Kathedraal

Een kathedraal of dom is de kerk waar een bisschop zetelt. De benaming valt te herleiden tot ecclesia cathedralis, kerk van de zetel. Die zetel is de zetel van de bisschop, die aan de zijkant van het priesterkoor van de kerk staat opgesteld, in de vroegchristelijke kerk in de exedra of de koorapsis. Deze zetel heet in het Latijn cathedra.

Algemeenheden 
De kathedraal is de belangrijkste kerk van elk bisdom. Wanneer een kerk als kathedraal is gebouwd, uit dit zich vaak in de grootse bouw en versieringen. Soms heeft de kathedrale kerk ook de status van basiliek. In dat geval spreekt men van een kathedrale basiliek. Een voorbeeld is de Kathedrale Basiliek van Sint-Jan Evangelist in ’s-Hertogenbosch.

Kathedralen komen dus voor binnen de kerkgenootschappen waar sprake is van een hiërarchische organisatie met bisdommen. Dit geldt onder meer voor de Rooms-Katholieke Kerk, de Oudkatholieke Kerk, de Grieks-Orthodoxe Kerk, de Russisch-Orthodoxe Kerk, de Anglicaanse Kerk en de Lutherse Kerk. In sommige landen wordt het woord dom gebruikt voor een kathedraal. Dit woord is via het Franse “dôme” afgeleid van het Latijnse domus, dat huis betekent in de zin van domus Dei (huis van God). Met het Engelse “dome” (koepel) heeft het woord dom niets te maken, wel met het Italiaanse “duomo”.

In de oosters-orthodoxe kerken wordt de kerk van een metropoliet (bisschop) aangeduid als metropool. Het Russisch-Oekraïense woord sobor (“verzameling”) wordt ook vaak gebruikt voor bisschoppelijke kerken, maar slaat ook op kerken van andersoortige geestelijken (zoals kloosterkerken).

In de loop van de geschiedenis zijn sommige bisdommen opgeheven (of in ontkerstende landen gereduceerd tot titulaire bisdommen in partibus (infidelium)), maar de hoofdkerken van deze voormalige bisdommen worden vaak nog als kathedraal aangeduid in het spraakgebruik. Ook wordt het woord kathedraal soms oneigenlijk gebruikt voor elke grote kerk, ook als deze niet aan een bisdom verbonden is (geweest).

Kathedralen in Europa

Kathedralen in België 

Van de huidige rooms-katholieke kathedralen in België is alleen die van Doornik als zodanig gebouwd. De overige waren collegiale kerken of parochiekerken voordat ze tot kathedraal werden verheven. De oorspronkelijke kathedraal van Luik, de Sint-Lambertuskathedraal, is tijdens de Franse Revolutie in 1794 afgebroken. Ook Tongeren heeft in de vierde eeuw korte tijd een kathedraal gehad, als voorloper van die van Luik.

De huidige negen rooms-katholieke kathedralen in België zijn:
 Aartsbisdom Mechelen-Brussel:
 Sint-Romboutskathedraal te Mechelen (sinds 1559, als hoofdkathedraal)
 Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele te Brussel (sinds 1961, als cokathedraal)
 Bisdom Antwerpen: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (1559-1803 en sinds 1961)
 Bisdom Brugge: Sint-Salvatorskathedraal (sinds 1834)
 Bisdom Doornik: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (sinds de zesde eeuw)
 Bisdom Gent: Sint-Baafskathedraal (sinds 1559)
 Bisdom Hasselt: Sint-Quintinuskathedraal (sinds 1967)
 Bisdom Luik: Sint-Pauluskathedraal (sinds 1801)
 Bisdom Namen: Sint-Aubankathedraal (sinds 1559)

Nog bestaande voormalige kathedralen, ook wel protokathedralen genoemd, zijn:
 Ieper: Sint-Maartenskathedraal van het voormalige bisdom Ieper (1559-1801)
 Malmedy: HH. Petrus, Paulus en Quirinuskathedraal van het voormalige bisdom Eupen-Malmedy (1920-1925)

Verdwenen kathedralen zijn:
 Brugge: Sint-Donaaskathedraal, afgebroken in 1799 onder Franse bezetting
 Luik: Sint-Lambertuskathedraal, afgebroken in 1794 onder Franse bezetting

Naast de rooms-katholieke kathedralen bestaat er in België een Grieks-orthodoxe kathedraal:
 Aartsbisdom Brussel: Kathedraal van de Heilige Aartsengelen (sinds 1969)

Kathedralen in Nederland 

Van de huidige rooms-katholieke kathedralen in Nederland zijn alleen die van Haarlem en Den Bosch als zodanig gebouwd. De meeste andere kathedralen waren parochiekerken of collegiale kerken voordat ze tot kathedraal werden verheven. 
Tot 1559 was de Dom van Utrecht de enige kathedraal in de Noordelijke Nederlanden. Zij is echter al sinds 1580 geen kathedraal meer, omdat de kerk sindsdien protestants is. 

De Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch is de enige middeleeuwse kathedraal in Nederland die nog actief is. Het is tevens de grootste Kathedraal van Nederland
In Maastricht heeft van de vierde tot zevende eeuw ook de zetel van een bisschop gestaan, vermoedelijk in een voorganger van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek.

De huidige zeven rooms-katholieke kathedralen in Nederland zijn:
 Aartsbisdom Utrecht: Sint-Catharinakathedraal (sinds 1853)
 Bisdom Breda: Sint-Antoniuskathedraal (1853-1875 en sinds 2001)
 Bisdom Groningen-Leeuwarden: Sint-Jozefkathedraal (sinds 1981)
 Bisdom Haarlem-Amsterdam: Kathedrale Basiliek Sint Bavo (sinds 1898)
 Bisdom 's-Hertogenbosch: Sint-Janskathedraal (sinds 1559)
 Bisdom Roermond: Sint-Christoffelkathedraal (1661-1801 en sinds 1853)
 Bisdom Rotterdam: HH. Laurentius- en Elisabethkathedraal (sinds 1967)

Nog bestaande voormalige kathedralen zijn:
 Utrecht: Dom (tot 1580)
 Breda: Michaëlkerk (1968-2001)
 Deventer: Lebuïnuskerk (1559-1580)
 Groningen: Martinikerk (1559-1594)
 Haarlem: Sint-Bavokerk (1559-1578)
 Haarlem: Sint-Josephkerk (1853-1898)

Verdwenen kathedralen zijn:
 Breda: Barbarakerk (1875-1968)
 Groningen: Sint-Martinuskerk (1956-1981)
 Leeuwarden: Sint-Vituskerk van het voormalige bisdom Leeuwarden (1559-1580)
 Middelburg: Sint-Pieterskerk (Noordmonsterkerk) van het voormalige bisdom Middelburg (1559-1579)
 Roermond: Heilig-Geestkerk (1559-1661)
 Rotterdam: Sint-Ignatiuskerk aan de Westzeedijk (1956-1967 als Sint-Laurentiuskathedraal)

Naast de rooms-katholieke kathedralen bestaan er in Nederland twee oudkatholieke kathedralen:
 Aartsbisdom Utrecht: Sint-Gertrudiskathedraal
 Bisdom Haarlem: kathedraal Sint Anna en Maria

Kathedralen in Italië 
Italië heeft met 227 kathedralen na Brazilië het grootste aantal katholieke kathedralen.

Tot de bekendste behoren:

Katholieke kathedralen in Duitsland 

Daarboven telt Duitsland een katholiek legerbisdom en een exempt apostolisch exarchaat van de Oekraïense geünieerden (Byzantijnse ritus; ook voor Scandinavië) met eigen kathedraal te München

Katholieke kathedralen in Frankrijk 

Daarboven is er onder meer een kathedraal volgens de Armeense ritus, Sainte-Croix-de-Paris

Kathedralen in Iberië

Spanje 
Spanje telt 77 katholieke kathedralen, waaronder:

Portugal 
Portugal telt 20 sé ('zetel') katholieke kathedralen (en 2 co-kathedralen), waaronder de patriarchale van Lissabon en die van de andere aartsbisdommen Évora (de enige met de status van basiliek) en Braga.

Kathedralen op de Britse eilanden 
Het Verenigd Koninkrijk heeft een grote katholieke minderheid, maar de officiële religies zijn anglicaans in Engeland en Wales, presbyteriaans in Schotland.

Aartsbisdommen van de Anglicaanse Kerk 
 Kathedraal van Canterbury (Kantelberg)
 Kathedraal van York
 Kathedraal van Armagh

Bisdommen van de Anglicaanse Kerk

Aartsbisdommen van de Rooms-Katholieke Kerk 
 Kathedraal van Westminster
 Kathedraal van Southwark (in Londen)
 Kathedraal van Birmingham (de enige basiliek op de Britse archipel)
 Kathedraal van Cardiff
 Kathedraal van Glasgow
 Metropolitane Kathedraal van Liverpool
 Kathedraal van St.Andrews & Edinburgh

Enkele suffragane bisdommen van de Rooms-Katholieke Kerk 
 Kathedraal van Bristol
 Kathedraal van Wrexham

Daarboven telt het Verenigd Koninkrijk een katholiek legerbisdom, met eigen kathedraal te Aldershot (in Hampshire), en een exempt apostolisch exarchaat van de Oekraïense geünieerden (Byzantijnse ritus), met eigen kathedraal te Londen.

De republiek Ierland telt 21 katholieke bisdommen.

Kathedralen in Noordse landen 
Omdat ze massaal protestants werden zijn de meeste katholieke kathedralen er overgedragen of buiten gebruik. Nog in dienst is telkens één Roomse kathedraal in Denemarken, IJsland, Noorwegen, Zweden en Finland.

Enkele kathedralen in Rusland 
Tot de belangrijkste kathedralen (sobora, doorgaans Russisch-orthodox) van Rusland behoren:
 in Moskou:
 Oespenski-kathedraal (Moskou), in het Kremlin; uit de 15e eeuw, een van de belangrijkste kerken van het land
 Kathedraal van de Voorbede van de Moeder Gods (Basiliuskathedraal) aan het Rode Plein; uit de 16e eeuw, een van de meest beeldbepalende kerken van Rusland
 Christus Verlosserkathedraal (Moskou), uit de 20e eeuw, de grootste kerk van Rusland en de grootste Russisch-orthodoxe kerk ter wereld
 Kazankathedraal (Sint-Petersburg), uit de 19e eeuw
 Izaäkkathedraal (Sint-Petersburg) , uit de 19e eeuw
 Drievuldigheidskathedraal (Sint-Petersburg)
 Sofiakathedraal (Novgorod), in het Kremlin van Veliki Novgorod; uit de 11e eeuw, zetel van de aartsbisschop
 Oespenski-kathedraal (Vladimir), uit de 12e eeuw, de moederkerk van Rusland in de 13e en 14e eeuw
 Demetriuskathedraal (Vladimir), uit de 12e eeuw

Rusland telt ook katholieke kathedralen: in Moskou, Irkoetsk, Novosibirsk en Saratov.

Kathedralen in andere Europese ex-Sovjetrepublieken 
Katholieke kathedralen zijn er doorgaans zeldzaam: vier in Wit-Rusland, zeven in Litouwen, vier in Letland, één in Estland, één in Moldavië, één in Georgië. Enkel Oekraïne telt er twaalf, maar dat is een 'nationale' geünieerde kerk.

De Orthodoxe kerken zijn er behalve in het Balticum sterk verweven met de nationale identiteit
 Kathedraal van Edzjmiatsin in Armenië, naar verluidt de oudste kathedraal ter wereld
 Svetitschoveli-kathedraal in Georgië

Kathedralen in ex-Joegoslavische landen 
Kroatië telt zestien katholieke kathedralen, Servië zeven, Montenegro twee, Slovenië zes, Bosnië-Herzegovina en Noord-Macedonië elk een.

Kathedralen in andere Europese ex-Oostbloklanden 
Er zijn veertien katholieke kathedralen in Hongarije, 44 in Polen, negen in Tsjechië, twaalf in Slowakije, twaalf in Roemenië, drie in Bulgarije.
Het overwegend islamitische Albanië telt toch vier katholieke kathedralen.

Beroemd zijn:
Slowakije: de Sint-Elisabethkathedraal van Košice
Tsjechië:  de Sint-Vituskathedraal (Praag)
Hongarije: de Sint-Adalbertkathedraal

Kathedralen in andere Europese landen 

De miniatuurstaatjes Andorra, Gibraltar, Liechtenstein, Monaco en San Marino hebben elk één katholieke kathedraal, de vroegere Johannieters-staat Malta twee. Vaticaanstad is een uniek geval als zetel van de paus, een soevereine enclave in de Italiaanse hoofdstad Rome.

Oostenrijk telt elf katholieke kathedralen, Zwitserland acht.

Griekenland heeft acht katholieke kathedralen, Cyprus geen, maar beide zijn overwegend Grieks-orthodox.

Beroemd zijn:
 Stephansdom (Wenen)
 Kathedraal van Lausanne
 Kathedraal van Monaco

Kathedralen in Noord- en Centraal-Amerika 
Zowel Noord- als Centraal- Amerika en de Antillen tellen veel roomse gelovigen en dus ook heel wat katholieke kathedralen (cijfers voor 2010).

Het overwegend katholieke Mexico telt er 91. De VS heeft er 194, Canada 70, Bermuda en het Franse overzeese Saint-Pierre & Miquelon elk een.
Er zijn telkens 8 katholieke kathedralen in El Salvador, Guatemala en Nicaragua, zeven in Costa Rica, telkens zes in Honduras, Panama en het VS-gebonden Puerto Rico, één in Belize.

In de meeste Antilliaanse eilandstaten is er maar één, in Cuba en de Dominicaanse Republiek zijn er 11, in Haïti 10 en op Jamaica twee.

Kathedralen in Zuid-Amerika 

Continentaal Zuid-Amerika telt veel roomse gelovigen, meestal de grote meerderheid, en dus ook heel wat katholieke kathedralen. De reus Brazilië telt er 270, Colombia 73, Argentinië 71, Venezuela 37, Peru 28, Chili 27, Bolivië 14, Ecuador 12, Paraguay 11, Uruguay 10; Guyana, het overzeese Frans Guyana, elk slechts één (cijfers 2010).

Tot de opmerkelijkste behoort
de Kathedrale Basiliek van Sint-Petrus-en-Paulus, dat het grootste houten gebouw van Zuid-Amerika is.

Kathedralen in Azië 
De meeste Aziatische landen tellen weinig katholieke kathedralen meestal bij gebrek aan gelovigen en/of wegens minorisatie. De overwegend katholieke Filipijnen hebben er 87. Toch zijn er onder andere ook 149 in India, 77 in de Volksrepubliek China en 26 in Vietnam.

Kathedralen in Oceanië 
Veel eilandstaten tellen slechts één katholieke kathedraal, of twee.
Australië heeft er 31, Nieuw-Zeeland zes, Papoea-Nieuw-Guinea 18

Kathedralen in Afrika 
De meeste Afrikaanse staten tellen relatief weinig katholieke kathedralen.
Nigeria heeft er toch 51, Zuid-Afrika 29, Uganda 22, Angola 19

Opmerkelijk is dat naast de onopvallende kathedraal St-Augustinus van Yamoussoukro in de Ivoorkust-hoofdstad de immense Basilique Notre-Dame de la Paix is gebouwd, een kopie van de pauselijke Sint-Pietersbasiliek.

Voormalige kathedraal 
De Hagia Sophia in de Turkse stad Istanboel is een nog bestaand gebouw dat van 537 - 1453 een kathedraal was, gedurende die hele periode de grootste ter wereld. Het gebouw werd daarna een moskee en vervolgens een museum. Op 24 juli 2020 werd de Hagia Sofia weer een moskee.

Trivia 
 De monumentale kerken die steenkolenmaatschappijen in Belgisch-Limburg bouwden in de mijncités worden "mijnkathedralen" genoemd.
 Het Antwerpse Centraal Station wordt ook wel aangeduid als de 'spoorwegkathedraal'.
 Het Zoniënwoud met zijn eeuwenoude beukendreven noemt men weleens de "beukenkathedraal".
 Ook Felix Timmermans beschreef de vierdubbele rij olmen op de Lierse vest als kathedraal.
 De Groene Kathedraal is een landschapskunstwerk in Zuidelijk Flevoland: een plattegrond van de kathedraal van Reims.
 De Sint-Bavokerk van Kanegem wordt ook wel de 'Kathedraal van Te Lande' genoemd.
 Het monumentale gebouw A van Radio Kootwijk wordt informeel de kathedraal genoemd.

Zie ook 
 Basiliek
 Kapittel
 Kruiskerk
 Plebaan
 Lijst van grote kathedralen