Alwernia

Alwernia – miasto w południowej Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Alwernia.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 3344 mieszkańców.

Położenie 
Miasto położone jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, nad rzeką Regulką. Gmina jest zaliczana do ośrodków miejskich aglomeracji krakowskiej. Alwernia należy do Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego.

Podział administracyjny 
 Stare Miasto;
 Brzeziny;
 Spalona;
 os. Chemików;
 os. Kamionki;
 os. Kulawki.

Nazwa 
Nazwa miasteczka wywodzi się od góry La Verna (łac. Alvernia) w Toskanii (Włochy), gdzie Franciszek z Asyżu otrzymał stygmaty (1224) i gdzie później założono pustelnię franciszkanów.

Historia 
Założycielem Alwerni był Krzysztof Koryciński, herbu Topór, kasztelan wojnicki, właściciel Poręby Żegoty. Pielgrzymując do Włoch, zwiedzał tam różne miejsca święte, między innymi był w Asyżu, skąd udał się do pustelni włoskiej, zwanej Alverno nad rzeką Arno w Toskanii. Przypatrując się tej pustelni franciszkańskiej i jej górzystej okolicy, Koryciński zauważył, że okolica ta przypomina krajobrazem jego dobra. Wróciwszy do Poręby w 1616 r. podarował bernardynom zalesioną górę Podskale w zachodniej części wsi Poręba Żegoty. Na tym wzgórzu Koryciński postanowił ufundować klasztor i kościół, wzorowany na włoskiej pustelni. W realizacji projektu pomagali Piotr z Poznania zwany Poznańskim oraz Krzysztof Scipio del Campo. Jeszcze w tym samym roku stanął drewniany klasztor i kaplica. W dziewięć lat później zbudowano murowaną zakrystię, a 3 lutego 1627 r. spisano akt erekcyjny. Następnie powstał drewniany kościół pw. Stygmatów św. Franciszka, który miał dwa boczne ołtarze i istniał do 1661 r. Murowany klasztor rozpoczęto budować w 1625 r., a w pięć lat później murowany kościół wybudowany staraniem syna założyciela Alwerni, Jana Stanisława Korycińskiego. Poświęcenie kościoła przez biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego nastąpiło dopiero w 1660 r., a 16 maja 1667 został konsekrowany.

Klasztor w Alwerni posiada zabytki, wśród nich obraz Ecce Homo. Umieszczono go w kościele w 1686 r. W latach 1703–1708 dobudowano dla obrazu specjalną kaplicę.

Historia obrazu jest opisana przez Stanisława Polaczka w Monografii Powiatu Chrzanowskiego:

Po wygaśnięciu rodu Korycińskich, Alwernia przeszła wraz z obszarem dworskim – Porębą Żegoty – w dziedzictwo Schwarzenbergów-Czernych, a od nich nabyli te dobra w XVIII w. Szembekowie. Byli oni właścicielami tych dóbr do początku XX w.

Poniżej klasztoru rozwinęła się później osada, która w 1776 r. na mocy przywileju króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na prośbę swego szambelana Aleksandra Szembeka, ówczesnego dziedzica tych dóbr, uzyskała prawo do organizowania targu. Przywilej ten opiewał na 12 jarmarków rocznie pod warunkiem, iż w promieniu trzech mili nie mogą się odbywać inne jarmarki z wyjątkiem tych miejscowości, które już posiadały podobny przywilej. Targi te początkowo odbywały się w pierwszy czwartek miesiąca, później organizowane były w każdą trzecią środę. W 1796 r. Alwernia była wzmiankowana jako niewielki ośrodek kupiecko-administracyjny.

Odpusty w pierwszą niedzielę oktawy Bożego Ciała (tzw. Strzelanka) stały się znane w okolicy, jak również w innych częściach Polski rozbiorowej.

Cytat z monografii Polaczka:

Monografia ta przedstawia również profil zawodowy i społeczny Alwerni od XVIII do XX w.:

6 maja 1862 r. otwarta została szkoła pszczelarska z inicjatywy Feliksa Florkiewicza.

W 1899 r. uruchomiono linie kolejową z Trzebini do Wadowic, którą zamknięto w 2002.

Po I wojnie światowej Alwernia została uznana za miejscowość uzdrowiskową.

W 1941 r. Niemcy wysiedlili bernardynów z klasztoru, urządzając w nim więzienie i Feldgericht (sąd wojenny). Zakonnicy wrócili dopiero po II wojnie światowej.

28 kwietnia 1943 w klasztorze ukrywał się Witold Pilecki.

Nocą 3 na 4 listopada 1944 roku grupa dywersyjna z oddziału Armii Ludowej im. Ludwika Waryńskiego dokonała akcji zbrojnej w Zakładach Chemicznych „Alwernia”.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego.

Prawa miejskie od 1993 r., jednak już od 1845 Alwernia posługiwała się pieczęcią miejską, kształtu owalnego, wielkości dzisiejszej monety na której przedstawiony był kościół z wysoką wieżą i z dwiema sosnami po bokach oraz z napisem w otoku „Kolonia Alwernia” i z datą 1845 r. W 1903 r. władze austriackie zapisały Alwernię w rejestrze miast.

Na przełomie lat 1923/1924 uruchomiono w Alwerni prywatną fabrykę chemiczną. Po II wojnie światowej fabryka przejęta została przez Skarb Państwa. Ostateczne brzmienie nazwy pochodzi z 1978 r.: Zakłady Chemiczne „Alwernia”, a po restrukturyzacji i inwestycjach w linię produkcyjną zakład został skreślony z listy największych trucicieli w Polsce. Pod koniec lat 70. XX w. powstało w Alwerni osiedle bloków mieszkaniowych – os. Chemików, początkowo dla pracowników owych zakładów.

W 2004 r. w mieście kręcone były zdjęcia do filmu Alwernia w reżyserii Konrada Szołajskiego. Inspiracją do nakręcenia dokumentu stała się twórczość teatralna Andrzeja Grabowskiego i Mikołaja Grabowskiego.

W nocy z 6 na 7 marca 2011 r. w zespole klasztornym oo. Bernardynów wybuchł pożar, który całkowicie strawił dach nad domem mieszkalnym zakonników i w znacznej części nad kościołem. Spłonęła mniejsza wieża. Dzięki interwencji strażaków ogień nie przedostał się do wnętrza klasztoru.

Demografia 
 Piramida wieku mieszkańców Alwerni w 2014 roku.

Gospodarka 
Znajdują się tu duże Zakłady Chemiczne „Alwernia” S.A (od 1923/1924 r.) produkujące głównie związki fosforu i chromu. Ośrodek przemysłowy, turystyczny i wypoczynkowy.

Transport 
 w pobliskim Grojcu (około 4 km na północ od Alwerni) autostrada A4 (węzeł Rudno – wjazd na autostradę możliwy wjazd i wyjazd w kierunku Krakowa oraz w kierunku Katowic),
 przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 780 Kraków–Chełm Śląski,
 prywatne połączenia autobusowe do Krakowa, Chrzanowa, Oświęcimia, Krzeszowic,
 PKP przystanek osobowy linii 103 relacji Trzebinia–Wadowice (nieczynny od października 2002 r.).

Zabytki 
Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego
 zespół architektoniczno-przestrzenny wsi;
 zespół klasztorny bernardynów;
 kaplica św. Floriana;
 dom drewniany z 1823 roku stojący przy Rynku nr 15 (przed przeniesieniem do Nadwiślańskiego Parku Etnograficznego);
 dom drewniany z ogrodem z 1791 roku, Rynek 24.

Atrakcje turystyczne 
 najstarsze w Polsce Muzeum Pożarnictwa;
 zalew Skowronek;
 Strzelanka odpust w pierwszą niedzielę oktawy Bożego Ciała.

Walory krajobrazowe tych okolic docenił już założyciel Alwerni lokując tu klasztor. O pięknie Alwerni pisano już w przewodnikach z początku XIX w.:

Prasa 
 „Ecce Homo” – gazetka (miesięcznik) wydawana przez parafialny oddział Akcji Katolickiej w Alwerni;
 „Rynek Firm. Informator Alwernia” – informator gminy Alwernia.
 „Alchemik. Miesięcznik Zakładów Chemicznych Alwernia” (archiwum)

Struktury wyznaniowe 
 Kościół rzymskokatolicki
 Świadkowie Jehowy

Sport 
 Stadion MKS Alwernia
 Małopolski Wyścig Górski (12 czerwca 2015: start pierwszego etapu 53. Małopolskiego Wyścigu Górkiego. 10 czerwca 2016: meta pierwszego etapu 54. Małopolskiego Wyścigu Górskiego. 9 czerwca 2017: start pierwszego etapu 55. Małopolskiego Wyścigu Górskiego).

Związani z Alwernią 
 Piotr z Alwerni – legat papieski w Polsce, mediator w wojnie polsko-krzyżackiej (1327–1332)
 Andrzej Grabowski – polski aktor filmowy, teatralny, kabaretowy i telewizyjny, stand-uper oraz wokalista
 Mikołaj Grabowski – polski reżyser teatralny, dyrektor teatrów, aktor filmowy, teatralny i telewizyjny, pedagog, profesor sztuk teatralnych
 Wiesław Włodarski – założyciel i prezes Grupy FoodCare.

Miasta partnerskie 
  Évron, Francja
  Hoszcza, Ukraina

Przypisy

Bibliografia 
 
 Stanisław Polaczek: Powiat Chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Wydanie II rozszerzone. Wydane w Krakowie nakładem Wydziału Rady Powiatowej Chrzanowskiej w 1914 roku
 Józef Mączyński: Pamiątka z Krakowa: opis tego miasta i jego okolic, Band 3, Kraków 1845

Linki zewnętrzne 
 
 Oficjalna strona Alwerni

 
Miasta w Polsce lokowane w XVIII wieku
Miasta w województwie małopolskim