Województwo podlaskie

Województwo podlaskie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw. Położone jest w północno-wschodniej części kraju. Przez jego środek przepływa Narew. Siedzibą władz województwa jest Białystok. Na dzień 1 stycznia 2022 województwo miało około 1,1 mln mieszkańców. Obejmuje obszar 20 187,02 km².

Historia 

Województwo podlaskie zostało utworzone w 1999 roku z województw poprzedniego podziału administracyjnego:
 białostockiego (w całości)
 łomżyńskiego (oprócz gmin: Andrzejewo, Boguty-Pianki, Nur, Szulborze Wielkie i Zaręby Kościelne)
 suwalskiego (tylko gminy powiatów: augustowskiego, sejneńskiego i suwalskiego z miastem Suwałki).

Województwo posiada fragmenty pierwotnej Puszczy Białowieskiej oraz unikatowe bagna w dolinie Biebrzy i rozlewiska Narwi. Wyróżnikiem jest także wielokulturowość i wielowyznaniowość jego mieszkańców.

Geografia 
Według danych z 1 stycznia 2014 r. powierzchnia województwa wynosiła 20 187,02 km², co stanowi 6,5% powierzchni Polski.

Położenie administracyjne 
Województwo jest położone w północno-wschodniej Polsce i graniczy z:
 Białorusią (z obwodami brzeskim i grodzieńskim) na długości 236,3 km na wschodzie
 Litwą (z okręgami mariampolskim i olickim) na długości 100,3 km na północy
oraz z województwami:
 lubelskim na długości 3,9 km na południu
 mazowieckim na długości 345,7 km na południowym zachodzie
 warmińsko-mazurskim na długości 220,4 km na północnym zachodzie

Położenie fizycznogeograficzne 
Województwo podlaskie znajduje się na terenach Niziny Podlaskiej, Pojezierza Suwalskiego i Niziny Mazowieckiej.
Krajobraz urozmaicony, ukształtowany na północy podczas zlodowacenia bałtyckiego, na pozostałym obszarze podczas zlodowacenia środkowopolskiego. Najwyższe wzniesienia występują na północy, gdzie dominuje krajobraz pagórkowaty pojezierny, obejmujący pojezierza: Zachodniosuwalskie, Wschodniosuwalskie, Ełckie, oraz sandrowy pojezierny (Równina Augustowska); w środkowej i południowej części przeważają równiny peryglacjalne (wysoczyzny: Kolneńska, Białostocka, Wysokomazowiecka, Drohiczyńska, Wzgórza Sokólskie, Międzyrzecze Łomżyńskie, Równina Bielska), urozmaicone wcinającymi się w nie kotlinami i dolinami rzek, na zachodzie leży skraj sandrowej Równiny Kurpiowskiej.

Położenie historyczne 
W skład województwa podlaskiego wchodzą następujące krainy historyczno-etnograficzne:
 Podlasie (większość powiatu białostockiego, powiat bielski, powiat hajnowski, powiat moniecki, część powiatu siemiatyckiego, część powiatu sokólskiego, wschodnia część powiatu wysokomazowieckiego). Ponadto część ziem regionu znajduje się poza granicami województwa podlaskiego; na obszarze województwa mazowieckiego i lubelskiego, na południe od Bugu (są to ziemie od Węgrowa po Międzyrzec Podlaski)
 Suwalszczyzna (powiat augustowski, północna część powiatu grajewskiego, część powiatu sokólskiego, powiat sejneński, powiat suwalski). Pozostałe ziemie regionu znajdują się w granicach Litwy.
 Mazowsze – ziemia łomżyńska i ziemia wiska (większość powiatu grajewskiego, powiat kolneński, powiat łomżyński, powiat zambrowski, zachodnia część powiatu wysokomazowieckiego, zachodnia część powiatu białostockiego)
 Polesie (część powiatu siemiatyckiego). Pozostałe ziemie regionu znajdują się w granicach województwa lubelskiego, a także Białorusi i Ukrainy.
 Ruś Czarna (mała część powiatu białostockiego i hajnowskiego na wschodzie) Pozostałe ziemie regionu znajdują się w granicach Białorusi.
 Mazury (mała część powiatu grajewskiego, głównie wsie znajdujące się na północ od Grajewa za rzeką Ełk położone wzdłuż granicy z województwem warmińsko-mazurskim).

Topografia 
W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 237 km, to jest 2°07′50″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 170 km, co w mierze kątowej daje 2°32′29″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:
 północny: 54°24′37″ szer. geogr. N – granica państwowa na jeziorze Dunajewo (powiat suwalski),
 południowy: 52°16′47″ szer. geogr. N – nurt Bugu w pd. narożniku działki ewidencyjnej nr 1702 (powiat siemiatycki),
 zachodni: 21°35′34″ dług. geogr. E – zach. narożnik działki ewidencyjnej nr 46/3 (powiat łomżyński),
 wschodni: 24°08′03″ dług. geogr. E – słupek graniczny nr 1495 (powiat białostocki).

Najwyższym punktem jest wierzchołek Rowelskiej Góry – 298 m n.p.m.

Klimat

Podział administracyjny 

Województwo podlaskie jest podzielone na 14 powiatów oraz 3 miasta na prawach powiatu.

Powierzchnia stan na 31 grudnia 2017, liczba ludności stan na 30 czerwca 2020.

Urbanizacja

Demografia 

Według danych z 30 czerwca 2020 r. województwo miało 1 176 576 mieszkańców, co stanowiło 3,1% ludności Polski.

Dane z 30 czerwca 2020 r.:

Bardzo niska gęstość zaludnienia 61 os./km², największe zaludnienie (poza miastami) w zachodniej i środkowej części województwa podlaskiego; w Białymstoku i okolicach mieszka 1/3 ludności; niższy od średniej krajowej stopień urbanizacji 57,8%; wyższy przyrost naturalny 1,2, ujemne saldo migracji (0,6).

, w Grabarce znajduje się ośrodek pielgrzymek prawosławnych (dane z 1999 roku).

Religia

Administracja i polityka

Samorząd wojewódzki 
Organem stanowiącym samorządu jest Sejmik Województwa Podlaskiego, składający się z 30 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Białystok.
Sejmik wybiera organ wykonawczy samorządu, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem. Obecny skład zarządu przedstawia się następująco: marszałek – Artur Kosicki, wicemarszałkowie: Marek Olbryś, Sebastian Łukaszewicz, członkowie zarządu: Wiesława Burnos i Marek Malinowski.

Administracja państwowa 
Organem administracji rządowej jest wojewoda, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Białystok, gdzie znajduje się Podlaski Urząd Wojewódzki w Białymstoku. W ramach urzędu działa także delegatura w Łomży. Obecnie wojewodą jest Bohdan Józef Paszkowski, a wicewojewodami Tomasz Madras i Bogusława Szczerbińska.

Gospodarka 

W 2012 r. produkt krajowy brutto woj. podlaskiego wynosił 36,1 mld zł, co stanowiło 2,2% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 30,1 tys. zł (71,7% średniej krajowej), co plasowało podlaskie na 14. miejscu względem innych województw.

W 2010 r. produkcja sprzedana przemysłu w woj. podlaskim wynosiła 16,7 mld zł, co stanowiło 1,7% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w podlaskim wynosiła 4,8 mld zł, co stanowiło 3,0% tej sprzedaży Polski.

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. podlaskiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3220,88 zł, co lokowało je na 11. miejscu względem wszystkich województw.

We wrześniu 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 32,8 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 6,9% do aktywnych zawodowo.

Według danych z 2011 r. 11,0% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. podlaskiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji), co stanowiło największy odsetek względem innych województw.

Fauna i flora 

Według danych z 31 grudnia 2012 r. w woj. podlaskim lasy obejmowały powierzchnię 618,4 tys. ha, co stanowiło 30,6% jego powierzchni. 32,7 tys. ha lasów znajdowało się w obrębie parków narodowych.

 Spotkać tu można łosie, wilki, rysie i żubry żyjące w Puszczach Białowieskiej oraz Knyszyńskiej.

Ochrona środowiska 

Na terenie województwa istnieją 4 parki narodowe, w tym najstarszy w Polsce Białowieski Park Narodowy, a także o największej powierzchni, czyli Biebrzański Park Narodowy. Dwa pozostałe parki narodowe to wigierski i narwiański.

Ochrona przyrody i środowiska naturalnego w województwie podlaskim obejmuje także 3 parki krajobrazowe, 85 rezerwatów przyrody oraz 2051 pomników przyrody.

Parki narodowe:
 Białowieski Park Narodowy
 Biebrzański Park Narodowy
 Narwiański Park Narodowy
 Wigierski Park Narodowy

Parki krajobrazowe:
 Suwalski Park Krajobrazowy
 Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej
 Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi

87 rezerwatów przyrody oraz liczne obszary chronionego krajobrazu.

Transport

Drogowy 
 Drogi ekspresowe: S8, S16, S19, S61
 Drogi krajowe: 8, 16, 19, 58, 61, 62, 63, 64, 65, 66
 Drogi wojewódzkie: 640, 645, 647, 648, 651, 652, 653, 655, 658, 659, 664, 668, 669, 670, 671, 673, 674, 676, 677, 678, 679, 681, 682, 685, 686, 687, 689, 690, 693

Kolejowy 
Na terenie województwa podlaskiego znajduje się 36 linii kolejowych, z których 6 jest liniami szerokotorowymi.

 Linie kolejowe: 6, 31, 32, 36, 37, 38, 39, 40, 43, 49, 50, 51, 52, 57, 58, 59, 451, 515, 516, 517, 836, 910, 911, 912, 913, 914, 915, 916, 923, 924, 925, 926, 927, 928, 929

Tabor kolejowy 
Województwo podlaskie posiada 17 pojazdów szynowych zakupionych przez Urząd Marszałkowski, z których 11 stanowią spalinowe zespoły trakcyjne i autobusy szynowe, a pozostałe to sześć elektrycznych zespołów trakcyjnych. Przewoźnikiem obsługującym tabor należący do Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego jest Polregio.

Nauka i oświata

Uczelnie publiczne (alfabetycznie) 

 Akademia Teatralna – Filia w Białymstoku
 Państwowa Wyższa Szkoła Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży
 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach
 Politechnika Białostocka
 Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
 Uniwersytet w Białymstoku
 Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina – Filia w Białymstoku. Wydziały: Instrumentalno-Pedagogiczny, Edukacji muzycznej i Wokalistyki

Uczelnie niepubliczne 

 Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Menedżerska w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Białymstoku
 Niepaństwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Matematyki i Informatyki Użytkowej w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Agrobiznesu w Łomży
 Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości im. Bogdana Jańskiego w Łomży
 Nadbużańska Szkoła Wyższa w Siemiatyczach
 Wyższa Szkoła Wychowania Fizycznego i Turystyki w Białymstoku
 Wyższa Szkoła Suwalsko-Mazurska im. Papieża Jana Pawła II w Suwałkach
 Wyższa Szkoła Służby Społecznej im. ks. Franciszka Blachnickiego w Suwałkach

Seminaria duchowne 
 Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne w Białymstoku
 Wyższe Seminarium Duchowne w Drohiczynie
 Wyższe Seminarium Duchowne w Łomży

Bezpieczeństwo publiczne 
W województwie podlaskim działa centrum powiadamiania ratunkowego, które znajduje się w Białymstoku i które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999.

Historia 
Województwo podlaskie, jakkolwiek w niewielkim stopniu pokrywało się z aktualnym obszarem, istniało pod tą nazwą także w latach 1513–1795 (Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita)) i 1816–1837. Poniżej jednostki administracyjne istniejące dawniej na obszarze aktualnego województwa podlaskiego.

Wiek XX 
Polska Rzeczpospolita Ludowa / III Rzeczpospolita
 Województwo białostockie (1945–1998)
 Województwo suwalskie (1975–1998)
 Województwo łomżyńskie (1975–1998)
II wojna światowa
 Bezirk Bialystok (1941–1945)
 Obwód białostocki (BSRR) (1939–1945)
 Obwód brzeski (BSRR) (1939–1945)
II Rzeczpospolita
 Województwo białostockie (II Rzeczpospolita) (1919–1939)
 Województwo poleskie (II Rzeczpospolita) (1921–1939)
I wojna światowa
 Ober-Ost, Bialystok-Grodno District (1915–1919)
 Generalne Gubernatorstwo Warszawskie (1915–1918)

Wiek XIX 
Imperium Rosyjskie
 Gubernia grodzieńska (1796/1842–1915)
 Obwód białostocki (Rosja) (1807–1842)
Królestwo Polskie (kongresowe)
 Gubernia łomżyńska (1867–1915)
 Gubernia suwalska (1867–1915)
 Gubernia augustowska (1837–1866)
 Województwo augustowskie (1816–1837)
Księstwo Warszawskie
 Departament łomżyński (1807–1815)
Królestwo Prus
 Prusy Nowowschodnie – departament białostocki (1795–1807)

Wiek XI – Wiek XVIII 
Korona Królestwa Polskiego
 Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita) (1569–1795)
Wielkie Księstwo Litewskie
 Województwo brzeskolitewskie (1566–1795)
 Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita) (1513–1569)
 Województwo nowogródzkie (1507–1795)
 Województwo trockie (1413–1795)
Królestwo Polskie
 Księstwo Mazowieckie

Księstwo Halicko-Wołyńskie
 Księstwo halicko-wołyńskie

Wiek X 
 Jaćwingowie
 Ruś Kijowska

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Wrota Podlasia – Podlaski Portal Informacyjny – oficjalny portal Województwa Podlaskiego – prowadzony przez Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego
 Portal Ciekawe Podlasie – serwis popularyzacyjny na temat Podlasia, prezentujący fotografie i opisy wartościowych obiektów tego regionu