Symfonia

Symfonia – (w klasycznym kształcie) to zazwyczaj trzy- lub czteroczęściowy utwór muzyczny na orkiestrę, popularny w XVIII, XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Jest orkiestrowym odpowiednikiem sonaty.

Skrócone symfonie przeznaczone dla mniejszych orkiestr to sinfonietty.

Cechy symfonii programowej 
 muzyka przedstawia i ilustruje program (czyli treść pozamuzyczną – literacką)
 zamiast tematu 1 i 2 (tak jak w formie allegra sonatowego) kompozytorzy stosują motywy przewodnie
 symfonia programowa ma zmienną liczbę części, często symfonia ma tytuł (tytuły mogą mieć też poszczególne części)
 stosowanie różnych zestawień instrumentów doprowadza do rozwoju kolorystyki orkiestrowej

Opis 

Układ części symfonii klasycznej:
 pierwsza: szybka – forma sonatowa;
 druga: wolna – w formie wariacji lub pieśni (tj. ABA);
 trzecia: taneczna lub bardzo szybka – menuet, a od czasów Beethovena szybsze scherzo;
 czwarta: szybka – rondo, wariacje lub allegro sonatowe.

Jednak w XIX wieku formę zaczęto traktować bardziej swobodnie i wielu kompozytorów modyfikowało podany schemat (np. Franz Schubert w dwuczęściowej VIII Symfonii Niedokończonej, Hector Berlioz w 5-częściowej Symfonii fantastycznej, Gustav Mahler w większości swoich dzieł). Formą pokrewną symfonii jest sonata i koncert.

Kompozytorzy symfonii 
Największy wpływ na rozwój gatunku mieli:

 Franz Joseph Haydn – 108 symfonii
 Wolfgang Amadeus Mozart – 41 symfonii (napisał 68 – jednak wiele ocalało tylko we fragmentach)
 Ludwig van Beethoven – 9 symfonii (w tym programowa VI i wokalna IX)
 Franz Schubert – 8 (13) symfonii (VIII Niedokończona, IX Wielka, a także D-dur D2B, D-dur D615, D-dur D708A, VII symfonia E-dur D 729 oraz X symfonia D-dur D936A – z których zachowały się szkice lub fragmenty i są zwykle pomijane w katalogach, stąd często podawana liczba ośmiu symfonii skomponowanych przez Schuberta)
 Robert Schumann – 4 symfonie (I Wiosenna, III Reńska)
 Felix Mendelssohn-Bartholdy – 5 symfonii (III Szkocka, IV Włoska, V Reformacyjna) oraz 13 symfonii smyczkowych (kameralnych)
 Ferenc Liszt – dwie symfonie programowe (Dantejska, Faustowska)
 Hector Berlioz – kilka utworów o charakterze symfonii programowych, w tym Symfonia fantastyczna i Harold w Italii (z solową partią altówki)
 Antonín Dvořák – 9 symfonii (IX Z Nowego Świata)
 Johannes Brahms – 4 symfonie
 Piotr Czajkowski – 7 symfonii (I Zimowe Marzenia, II Małorosyjska, III „Polska”, V, VI Patetyczna oraz symfonia ‘Manfred’ napisana pomiędzy symfonią 4 a 5, nienumerowana)
 Anton Bruckner – 11 symfonii (symfonia „0” – nullte – niedokończona, symfonia „00” (-1) – szkice)
 Gustav Mahler – 10 symfonii (I Tytan, II „Zmartwychwstanie”, VIII Symfonia Tysiąca)
 Jean Sibelius – 7 symfonii (4, będąca odpowiedzią kompozytora na współczesne mu trendy)
 Siergiej Rachmaninow – 3 symfonie (oraz symfonia młodzieńcza)
 Carl Nielsen – 6 symfonii
 Igor Strawinski – 5 symfonii
 Siergiej Prokofjew – 7 symfonii
 Dmitrij Szostakowicz – 15 symfonii (oraz kilka symfonii kameralnych – aranżacji kwartetów smyczkowych na orkiestrę smyczkową)
 Charles Ives – 4 symfonie.

Do rozwoju gatunku na gruncie muzyki polskiej zasłużyli się między innymi:

 Antoni Milwid – 2 symfonie (C-dur i zaginiona b-moll)
 Ignacy Feliks Dobrzyński – 2 symfonie (II, „Charakterystyczna”)
 Mieczysław Karłowicz – 1 symfonia, „Odrodzenie”
 Karol Szymanowski – 4 symfonie (III „Pieśń o Nocy”, IV koncertująca)
 Witold Lutosławski – 4 symfonie
 Andrzej Panufnik – 10 symfonii
 Bolesław Szabelski – 5 symfonii
 Krzysztof Penderecki – 8 symfonii (w tym symfonie z chórem)
 Henryk Mikołaj Górecki – 4 symfonie (w tym symfonie ze śpiewem)
 Krzysztof Meyer – 7 symfonii (w tym symfonie z chórem).

Ponadto swój wkład do symfonii włożyli: Georges Bizet, Nikołaj Rimski-Korsakow, César Franck, Ernest Chausson, Vincent d’Indy, Edward Elgar, Benjamin Britten, William Walton, Aram Chaczaturian i inni.

Symfonia jest to reprezentatywny gatunek muzyki orkiestrowej. Można ją też uznać za sonatę na orkiestrę. Ukształtowanie się symfonii miało miejsce w połowie XVIII w.

Źródła symfonii 
W drugiej połowie XVII w. orkiestrowy wstęp do opery, kantaty czy oratorium zwano we Włoszech sinfonią, później uwerturą włoską. Ustalono wtedy układ części: szybka, wolna, szybka. Uwertura włoska stała się punktem wyjścia do wykształcenia klasycznej formy symfonii. We Francji uprawiano uwerturę o innym układzie części: wolna, szybka (wolna).

Symfonia klasyczna 

W połowie XVIII w. wykształciła się 4-częściowa forma symfonii klasycznej: 1 – szybka w formie sonatowej, 2 – wolna, 3 – menuet, 4 – szybki finał, często w formie ronda. Szkoła mannheimska ustaliła skład orkiestry klasycznej, stworzyła podstawy klasycznej instrumentacji, wprowadziła niuanse i kontrasty dynamiczne, rozpowszechniła typ czteroczęściowej symfonii z menuetem. Symfonia stała się w epoce klasycznej najważniejszą formą muzyki orkiestrowej.

J. Haydn i W.A. Mozart przejęli klasyczny model symfonii, ale z większą dozą wyobraźni. Tematy symfonii Haydna mają wigor i jędrność rytmicznej melodii ludowej, menuety bardziej przypominają tańce ludowe niż dworskie i są często miniaturą formy sonatowej. Jego symfonie charakteryzują się spokojnym wstępem, odznaczającym się religijnym skupieniem, natomiast w promiennych
finałach forma ronda krzyżuje się z sonatową. Haydn komponując 114 symfonii rozwinął wstęp i przetworzenie allegra sonatowego, poddawał konstrukcję wiecznym eksperymentom, z wielką pomysłowością połączył doskonałość formy, brzmienia i charakteru, zwłaszcza w ostatnich symfoniach – „londyńskich”.

Mozart zaczął pisać symfonie na wzór J.S. Bacha i G. Sammartiniego, potem zaczął wykorzystywać francuski styl galant, nadał mu polot, pozostawił swój geniusz na doświadczeniach szkoły mannheimskiej w dziedzinie instrumentacji i formy. Jego trzy ostatnie symfonie – g moll, Es dur i C dur „Jowiszowa” należą do największych arcydzieł. W symfoniach L. van Beethovena (ucznia Haydna) obserwujemy rozbudowę formy (zmiany łączników, cody) i orkiestry (zwiększenie udziału instrumentów dętych, perkusji), pogłębianie ekspresji (wzbogacenie harmonii, kontrasty dynamiki, recytatyw kontrabasów w finale IX symfonii). Beethoven wytyczył rozwój muzyki na cały XIX w. Na pierwsze miejsce wysuwają się symfonie:
 III – Es-dur zwana Eroica (1803)
 V – c-moll (1808)
 VI – F-dur zwana Pastoralną (1808)
 VII – A-dur, którą Richard Wagner nazwał „apoteozą tańca”.
 IX – d-moll (1824), z finałową kantatą do słów Ody do radości Schillera wyrażającą ideę ogólnoludzkiego braterstwa.

Symfonia epoki romantyzmu 
W epoce tej nastąpiło połączenie klasycznej formy i techniki kompozytorskiej Beethovena z romantyczną ekspresją i wpływem pieśni na charakter tematów. Rozwinęły się tendencje programowe. Pojawiły się także pomysły wprowadzenia motywu przewodniego. Generalną tendencją romantyzmu było rozbudowa formy, aparatu orkiestry i gęstnienia brzmienia. Do najwybitniejszych twórców tej epoki należeli: Robert Schumann, którego symfonie przenikała romantyczna ekspresja, Franz Schubert, Felix Mendelssohn-Bartholdy, Johannes Brahms, którego 4 symfonie należą do filarów światowego repertuaru koncertowego, Piotr Czajkowski, z którym wiąże się rozwój programowości emocjonalnej, A. Bruckner, który zespolił wagnerowską harmonię i organowe brzmienie orkiestry z techniką Beethovena, wreszcie Gustav Mahler i Hector Berlioz, których symfonie często trwają ponad godzinę, a ich orkiestry nie mieściły się na scenie.

XX wiek 
Symfonia jako gatunek muzyki orkiestrowej straciła w XX w. na znaczeniu, niemniej obecna była w twórczości wielu wybitnych kompozytorów: Prokofjewa, Szostakowicza, Lutosławskiego czy Szabelskiego i Góreckiego. Często zarzucano klasyczne wzorce formalne, tworząc utwory o swobodnej, a czasem wręcz eksperymentalnej budowie.

Symfonie tradycyjne 
Do tradycji trzy-czteroczęściowych symfonii przeznaczonych na orkiestrę nawiązywało bardzo wiele utworów, w tym większość symfonii Szostakowicza, Prokofiewa, Honeggera i Symfonia w trzech częściach Strawińskiego.

Tradycję symfonii z głosem (chórem, solistami lub chórem i solistami) podjął m.in. Strawiński (Symfonia psalmów) i Szostakowicz (XIII i XIV Symfonia)

Symfonie niekonwencjonalne 
Przykładem utworu zatytułowanego symfonia, a odległego od jakiegokolwiek wzorca symfonicznego są Symfonie instrumentów dętych Strawińskiego. Innym – kolaż nazwany Symfonią przez Luciano Berio. W polskiej muzyce lat sześćdziesiątych powstawały także utwory nazywane symfoniami, acz z powodu niekonwencjonalnego używania instrumentów (sonoryzm) w niczym nie przypominał tradycyjnego brzmienia (np. Krzysztof Penderecki I Symfonia)

Symfonie awangardowe 
Awangardowi kompozytorzy niejednokrotnie używali tytułu symfonia, acz utwory ich w żadnym stopniu nie przypominały klasycznych ani romantycznych dzieł tak nazywanych.
 Arsenij Awraamow – futurystyczna Symfonia syren fabrycznych, na chór, armaty i wszystkie syreny w mieście (wykonana 1922 w Baku, 1923 w Moskwie)
 Jefim Gołyszew – dadaistyczna Antysymfonia („Musikalische Kreisguillotine”; Berlin, 1919): Hannah Höch, stojąc przy fortepianie, uderzała w pokrywki garnków. Części wg komentarza kompozytora:
 Prowokujący zastrzyk
 Chaotyczna jama ustna
 Giętkie super Fa.
 George Brecht – trzy symfonie z udziałem orkiestry:
 I symfonia (1962) – muzycy wystawiają ręce przez otwory w fotografii innej orkiestry
 II symfonia (1962) – muzycy kartkują nuty w tempie wskazanym przez dyrygenta
 III symfonia (1964) – na znak dyrygenta muzycy cicho i w unisonie zsuwają się z krzeseł

Przypisy

Bibliografia 
 
 Mała encyklopedia muzyki, Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, .