Język rosyjski

Język rosyjski (ros. , russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język z grupy wschodniosłowiańskiej, będący urzędowym w Rosji, Kirgistanie, Kazachstanie i na Białorusi, a także jednym z pięciu języków oficjalnych i jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 160 mln ludzi, a ogółem (według różnych źródeł) 260 mln. Zapisywany pismem zwanym grażdanką – graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam na znaczeniu ze względu na wyparcie go ze szkół przez języki Europy Zachodniej (głównie angielski i niemiecki), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz poprzez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja). Mimo to według badań Eurostatu jest to wciąż jeden z najpopularniejszych języków obcych znanych Polakom.

Język rosyjski używany jest również w krajach, w których nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.

Liczba mówiących 
Język rosyjski jako język ojczysty jest rozpowszechniony wśród etnicznych Rosjan oraz licznych narodowości dawnego Związku Radzieckiego, które zaznały rusyfikacji na poziomie językowym. Jako drugi język rosyjski stosowany jest też głównie na terytorium dawnego ZSRR oraz w licznych skupiskach emigrantów poza jego terytorium. W krajach dawnego RWPG język rosyjski był powszechnie nauczany w szkołach w latach 1950–1990, ale obecnie znajomość języka rosyjskiego w tych krajach zanika.

W Rosji (według spisu ludności) w 2010 roku było 137,5 mln osób mówiących po rosyjsku (92,2% ludności).

Na Ukrainie (według spisu ludności) w 2001 roku dla 14,3 mln osób (29,6%) rosyjski był językiem ojczystym, a dla 17,2 mln osób stanowił drugi język, co daje łącznie 31,5 mln osób (65,3% ludności) mówiących po rosyjsku.

W Kazachstanie (według spisu ludności) w 2009 roku było 11,4 mln osób mówiących po rosyjsku (71,2% ludności).

Na Białorusi (według spisu ludności) w 2009 roku dla 3,9 mln rosyjski był językiem ojczystym, 6,7 mln osób (70,5% ludności) posługiwała się rosyjskim w domu.

Ponadto kilka milionów osób posługujących się językiem rosyjskim mieszka w krajach bałtyckich, Mołdawii, krajach zakaukaskich, Kirgistanie i innych krajach Azji Środkowej.

Gramatyka

Alfabet 

Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczoną w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej nt. litery ё).

Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i (Ii), iżyca (Ѵѵ), fita (Ѳѳ), omega (Ѡѡ), zieło (Ѕѕ), ksi (Ѯѯ), psi (Ѱѱ), jusy (Ѧѧ, Ѩѩ, Ѫѫ, Ѭѭ) i jać (Ѣѣ).

Litera ё jest używana w ograniczonym stopniu, występuje w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.

Litera ъ w latach 20. i 30. była zastępowana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.

Znak akcentu rzadko jest stosowany w piśmie: występuje w słownikach i niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Stosunkowo rzadkie są przykłady słów nieróżniących się pisownią, lecz posiadających różne znaczenie i akcent: słowo „временная” w zależności od akcentu znaczy „tymczasowa” („вре́менная”) lub „czasowa” („временна́я”); „самой красивой” będzie tłumaczone jako „samej pięknej” („само́й красивой”) lub „najpiękniejszej” („са́мой красивой”).

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski 
Transkrypcja – sposób konwersji pisma – polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu.

Wymowa 
Pewne cechy wymowy rosyjskiej nie są uwzględniane w transkrypcji:

 О nieakcentowane wymawia się niemal jak /a/, np.: вода́ (woda) – /wa|da/, коро́ва (korowa) – /ka|rowə/, пу́сто (pusto) – /|pustə/.
 Nieakcentowane е i я (oraz а po ч, щ) wymawia się pośrednio między /e/ i /i/ (//), np. весна́ (wiesna) – /wi|sna/, пятно́ (piatno) – /pi|tno/, часы́ (czasy) – /czisy/.
 Rosyjskie miękkie s´, z´ są mniej miękkie od polskich ś, ź, brzmią trochę jak sj, zj w jednej głosce. Połączenia си, зи należy więc wymawiać możliwie twardo, jak w sinus, rozindyczyć.
 Ч, щ są zawsze miękkie. (Ж, ш, ц są zawsze twarde.) Brzmią jak polskie ć i ś. Щ można też wymawiać jako podwójne miękkie sz.
 Rosyjskie l jest zawsze miękkie. Brzmi pośrednio między l i j. Przy jego wymowie należy przybliżyć całą przednią i środkową część języka do podniebienia. Rosyjskie ли wymawiamy jak polskie li.
 Natomiast rosyjskie ł odpowiada polskiemu ł scenicznemu (czyli jest bardziej podobne do l od polskiego potocznego ł, tzn. u niezgłoskotwórczego). Przy jego wymowie należy trzymać prawie cały język nisko i tylko jego czubkiem dotykać do zębów. Zmiękczanie л jest więc w zasadzie regularne.
 W rosyjskim в po bezdźwięcznych wymawiamy jak polskie w (a nie f). Твой należy więc wymawiać wyraźnie /twoj/.
 Połączenia -тся, -ться w zakończeniach czasowników zwrotnych wymawia się jak /-csa/.
 Г w końcówkach dopełniacza -ого, -его wymawia się jak polskie w, np. до́брого (dobrogo) – /|dobrawa/, дре́внего (driewniego) – /|dr´ewniwə/
 Wyrazy что, что́бы (czto, cztoby) wymawia się jak /szto/, /|sztoby/.

Klasyfikacja 
Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskiej.

Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.

Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.

W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą z łaciny, a zapożyczone zostały z języka greckiego przez język cerkiewnosłowiański; np. январь (janwar´) – styczeń.

Powstanie i rozwój 
Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):

Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:

 grupy typu TorT (grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których „T” oznacza dowolną spółgłoskę) przeszły w ToroT, a nie w TroT
 korva > korova > корова (korowa – pol. krowa < krova)
 melko > moloko > молоко (mołoko – pol. mleko < mleko)
 grupy typu orT- rozwinęły się jak w grupie zachodniej
 olketь > loketь > локоть (łokot´ – pol. łokieć)
 ordlo > ralo > рало (rało – pol. radło < radlo)
 druga palatalizacja dotyczyła też grup typu kvě, gvě które dały grupy typu c´vě(цве – cwie), z´vě (зве – zwie)
 květъ > c´větъ > цвет (cwiet – pol. kwiat)
 gvězda > z´vězda > звезда (zwiezda – pol. gwiazda)
 połączenia tj, dj dały č, ž (ч, ж – cz, ż) zamiast c, dz
 vidją > vižą > вижу (wiżu – pol. widzę < vidz´ą)
 grupy tl, dl uprościły się do l (ł)
 mydlo > mylo > мыло (myło – pol. mydło)

Ponadto:

 ždž > zż
 vyjěždžatь > выезжать (wyjezżat´ – pol. wyjeżdżać – ždž < zdj)
 moždžьčьkъ > мозжечок (mozżeczok – pol. móżdżek („móżdżeczek”) – ždž < zg´)
 Brak prelabializacji ą. Np.:
 ąglь > уголь (ugol – pol. węgiel < vąglь)
 Zmiękczenie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego: i, ь, e, ę, ě zaszło konsekwentnie, jak w polskim. Np.:
 sę > ся (sia – pol. się)
 Przegłos lechicki nie zaszedł. Za to akcentowane ´e przeszło zwykle w ´o (nie dotyczy jaci) Np.:
 nesą > несу́ (nie|su – pol. niosę)
 nesešь > несёшь (nie|siosz – pol. niesiesz)
 pьsъ > пёс (pios – pol. pies)
 čr´nъjь > чёрный (|czornyj – pol. czarny)
 ale
 bělъjь > бе́лый (|biełyj – pol. biały)
 vr´ba > ве́рба (|wierba – pol. wierzba)
 Zanik jerów słabych i przemiana mocnych (twardy w o, miękki w e). Np.:
 dьnь > день (dień – pol. dzień)
 sъnъ > сон (son – pol. sen)
 Nie pojawiło się e po spółgłoskach twardych, więc э to rzadka litera. Nawet w najnowszych zapożyczeniach e zmiękcza. Np.:
 веб сайт (wieb sajt – ang web site /ueb sajt/ – strona WWW)
 Nie ma śladów długich samogłosek:
 bogъ > бог (bog – pol. bóg)
 Grupy typu ojo ulegały ściąganiu rzadziej niż w polskim:
 dobraja > добрая (dobraja – pol. dobra)
 W szczególności grupy typu oje dały o, a nie e:
 starajego > старого (starogo – pol. starego)
 Zanik nosowości (denazalizacja): ą > u, ę > ä > a
 dąbъ > дуб (dub – pol. dąb)
 tęžьkъjь > тяжкий (tiażkij – pol. ciężki)
 Rozwój sonantów był raczej prosty.
 r > or
 trgъ > торг (torg – pol. targ)
 r´ > ´er
 zr´no > зерно (zierno – pol. ziarno)
 l, l´ > oł
 dl´gъjь > долгий (dołgij – pol. długi)
 plkъ > полк (połk – pol. pułk)f
 vl´kъ > волк (wołk – pol. wilk)
 Grupy ir przetrwały
 vytirati > вытирать (wytirat´ – pol. wycierać)
 Proces analogiczny do czwartej palatalizacji ky, gy, xy > ki, gi, chi. Np.:
 muxy > мухи (muchi – pol. muchy)
 maky > маки (maki – pol. maki)
 W deklinacji druga palatalizacja się cofnęła.
 mus´ě > мухе (muchie – pol. (o) musze)
 mac´ě > маке (makie – pol. (o) maku)
 ale c´ělъjь > целый (cełyj – pol. cały)
 Wzmocnienie i przejście miękkości nie zaszło
 gostь > гость (gost´ – pol. gość)
 Zanik miękkości
 š, ž, c´ (d)z´ straciły miekkość (proces nieuwzględniony w pisowni, ale w transkrypcji już tak, nie dotyczy č)
 šiti > шить (szyt´ – pol. szyć)
 inne tylko czasem przed spółgłoskami
 goląbь > голубь (gołub´ – pol. gołąb)
 pьsa > пса (psa – pol. psa)
 ji > i (przynajmniej w pisowni i wymowie starannej)
 dojiti > доить (doit´ – pol. doić)
 jixъ > их (ich – pol. ich)
 l > ł (przedniojęzykowo-zębowe – w zasadzie wymowa prasłowiańskiego twardego l, brak wałczenia)
 lodъka > лодка (łodka – pol. łódka /uutka/)

Zachował się akcent ruchomy.

Dialekty 

Wyróżnia się trzy grupy dialektów rosyjskich (patrz mapa po prawej):
 Północne – Charakteryzują się okaniem (czyli brakiem zlania się nieakcentowanych o i a w jedną głoskę) oraz wymową g jako g, (np. nogá). Na większości ich obszaru występuje również cakanie (zlanie się fonemów c i č w jeden, rozmaicie wymawiany: c, c´ lub č). Cechą występującą jedynie szczątkowo w niektórych gwarach, ale ważną z punktu widzienia językoznawstwa historyczno-porównawczego są ślady przejścia prasłowiańskich zbitek tl, dl w kl, gl. Cała reszta wschodniosłowiańszczyzny uprościła te grupy do l.
 Południowe – W porównaniu do gwar północnorosyjskich są dużo bardziej różnorodne. Można wśród nich wyróżnić trzy główne podgrupy: zachodnią (kursko-orłowską), wschodnią (riazańsko-tambowską) i północną (tulską). Charakteryzują się różnymi postaciami akania (zlewania się o i a w sylabach nieakcentowanych) i innych rodzajów redukcji samogłosek, oraz frykatywizacją g w γ (np. naγá) podobnie jak w języku białoruskim, z którym to te gwary płynnie się łączą. Inną ważną cechą jest wymowa zmiękczonego ḱ po spółgłoskach miękkich przedniojęzykowych oraz j (np. váńḱa zamiast vańka).
 Przejściowe, czyli środkoworosyjskie – Mieszają się w nich wpływy północne i południowe. Właściwości wspólne z narzeczem północnym są na ich obszarze zwykle starsze, więc przyjmuje się, że gwary te powstały przez rozszerzenie się wpływu dialektów południowych na podłoże dialektów północnych. Występuje tu akanie tak jak na południu, ale wymowa g jako g jak na północy. W pasie gwar przejściowych znajduje się Moskwa, przez co najbliżej im do rosyjskiego języka literackiego.

Język literacki 
Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:
 okres staroruski (XI–XIV / XVI wiek), w którym powstała literatura ruska i następnie rozwijała się odmiennie w różnych częściach Rusi na skutek rozbicia dzielnicowego kraju. Największy wpływ na rozwój języka rosyjskiego wywarła północno-wschodnia część kraju (księstwa: Włodzimierskie, Suzdalskie, Rostowskie, Moskiewskie, Białojezierskie, Twerskie, Muromskie i inne).
 okres zjednoczeniowy (XVI–XVIII wiek), zwany również „okresem moskiewskim”, w którym aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej literatury. W okresie tym zanikła literatura ruska w Wielkim Księstwie Litewskim, ustępując polskiemu językowi literackiemu.
 okres nowożytny (od przełomu XVIII i XIX wieku), w którym rosyjski język literacki się ostatecznie ukształtował.

Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i współcześnie angielski.

Związki językowe rosyjsko-polskie 
Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również do bułgarskiego. Przykładami są wyrazy  i Турция od polskiego „Węgry” i „Turcja”. W okresie tym są również widoczne wpływy rosyjskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.

Zobacz też 
 język rosyjski na Ukrainie
 literatura rosyjska
 Wikipedia rosyjskojęzyczna

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 
 ozali.org – słownik rosyjsko-polski i polsko-rosyjski
 Transkrypcja rosyjsko-polska – zasady PWN
 Russky.info – Wielojęzyczny portal do nauki języka rosyjskiego
Różne narzędzia
  Alfabet rosyjski, drukowany, pisany, wymowa, transliteracja, transkrypcja
 Polska transkrypcja/transliteracja on-line języka rosyjskiego
 Anglosaska transliteracja on-line języka rosyjskiego
  – Darmowy sterownik rosyjskiej klawiatury fonetycznej dla Polaków dla Windows oraz MacOS. Po zainstalowaniu programu i przełączeniu na język rosyjski, w miejscu liter alfabetu łacińskiego pojawią się litery alfabetu rosyjskiego (np. a-а, b-б, c-ц).
 Rosyjska Akademia Nauk 

 
Języki wschodniosłowiańskie
Języki Rosji
Języki Białorusi
Języki Estonii
Języki Łotwy
Języki Litwy
Języki Mołdawii
Języki Armenii
Języki Azerbejdżanu
Języki Kazachstanu
Języki Kirgistanu
Języki Uzbekistanu
Języki Turkmenistanu
Języki Tadżykistanu
Języki Mongolii
Języki Japonii
Języki Finlandii
Języki Norwegii
Języki Gruzji
Języki Turcji
Języki Ukrainy
Języki Naddniestrza
Języki Osetii Południowej
Języki Abchazji