Enkhuizen

Enkhuizen () is een stad en gemeente in de regio West-Friesland, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente ligt aan zowel het Markermeer als het IJsselmeer. In de gemeente wonen  inwoners op een oppervlakte van 116,04 km² (waarvan 103,62 km² water) (, bron: CBS). De gemeente Enkhuizen omvat naast de gelijknamige stad ook het dorp Oosterdijk en de buurtschap Westeinde.

Enkhuizen staat bekend als de 'Haringstad' vanwege zijn verleden als centrum voor de haringvisserij. De stad is, onder meer vanwege de uitgebreide en goed bewaarde historische binnenstad, een belangrijk toeristisch centrum (jachthavens, Sprookjeswonderland, Zuiderzeemuseum). Daarnaast telt het stadje internationaal vermaarde zaadbedrijven en tuinbouw, alsmede een cluster van kunststofindustrie. In Enkhuizen wordt (in mindere mate) Enkhuizens gesproken, een West-Fries dialect.

Geschiedenis 
Reeds in de bronstijd was er nabij het latere Enkhuizen een nederzetting aanwezig. Bij archeologische opgravingen in 2009 zijn hiervan onder meer boerderijen en een grafheuvel teruggevonden die dateren uit 1575-1200 v.Chr. Er is echter geen sprake van continue bewoning.

Middeleeuwen 
Enkhuizen begon zijn bestaan in de middeleeuwen als haven- en vissersdorp. Op 27 januari 1356 verleende Graaf Willem V Enkhuizen in een korte oorkonde stadsrechten, naar model van dat van Medemblik, dat in 1289 stadsrechten had gekregen. Deze eerste oorkonde was in het Nederlands gesteld. Op 4 april 1356 volgde de officiële bevestiging, in een langer, in het Latijn gesteld document, waarin het volledige stadsrecht was opgetekend.

Bij de verlening van het stadsrecht werd Enkhuizen officieel verenigd met het naburige dorp Gommerkarspel, waarvan de kern ongeveer op de plaats van de huidige Wester- of Sint-Gomaruskerk moet hebben gelegen. Buitendijks lag nog het "Oostdorp Enkhuizen" dat waarschijnlijk verdronk bij de stormvloed van 1421. In 1422 kregen de bewoners toestemming de restanten van de buitendijks gelegen kerk op te breken en binnendijks een nieuwe kerk te bouwen, de latere Zuider- of Sint-Pancraskerk. Enige tijd later werd ook begonnen met de bouw van de Westerkerk, en in de wedloop om de grootste en mooiste kerk te bouwen, kwam duidelijk tot uitdrukking hoezeer de vissers van Enkhuizen en de landbouwers van het voormalige Gommerkarspel nog gescheiden gemeenschappen waren.

In de 14e eeuw werd ook de eerste haven gegraven, waarvan de Zuider Havendijk is overgebleven. In de 15e en 16e eeuw werd overgegaan tot uitbreiding van de havens en de aanleg van vestingwerken. Deze vestingwerken zouden na een grote stadsuitbreiding aan het einde van de 16e eeuw de vorm krijgen waarin ze nog duidelijk zichtbaar zijn in de stad.

Bloeitijd 

De Reformatie en het begin van de Opstand vormden de opmaat tot de bloeitijd van Enkhuizen. In 1572 schaarde Enkhuizen zich als eerste Hollandse stad achter de prins van Oranje. Daarbij verkregen de calvinistische 'hardliners' een vrij grote invloed. Op 25 juni 1572 werd door de calvinistische geuzen van Diederik Sonoy, die juist tot burgemeester van Enkhuizen was benoemd, een aantal Alkmaarse franciscanen in Enkhuizen na martelingen en gruwelijke verminkingen gedood door ophanging. Deze groep zou later de martelaren van Alkmaar worden genoemd.

Als beloning voor het zich achter de prins scharen kreeg Enkhuizen in 1573 het zogeheten paalkistrecht, dat het overnam van het toen nog steeds koningsgezinde Amsterdam. Dit lucratieve privilege hield in dat Enkhuizen de betonning op de gehele Zuiderzee mocht verzorgen, en als tegenprestatie belasting mocht heffen van alle schepen op de Zuiderzee.

De 17e eeuw was de bloeitijd van Enkhuizen. De stad telde de grootste haringvloot van de Nederlanden, en bezat tevens een kamer van de VOC. Ook de West-Indische Compagnie was in de stad vertegenwoordigd. Door handel op de Oostzeelanden, Engeland, West-Afrika en Indië werd Enkhuizen rijk. De stad telde zo'n 25.000 inwoners, aanzienlijk meer dan het huidige aantal. In 1671 kwam de straatweg tussen Enkhuizen en Hoorn gereed, de eerste in het gewest Holland, waarmee de verbinding met het achterland aanzienlijk verbeterde.

Verval 
Eind 17e eeuw trad het verval in. De oorlogen met Engeland, het verzanden van de havenmond en de concentratie van handel op Amsterdam zorgden ervoor dat Enkhuizen een van de sluimerende verstilde stadjes aan de Zuiderzee werd. Door de economische neergang daalde de bevolking sterk. De stadsuitlegging van de 16e eeuw bleek veel te ambitieus, en grote delen van de stad binnen de vestingwerken bleven onbebouwd. Tussen 1650 en 1850 daalde de bevolking van 22.000 naar 5.400 inwoners. Tussen 1750 en 1850 verdwenen hierdoor ook ongeveer 1.600 huizen in de stad, zodat deze sterk inkromp; hele gebieden veranderden in weiland of moestuin.

Moderne tijd 

Na voltooiing van de spoorlijn Amsterdam - Zaandam - Enkhuizen in 1885 (waarmee ook de Veerdienst Enkhuizen - Stavoren naar Stavoren en de spoorlijn Leeuwarden - Stavoren tot stand kwamen), bloeide de stad weer op. Met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 ging de haringvisserij verloren, hoewel er geruime tijd op andere soorten in het toen ontstane IJsselmeer kon worden gevist. Na de Tweede Wereldoorlog nam de bevolking weer toe en werd de bebouwing van Enkhuizen voor het eerst buiten de 17e-eeuwse omwalling uitgebreid.

Voor de aanleg van de spoorlijn werd de Ketenpoort gesloopt, daar is het bedrijventerrein Ketenwaal ontstaan. In 2017 zijn de restanten van de fundamenten van de Ketenpoort eenmalig blootgelegd ter voorbereiding van nieuwbouw op de Ketenwaal. De nieuwbouw gaat deze fundamenten niet beschadigen.

De stad ontvangt (watersport)toeristen en kent een florerende zaadteelt en bloembollenhandel.

Bezienswaardigheden

Binnenstad 

De binnenstad van Enkhuizen wordt door grachten doorsneden en ligt binnen vestingwallen die uit de 17e eeuw dateren en goed bewaard zijn gebleven. Tijdens een stadswandeling door de historische binnenstad passeert men verschillende authentieke gebouwen. Bekend zijn de Drommedaris (1540; in 1649 verhoogd en van een toren voorzien) met klokkenspel van Pieter Hemony, daterend uit de jaren 1671-1677, de laatgotische Zuider- of Pancraskerk, uit de 15e en 16e eeuw, met in de bijbehorende toren een klokkenspel van de gebroeders Hemony, de Wester- of Sint-Gommaruskerk, uit de 15e en 16e eeuw, met aangebouwde librije, waarin een 17e-eeuws interieur en het stadhuis (1686-1688), ontworpen door Steven Vennecool.

Voorts zijn er de waterpoorten Oudegouwsboom en Boerenboom (beide daterend uit de 17e eeuw), de stadsgevangenis (1612), de Waag (vroeg-renaissance) uit 1559 en het Snouck van Loosenhuis uit 1786.

Het Snouck van Loosenpark, daterend uit 1897, is een van de eerste sociale woningbouwprojecten van Nederland. Dit werd gefinancierd uit de nalatenschap van de laatste erfgename van het bekende Enkhuizer patriciërsgeslacht waaraan het park tevens de naam ontleent.

Een deel van Enkhuizen is een beschermd stadsgezicht.

Monumenten 

 Boerenboom (1593)
 Buyskeshuis (1732)
 Café van Bleiswijk
 Drommedaris (1540) (spits 1657)
 Koepoort (1730)
 Oude Gouwsboom (1593)
 Peperhuis (1567)
 Snouck van Loosenhuis (1786)
 Snouck van Loosenkerk (1861)
 Snouck van Loosenpark (1897)
 Spuihuisje (17e eeuw)
 Stadhuis (1688)
 Stadsgevangenis (1612)
 Staverse Poortje (1615)
 Treinstation (1885)
 De Vriesstichting
 Waaggebouw (1559)
 Weeshuis (gevel 1616)
 Wester- of Sint-Gommaruskerk (1470-1516)
 De Westfriese Munt (1611)
 Sint-Franciscus Xaveriuskerk (1906, geen rijksmonument; gesloten)
 Zeemuur (1608)
 Zuider- of Sint-Pancraskerk (1524)

Cultuur

Musea 
 Flessenscheepjesmuseum
 Zuiderzeemuseum (buiten- en binnenmuseum)
 Enkhuizer Almanakmuseum aan de haven naast de voormalige visafslag.
 Heiligenbeeldenmuseum

Kunst in de openbare ruimte 
In de gemeente Enkhuizen zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
 Lijst van beelden in Enkhuizen

Evenementen 

Enkhuizen kent een aantal grote en kleinere evenementen waarvan hieronder enkele genoemd worden.
 Sinds 1974 wordt in mei/juni het Jazzfestival Enkhuizen georganiseerd. Vele internationale jazzbands treden gedurende vier dagen op. Vanaf donderdag kan er op diverse plaatsen traditionele Jazz beleefd worden. Op de zaterdag is er onder meer een buitenprogramma.
 Sinds 2002 wordt er in het voorjaar het Smartlappenfestival georganiseerd.
 In de Zuiderkerk vinden in de zomer op een aantal zaterdagavonden concerten plaats rond het rond het historische Freytag orgel.
 Ook in de zomermaanden organiseert de vereniging Oud-Enkhuizen op woensdagavonden stadswandelingen door de historische binnenstad.
 Op de derde donderdag in september is het Enkhuizer Harddraverijdag met een kortebaandraverij en vuurwerk tot slot. Sinds 2014 is er geen kermis meer in die week.
 In december is er een lichtjesavond in 't Suud (Vissershoek) en omgeving. Hierbij worden inloopconcerten gegeven in het Stadhuis, de Lutherse Kerk, het Wapen van Enkhuizen, de Drommedaris en de Zuiderkerk.

Hemonycarillons
Enkhuizen is beroemd om zijn Hemonycarillons die al vele eeuwen het hele etmaal automatisch elk kwartier over de stad klinken. Daarnaast speelt de stadsbeiaardier regelmatig op het carillon van de Zuidertoren en op het klokkenspel van de Drommedaris.

In de stad worden zomeravondconcerten gehouden, waarbij (hoofdzakelijk door middel van gastoptredens) wordt gespeeld op een van de twee Hemonycarillons die de stad rijk is. De concerten zijn meestal (op een na) op de Zuidertoren en worden georganiseerd door de Enkhuizer Klokkenspel Vereniging in samenwerking met de gemeente en de Stadsbeiaardier.

Sport 

Enkhuizen is een belangrijk centrum voor de watersport op het IJsselmeer. Er is een drietal jachthavens en een flinke aanlegsteiger voor de charterschepen van de "bruine vloot". Bij Enkhuizen is in 2003 het eerste naviduct (een aquaduct, maar dan met een sluis erin) ter wereld aangelegd. De belangrijkste reden voor de aanleg van het naviduct was de enorme wachttijd voor schepen en autoverkeer bij de schutsluis, vanwege de enorme toename van de pleziervaart in de jaren rond de eeuwwisseling.

Gedurende het jaar worden er ook verschillende zeilraces georganiseerd rondom de stad, te weten: De Enkhuizer Klipperrace vanaf 1975, de Race om de Noord vanaf 1977, de Bolkoppenrace vanaf 1982, het Open Nederlands Kampioenschap Lemsteraken vanaf 2001. In 1990 en 1995 organiseerde de Enkhuizer Hardzeil Commissie de North Sail Race voor Sail Amsterdam.

Ook kent Enkhuizen, sinds het 650 jaar bestaan van de stadsrechten, een waterweek die jaarlijks terugkeert met als doel de onomstreden verbondenheid met het water te verwoorden. Dit door middel van activiteiten in de vorm van een schuitentocht alsmede de drakenbootraces en zelfs het Enkhuizer palingrookkampioenschap. De waterweek wordt elke avond voorzien van livemuziek op verschillende locaties in de stad.

Niet alleen watersport wordt in Enkhuizen bedreven. De stad kende twee rivaliserende voetbalverenigingen, het van oorsprong christelijke Dindua en VV West Frisia. Deze verenigingen zijn gefuseerd per 1 mei 2021 onder de naam s.v. Enkhuizen, gevestigd op Sportpark Immerhornpolder. Op dit sportpark bevindt zich ook Korfbalvereniging DTS. Daarnaast bevindt zich in Enkhuizen het Recreatiebad Enkhuizerzand waar gezwommen kan worden.

Economie 

De economie van Enkhuizen rust op een paar pijlers die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben. Allereerst is Enkhuizen een belangrijk watersportcentrum. Dit, in combinatie met de historische binnenstad, levert door middel van toerisme een belangrijke bijdrage aan de economie. In de tweede plaats bevindt zich in Enkhuizen een cluster van internationaal vermaarde zaadteelt en -handel. Syngenta (voorheen Sluis & Groot), Seminis (voorheen Royal Sluis), Incotec en Enza Zaden zijn de bekendste ondernemingen in dit verband.

Sinds enkele decennia bezit Enkhuizen ook een cluster van kunststofproductie, voornamelijk bestaand uit de productiefaciliteiten van Pipelife Nederland, Renolit Nederland en Draka Polymer Films. Deze zijn gevestigd aan de zuidkant van de binnenstad op het bedrijventerrein Ketenwaal. Met name het bedrijventerrein Schepenwijk is van belang voor lokale en regionale ondernemingen, veelal in het midden- en kleinbedrijf. Enkhuizer bedrijven met een bovenregionale betekenis zijn verder onder meer Peijnenburg bakkerijen (voorheen de Enkhuizer koekfabriek, bekend van de Jodenkoeken) en uitvaartkistenproducent Bogra.

Een aanzienlijk deel van de werkzame beroepsbevolking van Enkhuizen als forens werkt buiten de gemeente, met name in Amsterdam en de andere grotere steden van Noord-Holland.

Detailhandel 
 Meestal op de derde maandag in de maand juni vindt in Enkhuizen de jaarlijkse Lappenmarkt plaats als besluit van de jaarlijkse kermis. Dit is een traditie die honderden jaren oud is. De ruim twee kilometer lange markt is een van de grootste jaarmarkten in de provincie Noord-Holland. Honderden marktkooplieden bieden hun waren aan in de binnenstad, van confectie tot huishoudelijke artikelen. Oorspronkelijk had Enkhuizen ook een jaarmarkt in het najaar.
 De weekmarkt vindt plaats op woensdag in de Westerstraat rond de Westerkerk.
 De koopavond is in Enkhuizen op vrijdag, de winkels zijn dan geopend tot 20.00 uur. De laatste jaren organiseert men op vrijdagmiddag/avond een Paas- en Kerstmarkt twee weken voor deze feestdagen van 12 tot 22 uur.

Verkeer en vervoer 

Enkhuizen is per trein verbonden met Hoorn en Amsterdam. De N505 verbindt Enkhuizen met Hoogkarspel; de N307 zorgt voor de verbinding met snelweg A7. De N307 loopt door over de Houtribdijk, die het Markermeer van het IJsselmeer scheidt. De dijk verbindt Enkhuizen met Lelystad. In de dijk bevindt zich een groot sluizencomplex alsmede naviduct Krabbersgat, dat ervoor zorgt dat auto- en scheepvaartverkeer elkaar ongehinderd kunnen passeren.

In het zomerseizoen van eind april tot begin oktober vaart het "MS Bep Glasius" driemaal per dag tussen Stavoren en Enkhuizen. Sinds 2002 vaart het "MS Friesland" in het zomerseizoen tussen Enkhuizen en Medemblik, in aansluiting op de Stoomtram Hoorn-Medemblik

In het zomerseizoen werd door het passagiersschip Prins Claus, dat buiten het seizoen als partyboot werd gebruikt, driemaal per dag een bootverbinding onderhouden met Urk. In 2008 werd de Prins Claus verkocht en de nieuwe eigenaar nam de veerdienst niet over. Sinds de zomer van 2009 vaart de driemaster Willem Barentsz gedurende de zomer tweemaal daags heen en weer tussen Urk en Enkhuizen.

Politiek

Gemeenteraad 

* In 2006 haalde de SP 2 zetels. In augustus 2007 stapte Stella Quasten uit de SP en begon een eenmansfractie.
** In de zomer van 2012 stapte Hans Langbroek uit de fractie van Nieuw Enkhuizen.
*** In 2010 haalden VVD-D66 3 zetels. Sinds het zomerreces 2013 zijn de fracties van de VVD en D66 elk weer een eigen fractie gaan vormen.
**** In 2014 haalde Nieuw Enkhuizen 2 zetels. Sinds oktober 2015 is Van der Pijll uit de partij Nieuw Enkhuizen gezet en heeft een aparte lijst opgericht, en sinds december 2017 is De Jong uit Nieuw Enkhuizen gestapt en ging verder als de partij 'Voor Enkhuizen!'.Nieuw Enkhuizen is laatste raadszetel kwijt.

College van B&W 
Sinds 29 november 2018 is de partijloze Eduard van Zuijlen de burgemeester van Enkhuizen.

Vanwege het grote aantal partijen koos de gemeenteraad van Enkhuizen na de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen 2018 voor een raadsbreed akkoord. Het akkoord kwam tot stand onder aanvoering van de SP en de VVD en werd door alle partijen gesteund. Vervolgens werden daar onafhankelijke wethouders bij gezocht om het akkoord uit te voeren. Het college van burgemeester en wethouders is daarom partijloos.

College 2014 - 2019  
Het voorgaande college (2014-2019) was geen raadsbrede coalitie, maar werd gevormd door SP, CDA, Nieuw Enkhuizen en de CU/SGP. Daarmee leunde het college op een meerderheid van in totaal 9 zetels binnen de gemeenteraad van 17 zetels. Die coalitie koos ervoor om twee wethouders van 'buiten' te halen. Het college van B&W bestond daarmee uit Jan Baas (burgemeester) en de wethouders Marcel Olierook (SP, uit Wijdenes), Klaas Kok (CDA, uit Enkhuizen), Rob de Jong, (Nieuw Enkhuizen, uit Enkhuizen) en Gerrit Wijnne (CU-SGP, uit Elburg). Op 8 maart 2017 stapten alle wethouders op: na een door de raad aangenomen motie van wantrouwen tegen wethouder Olierook, besloten wethouders Kok en Wijnne ook op te stappen.

Wijkindeling

Aangrenzende gemeenten

Bekende inwoners van Enkhuizen

Geboren in Enkhuizen 
 Ruard Tapper (1480-1559), theoloog en inquisiteur
 Lucas Janszoon Waghenaer (1533/1534-1605/1606), stuurman/cartograaf
 Franciscus Maelson (1538 - vóór 1602), stadsdokter
 Pieter Symonsz. Potter (tussen 1597 en 1600-1652), schilder en tekenaar
 Theodorus à Brakel (1608-1669), predikant en theologisch auteur
 David Vlugh (1611-1673), schout-bij-nacht
 Volckert Schram (ca. 1620-1673), admiraal
 Paulus Potter (1625-1654), schilder
 Herman Witsius (1636-1708), hoogleraar, predikant en theoloog
 Jacob Mossel (1704-1761), gouverneur-generaal van Nederlands-Indië van 1750 tot 1761
 Jan Verbruggen (1712-1781), meester-gieter, vanaf 1770 met zijn zoon Pieter werkzaam in Londen (Royal Arsenal)
 David de Gorter (1717-1783), botanicus
 Gerbrand Bakker (1771-1828), medicus
 Petrus Hendriksz (1779-1843), hoogleraar
 Willem Voormolen (1856-1909), militair, burgemeester en politiefunctionaris
 Hendrik Marius Quanjer (1879-1961), fytopatholoog
 Dieuw van Vliet (1887-1974), verzetsstrijder en Rechtvaardige onder de Volkeren
 Jos Lussenburg (1889-1975), kunstschilder
 Cor Kint (1890-1944), componist
 Hendrik Adrianus Wolfert (1902-1995), architect 
 Alie Smeding (1890-1938), schrijfster
 Lambertus Slok (1904-1984), apostel en oprichter van Het Apostolisch Genootschap
 Jan Ruiter (1946), voetballer
 Gertjan Kroon (1947), ingenieur en topfunctionaris
 Gerrit Zalm (1952), politicus
 François Boulangé (1953-2021), tv-presentator (Lingo), regisseur en producent
 Wijda Mazereeuw (1953), zwemster
 Cees Bijl (1955), politicus, burgemeester van o.a. Emmen
 Jan Franx (1960), politicus
 Sjors Fröhlich (1967), presentator, hoofdredacteur en burgemeester van Vijfheerenlanden
 Martijn Dadema (1975), burgemeester van Raalte
 Pim Nieuwenhuis (1976), zeiler
 Nicholas Heiner (1989), zeezeiler

Woonachtig geweest 

 Bernardus Paludanus (1550, Steenwijk), dokter, rariteitenverzamelaar en wetenschapper
 Jan Huygen van Linschoten (1563, Haarlem), koopman/cartograaf
 Dirk Harting (1817, Rotterdam), dominee en theologisch schrijver
 Anke de Graaf (1927), schrijfster van romans, kinder- en jeugdboeken
 Jacco van Renesse (1936, Noordwelle, Nederland), acteur, zanger

Wetenswaardigheden 
 In 1602 had Enkhuizen zijn eigen Kamer in de VOC.
 Hiernaast had Enkhuizen ook nog een aandeel in de Admiraliteit van het Noorderkwartier.
 De term Nieuwsgierig Aagje is gebaseerd op een 17e-eeuws blijspel. Aagje zou afkomstig zijn uit Enkhuizen.
 De Echte Enkhuizer Jodenkoek zou afkomstig zijn van een Joodse bakker uit Enkhuizen. Deze wordt nog steeds geproduceerd in Enkhuizen.
 De Enkhuizer Almanak bestaat al vele eeuwen maar wordt pas sinds 1992 in Enkhuizen uitgegeven.
 Het Enkhuizer dialect, het Enkhuizens, wijkt op veel punten sterk af van de andere dialecten in de regio en is daardoor voor dialectonderzoekers zeer interessant.
 De winkelketen Action begon in 1993 als een klein winkeltje in Enkhuizen gestart door Gerard Deen en Rob Wagemaker. Later kwam hier nog Boris Deen bij. Anno 2021 telt het bedrijf ruim 1900 vestigingen.
 's Werelds tot nu toe oudste aandeel dateert uit 1606 en is uitgegeven door de VOC-kamer Enkhuizen.
In Enkhuizen werd de allereerste aflevering van het TROS-programma Te land, ter zee en in de lucht opgenomen. Deze werd opgenomen bij de Drommedaris. Deelnemers moesten van een platform springen en zo lang mogelijk proberen in de lucht te blijven met zelfgemaakte vliegtuigen.

Zie ook 
 Lijst van plaatsen aan of in de voormalige Zuiderzee

Externe links 
 Website van de gemeente
 Website van de VVV

 
Plaats in Noord-Holland