Formateur

Een formateur is een persoon die in het kader van een kabinetsformatie een kabinet vormt. In Nederland wordt de formateur sinds 2012 door de Tweede Kamer benoemd in plaats van door de Koning. De formateur is vaak de beoogde minister-president. In België benoemt de koning der Belgen de formateur, die later meestal eerste minister wordt.   

Voordat een formateur met zijn werkzaamheden begint, hebben doorgaans een of meer informateurs een concept-regeerakkoord opgesteld dat zij met de beoogde coalitiepartners zijn overeengekomen. Bovendien hebben de informateurs het staatshoofd een formateur aanbevolen.

Waren in vroegere jaren formateurs degene die het hele proces tot de vorming van een nieuw kabinet begeleidden, inmiddels is gegroeid dat daaraan voorafgaand informateurs worden aangesteld en is de formateur meer en meer verworden tot de beoogd nieuwe minister-president of eerste minister. Als de informatiefase slaagt dan bevelen de informateurs een formateur aan. Vaak wordt dat dan de nieuwe minister-president of eerste minister.

België
In België wordt de formateur benoemd door de koning. Dit gebeurt na raadpleging van een aantal politici en adviseurs uit de financiële en socio-economische wereld. De formateur is meestal de leider van de politieke partij die bij de parlementsverkiezingen de grootste winst boekte of het grootste aantal zetels behaalde. Anders dan in Nederland, waar de formateur zijn opdracht in beraad houdt tot de afronding van zijn taak, aanvaardt de formateur zijn opdracht voor het begin van zijn werkzaamheden. Slaagt de formateur niet in zijn taak, dan geeft hij de formatieopdracht terug en benoemt de koning een andere formateur. In moeilijke politieke omstandigheden en tegenwoordig vrijwel altijd, wordt de taak van de formateur voorbereid door een informateur, meestal een ervaren politicus, die een informatieronde belegt. 
In 2014 bij de vorming van een nieuwe federale regering stelde Filip van België uitzonderlijk twee formateurs aan, de zogenoemde coformateurs Kris Peeters en Charles Michel. De laatste werd uiteindelijk de premier of eerste minister. Op 23 september 2020 werd deze formule herhaald met de aanstelling door koning Filip van de coformateurs Alexander De Croo en Paul Magnette. Nu werd de eerste uiteindelijk de premier of eerste minister.
Bij de vorming van regeringen in de deelstaten is er geen tussenkomst van de koning. De koning beëdigt alleen nog de minister-president.

Nederland

(kandidaat-)bewindslieden 
De formateur benadert vervolgens, in overleg met onderhandelaars van de toekomstige coalitie, kandidaat-ministers en kandidaat-staatssecretarissen. In het eindverslag aan de koning(in) vermeldt de formateur welke ministers en staatssecretarissen bereid zijn toe te treden tot het nieuwe kabinet.

Concept-regeerakkoord 
De opdracht kan ook zo ruim zijn dat de (in)formateur het regeerakkoord opstelt. Ook kan hiervoor een nieuwe informateur worden aangesteld. Deze onderhandelt met de coalitiepartijen over de gezamenlijke doelstellingen en de hoofdlijnen van beleid van het toekomstige kabinet. Als ze het eens zijn, leggen ze de afspraken vast in een regeerakkoord. Het nieuwe kabinet is gebonden aan het regeerakkoord en moet de vastgelegde afspraken de komende jaren omzetten in beleid.

Formateurs en informateurs in Nederland

Gemeentelijk en provinciaal niveau 
Na de invoering van de Wet dualisering gemeentebestuur op 7 maart 2002 en de Wet dualisering provinciebestuur in 2003 heeft de (in)formateur ook op gemeentelijk- en provinciaal niveau zijn intrede gedaan. Voordien was het gebruikelijk dat na  Raads- of Provinciale Staten verkiezingen de grootste partij het voortouw nam in de besprekingen om te komen tot een nieuwe coalitie. Inmiddels wordt er vaak van buiten een informateur aangesteld door de betrokken partijen om hen zo als een meer neutraal 'voorzitter' te ondersteunen in het formatieproces voor een nieuw college van burgemeester en wethouders c.q. College van Gedeputeerde Staten en de coalitie-onderhandelingen.

Zie ook 
 Coalitie
 Informateur
 Oppositie
 Politiek
 Verkiezingen

Regeringsformatie
Belgische politieke functie
Nederlandse politieke functie