie nagrody, 2017)
 Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi RFN (Niemcy, 1990)
 Grawemeyer Award of the University of Louisville (1992)
 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1993)
 Nagroda Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO (1993)
 Order Za Zasługi dla Kultury (Księstwo Monako, 1993)
 Odznaka Honorowa za Naukę i Sztukę za wybitne osiągnięcia w dziedzinie sztuki i nauki przyznawany przez prezydenta Republiki Austrii (1994)
 Nagroda Pro Baltica (1995)
 Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja, 1996)
 Krzyż Oficerski Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa, 1998)
 Nagroda Muzyczna miasta Duisburg (1999)
 AFIM Indie Award (1999)
 MIDEM Classical Award jako Best Living Composer of the Year (2000)
 Oficer Orderu Zasługi Republiki Włoskiej (2000)
 Premio Principe de Asturias de las Artes (2001)
 Nagroda Wielką Fundacji Kultury (2002)
 Nagroda im. Romano Guardiniego (2002)
 Preis der Europäischen Kirschenmusik (2003)
 Medal Fundacji Judaica (2003)
 Praemium Imperiale (Japonia, 2004)
 Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005)
 Order Orła Białego (2005), w 2011 powołany w skład Kapituły tego Orderu; zrezygnował z członkostwa w niej krótko przed 5 stycznia 2016
 Komandor Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa, 2006)
 Oficer Orderu im. Bernardo O’Higginsa (Chile, 2008)
 Doroczna Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2008)
 Komandor Orderu Lwa Finlandii (2008)
 Nagroda im. Józefa Chełmońskiego (2008)
 Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny” (2008)
 Medal Służby dla Ojczyzny I Klasy (Armenia, 2008)
 Medal Leonardo da Vinci od Europejskiej Akademii Nauk w Hanowerze, przyznany w Erywaniu (Armenia, 2008)
 Odznaka Honorowa „Zasłużony dla Mazowsza” (2008)
 Medal „Thorunium” (2008)
 Order Honoru od Prezydenta Republiki Armenii (2009)
 Order Zasługi Wielkiego Księstwa Luksemburga (2009)
Nagroda Tansman za wybitną indywidualność muzyczną i bezkompromisowość w twórczości (2010)
 Krzyż Wielki Orderu Pro Merito Melitensi (Zakon Maltański, 2011)
 Nagroda Viadriny za zasługi dla polsko-niemieckiego porozumienia (7 maja 2012)
 Paszport Polityki za 2012 rok w kategorii Kreator Kultury (wraz z żoną Elżbietą Penderecką)
 Laureat konkursu Wybitny Polak (2013)
 Odznaka Honorowa Województwa Podlaskiego (2013)
 Order Krzyża Ziemi Maryjnej I klasy (Estonia, 2014)
 Medal Per Artem ad Deum (2015)
 Laur Krakowa XXI wieku (2016)
 Nagroda Grammy za album „Penderecki conducts Penderecki vol.1” w kategorii Muzyka chóralna (ang. Best Choral Performance) (2017)
 Złoty Medal Honorowy za Zasługi dla Województwa Małopolskiego (2013)
 Odznaka honorowa „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego”

Doktoraty honoris causa 
 Uniwersytet w Rochester – luty 1972
 Saint Olaf College, Northfield, Minnesota – marzec 1977
 Uniwersytet w Bordeaux – maj 1979
 Uniwersytet w Leuven – luty 1979
 Uniwersytet Georgetown, Washington D.C. – listopad 1984
 Uniwersytet w Belgradzie – kwiecień 1985
 Uniwersytet w Madrycie – kwiecień 1987
 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – czerwiec 1987
 Uniwersytet Warszawski – listopad 1993
 Universidad Catolica, Buenos Aires – 1994
 Akademia Muzyczna w Krakowie – 1994
 Akademia Muzyczna w Warszawie – 1994
 Uniwersytet w Glasgow – 1995
 Uniwersytet Jagielloński – 1998
 Uniwersytet w Cluj, Rumunia – 1999
 Konserwatorium im. Piotra Czajkowskiego w Moskwie – 1999
 Uniwersytet w Duquesne, Pittsburgh – 1999
 Universität Luzern – 2000
 Petersburski Uniwersytet Państwowy – 2003
 Uniwersytet Yale, New Haven – 2003
 Uniwersytet w Lipsku – 2003
 Baldwin-Wallace College, Ohio – 2004
 Uniwersytet Narodowy, Seul – 2005
 Westfalski Uniwersytet Wilhelma, Münster – 2006
 Akademia Muzyczna w Gdańsku – 6 listopada 2008
 Estońska Akademia Muzyki i Teatru – 27 września 2009
 Uniwersytet Artystyczny im. Iwana Kotlarewskiego w Charkowie – 2010
 National University of Ireland, Maynooth – 2010
 Uniwersytet Zielonogórski – 2014
 Uniwersytet Indiany – 2017

Opracowano na podstawie materiału źródłowego.

Zobacz też 
 (21059) Penderecki

Przypisy

Bibliografia 
 Regina Chłopicka, Krzysztof Penderecki między sacrum a profanum, Kraków, Akademia Muzyczna 2000, 
 Ludwik Erhardt, Spotkania z Krzysztofem Pendereckim, Kraków, PWM 1975
 Danuta Gwizdalanka, Historia muzyki XX wieku, Kraków, PWM 2009
 Alicja Jarzębska, Penderecki, Encyklopedia muzyczna PWM. Część biograficzna (t. 8)
 Tadeusz Andrzej Zieliński, Dramat instrumentalny Pendereckiego, Kraków, PWM 2003, .
 Mieczysław Tomaszewski, Penderecki. Bunt i wyzwolenie. Tom I – Rozpętanie żywiołów. Kraków PWM 2008, .
 Mieczysław Tomaszewski, Penderecki. Bunt i wyzwolenie. Tom II – Odzyskiwanie raju. Kraków PWM 2009, .
Andrzej Wendland, Górecki, Penderecki: Dyptyk / Górecki, Penderecki: Diptych, Los Angeles: Moonrise Press, 2019, .
 Opracowanie zbiorowe, Krzysztof Penderecki 1933-2020, „Ruch Muzyczny”, Kraków: PWM, 2020, nr 8, ISSN 0035-9610.

Linki zewnętrzne 
 
 
 Oficjalna strona kompozytora
 
 Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego
 Muzyczny ślad Krakowa (muzyka filmowa i teatralna)
 Ogród Pendereckiego – PendereckisGarden.pl

Absolwenci Akademii Muzycznej w Krakowie
Polscy dyrygenci
Polscy kompozytorzy muzyki poważnej
Polscy kompozytorzy operowi
Polacy pochodzenia ormiańskiego
Polacy pochodzenia niemieckiego
Rektorzy Akademii Muzycznej w Krakowie
Wykładowcy Akademii Muzycznej w Krakowie
Wykładowcy Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Członkowie honorowi Związku Kompozytorów Polskich
Członkowie Kapituły Orderu Orła Białego (III Rzeczpospolita)
Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności
Doktorzy honoris causa Akademii Muzycznej w Krakowie
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Zielonogórskiego
Honorowi Członkowie Królewskiej Akademii Muzycznej w Londynie
Honorowi obywatele Bydgoszczy
Laureaci Nagrody Grammy
Laureaci Nagrody Miasta Krakowa
Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa)
Laureaci Nagrody Wolfa w dziedzinie sztuki
Laureaci Polskiej Nagrody Filmowej dla najlepszej muzyki
Laureaci Praemium Imperiale
Laureaci Złotych Fryderyków
Laureaci Paszportu Polityki
Ludzie związani z Dębicą
Ludzie związani z Piwnicą pod Baranami
Ludzie związani z Zakliczynem
Nagrodzeni Laurem Krakowa XXI wieku
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
Odznaczeni Odznaką Honorową Województwa Podlaskiego
Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego”
Odznaczeni Odznaką Honorową „Zasłużony dla Mazowsza”
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita)
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Odznaczeni Złotym Medalem Honorowym za Zasługi dla Województwa Małopolskiego
Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
Pochowani w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie
Polacy – Komandorzy Orderu Sztuki i Literatury
Polacy odznaczeni Odznaką Honorową za Naukę i Sztukę (Austria)
Polacy odznaczeni Orderem Bernardo O’Higginsa
Polacy odznaczeni Orderem Krzyża Ziemi Maryjnej
Polacy odznaczeni Orderem Lwa Finlandii
Polacy odznaczeni Orderem Pro Merito Melitensi
Polacy odznaczeni Orderem Trzech Gwiazd
Polacy odznaczeni Orderem Wielkiego Księcia Giedymina
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Luksemburg)
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Włoskiej
Polscy kompozytorzy muzyki filmowej
Ludzie urodzeni w Dębicy
Urodzeni w 1933
Zmarli w 2020
Osoby upamiętnione nazwami planetoid
Dyrygenci Sinfonii Varsovii
Laureaci Nagrody Totus Tuus
Laureaci Medalu Per Artem ad Deum