Elbląg

Elbląg (, niem. , prus. Elbings, ) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim. Siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. 

Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce i Niemczech (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla. Obywatelstwo Elbląga dawało przywilej do posiadania ziemi.

Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r., Elbląg liczył 117 952 mieszkańców i był pod względem liczby ludności drugim (po Olsztynie) miastem w województwie warmińsko-mazurskim, a także 30. spośród najludniejszych miast w Polsce.

Elbląg to ośrodek przemysłu ciężkiego (Spółka Zamech Marine zajmująca się produkcją śrub napędowych do statków oraz General Electric z Zakładem Metalurgicznym i Zakładem Turbin), przemysłu spożywczego (browar wchodzący w skład Grupy Żywiec), przemysłu meblarskiego, również turystycznego (Kanał Elbląski z pochylniami). Rozwój miasta przypadał m.in. na okres od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998, kiedy Elbląg był stolicą województwa. Miał wtedy miejsce znaczny napływ ludności do miasta.

Przez obwodnicę Elbląga przebiegają dwie drogi krajowe: S7 łącząca Elbląg z Gdańskiem, Warszawą i Krakowem oraz S22 będąca najkrótszą drogą łączącą zachód i wschód Europy. Od Elbląga na wschód obie drogi mają status drogi ekspresowej.

Jest jednym ze spenetrowanych archeologicznie polskich miast, dzięki czemu elbląskie muzeum posiada unikatowe eksponaty (np. średniowieczną windę).

Położenie 
Elbląg to najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. 

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na pograniczu Żuław Wiślanych i Wysoczyzny Elbląskiej, stanowiących część Pobrzeża Gdańskiego.

Pod względem historycznym Elbląg leży w historycznych Prusach, na ziemi malborskiej, w jej północno-wschodniej części obejmującej północną Pogezanię. Etnograficznie stanowi także część Powiśla.

Nazwa 
Nazwa Elbląg pochodzi od rzeki Elbląg, zapisanej w 890 roku przez podróżnika Wulfstana jako Ilfing. Miasto przejęło nazwę (Elbing) od rzeki w 1237 roku.

Istnieje wersja (na przykład według ) o połączeniu nazwy Elbing z plemieniem Helwekonów (należeli do związku Lugiów). Nazwa polska Elbląg jest możliwa w dwóch częściach: Elb od Helwekonów i ląg od Lugiów.

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje nazwy miejscowości we fragmencie: „Elbing (Elbinga, poln. Elbiag, auch Elblag)”.

Historia

Średniowiecze 
Niedaleko miejsca, w którym do IX wieku znajdowała się pruska osada handlowa Truso, wiosną 1237 roku Krzyżacy pod dowództwem Hermanna von Balka wybudowali na wyspie u ujścia rzeki Elbląg niewielki drewniano-ziemny gródek. Na dzień 13 stycznia 1238 datowany jest dokument potwierdzający uposażenie klasztoru dominikanów i przybycie zakonników do Elbląga. Po tym, gdy fortyfikacja ta została prawdopodobnie zniszczona przez plemiona pruskich Pogezanów, Krzyżacy po roku 1240 przenieśli się w miejsce dzisiejszego Starego Miasta, w którym w miejscu dzisiejszego Podzamcza istniała już osada zasiedlona od połowy X wieku. Do osady, której nazwa wywodziła się od pruskiej nazwy rzeki Ilfing, Krzyżacy sprowadzili kolonistów niemieckich i stąd prowadzili ekspansję militarną w kierunku ziem zamieszkanych przez Prusów. W tym samym roku uruchomili trzecią w państwie krzyżackim mennicę. W 1242 roku Elbląg był jednym z nielicznych miejsc, które oparły się atakom Prusów w trakcie I powstania pruskiego i najazdowi księcia gdańskiego Świętopełka II, co oznacza, że już wtedy miejsce to musiało być ufortyfikowane. Osada ta już pod panowaniem zakonu krzyżackiego, bardzo szybko, bo już w 1246 roku, uzyskała przywilej miejski na prawie lubeckim, a także znacznie większe przywileje niż sąsiednie miasta lokowane na prawie chełmińskim. Podobnie jak w innych miastach nadbałtyckich ulice wytyczono prostopadle do rzeki, a przecinająca je w poprzek ulica stanowiła rynek. Pod dokumentem z 15 lutego 1242 użyto po raz pierwszy pieczęci miejskiej z wizerunkiem kogi. W latach 1245–1248 rozpoczęto budowę murowanego zamku, który w 1251 roku został siedzibą mistrza krajowego – dzięki temu przez pierwsze 70 lat Elbląg był najważniejszym ośrodkiem życia miejskiego, jedynym portem morskim oraz podstawową bazą militarną organizującego się państwa krzyżackiego. W 1246 roku po raz pierwszy pojawiła się wzmianka o komturze elbląskim o imieniu Aleksander. 18 stycznia 1255 zatrzymał się w Elblągu wracający z Sambii czeski król Przemysł Ottokar II.

Zamek krzyżacki, zbudowany na południe od miasta w okolicach ujścia rzeki Kumieli do rzeki Elbląg, był uważany za najpotężniejszy i najpiękniejszy zamek zakonny po zamku w Malborku. Do czasu wybudowania tego ostatniego, pełnił do 1309 roku rolę centrum administracyjnego państwa krzyżackiego i był miejscem spotkań kapituły pruskiej.

Elbląg oparł się plemionom Prusów podczas II powstania pruskiego w latach 1260–1274. Po założeniu i rozbudowie Malborka oraz przeniesieniu z Wenecji na malborski zamek w 1309 r. siedziby wielkiego mistrza zamek elbląski stał się w 1312 roku siedzibą wielkiego szpitalnika zakonu i jednocześnie komtura elbląskiego. Źródłem zamożności miasta było nadanie mu przez Krzyżaków znacznych posiadłości na Żuławach i Wzniesieniu Elbląskim. W 1319 zakończono budowę Bramy Targowej. 

Podstawą rozwoju miasta był handel morski, który powodował napływ nie tylko towarów, ale i osadników z różnych krajów. W Elblągu osiedlali się Meklemburczycy i Lubeczanie, Holendrzy, licznie przybywali Westfalczycy, mniej licznie Ostfalczycy (upraszczając: Sasi), oprócz tego Anglicy, Francuzi i Szkoci.

Miasto żywo uczestniczyło w życiu Hanzy. Kupcy elbląscy zasiadali w mieście kantorowym Brugii i decydowali o przyjmowaniu do związku kolejnych miast. Także Krzyżacy doceniali wagę Elbląga, wznosząc tu wielki zamek, zniszczony w czasie wojny trzynastoletniej.

Od połowy XIV wieku Elbląg zaczął stopniowo tracić na znaczeniu w stosunku do innych pruskich miast portowych. Wpłynęło na to wiele czynników. Po podboju Prusów Elbląg przestał być wojenną bazą wypadową na wschód, a po zagarnięciu przez Krzyżaków Pomorza Gdańskiego i ustanowieniu stolicy państwa w Malborku, Elbląg stracił charakter głównego ośrodka politycznego i gospodarczego państwa. Skierowanie głównego ujścia Wisły ku Gdańskowi utrudniło żeglugę do Elbląga, a rozwój korzystniej położonego Gdańska zaczął przyciągać do niego większość statków z północy i zachodu Europy. Silnym ciosem dla miasta było założenie przez Krzyżaków konkurencyjnego Nowego Miasta Elbląg w 1337 r. i nadanie mu przywileju lokacyjnego w dziesięć lat później.

Od końca XIV wieku Elbląg stopniowo tracił znaczenie na rzecz Gdańska, który później zmonopolizował handel polskim zbożem. Do osłabienia pozycji miasta przyczyniła się także przyroda. Przejścia morskie przez Mierzeję Wiślaną stopniowo się zamulały, co uniemożliwiało coraz większym statkom wpłynięcie do portu. Jednak regres nie był tak znaczny, jak się dotychczas sądziło. Dowodem są licznie zgromadzone obiekty archeologiczne, świadczące o względnym dobrobycie miasta w epoce nowożytnej.

Po klęsce Krzyżaków z wojskami polsko-litewskimi pod Grunwaldem w 1410 r., w której Elbląg stał po stronie Krzyżaków, mieszczanie elbląscy zdobyli i wypędzili załogę wraz z wielkim szpitalikiem i tutejszym komturem. Elblążanie 22 lipca 1410 złożyli hołd polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Jednak we wrześniu 1410 zamek ponownie wrócił we władanie Krzyżaków. W 1440 roku to właśnie w Elblągu powstał Związek Pruski. 12 lutego 1454 w wyniku powstania antykrzyżackiego elbląscy mieszczanie zdobyli po 5-dniowym oblężeniu zamek krzyżacki, a następnie, w obawie przed ponownym powrotem Krzyżaków, zniszczyli go. W tym samym roku elblążanie na opanowanym zamku krzyżackim złożyli hołd królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. W 1454 Elbląg otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka wielki przywilej potwierdzający stare prawa, rozszerzający władze samorządu polskiego, zwiększający kompetencje Sądu Miejskiego i powiększający terytorium miasta niemal dwukrotnie. Miasto ponadto przejęło dotychczasowe prawa rybackie komturów, ich młyny i inne dobra. W zamian za to Elbląg czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwie na Zalewie Wiślanym (1463). Według postanowień pokoju toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią w 1466 Elbląg przyznano Polsce, do której należał przez około 300 lat, aż do roku 1772. W 1483 zakończono budowę Kanału Jagiellońskiego, dzięki któremu Elbląg odzyskał połączenie wodne z rzeką Nogat. 7 lutego 1495 w Elblągu gościł król Jan I Olbracht. Od 1503 miasto było strażnikiem pieczęci Prus Królewskich. 18 stycznia 1504 do Elbląga przybył Mikołaj Kopernik. 29 maja 1535 powstało Gimnazjum Elbląskie, pierwsza w kraju szkoła średnia. W 1552 przebywał w Elblągu król Zygmunt II August, dwa lata później Wolfgang Dietmar uruchomił pierwszą drukarnię w mieście. W 1571 r. król Zygmunt II August zamówił w elbląskiej stoczni budowę pierwszego polskiego okrętu wojennego, galeonu Smok - niestety, śmierć króla przerwała prace, do których nigdy nie powrócono. 10 września 1576 w Elblągu przebywał król Stefan Batory, dzięki jego decyzjom od 7 marca 1577 cały morski handel polski miał przechodzić przez Toruń i Elbląg, czyniąc tutejszy port głównym w Rzeczypospolitej.

Złoty wiek Elbląga i jego upadek 

Gdy 10 września 1577 wybuchła wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem, Elblążanie odparli szturm Gdańszczan. W 1584 Anglicy otwierają w Elblągu filię przedsiębiorstwa Estland Company, która ma się zajmować handlem ze wschodem. W 1592 powstaje Biblioteka Elbląska. W sierpniu 1601 r. w Domu Pod Siedmioma Szczytami zaproszona przez rajcę miejskiego Andrzeja Bartowicza angielska trupa teatralna Johna Greena odegrała pierwsze przedstawienie sztuk Szekspira w Polsce. Od 8 do 12 czerwca 1623 w Elblągu przebywał król Zygmunt III Waza.

Na skutek wojny polsko-szwedzkiej o ujście Wisły w latach 1626–1635 w mieście stacjonował szwedzki garnizon, który wycofał się z miasta po podpisaniu rozejmu w Sztumskiej Wsi. 11 lutego 1636 przebywał z wizytą w Elblągu król Władysław IV Waza, w 1651 odwiedził miasto jego brat - król Jan II Kazimierz Waza.

W czasie potopu wojska szwedzkie zajęły miasto 22 grudnia 1655 roku. Zniszczenia spowodowane okupacją szwedzką w latach 1656–1660 zahamowały rozwój, a towarzyszące jej zarazy wyludniły miasto.

W czerwcu 1698 król Polski August II na zjeździe w Jańsborku podpisał z elektorem Fryderykiem I Hohenzollernem tajny układ, na mocy którego ten drugi uzyskał zgodę na zajęcie miasta w zamian za 150 tys. talarów. Oblężenie rozpoczęte w październiku tego samego roku zakończyło się aktem kapitulacji podpisanym przez radę miejską 10 listopada. Wzburzenie polskiej opinii publicznej i zdecydowane, mimo obłudnego postępowania Augusta II, dążenie do odzyskania Elbląga, a nadto próby mediacji ze strony Danii, Szwecji i cesarza skłoniły elektora do przyjęcia propozycji rozmów dyplomatycznych. Zostały one zakończone układem z 17 grudnia 1699, który przyniósł zgodę na zwrot Elbląga Polsce pod warunkiem spłaty należności wobec elektora. Było to tylko chwilowe zwycięstwo, gdyż już w 1703 Fryderyk I Hohenzollern zajął posiadłości ziemskie Elbląga, pozbawiając miasto 50% rocznych dochodów. W 1700 r. powstał pierwszy majątek mieszczański. Znajdował się on na terenie Bażantarni, ale ostatecznie został przejęty przez Sebastiana Stolza, który wcześniej posiadał już majątek Stolzenhof. W 1703 w Elblągu przebywał August II Sas, a rok później jego następca Stanisław Leszczyński.

Podczas wielkiej wojny północnej miasto okupowane było kolejno przez oddziały szwedzkie (1703–1710), rosyjskie (1710–1712) i saskie (1712). Kolejne pobyty obcych wojsk uszczuplały kasę miejską. Podupadłe miasto stało się łatwym łupem dla Prus.

Na początku XVIII wieku miejski handel był już w upadku, zamierała praca stoczni. Pod rządami pruskimi stało się głównym portem dorzecza Wisły, ale tylko do czasu zajęcia przez Fryderyka II Gdańska. Dwadzieścia lat działania w uprzywilejowanych warunkach pozwoliło Elblągowi wybić się gospodarczo dzięki usprawnieniu pracy portu – pogłębieniu Nogatu, rzeki Elbląg, redy portowej i rozbudowie urządzeń portowych. Ożywienie gospodarcze było jednak krótkotrwałe, a intensywne zamulanie toru wodnego ponownie zahamowało rozwój portu i handlu. W 1737 obchodzono 500-lecie miasta, rok później, 6 września 1738 r., odbyło się wodowanie statku pełnomorskiego Stadt Elbing, który powstał na zamówienie tutejszego mieszczanina Henryka Doringa. W 1765 miasto wizytował poseł króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Już podczas I rozbioru Polski w 1772 Elbląg znalazł się pod zaborem pruskim. Wojska zaborcy opanowały miasto 12 września, a dzień później miasto opuścił polski garnizon. Elbląg pozbawiony został swoich dotychczasowych przywilejów, odebrano mu prawo lubeckie, a tym samym zniesiono mu samorząd. Władze miasta zostały podporządkowane pruskim urzędnikom państwowym, zaakcentowała to wizyta króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego, która miała miejsce w dniach 6-7 czerwca 1773. Z dniem 10 września 1773 władze pruskie zniosły prawo lubeckie i zmieniły ustrój samorządowy, Elbląg stał się prowincjonalnym miastem powiatowym. Dążąc do gospodarczego uzależnienia Polski od Prus zaborca nałożył cło na polskie towary. Odbiło się to ujemnie na Gdańsku i Toruniu, pozostających jeszcze w granicach Polski, a dodatnio na obrotach handlowych samego Elbląga, do którego zaczęli się przenosić liczni kupcy. Nie trwało to jednak długo, gdyż już w 1807 rozpoczął się kryzys handlowy. Podczas burzy 26 kwietnia 1777 od pioruna spaliła się wieża kościoła św. Mikołaja i staromiejski ratusz, w 1779 rajcy miejscy podjęli decyzję o budowie nowego ratusza w nowej lokalizacji, na Nowym Rynku, budowę zakończono w 1782. 31 maja 1787 ukazała się drukiem pierwsza elbląska gazeta nosząca tytuł Elbingsche Anzeigen von handlungs-ökonomischen, historischen und literarischen Sachen, jej redaktorem był Fryderyk Traugott Hartmann. W 1801 Albert Abbeg nabył ziemię na terenie Bażantarni i rozpoczął budowę dworu oraz zabudowań gospodarczych. W dniach 8-9 maja 1807 w Elblągu zatrzymał się cesarz Francji Napoleon Bonaparte. W 1811 w Bażantarni otwarto zajazd Gasthaus .

XIX wiek i rewolucja przemysłowa 
Od 1815 do 1920 Elbląg należał do rejencji gdańskiej w pruskiej prowincji Prusy Zachodnie (przejściowo w latach 1829–1878 Prusy). 1 lipca 1818 utworzono powiat ziemski Elbląg (Elbing), którego pierwszym starosta był Johann Christian Ludwig Bax. W tym czasie do Elbląga przybył z wizytą król Fryderyk Wilhelm III, a miesiąc później jego syn, następca tronu Fryderyk Wilhelm IV. W tym samym roku w Deutsches Haus zostało zainaugurowane działanie pierwszej stałej sceny teatralnej. Na początku XIX wieku miasto zostało zdegradowane do roli portu rzecznego w lokalnym handlu. Elbląg szukał nowych dróg rozwoju gospodarczego i powoli zaczął przeradzać się w ośrodek przemysłowy, administracyjny i wojskowy. 17 lutego 1828 założono Towarzystwo Przemysłowe (Elbinger Gewerbe-Vereins), które otworzyło i prowadziło Szkołę Przemysłową, której absolwentem był m.in. Ferdinand Schichau. 24 sierpnia 1828 pierwsi turyści odbyli podróż parowcem „Coppernikus” do Krynicy Morskiej. 3 kwietnia 1837 powstała Henrich von Plauen Schule, pierwsze gimnazjum męskie będące wyższą szkołą miejską. 

Już w II połowie XIX wieku, obok Szczecina, a przed Gdańskiem i Królewcem, Elbląg był silnym pruskim ośrodkiem przemysłu metalowego. Miejscowi kupcy zaczęli inwestować w manufaktury i fabryki. Rozwinął się przemysł tkacki, farbiarski i szklarski. Powstawały liczne zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego, tytoniowe, mydlarnie, olejarnie, krochmalnie. Ważnym działem przemysłu pozostawała nadal budowa statków. Dużą rolę w tej dziedzinie odegrał Ferdinand Schichau, który w 1837 otworzył w mieście fabrykę maszyn, a w 1854 swoją stocznię, będącą z czasem głównym niemieckim producentem torpedowców. XIX-wieczny Elbląg stawiał przede wszystkim na rozwój nowoczesnego przemysłu. W tym okresie powstały m.in. odlewnia żelaza Tiessena, zakłady metalowe Neufelda, fabryka cygar Losera & Wolffa, fabryka samochodów Komnicka. Rozwój gospodarczy przyniósł ze sobą tworzenie się klasy robotniczej, której trzon stanowili metalowcy. Zatrudnianie dzieci, zbyt długi dzień pracy, niskie zarobki doprowadziły do wzrostu nastrojów rewolucyjnych. W mieście rozpoczęły się strajki rzemieślników. W 1840 powołano spółkę do obsługi linii morskiej łączącej Elbląg z Królewcem. W 1846 zakończono budowę Teatru Miejskiego, którego gmach powstał przy obecnej ul. Rycerskiej. W tym samym roku rozpoczęto budowę linii kolejowej łączącej Braniewo i Malbork przez Elbląg. W 1849 wybudowano pierwszy statek parowy, który powstał od podstaw w Elblągu. 19 października 1852 uruchomiono połączenie kolejowe razem z dworcem kolejowym przy obecnej Alei Grunwaldzkiej. 28 listopada 1859 rozpoczęła pracę gazownia miejska. W 1863 z powiatu ziemskiego elbląskiego wydzielono powiat miejski Elbląg (Stadtkreis). W 1865 powstało Muzeum Miejskie, w 1875 zawodowa straż pożarna, a w 1880 uruchomiono browar English Brunnen. W 1882 rada miasta kupiła od spadkobierców Alberta Abbega tereny Bażantarni (Vogelsang). W dniach 26-29 marca 1888 miasto doświadczyło jednej z największych w swojej historii powodzi: z brzegów wystąpiły Nogat i Kumiela, a w wyniku zalania fabryk pracę straciło ponad tysiąc osób. W grudniu 1892 rozpoczęła pracę rzeźnia miejska. 22 listopada 1895 na miasto wyjechały pierwsze tramwaje, których trasy liczyły łącznie 3,88 km. 20 maja 1899 uruchomiono pierwszy odcinek Kolei Nadzalewowej łączący Elbląg z Fromborkiem. W 1902 otwarty został pierwszy szpital miejski na 250 łóżek, w 1912 oddano do użytku budynek sądu okręgowego i nową siedzibę Szkoły Henryka von Pluena (obecny budynek urzędu miejskiego). Na terenie miasta swoją działalność rozpoczęły komórki Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Robotnicy zaczęli się formować w organizacje, które prowadziły szeroko zakrojoną akcję propagandową. Do wybuchu I wojny światowej przez miasto przetaczały się kolejne fale wystąpień, niekiedy brutalnie tłumionych przez policję. Nie zahamowało to jednak gospodarczego rozwoju miasta, który trwał do światowego kryzysu ekonomicznego w 1918. 19 maja 1916 podczas wizyty w Elblągu cesarz Wilhelm II na własne życzenie odbył przejażdżkę po mieście tramwajem, wsiadł przy dworcu kolejowym i dojechał do stoczni Schichaua.

Wraz z wybuchem wojny sytuacja miasta znacznie się pogorszyła. Już od 1914 roku przez Elbląg przewijały się dziesiątki tysięcy uciekinierów. Rezultatem tego był powszechny chaos, brak żywności itp. Dekoniunktura gospodarcza lat wojny spowodowała zamknięcie wielu zakładów przemysłowych, a w rezultacie narastanie bezrobocia. W końcowych latach wojny tysiące mieszkańców cierpiały głód, często brakowało też dachu nad głową. 8 lipca 1917 w wyniku pożaru został zniszczony Most Wysoki (odbudowany w 1926).

Dwudziestolecie międzywojenne 
Po przegranej przez Niemcy wojnie, w wyniku postanowień traktatu wersalskiego z 1919 r., od 28 listopada 1920 Elbląg, wraz ze wschodnią część Prus Zachodnich, pozostałą w Niemczech po utworzeniu polskiego województwa pomorskiego, czyli tzw. polskiego korytarza, znalazł się w prowincji Prusy Wschodnie.

Ograniczenia narzucone Niemcom i utrata naturalnych rynków zbytu doprowadziły elbląską gospodarkę do kryzysu. Miasto było zmęczone wojną, panował chaos, bezrobocie i drożyzna. W tej sytuacji dochodziło do strajków i demonstracji, miały one jednak charakter bardziej ekonomiczny niż polityczny. W mieście działała komórka niemieckiej organizacji rewolucyjnej – Związku Spartakusa. 11 listopada 1918 powstała Rada Robotnicza, ale jej działalność ograniczyła się jedynie do zorganizowania kilku wieców. Niemniej jednak utworzona pod koniec tego roku placówka Komunistycznej Partii Niemiec miała pewne wpływy w mieście aż do dojścia Hitlera do władzy. 1 lipca 1922 miasto wykupiło spółkę prowadzącą komunikację tramwajową. W 1926 ustanowiono herb powiatu ziemskiego elbląskiego.

W latach 30. nastąpił ponowny rozkwit przemysłu na terenie miasta. Elbląg stał się jednym z większych miast garnizonowych w III Rzeszy. Przy utworzonym już w czasie wojny lotnisku powołano szkołę lotnictwa wojskowego. W różnych częściach miasta zostały wzniesione budynki koszarowe dla artylerii, kawalerii, wojsk inżynieryjnych i piechoty. Zgromadzenie w mieście dużej liczby wojska nadało mu charakter militarny, a z drugiej strony spowodowało rozwój infrastruktury miejskiej. Pojawiły się liczne nowe osiedla mieszkaniowe, oddano do użytku nowoczesny szpital wojskowy. W mieście rozwijało się szkolnictwo wyższe, powstała szkoła pedagogiczna, inżynierska, rolnicza. W mieście działały dwa muzea, biblioteka, archiwum, a wśród wielu urzędów i instytucji były także konsulaty: szwedzki, szwajcarski i polski. Pomyślny stan elbląskiej gospodarki pozwolił miastu na nowe inwestycje komunalne i przemysłowe. Podjęto modernizację sieci gazowej i kanalizacyjnej, przebudowano linie tramwajowe, unowocześniono port, pogłębiono tor wodny na Zalew Wiślany. 19 grudnia 1933 rozpoczęto budowę autostrady do Królewca. W 1934 przebywał w Elblągu Melchior Wańkowicz zbierając materiały do książki Na tropach Smętka. W 1935 do Elbląga przybywa Adolf Hitler, aby odebrać nadane mu insygnia Honorowego Obywatela Miasta. W 1937 miasto obchodziło 700-lecie istnienia, uruchomiono wówczas pierwszą stałą linię autobusową.

II wojna światowa 
Podczas II wojny światowej całe życie gospodarcze i społeczne Elbląga zostało podporządkowane potrzebom wojny. Miasto było przeludnione w wyniku przesiedleń ludności z Meklemburgii, Mazur, a także jeńców różnej narodowości. Od marca 1940 istniał tu jeden, a później dwa podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof. Wprowadzono racjonowanie żywności. Od momentu rozpoczęcia wojny Elbląg był niemal nietknięty przez działania zbrojne. Gdy na początku 1945 Armia Czerwona wkroczyła do Prus Wschodnich, do Elbląga zaczęli napływać żołnierze niemieccy.

Pierwsze oddziały wojsk radzieckich zbliżyły się do Elbląga 23 stycznia 1945. W krótkim czasie miasto zostało otoczone z trzech stron. Rozpoczęły się ciężkie walki. Siły hitlerowskie w mieście liczyły ok. 10 tys. żołnierzy Wehrmachtu i ok. 4 tys. członków Volkssturmu. W czasie walk poległo ok. 5 tys. Niemców. Reszta trafiła do niewoli. W walkach poległo też 2731 żołnierzy radzieckich z 2 armii uderzeniowej i 5 armii pancernej gwardii 2 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marszałka K. Rokossowskiego. Miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną 10 lutego 1945 roku (ku czci żołnierzy radzieckich po wojnie wzniesiono Pomnik Wdzięczności przy ul. Agrykola). Zaciekłe walki na przełomie stycznia i lutego obróciły miasto w gruzy. Zniszczona została zabytkowa zabudowa Starego Miasta, a także całe Śródmieście. Trudne do określenia były cywilne straty ludzkie. Wielu spośród przedwojennych elblążan utonęło w czasie panicznej ucieczki na Zachód przez Zalew Wiślany.

W pierwszych miesiącach po przejściu frontu Ziemie Północne były zarządzane przez radzieckie władze państwowe. W ciągu kilku miesięcy dokonały one wywozu w głąb ZSRR wszystkich maszyn i wyposażenia elbląskich fabryk. Zaraz po zajęciu miasta NKWD utworzyła w mieście obóz specjalny.

Powrót Elbląga do Polski i lata PRL 
19 maja 1945 r. przed ratuszem odbyła się uroczystość przekazania przez radziecką komendanturę symbolicznych kluczy do miasta władzom polskim, które powołano 3 kwietnia. Po ponad 170 latach Elbląg ponownie znalazł się w granicach państwa polskiego. Priorytetem nowych władz stało się nadanie miastu polskiej tożsamości narodowej i deportacja ludności niemieckiej. Żołnierze Armii Czerwonej zdemontowali i wywieźli do ZSRR wyposażenie fabryk, warsztatów, zakładów pracy. Rabowano dzieła sztuki, instrumenty muzyczne i wyposażenie ocalałych mieszkań. Rozpoczęto reorganizację nadwerężonej gospodarki oraz powolną odbudowę zniszczonego miasta. Już w 1945 wznowiły pracę Zakłady Młynarskie. W 1946 uruchomiono rozbudowaną elektrownię, Elbląskie Zakłady Piwowarsko-Słodownicze oraz Elbląskie Zakłady Naprawy Samochodów. Pod koniec 1948 rozpoczęły pracę Zakłady Mechaniczne im. gen. Karola Świerczewskiego (późniejszy Zamech), które w swych najlepszych latach zatrudniały 5100 pracowników). W 1948 powstały Elbląskie Zakłady Przemysłu Odzieżowego Truso, a w roku następnym Zakłady Mięsne. Po wojnie rodowici elblążanie stanowili tylko 2% mieszkańców. W 1949 miasto dotknął terror stalinowski w wydarzeniach znanych jako sprawa elbląska. W latach 1951-1953 wybudowano od podstaw Zakłady im. Wielkiego Proletariatu, które produkowały meble przemysłowe. Od 1952 działała Spółdzielnia Pracy im. Feliksa Dzierżyńskiego produkująca kotły centralnego ogrzewania, a od 1963 Zakłady Tworzyw Sztucznych Styren. W 1954 otworzono muzeum okręgowe. W 1956 oprócz istniejącej komunikacji tramwajowej uruchomiono linie autobusowe. Od roku akademickiego 1961/1962 działał w Elblągu punkt konsultacyjny Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie, prowadziła działalność Wieczorowa Szkoła Inżynierska i Zawodowe Studium Administracyjne. Na początku lat 50. rozebrano ruiny Nowego Miasta i z częściowym zachowaniem dawnej siatki ulic wybudowano pierwsze powojenne osiedle mieszkaniowe. Zniszczone całkowicie Stare Miasto zostało uprzątnięte dopiero w latach 60., wcześniej prowadzono prace rozbiórkowe, a pozyskaną cegłę zgodnie w poleceniem władz centralnych transportowano na odbudowę Warszawy, a następnie Gdańska. Na początku lat 60. powstało przy ulicy Saperów pierwsze osiedle budynków wielorodzinnych położone poza śródmiejską częścią miasta, wytyczono wówczas nową arterię wschód-zachód nadając jej nazwę Alei Tysiąclecia, która prowadziła na nowo wybudowany most nad Elblągiem. Podczas wydarzeń z Grudnia 1970 roku w Elblągu zastrzelony został Tadeusz Marian Sawicz. Na początku lat 70. planowano na Starym Mieście początkowo wybudować blokowisko. Jednakże brak funduszy uniemożliwił realizację tych planów. 

W 1972 rozpoczęto odbudowę Starego Miasta, jako pierwsze odbudowano domy na ulicy Wigilijnej. W 1974 miasto zostało odznaczone Orderem Sztandaru Pracy I klasy.

Od 1 czerwca 1975 r. na mocy ustawy z 28 maja 1975 r. Elbląg stał się stolicą województwa, składającego się ze wschodnich powiatów dawnego województwa gdańskiego (powiaty: elbląski, nowodworski, malborski, sztumski, kwidzyński), oraz z północno-wschodniej części dawnego województwa olsztyńskiego (powiaty: braniewski, pasłęcki, część iławskiego i morąskiego).

W latach 80. przystąpiono do budowy centrum miasta, jednakże zamiast odbudowywać kamienice, by przypominały te przedwojenne, wybudowano nowoczesne budynki o kształcie i wielkości zbliżonej do średniowiecznych. Prace przy fundamentach spowodowały, że odsłonięto fundamenty dawnych budynków, co ukazało wielkość i zamożność dawnego Elbląga.

Przełom XX/XXI wieku 
Funkcję siedziby władz województwa Elbląg pełnił do ostatniej reformy administracyjnej w roku 1999, kiedy to od 1 stycznia 1999 r. na prawach powiatu wszedł w skład województwa warmińsko-mazurskiego wbrew woli większości mieszkańców, którzy opowiedzieli się zdecydowanie za przynależnością miasta do województwa pomorskiego. W tym samym roku jako jedyne polskie miasto dostał nagrodę Unii Europejskiej za dokonania w dziedzinie ekologii oraz prestiżową nagrodę – Flagę Europy.

Zabytki

Zabytki istniejące 

 Kościół katedralny św. Mikołaja, XIII–XV wiek, przebudowany po pożarze spowodowanym wyładowaniem atmosferycznym 26 stycznia 1777, z cennym wyposażeniem wnętrza (późnogotyckie tryptyki, gotyckie drewniane figury apostołów w nawie głównej, chrzcielnica brązowa z 1387, gotycki relikwiarz Krzyża św., płyty nagrobne z połowy XIII wieku)
 Brama Targowa z 1309 i pozostałości fortyfikacji miejskich,
 Kanał Elbląski
 Ścieżka kościelna
 Kaplica pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Elblągu
 kościół podominikański NMP, XIII–XVI wiek (obecnie Galeria „El”), częściowo zburzony w 1945, zrekonstruowany w latach 60.; dawny ołtarz główny zachował się w kościele katedralnym, pozostałe wyposażenie (prospekt organowy, epitafia, empory) uległo zniszczeniu.
 Kościół św. Wojciecha,
 Kościół Bożego Ciała, XIII–XV wiek (przed pożarem z 1405 istniał tu kościół św. Jerzego wraz z lapidarium),
 Kościół Świętego Ducha, XIV wiek
 Kościół św. Antoniego, XIV wiek
 Kościół bł. Doroty, szachulcowy z XVIII wieku, przeniesiony z Kaczynosu
 Kościół św. Jerzego, 1 połowa XIV wieku
 Kościół św. Pawła Apostoła, 1895
 Kościół św. Trójcy, 1838
 Kościół polskokatolicki Dobrego Pasterza, pierwotnie mennonitów, 1880–1890
 Cerkiew prawosławna św. Marii Magdaleny, dawna kaplica ewangelicka, 1905
 Muzeum w Elblągu
 Zespół dawnego zamku i podzamcza
 kamienice gotyckie przy ul. Świętego Ducha 13 i Studziennej 34 (rekonstrukcja)
 kamienice renesansowe i manierystyczne, m.in. Kamienica Josta von Kampen w Elblągu
 postmodernistyczna zabudowa Starego Miasta, kamienice i ratusz staromiejski 
 Pałac Augusta Abbegga
 Pałacyk, ul. Pułaskiego 10, XIX, ogród
 Szkoła przy ul. Robotniczej z 1926–1927 roku w stylu modernistycznym przy ul. Robotniczej, dawniej Gimnazjum nr 2, obecnie Zespół Szkół Zawodowych nr 1 (przeniesiony z ul. Zamkowej)
 Szkoła przy ul. Królewieckiej z 1928, ceglana, w stylu ekspresjonizmu, pierwotnie przeznaczona na szkołę zawodową dla dziewcząt, obecnie Zespół Szkół Gospodarczych.
 Szkoła przy ul. Agrykola z lat 1925–1929, w stylu modernistycznym, zwieńczony iglicą, tarasowo ukształtowany budynek, proj. Walter Kleemann

Zabytki niezachowane 

 Kościół Trzech Króli, 1881–1885, neogotycki, wcześniej gotycki (XIV wiek), nieznacznie uszkodzony w 1945, zburzony wiosną 1954 roku
 Kościół św. Anny, 1900–1901, neogotycki, częściowo zniszczony w 1945, zburzony wiosną 1954 roku
 Kościół św. Anny, 1621, zburzony w 1899 roku
 Kościół baptystów, 1898, rozebrany po 1945
 Kościół Matki Boskiej Królowej Polski (dawniej baptystów), zburzony w 1989, w jego miejscu stoi nowy kościół pod tym samym wezwaniem
 Kościół św. Jakuba, XIV wiek, rozebrany w 1601 roku
 Kościół zamkowy św. Andrzeja, XIII–XIV wiek, zniszczony w 1454 roku razem z zamkiem krzyżackim, następnie rozebrany
 kamienice Starego i Nowego Miasta
 Ratusz Nowego Miasta, rozebrany w XIX wieku
 Ratusz Starego Miasta, XIV wiek, spalony w 1777 roku, później rozebrany
 Ratusz Miasta Elbląga, 1891–1894, w stylu manieryzmu niderlandzkiego, częściowo spalony w 1945, rozebrany w 1948 roku
 stary gmach sądu, 1858, spalony po działaniach wojennych w 1945 roku, rozebrany w 1961
 willa Schichaua, XIX wiek, spalona w 1945, później rozebrana
 willa Ziesego, koniec XIX wieku, spalona w 1945, rozebrana w 1961

Miejsca historyczne, pamiątkowe 
 Wieża Bismarcka w Elblągu
 Skwer im. Ofiar Sprawy Elbląskiej
 Synagoga żydowska, 1824, spalona przez Niemców w czasie nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku, później rozebrana
 Na Placu Słowiańskim, tuż obok dębu i obelisku z datą „1837” upamiętniającego 600-lecie lokacji miasta, znajduje się symboliczny „grób” województwa elbląskiego, odsłonięty 31 grudnia 1998 roku. Na pamiątkowej tablicy napis: „Tu leży województwo elbląskie”.

Znaleziska archeologiczne 

W trakcie odbudowy średniowiecznych zabudowań miasta, trwającej od lat 80. XX wieku do dziś, na każdą parcelę wchodzą wcześniej archeolodzy. Znaleziono dzięki temu ponad 800 tysięcy przedmiotów, w tym kilka unikatów:
 XV-wieczne okulary w rogowej oprawie, najstarsze zachowane w Europie
 giterna – średniowieczny instrument muzyczny, jedna z trzech zachowanych w Europie
 XIII-wieczna winda towarowa, jedna z trzech zachowanych w Europie. Zbudowana z dębu, wysokości ok. 70 cm i średnicy 60 cm. Działała na zasadzie kabestanu.
 zapinka żółwiowata z ok. połowy X wieku

W 1982 elbląski archeolog dr Marek Jagodziński odkrył w Janowie Pomorskim 7 km na południe od miasta pozostałości wczesnośredniowiecznej osady. Prowadzone wykopaliska dowiodły, że było to poszukiwane długo, również w Elblągu, Truso wspominane przez średniowieczne kroniki.

W trakcie prowadzonego w roku 2015 nadzoru archeologicznego w Parku Modrzewie odsłonięto fragment fundamentu (szerokość 60 cm, wysokość 45 cm) niezachowanej do dziś willi Carla Zeisego.

Gospodarka 

Elbląg jest ośrodkiem przemysłu ciężkiego (turbiny parowe i gazowe), meblowego i spożywczego. W mieście znajdują się również tereny Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, .

.

Ochrona przyrody 
W granicach miasta znajduje się część Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej oraz Obszaru Chronionego Krajobrazu Wysoczyzny Elbląskiej – Zachód.

Na terenie Elbląga znajduje się 68 pomników przyrody w tym 62 ożywionej i 6 nieożywionej.

Ludność 

Według danych GUS na dzień 30.06.2015 populacja Elbląga wynosiła 121 994 osób. Obecnie liczba mieszkańców systematycznie spada, na co ma wpływ duża emigracja zarobkowa (głównie do Wielkiej Brytanii i Niemiec), niż demograficzny oraz przenoszenie się zamożniejszych mieszkańców do podelbląskich gmin. Najwyższa jak dotąd liczba ludzi mieszkała w Elblągu na przełomie lat 1999/2000 i wynosiła 130 160.

* Wykres liczby ludności Elbląga

 Piramida wieku mieszkańców Elbląga w 2014 roku.

Podział miasta na osiedla i dzielnice 

Elbląg nie jest podzielony na osiedla w sensie administracyjnym (jednostki pomocnicze gminy). Poniższy spis zawiera osiedla wyodrębnione historycznie, których nazwy są powszechnie używane przez mieszkańców, nie stanowią one jednak oficjalnego podziału administracyjnego miasta.

Dzielnice i osiedla południowe 
 Śródmieście
 Stare Miasto
 Łasztownia
 Zawodzie
 Osiek
 Zatorze
 Dębica
 Nowe Miasto
 Nowe Pole
 Dąbki
 Warszawskie Przedmieście
 Przy Młynie
 Witoszewo
 Winnica
 Wyspa Spichrzów
 Truso
 Stagniewo
 Rakowo

Dzielnice i osiedla północne 
 Ogrody
 Stawnik
 Kępa Północna
 Zawada
 Zakrzewo
 Kamionka
 Nad Jarem
 Na Stoku
 Dąbrowa
 Drewnik
 Zajazd
 Bielany
 Modrzewina
 Rubno Wielkie
 Krasny Las
 Próchnik
 Bażantarnia – park leśny stanowiący integralną część miasta

Transport

Komunikacja miejska 
Komunikacja miejska w Elblągu nadzorowana jest przez Zarząd Komunikacji Miejskiej w Elblągu Sp. z o.o. Transport publiczny obsługiwany jest przez trzy spółki przewozowe: konsorcjum PKS Grodzisk Mazowiecki i PKS Gostynin, Tramwaje Elbląskie Spółka z o.o. oraz PKS Elbląg. ZKM w Elblągu swoim zasięgiem działania obejmuje miasto Elbląg oraz przyległe do niego miejscowości (Nowakowo, Gronowo Górne, Milejewo, Stagniewo).

Kolej 

Elbląg ma bezpośrednie połączenia kolejowe z Gdańskiem, Malborkiem, Tczewem, Słupskiem, Koszalinem, Szczecinem, Olsztynem, Ełkiem i Białymstokiem.

Przez miasto przebiega linia kolejowa z Berlina do Królewca (którą uruchomiono 19 października 1852). W 1897 rozpoczęto pierwsze prace przy budowie Kolei Nadzalewowej, która miała połączyć Elbląg z Królewcem. W maju 1899 oddano do użytku odcinek z Elbląga do Fromborka, zaś we wrześniu tego roku odcinek z Fromborka do Braniewa.

W tym czasie oddano też do użytku dworzec Elbląg Miasto i dworzec Elbląg Angielskie Źródło. Stację Elbląg Miasto łączyła z dworcem wschodnim linia kolejowa biegnąca przez centrum miasta, która to istniała do początku lat 80. XX w.

Zlikwidowano ją po wybudowaniu w latach 1975-1982 obwodnicy łączącej stację Elbląg, czyli dawny Dworzec Wschodni ze stacją Elbląg Zdrój.

Dworce i przystanki kolejowe 
obecne
 Elbląg
 Elbląg Zdrój
 Rubno Wielkie
dawne
 Elbląg Miasto
 Elbląg Most Zwodzony

Transport lotniczy 
Elbląg nie posiada własnego portu lotniczego, a najbliższy znajduje się w odległości ok. 70 km od miasta w Gdańsku-Rębiechowie (Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy).

Lotnisko w Elblągu 

W dzielnicy Nowe Pole istnieje od 1915 trawiaste lotnisko, obecnie aeroklubowe. Rozważany jest jego rozwój i przekształcenie go w komunikacyjny port lotniczy. Alternatywnie, rozważane jest przekształcenie pobliskiej bazy lotniczej lotniska Królewo Malborskie, w port lotniczy Trójmiasto-Elbląg, która w przeciwieństwie do trawiastego lotniska w Elblągu posiada pełnowymiarową betonową drogę startową.

Transport wodny 
W Elblągu mieści się Port morski Elbląg. Nowe nabrzeża zostały wybudowane kosztem 30 mln złotych. Obok części towarowej znajduje się terminal pasażerski-punkt odpraw granicznych o przepustowości jednorazowej 200 osób i 30 samochodów osobowych.

Elbląg jako jeden z dwóch portów na Zalewie Wiślanym (obok Fromborka) ma morskie przejście graniczne, umożliwiające odprawę jachtów udających się do obwodu królewieckiego.

Istnieją tutaj czynne drogowe mosty zwodzone.

Uczelnie 

 Akademia Nauk Stosowanych w Elblągu
 Akademia Medycznych i Społecznych Nauk Stosowanych
 Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego w Elblągu – zamiejscowy wydział szkoły wyższej z Warszawy
 Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych – Regent College
 Wyższe Seminarium Duchowne w Elblągu
 Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Wydział Prawa i Administracji – Administracja w Elblągu
 Uniwersytet Gdański, Wydział Nauk Społecznych – Politologia w Elblągu

Religia 
Na terenie miasta działalność religijna prowadzą następujące kościoły i wspólnoty:

Chrześcijaństwo

Katolicyzm 
 Kościół rzymskokatolicki:
 Parafia Katedralna św. Mikołaja – kościół katedralny św. Mikołaja
 Parafia św. Wojciecha – kościół św. Wojciecha
 kościół św. Antoniego
 Parafia bł. Doroty z Mątów – kościół bł. Doroty z Mątów
 Parafia Świętej Rodziny
 Parafia św. Rafała Kalinowskiego
 Parafia św. Pawła Apostoła – kościół św. Pawła Apostoła
 Parafia św. Józefa Robotnika
 Parafia św. Jerzego
 Parafia św. Brata Alberta
 Parafia bł. Franciszki Siedliskiej – Kościół bł. Franciszki Siedliskiej w Elblągu
 Parafia św. Floriana
 Parafia Wszystkich Świętych
 Parafia Świętej Trójcy
 Parafia św. Brunona z Kwerfurtu
 Parafia Matki Bożej Królowej Polski
 Parafia Wojskowa Miłosierdzia Bożego
 Kościół greckokatolicki:
 Parafia Narodzenia św. Jana Chrzciciela
 Kościół Polskokatolicki w RP:
 Parafia Dobrego Pasterza

Prawosławie 
 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
 Parafia św. Marii Magdaleny

Protestantyzm 
 Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna:
 przedstawicielstwo misyjne w Elblągu
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP:
 Zbór w Elblągu
 Kościół Boży w Chrystusie:
 Wspólnota Kościoła Bożego w Chrystusie w Elblągu „Jestem”
 Kościół Chrystusowy w Polsce:
 Zbór w Elblągu
 Kościół Chrześcijan Baptystów:
 Zbór w Elblągu
 Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego:
 Zbór w Elblągu
 Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej:
 Zbór w Elblągu
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 Parafia w Elblągu
 Kościół Ewangelicko-Metodystyczny:
 Parafia w Elblągu
 Kościół Lokalny w Elblągu
 Kościół Zielonoświątkowy:
 Zbór „Nowe Życie”

Restoracjonizm 
 Świadkowie Jehowy: (Sala Królestwa ul. Kościuszki 84B)
 zbór Elbląg-Południe
 zbór Elbląg-Północ
 zbór Elbląg-Stare Miasto
 zbór Elbląg-Śródmieście

Buddyzm 
 Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu
 ośrodek w Elblągu

Hinduizm 
 Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny
 ośrodek lokalny w Elblągu

Opieka medyczna 

 Wojewódzki Szpital Zespolony
 Elbląski Szpital Specjalistyczny z Przychodnią SPZOZ
 Szpital Miejski św. Jana Pawła II
 Szpital El-Vita

Wojsko 
 Dowództwo Wielonarodowej Dywizji Północny-Wschód
 13 Elbląski Pułk Przeciwlotniczy – rozformowany 2011-12-31
 16 Żuławski Batalion Remontowy
 pułk wsparcia dowodzenia Dowództwa Wielonarodowej Dywizji Północny-Wschód (dawniej 16 batalion dowodzenia)
 16 Kompania Chemiczna – rozformowana 2010-12-31
 16 Batalion Zaopatrzenia – rozformowany
 21 Wojskowy Oddział Gospodarczy
 Oddział Żandarmerii Wojskowej

Kultura, rozrywka i sport

Ośrodki kultury w Elblągu 
 Centrum Spotkań Europejskich Światowid
 Elbląska Orkiestra Kameralna
 Młodzieżowy Dom Kultury w Elblągu
 Centrum Tańca „Promyk”
 Osiedlowy Zespół Społeczno-Kulturalny „Jar”
 Spółdzielczy Dom Kultury „Zakrzewo”

Kina i teatry 
 Teatr im. Aleksandra Sewruka (dawniej Teatr Dramatyczny)
 Teatr Rajstopy 
 Cinema City – kino
 Multikino – kino
 Światowid – kino

Galerie 
 Centrum Sztuki Galeria EL – galeria sztuki
 Galeria Art Miś – galeria sztuki
 Galeria Atrium hotelu Arbiter – galeria sztuki
 Galeria Zachętka
 Galeria Sztuki ART – PIK
 Klub Galeria Studnia

Muzea 
 Muzeum w Elblągu – muzeum archeologiczno-historyczne

Biblioteki 
 Biblioteka Elbląska im. Cypriana K. Norwida
 Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Elblągu
 Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Diecezji Elbląskiej
 Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki w Warszawie Oddział w Elblągu

Rozrywka i wypoczynek

stadiony, pływalnie, baseny 
 stadion przy ul. Skrzydlatej
 stadion Mlexer Elbląg
 stadion miejski ul. Agrykola 8
 stadion przy ul. Krakusa
 lodowisko przy ul. Karowej
 Pływalnia Delfin
 Centrum Rekreacji Wodnej „Dolinka” - czynny od 1934 do 2011 basen o długości 340 na 100 m; był to największy basen w Europie napełniany wodą z rzeki (Kumieli). W najgłębszym miejscu miał 3 metry, w najpłytszym - 40 cm. Zbiornik był podzielony na dwie części - jedna była przeznaczona dla kąpiących się, w drugiej można było korzystać ze sprzętu pływającego.

tereny zielone 
 Las miejski Bażantarnia
 Park Modrzewie
 Park Michała Kajki
 Park Dolinka
 Park Romualda Traugutta
 Park Wojska Polskiego
 Park Planty

sporty zimowe 
 lodowisko

sportowe 
 CSB Hala Widowiskowo-Sportowa, Centrum Sportowo-Biznesowe
 Hala MOSiR

inne 
 Kompleks Wypoczynkowy „Nowa Holandia”

Cykliczne imprezy w Elblągu 

 Letnie Ogrody „Polityki”
 Tydzień z „Rzeczpospolitą”
 Elbląskie Noce Teatru i Poezji
 Ogólnopolski Festiwal Sztuki Słowa „...Czy to jest kochanie?”
 Międzynarodowy Festiwal Tańca „Baltic Cup” (od 2000)
 Międzynarodowe Spotkania Artystyczne
 Elbląski Festiwal Muzyki Beznadziejnej i Żenującej (od 2014)
 Elbląg Music Masterclass
 Repliki Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni
 Letnie Salony Muzyczne w Bażantarni
 Warmińsko-Mazurskie Spotkania z Teatrem na Wodzie
 Garmin Iron Triathlon (od 2016)
 Elbląska Biesiada Specjala
 Elbląskie Święto Chleba
 Elbląg Rocks Europa – Festiwal Muzyki Alternatywnej w Elblągu
 Superliga Downhill Elbląg – zawody kolarstwa zjazdowego
 Festyn dla dzieci „W krainie Króla Piegusa”
 MEGAzlot Elbląg Lato – impreza miłośników motoryzacji organizowana przez Fanklub Użytkowników Renault w Elblągu
 Święto Głupców – impreza odbywa się 1 kwietnia każdego roku. Przygotowuje ją grupa kuglarsko-teatralna Ignis Fatuus oraz przyjaciele
 Elbląg 3run Gathering – impreza odbywa się co roku, zlot freerunerów z całej Polski.
 Juwenalia studenckie (Turbinalia) organizowane przez Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Elblągu
 W latach 1965-1973 odbywały się międzynarodowe spotkania artystyczne pod nazwą Biennale Form Przestrzennych

Piłka nożna 
 KKS Hanza Elbląg - piłka nożna kobiet, III liga
 Olimpia Elbląg – piłka nożna mężczyzn, II liga
 Concordia Elbląg – piłka nożna mężczyzn, III liga
 Concordia II Elbląg – piłka nożna mężczyzn, klasa okręgowa
 Olimpia II Elbląg – piłka nożna mężczyzn, IV Liga

Piłka ręczna 
 Start Elbląg – piłka ręczna kobiet (Ekstraklasa)
 Meble Wójcik Elbląg – piłka ręczna mężczyzn (I liga)
 MKS Truso Elbląg – piłka ręczna mężczyzn, kat. juniorzy

Siatkówka 
 UKS Adam Elbląg – amatorska grupa mężczyzn-siatkarzy, pretendent do zdobycia I miejsca IV edycji Awandarda Volley Liga 2013!
 IKS Atak Elbląg – siatkówka niepełnosprawnych, mężczyźni
 MKS Truso Elbląg – siatkówka kobiet oraz mężczyzn, kat. młodziczki, kadetki, juniorki
 E. Leclerc Orzeł Elbląg – siatkówka kobiet, II liga kobiet, grupa I (sezon 2013/2014)

Koszykówka 
 MKS Truso Elbląg – koszykówka kobiet i mężczyzn, kat. młodziki, kadeci, juniorzy

Sporty walki 
 Boks: Tygrys Elbląg, Kontra Elbląg
 Judo: UKS Kosai Judo, UKS Truso Elbląg, UKS Tomita Elbląg,UKS Olimpia Judo-Elbląg
 Capoeira: Abada Caporeira Elbląg, Cordao de Ouro Elbląg
 Unifight: SSW Figter Elbląg
 Sambo Bojowe: SSW Fighter Elbląg
 mma: Fight Club Elbląg
 k1: Fight Club Elbląg
 Aikido: Elbląska Szkoła Aikido Ronin
 Karate: Elbląski Klub Karate – sekcja Karate (Shotokan) i sekcja kickboxingu, Akademia Karate Andrex (Shotokan)
 Zapasy: Olimpia Elbląg
 Aikido: Elbląskie Stowarzyszenie Aikido Aikikai
 Wrestling: Elbląski Klub Wrestlingu

Inne 
 sporty wodne: Grupa Wodna
 taniec towarzyski: Elbląski Klub Tańca „Jantar”, Formacja „Lotos - Jantar”
 lekkoatletyka: MKS Truso Elbląg
 przystań jachtowa, żeglarstwo: Bryza Elbląg, Wodnik Elbląg
 przystań kajakarstwa: Olimpia Elbląg, PKS „Korona” Elbląg
 pływanie, strzelectwo, pięciobój nowoczesny: UKP Jedynka Elbląg, UKS Pirat Elbląg”, „UKS Delfin 2 Elbląg, KS Orzeł Elbląg, UKS Orlik Elbląg, IKS Atak Elbląg (również siatkówka niepełnosprawnych)
 lotnictwo sportowe: Aeroklub Elbląski
 łyżwiarstwo: KS Orzeł Elbląg
 łyżwiarstwo figurowe: UKS „Szóstka” Elbląg
 hokej na sledgach: IKS Atak Elbląg
 taniec nowoczesny: Hipnotic, Brodway, Destination, Dance Vision, Cadmans
 Rugby: „Rugby Klub Elbląg”

Organizacje pozarządowe 
 Elbląskie Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Pozarządowych
 Elbląskie Towarzystwo Kulturalne
 Fundacja Elbląg
 Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym
 Stowarzyszenie Elbląg Europa
 Towarzystwo Przyjaciół Dzieci oddział w Elblągu
 Związek Harcerstwa Polskiego Hufiec Elbląg
 Regionalne Centrum Wolontariatu w Elblągu
 Elbląska Rada Konsultacyjna Osób Niepełnosprawnych
 Elbląskie Stowarzyszenie Organizatorów Pomocy Społecznej
 Elbląskie Centrum Mediacji i Aktywizacji Społecznej
 Polskie Towarzystwo Turystyczno Krajoznawcze Oddział Ziemi Elbląskiej w Elblągu
 Stowarzyszeniu Ludności Pochodzenia Niemieckiego Ziemi Elbląskiej
 Jednostka Strzelecka 1008

Media

Prasa 
 „Magazyn Elbląski” – kwartalnik
 „Tygiel” – kwartalnik kulturalny
 "Dziennik Elbląski"

Portale internetowe 
 Elbląski Dziennik Internetowy Info.Elblag.pl 
 Elbląska Gazeta Internetowa portEl.pl 
 Expresselblag.pl 
 Elbląski Serwis Informacyjny elblag24.pl 
 elblag.net

Stacje radiowe 
 Radio Eska Elbląg (byłe Radio El) – ogólnodostępna lokalna rozgłośnia prywatna
 Radio Olsztyn – regionalna rozgłośnia Polskiego Radia w województwie warmińsko-mazurskim, redakcja w Elblągu
 Radio Gdańsk – regionalna rozgłośnia Polskie Radio w województwie pomorskim, zasięg częstotliwości 103,7 MHz FM z okresu, gdy Elbląg był w województwie gdańskim, redakcja w Elblągu

Stacje telewizyjne 
 Truso.tv – lokalny kanał TV kablowej o tematyce elbląskiej

Współpraca międzynarodowa 
Elbląg, dzięki swojemu przygranicznemu położeniu, bierze udział w wielu międzynarodowych projektach, w ostatnich latach szczególnie z obwodem królewieckim. Z jego inicjatywy doszło także do stworzenia Euroregionu Bałtyk, który skupia w swoim zasięgu większość krajów wokół Morza Bałtyckiego (Polska, Rosja, Litwa, Łotwa, Szwecja, Dania). W Elblągu mieści się także jego stały międzynarodowy sekretariat.

Na dowód ścisłej współpracy między Elblągiem a francuskim miastem Compiègne powstało w 2007 roku rondo przy ulicy Nowowiejskiej, które zostało nazwane Rondem Compiègne, a rondo, którym z Compiègne wyjeżdża się w kierunku Paryża, w 2003 roku zostało nazwane Rondem Elblag.

Obecnie Elbląg współpracuje z 13 miastami partnerskimi z 12 krajów:
 : Leer (Ostfriesland)
 : Ronneby
 : Narwa
 : Druskieniki
 : Tarnopol
 : Laibin
 : Lipawa
 : Compiègne
 : Trowbridge
 : Coquimbo
 : Baoji
 : Tainan
 : Nowy Sącz

W listopadzie 2007 miasto Elbląg zainicjowało międzynarodową kampanię „Bałtycka Ukraina”, ukierunkowaną na zbudowanie w mieście ukraińskiego kompleksu portowego. Plany te są ściśle powiązane z decyzją rządu RP o budowie kanału przez Mierzeję Wiślaną. W 2017 roku rondu na skrzyżowaniu ulic Konopnickiej i Niepodległości nadano nazwę ukraińskiego miasta partnerskiego, Tarnopola, w związku z 25-leciem współpracy obu miast.

Honorowi obywatele miasta Elbląga 

Tytuły nadane przed 1945 r.
 Adolf Hitler
 Hermann Göring
 Joseph Goebbels

Tytuły nadane po 1989 r. (data nadania tytułu)
 Jan Paweł II (1999)
 Lech Wałęsa (2011)
 Jerzy Julian Szewczyński (2015)
 Lech Baranowski (1995) – założyciel pierwszego po wojnie Urzędu Pocztowego w Elblągu
 Gerhard Jürgen Blum-Kwiatkowski (2011) – inicjator Laboratorium Sztuki „Galeria EL”
 Ryszard Tomczyk (2011) – pisarz, publicysta związany z Elblągiem.
 Marian Biskup (2007) – profesor, wybitny znawca historii Pomorza Gdańskiego i dziejów zakonu krzyżackiego
 Henryk Iwaniec (2006) – światowej sławy matematyk, zajmuje się liczbami pierwszymi
 ks. Mieczysław Józefczyk (1994) – miłośnik historii Elbląga, kapelan „Solidarności”, kapelan b. żołnierzy AK
 o. Czesław Klimuszko (2004) – o. franciszkanin, zielarz i wizjoner
 gen. bryg. Bolesław Nieczuja-Ostrowski (1992) – legendarny dowódca 106 Dywizji Armii Krajowej
 Stanisław Piekarski (1994) – tramwajarz, jeden z elbląskich pionierów
 Helena Pilejczyk (2002) – łyżwiarka szybka, medalistka olimpijska
 Ryszard Rynkowski (2002) – polski piosenkarz, dawniej związany z grupą „Vox”, obecnie solista
 Hans G. Schrock-Opitz (1997) – były mieszkaniec Elbląga, zamieszkały w Niemczech popularyzator i sponsor elbląskiego środowiska tanecznego
 Hans-Jürgen Schuch (2003) – urodzony w Elblągu, zamieszkały w Niemczech emerytowany dyrektor muzeum Wollbeck i przewodniczący Stowarzyszenia Truso
 Stanisław Wójcicki (1993) – jeden z elbląskich pionierów, członek Morskiej Grupy Operacyjnej organizującej życie pierwszym mieszkańcom miasta

Parlamentarzyści 
Mieszkańcy Elbląga wybierają posłów z okręgu wyborczego Elbląg, senatora z okręgu wyborczego nr 84, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 3.

Fakty historyczno-geograficzne 
 Elbląg jest najstarszym miastem w województwie warmińsko-mazurskim.
 Siedziba gminy wiejskiej Elbląg znajduje się w Elblągu, który jest obecnie największym miastem z siedzibą gminy wiejskiej w Polsce.
 Skrzyżowanie ulic Nowowiejskiej, Traugutta oraz Górnośląskiej w Elblągu nosi nazwę „Rondo Compiegne”, na pamiątkę współpracy z tym francuskim miastem. Jedno ze skrzyżowań o ruchu okrężnym w Compiègne nosi nazwę „Rondo Elbląg” (Carrefour d’Elbląg).
 W Elblągu znajdują się ruiny największego odkrytego basenu w Europie o długości 340 m, szerokości 100 m i łącznej powierzchni lustra wody 3,4 ha. Został wybudowany w 1934 roku i był czynny do roku 2011.
 Podczas zdobywania Elbląga (9 lutego 1945) został aresztowany Aleksandr Sołżenicyn.
 W Elblągu znajdowała się drewniana wieża Bismarcka.
 W 1913 roku powstał okręt SMS Elbing, który został zatopiony w 1916 roku w bitwie jutlandzkiej.
 W latach 1966–1990 polska Marynarka Wojenna dysponowała okrętem nazwanym na cześć miasta ORP „Elbląg”.
 16 października 1954 r. Poczta Polska wydała znaczek o wartości 0,20 zł i nakładzie 1,52 mln egz. na którym widnieje panorama Elbląga według szychtu Christiana D. Pietescha (XVII/XVIII w.).

Elbląg na ekranie 
 1964 – Elbląg – reż. Lech Lorentowicz (film turystyczno-krajoznawczy)
 1970 – Krajobraz po bitwie – reż. Andrzej Wajda (plenery w Bażantarni i na autostradzie)
 1974 – Polewacz polany(lub Elbląg – kinolaboratorium) – reż. Paweł Kwiek, Karol Cichecki (film eksperymentalny)
 1975 – Elbląg – reż. Zbigniew Ryszard Frankowski (film dokumentalny)
 2002 – Ojciec Święty w Elblągu – reż. Mirosław Salicki (film dokumentalny)
 2003 – Nowe życie Starego Miasta (film dokumentalny prod. rosyjskiej)
 2003 – film dokumentalny prod. niemieckiej (TV ARD)
 2007 – Nowa Europa Michaela Palina (serial produkcji BBC)
 2007 – Świadek koronny – reż. Jarosław Sypniewski, Jacek Filipiak (film sensacyjny); plenery w okolicach Elbląga
 2007 – Odwróceni reż. Jarosław Sypniewski, Michał Gazda (serial kryminalny); plenery w okolicach Elbląga
 2008 – Travel 2008 – program w polskiej wersji był realizowany w Elblągu (była także sekcja dotycząca Elbląga, Travel Channel)
 2012 – Bitwa na głosy, II edycja – zespół Ryszarda Rynkowskiego (TVP2 i TVP2 HD)
 2012 – Bejbi Blues – reż. Katarzyna Rosłaniec (dramat); Galeria El
 2013 – Kuchenne rewolucje Magdy Gessler, restauracja „Szprota” (TVN i TVN HD)
 2015 – Kuchenne rewolucje, restauracja „Duchówka” (TVN i TVN HD)
 2015 – Krew z krwi 2 (serial TVP2)
 2018 - Zakochaj się w Polsce,  Kanał Elbląski (TVP1)
 2019 – Przychodźcy; 30-minutowy film o elbląskich powojennych pionierach
 2019 - Zakochaj się w Polsce, Elbląg (TVP1)
 2022 – Kuchenne rewolucje, restauracja „Bar Pomidor Cud Malina” (TVN i TVN HD)

Odznaczenia 
 Order Sztandaru Pracy I klasy (1974)

Zobacz też 

 Truso
 województwo elbląskie
 Elektrociepłownia Elbląg
 Cmentarz żydowski w Elblągu
 Miasto nowych ludzi – powieść o pierwszych latach zasiedlania miasta po 1945

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 Historia Żydów w Elblągu na portalu Wirtualny Sztetl
 , s. 326-342.
 Elbląski Węzeł wodny - przewodnik żeglarski Piotra Saleckiego

 
Miasta na prawach powiatu
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miasta w województwie warmińsko-mazurskim
 
Ośrodki luteranizmu w I Rzeczypospolitej