Pas de quatre (balet)

Pas de quatre (Taniec na cztery) – balet-divertssement Julesa Perrota w 1 akcie z muzyką Cesare'a Pugniego (1845).

Historia 
Balet powstał z inspiracji Benjamina Lumleya, ówczesnego dyrektora Her Majesty's Theatre w Londynie. Muzykę skomponował do niego, według koncepcji choreografa, włoski kompozytor i dyrygent Cesare Pugni. Prapremiera w Londynie stała się głośną w całej Europie sensacją, ponieważ po raz pierwszy udało się wtedy zaprosić do wspólnego występu cztery najsłynniejsze i rywalizujące ze sobą baleriny epoki romantyzmu: Marię Taglioni, Carlottę Grisi, Fanny Cerrito i najmłodszą Lucile Grahn, która zastąpiła planowaną wcześniej Fanny Elssler, bo ta jako jedyna odmówiła organizatorom wspólnego występu z konkurentkami. Dla uniknięcia konfliktów między tancerkami podczas prób i przedstawień choreograf zestawił je ze sobą na krótko jedynie na początku i w finale baletu, a większą część swojego divertissement podzielił na oddzielne solowe występy każdej z gwiazd, a nawet ustalił porządek oklasków dla nich w kolejności od najmłodszej wówczas Lucile Grahn do najstarszej Marii Taglioni. Ta niezwykła obsada zatańczyła tylko cztery przedstawienia, w tym jedno przed królową Wiktorią i jej mężem księciem Albertem.

Divertissement Perrota wydobywało najlepsze cechy kobiecego tańca baletowego epoki romantyzmu. Baleriny tańczyły z ujmującą lekkością, delikatnością i dyscypliną techniczną, wykorzystując najbardziej typowe kroki i pozy baletowe tamtych czasów, ich lotność, płynność i elegancję. Wariacje tancerek zostały tak opracowane przez Perrota, by wyeksponować charakterystyczne cechy tańca każdej z gwiazd i ukazać każdą z nich od jak najlepszej strony.

Pierwsze wykonania

Prapremiera: Londyn, 12 lipca 1845, Her Majesty's Theatre 
 Choreografia: Jules Perrot, muzyka: Cesare Pugni
 Tańczyły: Maria Taglioni, Carlotta Grisi, Fanny Cerrito, Lucie Grahn

Premiera włoska: Mediolan: 14 marca 1846, Teatro alla Scala 
 Choreografia: Filippo Taglioni wg Julesa Perrota, muzyka: Cesare Pugni (?), wstawione do przedstawienia baletu Il diavolo a quattro Josepha Maziliera
 Tańczyły: Maria Taglioni, Carolina Rosati, Sofia Fuoco, Carolina Vente (czyli polska balerina Karolina Wendt)

Premiera polska: Warszawa, 13 października 1847, Teatr Dworski w Pomarańczarni i 21 października 1847, Teatr Wielki 
 Choreografia: Filippo Taglioni wg Julesa Perrota, muzyka w opracowaniu Józefa Stefaniego, wstawione do divertissement Panorama Neapolu Filippa Taglioniego
 Dekoracja: Antonio Sacchetti (malarska panorama Neapolu)
 Tańczyły: Konstancja Turczynowicz, Teodora Gwozdecka, Anna Piechowicz, Paulina Straus
Pierwsze warszawskie wykonanie w Teatrze Dworskim w Pomarańczarni odbyło się w obecności cesarzewicza, następcy tronu rosyjskiego Aleksandra (późniejszego cesarza Aleksandra II) i jego brata carewicza Konstantego, synów cesarza Mikołaja I Romanowa, ich szwagra Fryderyka Heskiego (męża Aleksandry Romanowej) oraz innych zaproszonych na spektakl gości.

Wersje współczesne 
W XX wieku balet Pas de quatre z muzyką Cesara Pugniego został wskrzeszony w XX wieku przez angielskich choreografów Keitha Lestera (Markova-Dolin Company, Londyn 1936) i Antona Dolina (Ballet Theatre, Nowy Jork 1941). Nie były to rekonstrukcje zapomnianej już choreografii Julesa Perrota, ale raczej pastisze baletowe wywiedzione z XIX-wiecznych litografii przy dogłębnej znajomości stylu romantycznym baletu. Te ujęcia choreograficzne, a zwłaszcza wersja Dolina, były prezentowane potem przez wiele zespołów i wykonywane przez znane baleriny. Własny pastisz pt. Grand Pas de Quatre opracowała też Alicia Alonso dla Kubańskiego Baletu Narodowego (1966) opierając się na wcześniejszych realizacjach Lestera i Dolina i powtórzyła go w Operze Paryskiej (1973). Tę wersję wprowadził także do polskiego repertuaru i prezentował przez kilka sezonów balet Teatru Wielkiego w Warszawie:

Premiera: Warszawa, 30 marca 1980, Teatr Wielki 
 Choreografia: Alicia Alonso wg Julesa Perrota, muzyka: Cesare Pugni, w wieczorze baletowym Alberto Méndez – Balety
 Dekoracja: Liliana Jankowska, kostiumy: Salvador Fernández wg litografii Alfreda Edwarda Chalona
 Tańczyły: Ewa Głowacka (jako Mme Taglioni), Barbara Rajska (Mlle Grahn), Renata Smukała (Mlle Grisi), Jolanta Rybarska (Mlle Cerrito)

Przypisy

Bibliografia 
 International Encyclopedia od Dance, founding editor Selma Jeanne Cohen, Oxford University Press, New York 1998, vol. 5, s.108-109. 
 The Dance Encyclopedia, complited and edited by Anatole Chujoy and P. W. Manchester, Simon and Schuster, New York  1967, s. 710. 
 Guest Ivor, The Romantic Ballet in England, Dance Books Ltd, Binsted, Hampshire 2014, s. 109-112. 
 Pudełek Janina, Warszawski balet romantyczny, 1802-1866, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1967, s. 183.

Balety