Diecezja

Diecezja (pot. biskupstwo) – jednostka administracyjna w kościołach chrześcijańskich podległa biskupowi.

W prawie Kościoła rzymskokatolickiego jest określana jako podstawowa forma kościoła partykularnego, w których istnieje i z których składa się jeden Kościół katolicki. Jest zarządzana przez biskupa diecezjalnego, którego w zarządzaniu wspierają: kuria, synod, kapituła katedralna, konsultorzy, rada kapłańska i rada duszpasterska.

W Kościołach wschodnich odpowiednikiem diecezji jest eparchia.

Etymologia 

Pierwotnie „dioecesis” (z grec. – „dioikesis”) oznaczał zarządzanie domem, jednostką administracyjną lub sprawowanie zarządu w ogóle. Rzymianie używali go początkowo na oznaczenie terytorium będącego pod zarządem miasta („civitas”). Teren taki znany był przede wszystkim pod nazwą „ager” lub „territorium”, jednak we wschodnich prowincjach imperium nazywano go właśnie „dioecesis”. Stąd też użycie słowa przyjęło się w słowniku chrześcijan, gdyż biskupi zwykle rezydowali w „civitas”, a obszar przez nich zarządzany pokrywał się z obszarem rzymskiej „dioecesis”. Diecezją od końca III wieku określano w Cesarstwie Rzymskim prowincje zarządzane przez legata, a później grupę prowincji, którą zarządzał wikariusz. Taką organizację administracji wprowadził Dioklecjan dzieląc imperium na 100 prowincji skupionych w 12 diecezjach:  
Africa, Asiana, Britania, Galia, Hispania, Italia, Moesia, Oriens, Pannonia, Pontica, Thracia, Viennensis.
Diecezje z kolei zostały zgrupowane (od pierwszej połowy IV w. n.e., za Konstantyna Wielkiego) w cztery prefektury.

Początki diecezji w chrześcijaństwie 
W I w. chrześcijanie nie używali terminu diecezja. Kościół Powszechny podzielony był na autonomiczne kościoły partykularne, które były postrzegane przede wszystkim jako wspólnoty personalne, a nie terytorialne. Kościół partykularny skupiał chrześcijan danego miasta i jego okolic. Na jego czele stało prezbiterium, którego przewodniczący – od przełomu I i II w. – zaczął używać tytułu biskupa. W IV w. – po ogłoszeniu chrześcijaństwa religią panującą w imperium rzymskim – rozpoczęła się masowa chrystianizacja mieszkańców miast i osad rolniczych. Wielka liczba nowych wiernych wymagała reformy administracji kościelnej. Zaczęto akcentować funkcję terytorialną kościoła partykularnego. W ramach tegoż kościoła zaczęto tworzyć sieć parafii miejskich i wiejskich, a całe terytorium objęte organizacją parafialną i podległe władzy biskupa danego kościoła, zaczęto nazywać diecezją. Mimo pozornego porzucenia dawnego nazewnictwa, aż do dnia dzisiejszego prawo kanoniczne używa na oznaczenie diecezji także nazwy kościoła partykularnego. Nazwę kościół zamiast nazwy diecezja stosuje się w tytulaturze uroczystej. Np. archidiecezję rzymską nazywa się także Świętym Kościołem Rzymskim, a archidiecezję gnieźnieńską – Świętym Kościołem Gnieźnieńskim.

Miejsce diecezji w podziale administracyjnym Kościoła łacińskiego 

Diecezje zazwyczaj są zgrupowane w metropolie, rzadko zaś podlegają bezpośrednio Stolicy Apostolskiej (tzw. diecezje wyjęte).

Rodzaje diecezji rzymskokatolickich:
 archidiecezja – diecezja, której ordynariuszem jest arcybiskup (nie musi być metropolitą)
 sufragania – diecezja będąca częścią metropolii
 diecezja suburbikarna – jedna z 6 diecezji w sąsiedztwie Rzymu, których ordynariuszami byli niegdyś kardynałowie-biskupi
 diecezja historyczna (tytularna) – zlikwidowana, po której została tylko nazwa (tytuł) nadawana biskupom tytularnym

Jednostki równe diecezji to:
 prałatura terytorialna,
 opactwo terytorialne,
 wikariat apostolski,
 prefektura apostolska,
 administratura apostolska.

Ze szczególnych racji (np. obecność wiernych innego obrządku, żołnierzy) na terytorium należącym do wielu diecezji mogą istnieć specjalne ordynariaty personalne (np. ordynariat polowy).

Biskupstwa na ziemiach polskich 
Na ziemiach polskich najstarsze biskupstwo powstało w Poznaniu w 968, a na jego czele stanął Jordan z Dolnej Lotaryngii. Kolejno w 1000 w  Gnieźnie, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, w tym roku podporządkowano biskupstwo poznańskie arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu (wbrew roszczeniom metropolii magdeburskiej). Do końca XII wieku wraz z umacnianiem się Kościoła utworzono biskupstwa w Kruszwicy (około 1034), Płocku (około 1075), Włocławku (1123), Lubuszu (1124) oraz Wolinie (1140). Zasadniczy zrąb podziału diecezjalnego w Polsce ukształtował się w czasach ostatnich Piastów. Większość stolic diecezjalnych zachowała swoje godności nawet do czasów zaborów. Obecnie (na 2013 rok) w Polsce jest 41 diecezji (archidiecezje – 14, diecezje – 27)

Czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa

Biskupstwa w czasach piastowskich 
 biskupstwa łacińskie
 chełmskie
 gnieźnieńskie
 kamieńskie
 kołobrzeskie
 krakowskie
 kujawskie
 lubuskie
 łukowskie
 miśnieńskie
 płockie
 poznańskie
 wrocławskie
 biskupstwa prawosławne
 chełmskie

Biskupstwa w czasach jagiellońskich 
 biskupstwa łacińskie
 chełmińskie
 chełmskie
 gnieźnieńskie
 kamienieckie
 kamieńskie
 kijowskie
 krakowskie
 kujawskie
 lwowskie
 łuckie
 płockie
 przemyskie
 warmińskie
 wendeńskie
 wileńskie
 wrocławskie (administracja świecka: Święte Cesarstwo Rzymskie, administracja kościelna: Archidiecezja gnieźnieńska)
 żmudzkie
 biskupstwa ruskie
 chełmskie
 łuckie
 lwowskie
 lwowskie
 pińskie
 przemyskie
 biskupstwa ormiańskie
 lwowskie
 biskupstwa dysunickie
 mohylewski

Obecne diecezje w Polsce

Przypisy

Zobacz też 

 archidiecezja
 eparchia
 podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1772)
 podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego na ziemiach polskich (1795–1918)
 podział administracyjny Kościoła katolickiego w Królestwie Polskim (1815–1918)
 podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1918–1939)
 podział administracyjny Kościoła greckokatolickiego w Polsce (1918–1939)
 podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1944–1989)
 podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce (obecny)
 Struktura Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w RP
 Struktura Kościoła Katolickiego Mariawitów w RP

Jednostki podziału administracyjnego Kościoła