alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mordwiens

Het Mordwiens (мокшэрзянь, moksjerzjan, mokšèrzjan’) is een taal met ca. 750.000 sprekers in het midden van Europees Rusland, tussen Moskou en Saratov, hoofdzakelijk in de autonome republiek Mordovië, maar ook in grote gebieden daarbuiten. Nergens vormt het Mordwiens de meerderheid. De positie en de toekomstkansen van de taal worden ernstig bemoeilijkt door dit feit, maar vooral ook doordat de sprekers van het Mordwiens hun taal bij voorkeur beschouwen als twee verschillende talen: Erzja en Moksja. Taalkundigen beschikken niet over eenduidige criteria om een taal van een dialect te kunnen onderscheiden. Van de Mordwienen spreekt ongeveer 2/3 Erzja en 1/3 Moksja.

Het Mordwiens is een Finoegrische taal. De taal maakt deel uit van de Fins-Permische groep binnen die familie, evenals het Fins, het Estisch en het Laps of Samisch. Erzja en Moksja hebben een aparte schrijftaal. Beide gebruiken het cyrillische alfabet.

Het Mordwiens heeft in het verleden invloeden ondergaan van omringende Turkse talen, maar vooral van het Russisch, dat overal waar Mordwiens wordt gesproken de dominante taal is.

Kenmerken van het Mordwiens
(de voorbeelden komen uit het Erzja, niet alle lettertekens kunnen correct worden weergegeven)

 De medeklinkers kunnen in bijna alle gevallen stemloos of stemhebbend zijn (het Moksja kent bijvoorbeeld een stemloze j)
 De tegenstelling gepalataliseerd : niet-gepalataliseerd is eveneens zeer belangrijk (n : n', t : t'; in de gepalataliseerde klanken klinkt een j'tje)
 Het Mordwiens is de enige Finoegrische taal die onbekommerd de opeenhoping van medeklinkers accepteert: ksi 'brood', ksn'i 'ijzer'.
 Het lijdend voorwerp wordt in de werkwoordsvorm aangegeven: palan 'ik kus' palasa 'ik kus hem/haar', palatan 'ik kus jou', palatadiz''' 'ik kus jullie' etc. Soortgelijke systemen komen ook in andere Finoegrische talen voor (bijvoorbeeld in het Hongaars), maar nergens zo compleet en überhaupt nergens in de Finse tak.
 In plaats van voorzetsels gebruikt het Mordwiens naamvallen (in het Erzja 12, in het Moksja 13) of achterzetsels.
 Er zijn geen lidwoorden; bepaaldheid wordt uitgedrukt door een uitgang: l'ej 'rivier' vs. l'ejs'  'de rivier', l'ejs'e 'in een rivier' vs. l'ejs'en't'  'in de rivier'. Dit systeem is uniek in de Finoegrische familie.
 Eveneens uniek: bepalingen van plaats en naamwoorden kunnen als werkwoord worden vervoegd: loman' 'mens': loman'an 'ik ben een mens'; mazij 'mooi' : mazijan 'ik ben mooi', kudoso 'thuis' : kudoson 'ik ben thuis'.
 Er is geen onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk, en dus ook niet tussen hij en zij: son betekent beide.
 Klinkerharmonie, zoals het Fins die heeft, komt in beperkte mate voor: kudo+so 'in het huis' vs. vel'e+se'' 'in het dorp'.

Bedreigde taal
Fins-Oegrische taalfamilie
Natuurlijke taal
Mordovië
Zurjeens

Het Zurjeens (коми кыв, komi kyv, in het Nederlands ook geschreven als Zyrjeens, Zuurjeens, Syrjeens, Komi, Komi-Zurjeens, etc.) is de taal van de Zurjenen die in de republiek Komi in noordoostelijk Europees Rusland wordt gesproken. Dat is een zeer uitgestrekt gebied, waar de sprekers zijn geconcentreerd langs de rivieren Sysola, Vytsjegda, Izjma, Vym, Petsjora en Mezen (alle uitmondend in  de Barentszzee). Zuidoostelijk daarvan wonen de Permjaken langs de bovenloop van de Kama. Oostelijker, aan de Jazva, woont geïsoleerd van de Permjaken een klein aantal sprekers van het Jazviense of Oostpermjaakse dialect. Deze drie varianten gelden samen als Zurjeens, hoewel de Permjaken een apart autonoom gebied bewonen, cultureel gescheiden zijn van de Zurjenen in engere zin en hun Zurjeens doorgaans beschouwen als aparte taal.

De Zurjenen (inclusief de Permjaken) noemen zichzelf Komi, met welke naam zij tegenwoordig ook in het buitenland veelvuldig worden aangeduid. In sommige Nederlandse bronnen komen ze als Syrjenen voor. De beide taalvarianten heten wel Komi-Zurjeens en Komi-Permjaaks.

Er zijn een half miljoen Zurjenen (Permjaken inbegrepen), waarvan er 350.000 daadwerkelijk een Zurjeens dialect als moedertaal hebben.

Het Zurjeens behoort tot de Finoegrische taalfamilie, waarbinnen het samen met het Wotjaaks of Oedmoerts de Permische groep vormt. Deze groep is nauwer verwant met het Fins dan met het Hongaars, hoewel een Zurjeen een Fin onmogelijk zal kunnen verstaan.

Zoals de meeste Finoegrische talen is het Zurjeens rijk aan naamvallen (zeventien) en kent het geen grammaticaal geslacht. Bezitsverhoudingen worden aangegeven met uitgangen in plaats van met bezittelijke voornaamwoorden: pi 'zoon' ~ piöj 'mijn zoon'.

De taal kent een groot aantal medeklinkers, waarbij opposities tussen stemloos en stemhebbend en de aanwezigheid van een groot aantal affricaten karakteristiek zijn. De dialecten worden ingedeeld al naargelang de oorspronkelijke l behouden is gebleven of is veranderd in een v. In de standaardtaal treedt de l alleen nog voor klinkers op en dat geldt ook voor de Permjaakse standaardtaal: vöv 'paard' ~ völöj 'mijn paard' ~ vövjas 'paarden' ~ völön 'met een paard' ~ vövtög 'zonder paard'.

Een bijzonderheid in de geschiedenis van het Zurjeens is het feit dat de taal al in de veertiende eeuw is opgeschreven: bisschop Stefan van Perm ontwierp rond 1375 een alfabet voor het Zurjeens op basis van het Griekse en het cyrillische alfabet, het zogenaamde Oud-Permische schrift of Aboer. Het was daarmee na het Hongaars maar vóór het Fins de tweede Finoegrische taal die werd geschreven. Inmiddels wordt het Zurjeens met het cyrillische schrift geschreven, waaraan enkele lettertekens zijn toegevoegd. De belangrijkste Zurjeense schrijver was Ivan Kuratov.

Externe links 
 Коми кыв, website gewijd aan het Zurjeens en het Komi-Permjaaks
  Informatie over het Oud-Permische en het Cyrillische schrift voor Zurjeens
  Het Oud-Permische schrift

Fins-Oegrische taalfamilie
Natuurlijke taal
Komi
Faeröers

Faeröers (føroyskt, IPA: [ˈføːɹɪst]) is een Noord-Germaanse taal die voor ruim 66.000 mensen als moedertaal fungeert. 45.000 daarvan wonen op de Faeröer en 21.000 elders, voornamelijk in Denemarken. Het is een van de twee officiële talen van de Faeröer. De andere is het Deens.

Het Faeröers is een van de vier talen die rechtstreeks afstammen uit de westelijke tak van het Oudnoords, het Oudwestnoords. De andere zijn het Noors, het IJslands en het uitgestorven Norn, dat wederzijds verstaanbaar moet zijn geweest met het Faeröers. IJslands, de meest verwante levende taal, is gesproken niet wederzijds verstaanbaar, maar geschreven wel, wegens de etymologiserende schrijfwijze van het Faeröers.

Beschrijving 
Het Faeröers behoort samen met het IJslands tot de westelijke of eiland-Scandinavische talen. Sprekers van het Faeröers en sprekers van de talen van het eigenlijke Scandinavië, Deens, Noors en Zweeds, kunnen elkaar niet zo goed verstaan. Het Faeröers wordt geschreven met het Latijnse alfabet, waaraan verschillende tekens zijn toegevoegd: Á/á, Í/í, Ó/ó, Ú/ú, Ý/ý, Ð/ð (edh), Ø/ø en Æ/æ. De letters c, q, w, x en z worden niet gebruikt.

De speciale letter edh (ð) wordt op verschillende manieren uitgesproken. Meestal is hij stom.

De structuur van het Faeröers lijkt erg op die van het IJslands. Enige verschillen zijn:
 etymologiserende schrijfwijze: de spelling van het Faeröers wijkt, in tegenstelling tot die van het IJslands, zeer sterk af van de uitspraak. De spelling werd in 1846 door V.U. Hammarshaimb vastgelegd. Dankzij de etymologiserende spelling kunnen Faeröerders en IJslanders elkaars taal zonder moeite lezen.
 dialecten: het IJslands kent nauwelijks dialecten, terwijl het Faeröers juist een grote verscheidenheid aan dialecten heeft.
 fonologie: in het Faeröers ontbreken de dentale fricatieven (Engels th, IJslands þ) - deze zijn net als in het Deens, Noors en Zweeds verdwenen.
 purisme: het Faeröers heeft net als het IJslands een sterke puristische stroming gekend, maar in het Faeröers, met name in de spreektaal, zijn toch aanmerkelijk meer (Deense) leenwoorden doorgedrongen.

Externe links 
 Website van de Faeröerse Taalraad.
 Føroyskt – Faroese – Artikel over Faeröerse taalpolitiek.
Vrede van Aken (1748)

De Vrede van Aken beëindigde de Oostenrijkse Successieoorlog en werd getekend door een bijeengekomen congres in de rijksstad Aken in het Heilige Roomse Rijk. Het resulterende verdrag werd getekend op 18 oktober 1748.

Voorwaarden
Groot-Brittannië en Frankrijk bepaalden de voorwaarden van dit verdrag, die overeengekomen waren bij het Congres van Breda, en andere naties accepteerden ze. Deze waren:
 Oostenrijk erkende de verovering van Silezië door Frederik II van Pruisen, alsook deden ze afstand van delen van hun Italiaanse gebieden aan Spanje.
 Frankrijk trok zich terug uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Frankrijk trok zich ook terug uit de Oostenrijkse Nederlanden en droeg de forten van de zeven grenssteden Veurne, Ieper, Menen, Doornik, Bergen, Charleroi, Namen en de citadel van Gent in Belgium Austriacum over aan de Republiek.  
 Frankrijk kreeg Cape Bretoneiland, met als Franse koloniale naam Ile-Royale, dat het verloor in de Oorlog van koning George terug. Tevens gaf Frankrijk de na de Eerste Carnatische oorlog veroverde stad Madras in India, het huidige Chennai, terug aan Groot-Brittannië.
 Maria Theresia van Oostenrijk stond het hertogdom Parma en Piacenza af aan Spanje.
 Oostenrijk stond de provincies Bobbio en Vigevano en het grootste deel van de provincie Pavia en het graafschap Anghiera, die deel uitmaakten van het hertogdom Milaan, af aan het koninkrijk Sardinië.
 Het hertogdom Modena en Reggio en de republiek Genua, die veroverd waren door Oostenrijk, werden hersteld.
 Het Asiento contract, dat gegarandeerd was aan Groot-Brittannië in 1713 door de Vrede van Utrecht voor 30 jaar, werd vernieuwd. Later maakte Spanje hiertegen bezwaar, en in het Verdrag van Madrid, getekend op 5 oktober 1750, gaf Groot-Brittannië haar claims op in ruil voor £ 100.000.

Viering
Georg Friedrich Händel componeerde ter ere van de Vrede van Aken zijn beroemde Music for the Royal Fireworks (HWV 351).

Zie ook 
 Vrede van Aken (1668)
 Lijst van verdragen

Externe link 
 Originele teksten van de Vrede van Aken (Nationaal Archief) – Europäische Friedensverträge der Vormoderne – online bij het für Europäische Geschichte Mainz

Aken 1748
Geschiedenis van de Nederlanden in de 18e eeuw
Geschiedenis van Aken (Noordrijn-Westfalen)
Aken
1748
Oostenrijkse Successieoorlog
Haf

Een haf  of étang is een groot strandmeer, direct gelegen aan zee maar daarvan afgesloten door een schoorwal. Het ontstaat gewoonlijk door aanslibbing van zeeklei maar kan ook weer uitspoelen. Verschil tussen het haf en de lagune is dat in de laatste geen rivier uitmondt. Het Étang de Berre is een bekend en groot haf in Frankrijk.

Haffen aan de Oostzee

De zuidkust van de Oostzee is de bekendste haffenkust. Van west naar oost liggen hier de volgende drie grote haffen:

 Het Oderhaf, ten noorden van Szczecin bij de Pommerse Bocht, van zee afgesloten door de eilanden Usedom en Wolin, met de monding van de Oder,
 Het Wislahaf (Weichselhaf), ten oosten van Gdańsk bij de Bocht van Gdańsk van zee afgesloten door de Wislaschoorwal (Pools: Mierzeja Wiślana; Russisch: Baltiejskaja Kosa; Duits: Frische Nehrung), met de monding van (een tak van) de Wisła,
 Het Koerse Haf, tussen Kaliningrad en Klaipėda, van zee afgesloten door de Koerse Schoorwal (Litouws: Kuršių nerija; Russisch: Koersjskaja Kosa; Duits: Kurische Nehrung), met de monding van de Memel.

Opmerkelijk is dat door alle drie deze haffen een staatsgrens loopt, terwijl ze voor 1919 allemaal Duits waren.

Kleinere haffen zijn dat van de Warnow bij Rostock en dat van de Recknitz ten oosten daarvan.

Landvorm
 
Oostzee
4

Het jaar 4 (vier) is het vierde jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 De Senaat voert de Romeinse wet Lex Aelia Sentia in, slaven worden beter beschermd en mogen tot 30 jaar het Romeins burgerrecht aanvragen.
 Keizer Augustus adopteert Tiberius Claudius Nero en de 16-jarige Marcus Vipsanius Agrippa Postumus als beoogde opvolgers van het Romeinse Rijk, en verleent hun de tribunicia potestas.
 Tiberius wordt opnieuw benoemd tot opperbevelhebber van het Romeins leger in Germanië en adopteert zijn neef Germanicus als derde troonopvolger.
 De 22-jarige Arminius wordt in Rome na zijn militaire training, als decurio ingedeeld bij de Germaanse turmae (ruiterij).

Europa 
 Tiberius tekent een niet-aanvalsverdrag met koning Sigimerus van de Cherusken en bevordert wegenbouw in Germanië.

Parthië 
 Orodes III (4 - 7) volgt Phraates V op als koning van het Parthische Rijk.

Klein-Azië 
 Gaius Vipsanius Agrippa overlijdt in Limyra aan zijn verwondingen, Augustus verliest twee erfopvolgers in drie jaar tijd.

Geboren 
 Lucius Junius Moderatus Columella, Romeins schrijver (overleden 70)

Overleden 
 Gaius Trebatius Testa, Romeins rechtsgeleerde
 Gaius Vipsanius Agrippa (24), zoon van Marcus Vipsanius Agrippa
 Terentia Varrones, echtgenote van Marcus Tullius Cicero
 Wang Li (Xin), Chinese functionaris en (half)broer van keizerin Wang Zhengjun

Verschenen 
 Nicolas van Damas, een Grieks historicus schrijft: Geschiedenis van de wereld in 14 delen.

0
6

Het jaar 6 is het zesde jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 In Rome worden Marcus Aemilius Lepidus en Lucius Arruntius gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
 Keizer Augustus schenkt de veterani als beloning voor hun krijgsdienst, geld uit de aerarium militare (veldschatkist).

Balkan 
 Begin van de Pannonische Opstand: De Keltische stammen in Illyricum komen in opstand tegen de Romeinse overheersing.

Europa 
 Tiberius Claudius Nero mobiliseert in Noricum een Romeins expeditieleger (12 legioenen) en vestigt bij Carnuntum een legerkamp.
 Tiberius onderbreekt zijn militaire plannen vanwege de opstand in Illyricum en sluit een vredesverdrag met koning Marbod.

Judea 
 Een delegatie van vooraanstaande Joden en Samaritanen bezoekt keizer Augustus. Bij hem klagen zij over Archelaüs' heerschappij en spreken uit dat zij hem onbekwaam achten voor het koningschap. Keizer Augustus ontheft Archelaüs daarop uit zijn ambt en verbant hem naar Vienna in Gallië. 
 Judea wordt ingelijfd en Publius Sulpicius Quirinius wordt aangesteld tot legatus van Judea en Syria. Hij benoemt Annas tot hogepriester.
 Quirinius houdt een volkstelling ter voorbereiding van een nieuw belastingstelsel. Judas de Galileeër komt hiertegen in opstand. Het Romeinse leger (4 legioenen) onder bevel van Quirinius, onderdrukt de opstand en kruisigt duizenden Joden.
 Ook Samaria komt onder Romeins bestuur, Coponius wordt benoemd tot praefectus.

China 
 De 2-jarige Ruzi (r. 6-9) bestijgt als keizer de troon, Wang Mang breidt zijn macht verder uit aan het hof in Chang'an.

Geboren 
 Mogelijk werd Jezus in dit jaar geboren, omdat Lucas 2:2-6 zegt dat de geboorte plaatsvond in het jaar van de volkstelling door Quirinius.
 Milonia Caesonia, keizerin en vrouw van Gaius Caesar Augustus Germanicus (Caligula) (overleden 41)
 Nero Julius Caesar, zoon van Germanicus en Agrippina de Oudere (overleden 33)

Overleden 
 Cleopatra Selene, dochter van Cleopatra en Marcus Antonius

0
SP

Socialistische Partij (doorverwijspagina), een aanduiding voor diverse politieke partijen, waaronder:
 Socialistische Partij (Nederland), een  Nederlandse politieke partij, opgericht in 1971
 Socialistische Partij (België), van 1980 tot 2001 de naam van de Vlaamse politieke partij Vooruit
 Sozialistische Partei, Duitstalige Belgische politieke partij
 Saadet Partisi (gelukzaligheidspartij), een Turkse islamitische partij
 IBM SP, een type supercomputer
 SATA Air Açores (Portugal), SP is de IATA-code van deze luchtvaartmaatschappij

Zie ook 
 PS (doorverwijspagina), een afkorting die eveneens door socialistische partijen gebruikt wordt
Pearl Harbor (marinebasis)

Pearl Harbor (letterlijk "Parelhaven") is een Amerikaanse marinebasis op Oahu, een eiland behorende bij de Hawaï-archipel, ca. 11 kilometer ten westen van Honolulu. In 2010 werd de marinebasis samengevoegd tot Joint Base Pearl Harbor – Hickam.

Toen de Japanse regering besloot dat een oorlog met de VS onvermijdelijk was, werkte admiraal Isoroku Yamamoto een plan uit (zie aanval op Pearl Harbor) om de Amerikaanse marine in de Stille Oceaan uit te schakelen. Deze aanval op 7 december 1941 betrok de VS in de Tweede Wereldoorlog.

In december 2016 bezocht de Japanse premier Shinzo Abe, als eerste Japanse regeringsleider samen met president Barack Obama, de marinebasis. De basis was 75 jaar geleden doelwit van een Japanse aanval. Het sluit aan bij het bezoek dat Obama als eerste Amerikaanse president bracht aan Hiroshima in mei 2016, de stad waarboven de Verenigde Staten op 6 augustus 1945 de eerste atoombom afwierpen, de opmaat tot de Japanse capitulatie.

Zie ook
 Aanval op Pearl Harbor
 Pearl Harbor (film)

Externe links
 Pearl Harbor website
 Pacific Aviation Museum

Amerikaanse marine
Marinebasis
Haven in de Verenigde Staten
Bouwwerk in Hawaï
Grote Oceaan
Kronos

Kronos (Oudgrieks: ) of Cronus (gelatiniseerd) is een figuur uit de Griekse mythologie. Het equivalent in de Romeinse mythologie is Saturnus. Hij is de jongste van de Titanen, zoon van Ouranos en Gaia. Kronos wordt vaak verward met de oergod Chronos, die uit Chaos is ontstaan, maar zij zijn twee afzonderlijke en verschillende entiteiten die enkel qua naam op elkaar lijken.

Wereldheerschappij 
Kronos' vader Ouranos, die jaloers was op al zijn zonen, wierp hen terug in de diepte van de aarde. Kronos' moeder Gaia wilde wraak nemen en spoorde Kronos aan zijn vader te castreren. Dit deed Kronos met een sikkel. Hij werd daarna in de plaats van zijn vader heerser. Hij huwde zijn zuster Rhea, maar hij wilde dat geen enkele van de uit dit huwelijk geboren kinderen in leven zou blijven, want zijn ouders hadden hem voorspeld dat een van die kinderen hem zijn heerschappij zou ontnemen. Zodra de kinderen geboren werden, verslond hij ze met huid en haar. Zo slokte hij achtereenvolgens Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon op. Toen Rheia in verwachting was van Zeus, week zij uit naar Kreta en baarde daar in het geheim. Om Kronos te misleiden gaf ze hem een in doeken gewikkelde steen, die door Kronos werd verzwolgen. Zo werd Zeus gespaard. Zodra Zeus opgegroeid was, dwong hij Kronos een mengsel van wijn en mosterd in te nemen en alle door hem verzwolgen kinderen weer uit te spugen. Met de hulp van zijn broeders, zusters, enkele Titanen en andere medestanders onder de goden overweldigde en onttroonde Zeus Kronos en werd de koning van goden en mensen. Samen met zijn broers Hades en Poseidon sneed hij Kronos in stukken en wierp hem in de Tartaros.

Kronos en zijn medestanders werden opgesloten in het diepste van Tartaros, omgeven door een drie/tweevoudige nacht, en streng bewaakt door de Cyclopen en Hekatoncheiren. Volgens sommige bronnen kregen ze later vergiffenis en werd het hun vergund in de Elysese velden te verblijven. Andere mythen zeggen dat Zeus Kronos naar Italië liet ontsnappen, waarna hij daar de heerser over Italië werd.

Baäl Hammon 
De hoofdgod Baäl Hammon van de Carthagers werd in de Interpretatio Graeca geïdentificeerd met Kronos.

Stamboom 

Titaan
Tantaluskwelling

Een tantaluskwelling is een kwelling waarbij het gewenste nabij is maar onbereikbaar blijft.

De naam verwijst naar het verhaal van Tantalus. Het is een Griekse mythe waarvan verschillende versies bestaan, onder meer de volgende:

Tantalus, een zoon van Zeus en de oceanide Pluto, was ooit een favoriet van zijn vader. Hij mocht derhalve meedoen aan banketten van de goden en organiseerde die ook voor hen. Op een dag wilde hij de goden testen; hij doodde zijn eigen zoon, Pelops, met de bedoeling de goden het mensenvlees voor te zetten. De goden aten er niets van, behalve Demeter; zij at een stuk van Pelops' schouder op omdat ze, in haar verdriet om haar gekaapte dochter Persephone, niet goed oplette. 
Hierna zetten de goden uit alle stukken vlees het lichaam van Pelops weer in elkaar en Demeter verving de door haar verorberde schouder door een stuk ivoor (in een ander verhaal staat ijzer). Ze wekten Pelops weer tot leven en veroordeelden Tantalus tot een straf in de onderwereld. Tot zijn kin staand in water zou hij eeuwig dorst hebben, want zodra hij probeerde te drinken zakte het water weg en hoewel rijpe vruchten boven zijn hoofd hingen, blies de wind ze weg zodra hij er door honger gekweld een greep naar zou doen.

Tantalus stamde uit een vervloekt geslacht; er zijn nog twee mensen in de mythologie die Tantalus heten en ongelukkig aan hun einde komen.

Uitdrukking in het Nederlands
Griekse onderwereld
Begrip in het Nederlands
Pandora

Pandora (mythologie), een figuur uit de Griekse mythologie

Personen
 Pandora (zangeres), uit Zweden

Geografische plaats
 Pandora (maan), een maan van Saturnus
 Pandora (planetoïde), een planetoïde
 Pandora (Ohio), een plaats in de Amerikaanse staat Ohio

Organisatie of firma
 Pandora (internetradio), een internetradiostation dat alleen muziek speelt die past bij de smaak van de individuele gebruiker
 Pandora, een firma gespecialiseerd in belichting en decors (nu enkel nog podiumdoeken)
 Stichting Pandora is een organisatie die opkomt voor mensen met psychische of psychiatrische problemen
 Pandora (bier), biermerk
 Pandora A/S, Deense producent van juwelen

Andere
 Pandora (geslacht), een genus van tweekleppigen
 Pandora (spelcomputer), een draagbare spelcomputer die draait op Linux
 Pandora (computerspel), een computerspel uit 1988
 Pandora (televisieserie), Amerikaanse televisieserie uit 2019
 HMS Pandora, een Engels fregat met 24 kanons, gebouwd in 1779
 Pandora Papers, een grote verzameling van gelekte vertrouwelijke financiële documenten

Zie ook 
 Pandora's Box (doorverwijspagina)
Oedipuscomplex

Het oedipuscomplex is een psychoanalytisch concept, vanaf 1897 ontwikkeld door de Weense psychiater Sigmund Freud, waarbij het kind een door seksualiteit bepaalde instinctieve erotische binding ontwikkelt voor de ouder van het tegenovergestelde geslacht en de andere ouder als concurrent ziet. Het oedipuscomplex ontwikkelt zich volgens Freud het sterkst bij jongens, die zich dan dus aangetrokken zouden voelen tot de moeder en hun vader als rivaal beschouwen.

Freud plaatst het concept in de fallische fase (leeftijd 3 tot 6). Deze fase is de derde van de vijf door hem gedefinieerde psycho-seksuele ontwikkelingsfasen: 
 de orale fase
 de anale fase 
 de fallische fase 
 de latente fase 
 de genitale fase

Tijdens elke fase verplaatst het libido van een kind zich langs de verschillende erogene zones van het lichaam. Het einde van de oedipale fase wordt volgens Freud gemarkeerd door de castratieangst.

Het oedipusconcept leidt volgens Freud in het latere leven tot de ontwikkeling van schuldgevoelens en met name bij jongens de angst voor straf van de vader. Belangrijke aspecten van het oedipuscomplex worden door Freud beschreven in de 'ziektegeschiedenis' van 'Kleine Hans'.
 
De naam van het complex verwijst naar de Griekse mythe over Oedipus, die door het noodlot zijn vader doodde en met zijn moeder trouwde. Carl Gustav Jung benoemde de oedipale fantasieën van meisjes als het elektracomplex (vernoemd naar de dochter van Agamemnon).

Gerelateerde onderwerpen 
 Psychoseksuele ontwikkeling volgens Freud
 Westermarck-effect

Psychoanalyse
Psychologie
Muzen

De negen muzen, Oudgrieks: Μοῦσαι, waren in de Griekse mythologie de godinnen van kunst en wetenschap. Zij waren het symbool van de inspiratie. Het begrip muze, dat tegenwoordig nog steeds wordt gebruikt in de betekenis van inspiratiebron, is hiervan afgeleid.

Een tempel ter ere van de muzen heette in het Grieks mouseion. Daar is museum van afgeleid, maar ook muziek komt van de muzen.

Muzen in de mythologie 
In de mythologie van het oude Griekenland waren de negen muzen dochters van Zeus en de zussen van Apollo, die ze vaak begeleidden. Apollodorus van Athene noemt Mnemosyne, het geheugen, de moeder van de muzen, maar ze zijn in andere versies weer de dochters van Gaia en Ouranos, de aarde en de lucht. Dat houdt mogelijk verband met hun voorstelling als inspirerende kracht: kunstenaars konden 'geestkracht' door hun adem opdoen. 
 
Er waren aanvankelijk drie muzen of werden de muzen als triade voorgesteld. Namen voor de drie muzen waren Melete, voor 'meditatie', Mneme, voor de 'herinnering' en Aoede, voor het 'lied'. De dichter Hesiodos is de eerste dichter, waarvan bekend is, dat hij over negen muzen schreef. Hij noemde ook bij ieder het gebied waarvoor zij de muze waren.

De muzen gingen het liefst naar bergen. Ze bleven op de Olympus aan de kant van Piëria en op de Parnassus bij de bron van Castalia, die inspiratie bood voor de dichtkunst aan diegenen die van haar water dronken of luisterden naar haar zachte geluid. Ze gingen ook naar de Helikon, waar ze hun tijd op de met gras begroeide vlakten bij de bron Hippocrene, aan de voet van de berg, doorbrachten. Ze wedijverden daar met de Pieriden, de dochters van de Macedonische koning Piërus. Dat viel in het voordeel van de muzen uit en de Pieriden werden in eksters veranderd.  

De Romeinen identificeerden de muzen later met de Camenae, de Italiaanse bronnimfen.

De negen muzen zijn:

Muzen in de kunst 
Kunstenaars riepen vaak de muzen aan om inspiratie te krijgen vooraleer ze aan een kunstwerk begonnen. Homerus begint zowel de Ilias als de Odyssee met het aanroepen van een muze: Bezing, godin, de wrok van Achilles... en: Vertel mij, muze, over de man... Hij roept in de Ilias nog een keer de hulp van de muzen in, dit keer om hem te vertellen vanuit welke streken welke soldaten en welke hoofdmannen kwamen. Vergilius vroeg hulp aan een muze in de Aeneis om zijn verhaal te vertellen: Muze, breng mij de oorzaken in herinnering...

Latere schrijvers als Geoffrey Chaucer, William Shakespeare, Dante en John Milton namen dit gebruik over en riepen de muzen aan in hun eigen werken. Zo begint het epische gedicht Paradise Lost van Milton met de regels Sing Heav'nly Muse, that on the secret top of Horeb, or of Sinai, didst inspire... en start Shakespeare zijn toneelstuk Henry V met O for a Muse of fire, that would ascend the brightest heaven of invention...

Er zijn altijd kunstenaars geweest, die hun muze hadden: een vrouw die hun scheppingsdrang aanwakkerde. Bekende voorbeelden zijn Beatrice Portinari voor Dante Alighieri, Laura voor Francesco Petrarca, Gala voor Salvador Dalí,  Françoise Gilot voor Pablo Picasso en recent Sara voor Bob Dylan.
Rhea

Rhea (mythologie), een figuur uit de Griekse mythologie
Rhea Silvia, volgens een mythe de moeder van de stichters van Rome, Romulus en Remus
Rhea (maan), een maan van de planeet Saturnus
Rhea (geslacht), een geslacht Zuid-Amerikaanse loopvogels uit de orde Rheiformes
RHEA (band), een band uit Gent
Rhea County, een county van de Amerikaanse staat Tennessee

Personen met de achternaam Rhea
Caroline Rhea, een Amerikaanse actrice
Hades

Hades (Oudgrieks: ), ook Haides (), Ploutoon (), Plouteus () of Pluto, Orcus, Dis Pater (Latijn) is een figuur uit de Griekse mythologie. Hij is de god van de onderwereld of Schimmenrijk en heerser over de doden. Tevens is hij de god van de rijkdom en de kostbare metalen. Hades is een zoon van Kronos en Rhea en de echtgenoot van Persephone.

Figuur (god) 
Hades is een broer van Zeus, Poseidon, Hera, Hestia en Demeter. Bij de verdeling van de macht en wereld tussen Zeus, Poseidon en hemzelf viel hem het onderaardse dodenrijk ten deel en daarmee werd hij de derde wereldheerser. Hades viel hetzelfde lot ten deel als zijn broers en zusters (op Zeus na): hij werd opgegeten door zijn vader Kronos en later weer uitgespuugd. Tevens nam hij deel aan de Titanenstrijd aan de zijde van Zeus. Hij staat aan niemand toe terug te keren naar het rijk der levenden. Verscheidene demonen en geesten zijn in zijn dienst, zoals Charon de veerman die met zijn boot de zielen van overledenen de rivier de Styx overzet tegen betaling van een obool (een geldstuk dat voor dit doel in de mond van de overledene werd gelegd).

De attributen van Hades zijn de tweetand en Kerberos, de monsterlijke driekoppige hond die de toegang naar de Onderwereld bewaakt. Verder heeft Hades ook weleens een zak met geld bij zich, omdat hij ook weleens geëerd werd als god van de rijkdom. Dat is ook af te leiden van zijn naam: Ploutoon/Pluto ( = rijkdom). Ook heeft Hades een helm die hem onzichtbaar kan maken, gekregen van de cyclopen.
Hades hield van Persephone, dochter van de godin Demeter, en ontvoerde haar. Van de helden daalden Herakles, Orpheus, Odysseus, Peirithoös en Theseus in de onderwereld af terwijl zij nog leefden. Homeros beschrijft het duistere rijk en de neerslachtigheid die er heerst.
Hades heeft ook de bijnaam "Nil miserans" (meedogenloos, onbarmhartig, geen medelijden kennend) gekregen door Horatius, toch had de god van de onderwereld ooit medelijden gehad met Orpheus, en zijn vrouw Eurydice.

Onderwereld 
Met Hades wordt ook wel de onderwereld bedoeld, zowel in de Romeinse mythologie als in de Griekse mythologie.

De onderwereld had als gruwelijkste gedeelte Tartaros, hier werden de schimmen of geesten van de doden naartoe gestuurd als ze slecht geleefd hadden. Voorbeelden hiervan zijn Sisyphos en Tantalos, die toen ze stierven, voor eeuwig kwellingen moesten doorstaan.

Een lieflijker gedeelte van de onderwereld was het Elysion. Dit was de plek waar iedereen die een goed leven geleid had van vrijheid en vrede kon genieten. Volgens de verhalen komt Aeneas hier zijn vader Anchises tegen.

Het derde en laatste gedeelte van de onderwereld was een plek zonder hoop of vrees. Hier werden allen heen gestuurd die een normaal doorsnee leven hadden geleid, noch goed, noch slecht. Deze plek werd de Asphodel of de velden van de Asphodel genoemd, vernoemd naar een eetbare plant die erg neutraal van smaak is. Wie hier terechtkwam, mocht als vleermuis voor de rest van de eeuwigheid rondvliegen en rondlopen.

Zie ook 
 Onderwereld
 Griekse mythologie

Olympische god
Typhon

Typhon of Typhoeus (Oudgrieks  / Typháôn of  / Typhôeús, van  / tỹphos, « de brandende ») was een reus, die in Cilicië, in het land van de Arimoi, bedolven lag onder de grond, die Zeus op hem had geworpen. Hij was de jongste zoon van Gaia, door Tartaros bij haar verwekt, nadat de Titanen door Zeus waren ten onder gebracht. Hij heeft honderd vuurspuwende drakenkoppen, met fonkelende ogen en schrikwekkende stemmen. Hij is verbazingwekkend groot, zodat hij met zijn hoofd tot in de sterren en met zijn uitgestrekte handen van het oosten naar het westen reikt. Zijn streven is om de heerschappij te verwerven over goden en mensen, maar Zeus overwint hem na een vreselijke strijd.

Bij Echidna, zo verhaalde de mythe verder, was hij de vader van vele afgrijselijke monsters, zoals van de Chimaira, van de hond Orthros, de draken, die de Gouden appels van de Hesperiden en het Gulden vlies in Colchis bewaakten, van de Sphinx, van Cerberus, die de ingang van de onderwereld bewaakte, van de Gorgonen, van Scylla, de slang van Lerna, de Nemeïsche leeuw en de adelaar Ethon, die de lever van Prometheus afknaagde. Ook alle verderfelijke stormwinden heten uit hem te zijn ontsproten. Zijn woonplaats werd gesteld in verschillende streken, die door hun vulkanische aard uitmuntten.

Toen Typhon en Echidna probeerden de Olympus aan te vallen, sloot Zeus hem als straf op onder de Etna. Zijn vrouw en kinderen behielden hun vrijheid om als uitdaging voor heroën als Herakles te dienen.

Volgens latere sagen konden de goden zijn aanval niet doorstaan. Zij vluchtten naar Egypte en deels verborgen zij zich daar, deels veranderden zij zich in dieren. Slechts Zeus waagde het met Typhoeus een tweegevecht aan te gaan en beproefde hem te bestrijden met zijn bliksem en met een harpoen, maar ook Zeus werd overwonnen.

Er is een nauwe verwantschap tussen deze mythe en de Hittitische mythe over de stormgod Teshub die de strijd aangaat met de draak Illuyankas. Ook de voorstellingen in de Griekse kunst tonen een verwantschap met de Hittitische afbeelding van deze strijd, die gevonden werd in Malatya, Turkije.

Identificatie met Egyptische godheden
Typhon werd in de Griekse weergave van de Egyptische goden geïdentificeerd met Tabh of Seth.

Gerelateerd onderwerp
 Echidna

Referentie
 , art. Typhon / Typhoeus, in , Mythologisch Woordenboek, 's Gravenhage, 1875.

Chthonische god
Reus in de Griekse mythologie
Hydra

Hydra van Lerna, een waterslang uit de Griekse mythologie
Waterslang (Hydra), een sterrenbeeld 
muziek:
Hydra (Amerikaanse band), een muziekgroep
Hydra (Nederlandse band), een muziekgroep
Hydra (Within Temptation), muziekalbum uit 2014
Hydra (album), door Toto
Hydra (computerspel), een computerspel
Hydra spel console, een ontwikkelsysteem voor zelfgemaakte computerspelletjes, gebaseerd op de "Parallax Propeller" microcontroller
Hydra (eiland), een eiland in de Egeïsche Zee
Hydra (geslacht), een geslacht van zoetwaterpoliepen
Hydra (maan), een maan van Pluto
Hydra (schaakcomputer), een schaakcomputer
scheepvaart:
Hydra (schip, 2000), het eerste schip met een brandstofcel 
Hr.Ms. Hydra (1912), een voormalige Nederlandse mijnenlegger van de Hydraklasse.
Hr.Ms. Hydra (1992), een Nederlands duikvaartuig.
Hydraklasse, een voormalige Nederlandse scheepsklasse bestaand uit twee mijnenleggers.
Hydra (Grieks oorlogsschip), een Grieks oorlogsschip ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.
HMS Hydra, een Britse mijnenveger van de Algerineklasse.
Hydra 70, een geleid wapen
HYDRA, een fictieve terroristische organisatie
ZV Hydra, een zwemvereniging uit de Nederlandse plaats Gemert
Een alternatieve titel van de film Zaat.
PS



Scheikunde
 Periodiek systeem, de fysische en chemische eigenschappen van de elementen in kaart gebracht
 Polystyreen, een kunststof, veel gebruikt voor wegwerpartikelen zoals bekertjes en patatbakjes

Politiek
 Parti Socialiste (België), een Franstalige Belgische politieke partij
 Parti socialiste (Frankrijk), een Franse politieke partij
 Partido Socialista, een Portugese politieke partij
 Positief Slovenië (Pozitivna Slovenija), een Sloveense politieke partij
 Progresívne Slovensko oftewel Progressief Slowakije, een Slowaakse politieke partij
 Provinciale Staten (Nederland), in Nederland het collectief van volksvertegenwoordigers namens de provincie
 Pueblo Soberano, een Curaçaose politieke partij
 Sociaaldemocratische Partij (Andorra), een Andorrese politieke partij
 Sociaaldemocratische Partij van Zwitserland, een Zwitserse politieke partij
 Socialistische Partij van Albanië, een Albanese politieke partij

Computer
 PeopleSoft, een groot softwareconcern, inmiddels overgenomen door Oracle, dat zich voornamelijk bezighield met het produceren en ondersteunen van administratieve software.
 Adobe Photoshop, een grafisch programma voor het bewerken van foto's en ander digitaal beeldmateriaal via de computer.
 ps (Unix), een programma op Unix systemen om informatie over actieve processen te tonen
 PostScript, een programmeertaal om tekst en afbeeldingen op een apparaatonafhankelijke manier te beschrijven
 .ps, de internettopleveldomeinlandcode van de Palestijnse Gebieden
 PlayStation (computerserie), door Sony ontwikkelde spelcomputers

Vereniging
 Het Gezelschap "Practische Studie", studievereniging van studenten Civiele Techniek aan de Technische Universiteit Delft
 Pharmaciae Sacrum, studievereniging voor studenten Farmacie / Farmaceutische wetenschappen uit Groningen

Overig
 Postscriptum, een naschrift in brieven, toegevoegd nadat de schrijver de brief geëindigd heeft
 Poggeschot, vooral in het oosten van Nederland een oude benoeming voor varkensschuur
 Private stichting, soort stichting in het Belgisch recht
 PS (sigaar), een sigarenmerk uit de Dominicaanse Republiek
 Particuliere synode, een synode op regionaal niveau (in tegenstelling tot een generale synode die op landelijk niveau worden gehouden).
 The Partysquad, een Nederlands dj-team, bestaande uit DJ Jerry en MC Ruben
 IATA-code van Ukraine International Airlines, de nationale luchtvaartmaatschappij van Oekraïne
 P.S. (2004), film van Dylan Kidd met Laura Linney en Topher Grace

Ook wordt de klank ps wel gebruikt om mensen tot stilte te manen.
Helios

Helios (het Griekse woord ἥλιος betekent "zon") is de zonnegod uit de Griekse mythologie, zoon van het Titanenpaar Hyperion en Theia.
Helios is de echtgenoot van Perseis met wie hij meerdere kinderen had, waaronder Circe, de heks die Odysseus probeerde te misleiden, Pasiphaë, de vrouw van Minos en tevens moeder van de Minotauros, en Aietes, de vader van Medea.

Helios is verantwoordelijk voor zonsopgang en -ondergang. Met zijn stralende zonnewagen rijdt hij door de hemel en brengt de mensen licht. 's Morgens stijgt hij in het oosten op uit de oceaan (Oceanus), de wereldzee die de aarde omspoelt. Na een tocht langs de hemel daalt hij 's avonds weer in het westen neer in de oceaan. 's Nachts vaart hij op zijn zonneboot terug van het westen naar het oosten over de oceaan.
Helios wordt altijd afgebeeld in een licht gewaad met een stralenkrans om zijn hoofd. Meestal zit hij in een wagen en ment hij zijn vlammensnuivende paarden. (Hij wordt ook afgebeeld met griffioenen als trekdieren)

Helios heeft ook twee kinderen bij de oceanide Clymene, Aigle en Phaëton. Het verhaal vertelt dat de mensen niet wilden geloven dat Phaëthon een zoon van de zonnegod was. Daarom ging Phaëthon naar zijn vader. Hij vroeg hem een teken te geven zodat hij kon bewijzen dat hij de zoon was van de zonnegod. Na lang aandringen kreeg hij van Helios de toestemming om voor één dag de zonnewagen te besturen. De gevolgen waren noodlottig.
Toen Phaëthon de teugels had genomen, ging alles aanvankelijk goed. Halverwege begon hij echter bang te worden: de aarde lag diep beneden hem en om hem heen verhieven zich de sterrenbeelden. Toen de Schorpioen dreigde met zijn angel, raakte Phaëthon in paniek. De wagen schoot met wilde sprongen door de lucht en slingerde heen en weer. De vurige paarden raakten de vaste sterren, later schoten ze een wolkenlaag binnen, die onmiddellijk in vlam vloog. Ook de aarde raakte in brand. Geen plek op aarde schijnt door de vlammen gespaard te zijn. Drie keer trachtte Poseidon zich uit zee te verheffen, maar werd hij door de hitte teruggedwongen. De hitte en straling drongen zelfs tot de Tartarus door, waar Hades, Charon, en alle dodenschimmen verbaasd omhoog blikten. Ten slotte maakte Zeus een einde aan de rit door Phaëthon met een van zijn bliksemstralen te doden. Machteloos heeft Helios het lot van zijn zoon moeten aanzien. Op die dag, zo vertelt men, werden de bewoners van Afrika zwart, en Libië werd door verdorring tot een woestijn herschapen.

De twee halfzussen van Phaëthon, Phaetusa en Lampetia, die Helios bij de nimf Neaira had verwekt, waren zo bedroefd om de dood van hun halfbroer dat zij allebei in populieren werden veranderd.

Helios wordt soms vereenzelvigd met de lichtgod Apollo.

De Romeinen noemden hun zonnegod Sol.

Stamboom 

Titaan
Armeense god
Iris (godin)

Iris is een figuur uit de Griekse mythologie.
De Griekse naam Iris (Ἶρις) komt van het Griekse werkwoord εἴρω ('eeiroo'), dat 'spreken; vertellen' betekent. Zij is de boodschapster van de goden en tevens de personificatie van de regenboog.

Haar Romeinse naam is Iris/Arcis.

Wanneer de godin Iris een boodschap van hemel naar aarde brengt, verschijnt volgens de Griekse mythologie als brug een regenboog. 

Iris zou een dochter van de zeegod Thaumas en de Oceanide Elektra zijn. Dat zij de dochter van een zeegod genoemd wordt, laat zich hieruit verklaren, dat bij de Grieken de regenboog uit zee scheen op te stijgen.

Als boodschapster van de goden, maakten vooral Zeus en Hera gebruik van haar diensten; later was zij de dienares van Hera alleen. Haar snelheid is verbazend; evenals de hagel of de sneeuw, die uit de wolken neerstort, snelt zij van het ene uiteinde van de wereld naar het andere, zelfs tot op de diepste bodem van de zee en tot in de diepte van de onderwereld, om de bevelen van de goden ten uitvoer te brengen.

In de literatuur wordt ze, in verband met haar grote snelheid, vaak Iris 'met de gouden vleugels' genoemd (bijvoorbeeld in Homeros Ilias 8.398 en 11.185; Homeros noemt haar overigens meerdere malen in de Ilias, maar nooit in de Odyssee). Ook de beeldende kunstenaars versierden haar beelden met vleugels, zodat het moeilijk zou zijn haar te onderscheiden van Nikè, als Iris niet de herautstaf, de caduceus, in de hand droeg. Sommige van haar beelden dragen ook wel een kan in de hand, want zij was het, zo meende men, die het water aan de wolken toevoerde.

Een afzonderlijke verering heeft zij slechts in uiterst geringe mate genoten.

Gewoonlijk denkt men zich haar als een jonkvrouw, die niet weten wil van het huwelijk. Soms echter is er sprake van haar verbintenis met Zephyros, waaruit volgens enkele verhalen Eros zou gesproten zijn.

Griekse god
Tijdlijn van de ruimtevaart (1895-1959)

Hieronder een tijdlijn van gebeurtenissen in de ruimtevaart in de periode van 1895 tot en met 1959.

Zie ook 
 Ruimtevaart
 Mercury, met chronologie van het Mercury-programma (1959-1999)
 Vostokprogramma, met chronologie van het Vostok-programma (1956-1963)
 Ruimtevaart van A tot Z, een compleet overzicht van alle artikelen over ruimtevaart

Ruimtevaart
Lijsten over ruimtevaart
Tijdlijn van de ruimtevaart (1960-1962)

Hieronder een tijdlijn van gebeurtenissen in de ruimtevaart in de periode van 1960 tot en met 1962.

Zie ook 
 Ruimtevaart
 Ruimtevaart naar Mars
 Lijst van ruimtevluchten naar Mars
 Vostokprogramma met chronologie van het Vostok-programma
 Mercury met chronologie van het Mercury-programma
 Ruimtevaart van A tot Z, een compleet overzicht van alle artikelen over ruimtevaart

Ruimtevaart
Lijsten over ruimtevaart
Hyperion

Hyperion (achtbaan), een grote achtbaan in het Poolse attractiepark Energylandia
 Hyperion (boom), de hoogste boom ter wereld
 Hyperion Canto's, een vierdelige sciencefictionroman van Dan Simmons
 Hyperion (Haas), een compositie van Georg Friedrich Haas
 Hyperion (Hölderlin), een roman van Friedrich Hölderlin
 Hyperion (gedicht), een gedicht van John Keats
 Hyperion (geslacht), een geslacht van loopkevers
 Hyperion (gitarist), een gitarist in de band Agathodaimon
 Hyperion Lyceum, een school in Amsterdam
 Hyperion (maan), een maan van Saturnus
 Hyperion (Marvel), een personage van Marvel Comics
 Hyperion (mythologie), een figuur uit de Griekse mythologie
 Hyperion Pictures, een Amerikaanse filmproductiebedrijf
 Hyperion (platenlabel), een klassieke muzieklabel
 Hyperion (softwarebedrijf), een softwarebedrijf
 Hyperion (stripalbum), een Belgisch stripalbum
 Hyperion (uitgeverij), een uitgeverij in handen van The Walt Disney Company
Saaremaa (eiland)

Saaremaa (Duits/Zweeds: Ösel) is een eiland voor de westkust van Estland. Het is het op een na grootste eiland in de Oostzee, na Gotland. Het meet 2673 km² en in 2020 telde het 31.010 inwoners, waarvan 13.000 in de hoofdplaats Kuressaare.

Vorm, ligging en verbindingen 
In het zuidwesten van het eiland ligt het schiereiland Sõrve, in het noordwesten het schiereiland Tagamõisa. Ten oosten van Saaremaa ligt het eiland Muhu. Door de twee tot vier kilometer brede, ondiepe zeestraat Väike väin tussen de twee eilanden is een 2,7 kilometer lange dam aangelegd, die deel uitmaakt van Põhimaantee 10 (Hoofdweg 10). Deze loopt door naar de ferry tussen Muhu en de haven Virtsu op het Estische vasteland. Vanuit Triigi aan de noordkust wordt ook een veerdienst onderhouden met het eiland Hiiumaa. De zomerferry met Ventspils op het vasteland van Letland werd stopgezet in 2008.

Bewoning en bebouwing 
De hoofdplaats Kuressaare is ontstaan rond een burcht van het bisdom Ösel-Wiek en is vanouds bekend als kuuroord. Veel van de kleine plaatsjes op Saaremaa hebben zeer oude kerken (onder meer: Valjala, Karja, Pöide, Kaarma), die ook een verdedigingsfunctie hadden.

Natuur en landschap 
Saaremaa is dicht bebost. Kenmerkend voor de begroeiing zijn de talrijke jeneverbesstruiken. De kust is zeer gevarieerd met in het noorden bij Panga steile kliffen. De kust van Väike väin is juist vlak en het deel dat ten zuiden van de dam ligt, wordt gekenmerkt door eilandjes en zandbanken, die grotendeels een Natura 2000-gebied vormen.

Een opvallende geologische bezienswaardigheid op Saaremaa is Kaali, een groep van negen inslagkraters, iets ten zuiden van het midden van het eiland. Ze zijn aan het begin van het eerste millennium v.Chr. ontstaan door een meteorietinslag en de grootste heeft een doorsnee van 110 meter.

Benamingen 
De naam van het eiland, Saaremaa, betekent niet meer dan 'eiland' en dat geldt ook voor de Zweeds/Duitse naam Ösel.

Bestuurlijke indeling 
Saaremaa vormt met enkele kleine eilandjes eromheen de gelijknamige gemeente. Met Muhu en Ruhnu vormt het sinds oktober 2017 de provincie Saaremaa (Saare maakond).

Sport 
Op de hoogste sportniveaus komen veel ploegen uit de hoofdstedelijke regio, maar in het voetbal is FC Kuressaare al langere tijd actief in de Meistriliiga. Het is (naar Estische maatstaven) de enige professionele voetbalclub op het eiland.

Bekende bewoners 
 Fabian Gottlieb von Bellingshausen (1778-1852), Russisch marineofficier
 Viktor Kingissepp (1888–1922), oprichter van de Estische Communistische Partij
 Louis Kahn (1901-1974), Amerikaans architect
 Ott Tänak (1987), rallyrijder

Afbeeldingen
Tijdlijn van de ruimtevaart (1963-1969)

Hieronder een tijdlijn van gebeurtenissen in de ruimtevaart in de periode van 1963 tot en met 1969.

1963 tot 1969

Zie ook
 Ruimtevaart
 Lijst van bemande ruimtevluchten (chronologisch)
 Ruimtevaart naar Mars
 Lijst van ruimtevluchten naar Mars
 Vostokprogramma met chronologie van het Vostokprogramma
 Mercuryprogramma met chronologie van het Mercuryprogramma
 Ruimtevaart van A tot Z, een compleet overzicht van alle artikelen over ruimtevaart

Ruimtevaart
Lijsten over ruimtevaart
Tijdlijn van de ruimtevaart (1970-1979)

Hieronder een tijdlijn van gebeurtenissen in de ruimtevaart in de periode van 1970 tot en met 1979.

1970 tot 1979

Zie ook 
 Ruimtevaart
 Ruimtevaart naar Mars
 Lijst van ruimtevluchten naar Mars
 Ruimtevaart van A tot Z, een compleet overzicht van alle artikelen over ruimtevaart

Ruimtevaart
Lijsten over ruimtevaart
Openbaar onderwijs

Het openbaar onderwijs is een onderwijsvorm in Nederland die openstaat voor alle kinderen. Dit in tegenstelling tot het bijzonder onderwijs, waar kinderen naartoe gaan waar ouders een specifieke religie of levensbeschouwing als leidend willen zien op school. Zowel openbare als bijzondere scholen worden gefinancierd door de overheid. 

Openbare scholen waren tot begin eenentwintigste eeuw altijd in handen van gemeenten. Sinds 1996 is de mogelijkheid gekomen om openbare scholen te verzelfstandigen, waar met name tussen 2003 en 2006 veel gebruik van is gemaakt. Wel is de gemeente er nog verantwoordelijk voor dat er voldoende openbaar onderwijs beschikbaar is voor kinderen.

Vertegenwoordiging openbaar onderwijs 

Ongeveer een derde van de scholen in Nederland (32%) zijn openbare scholen. De rest zijn bijzondere scholen, waarvan het grootste deel rooms-katholiek of protestants-christelijk is. Voor de Pacificatie van 1917 was ruim 70% van de scholen openbaar en algemeen toegankelijk.

Er zijn twee organisaties die het openbaar onderwijs in Nederland vertegenwoordigen: de Vereniging Openbaar Onderwijs (VOO) en VOS/ABB. De VOO vertegenwoordigt ouders, personeelsleden en leerlingen in het openbaar onderwijs. VOS/ABB vertegenwoordigt besturen in het openbaar en algemeen toegankelijk onderwijs.

Kernwaarden openbaar onderwijs 
Openbaar onderwijs is toegankelijk voor alle kinderen, zonder onderscheid te maken op basis van godsdienst of levensbeschouwing van de ouders. In het openbaar onderwijs wordt aandacht besteed aan ieders godsdienst of levensbeschouwing, zonder een voorkeur te hebben voor de een of de ander. In 2020 hebben de VOO en VOS/ABB nieuwe kernwaarden voor het openbaar onderwijs vastgesteld: gelijkwaardigheid, vrijheid en ontmoeting. De slogan van het openbaar onderwijs is 'Openbare scholen - waar verhalen samenkomen'.

Levensbeschouwing in het openbaar onderwijs
Leerlingen in het openbaar onderwijs leren over alle belangrijke levensbeschouwingen die er zijn. Daarnaast kunnen kinderen op openbare scholen ook onderwijs ontvangen dat dieper ingaat op godsdienst en levensbeschouwing. Dit wordt ook wel vormingsonderwijs genoemd.

Referenties 

Onderwijs in Nederland