alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Do ut des

Do ut des () – pochodząca z prawa rzymskiego zasada wyrażająca ekwiwalentność świadczeń. Jest ona podstawą umów wzajemnych (synalagmatycznych). Każda ze stron zobowiązuje się dlatego i pod warunkiem, że druga strona spełni swe świadczenie. Na tej podstawie oparty jest art. 487 polskiego kodeksu cywilnego. 

Zasada ta wiąże osobę obdarowującą z obdarowaną. Rodzaj niepisanego kontraktu zobowiązującego osobę obdarowaną do odwzajemnienia się w ten sam sposób. Z kolei każdy odwzajemniony podarek jest pretekstem do kolejnego, itd. Tworzy się w ten sposób długotrwała więź między stronami, w której zwykle zaczynają odgrywać rolę także inne aspekty niż pierwotne motywy stron.

Na zasadzie wzajemności opierała się antropologiczna analiza prawa Bronisława Malinowskiego, w jego Zwyczaju i zbrodni w społeczności dzikich. Kategoria ta odgrywa też ogromną rolę w teorii strukturalnej w antropologii.

Analiza gramatyczna 
Do (indicativus praesentis activi) znaczy „daję” – pochodzi od do, dare, dedi, datum, des to coniunctivus preasentis activi (żebyś dawał), użyty zgodnie z zasadami consecutio temporum. Ut des to zdanie podrzędne celu (po co?).

Zobacz też 
 kula (rytuał)

Przypisy

Bibliografia 

Łacińskie zwroty i paremie prawnicze
Socjologia prawa
Antropologia prawa
Denis Papin

Denis Papin (ur. 22 sierpnia 1647, zm. ok. 1712 w Londynie) – francuski wynalazca.

Życiorys 
Urodził się w Chitenay koło Blois. Jako protestant musiał w 1675 emigrować do Anglii, gdzie spędził resztę życia. Jego współpracownikami byli Christiaan Huygens i Robert Boyle. W 1681 przedstawił kocioł będący pierwowzorem autoklawu i szybkowaru. Zastosował w nim po raz pierwszy zawór bezpieczeństwa. W 1698 skonstruował pierwszy tłokowy silnik parowy. Wynalazł także między innymi piec do topienia szkła i pompę wirową odśrodkową.

Zobacz też 

 rewolucja naukowa
 rewolucja przemysłowa

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Francuscy matematycy
Francuscy fizycy XVII wieku
Francuscy fizycy XVIII wieku
Francuscy wynalazcy
Angielscy wynalazcy
Zmarli w 1712
Urodzeni w 1647
BSD Daemon

BSD Daemon (stgr. δαίμων daimon dosł. „ten, który coś rozdziela” lub „ten, który coś przydziela”, także: nadprzyrodzona potęga, łac. daemon) – maskotka systemów operacyjnych 4.2BSD, 4.3BSD i BSD4.4, od pierwszego wydania przyjęta przez wywodzący się od nich FreeBSD. 

Zwykle przedstawiany jako postać przypominająca diabełka w trampkach trzymającego w ręku trójząb (ang. pitchfork), w nawiązaniu do uniksowej funkcji fork(), czasami z aureolą nad głową (OpenBSD) lub w kasku inżyniera (NetBSD). Daemon nie ma oficjalnego imienia, nazwy. Popularnie określany jest jako beastie (przez inspirację amerykańską wymową skrótu B-S-D), czasem Chuck.

Autorem pierwszych wersji graficznych był John Lasseter, pomysłodawcą i właścicielem praw autorskich jest Marshall Kirk McKusick, jeden z twórców BSD z laboratoriów CSRG Uniwersytetu Berkeley. Mianem Daemon book określano drukowane podręczniki systemów BSD (4.3 i 4.4), pełny tytuł The Design and Implementation of the 4.3BSD UNIX Operating System – noszące na okładce właśnie obraz BSD daemona.

Daemon od strony technicznej jest w systemach Unix nazwą programów lub procesów działających niezauważalnie w tle i wykonujących czynności usługowe na rzecz systemu i klientów (np. named - skrót od name daemon, serwer nazw DNS). Stał się przez to synonimem niewidzialnej, pożytecznej siły (vide slogan FreeBSD: The power to serve – Moc do usług) działającej w interesie użytkowników – w przeciwieństwie do zdiabolizowanego przez chrześcijaństwo demona, interpretowanego jako zła siła. 

Także ze względu na wybuchające co jakiś czas wokół daemona religijne kontrowersje w środowiskach BSD można dostrzec oficjalny trend odchodzenia od wykorzystywania go jako graficznego identyfikatora tych projektów informatycznych. Od pewnego czasu OpenBSD posługuje się jako logo wizerunkiem pancernej rybki zwanej Blowfish w nawiązaniu do nazwy wydajnego algorytmu kryptograficznego. Od roku 2004 NetBSD używa nowego, oficjalnego logotypu a FreeBSD rok później. Wśród wielu sympatyków systemów spod znaku daemona kroki te spotkały się z nieprzychylnym przyjęciem jako wyznacznik myślenia w kategoriach czysto marketingowych i kapitulacja wobec ignorancji i nieporozumień.

                 ,        ,         
                /(        )`        
                \ \___   / |        
                /- _  `-/  '        
               (/\/ \ \   /\        
               / /   | `    \       
               O O   ) /    |       
               `-^--'`<     '       
              (_.)  _  )   /        
               `.___/`    /         
                 `-----' /          
    <----.     __ / __   \          
    <----|====O)))==) \) /====      
    <----'    `--' `.__,' \         
                 |        |         
                  \       /       /\
             __( (_  / \__/ 
           ,'  ,-----'   |          
           `--{__)

ASCII-Art 
Beastie przedstawione w ASCII-Art podobnie jak na ekranie startowym FreeBSD.

Zobacz też 
 Tux
 Glenda

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 History of the BSD Daemon 

BSD
Maskotki informatyczne
Endokrynologia

Endokrynologia – nauka o wydzielaniu wewnętrznym, gruczołach, hormonach i ich działaniu. Jako dziedzina medycyny, zajmuje się zaburzeniami funkcji gruczołów wydzielania wewnętrznego (zaburzenia wydzielania hormonów), np. przysadki mózgowej, tarczycy, nadnerczy, jajników. W Polsce konsultantem krajowym endokrynologii od 7 czerwca 2019 jest prof. dr hab. Andrzej Lewiński. Diagnostyką i leczeniem zaburzeń endokrynologicznych u dzieci zajmuje się specjalizacja endokrynologia i diabetologia dziecięca, której konsultantem krajowym od 21 czerwca 2018 jest prof. dr hab. Mieczysław Walczak.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne

!
Elektrofil

Elektrofil (czynnik elektrofilowy) – cząsteczka lub grupa, w której występuje niedomiar elektronów i w odpowiednich warunkach jest w stanie je przyjąć, czyli być ich akceptorem.

Elektrofilami są wszystkie kwasy, zarówno zgodne z definicją Brønsteda, jak i Lewisa. Oprócz tego mogą to być także cząsteczki, które nie wykazują żadnych właściwości kwasowych, lecz tylko mają "zwykły" deficyt elektronów – pojęcie elektrofila jest więc szersze od pojęcia kwasu.

W odróżnieniu od kwasów, które można uszeregować według ich "mocy", elektrofile dzieli się raczej na "twarde" i "miękkie".

Twardy elektrofil to cząsteczka mała, zwarta i o bardzo skoncentrowanym "centrum elektrofilowości" – czyli jednym konkretnym miejscu w cząsteczce, które jest szczególnie skłonne przyjmować elektrony. Przykłady twardych elektrofili to: H+, K+, AlCl3.

Miękki elektrofil to na odwrót cząsteczka duża, z rozmytym "centrum elektrofilowości" – czyli brakiem jednego konkretnego miejsca, które jest szczególnie skłonne przyjmować elektrony. Przykłady miękkich elektrofili to: Br+, Ag+, BH3.

Zobacz też 
 nukleofil
 substytucja elektrofilowa

Reakcje chemiczne
Ekson

Ekson, egzon, sekwencja kodująca – odcinek genu kodujący sekwencję aminokwasów w cząsteczce białka. Poszczególne eksony oddzielone są od siebie intronami (sekwencjami niekodującymi) i występują wyłącznie w komórkach eukariotycznych.

Pierwotny transkrypt zawiera wówczas na przemian ułożone odcinki intronowe i eksonowe. Po zsyntetyzowaniu czapeczki i poliadenylacji cząsteczki RNA, ale jeszcze przed jej eksportem z jądra do cytoplazmy następuje wycięcie wszystkich intronów oraz połączenie eksonów w jedną całość (splicing). Po zakończeniu tych procesów transkrypt staje się funkcjonalną cząsteczką informacyjnego RNA (mRNA), który w tej postaci może opuścić jądro komórkowe i zostać użytym w procesie translacji.

Przypisy 

DNA
Ekspresja genu
RNA
Elektryczność

Elektryczność (od gr. ήλεκτρον (elektron) – bursztyn) – zjawisko związane z oddziaływaniem ciał mających ładunek elektryczny (na przykład elektronów i protonów) oraz z przepływem tych ładunków (prądem elektrycznym). W fizyce elektryczność obejmuje elektrostatykę, elektrodynamikę i prąd elektryczny. Można wyróżnić elektryczność naturalną, np. atmosferyczną oraz elektryczność związaną z techniką.

Potocznie elektryczność jest kojarzona przede wszystkim z instalacją elektryczną.

Zobacz też 

 elektrotechnika

Bibliografia 
 B. Jaworski, A. Dietłaf, L. Miłkowska, G. Siergiejew, Kurs fizyki. Elektryczność i magnetyzm, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa (1984), wyd. 8, 
 Encyklopedia fizyki, PWN, Warszawa 1972
Energia wewnętrzna

Energia wewnętrzna ( lub  ) – w termodynamice jest to całkowita energia układu będąca sumą energii potencjalnej i kinetycznej makroskopowych części układu, energii kinetycznej cząsteczek, energii potencjalnej oddziaływań międzycząsteczkowych i wewnątrzcząsteczkowych itd.

Wartość energii wewnętrznej jest trudna do ustalenia ze względu na jej złożony charakter. W opisie procesów termodynamicznych istotniejsza i łatwiejsza do określenia jest zmiana energii wewnętrznej, dlatego określając energię wewnętrzną układu pomija się te rodzaje energii, które nie zmieniają się w rozpatrywanym układzie termodynamicznym. Na przykład dla gazu doskonałego jedyną składową energii wewnętrznej, która może się zmieniać, jest energia kinetyczna cząsteczek gazu. Stąd zmiana energii wewnętrznej równa jest zmianie energii kinetycznej cząsteczek.

Energia wewnętrzna jest jednym z potencjałów termodynamicznych. Według I zasady termodynamiki energia wewnętrzna stanowi jednoznaczną funkcję stanu, którą dla danej porcji gazu można wyrazić przez dowolne dwa parametry stanu, np. ciśnienie, temperaturę, objętość właściwą, entalpię, entropię i inne.

Związek z innymi wielkościami termodynamicznymi 
O ile energię wewnętrzną trudno opisać prostym wzorem, który uwzględniałby wszystkie jej części, to ze względu na fakt, że większość jej składników pozostaje stała w przemianach gazowych, zmiana energii wewnętrznej może być zapisana równaniem:
 

gdzie:
  – temperatura (w kelwinach),
  – entropia,
  – ciśnienie,
  – objętość,
  – potencjał chemiczny -tego składnika,
  – liczba cząsteczek -tego składnika.

Ze wzorów tych wynika
  – temperatura,

  – ciśnienie,

  – potencjał chemiczny.

Jednostką energii w układzie SI jest dżul [J].

W gazie doskonałym 
W przypadku gazu doskonałego zmiana energii wewnętrznej równa jest zmianie energii kinetycznej cząsteczek i wyraża ją wzór
 

gdzie:
  – liczba moli gazu,
  – ciepło molowe przy stałej objętości,
  – zmiana temperatury gazu.

Zobacz też 
 energia swobodna
 entalpia
 entalpia swobodna
 funkcja stanu
 potencjały termodynamiczne

Uwagi

Przypisy 

Termodynamiczne funkcje stanu
Energia
Enhanced Chip Set

ECS ( – ulepszony chipset) – chipset nowocześniejszy niż OCS, montowany w komputerach klasy Amiga. Zaczął być stosowany w 1990, na początku w komputerze Amiga 3000. Produkowane później komputery Amiga wykorzystywały równolegle OCS i ECS lub wyłącznie ECS. W 1991 zaczęto go stosować w komputerach Amiga 500+. Ostatnią maszyną, w której ECS był wykorzystany, była Amiga 600.

W skład ECS wchodziły układy:
 Super Agnus 8732B (do 2 MB CHIP RAM)
 Super Denise
 Paula

Cechy ECS 
 obsługa 4-kolorowych trybów graficznych Productivity (rozdzielczość 640 × 480 pikseli) i SuperHires (1280 × 200 lub 1280 × 256)
 zdolność do kopiowania obszarów większych niż 1024 × 1024 pikseli w jednej operacji
 zdolność do wyświetlania obrazu w rejonie krawędzi (poza wszystkimi oknami)

Następcą ECS był chipset AGA.

Amiga
Etnocentryzm

Etnocentryzm – postawa ujawniająca się przy zetknięciu z innymi kulturami, polegająca na uznawaniu własnego narodu lub grupy etnicznej za szczególnie wartościową oraz na wywyższaniu własnej kultury, którą traktuje się jako miernik w ocenianiu innych grup, co prowadzi często do postaw niechęci, a nawet wrogości.

Jest przeciwieństwem relatywizmu kulturowego, również w odniesieniu do oceny kultury „masowej” i „elitarnej”. Jako przeciwieństwo etnocentryzmu traktuje się też fascynację „egzotycznymi” kulturami, co dawniej nierzadko występowało u antropologów.

Częstym przejawem etnocentryzmu jest wyrażanie zdziwienia wobec zwyczajów w innych kulturach i uznawanie ich, w przeciwieństwie do własnych zwyczajów, jako nienaturalnych. Na jego występowanie może mieć wpływ stopień homogeniczności kultury, a z kolei on sam jest jedną z cech osobowości autorytarnej. Postawa etnocentryzmu występuje nie tylko w nowoczesnych społeczeństwach. Jest charakterystyczna obok ksenofobii dla sposobu myślenia ludzi w izolowanych społecznościach pierwotnych.

Grecy i Rzymianie ludy spoza własnej cywilizacji nazywali „barbarzyńcami”, a później Europejczycy w trakcie epoki odkryć geograficznych podejmowali działania na rzecz cywilizowania „dzikich”, niszcząc ich kultury.

Inne przykłady to ludy określające mianem „ludzi” tylko siebie samych, np. Kiowa, Lapończycy, Romowie czy Tunguzi. Żydzi dzielą całą ludzkość na potomków Abrahama i gojów, jaskrawym przykładem etnocentryzmu są Chiny, czyli dla Chińczyków „Państwo Środka” (por. sinocentryzm). Wiele religii afrykańskich jest etnocentrycznych, obcym często odmawiając człowieczeństwa i pełni praw.

W ZSRR powstaniu etnocentryzmu sprzyjało wprowadzenie w 1932 r. do dowodów osobistych obywateli informacji o narodowości.

Zobacz też 
 poprawność polityczna
 megalomania narodowa
 europocentryzm
 religie etniczne

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Teoria polityki
Socjologia narodu
Etnologia i antropologia kulturowa
Energia swobodna Helmholtza

Energia swobodna Helmholtza (a lub A lub F ) – funkcja stanu i potencjał termodynamiczny odpowiadający tej części energii wewnętrznej, która może być w danym procesie uwolniona na zewnątrz układu w formie pracy lub ciepła przy stałej temperaturze i objętości.

Jest to przydatna funkcja, w odróżnieniu od energii wewnętrznej, można ją łatwo wyznaczyć, gdyż zależy w sposób naturalny od temperatury, objętości i liczby moli substancji, a parametry te można łatwo mierzyć. Funkcji tej używa się często przy złożonych procesach, w których przekazywanie energii odbywa się na kilka różnych sposobów (np:reakcja chemiczna połączona ze zmianą temperatury i ciśnienia).

Energia swobodna Helmholtza często jest oznaczana symbolem F, ale przez IUPAC preferowane jest używanie A (zobacz: Alberty, 2001).

Definicja i związki 
Energię swobodną Helmholtza definiuje wzór:
 

Z definicji energii Helmholtza, energii wewnętrznej i entropii, dla procesu odwracalnego różniczkę energii Helmholtza określa wzór:
 

Wzór ten dla układu, w którym nie zmienia się liczba cząsteczek układu upraszcza się do:
 

Z powyższego wzoru wynikają zależności:

Entropia (S):
 

Ciśnienie (p):
 

Potencjał chemiczny () i-tego składnika
 

gdzie:
 U – energia wewnętrzna,
 T – temperatura,
 S – entropia,
 p – ciśnienie,
 V – objętość.

Energia swobodna gazu doskonałego 
Energię swobodną Helmholtza jednoatomowego gazu doskonałego określa wzór:
 

gdzie:
 A – energia swobodna Helmholtza,
 T – temperatura,
 V – objętość,
 n – liczba moli gazu,
 R – uniwersalna stała gazowa,
 A0 – energia swobodna Helmholtza w: T0, V0, n0 – parametry początkowe.

Równanie to dla określonej temperatury, objętości, liczności materii oraz energii Helmholtza w określonych warunkach początkowych, jednoznacznie określa energię Helmholtza, co jest uzasadnieniem, że energia Helmholtza jest potencjałem termodynamicznym. Z równania tego poprzez różniczkowanie lub całkowanie można uzyskać inne zależności dla gazu doskonałego.

Zobacz też 
 entalpia
 potencjały termodynamiczne
 układ kanoniczny

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Termodynamiczne funkcje stanu
Energia
Wielkości fizyczne nazwane od osób
Ewolucja

Ewolucja – stopniowy proces zmian zachodzących w czasie. Pojęcie może odnosić się:
 w biologii do ewolucji biologicznej
 w filozofii do ewolucjonizmu
 w astronomii do ewolucji gwiazdowej
 w kosmologii do ewolucji Wszechświata
 w naukach społecznych i historii do ewolucji społeczeństw
 w religioznawstwie do ewolucji wierzeń
 w psychologii do psychologii ewolucyjnej
 w językoznawstwie do ewolucji językowej.

Zobacz też 

 ewolucja niebiologiczna – ewolucja innych replikatorów niż w ewolucji biologicznej
 Ewolucja – film z 2001 roku
Ewolucjonizm

ewolucjonizm (biologia)
 ewolucjonizm w naukach społecznych i historii
 ewolucjonizm (myśl polityczna)
Kenozoik

Era kenozoiczna, kenozoik – era, która rozpoczęła się ok. 66 mln lat temu (od wymierania kredowego) i wciąż trwa. Era kenozoiczna bywa czasem określana mianem ery ssaków, owadów lub ery roślin kwiatowych, bowiem te grupy przeszły w niej intensywny rozwój ewolucyjny.

Najważniejsze wydarzenia w skali globalnej

Dawniejszy podział ery kenozoicznej

Geologia 
Intensywna orogeneza alpejska doprowadziła w paleocenie do wyniesienia Gór Skalistych, a w następnych epokach gór Sierra Nevada i nowego pasma Gór Skalistych. Przez znaczną część eocenu Afryka i Ameryka Południowa były całkowicie odizolowane od lądów półkuli północnej.

Fauna 
W erze mezozoicznej doszło do wykształcenia najpierwotniejszych ssaków – jajorodnych stekowców. Już w kredzie istniały ssaki żyworodne – torbacze, a nawet łożyskowce. W kenozoiku ssaki nadal ewoluowały. Na początku paleogenu były to przede wszystkim pozostałości kredowe: wieloguzkowce, torbacze i prymitywne ssaki łożyskowe. Nie było dużych drapieżników. Na półkuli północnej pojawiły się pierwsze naczelne (Plesiadapiforma). Nastąpiła intensywna ewolucja łożyskowców i ich specjalizacja. Pojawiły się pradrapieżne i prakopytne (paleocen). Eocen („świt nowych czasów”) zawdzięcza nazwę pojawieniu się wielu występujących do dziś rzędów ssaków, a także niektórych istniejących nadal rodzin. Do najbardziej wyspecjalizowanych należą: nietoperze, walenie i brzegowce. Wtedy też pojawiły się lemurowate i wyrakowate. Parzystokopytne reprezentowane są m.in. przez maleńkiego „jelenia” Diacodexis, a nieparzystokopytne przez pierwszego konia – Hyracotherium.

Flora 
We wczesnym trzeciorzędzie wokół biegunów rozciągały się lasy wielkolistnych drzew zrzucających liście na zimę. Pozostałe obszary globu porastały lasy tropikalne.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pdf/pg_2005_05_18.pdf – dyskusja na temat statusu czwartorzędu i neogenu
Electronic Frontier Foundation

Electronic Frontier Foundation – założona w lipcu 1990 roku w Stanach Zjednoczonych organizacja pozarządowa mająca na celu walkę o wolności obywatelskie (takie jak prawo do anonimowości, prywatności i wolności słowa) w elektronicznym świecie (prawa cyfrowe). Jej twórcami są Mitch Kapor, John Gilmore i John Perry Barlow.

Organizacja EFF patronuje między innymi systemowi Tor, programowi zapewniającemu anonimowość w sieci. Prowadzi bazę danych drukarek wykorzystujących steganografię drukarkową. Ważniejsze sprawy, w które fundacja się zaangażowała:
 aresztowanie rosyjskiego programisty Dimitrija Skliarowa z powodu pozwu, jaki przeciwko niemu złożyło Adobe Systems (za złamanie zabezpieczeń elektronicznych książek),
 egzekwowanie na szeroką skalę przez DVD Copyright Control Group zakazu rozpowszechniania nielicencjonowanych odtwarzaczy DVD (zob. Content Scramble System),
 protest przeciwko projektowi ustawy SSSCA,
 wniesienie pozwu przeciwko AT&T i Narodowej Agencji Bezpieczeństwa w związku z przechwytywaniem e-maili i podsłuchiwaniem rozmów abonentów bez nakazu sądu przez oskarżonych.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona organizacji
 Projekt Surveillance Self-Defense Electronic Frontier Foundation 

Organizacje informatyczne
Anonimowość
Prywatność
Organizacje non-profit
Etnogeneza

Etnogeneza – proces kształtowania się etnosu grup etnicznych, a według niektórych badaczy także samej grupy etnicznej. Badaniem etnogenezy zajmuje się historia, etnologia, archeologia, antropologia kulturowa, socjologia i językoznawstwo. Termin wywodzi się od neologizmu ethnogenesis użytego pierwszy raz w połowie XIX wieku przez Henry`ego Timroda. Następnie pojęcie przejął świat  XX-wiecznych antropologów - akademików.

Podstawowe formy etnogenezy to:
 podział i wykształcenie się odrębnego etnosu (np. hipotetyczny podział Bałtosłowian na Bałtów i Słowian)
 integracja bliskich sobie plemion (np. Polacy jako efekt stopienia się w jeden naród głównie Pomorzan, Polan, Mazowszan, Wiślan i Ślężan, w nieznanym okresie czasu)
 mieszanie się kultur najeźdźców bądź poddanych (Węgrzy, Hiszpanie)
 konglomerat wielu elementów etniczno-kulturowych (Amerykanie, Brazylijczycy)

Zobacz też 

 etnogeneza Słowian

Przypisy 

Etnologia i antropologia kulturowa
Teoria i metodologia archeologii
Socjologia narodu
Eugene O’Neill

Eugene Gladstone O’Neill (ur. 16 października 1888 w Nowym Jorku, zm. 27 listopada 1953 w Bostonie) – amerykański dramaturg, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1936.

Jego córka Oona była żoną Charlie Chaplina.

Lata młodzieńcze 
Urodził się w hotelu Barrett na Broadwayu na Times Square, w Nowym Jorku. Dzisiaj w tym miejscu znajduje się kawiarnia Starbucks (ulica Broadway numer 1500, północno-wschodni róg 43. ulicy i Broadwayu). Na zewnętrznej ścianie kawiarni widnieje tablica upamiętniająca narodziny O’Neilla: "Eugene O’Neill, 16 października 1888 – 27 listopada 1953.

Był synem irlandzkiego aktora Jamesa O’Neilla i Elli O’Neill. Jak większość Irlandczyków O’Neill rozpoczął naukę w szkole rzymskokatolickiej z internatem. Wakacje letnie spędzał w stanie Connecticut w miejscowości Nowy Londyn.

Studiował na Uniwersytecie w Princeton, spędził kilka kolejnych lat na morzu. W tym czasie chorował na depresję i popadał w alkoholizm po śmierci członków najbliższej rodziny. Rodzice O’Neilla oraz jego starszy brat Jamie zmarli w ciągu trzech kolejnych lat. Życie rodzinne O’Neilla przedstawia jego autobiograficzna sztuka Zmierzch długiego dnia.

Pisarstwo było dla O’Neilla formą ucieczki od smutnej rzeczywistości. Pomimo depresji uwielbiał morze, na którym pracował przez kilka lat i które wkrótce stało się wiodącym tematem jego sztuk. Miejscem akcji wielu z nich jest właśnie pokład statku.

Podczas pobytu w sanatorium w latach 1912-1913, gdzie wracał do zdrowia po przebytej gruźlicy, zdecydował, iż zostanie zawodowym dramaturgiem. Wcześniej pracował dla New London Telegraph, publikując tam swoją poezję oraz pisząc reportaże.

W drugiej dekadzie dwudziestego wieku był częstym gościem w Greenwich Village. Poznał wtedy założyciela Komunistycznej Partii Pracy, dziennikarza Johna Reeda i jego żonę, pisarkę Louise Bryant. W filmie Czerwoni (z 1981), o życiu Johna Reeda, postać O’Neilla zagrał Jack Nicholson.

Dzieła

Przypisy

Bibliografia 
 Eugene O’Neill, Teatr, tłum. Kazimierz Piotrowski, Maciej Słomczyński, Bronisław Zieliński, PIW, Warszawa 1973 (Zawiera: Cesarz Jones, Włochata małpa, Wszystkie boże dziatki są skrzydlate, Pożądanie w cieniu wiązów, Wielki Bóg Brown, I śmiał się Łazarz, Żałoba przystoi Elektrze, Daleko od Sodomy, Przyjdzie na pewno).

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 
 

Amerykańscy dramaturdzy XX wieku
Laureaci nagrody Tony
Ludzie urodzeni w Nowym Jorku
Nobliści – literatura
Pisarze ekspresjoniści
Pisarze związani z Nowym Jorkiem
Urodzeni w 1888
Zdobywcy Nagrody Pulitzera
Zmarli w 1953
Etologia

Etologia (gr. ήθος – obyczaj) – dział zoologii badający zachowania zwierząt, zarówno dziedziczonych, jak i nabytych, ich aspektem przystosowawczym, rozwojem osobniczym, orientacją przestrzenną, zachowaniami społecznymi.

Twórcą nowoczesnej etologii jest Konrad Lorenz. Porównując zachowania (np. drapanie się) różnych gatunków, stwierdził on, że mogą one pomóc w poznaniu ewolucji, a na podstawie badań kaczek doszedł do wniosku, że zachowania zależą w prosty sposób od genów.

Obszary badań 
 teoria instynktu
 motywacja
 uczenie się
 zachowania agresywne i altruistyczne
 altruizm odwzajemniony
 terytorializm

Dziedziny wiedzy związane z etologią lub wywodzące się z niej 
 antropoetologia – badania terenowe nad zachowaniem człowieka (jako gatunku zwierząt)
 etologia kognitywna – procesy poznawcze u zwierząt
 zoosemiotyka – badania nad komunikowaniem się zwierząt
 socjologia zwierząt – zachowania społeczne zwierząt
 socjobiologia – ewolucjonistyczne podejście do zachowań społecznych zwierząt i człowieka

Zobacz też 

 zoopsychologia
 Irenäus Eibl-Eibesfeldt – pionier badań w zakresie etologii człowieka (humanoetologii)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona Zakładu Psychologii Zwierząt Uniwersytetu Warszawskiego
 
 Theory of (Human) Ethology (Documents No. 9, 10 and 11 in English)
 Strona Polskiego Towarzystwa Etologicznego

 
Weterynaria
Zoopsychologia
Epika

Epika (gr.  epikós „słowny”) – jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Ukształtowała się z ustnych sag, podań, legend i mitów o przeszłości.

Cechy epiki 
 obecność narratora
 świat przedstawiony
 fabuła (oraz układ przyczynowo-skutkowy zdarzeń)
 zapis prozą (wyjątki – epopeja, powieści poetyckie, ballada)
 wiele wydarzeń i miejsc akcji

Gatunki epiki 
 powieść – utwór pisany prozą, obszerny, wielowątkowy, o dużej liczbie bohaterów; np. Quo vadis; istnieje kilkanaście rodzajów powieści, np. historyczna, polityczna, przygodowa, sensacyjna, społeczno-obyczajowa, psychologiczna, biograficzna, fantastyczno-naukowa, fantasy, kryminalna itp.
 nowela – utwór krótki, jednowątkowy, z małą liczbą bohaterów i punkcie kulminacyjnym znajdującym się w zakończeniu; np. „Janko Muzykant” czy „Latarnik”
 epos (epopeja) – rozbudowany utwór wierszowany, przedstawiający dzieje mitycznych, legendarnych lub historycznych bohaterów na tle przełomowych wydarzeń dla danej społeczności; np. „Iliada”, „Odyseja” lub „Pan Tadeusz”
 opowiadanie – utwór niewielki, tematycznie ograniczony do jednego wątku, różniący się od noweli brakiem wyraźnej konstrukcji, luźnym układem akcji często wzbogacanej epizodami; np.  "Pętla"
 baśń – utwór opowiadający dzieje bohaterów z reguły fantastycznych, pozbawiony określonego miejsca oraz czasu (dawno, dawno temu za górami, za lasami)
 legenda – opowieść (nasycona elementami fantastyki, zawierająca jednak część prawdy) o bohaterze, często o życiu świętego, męczennika ujawniająca czas i miejsce akcji
 anegdota – krótkie, często zabawne opowiadanie o jakimś specyficznym wydarzeniu, np. historyjka z życia sławnej postaci
 satyra – utwór ośmieszający i piętnujący ukazywane w nim zjawiska, osoby, obyczaje, stosunki społeczne – uwaga! jest to gatunek mieszany (synkretyczny), łączy elementy epiki i liryki, podobnie jak ballada czy powieść poetycka.
 pamiętnik – opisuje przeżycia uczestnika, bądź świadka jakiegoś wydarzenia, chronologicznie ułożone.
 ballada – występuje w trzech rodzajach literackich, najczęściej zawiera niezwykłe wydarzenia.

Rodzaje narracji 
 pierwszoosobowa – narrator jest uczestnikiem wydarzeń. Czasowniki są w pierwszej osobie liczby pojedynczej lub mnogiej, występują zaimki takie jak: mi, mnie, mój, ja. Taki narrator nazywany jest narratorem konkretnym.
 trzecioosobowa – narrator przedstawia, komentuje przebieg wydarzeń, sam nie bierze udziału w wydarzeniach, jest narratorem wszechwiedzącym.

Składniki świata przedstawionego 
 czas i miejsce akcji
 fabuła
 bohaterowie (główni, drugoplanowi i epizodyczni)

Między światem przedstawionym a narratorem zachodzi określony stosunek, gdy narrator jest albo niewidoczny, albo uwidacznia swoje stanowisko, lub w skrajnych przypadkach traktuje fabułę jako pretekst do własnych przemyśleń i wypowiedzi.

Czas fabuły a czas powstania utworu 
 przeszłość – epika historyczna
 teraźniejszość – epika współczesna
 przyszłość – epika fantastyczna

Przypisy 

Genologia
Egzogamia

Egzogamia – zakaz zawierania małżeństw wewnątrz określonej grupy (poszerzonej rodziny, klanu egzogamicznego), utożsamiany przez jej członków z zakazem kazirodztwa, mimo że wyznacza szerszą grupę, niż jednostki blisko spokrewnione.

Najczęstszą zbiorowością egzogamiczną w społeczeństwach pierwotnych jest klan egzogamiczny, zazwyczaj posiadający własny totem. W społeczeństwach podzielonych na dwa klany lub inne jednostki egzogamiczne, określane są one mianem mojetów (połów).

Każdy rodzaj egzogamii określa jakąś formę endogamii. Claude Lévi-Strauss podaje przykład wioski Bororo, gdzie małżeństwa mogą być zawierane wyłącznie krzyżowo między połowami (między klanami zamieszkującymi wschód i zachód wioski, określanymi przez Lévi-Straussa jako połowy pseudoegzogamiczne), a jednocześnie tylko wewnątrz „klas” wyższych, średnich i niższych, na jakie dzielą się klany.

Strukturę egzogamiczną tłumaczy się brakiem równowagi w proporcjach płci, które często występują wśród rozproszonych terytorialnie grup liczących poniżej 400 osób, zwłaszcza wśród łowców i zbieraczy. Okresowo grupy takie zbierają się, co umożliwia zawieranie małżeństw pomiędzy członkami grup. Według Bronisława Malinowskiego egzogamia oraz zakaz cudzołóstwa żony są formami regulacji, pozwalającymi uniknięcia swobody seksualnej prowadzącej do promiskuityzmu, a sama egzogamia także eliminuje rywalizację wewnątrz „rodów”. Odrzucał on jednak założenie Jamesa Frazera o tym, że egzogamia była formą świadomego aktu pierwotnego prawodawstwa, ponieważ potrzeby kulturowe na poziomie układu społecznego nie mają przełożenia na poziom indywidualnych motywacji w społecznościach pierwotnych.

Zobacz też 
 lewirat
 sororat

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Małżeństwo
Endogamia

Endogamia (etym. gr. endon – „wewnątrz”, gameo – „zawieram małżeństwo”) – kulturowa reguła nakazująca jednostce zawieranie małżeństw (dobieranie sobie partnera) wewnątrz własnej grupy, w celu zabezpieczenia jej przed utratą członków, wzmocnienia izolacji i utrzymania odrębności. Endogamia występuje zazwyczaj w społeczeństwach uwarstwionych, służy względom prestiżowym i utrwala zróżnicowanie etniczne (kastowość). 

Endogamia w małej grupie prowadzi do związków między bliskimi krewnymi biologicznymi. Występuje zarówno w społecznościach matrylinearnych i patrylinearnych.
Dobór takiego małżeństwa odbywa się często na zasadzie przeznaczenia sobie z góry pewnych osób lub na zasadzie pierwszeństwa. Do tych ostatnich należy np. lewirat i sororat. 

Społeczności, w których często praktykowana jest endogamia, wykazują wyższy stopień występowania chorób dziedzicznych.

Recepcja małżeństw endogamicznych 
Jako przykłady endogamii można podać:
 rodziny królewskie,
 rodziny arystokratyczne i szlacheckie
 ortodoksyjnych żydów
 dźati hinduistyczne.

Małżeństwo kuzynowskie 
Inne bardziej skomplikowane zwyczaje to np. tzw. małżeństwo kuzynowskie „na krzyż”, polegające na tym, że mężczyzna bierze za żonę wujeczną siostrę lub inną kobietę o tym samym stopniu pokrewieństwa. W niektórych kulturach środkowej Australii mężczyzna może ożenić się także z wnuczką brata babki ze strony matki (lub kobietą o tym samym stopniu pokrewieństwa), jednak małżeństwa kuzynowskie to starszy zwyczaj. Bardzo rzadko natomiast dozwolone jest małżeństwo między „równoległymi krewnymi”, czyli dziećmi dwojga braci lub dwóch sióstr.

Przypisy

Bibliografia 
 

Małżeństwo
Efekt mnożnikowy

Efekt mnożnikowy – zjawisko o charakterze sprzężenia zwrotnego, polegające na rozwoju wielu różnych przedsiębiorstw (działalności gospodarczych) pod wpływem dodatkowego popytu konsumpcyjnego i zaopatrzeniowego powstałego w wyniku uruchomienia lub rozbudowy jakiegoś przedsiębiorstwa (działalności gospodarczej). Dzieli się więc je na dochodowe i zaopatrzeniowe. Efekty mnożnikowe są korzystne dla rozwoju lokalnej, a często także (w przypadku działów przemysłu o rozbudowanych powiązaniach zaopatrzeniowych) - regionalnej gospodarki.

Można również mówić o negatywnych efektach mnożnikowych w przypadku kryzysu lokalnej lub gospodarki w wyniku zamknięcia lub znaczącego zmniejszenia produkcji w jakimś przedsiębiorstwie.

Przypisy 

Mikroekonomia

en:Multiplier effect
Epoka paleomagnetyczna

Epoka paleomagnetyczna – trwające od kilkuset tysięcy do kilku milionów lat okres o określonej polarności ziemskiego pola magnetycznego. W trakcie ich trwania mogły występować krótkotrwałe okresy odwrócenia pola magnetycznego tzw. epizody i ekskursje paleomagnetyczne

Można je odtworzyć na podstawie paleomagnetycznych zapisów w skałach osadowych i wulkanicznych utrwalonych w postaci tzw. magnetyzacji szczątkowej.

Najmłodsze epoki paleomagnetyczne noszą nazwy wywodzące się od nazwisk badaczy paleomagnetyzmu:
 epoka Brunhesa (polarności normalnej – analogicznej do współczesnej) – 780 tys. lat temu do dziś,
 epoka Matuyamy (polarność odwrócona) – 2,6 mln do 780 tys. lat temu,
 epoka Gaussa (normalna) – 3,4 mln do 2,6 mln lat temu,
 epoka Gilberta (odwrócona) – 5 mln do 3,4 mln lat temu.
Starsze epoki oznaczone są kodami cyfrowo-literowymi.

Geomagnetyzm
Geochronologia
Ernst Haeckel

Ernst Haeckel (ur. 16 lutego 1834 w Poczdamie, zm. 9 sierpnia 1919 w Jenie) – niemiecki biolog, filozof i podróżnik; zwolennik darwinizmu.

Życiorys 
Studiował medycynę na uniwersytetach w Berlinie, Würzburgu i Wiedniu. Interesował się badaniami niższych zwierząt morskich. W latach 1865–1909 był profesorem zwyczajnym anatomii porównawczej na Uniwersytecie w Jenie. Utworzył tam Instytut Zoologiczny. Uważany za prekursora niemieckiej myśli eugenicznej.

W filozofii łączył materializm przyrodniczy z ewolucjonizmem. Sformułował tzw. teorię rekapitulacji, twórca teorii gastrei wyprowadzającej Metazoa z jednokomórkowych pierwotniaków. Stworzył koncepcję monizmu, opracował pierwsze kompletne drzewo rodowe wszystkich organizmów i uwzględnił na nim człowieka. Jego system klasyfikacji istot żywych, odmiennie od tradycyjnego podziału bytów na królestwa minerałów, roślin i zwierząt (plus ludzi), uwzględniał trzy królestwa organizmów: Protista, Plantae i Animalia (z wyłączeniem minerałów jako bytów niebiologicznych). Wprowadzenie trzeciego królestwa w połowie XIX w. pojawiało się już wcześniej w propozycjach kilku przyrodników (Richarda Owena, Johna Hogga), jednak podział Haeckla nie spotkał się z uznaniem jemu współczesnych, którzy wybrali system Linneusza, uznając go za wygodniejszy i bardziej przemawiający do wyobraźni, mimo że – jak okazało się w drugiej połowie XX wieku – był oparty w dużej mierze na błędnych założeniach, a jednocześnie zauważając, że Protista to takson polifiletyczny. Haeckel modyfikował swój system. Początkowo do królestwa Protista włączył gąbki, czy toczkowce, które następnie przeniósł do zwierząt i roślin, a z roślin do protistów przeniósł grzyby i sinice. Wiązało się to z przedefiniowaniem protistów jako organizmów nierozmnażających się płciowo.

Wprowadził takie terminy jak ekologia, filogeneza, ontogeneza. Jego teorie przyczyniły się do wielkiego postępu biologii ewolucyjnej.

Dla upamiętnienia E. Haeckla nazwano szczyt Mount Haeckel (4090 m n.p.m.) w górach Sierra Nevada oraz planetoidę (12323) Häckel.

Ważniejsze publikacje 
 Generelle Morphologie der Organismen (1866)
 Natürliche Schöpfungsgeshichte (1868)
 Anthropogenie (1874)
 Kunstformen der Natur (1899, 1904)

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Publikacje Ernsta Haeckela w serwisie Polona.pl

Ludzie urodzeni w Poczdamie
Niemieccy biolodzy
Niemieccy filozofowie XIX wieku
Niemieccy podróżnicy i odkrywcy
Wykładowcy Uniwersytetu w Jenie
Urodzeni w 1834
Zmarli w 1919
Edgar Douglas Adrian

Edgar Douglas Adrian (ur. 30 listopada 1889 w Londynie, zm. 4 sierpnia 1977 w Cambridge) – brytyjski arystokrata, baron, fizjolog, profesor Uniwersytetu Cambridge.

Życiorys 
Studiował w Trinity College na Uniwersytecie Cambridge. W latach 1937-1951 był profesorem uniwersytetu Cambridge. Był członkiem m.in. Towarzystwa Królewskiego Nauk w Londynie, gdzie w latach 1950-1955 pełnił funkcję prezesa, a także Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie.

Od 1912 roku zajmował się badaniem czynności układu nerwowego i narządów zmysłów, głównie przewodzenia we włóknach nerwowych.   
Jest twórcą metody rejestrowania czynnościowych zmian elektrycznych w pojedynczych włóknach nerwowych. Przyczynił się do rozwoju elektroencefalografii i nauki o lokalizacji czynności w korze mózgowej.
Jego badania nad tzw. rytmami Bergera przyczyniły się do rozwoju badań nad padaczką i lokalizowaniem uszkodzeń mózgu.

Był autorem monografii:
 1928 o podstawach czucia i czynnościach narządów zmysłowych
 1932 mechanizmach przewodzenia we włóknach nerwowych („The Mechanism of Nervous Action”) w 1932 roku
 1947 o fizycznych podstawach postrzegania („The Physical Background of Perception”).

W 1932 roku otrzymał nagrodę Nobla (razem z Charlesem Sherringtonem) „za odkrycia dotyczące funkcji neuronów”. W 1946 roku był także laureatem Medalu Copleya.

Przypisy 
.

Linki zewnętrzne 
 The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932, Sir Charles Sherrington, Edgar Adrian – Edgar Douglas Adrian – Biography 
 The Master of Trinity 
 Edgar Douglas Adrian, 1st Baron Adrian 

Absolwenci Trinity College (Cambridge)
Brytyjscy fizjolodzy
Członkowie Royal Society
Ludzie urodzeni w Londynie
Neuronaukowcy
Nobliści – fizjologia i medycyna
Odznaczeni Orderem Zasługi (Wielka Brytania)
Urodzeni w 1889
Zmarli w 1977
Laureaci Medalu Copleya
Laureaci Royal Medal
Energetyka

Energetyka – dział nauki i techniki, a także gałąź przemysłu, która zajmuje się przetwarzaniem dostępnych form energii na postać łatwą do wykorzystania przy zasilaniu wszelkich procesów przemysłowych, a także napędzaniu maszyn i urządzeń używanych w życiu codziennym.

W praktyce, energetyka obejmuje dostarczanie energii w dwóch postaciach:
 energii elektrycznej – dostarczanej do odbiorcy przewodami elektrycznymi, produkowanej za pomocą turbin i prądnic napędzanych rozmaitymi źródłami energii,
 energii cieplnej – dostarczanej odbiorcy za pośrednictwem transportującego ciepło nośnika, w szczególności może nim być para wodna pod dużym ciśnieniem, ogrzana woda lub inne płyny. Do ogrzewania tych nośników stosuje się rozmaite źródła energii.

Przemysł energetyczny składa się z dwóch części:
 elektrowni, ciepłowni i elektrociepłowni, czyli fabryk, w których energię pierwotną przetwarza się na jej użyteczną postać;
 energetycznych sieci przesyłowych, czyli systemu urządzeń umożliwiającego przesyłanie energii do odbiorcy.

Energetyka należy do sektorów gospodarki o najbardziej szkodliwym wpływie na środowisko naturalne i zdrowie. Na poziomie Unii Europejskiej podejmuje się skoordynowane działania na rzecz ograniczenia tego szkodliwego wpływu poprzez integrację polityki energetycznej z polityką ekologiczną.

Zobacz też 
 agroenergetyka
 bezpieczeństwo energetyczne
 elektroenergetyka
 odnawialne źródła energii

Przypisy
Eric Raymond

Eric Steven Raymond (ur. 4 grudnia 1957 w Bostonie) – amerykański haker i libertarianin oraz krytyk fantastyki, a zarazem jedna z czołowych postaci ruchu open source. Większą część życia spędził w Pensylwanii. Znany jest pod swymi inicjałami ESR.

Działalność 
Jest autorem znanych esejów (zwłaszcza „The Cathedral and the Bazaar”) oraz opiekunem słownika żargonu hakerskiego (Jargon file), wydanego w postaci drukowanej jako The New Hacker Dictionary. Wiele jego listów można znaleźć na grupie dyskusyjnej rec.humor.funny. Jest twórcą translatora języka INTERCAL do C (C-INTERCAL). Napisał niektóre z trybów pracy edytora EMACS, pracował też nad narzędziem konfiguracyjnym jądra Linux.

Prawo Linusa 
Jest autorem powiedzenia: „Wystarczająca liczba przyglądających się oczu sprawia, że wszystkie błędy stają się banalne” (ang. „Given enough eyeballs, all bugs are shallow”). Twierdzi, że inspiracją dla tego stwierdzenia był Linus Torvalds i nazywa je Prawem Linusa.

Oficjalnym źródłem tego cytatu jest najsłynniejszy esej Raymonda – „Katedra i bazar”, opublikowany w Internecie oraz w książce The Cathedral and the Bazaar: Musings on Linux and Open Source by an Accidental Revolutionary wydanej przez O’Reilly & Associates w 1999 roku.

Wybrana twórczość 
 Katedra i bazar
 UNIX. Sztuka programowania (Helion 2004, )
 The Unix Koans of Master Foo
 How To Ask Questions The Smart Way
 Jak Zostać Hakerem
 Loginataka
 Krótka historia hackerstwa
 Zagospodarowywanie noosfery
 Magiczny kocioł
 Zemsta hakerów

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 strona domowa Erica Raymonda

Amerykańscy informatycy
Programiści FOSS
Urodzeni w 1957
Amerykańscy libertarianie
Aktywiści otwartej treści
Amerykańscy krytycy fantastyki
Ludzie urodzeni w Bostonie
Empiryzm

Empiryzm (od  empeiría – „doświadczenie”) – kierunek filozoficzny głoszący, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego, natomiast wszelkie idee, teorie itp. są w stosunku do nich (bodźców zmysłowych) wtórne. Empiryzm stoi w ostrej sprzeczności z racjonalizmem filozoficznym, który głosi, iż źródłem poznania są właśnie idee, zaś bodźce zmysłowe mają znaczenie drugorzędne.

Pierwszym filozofem, który krytykował takie poznanie, był Heraklit z Efezu. Zgodnie z głoszonymi przez niego tezami:

 Złymi świadkami są oczy i uszy ludziom, którzy noszą duszę barbarzyńców.
Współczesna koncepcja empiryzmu została wysunięta przez Francisa Bacona, a następnie rozwinięta przez Johna Locke’a, George’a Berkeleya oraz Davida Hume’a.

W XXI wieku wyróżnia się empiryzm metodologiczny, który głosi nieistnienie sądów syntetycznych a priori, oraz empiryzm genetyczny, który głosi, że umysł ludzki jest pierwotnie pozbawiony treści poznawczych (umysł jako tabula rasa – łac. „niezapisana tablica”) i że dopiero doświadczenie bezpośrednio lub pośrednio powoduje zapełnienie tej pustki sądami. Skrajną postacią empiryzmu genetycznego jest sensualizm, który głosi, że w umyśle  nie znajduje się nic czego nie było wpierw w zmysłach (nihil est in intellectu quin prius fuerit in sensu). Poglądem przeciwstawnym do empiryzmu genetycznego jest natywizm. Z nurtu empiryzmu wykształciło się szereg innych prądów filozoficznych: kantyzm, pozytywizm, pozytywizm logiczny oraz fenomenologia.

Do szczególnie znanych empirystów należeli między innymi:

 Etienne Bonnot de Condillac
 Pierre Cabanis
 Charles de Bonnet
 Stanisław Staszic
 Jan Śniadecki
 Leonardo da Vinci

Zobacz też 

 sensualizm
 aprioryzm
 a priori
 a posteriori

Linki zewnętrzne 
  Empiricism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

 
 
 

Epistemologia
Filozofia nauki
Szkoły teoretyczne w psychologii
Eugenio Montale

Eugenio Montale (12 października 1896 w Genui, zm. 12 września 1981 w Mediolanie) – włoski eseista, krytyk literacki, poeta, polityk, tłumacz. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1975.

Jako młody człowiek przygotowywał się do zawodu śpiewaka operowego. Służył w armii w czasie I wojny światowej. W 1927 przeniósł się z Genui do Florencji, gdzie przyłączył się do literackiego ruchu hermetyków, poezji, w której częsta była świadoma niejasność sensu, a w języku dominowały wypowiedzi nominalne i wieloznaczność. W 1938 zwolniono go ze stanowiska dyrektora biblioteki Gabinetto Vieusseux Library we Florencji za poglądy antyfaszystowskie. W 1948 został krytykiem literackim gazety Corriera della Sera. Od 1967 zasiadał w senacie włoskim.

Eseje Montale wywarły znaczny wpływ na środowisko włoskich intelektualistów. Przekładał m.in. utwory Williama Szekspira, Pierre’a Corneille’a i T.S. Eliota. Jako krytyk odkrył twórczość I. Sveva.

Dzieła 
 Skorupy mątwy (Ossi di Seppia, 1925)
 Okazje (Le occasioni, 1939)
 Finisterre (1943)
 Quaderno di Traduzioni (1948)
 Burza i inne wiersze (La bufera e altro, 1956)
 Satura (1962-70)
 Xenia (1963)
 Dziennik z lat 71. i 72
 Zeszyt z czterech lat (1977)
 Inne wiersze (1980)
 Poezje wybrane (1987)

Przekłady 
Na język polski wiersze Eugenia Montale tłumaczyli Anna Cierniakówna, Cezary Geroń, Elżbieta Jamrozik, Anna Kamieńska, Radosław Kłos, Urszula Kozioł, Zygmunt Kubiak, Władysław Lark, Zygmunt Ławrynowicz,  Artur Międzyrzecki, Jarosław Mikołajewski i Renata Wojdan.

Przypisy

Bibliografia 
 
 Eugenio Montale: Poezje. Wybrał i przełożył Zygmunt Ławrynowicz. Londyn: Wydawnictwo Kwiat Lotosu, 1990. 
 

Nobliści – literatura
Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Włoskiej
Urodzeni w 1896
Włoscy bibliotekarze
Włoscy poeci XX wieku
Włoscy politycy
Włoscy tłumacze
Włoscy senatorowie
Włoscy eseiści
Ludzie urodzeni w Genui
Zmarli w 1981
EMac

eMac – komputer firmy Apple wprowadzony 29 kwietnia 2002 r., będący linią rozwojową komputera iMac. Seria eMac skierowana jest na rynek edukacyjny (stąd nazwa). Pierwsza wersja w jednolitej białej obudowie.

Do najważniejszych zmian należą: płaski monitor 17 cali (w miejsce wybrzuszonego 15"), oraz procesor PowerPC G4 w miejsce G3, a także znacznie mocniejsze głośniki (18W w miejsce 2,5). Całość (łącznie z monitorem i głośnikami), podobnie jak w komputerach iMac, w zintegrowanej obudowie (+ klawiatura i mysz) wykonanej z polikarbonatu.
Modele komputera eMac różniły się między sobą budową wewnętrzną płyty głównej. Pierwsze modele miały możliwość rozszerzenia pamięci w standardzie SD RAM do 1GB, następne (od 2004 roku) DDR RAM do 2 GB. Montowane procesory miały kolejno 700 MHz, 800 MHz i 1 GHz wyposażone były w kartę graficzną Nvidia GeForce2 MX, później ATI Radeon 7500, a następne modele miały taktowanie 1,25 GHz (ATI Radeon 9200) i 1,42 GHz (ATI Radeon 9600).
Komputery były wyposażone w karty sieciowe (LAN i Wi-Fi Airport); modem; 3xUSB; 2xFirewire; 1xMini-VGA. Systemy operacyjne wspierające architekturę PowerPC i działają na eMac:
– Mac OS 9; Mac OS X (10.3 Panther, 10.4 Tiger, 10.5 Leopard)
– MorphOS
– ArOS
– Linux

Produkcję zakończono 5 lipca 2006 roku.

eMac
Eudoksja (imię)

Eudoksja () – imię żeńskie pochodzenia greckiego, żeński odpowiednik męskiego imienia Eudoksjusz. Oznacza „dobra sława”, od  (ew) – "dobra" i  (doksa) – "sława, chwała". 

Eudoksja imieniny obchodzi 31 stycznia, jako wspomnienie św. Eudoksji z Canope.

 Imienniczki
 Aelia Eudoksja – żona cesarza Arkadiusza,
 Licynia Eudoksja – córka poprzedniej, żona cesarza Walentyniana III,
 Eudoksja Makrembolitissa – cesarzowa Bizancjum z dynastii Dukas,
 Eudoksja Łopuchina – pierwsza żona cara Rosji, Piotra I Wielkiego.

Zob. też Eudokia.

Przypisy 

Żeńskie imiona greckie
Eudoxia

Eudoxia (Eudoksja) – imię żeńskie
 eudoxia – stadium rozwojowe rurkopławów
 Eudoxia – rodzaj rurkopławów

Przypisy
Emisja

Emisja – w ujęciu ogólnym: działanie polegające na przenoszeniu jakiegoś elementu układu do jego otoczenia. Czasem może się wydawać, że emisja polega na tworzeniu czegoś przez układ.

W szczególności dla różnych środowisk znaczenia mogą być następujące:

Fizyka 
Zjawisko polegające na wysyłaniu energii w dowolnej postaci.

Rodzaje emisji:
 emisja cząstek
 emisja elektronów
 emisja polowa
 emisja fotoelektronowa (fotoemisja)
 emisja termoelektronowa – termoemisja
 emisja neutronów
 emisja promieniowania
 emisja spontaniczna
 emisja wymuszona
 emisja wtórna

Ekonomia 
 emisja pieniądza
 emisja papierów wartościowych
 emisja akcji
 emisja znaczków pocztowych

Inne 
 emisja głosu (wokalistyka)
 emisja zanieczyszczeń (inżynieria środowiska)
 emisja programu (media)
 emisja radiowa
 emisje radiowe stosowane w krótkofalarstwie

Zobacz też 
 emitent
 emiter
 transmisja
 audycja
Eksa

Eksa (E) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 1 000 000 000 000 000 000 = 1018 (trylion). Na przykład 1018 m = 1 Em (eksametr).

Eksa a eksbi 
W informatyce oznacza on częściej 260 = 10246 = 1 152 921 504 606 846 976, np. 1 EB (eksabajt) to 260 bajtów. Ilość pamięci jaką teoretycznie mogą zaadresować procesory 64-bitowe to 264 bajtów, czyli 16 EB.

Zobacz też 
 przedrostek dwójkowy

Przypisy 

Przedrostki jednostek miar