Francuski kalendarz rewolucyjny

Francuski kalendarz rewolucyjny, wł. francuski kalendarz republikański (, calendrier révolutionnaire français) – kalendarz wprowadzony 5 października 1793 (14 Vendémiaire roku II) przez Konwent republikański w rewolucyjnej Francji. Obszerną instrukcję uzupełniającą wydano 24 listopada 1793 (4 Frimaire roku II). Napoleon Bonaparte 9 września 1805 (22 Fructidor roku XIII) podpisał akt prawny przywracający kalendarz gregoriański od 1 stycznia 1806 (11 Nivôse roku XIV). Wprowadzony jeszcze, ale na krótko w 1871 przez Komunę Paryską (miesiące germinal i floréal roku LXXIX). Projekt kalendarza opracował Gilbert Romme, a nazwy miesięcy i dni wymyślił poeta Philippe Fabre d’Églantine. Era chrześcijańska zastąpiona została erą republikańską.

Lata liczono od 22 września 1792, daty ustanowienia pierwszej republiki francuskiej. Co czwarty rok miał być przestępnym, ale w praktyce starano się utrzymać początek roku w dniu równonocy jesiennej. Długość roku pozostała ta sama co w kalendarzu gregoriańskim. Rok zawierał 12 miesięcy po 30 dni oraz 5 (6 w latach przestępnych) dodatkowych dni świątecznych, tak zwanych Dni Sankiulotów (les Sans-cullotides). Czteroletni cykl nazwano francjadą (le franciade) na wzór olimpiady. Rok przestępny był trzecim rokiem francjady (zatem rok III, VII i XI), dodatkowy dzień przypadał 22 września 1795 i 1799 oraz 23 września 1803.

Na miejsce świąt kościelnych wprowadzono święta narodowe z dniem zdobycia Bastylii jako najważniejszym. Każdy dzień w roku został nazwany na cześć zwierząt, roślin, narzędzi pracy, minerałów czy też zjawisk.

Podstawą kalendarza był almanach napisany w 1788 przez Pierre Sylvain Maréchala pt. Kalendarz dzielnych ludzi (fr. Almanach des Honnêtes Gens).

Dni dekady 
Miesiąc, zamiast na tygodnie, podzielono na 3 dekady – po 10 dni. Każdy z dziesięciu dni nazywany był po prostu liczebnikami porządkowymi:
 primidi (pierwszy dzień),
 duodi (drugi dzień),
 tridi (trzeci dzień),
 quartidi (czwarty dzień),
 quintidi (piąty dzień),
 sextidi (szósty dzień),
 septidi (siódmy dzień),
 octidi (ósmy dzień),
 nonidi (dziewiąty dzień)
 décadi (dziesiąty dzień).
Dziesiąty dzień był świętem. 8 kwietnia 1802 (18 germinal roku X) zniesiono podział na dekady jako uciążliwy dla społeczeństwa, przywracając tygodnie.

Planowany był także podział doby na 10 godzin, godziny na 100 minut po 100 sekund. Nowa godzina liczyłaby 144 dawne minuty, nowa minuta 86,4 dawnych sekund zaś nowa sekunda 0,864 dawnej. Art. 22 dekretu o miarach i wagach z 7 kwietnia 1795 (18 germinal roku III) zawiesił tę zmianę na czas nieokreślony.

Miesiące 
Jesień (nazwy miesięcy kończą się na -aire):
 vendémiaire (od łacińskiego vindemia – pl. winobranie) – od 22 września do 21 października
 brumaire (od francuskiego brume – pl. gęsta mgła) – od 22 października do 20 listopada
 frimaire (od francuskiego frimas – pl. mróz) – od 21 listopada do 20 grudnia
Zima (nazwy miesięcy kończą się na -ôse):
 nivôse (od łacińskiego nivosus – pl. śnieżny) – od 21 grudnia do 19 stycznia
 pluviôse (od łacińskiego pluviosus – pl. deszczowy) – od 20 stycznia do 18 lutego
 ventôse (od łacińskiego ventosus – pl. wietrzny) – od 19 lutego do 20 marca
Wiosna (nazwy miesięcy kończą się na -al):
 germinal (od łacińskiego germen – pl. kiełek) – od 21 marca do 19 kwietnia
 floréal (od łacińskiego flos – pl. kwiat) – od 20 kwietnia do 19 maja
 prairial (od francuskiego prairie – pl. łąka) – od 20 maja do 18 czerwca
Lato (nazwy miesięcy kończą się na -dor):
 messidor (od łacińskiego messis – pl. żniwa) – od 19 czerwca do 18 lipca
 thermidor (od greckiego thermos – pl. gorący) – od 19 lipca do 17 sierpnia
 fructidor (od łacińskiego fructus – pl. owoce) – od 18 sierpnia do 16 września

Nazwy dni

Jesień 
Vendémiaire
 Winorośl (Raisin) – 22 września
 Szafran uprawny (Safran) – 23 września
 Kasztan jadalny (Châtaigne) – 24 września
 Szafran (Colchique) – 25 września
 Koń (Cheval) – 26 września
 Niecierpek (Balsamine) – 27 września
 Marchew zwyczajna (Carotte) – 28 września
 Szarłat (Amarante) – 29 września
 Pasternak zwyczajny (Panais) – 30 września
 Beczka (Cuve) – 1 października
 Ziemniak (Pomme de terre) – 2 października
 Kocanki (Immortelle) – 3 października
 Dynia olbrzymia (Potiron) – 4 października
 Rezeda (Réséda) – 5 października
 Osioł (Âne) – 6 października
 Dziwaczek jalapa (Belle de nuit) – 7 października
 Dynia (Citrouille) – 8 października
 Gryka (Sarrasin) – 9 października
 Słonecznik (Tournesol) – 10 października
 Prasa do owoców (Pressoir) – 11 października
 Konopie siewne (Chanvre) – 12 października
 Brzoskwinia (Pêche) – 13 października
 Rzepa (Navet) – 14 października
 Lilia (Amaryllis) – 15 października
 Bydło (Bœuf) – 16 października
 Psianka podłużna (Aubergine) – 17 października
 Papryka (Piment) – 18 października
 Pomidor (Tomate) – 19 października
 Jęczmień (Orge) – 20 października
 Baryłka (Tonneau) – 21 października

Brumaire
 Jabłoń (Pomme) – 22 października
 Selery zwyczajne (Céleri) – 23 października
 Grusza (Poire) – 24 października
 Burak zwyczajny (Betterave) – 25 października
 Gęsi (Oie) – 26 października
 Heliotrop (Héliotrope) – 27 października
 Figowiec pospolity (Figue) – 28 października
 Wężymord (Scorsonère) – 29 października
 Jarząb mączny (Alisier) – 30 października
 Pług (Charrue) – 31 października
 Kozibród (Salsifis) – 1 listopada
 Kotewka orzech wodny (Mâcre) – 2 listopada
 Słonecznik bulwiasty (Topinambour) – 3 listopada
 Cykoria endywia (Endive) – 4 listopada
 Indyk zwyczajny (Dindon) – 5 listopada
 Marek (Chervis) – 6 listopada
 Rukiew wodna (Cresson) – 7 listopada
 Ołownicowate (Plumbago) – 8 listopada
 Granat (Grenade) – 9 listopada
 Brona (Herse) – 10 listopada
 Menady (Bacchante) – 11 listopada
 Głóg dwuszyjkowy (Azerole) – 12 listopada
 Marzanowate (Garance) – 13 listopada
 Pomarańcza (Orange) – 14 listopada
 Bażant zwyczajny (Faisan) – 15 listopada
 Pistacja właściwa (Pistache) – 16 listopada
 Groszek bulwiasty (Macjonc) – 17 listopada
 Pigwa pospolita (Coing) – 18 listopada
 Jarząb pospolity (Cormier) – 19 listopada
 Wał (Rouleau) – 20 listopada

Frimaire
 Zerwa (Raiponce) – 21 listopada
 Kapusta właściwa polna (Turneps) – 22 listopada
 Cykoria (Chicorée) – 23 listopada
 Nieszpułka (Nèfle) – 24 listopada
 Świnia domowa (Cochon) – 25 listopada
 Roszpunka warzywna (Mâche) – 26 listopada
 Kalafior (Chou-fleur) – 27 listopada
 Miód (Miel) – 28 listopada
 Jałowiec (Genièvre) – 29 listopada
 Kilof (Pioche) – 30 listopada
 Woski (Cire) – 1 grudnia
 Chrzan (Raifort) – 2 grudnia
 Cedr (Cèdre) – 3 grudnia
 Jodła (Sapinv) – 4 grudnia
 Sarna (Chevreuil) – 5 grudnia
 Kolcolist zachodni (Ajonc) – 6 grudnia
 Cyprys (Cyprès) – 7 grudnia
 Bluszcz (Lierre) – 8 grudnia
 Świerk (Sabine) – 9 grudnia
 Motyka (Hoyau) – 10 grudnia
 Klon (Érable sucré) – 11 grudnia
 Wrzos zwyczajny (Bruyère) – 12 grudnia
 Trzcina pospolita (Roseau) – 13 grudnia
 Szczaw (Oseille) – 14 grudnia
 Świerszczowate (Grillon) – 15 grudnia
 Szyszka (Pignon) – 16 grudnia
 Korek (Liège) – 17 grudnia
 Tuber (Truffe) – 18 grudnia
 Oliwka europejska (Olive) – 19 grudnia
 Łopata (Pelle) – 20 grudnia

Zima 
Nivôse
 Torf (Tourbe) – 21 grudnia
 Węgiel kamienny (Houille) – 22 grudnia
 Smoła (Bitume) – 23 grudnia
 Siarka (Soufre) – 24 grudnia
 Pies domowy (Chien) – 25 grudnia
 Lawa (Lave) – 26 grudnia
 Okres wegetacyjny (Terre végétale) – 27 grudnia
 Obornik (Fumier) – 28 grudnia
 Azotan potasu (Salpêtre) – 29 grudnia
 Cep (Fléau) – 30 grudnia
 Granit (Granit) – 31 grudnia
 Glina (Argile) – 1 stycznia
 Łupek (Ardoise) – 2 stycznia
 Piaskowiec (Grès) – 3 stycznia
 Królik europejski (Lapin) – 4 stycznia
 Krzemień (Silex) – 5 stycznia
 Margiel (Marne) – 6 stycznia
 Wapień (Pierre à chaux) – 7 stycznia
 Marmur (Marbre) – 8 stycznia
 Przesiewacz (Van) – 9 stycznia
 Gips (Pierre à plâtre) – 10 stycznia
 Chlorek sodu (Sel) – 11 stycznia
 Żelazo (Fer) – 12 stycznia
 Miedź (Cuivre) – 13 stycznia
 Kot domowy (Chat) – 14 stycznia
 Cyna (Étain) – 15 stycznia
 Ołów (Plomb) – 16 stycznia
 Cynk (Zinc) – 17 stycznia
 Rtęć (Mercure) – 18 stycznia
 Sito (Crible) – 19 stycznia

Pluviôse
 Wawrzynek (Lauréole) – 20 stycznia
 Mchy (Mousse) – 21 stycznia
 Myszopłoch kolczasty (Fragon) – 22 stycznia
 Śnieżyczka (Perce-neige) – 23 stycznia
 Buhaj (Taureau) – 24 stycznia
 Kalina (Laurier tin) – 25 stycznia
 Polyporus (Amadouvier) – 26 stycznia
 Wawrzynek wilczełyko (Mézéréon) – 27 stycznia
 Topola (Peuplier) – 28 stycznia
 Topór (Coignée) – 29 stycznia
 Ciemiernik (Ellébore) – 30 stycznia
 Brokuł (Brocoli) – 31 stycznia
 Wawrzyn szlachetny (Laurier) – 1 lutego
 Leszczyna południowa (Avelinier) – 2 lutego
 Cielę (Vache) – 3 lutego
 Bukszpan wieczniezielony (Buis) – 4 lutego
 Porosty (Lichen) – 5 lutego
 Cis (roślina) (If) – 6 lutego
 Miodunka (Pulmonaire) – 7 lutego
 Sierpak (Serpette) – 8 lutego
 Tobołki (roślina) (Thlaspi) – 9 lutego
 Thymele (Thimele) – 10 lutego
 Perz (Chiendent) – 11 lutego
 Rdest ptasi (Trainasse) – 12 lutego
 Zającowate (Lièvre) – 13 lutego
 Urzet barwierski (Guède) – 14 lutego
 Leszczyna pospolita (Noisetier) – 15 lutego
 Cyklamen perski (Cyclamen) – 16 lutego
 Glistnik jaskółcze ziele (Chélidoine) – 17 lutego
 Sanie (Traîneau) – 18 lutego

Ventôse
 Podbiał pospolity (Tussilage) – 19 lutego
 Dereń (Cornouiller) – 20 lutego
 Lewkonia (Violier) – 21 lutego
 Ligustr (Troène) – 22 lutego
 Koziorożec alpejski (Bouc) – 23 lutego
 Kopytnik (roślina) (Asaret) – 24 lutego
 Szakłak wieczniezielony (Alaterne) – 25 lutego
 Fiołek (Violette) – 26 lutego
 Wierzba iwa (Marceau) – 27 lutego
 Szpadel (Bêche) – 28 lutego
 Narcyz (Narcisse) – 1 marca
 Wiąz (Orme) – 2 marca
 Dymnica (Fumeterre) – 3 marca
 Pszonak (Vélar) – 4 marca
 Koza domowa (Chèvre) – 5 marca
 Szpinak (Épinard) – 6 marca
 Omieg (Doronic) – 7 marca
 Kurzyślad (Mouron) – 8 marca
 Trybula leśna (Cerfeuil) – 9 marca
 Lina (Cordeau) – 10 marca
 Mandragora (Mandragore) – 11 marca
 Pietruszka zwyczajna (Persil) – 12 marca
 Warzucha (Cochléaria) – 13 marca
 Stokrotka pospolita (Pâquerette) – 14 marca
 Tuńczyki (Thon) – 15 marca
 Mniszek (Pissenlit) – 16 marca
 Zawilec gajowy (Sylvie) – 17 marca
 Niekropień (Capillaire) – 18 marca
 Jesion (Frêne) – 19 marca
 Kołek (Plantoir) – 20 marca

Wiosna 
Germinal
 Pierwiosnek (Primevère) – 21 marca
 Platan (Platane) – 22 marca
 Szparag (Asperge) – 23 marca
 Tulipan (Tulipe) – 24 marca
 Kura domowa (Poule) – 25 marca
 Burak liściowy (Bette) – 26 marca
 Brzoza (Bouleau) – 27 marca
 Narcyz żonkil (Jonquille) – 28 marca
 Olsza (Aulne) – 29 marca
 Wylęgarnia (Couvoir) – 30 marca
 Barwinek (Pervenche) – 31 marca
 Grab (Charme) – 1 kwietnia
 Morchella (Morille) – 2 kwietnia
 Buk (Hêtre) – 3 kwietnia
 Pszczoła (Abeille) – 4 kwietnia
 Sałata (Laitue) – 5 kwietnia
 Modrzew (Mélèze) – 6 kwietnia
 Cykuta (Ciguë) – 7 kwietnia
 Rzodkiew (Radis) – 8 kwietnia
 Ul (Ruche) – 9 kwietnia
 Judaszowiec (Gainier) – 10 kwietnia
 Sałata rzymska (Romaine) – 11 kwietnia
 Kasztanowiec pospolity (Marronnier) – 12 kwietnia
 Rokietta siewna (Roquette) – 13 kwietnia
 Gołębiowate (Pigeon) – 14 kwietnia
 Lilak pospolity (Lilas) – 15 kwietnia
 Zawilec (Anémone) – 16 kwietnia
 Fiołek ogrodowy (Pensée) – 17 kwietnia
 Borówka czarna (Myrtille) – 18 kwietnia
 Nóż (Greffoir) – 19 kwietnia

Floréal
 Róża (Rose) – 20 kwietnia
 Dąb (Chêne) – 21 kwietnia
 Paprocie (Fougère) – 22 kwietnia
 Głóg jednoszyjkowy (Aubépine) – 23 kwietnia
 Słowik rdzawy (Rossignol) – 24 kwietnia
 Orlik (Ancolie) – 25 kwietnia
 Konwalia majowa (Muguet) – 26 kwietnia
 Agaricus (Champignon) – 27 kwietnia
 Hiacynt (Hyacinthe) – 28 kwietnia
 Grabie (Râteau) – 29 kwietnia
 Rabarbar (Rhubarbe) – 30 kwietnia
 Sparceta siewna (Sainfoin) – 1 maja
 Pszonak (Bâton-d’or) – 2 maja
 Arekowce (Chamerops) – 3 maja
 Jedwabnik morwowy (Ver à soie) – 4 maja
 Żywokost (Consoude) – 5 maja
 Krwiściąg mniejszy (Pimprenelle) – 6 maja
 Smagliczka (Corbeille d’or) – 7 maja
 Łoboda (roślina) (Arroche) – 8 maja
 Graca (Sarcloir) – 9 maja
 Zawciąg (Statice) – 10 maja
 Szachownica (Fritillaire) – 11 maja
 Ogórecznik (Bourrache) – 12 maja
 Kozłek (Valériane) – 13 maja
 Karp (Carpe) – 14 maja
 Węgiel drzewny (Fusain) – 15 maja
 Szczypiorek (Civette) – 16 maja
 Farbownik (Buglosse) – 17 maja
 Gorczyca biała (Sénevé) – 18 maja
 Kij pasterski (Houlette) – 19 maja

Prairial
 Lucerna siewna (Luzerne) – 20 maja
 Liliowiec (Hémérocalle) – 21 maja
 Koniczyna (Trèfle) – 22 maja
 Dzięgiel (Angélique) – 23 maja
 Kaczki (Canard) – 24 maja
 Melisa lekarska (Mélisse) – 25 maja
 Rajgras (Fromental) – 26 maja
 Lilia złotogłów (Martagon) – 27 maja
 Macierzanka piaskowa (Serpolet) – 28 maja
 Kosa (Faux) – 29 maja
 Truskawka (Fraise) – 30 maja
 Bukwica zwyczajna (Bétoine) – 31 maja
 Groch (Pois) – 1 czerwca
 Akacja (Acacia) – 2 czerwca
 Przepiórka zwyczajna (Caille) – 3 czerwca
 Goździk (Œillet) – 4 czerwca
 Bez (Sureau) – 5 czerwca
 Mak (Pavot) – 6 czerwca
 Lipa (Tilleul) – 7 czerwca
 Widły (Fourche) – 8 czerwca
 Brzana pospolita (Barbeau) – 9 czerwca
 Rumianek pospolity (Camomille) – 10 czerwca
 Wiciokrzew (Chèvrefeuille) – 11 czerwca
 Przytulia (Caille-lait) – 12 czerwca
 Lin (Tanche) – 13 czerwca
 Jaśmin (Jasmin) – 14 czerwca
 Werbena (Verveine) – 15 czerwca
 Macierzanka tymianek (Thym) – 16 czerwca
 Piwonia (Pivoine) – 17 czerwca
 Fura (Chariot) – 18 czerwca

Lato 
Messidor
 Żyto (Seigle) – 19 czerwca
 Owies (Avoine) – 20 czerwca
 Cebula zwyczajna (Oignon) – 21 czerwca
 Przetacznik (Véronique) – 22 czerwca
 Muł (Mulet) – 23 czerwca
 Rozmaryn lekarski (Romarin) – 24 czerwca
 Ogórek (Concombre) – 25 czerwca
 Czosnek askaloński (Échalote) – 26 czerwca
 Bylica piołun (Absinthe) – 27 czerwca
 Sierp (Faucille) – 28 czerwca
 Kolendra siewna (Coriandre) – 29 czerwca
 Karczoch zwyczajny (Artichaut) – 30 czerwca
 Czapetka pachnąca (Girofle) – 1 lipca
 Lawenda (Lavande) – 2 lipca
 Kozica (Chamois) – 3 lipca
 Tytoń (Tabac) – 4 lipca
 Porzeczka (Groseille) – 5 lipca
 Groszek (Gesse) – 6 lipca
 Wiśnia ptasia (Cerise) – 7 lipca
 Park (Parc) – 8 lipca
 Mięta (Menthe) – 9 lipca
 Kminek (Cumin) – 10 lipca
 Fasola (Haricot) – 11 lipca
 Alkanna (Orcanète) – 12 lipca
 Perlice (Pintade) – 13 lipca
 Szałwia (Sauge) – 14 lipca
 Czosnek pospolity (Ail) – 15 lipca
 Wyka (Vesce) – 16 lipca
 Pszenica (Blé) – 17 lipca
 Szałamaja (Chalémie) – 18 lipca

Thermidor
 Pszenica orkisz (Épeautre) – 19 lipca
 Dziewanna drobnokwiatowa (Bouillon blanc) – 20 lipca
 Ogórek melon (Melon) – 21 lipca
 Życica (Ivraie) – 22 lipca
 Owca domowa (Bélier) – 23 lipca
 Skrzypy (Prêle) – 24 lipca
 Bylica (Armoise) – 25 lipca
 Krokosz (Carthame) – 26 lipca
 Jeżyna (Mûre) – 27 lipca
 Konewka (Arrosoir) – 28 lipca
 Proso (Panis) – 29 lipca
 Soliród (Salicorne) – 30 lipca
 Morela (Abricot) – 31 lipca
 Bazylia (Basilic) – 1 sierpnia
 Owca domowa (Brebis) – 2 sierpnia
 Prawoślaz lekarski (Guimauve) – 3 sierpnia
 Len (Lin) – 4 sierpnia
 Migdałowiec pospolity (Amande) – 5 sierpnia
 Goryczka (Gentiane) – 6 sierpnia
 Śluza wodna (Écluse) – 7 sierpnia
 Dziewięćsił (Carline) – 8 sierpnia
 Kapary cierniste (Câprier) – 9 sierpnia
 Soczewica jadalna (Lentille) – 10 sierpnia
 Oman (Aunée) – 11 sierpnia
 Wydry (Loutre) – 12 sierpnia
 Mirt (Myrte) – 13 sierpnia
 Kapusta rzepak (Colza) – 14 sierpnia
 Łubin (Lupin) – 15 sierpnia
 Bawełna (Coton) – 16 sierpnia
 Młyn zbożowy (Moulin) – 17 sierpnia

Fructidor
 Śliwa domowa (Prune) – 18 sierpnia
 Prosownica (Millet) – 19 sierpnia
 Lycoperdon (Lycoperdon) – 20 sierpnia
 Jęczmień żytni (Escourgeon) – 21 sierpnia
 Łososiowate (Saumon) – 22 sierpnia
 Tuberoza (Tubéreuse) – 23 sierpnia
 Jęczmień dwurzędowy (Sucrion) – 24 sierpnia
 Trojeściowate (Apocyn) – 25 sierpnia
 Lukrecja (roślina) (Réglisse) – 26 sierpnia
 Drabina (Échelle) – 27 sierpnia
 Arbuz zwyczajny (Pastèque) – 28 sierpnia
 Fenkuł włoski (Fenouil) – 29 sierpnia
 Berberys zwyczajny (Épine vinette) – 30 sierpnia
 Orzech (roślina) (Noix) – 31 sierpnia
 Pstrąg (Truite) – 1 września
 Cytryna zwyczajna (Citron) – 2 września
 Szczeć (Cardère) – 3 września
 Szakłak pospolity (Nerprun) – 4 września
 Aksamitka (Tagette) – 5 września
 Geastrum (Hotte) – 6 września
 Róża dzika (Églantier) – 7 września
 Orzech (botanika) (Noisette) – 8 września
 Chmiel (Houblon) – 9 września
 Sorgo (Sorgho) – 10 września
 Rakowate (Écrevisse) – 11 września
 Pomarańcza gorzka (Bigarade) – 12 września
 Nawłoć pospolita (Verge d’or) – 13 września
 Kukurydza zwyczajna (Maïs) – 14 września
 Kasztan (Marron) – 15 września
 Kosz (Panier) – 16 września

Dni Sankiulotów 
 Święto Cnoty (La Fête de la Vertu)  – 17 września
 Święto Talentu (La Fête du Génie) – 18 września
 Święto Pracy (La Fête du Travail) – 19 września
 Święto Opinii (La Fête de l’Opinion) – 20 września
 Święto Nagród (La Fête des Récompenses) – 21 września
 Święto Rewolucji (La Fête de la Révolution) – dzień uzupełniający, występujący w latach przestępnych.

Podział roku na 12 równych miesięcy i dni dodatkowe przypominał kalendarz egipski.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Bronisław Włodarski Chronologia polska (1957)
 Ludwik Zajdler Dzieje zegara (kilka wydań)