Dokkum

Dokkum (Friese uitspraak: ) is een stad in de gemeente Noardeast-Fryslân in de Nederlandse provincie Friesland. Op 1 januari  telde de stad  inwoners. Op 1 januari 2023 waren dat er 12.965 inwoners.

Dokkum ligt ten zuiden van de Waddenzee en ten (zuid)westen van het Lauwersmeer tussen Damwoude (Damwâld) en Aalsum, gelegen op de grens tussen de Kleistreek en de Friese Wouden. De stadskern ligt rond de plek waar de Dokkumer Ee en het Dokkumergrootdiep samenkomen.

De plaats is een van de Friese elf steden en heeft een regionale verzorgingsfunctie voor Noordoost-Friesland. Dokkum is de vijfde winkelstad van Friesland (56.688 m2 verkoopvloeroppervlakte). Rond Dokkum wordt het Friese dialect Noordhoeks gesproken. Sinds 2016 is Dokkum dankzij de Centrale As aangesloten op een vernieuwd wegennetwerk richting Leeuwarden, Drachten en Groningen.

Geschiedenis 
Dokkum geniet bekendheid omdat in 754 Bonifatius in de omgeving van Dokkum werd vermoord.

Over de oorsprong van de naam Dokkum zijn verschillende verklaringen in omloop. Sommigen denken aan een combinatie en samentrekking van de Friese mansnaam 'Docko' die hier een erf of 'heim/hiem' zou hebben bezeten. Anderen associëren Dokkum met 'Tockingen', dat is een 'nederzetting aan een tocht of stroom'. Schrijfwijzen voor de plaatsnaam waren onder meer 'Dockinga' en 'Dockynchirica'. Sinds de middeleeuwen is in Dokkum een klooster waarin vanaf de 13e eeuw monniken van de Norbertijner orde zijn gevestigd. Olivier van Keulen predikte in 1214 in Dokkum de kruistocht, waaraan dan ook Dokkumers hebben meegedaan. Deze geschiedenis wordt door middel van een halve maan op het wapen van Dokkum in herinnering gebracht.

In 1298 kreeg Dokkum na Stavoren, Harlingen en IJlst als vierde stad van Friesland stadsrechten.

In de Grote Friese Oorlog doet het Geallieerde leger onder leiding van Focko Ukena in 1418 een aanval op Dokkum. Na enkele schermutselingen met de Schieringer verdedigers gaven deze zich over en werd de stad overmeesterd. Dokkum wordt gebrandschat en de stad militair onschadelijk gemaakt.

In de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje was Dokkum een belangrijke pion in de strijd. In 1572 was de stad enkele uren in handen van de geuzen. Dokkum werd daarvoor zwaar gestraft met de Waalse Furie in Dokkum. Na 1579, toen Dokkum zich aansloot bij de Unie van Utrecht, begon een tijdperk van rust. Het roomse klooster en de kloosterkerk werden in 1589 gesloopt, de toren van de kerk bleef tot 1832 het stadsbeeld bepalen.

In vroegere jaren lag de stad in open verbinding met de zee, het Dokkumergrootdiep. In 1597 vestigde de Friese Admiraliteit zich in Dokkum. Vanuit hier werden allerlei zaken voor de beveiliging van de handelsvaart en oorlogvoering met Spanje op zee geregeld. Dokkum was van groot strategisch belang, wat ook blijkt uit de aanleg van de stadswallen in de jaren 1581-1582.

Toch bleef de Admiraliteit niet lang in Dokkum. Vanwege het dichtslibben van de vaarroutes verplaatste zij in 1644 het kantoor naar Harlingen. In 1729 werd de open verbinding met de Lauwerszee definitief afgesloten door de aanleg van de Dokkumer Nieuwe Zijlen. Deze verving tevens de oude 16e-eeuwse zeesluis onder de Zijl. Dokkum ontwikkelde zich steeds meer tot een op het land georiënteerde stad.

Door de aanleg van de Stroobossertrekvaart in de jaren 1654 - 1656 ging Dokkum failliet. Dokkum stond en staat in de lokale traditie bekend als "Arm Dokkum".

Tot 1925 bleef de gemeente binnen de begrenzing van de bolwerken, daarna werden delen van Oost- en West-Dongeradeel en Dantumadeel aan de gemeente Dokkum toegevoegd.

Tot 1984 was Dokkum tevens een zelfstandige gemeente. Door een samenvoeging met de gemeenten West- en Oostdongeradeel ontstond de gemeente Dongeradeel, waarvan Dokkum de hoofdplaats werd.

Ten zuiden van Dokkum bevindt zich een bron, die door de overlevering in verband wordt gebracht met (de dood van) de Angelsaksische missionaris Bonifatius in 754 en daardoor een katholiek bedevaartsoord is geworden.

In Dokkum begon Fedde Sonnema zijn destilleerderij en likeurstokerij, nog steeds bekend van Sonnema Berenburg. De oude fabriek staat nog altijd in Dokkum. Het pleintje voor de voormalige fabriek is naar Sonnema Sonnemapleintje genoemd. De berenburg wordt inmiddels in Bolsward gestookt.

In de negentiende eeuw ontstond een toenemend ruimtegebrek in Dokkum. Dit was te wijten aan de vestingwallen, die groei naar buiten belemmerden, binnen het schootsveld van de kanonnen op de bastions mocht namelijk niet gebouwd worden. Alle nieuwbouw werd in de binnenstad opgepropt, wat leidde tot het verlies van vele oude historische gebouwen. Gelukkig werd de binnenstad van Dokkum - als een van de eerste plaatsen in Nederland - in 1974 uitgeroepen tot beschermd stadsgezicht en is daarmee een van de beschermde stads- en dorpsgezichten in Friesland.

Vroeger stopte er een trein in Dokkum, het Dokkumer lokaaltje. De passagiersdienst is al voor de Tweede Wereldoorlog opgeheven, het goederenvervoer pas halverwege jaren zeventig. Er was ook een kroeg in Dokkum met de naam "Dokkumer lokaaltje".

Op 18 november 2017 vond de landelijke intocht van Sinterklaas plaats in Dokkum.

In 2019 is de gemeente Dongeradeel samen met de gemeenten Ferwerderadiel en Kollumerland ca opgegaan in de gemeente Noardeast-Fryslân.

Bevolkingsgroei

Dokkum is tussen 1960 en 2013 gegroeid met 5378 personen. De laatste jaren schommelt de bevolking rond de 12.500 inwoners.

 1899 - 4.105 inwoners (volkstelling)
 1920 - 3.574 inwoners
 1925 - 4.858 inwoners
 1930 - 4.895 inwoners
 1940 - 5.049 inwoners
 1950 - 5.877 inwoners
 1960 - 7.247 inwoners
 1965 - 8.440 inwoners
 1970 - 9.886 inwoners
 1975 - 10.927 inwoners
 1980 - 11.704 inwoners
 1995 - 12.510 inwoners
 2000 - 12.800 inwoners
 2010 - 12.490 inwoners
 2014 - 12.615 inwoners
 2015 - 12.583 inwoners
 2016 - 12.516 inwoners
 2017 - 12.575 inwoners
 2018 - 12.540 inwoners
 2019 - 12.600 inwoners
 2020 - 12.675 inwoners
 2021 - 12.745 inwoners
 2022 - 12.830 inwoners
 2023 - 12.965 inwoners
Bron: CBS Statline

Dokkum (754-2004) 1250 jaar 
Omdat 754 de eerste keer in de geschiedenis is dat Dokkum wordt genoemd, heeft men dit jaar als stichtingsjaar van Dokkum gekozen. In 2004 was dat 1250 jaar geleden, en vanwege dat jubileum was 2004 voor Dokkum een jaar van feestelijkheden. Onder andere met de vierjaarlijkse stadsfeesten werd dit jaar extra groot uitgepakt. Ook verscheen een standaardwerk over de geschiedenis van Dokkum, getiteld Geschiedenis van Dokkum, hart van noordelijk Oostergo.

Bezienswaardigheden 
In het begin van de 21ste eeuw is er veel gerestaureerd in Dokkum. Met behulp van geld van de Europese Unie is de binnenstad opnieuw bestraat en zijn er diverse kunstwerken aangebracht. Ook particulier is er veel aan de stad opgeknapt. Voorbeelden hiervan zijn de Koffiebranderij, waar een restaurant in gevestigd is en het halsgevelhuis 'De Gouden Hand' aan de vleesmarkt. Een Dokkumer specialiteit is Dokkumer koffie. Dokkum telt meer dan 140 rijksmonumenten.

Stadhuis

Het stadhuis van Dokkum is een gebouw uit 1610 dat later nog uitgebreid en verbouwd werd.

Admiraliteitshuis
In 1596 werd de Admiraliteit van Friesland en Groningen opgericht en gevestigd te Dokkum. Tot 1645 was het admiraliteitshuis (gebouwd in 1618) de vergaderplaats van de Friese en Groningse Admiraliteiten. Het pand is onderdeel van Museum Dokkum. In 1645 verhuisde de Admiraliteit naar Harlingen.

Blokhuis
Tegenover het stadhuis staan op de plaats van het voormalige blokhuis drie zeventiende-eeuwse huizen. In deze drie gebouwen zitten tegenwoordig winkels.

Waag
De Waag is gebouwd in 1754, precies 1000 jaar na de stichting van Dokkum. Het bezit vier ionische pilasters met gebeeldhouwde stadswapens en een klokkoepel. Op de gevel staat nog steeds de tekst weegt en waakt. Dit in verband met de tweeledige functie die het vroeger had. Ten eerste werd hier de zuivel gewogen en ten tweede waren hier soldaten gelegerd.

Kerken
 Grote of Sint-Martinuskerk uit de 16e eeuw.
 Sint-Bonifatiuskerk uit 1871 naar ontwerp van Pierre Cuypers is een van de neogotische kerken in Friesland. De kerk heeft een 47 meter hoge toren. Tijdens de bouw stortte deze toren in, maar werd weer opgebouwd.
 Doopsgezinde kerk (Dokkum)
 Bonifatiuskapel uit 1934 en Bonifatiusbron in het Bonifatiuspark

Windmolens

Op de bolwerken van Dokkum staan de korenmolens De Hoop (1849) en Zeldenrust (1862). Direct ten zuidwesten van de stad stond tot 2015 in het natuurgebied de Geestmermeer De Marmeermin, een uit 1968 daterende poldermolen die in 2016 verplaatst werd naar Damwoude.

Watertoren
De watertoren van Dokkum (1957) is een van de twee Friese wederopbouwmonumenten die in 2007 door de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten is opgenomen in de Top 100 Nederlandse monumenten 1940-1958. In 2010 werd het erkend als rijksmonument. Architect van de toren is de Leeuwarder Jo Vegter.

Stadswallen
De oude vestingstad van Dokkum is omringd door stadswallen. Deze stadswallen staan bekend als bolwerken. Op zes punten bevinden zich bastions.

De enige ingangen van de vestingstad waren vier poorten: Hanspoort, Halvemaanspoort, Woudpoort en de Aalsumerpoort. Om 21:50 uur werden klokken geluid als waarschuwing dat de poorten gingen sluiten. Mensen buiten Dokkum hadden dan nog tien minuten tijd om naar binnen te gaan. De bolwerken zijn nog steeds goed te zien omdat ze nog steeds intact zijn. Ook nu nog worden om 21:50 uur in Dokkum de klokken geluid om deze traditie ter ere te houden.

Kunst in de openbare ruimte

In Dokkum zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
 Lijst van beelden in Noardeast-Fryslân

Wijken in Dokkum 

Fonteinslanden (1900 inwoners)
Jantjezeepolder (1205 inwoners)
Binnenstad (1240 inwoners)
Watertorenbuurt (1070 inwoners)
Kooilanden (1620 inwoners)
Weeshuislanden (1320 inwoners)
Hoedemakerspolder (1045 inwoners)
It Fûgellân (2495 inwoners)
De Trije Terpen (515 inwoners)
Woudhorne (350 inwoners)
Betterwird (70 inwoners)
Dokkum Noord (1030 inwoners)

De Trije Terpen (nieuwbouwwijk)
Ten zuidwesten van Dokkum wordt de nieuwbouwwijk De Trije Terpen aangelegd. Een wijk van 135 hectare, waarvan 12 hectare bestaande uit water. Deze wijk omvat ruim 220 nieuwbouwwoningen. In de wijk komt een gevarieerd woningaanbod. De wijk zal in drie fases worden gebouwd. Midden in de wijk komt een wijkcentrum, met speeltuin, voetbalveld en volleybalveld.

Onderwijs en gezondheidszorg 
Voorbeelden van onderwijs- en gezondheidsinstellingen in Dokkum zijn:
 Onderwijs zoals Het Dockinga College en Piter Jelles. Deze scholen bieden voortgezet onderwijs aan variërend van VMBO tot en met VWO.
 ROC Friese Poort vestiging Dokkum. Hier worden opleidingen aangeboden, zoals detailhandel en zorg tot en met niveau 4.
 Een aantal klinieken voor medisch specialistische zorg is gevestigd op het Medisch Zorgplein, waar tot en met 2014 ziekenhuis De Sionsberg was gevestigd. In het gebouw Sionsberg zijn gevestigd DC Klinieken (radiologie) en Cardiologie Centra Nederland. Elders op het complex zijn onder meer de oogchirurgie kliniek ‘Oog en Welzijn’, tandartspraktijken, fysiotherapie, een apotheek, GGZ jeugdzorg en een ambulancepost gevestigd. Ook is op dit terrein de huisartsenpost van Dokkum te vinden.

Sport en recreatie

Sportverenigingen
 Zwem- en waterpolovereniging de Granaet
 Voetbalverenigingen: Be Quick Dokkum en VV Dokkum
 Korfbalvereniging De Granaet
 Volleybalverenigingen: Grado en De Roeken/DVC
 Scouting De Granaet
 Basketbalvereniging Arrows
 Tafeltennisvereniging TTVD
 Tennisclub Dokkum TCD
 Turn & Gymsport Dokkum

Recreatie
Door Dokkum loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook Noordzeepad of Friese Kustpad geheten. De uitgestrekte velden en wandel/fiets paden rondom Dokkum bieden ook volop mogelijkheden wat van de omgeving te zien.

Dokkum ligt aan de Staande Mast Route, waardoor men vanaf Lauwersoog via Dokkum en Leeuwarden naar Harlingen of het IJsselmeer kan varen. Dokkum heeft tevens diverse hotels en is er een camping. Ook zijn er bij de Ee Brug in Dokkum 10 camperstaplaatsen aan de Dokkumer Ee.

Winkelen 
De stad Dokkum had in 2016 bijna 190 winkels met in totaal 69.000 m² winkelvloeroppervlak. Hiermee komt de omvang van het winkelaanbod van de stad Dokkum (12.575 inwoners) overeen met dat van kernen met tussen de 20.000 en 30.000 inwoners. De binnenstad van Dokkum is in de provincie Friesland de vijfde winkelstad in orde van grootte. (Na Leeuwarden, Drachten, Sneek, en Heerenveen). Verder zijn er veel grootschalige (woon)winkels en bouwmarkten te vinden op winkelpark De Zuiderschans.

De belangrijkste winkelstraten van Dokkum zijn de Diepswal, de Hoogstraat, de Waagstraat en de Kleine/Grote Breedstraat. Het winkelaanbod varieert in het centrum van kledingwinkels en telecomwinkels tot warenhuizen en kleine speciaalzaken. Dokkum kent ook diverse restaurants. Supermarkten zijn gevestigd aan de rand van de binnenstad en in de wijken.

Cultuur 

In Dokkum is Museum Dokkum gevestigd. Voor theatervoorstellingen kan men bij Sense op het bedrijventerrein Hogedijken terecht. Hier zijn ook de voorstellingen van Filmhuis Dokkum te bekijken.

Dokkum beschikt over diverse uitgaansgelegenheden in zowel de binnenstad als net er buiten. Ter ere van Bonifatius is de stadsbrouwerij Bonifatius 754 opgericht. Deze brouwerij brouwt voornamelijk speciaalbieren en seizoensbieren. In het pand aan de Diepswal zit ook een proeverij.

Aan de rand van Dokkum vindt in de laatste week van juni het metalfestival Dokk'em Open Air plaatst. In Dokkum vindt begin september het jaarlijks terugkerend evenement ‘De Admiraliteitsdagen’ plaats. Tijdens dit evenement zijn er verschillende activiteiten in de stad en is er ‘s avonds live muziek van bekende en minder bekende nationale en regionale artiesten. Het Dokkumer Stadsfeest is een week vol activiteiten gericht op Dokkum en omstreken. Activiteiten tijdens deze week zijn onder andere muziek door heel het centrum, spelletjes voor de jongere kinderen, de drakenbootrace, wandeltochten, markten en een buurt barbecue. Deze stadsfeesten vinden een keer in de vier jaar plaats. In 2016 viel het samen met de Admiraliteitsdagen. Daarnaast zijn er vooral tijdens de zomermaanden veel kleinere activiteiten. Zo is er met regelmaat muziek in de stad, en zijn er diverse open dagen, bij onder andere de korenmolens op de bolwerken.

Geboren in Dokkum 

 Gemma Frisius (1508-1555), wetenschapper
 Lieuwe van Aitzema (1600-1669), diplomaat en geschiedschrijver
 Govert Dircksz Camphuysen (1624-1672), schilder
 Ulrik Huber (1636-1694), rechtsgeleerde
 Titia Brongersma (ca. 1650-ca. 1700), dichteres
 Jacobus Canter Visscher (1692-1735), predikant
 Gijsbertus Schot (1810-1889), politicus
 Douwe Lubach (1815-1902), medicus
 Gerrit Vlaskamp (1834-1906), tuinarchitect
 Hendrik Bruining (1850-1925), kinderboekenschrijver
 Izaak Gosses (1873-1940), historicus
 Piet Oberman (1908-1972), Ondernemer en verzetsleider in de Tweede Wereldoorlog
 Jacobus Knol (1936), Fries schrijver
 Rein Jan Hoekstra (1941), jurist, lid van de Raad van State
 Jan Posthuma (1963), volleybalinternational
 Syb van der Ploeg (1966), zanger van De Kast
 Ruben van Gogh (1967), dichter
 Sipke Jan Bousema (1976), presentator
 Saskia Appel (1977), schrijfster
 Dewi Pechler (1983), zangeres
 Ilse Kraaijeveld (1990), zwemster
 Femke Wiersma (1984), BBB-politica

Overleden in Dokkum 
 Dirck Rafaelsz. Camphuysen (1586-1627), dichter, kunstenaar en predikant
 Catharina Geertruida Schrader (1656-1746) Duits voedvrouw en vrouw van Thomas Higt, burgemeester van Dokkum
 Albert Jonker (1878-1954), politicus en burgemeester van Dokkum tussen 1910 en 1945
 Tjeerd Venstra (1889-1977), architect
 Eelke Bakker (1910-2020), ingenieur, voormalige oudste Nederlandse man en oudste Fries ooit

Zie ook 
 Lijst van rijksmonumenten in Dokkum
 Lijst van burgemeesters van de voormalige gemeente Dokkum

Externe links 
 Officiële website van de gemeente Dongeradeel
 Officiële website van de stad Dokkum
 Online stadskrant uit Dokkum - indokkum.nl
 Gastvrij Dokkum - VVV kantoor - gastvrijdokkum.nl

Geografie van Noardeast-Fryslân
Plaats in Friesland
Voormalige gemeente in Friesland
Beschermd stadsgezicht in Nederland