Tarnopol

Tarnopol (ukr. Тернопіль, Ternopil; ros. Тернополь, Ternopol; niem. Tarnopol;  jid. טערנאָפּיל, Ternopil) – miasto na Ukrainie, nad Seretem, siedziba administracyjna obwodu tarnopolskiego, rejonu tarnopolskiego i hromadzie Tarnopol. W 2022 roku liczyło 225 004 mieszkańców.

Tarnopol jest znaczącym ośrodkiem kulturalnym (muzeum, teatry), oświatowym (szkoły wyższe), przemysłowym (zakłady produkcji poligraficznej, przemysłu mięsnego, bawełnianego, chemicznego, meblarskiego i ceramicznego), targowym, a także ważnym węzłem komunikacyjnym z obecnie nie działającym portem lotniczym.

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1540 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim.

Przynależność 
Tarnopol został założony w 1540 roku w województwie ruskim Korony Królestwa Polskiego i do czasu I rozbioru Rzeczypospolitej (1772) pozostawał w granicach Korony Polskiej, po czym został wcielony do monarchii Habsburgów. Po pokoju Schönbrunn w latach 1809–1815 w granicach Imperium Rosyjskiego, następnie w Cesarstwie Austrii, na terytorium kraju koronnego Galicji, do upadku Austro-Węgier (1918). Od 1 listopada 1918 do lipca 1919 roku pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Od lipca 1919 do 1 sierpnia 1920 roku – pod administracją tymczasową Polski, zatwierdzoną przez paryską konferencję pokojową 25 czerwca 1919 roku. Od 1 sierpnia 1920 roku Tarnopol był „stolicą” marionetkowej Galicyjskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Od 15 września 1920 do 14 marca 1923 roku – ponownie pod administracją tymczasową II Rzeczypospolitej. Suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej Rada Ambasadorów uznała 15 marca 1923 roku.

Od 15 marca 1923 roku do 16 sierpnia 1945 roku w granicach Polski (miasto wojewódzkie województwa tarnopolskiego i siedziba powiatu). Po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku okupowany przez Armię Czerwoną (do czerwca 1941 roku) i anektowany przez ZSRR. Po ataku III Rzeszy na ZSRR od czerwca 1941 do 1944 roku pod okupacją III Rzeszy (od 1 sierpnia 1941 roku w Generalnym Gubernatorstwie). W kwietniu 1944 roku ponownie okupowany przez Armię Czerwoną. Od 16 sierpnia 1945 do 1991 roku w granicach ZSRR na terytorium Ukraińskiej SRR. Od 1991 jest stolicą obwodu na Ukrainie.

Historia 
W 1540 roku hetman wielki koronny Jan Amor Tarnowski założył tu miasto i twierdzę. Jakub Budzanowski został pierwszym dziedzicznym wójtem tarnopolskim. W 1548 roku król Zygmunt I Stary nadał osadzie prawa miejskie. Następnie Tarnopol wielokrotnie zmieniał właścicieli, należał do rodów o dużym znaczeniu politycznym i posiadającym rozległe dobra (Ostrogscy, Zamoyscy herbu Jelita, Koniecpolscy herbu Pobóg, Sobiescy herbu Janina, Potoccy herbu Pilawa) i do 1844 roku stanowił własność prywatną. W 1672 i 1675 roku był niszczony przez wojska tatarskie i tureckie.

Po I rozbiorze Rzeczypospolitej przeszedł pod władzę Austrii w ramach Galicji. 27 maja 1809 roku, podczas wojny polsko-austriackiej i marszu spod Zamościa oraz po wejściu do Galicji, płk Piotr Strzyżewski ze swoim oddziałem ruszył na południe na Tarnopol i zdobył miasto bez walki. Nominował miejscowe władze cyrkułowe z prezesem Michałem Konopką i z wiceprezesem Zabilskim. Tu zgłosił się do Strzyżewskiego chorąży krzemieniecki Gabriel Stanisław Rzyszczewski wraz z 300 konnymi i z oddziałami kawalerii, oraz hr. Marcin Amor Tarnowski z 60 ludźmi, hr. Adam Potocki z 200 konnymi, Józef Dwernicki, hr. Dulski oraz Augustyn Trzecieski – każdy ze 100 ludźmi. Organizacją piechoty miał w Tarnopolu zająć się Józef Marchocki i starano się formować batalion strzelców. W sumie oddział Strzyżewskiego liczył ok. 1200 ludzi, nie licząc formującej się piechoty. Do powstańczego miasta zdążały piesze i konne oddziały z cyrkułów stryjskiego i samborskiego, zorganizowane przez kpt. Terleckiego.

Mimo zwycięskich walk polskich powstańców pod dow. Piotra Strzyżewskiego, miasto zajęte następnie przez wojska rosyjskie, sprzymierzone formalnie w 1809 roku z Cesarstwem Francuskim, Tarnopol przeszedł na mocy traktatu w Schönbrunn do 1815 roku we władanie Imperium Rosyjskiego. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego powrócił do Cesarstwa Austriackiego.

W 1820 roku wygnani z Połocka Jezuici, przenieśli tu swą akademie, która działała do 1883 r. Ostatnim jej rektorem był filozof, Marian Ignacy Morawski SJ .

W 1843 roku ostatni dziedzic Tarnopola, Tadeusz Turkułł, zawarł z miastem kontrakt sprzedaży i kupna Tarnopola. Przyczyną rezygnacji ze swoich praw majątkowych z pewnością były zachodzące zmiany polityczne. Urząd dominialny właściciela miał też dług wobec państwa austriackiego w wysokości 100 000 guldenów. 12 grudnia 1844 r. cesarz Ferdynand I podniósł rangę miasta Tarnopol, nadając mu tytuł miasta królewskiego. Pozwolono mu w szczególności na posiadanie herbu „na niebieskiej tarczy, na której u góry jest pokazana srebrna gwiazda, a pod tym srebrny księżyc. Na górnej krawędzi tarczy jest umieszczona złota korona królewska. Obydwie krawędzi boczne i krawędź dolną otacza złota oprawa z ornamentem arabeskowym”.

Otwarcie linii kolejowej do Lwowa w 1870 roku, a rok później do granicy państwowej w Podwołoczyskach, stało się katalizatorem rozwoju miasta. W 1880 roku Tarnopol liczył już około 26 tys. mieszkańców, których połowę stanowiły osoby wyznania mojżeszowego. W 1885 roku uruchomiono linię kolejową do Brzeżan, a w 1906 roku do Zbaraża.

W 1887 roku odbyła się w mieście wystawa etnograficzna. Pod koniec XIX w. karczma i gajówka na obszarze dworskim nosiły nazwę Zagrobela. W 1901 roku oddano do użytku sieć elektryczną oraz rozpoczęto budowę systemu kanalizacyjnego. W latach 1903–1908, za probostwa późniejszego biskupa Bolesława Twardowskiego, powstał w mieście monumentalny kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, który pierwotnie miał stanąć na miejscu kościoła św. Elżbiety we Lwowie.

W czasie I wojny światowej okupowany w latach 1914–1917 przez armię rosyjską. Następnie w wyniku akcji ukraińskich działaczy niepodległościowych 1 listopada 1918 roku Tarnopol znalazł się pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W lipcu 1919 r. miasto po walkach z Ukraińską Armią Halicką zostało zajęte przez Wojsko Polskie i przeszło pod tymczasową polską administrację cywilną, zgodnie z upoważnieniem paryskiej konferencji pokojowej z czerwca 1919 roku. W czasie wojny polsko-bolszewickiej krótkotrwale (lipiec–wrzesień 1920) okupowany przez Armię Czerwoną. Bolszewicy powołali w Tarnopolu rząd marionetkowej Galicyjskiej Republiki Rad (Galrewkom), analogiczny do Polrewkomu. Armia Czerwona została wyparta z Tarnopola we wrześniu, co zakończyło działalność Galrewkomu. Traktat ryski ustalił 18 marca 1921 roku granicę polsko-sowiecką na Zbruczu (na wschód od miasta). 15 marca 1923 roku Rada Ambasadorów uznała suwerenność Polski nad Galicją Wschodnią, w tym nad Tarnopolem.

Od 23 grudnia 1920 do 16 sierpnia 1945 roku stolica województwa tarnopolskiego II Rzeczypospolitej i siedziba powiatu. W 1939 roku liczył ponad 35 tys. mieszkańców. W mieście funkcjonowały trzy państwowe gimnazja męskie, jedno żeńskie oraz seminarium nauczycielskie. Działały dwa teatry (polski i żydowski) oraz Muzeum Podolskie,  Towarzystwo Szkoły Ludowej, Podolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk oraz klub sportowy "Kresy Tarnopol", posiadający pierwszoligową drużynę piłkarską.  W Tarnopolu znajdował się też garnizon wojskowy, w tym dowództwo 12 Kresowej Dywizji Piechoty oraz 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych.

W 1923 r. odbudowano pomnik Adama Mickiewicza, wzniesiony w 1895 r., a zburzony przez Ukraińców w 1917 r. W 1935 roku odsłonięto pomnik Józefa Piłsudskiego dłuta Apolinarego Głowińskiego. Był on pierwszym w Polsce pomnikiem Marszałka o tak dużych rozmiarach. Wiosną 1939 miasto Tarnopol zostało odznaczone Krzyżem Małopolskich Oddziałów Armii Ochotniczej.

W 1939 r. sformowano w Tarnopolu dodatkowe jednostki Wojska Polskiego, w tym 12 Batalion Saperów oraz Batalion ON "Tarnopol", wchodzący w skład Tarnopolskiej Półbrygady Obrony Narodowej. W czasie kampanii wrześniowej stacjonowała tu 16 eskadra towarzysząca. 

17 września 1939 roku, w pierwszym dniu agresji ZSRR na Polskę Tarnopol został zajęty przez Armię Czerwoną. Do niewoli trafiło tu kilka tysięcy polskich oficerów i żołnierzy. NKWD aresztowano też wielu urzędników, w tym prezydenta miasta Stanisława Widackiego, zamordowanego później w Katyniu, oraz komendanta policji Wiktora Gorczyńskiego, którego zamordowano w Twerze.

Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w październiku 1939 roku formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR i rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD. Powyższe akty prawne, sprzeczne z Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Sowieci wprowadzili terror polityczny, dokonywali masowych aresztowań przedstawicieli polskich i ukraińskich elit politycznych, masowych wywózek i grabieży majątku. Planowo niszczyli naukę i kulturę polską, a przedstawicieli inteligencji, Kościoła, wojska, działaczy społecznych i politycznych zsyłali do obozów koncentracyjnych Gułagu lub mordowali.

Tuż przed zajęciem Tarnopola przez Niemców, NKWD wyprowadziło z tamtejszego więzienia kolumnę ponad tysiąca więźniów. Było wśród nich wielu przedstawicieli polskiej inteligencji, aresztowanych już po 22 czerwca. Według świadectwa polskiego, nie wytrzymujących tempa marszu mordowano. Mordy rozpoczęły się już na ulicach Tarnopola. Pozostałych więźniów, głównie Ukraińców, NKWD zamordowało. Wśród ofiar byli także niemieccy jeńcy wojenni. Ciała wrzucono do piwnic i do wykopu na podwórzu więziennym. Według niemieckiego meldunku wojskowego, zginąć miało ponad dwustu więźniów i dziesięciu niemieckich jeńców wojennych. Świadkowie polscy szacowali liczbę ofiar na mniej więcej tysiąc, a prasa polska w Wielkiej Brytanii wspominała za prasą niemiecką o kilkuset.

Po ataku III Rzeszy na ZSRR Tarnopol został 2 lipca 1941 roku zajęty przez wojska niemieckie. Dwa dni później w mieście z inspiracji niemieckiej wybuchł trwający tydzień pogrom Żydów.

Tarnopol był w latach 1941–1944 siedzibą powiatu w Dystrykcie Galicja Generalnego Gubernatorstwa. Podczas tej okupacji Niemcy dokonali eksterminacji zamieszkującej Tarnopol ludności żydowskiej, która w 1931 stanowiła 39,27% mieszkańców miasta.  

10 marca 1944 r. Adolf Hitler ogłosił Tarnopol, nie posiadający odpowiednich umocnień i zapasów, "twierdzą". Wkrótce miasto zostało okrążone przez Armię Czerwoną. 15 kwietnia tegoż roku, po długotrwałych i morderczych szturmach, zlikwidowała ona tutejszy garnizon niemiecki. Nastąpiła ponowna sowiecka okupacja miasta  Wskutek intensywnych walk Tarnopol, w przeciwieństwie do Lwowa i innych większych miast Małopolski Wschodniej, doznał bardzo dużych zniszczeń. Jednocześnie miasto mocno się wyludniło. Dla porównania, Tarnopol w 1939 r. liczył 40 tysięcy mieszkańców, a w 1944 r., po ustaniu walk zaledwie 12 tysięcy. Po wojnie miasto nigdy odzyskało swojej dawnej świetności, gdyż odbudowano tylko najważniejsze zabytki i budynki mieszkalne (w tym niektóre kamienice). Ponadto w 1954 roku z rozkazu władz sowieckich zburzono w mieście, opuszczony i niszczejący od 1945 roku kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, który był jedną z najbardziej okazałych budowli przedwojennego Tarnopola.

Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 roku umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944 roku. W konsekwencji umowy Tarnopol został włączony do ZSRR jako część USRR, a jego polską ludność wysiedlona na podstawie tzw. układów republikańskich podpisanych 9 września 1944 roku pomiędzy PKWN a Ukraińską SRR, głównie na Ziemie Odzyskane.

W czasie okupacji niemieckiej mieszkająca w Tarnopolu rodzina Zięcików udzieliła pomocy Salomonowi Hirschberg, N.N. Laub, Markusowi Horowitz, Róży Schapira z d. Bernstein, Izaakowi Ginsberg, H. Mass, Jakubowi Vogel, Malwinie Albertowej, Berlowi i Jakubowi Gehler, Sinajowi Lichtigfeld, Annie Lauferównie. W 2013 roku Instytut Jad Waszem podjął decyzję o przyznaniu Julii i Kazimierowi Zięcik tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

W 1994 roku reaktywowano w Tarnopolu Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Przed II wojną światową ze składek członków wybudowano w Tarnopolu siedzibę dla Towarzystwa, która po 1945 roku nie została zwrócona Polakom. Współcześnie w dawnym gmachu „Sokoła” mieści się kino im. Iwana Franki. Tarnopolski „Sokół” zrzesza obecnie (2012 rok) 110 uczestników.

W 2008 r. konsekrowano w Tarnopolu nowy kościół rzymskokatolicki pw. Bożego Miłosierdzia i NMPanny Nieustającej Pomocy.

Zabytki 
 Zamek
 Katedra pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (dawny kościół oo. dominikanów)
 Kaplica rzymskokatolicka na cmentarzu Mikulinieckim
 Cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego w Tarnopolu
 Cerkiew Narodzenia Pańskiego w Tarnopolu
 Zegar w Tarnopolu (odnowiony)

Zniszczone 
 Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Tarnopolu
 Kościół Jezuitów w Tarnopolu
 Kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Tarnopolu (1908–1954, parafialny)
 Ratusz w Tarnopolu
 Stara synagoga w Tarnopolu – obronna murowana synagoga wybudowana została w XVII w.. Gotycko-renesansowa synagoga, która przypominała bożnicę w Husiatynie miała renesansową attykę. Fundatorami synagogi byli Jan Sobiepan Zamoyski i Maria Kazimiera d’Arquien. Świątynia została spalona podczas niemieckiej okupacji Tarnopola. Resztki obiektu zniszczyło bombardowanie Tarnopola w kwietniu 1944 r. Pozostałości budowli rozebrano podczas powojennej odbudowy miasta.
 Pomnik Józefa Piłsudskiego w Tarnopolu

Transport

Drogowy 
Tarnopol jest węzłem transportowym obwodu tarnopolskiego. Przez miasto przebiegają drogi międzynarodowe M12 (część trasy europejskiej E50) i M19 (część trasy europejskiej E85). W mieście zaczynają się drogi:
 krajowe – N02 (do Lwowa), N18 (do Iwano-Frankiwska)
 regionalne – R39 (do Brodów), R43 (do Łanowiec).

Kolejowy 
Stacja kolejowa pasażersko-towarowa Tarnopol podlega Tarnopolskiemu zarządowi transportu kolejowego Kolei Lwowskiej.

Trolejbusowy 
Uroczyste otwarcie odbyło się 25 grudnia 1975 roku. Trolejbusy w Tarnopolu uruchomiono 4 stycznia 1976 roku. Pierwszym miejskim trolejbusem był czeski Škoda 9Tr. Obecnie w mieście kursuje 9 linii trolejbusowych.

Oświata i szkolnictwo wyższe

Uczelnie 
 Narodowy Uniwersytet Ekonomiczny w Tarnopolu
 Państwowy Uniwersytet Medyczny imienia Iwana Horbaczewskiego w Tarnopolu
 Tarnopolski Narodowy Uniwersytet Techniczny im. Iwana Puluja
 Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Wołodymyra Hnatiuka w Tarnopolu

Szkoły zawodowe 
 WPTU-4 im. M. Paraszczuka

Kultura 
 Biblioteki
 Obwodowy Akademicki Teatr im. Szewczenki w Tarnopolu
 Obwodowy Akademicki Teatr Lalki i Aktora w Tarnopolu
 Obwodowy Muzeum Sztuki w Tarnopolu
 Tarnopolskie Obwodowe Muzeum Krajoznawcze
 Pałac kultury „Berezil”
 Pałac Kino
 Ukraiński dom „Peremoha”

Media 
 Swoboda
 Wilne żyttia plus

Sport 
Od 1997 roku, we wrześniu, odbywa się tu corocznie lekkoatletyczny konkurs biegowy „Ternopilśka ozeriana”.

Największą areną sportową w mieście jest piłkarsko-lekkoatletyczny Stadion Miejski w Tarnopolu.

W czasach II RP w Tarnopolu siedzibę miały kluby piłkarskie takie jak Kresy Tarnopol i Legion Tarnopol.

Pobliskie miejscowości 
 Brzeżany
 Kozowa
 Mikulińce
 Podwołoczyska
 Załoźce
 Zbaraż
 Zborów
 Touste

Ludzie urodzeni w Tarnopolu

Osoby związane z Tarnopolem 

 Kornel Filipowicz (1913-1990) – powieściopisarz, nowelista, scenarzysta, poeta.
 Mike Mazurki (1907-1990) – amerykański aktor i wrestler pochodzenia ukraińskiego.
 Emil Gładyszewski – ukraiński lekarz, poseł do Rady Państwa IX kadencji i X kadencji.
 Marcin Preyzner – polski językoznawca.

Miasta partnerskie 
  Chorzów, Polska
  Tarnów, Polska (do 2021)
  Elbląg, Polska
  Suwałki, Polska
  Nysa, Polska (w latach 2015–2021)
  Yonkers, Stany Zjednoczone
  Sliwen, Bułgaria

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 Zamek w Tarnopolu
 Tarnopol (do roku 1945)
 Cmentarz w Tarnopolu (dokumentacja z roku 2016)
 
 Mapa radziecka 1:100 000
 Telefon katalogu Ternopil
 Маленькі історії незвичайного міста. 
 Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona

 
Tarnopol (hromada)
Miasta w obwodzie tarnopolskim
Rejon tarnopolski
Miasta wojewódzkie II Rzeczypospolitej
Prywatne miasta Tarnowskich herbu Leliwa
Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie)