Naarden

Naarden () is een stad en voormalige gemeente in het Gooi in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Op 1 januari 2016 zijn de gemeentes Naarden; Bussum en Muiden samengevoegd tot de nieuwe gemeente Gooise Meren.

Geschiedenis 
Naarden heeft een lange geschiedenis, die begon rond het jaar 1000. Er is meerdere malen in oorlogen om de stad gestreden, in de Tachtigjarige oorlog (zie het Bloedbad van Naarden, 1572), in het rampjaar (zie Beleg van Naarden, 1673) en tijdens de Franse tijd (zie Beleg van Naarden, 1813).

Bezienswaardigheden

De vesting 

Kaart van de vesting Naarden, met bezienswaardigheden.

 
 
Naarden is een van de best bewaarde vestingsteden in Europa en vooral beroemd om zijn bijzondere en goed bewaard gebleven stervorm. De vesting heeft zes bastions, een dubbele omwalling en dubbele grachtengordel. Er is goed te wandelen over de verdedigingswerken. Ook een rondvaart rond de werken is mogelijk. De omvangrijke door Adriaen Anthonisz ontworpen vesting, waarvan nog grote delen uit de 17e eeuw aanwezig zijn, is voor het grootste deel vrij toegankelijk.

De vesting is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en biedt ook onderdak aan het Nederlands Vestingmuseum in het bastion Turfpoort. Hier kan de bezoeker zien hoe een vesting er tijdens het gebruik uitzag, en verder de collectie voorwerpen van 1350 tot 1945 bekijken. Tijdens de frequente activiteiten in het museum, binnen zowel als buiten, kunnen bezoekers ook ervaren hoe het er in een vesting aan toe ging. Het Waterliniepad loopt om de vesting heen waardoor de omvang van de werken goed zichtbaar wordt. Tevens biedt de vesting onderdak aan het tweejaarlijkse, landelijke FotoFestival Naarden. De complete vesting was tot 15 januari 2016 eigendom van de Staat; na opheffing van de militaire functie zijn de delen ervan successievelijk van Defensie overgeheveld naar de portefeuille van de Rijksgebouwendienst, en vervolgens per 15 januari 2016 door de Rijksgebouwendienst overgedragen aan de Nationale Monumentenorganisatie. De vesting is een beschermd stadsgezicht.

Grote of Sint-Vituskerk 

De Sint-Vituskerk is een grote, gotische basiliek uit de 14e en 15e eeuw. Eind 15e eeuw werd de kerk bedevaartsoord door het verwerven van relieken van Sint-Vitus. Sinds 1576 is de kerk hervormd. Van groot belang zijn de houten gewelven met daarop gewelfschilderingen uit de 16e eeuw. De Grote Kerk is jaarlijks op Goede Vrijdag het decor van een fameuze, de hele dag durende uitvoering van de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach, georganiseerd door de Nederlandse Bachvereniging, traditioneel bezocht door onder meer leden van de regering. Deze uitvoering werd een aantal jaren ook rechtstreeks uitgezonden op TV. Elke zomer zijn er orgelconcerten in de kerk, meestal op de twee orgels (Bätz-Witte en het kleine van Flentrop). Op 22 oktober 2005 trouwden hier prins Floris en Aimée Söhngen.

Stadspoorten 
Naarden bezat van 1673 tot 1915 twee stadspoorten, namelijk de Utrechtsche Poort en de Amsterdamsche Poort. Uit defensie-overwegingen werd er naast de uit 1680 daterende en in 1877 vernieuwde Utrechtsche poort een weg (Kapitein Meyerweg) door de omwalling aangelegd. De poort bleef behouden en staat nu bekend als de Utrechtse Poort. De in 1683-1685 gebouwde Amsterdamsche Poort met het waterpoortje werd in 1915 gesloopt. In 1939 werd er richting Bussum een derde verbindingsweg door de omwalling aangelegd. In de Naardense volksmond staat deze weg bekend als De Doorbraak.

Bastions en ravelijnen 
De vesting telt zes bastions en zes ravelijnen. De bastions zijn:
 Katten (noord)
 Oranje (noordoost)
 Promers, met bomvrije kazerne (zuidoost)
 Turfpoort met vestingmuseum (zuid)
 Nieuw-Molen (west)
 Oud-Molen met Groot en Klein Arsenaal (noordwest)

Het Spaanse Huis 

Het Spaanse Huis is een van de laatst overgebleven middeleeuwse gebouwen in de stad. Vermoedelijk was het ooit een gasthuis of de kapel van een gasthuis. Tijdens de verovering van Naarden door de Spanjaarden diende het gebouw als stadhuis. Op de voorgevel zijn nog altijd twee gevelstenen aanwezig die herinneren aan de 'Spaanse Moord'. Nadien is het gebouw nog onder andere gebruikt geweest als waag, militaire bakkerij en Comeniusmuseum. Sinds 2012 is hier het Weegschaalmuseum gevestigd. Dit monument is op 15 januari 2016 overgedragen aan de Nationale Monumentenorganisatie.

Stadhuis 

Het Stadhuis dateert uit 1601 en is een duidelijk en fraai voorbeeld van de Hollandse renaissancestijl. Heel kenmerkend aan dit gebouw is de dubbele trapgevel. Momenteel vinden er in het Stadhuis huwelijken en culturele activiteiten plaats. In de hal van het Stadhuis staat een maquette, die in één oogopslag een duidelijk overzicht van de vesting geeft.

Naarderbos 
Het Naarderbos is gelegen aan het Gooimeer tussen Muiderberg, Naarden en de A1. Het bestaat uit een recreatiegebied, golfbaan, jachthaven, woonwijk en een bedrijventerrein. De woonwijk en de jachthaven zijn in de jaren tachtig aangelegd. Gezien de ligging in het Naarderbos is de natuur zeer belangrijk, wat ook blijkt uit het feit dat de jachthaven een internationaal milieukenmerk heeft. Het recreatiegebied van honderd hectare ligt tussen het woongebied en de Hollandse brug. Het bosgebied is in de jaren 70 aangelegd en rond 2002 heringericht.

Internationaal Theosofisch Centrum 
Het Internationaal Theosofisch Centrum ligt op een landgoed in Naarden, in de bossen nabij het Gooimeer.

Overige 
 Lijst van rijksmonumenten in Naarden
 Lijst van gemeentelijke monumenten in Naarden
 Naarder Eng met daar onder andere de Eukenberg en de Aalberg.
 Comeniusmuseum
 Weegschaalmuseum
 Nederlands Vestingmuseum

Comenius 

De beroemde Tsjechische wijsgeer, didacticus en theoloog Jan Amos Comenius is na zijn overlijden in 1670 in Naarden begraven. Eigenlijk had Comenius in Amsterdam begraven moeten worden, maar daar was geen geld voor. De alternatieve locatie was in de Waalse kerk, een voormalige kloosterkerk te Naarden. Dit Comeniusmausoleum is voor het publiek toegankelijk. De bijzondere glas-in-loodramen zijn in de zomer van 2007 in opdracht van de Rijksgebouwendienst gerestaureerd.

In 1933 is dit mausoleum in erfpacht gegeven aan de Tsjecho-Slowaakse republiek tegen een bedrag van één gulden per jaar. Toen Hitler-Duitsland in 1939 de restanten van Tsjecho-Slowakije als Protectorat Böhmen und Mähren (= het huidige Tsjechië zonder Sudetenland) feitelijk inlijfde (Slowakije was al in 1938 afgesplitst en verdeeld), heeft de Nederlandse regering de overeenkomsten uit de openbare registers laten schrappen. Na de oorlog is de Tsjecho-Slowaakse republiek hersteld, maar is door de politieke omstandigheden de zaak zo gelaten. Uiteindelijk is in juni 1959 aan de Tsjecho-Slowaken medegedeeld dat "uit overwegingen van courtoisie" de na 1939 ontstane toestand met betrekking tot toegang en onderhoud van het mausoleum gehandhaafd zou blijven. Inmiddels zijn Tsjechië (= Bohemen en Moravië) en Slowakije weer gescheiden en is de Tsjechische regering intensief betrokken bij het mausoleum, de Slowaakse regering minder: Comenius was namelijk een Moraviër.

Naast het mausoleum is het Comeniusmuseum; voor een deel ingericht met een vaste collectie over Comenius en zijn werkgebied. Voor een ander deel zijn er wisselende tentoonstellingen.

Galerieën en horeca 
Naarden bezit binnen de vesting zes galerieën, onder meer voor moderne en Afrikaanse kunst, naast vijf antiek- en curiosawinkels. Er zijn ongeveer vijftien restaurants binnen de vesting, plus enkele cafés. Wellicht de bekendste attractie van De Vesting is Het Arsenaal, een in het voormalige arsenaal gevestigde en door ontwerper Jan des Bouvrie opgezette meubelzaak.

Verkeer en vervoer 
Sedert de 17e eeuw had Naarden een verbinding per trekschuit met Muiden - Diemen en Amsterdam over de Muidertrekvaart.

Station Naarden-Bussum 
Het Station Naarden-Bussum, gelegen op de grens van Naarden en Bussum, aan de spoorlijn Amsterdam - Hilversum werd geopend in 1874.

Stoomtram 

Van 1881 tot 1940 had Naarden een tramverbinding met Muiden - Diemen - Station Amsterdam Weesperpoort en Laren met de Gooische Stoomtram. De trams reden door de smalle straatjes dwars door de oude vesting. Tot 1947 reed de stoomtram nog naar Bussum en Huizen. Het goederenvervoer naar de Chemische Fabriek Naarden bestond nog tot 1958. Sindsdien wordt het vervoer verzorgd door busdiensten.

Rijksweg 1 
Sinds de jaren dertig ligt langs Naarden de Rijksweg 1, waardoor het verkeer tussen Amsterdam en Amersfoort niet meer via de smalle doorgang door het stadje hoeft. Sinds 1973 loopt de A1 ten noorden van de vesting.

Voormalige gemeente
De voormalige gemeente had een oppervlakte van 32,89 km² (waarvan 11,47 km² water) waarin 17.274 mensen woonden (31 maart 2015). De kern Naarden-Vesting is een vestingstad.

Aangrenzende gemeenten

Zetelverdeling gemeenteraad 
De gemeenteraad van Naarden bestond uit 17 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad van 1998 - 2015. Per 2016 is Naarden onderdeel van de fusiegemeente Gooise Meren.

Geboren 

 Salomon van Ruysdael (ca. 1600-1670), schilder en tekenaar 
 Cornelis Johannes Kneppelhout (1778-1818), rechtsgeleerde en schrijver
 Pieter Merkus (1787-1844), gouverneur-generaal van Nederlands-Indië 
 Jan Fabius (1888-1964), militair, journalist, auteur en politicus
 Willem Arondeus (1894-1943), beeldend kunstenaar, auteur en verzetsstrijder
 Arend Andries Bontekoe (1895-1945), kapitein der infanterie van het Indische leger en verzetsstrijder

1900-1974
 Belcampo (Herman Pieter Schönfeld Wichers) (1902-1990), schrijver 
 Annemiek Padt-Jansen (1921-2007), harpiste en Tweede Kamerlid
 Hans Lodeizen (1924-1950), dichter
 Ton Croiset van Uchelen (1936), bibliothecaris
 Piet van Eijsden (1936-2021), tennisser en toernooidirecteur
 Johan Oldenziel (1939), politicus 
 Jan des Bouvrie (1942-2020), interieurontwerper
 Daan Lemaire (1942), glazenier en kunstschilder 
 Hans Knoop (1943), journalist
 Albert Beintema (1944), bioloog en schrijver
 Eric van Hemert (1950), kunstschilder en acteur
 Andries Knevel (1952), radio- en tv-presentator, theoloog en publicist
 Linda de Boer (1954), zwemster 
 Youp van 't Hek (1954), cabaretier en schrijver
 Nikki van Es (1956), kunstenares 
 Tom van 't Hek (1958), hockeyinternational/coach en radiopresentator
 Marc Klein Essink (1960), acteur
 Gerard Leever (1960), stripauteur
 Bart Visman (1962), componist 
 Maarten de Bruijn (1965), autodesigner
 Arda Gerkens (5 juni 1965), politica
 Menno Reemeijer (1965), communicatieadviseur en radiopresentator en verslaggever
 Leontine Borsato-Ruiters (1967), televisiepresentatrice
 Petra Sijpesteijn (1971), historicus en arabist
 Tim Coronel en Tom Coronel (1972), tweelingbroers, ondernemers en autocoureurs
 Floris van den Berg (1973), filosoof

1975-1999
 Ralph van Raat (1978), pianist en musicoloog 
 Daniël Samkalden (1979), kleinkunstenaar en zanger
 Jeroen Verhoeven (1980), voetballer
 Janna Fassaert (1981), actrice
 Bart Jan Cune (1981), nieuwslezer en radiopresentator
 Tim de Wit (1981), journalist 
 Marit Slinger (1982), actrice en zangeres
 Elise Berends (1984), actrice, zangeres en docent
 Philip Huff (1984), schrijver en regisseur
 Roben Mitchell van den Dungen Bille (1985), (stem)acteur
 Floor van der Wal (1985-2011), comédienne
 Sander Kaasjager (1985), e-sporter
 Wouter Jolie (1985), hockeyer
 Tim Heijbrock (1985), roeier
 Sebastiaan Olgers (1986), honkballer
 Nordin Amrabat (1987), Nederlands-Marokkaans voetballer
 Vreneli van Helbergen (1987), actrice, costumière
 Melvin Platje (1988), voetballer
 Jord Knotter (1989), acteur 
 Marlous Pieëte (1989), voetbalster
 Rivkah op het Veld (1990), sportpresentatrice
 Derk Stenvers (1991), acteur
 Josylvio (1992), Nederlands-Egyptisch rapper
 Ferry Weertman (1992), olympisch zwemkampioen

Overleden 

 Charles Boissevain (1842-1927), journalist, hoofdredacteur
 Gideon Mari den Tex (1870-1916), bankdirecteur
 Geertruida van Vladeracken (1880-1947), componiste
 François Brandt (1874-1949), roeier
 Marianne Philips (1886-1951), auteur
 Evert Vermeer (Tweede Kamerlid) (1910-1960), politicus
 Harald Frederik Dudok van Heel (1893-1967), ondernemer, kolonel
 Frank Martin (componist) (1890-1974), Zwitsers componist
 Heintje Davids (1888-1975), zangeres, variétéartieste
 Johan Bothenius Lohman (1887-1977), burgemeester 
 Hoyte Jolles (1886-1979), commandant van de marine
 Wilhelmina Cammel (1871-1981), eeuwelinge
 Pi Scheffer (1909-1988), componist, pedagoog en dirigent
 Teun Roothart (1922-1982), schilder en keramist
 Wim Meuleman (1910-1988), voetbalbestuurder 
 Freerk Fontein (1924-1995), politicus
 Nel van Vliet (1926-2006), zwemster
 Herman van Genderen (1915-2009), bioloog en hoogleraar
 Remco Vogelzang (1959-2011), hockeyspeler
 Henk Kastein (1925-2013), politicus
 Ferry Hoogendijk (1933-2014), politicoloog, journalist en politicus
 Jan Zindel (1928-2014), radioverslaggever
 Job de Ruiter (1930-2015), jurist, advocaat, rechter, hoogleraar en politicus

Stedenband 
  Uherský Brod (Tsjechië)

Media 
 Er is een eigen tweewekelijks verschijnend blad de Naarder Koerier. Na overname door Enter Media in november 2011 voortgezet als Naarder Nieuws.
 de Sky Radio Group was tot december 2016 met zijn zenders Sky Radio (vanaf 1995), Radio Veronica (vanaf 2003) en Classic FM (vanaf 1996) gevestigd te Naarden.
 De radiostations van RadioCorp 100% NL en SLAM! hebben hun studio in Naarden gevestigd. Tussen september 2013 en oktober 2016 was ook Radio 10 in Naarden gevestigd tot aan diens verkoop aan Talpa.

Varia 
 Op 10 september 2023 werd herdacht dat Naarden bevrijd werd van de Franse overheersing na het Rampjaar 1672 door Stadhouder Willem III met zijn Staatse leger, driehonderd vijftig jaar geleden.
 Naarden heeft aan het Gooimeer het Naarderbos: een villawijk met eigen aanlegsteigers. In de omgeving is ook Jachthaven Naarden te vinden.
 Het Nederlands Vestingmuseum schiet op verzoek (en tegen betaling) een kanon af; vanuit het vestingmuseum zijn rondvaarten door de grachten mogelijk
 In het Ministerkwartier staat nog een wijkje met houten huizen uit de tijd dat de vesting nog van militair belang was. Ze stonden in het 'schootsveld' en konden in tijd van oorlog in het kader van de Kringenwet snel worden verwijderd.
 Het Naardermeer is het oudste natuurreservaat van Nederland.
 Naarden bezit twee Vituskerken: de Grote (oude, protestant) en de nieuwe (kleine, katholiek).
 De vesting van Naarden wordt afgebeeld samen met het hoofd van Comenius op een Tsjechisch bankbiljet van 200 kronen.
 In de Vesting Naarden zijn vele opnames geweest van de jeugdserie Bassie & Adriaan: De Diamant

Fotogalerij

Zie ook 
 Lijst van burgemeesters van Naarden
 Lijst van straten in Naarden

Externe link 
 Website van de voormalige gemeente

Geografie van Gooise Meren
Plaats in Noord-Holland
Voormalige gemeente in Noord-Holland