Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich

Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich (SBSP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego we Francji.

Historia 
Utworzona we Francji na podstawie umów międzysojuszniczych z 4 stycznia 1940 roku. Decyzja o jej utworzeniu zapadła na odprawie u Naczelnego Wodza Wojska Polskiego 15 stycznia 1940 roku. Formacja ta miała wejść w skład francuskiego Posiłkowego Korpusu Ekspedycyjnego, który miał wziąć udział w wojnie zimowej po stronie Finlandii. Rozkaz o utworzeniu brygady ukazał się 9 lutego 1940 roku, a skład ostateczny ustalono w dniu 14 lutego 1940 roku; znalazły się w niej trzy bataliony wydzielone z 1 Dywizji Grenadierów oraz jeden z 4 warszawskiego pułku strzelców pieszych i 2 Dywizji Strzelców Pieszych. Zorganizowana na wzór francuskiej brygady strzelców alpejskich (Chasseurs Alpins). Brygada miała składać się z: kompanii sztabowej (cztery plutony: sztabowy, zwiadowców, gospodarczy, sanitarny), kompanii łączności (dwa plutony, w tym jeden francuski), kompanii samochodowej (trzy plutony), dwóch półbrygad [każda w składzie: dowództwo, kompania sztabowa (siedem plutonów: sztabowy, łączności, zwiadowców, pionierów, ciągników, gospodarczy i sanitarny), kompania broni towarzyszącej (pluton dowodzenia, dwa plutony działek przeciwpancernych, drużyna moździerzy – łącznie 6 działek i 2 moździerze) i dwa bataliony strzelców (każdy batalion: dowództwo, pluton dowodzenia, kompania gospodarcza, 3 kompanie strzelców, w każdej kompanii – pluton dowodzenia i 4 plutony strzelców, kompania karabinów maszynowych i broni towarzyszącej w składzie pluton dowodzenia, cztery plutony karabinów maszynowych i pluton broni towarzyszącej – łącznie 16 ckm, 2 działka przeciwpancerne i 2 moździerze)] .Wyposażona w całości w sprzęt francuski zakupiony ze zwrotnych kredytów przyznanych Polsce jeszcze przed wybuchem wojny. 

Szeregowi brygady rekrutowali się przede wszystkim spośród przedwojennej emigracji zarobkowej (64% stanu). Wśród żołnierzy znaleźli się również weterani wojny domowej w Hiszpanii, którzy walczyli po stronie republikańskiej. Ostatecznie brygada liczyła: 4778 ludzi: 182 oficerów, 45 aspirantów, 742 podoficerów i starszych strzelców oraz 3809 strzelców.

Początkowo przeznaczona do pomocy Finlandii walczącej przeciw agresji Związku Sowieckiego. Wskutek zaprzestania działań wojennych i zakończenia wojny zimowej wysłana 8 maja 1940 do Norwegii, gdzie wzięła udział w bitwie o Narwik.

Na skutek sytuacji we Francji 8 czerwca wycofana z walk i przetransportowana do Bretanii, gdzie wzięła udział w ciężkich walkach przeciwko przeważającym siłom niemieckim. W ich wyniku brygada uległa rozproszeniu. Części żołnierzy udało się przedostać do Wielkiej Brytanii bezpośrednio lub przez Hiszpanię. Inni zasilili szeregi francuskiego ruchu oporu.

21 lipca 1940 Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski udekorował sztandar Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich Orderem Virtuti Militari V klasy.

21 sierpnia 1940 nastąpiło oficjalne rozwiązanie Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich, która na terenie Szkocji była popularnie zwana „Polish Brigade Narvik”.

Z żołnierzy, którzy przedostali się do Wielkiej Brytanii, powstał batalion strzelców podhalańskich, który wszedł w skład 1 Dywizji Pancernej. 25 listopada 1940 Naczelny Wódz polecił przechowywać sztandar brygady w batalionie strzelców podhalańskich oraz kontynuować temu pododdziałowi tradycje brygady do czasu jej odtworzenia. Do odtworzenia brygady w składzie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie nie doszło, a jej sztandar spłonął w sierpniu 1944. Wniosek płk dypl. Władysława Deca o nadaniu 3 Brygadzie Strzelców nazwy „Narwicka Brygada Strzelców Podhalańskich”, nie został uwzględniony. Batalion strzelców podhalańskich rozformowany został w czerwcu 1947.

Mundur 
Żołnierze brygady nosili długie peleryny z kapturem, pochodzące z magazynów francuskich formacji artyleryjskich oraz brezentowe kurtki – półpłaszcze. Nad cholewką trzewika podhalańczycy wywijali białe, narciarskie skarpety, zakrywając częściowo owijacze. Nakryciem głowy były ciemnobrązowe berety francuskich oddziałów fortecznych z orłami wyciśniętymi z gumy.

Uzbrojenie 
 15 moździerzy 81 mm wz. 27/31,
 15 moździerzy 60 mm wz. 35,
 25 działek przeciwpancernych 25 mm wz. 34,
 68 ciężkich karabinów maszynowych 8 mm Hotchkiss wz. 1914,
 191 ręcznych karabinów maszynowych 7,5 mm Chautellerault wz. 24/29,
 163 garłacze, 197 karabinów, 3660 karabinów 7,5 mm MAS 36 oraz 566 pistoletów.

Obsada personalna brygady 
Obsada personalna brygady
Dowództwo
 dowódca brygady – płk dypl. / gen. bryg. Zygmunt Bohusz-Szyszko
 szef sztabu – ppłk dypl. Wacław Kamionko
 oficer do specjalnych zleceń - mjr dypl. Janusz Iliński
 szef Oddziału II (informacyjno-wywiadowczego) – mjr dypl. Tadeusz Nowiński
 szef Oddziału III (taktyczno-operacyjnego) – mjr dypl. Felicjan Majorkiewicz
 oficer – kpt. dypl. Zenon Starkiewicz
 oficer – kpt. dypl. Marian Bronisław Tonn
 dowódca łączności – mjr łącz. Józef Morkowski
 szef służby zdrowia – mjr lek. dr Stefan Pieńczykowski
 szef służby intendentury – kpt. int. z wsw Robert Saxl
 kapelan – ks. st. kpl. Antoni Warakomski

1 Półbrygada
 dowódca – płk dypl. Benedykt Chłusewicz
 szef sztabu – mjr dypl. Fryderyk Langer
 oficer gazowy – por. piech. rez. Edward Brzozowski
 oficer informacyjny – rtm. Stanisław Drzewiński
 lekarz – kpt. lek. dr Tadeusz Adam Pasieczny
 lekarz weterynarii – por. lek. wet. rez. Władysław Ryczkowski
 kapelan – ks. Józef Król
 dowódca kompanii sztabowej – kpt. Albin Nowobilski
 dowódca plutonu łączności – por. łącz. Aleksander Józef Iwańczyk
 zastępca dowódcy plutonu łączności – pchor. łącz. rez. Jan Zakrzewski
 dowódca plutonu saperów – por. sap. Paweł Szynkaruk
 dowódca plutonu zwiadowców motocyklowych - ppor. kaw. rez. Jerzy Łada-Łobarzewski
 dowódca plutonu sanitarnego – ppor. farm. rez. Henryk Kubikowski
 dowódca 1 kompanii broni towarzyszącej – kpt. Antoni Tomaszewski
 dowódca plutonu – ppor. piech. rez. Bolesław Jabłoński
 dowódca plutonu – ppor. piech. rez. Bogusław Dąbrowski

I batalion
 dowódca I batalionu – mjr dypl. Wacław Kobyliński
 adiutant – kpt. piech. Bolesław Brymora
 dowódca 1 kompanii strzeleckiej – por. Józef Roman Utnicki (początkowo kpt. Stanisław Nowicki)
 dowódca II plutonu – ppor. Władysław Sadowski
 dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. Leonard Królak (początkowo kpt. Oktawiusz Jastrzębski)
 dowódca 3 kompanii strzeleckiej – kpt. Jan Bogusławski
 dowódca 1 kompanii ciężkich karabinów maszynowych – kpt. Tadeusz Schmidt
 dowódca kompanii gospodarczej – kpt. Adam Będzikowski (początkowo por. Stanisław Skałuba)

II batalion
 dowódca II batalionu – ppłk dypl. Władysław Dec
 adiutant - kpt. Rudolf Maria Neuman
 dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Piotr Laurentowski
 dowódca I plutonu - ppor. Hieronim Łagoda
 dowódca II plutonu – ppor. rez. Stefan Radoliński
 dowódca III plutonu - ppor. rez. Bohdan Radkiewicz
 dowódca IV plutonu - ppor. rez. Adolf Kempny (Kępny) † 28 maja 1940 Ankenes
 dowódca 2 kompanii strzeleckiej – kpt. Andrzej Stańczyk
 dowódca 3 kompanii strzeleckiej – rtm. rez. dr Stefan Adam Zamoyski
 dowódca 2 kompanii ciężkich karabinów maszynowych – kpt. Aleksander Moreń
 dowódca kompanii gospodarczej – kpt. Jerzy Lüdtke

2 Półbrygada
 dowódca – płk Józef Kobyłecki
 szef sztabu – mjr dypl. piech. Ignacy Włostowski
 oficer sztabu – por. piech. Stefan Józef Drożak
 oficer sztabu – kpt. sap. Marian Młynarczyk
 oficer łącznikowy – kpt. piech. Cyprian Dobrowolski
 lekarz – kpt. lek. rez. dr Witold Moczarski
 lekarz weterynarii – kpt. lek. wet. Tadeusz Kołodyński
 kapelan – ks. kpl. Karol Brzoza
 dowódca kompanii sztabowej – rtm. Józef Jagielski
 dowódca plutonu łączności – ppor. rez. łączn. – Marian Jurkowski
 zastępca dowódcy plutonu łączności – pchor. łącz. rez. Józef Jachowicz
 pchor. rez. łączn. Henryk Jabłoński
 dowódca plutonu saperów – por. sap. Antoni Mokrzecki
 dowódca plutonu zwiadowców motocyklowych - ppor. kaw. Wacław Zaleski
 dowódca plutonu sanitarnego – ppor. farm. rez. Stefan Liskiewicz
 dowódca 2 kompanii broni towarzyszącej – kpt. Kazimierz Szternal
 dowódca plutonu – ppor. piech. rez. Mieczysław Pruszyński
 dowódca plutonu – ppor. piech. rez. Kazimierz Osuchowski
 dowódca plutonu – ppor. piech. rez. Zbigniew Łomnicki

III batalion
 dowódca III batalionu – ppłk Michał Maćkowski
 dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Czesław Śledziak
 dowódca 1 plutonu – por. Bolesław Kontrym
 dowódca 2 kompanii strzeleckiej – kpt. Konrad Stępień
 dowódca 3 kompanii strzeleckiej – kpt. Leon Pacek
 dowódca 3 kompanii ciężkich karabinów maszynowych – kpt. Leszek Krzywda
 dowódca kompanii gospodarczej – kpt. Eustachy Idzikowski

IV batalion
 dowódca IV batalionu – mjr Arnold Jaskowski
 dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Kazimierz Sulatycki
 dowódca I plutonu – por. Kosiński
 dowódca II plutonu – ppor. Edmund Nawert
 dowódca III plutonu – ppor. Adam Cieślak
 dowódca IV plutonu – ppor. piech. rez. Piotr Szewczyk
 dowódca 2 kompanii strzeleckiej – kpt. Bolesław Kudelski
 dowódca 3 kompanii strzeleckiej – kpt. Konrad Ambroziak
 dowódca 4 kompanii ciężkich karabinów maszynowych – por. Jan Serafin
 dowódca kompanii gospodarczej – kpt. Władysław Witrylak

Pododdziały brygadowe:
 dowódca kompanii sztabowej – rtm. Ludwik Kwiatkowski (początkowo rtm. Edmund Zieliński)
 dowódca kompanii łączności – mjr Józef Morkowski
 dowódca plutonu żandarmerii polowej nr 15 – ppor. rez. żan. Leonard Zub-Zdanowicz
 dowódca plutonu zwiadowców motocyklowych – ppor. rez. kaw. Józef Wyganowski
 kpr. pchor. Jan Meysztowicz
 szef Sądu Polowego – kpt. aud. Władysław Tomaszewski
 kierownik poczty polowej – kpt. piech. Adam Pawłowski

Kawalerowie Orderu Virtuti Militari  
Naczelny Wódz rozkazem L.dz. 137/G.M./40 z 29 października 1940 nadał pośmiertnie Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari:
 kpt. Aleksander Moreń z II baonu (ur. 4 II 1906 w Garwolinie, zm. 28 V 1940),
 ppor. rez. Adolf Kempny  z II baonu (ur. 30 VII 1911 w Suchej-Średniej, zm. 28 V 1940),
 plut. Jan Drapniewski z I baonu (ur. 4 IV 1906 Osów, pow. wieluński, zm. 29 V 1940),
 plut. Jan Gąstal z I baonu (ur. 15 I 1916, zm. 20 V 1940),
 plut. Edward Jonczak z I baonu (ur. 17 VI 1917 Płowce, pow. nieszawski, zm. 27 V 1940),
 kpr. pchor. Stanisław Pickman z I baonu (ur. 5 X 1904 Warszawa, zm. 31 V 1940),
 kpr. pchor. Tadeusz Pec z IV baonu (ur. 9 III 1913 Antonówka Stara, pow. tomaszowski, zm. 29 V 1940),
 strz. z cenzusem Stanisław Dutkiewicz z II baonu,
 st. strz. (?) Sylwester Mazur z I baonu,
 st. strz. Aleksander Popielak z dowództwa 2 Półbrygady (ur. 6 II 1905 Bochnia, zm. 29 V 1940),
 strz. Kazimierz Ciapuła z dowództwa 2 Półbrygady (ur. 4 III 1915 Nowy Sącz, zm. 29 V 1940),
 strz. Grzegorz Janeczek z dowództwa 2 Półbrygady (ur. 14 IV 1919 Chwateńsk, zm. 29 V 1940),
 strz. Alfons Molski z II baonu (ur. 12 IV 1922 Brusy, zm. 28 V 1940).

Symbole brygady 

 Sztandar

Sztandar, którego wzór został zatwierdzony w Dz. Rozk. Nr 4/1940 a ufundowany został przez biskupa polowego Wojska Polskiego ks. Józefa Gawlinę, został wręczony brygadzie 10 kwietnia 1940 przez gen. W. Sikorskiego we francuskiej miejscowości Malestroit. Po poświęceniu sztandaru pierwsze gwoździe w jego drzewce wbili: prezydent, Naczelny Wódz, biskup polowy i dowódca brygady. Następnie generał Sikorski wręczył sztandar pułkownikowi Bohuszowi odbierając od niego przysięgę na wierność barwom sztandaru. 

Za kampanię norweską, na podstawie Dekretu nr 181/V/40 z 19 lipca, Naczelny Wódz udekorował sztandar Krzyżem Virtuti Militari (21 lipca w Szkocji).

Sztandar nie dotrwał do końca wojny. W sierpniu 1944, podczas inwazji na Normandię, w wyniku bombardowania lotniczego, spłonął w pojeździe 1 Dywizji Pancernej, kontynuatorki tradycji brygady.

 Odznaka
Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. NW i MSWojsk. nr 3, poz. 24 z 20 czerwca 1941.
Jednoczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym i oksydowana odznaka ma kształt kolistej 35 mm tarczy, na której umieszczono dwie skrzyżowane szarfy ozdobione na brzegu gałązkami jedliny. Na szarfy nałożone są dwie ciupagi. W centralnej części orzeł państwowy oraz inicjały BSP. Pod orłem znajduje się Order Virtuti Militari, a na obrzeżu tarczy wpisano nazwy trzech miejscowości – ANKENES NARVIK BEISFIORD i rok 1940.
Zapinana na agrafkę także z numerem na rewersie.

Sznur naramienny

W norweskich kolorach narodowych (czerwono-biało-niebieski) nadany w Londynie przez rząd norweski za udział w obronie tego kraju (Dz. Rozk. Nr 2/1941). Był noszony na lewym ramieniu – od naramiennika do klapy górnej lewej kieszeni.
 z węzłem i norweskim złotym lewkiem – dla uczestników walk w Norwegii;
 bez dodatkowych elementów dla pozostałych strzelców brygady.

Tradycje 
Jednostka wpisywała się w ciąg tradycji polskich jednostek górskich:
 Drużyny Podhalańskie (1913)
 pułki strzelców podhalańskich
 Dywizja Górska gen. Galicy (1920)
 21 Dywizja Piechoty Górskiej (do 1939)
 22 Dywizja Piechoty Górskiej (do 1939)

Do tradycji górskich nawiązywały Batalion Strzelców Podhalańskich 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka oraz pułki strzelców podhalańskich Armii Krajowej.

Kontynuatorką tradycji Brygady jest utworzona w 1993 21 Brygada Strzelców Podhalańskich.

Zobacz też 
 Strzelcy podhalańscy
 Krzyż Wojenny (Norwegia)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 

 

 

 
 
 

Jednostki wojskowe odznaczone Orderem Virtuti Militari
Piechota Wojska Polskiego we Francji (1939–1940)
Polskie brygady górskie
Jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1940