Gorinchem

Gorinchem (), uitgesproken als Gorkum en officieus ook wel geschreven als Gorcum of Gorkum, is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. Op een oppervlakte van 22,01 km² (waarvan 3,23 km² water) wonen  mensen (, bron: CBS). Dalem behoort ook tot de gemeente Gorinchem. In het centrum van Gorinchem ligt de goed bewaarde vestingstad.

Gorinchem werd op 16 augustus 2021 door de ANWB uitgeroepen tot de allermooiste vestingstad van Nederland.

Gorinchem ligt aan de rivieren de Linge en de Boven-Merwede, met aan de overkant Sleeuwijk en Woudrichem. De gemeente heeft een station aan de westelijke MerwedeLingelijn (Dordrecht-Geldermalsen). Ten noorden van Gorinchem loopt de snelweg A15, die gebundeld is met de Betuweroute. Ten westen van de stad loopt de A27 met als 'flessenhals' de Merwedebrug.

De stad zelf ligt gedeeltelijk in de Alblasserwaard en gedeeltelijk in de Tielerwaard. De grens ligt ongeveer op de Lingsesdijk in Gorinchem-Oost. Het oosten van de stad (Laag Dalem en Hoog Dalem) ligt in de Tielerwaard en viel voor 1986 grotendeels op het gebied van Dalem in de gemeente Vuren, provincie Gelderland. Vanaf 1986 is dit gebied bij de gemeentelijke herindeling als wisselgeld ingedeeld bij Zuid-Holland, waarmee Vuren en Herwijnen in de kwartetgemeente Gelders konden blijven. Het dorp Dalem ligt eveneens in de Tielerwaard.

Geschiedenis

Eerste bewoning 
Men neemt aan dat Gorinchem is ontstaan doordat vissers en boeren rond het jaar 1000 een nederzetting stichtten op wat hoger gelegen land nabij een monding van de Linge in de Merwede. Gorinchem ("Gorinks Heem", dat wil zeggen de woonplaats van de Goringa, de mensen van Goro (persoonsnaam)) wordt het eerst genoemd in een document uit 1224 waarin Floris IV de Gorcumers de tolvrijdom in het gehele graafschap Holland bevestigt.

Vestingstad 
In 1273 kocht Jan II van Arkel de havenplaats Gorinchem van de graaf van Bentheim.

Aan het eind van de 13e eeuw werden rond de nederzetting wallen opgeworpen die versterkt waren met palissaden, dit in een poging zich te beschermen tegen overheersing door de buurstaten Holland en Gelre. Ook werden de eerste openbare gebouwen gesticht, zoals de Heilige-Geestkapel, het Gasthuis en de Kanselarijkapel.

Halverwege de 14e eeuw werden de wallen verder versterkt met stenen muren waar 7 poorten in zaten en 23 torens, waardoor een echte stadswal ontstond. Otto van Arkel verleende Gorinchem op 11 november 1382 stadsrechten. Bij een grote stadsbrand gingen in 1388 vijftienhonderd huizen, bijna de hele stad, in vlammen op (stadsbrand van Gorinchem). Gorinchem werd in 1417 definitief door de graven van Holland ingelijfd. Door de aansluiting bij Holland bloeide de handel op en Gorinchem groeide uit tot de achtste stad van Holland.

Aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog werd Gorinchem uit Spaanse handen bevrijd op 26 juni 1572 toen het werd ingenomen door de Watergeuzen en Willem van Oranje. In diezelfde periode ging de Reformatie Gorinchem niet zonder slag of stoot voorbij. In 1566 werd de eerste protestantse kerkdienst gehouden. Op 9 juli 1572 namen de calvinistische Watergeuzen 19 rooms-katholieke priesters en broeders gevangen en voerden hen weg naar Den Briel (Brielle) waar zij in een turfschuur buiten de stadskern werden opgehangen. Deze geestelijken werden bekend als de martelaren van Gorcum. In het Gorcums Museum hangt een schilderij ter nagedachtenis aan deze gebeurtenis.

Aan het eind van de 16e eeuw waren de stadsmuren zo verzwakt dat zij werden vervangen door een nieuwe vestingwal met elf bastions. De nieuwe wal werd in 1609 afgerond en lag een stuk verder uit het centrum waardoor de stad tweemaal zo groot werd. Deze wal is nog bijna volledig intact. De vestingwal had vier stadspoorten: ten noorden de Arkelpoort, ten oosten de Dalempoort, ten zuiden de Waterpoort (waar men met de pont naar Woudrichem kan) en ten westen de Kanselpoort. Van de vier stadspoorten is alleen de Dalempoort nog over. De andere drie zijn in de 19e eeuw afgebroken om het toegenomen verkeer doorgang te verlenen. Een gedeelte van de Waterpoort bleef bewaard en is opgebouwd in de tuin van het Rijksmuseum Amsterdam. In 1673 werden de stadswallen en stadspoorten Gorinchem opgenomen in de (oude) Hollandse Waterlinie. Tegenwoordig behoren de stadswallen met vier coupures tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie, namelijk de coupures in de Dalempoort, op de locatie van de oude Waterpoort, de sluis naar de Lingehaven en de Poterne, een smalle doorgang in de Dalemwal.

Na een bloeiperiode in de Gouden Eeuw kwam in de 18e eeuw de teruggang. Aan het eind van de Franse overheersing werd de stad ook nog zwaar beschadigd door beschietingen toen de terugtrekkende Franse troepen zich in de vesting verschansten en de stad zich pas overgaf na drie maanden belegering, het Beleg van Gorinchem (1813-1814). De Franse generaal Rampon, commandant van Gorcum, had daarvoor, ter verbetering van het schootsveld, alle houtgewas en bouwwerken zoals schuurtjes, molens en theekoepels laten verbranden of slopen tot een afstand van 450 meter van de vesting. Vervolgens werd het land onder water gezet en gaten in de toegangswegen gemaakt. Over de bastions werden honderden vuurmonden verdeeld. In de eerste weken van december werd de stad geleidelijk aan alle kanten omsingeld door de Russen en de Pruisen onder generaal Zielinsky. Maandenlang doorstond de ingesloten stad een reeks zware bombardementen. Op 4 februari 1814 werd de gehavende vesting overgegeven aan de belegeraars.

Vanaf 1815 ging de vesting Gorinchem deel uitmaken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Anders dan de oude waterlinie was dit geen linie van het gewest Holland, maar een belangrijke verdedigingslinie van het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden. Het tracé van de nieuwe linie had zich bij Gorinchem al eerder ontwikkeld. De vestingwerken van de stad zijn tot in de 20e eeuw in gebruik gebleven of aan de eisen van de tijd aangepast.

In de 19e eeuw krabbelde Gorinchem weer uit het dal door de opkomst van de industrie. De ontwikkeling van de stoommachine gaf de scheepvaart en het treinverkeer een impuls. De bereikbaarheid van de stad werd verbeterd door de aanleg van kanalen en een spoorweg. De rol van de vestingwerken was begin 20e eeuw uitgespeeld.

De dertien oudste foto's van Gorinchem dateren van rond 1860 en bevinden zich in een album van de militaire arts Petrus Jan van der Grijp, dat begin 2020 door het Gemeentearchief Venlo is verworven.

De 20e eeuw 
De eerste stadsuitbreidingen sinds de 17e eeuw vonden begin 20e eeuw plaats. Het aantal inwoners was door de bloei in de 19e eeuw weer toegenomen. De binnenstad raakte hierdoor zo vol dat er buiten de wallen woningen moesten worden gebouwd. De eerste nieuwe wijken waren de Lingewijk en West.

Van 1939 tot 1971 werd Gorinchem bestuurlijk geleid door de als conservatief bekendstaande burgemeester ridder van Rappard. Beatgroepen waren er niet echt welkom en een optreden van The Outsiders eindigde voortijdig door hardhandig optreden van de politie.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de stad uitgebreid in noordwestelijke richting. In de jaren zeventig werd de stad in oostelijke richting uitgebreid met de wijk Wijdschild en in de jaren tachtig met het stadsdeel Laag Dalem. In 1986 werd Dalem als gevolg van gemeentelijke herindeling aan Gorinchem toegevoegd. Inmiddels is er in de oostelijke richting verder gebouwd. Op de Dalemse Donken werden 225 luxe huizen gebouwd in een waterrijke en parkachtige omgeving. Verder zijn er circa 1400 woningen gebouwd ten oosten van de Spijksesteeg, tussen de Evenementenhal van Van der Most Beheer en Dalem, die tussen 2009 en 2016 zijn opgeleverd. Dit stadsdeel is nog altijd in ontwikkeling en staat bekend als Hoog Dalem.

Wapen, vlag en logo

Wapen 

Het wapen van Gorinchem wordt als volgt omschreven: "In goud een gekanteelde poort van keel, gedekt met 3 daken van azuur, waarop 4 naar links waaiende vanen van keel, in de poort een opgetrokken valhek van sabel en in de schildpunt een schildje van zilver, beladen met 2 beurtelings gekanteelde dwarsbalken van keel. Het schild gedekt met een gouden kroon van 3 bladeren en 2×3 parels en gehouden door 2 gouden leeuwen, getongd en genageld van keel. Wapenspreuk: Fortes Creantur Fortibus in Latijnse letters van keel op een lint van goud".

De heraldische termen keel, azuur en sabel staan voor de kleuren rood, blauw en zwart. De in de heraldiek aangegeven richting is voor de beschouwer juist andersom, hierdoor wijzen de vanen op de daken van het poortgebouw in werkelijkheid naar rechts.

De wapenspreuk van Gorinchem, Fortes creantur fortibus ("Sterken brengen sterken voort"), verschijnt voor het eerst in 1749 in een door de stad gedrukt boek. De woorden zijn waarschijnlijk ontleend aan Horatius' Carmina "Fortes creantur fortibus ac bonis" dat vrij vertaald betekent: sterken kunnen slechts worden voortgebracht door sterken en goeden.

Het stadsbestuur verzocht in het begin van de 19e eeuw officiële erkenning en zond een tekening van het wapen mét de wapenspreuk naar de Hoge Raad van Adel. De beschrijving op het wapendiploma was echter niet volledig: er stond niks vermeld over de richting van de vanen op het poortgebouw, de kleur van de nagels van de schildhouders, het valhek in de poort noch de wapenspreuk. Dit is de reden dat de Hoge Raad op 24 juli 1816 een gedeeltelijke bevestiging gaf waardoor Gorinchem het lange tijd met een uitgekleed wapen moest doen. Het gemeentebestuur heeft dit later rechtgezet en kreeg bij Koninklijk Besluit van 24 maart 1982 alsnog erkenning van het te voeren wapen.

Vlag 

Halverwege de 19e eeuw voerden sommige Gorcumse schepen een vlag met vier rode en drie witte banen. In de brede (witte) middelste baan stond een afbeelding van het stadswapen omgeven door een krans met daaronder de plaatsnaam Gorinchem. Die vlag werd opgetekend in 1857, maar werd nooit tot officiële vlag uitgeroepen.

Bij het 40-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina vond op 6 september 1938 een nationale jeugdhulde plaats. Bij deze hulde werd elke Nederlandse gemeente geacht hiervoor enkele jongeren met een gemeentevlag af te vaardigen. Bij gebrek aan een officiële gemeentevlag stelde het college van burgemeester en wethouders op 9 augustus 1938 een vlag vast die als volgt beschreven wordt: negen banen van wit en rood, waarvan de middelste baan twee keer zo hoog is als de andere.

Logo 
Het logo toont het gemeentewapen omgeven door een vierkant kader (wat verwijst naar de oude stadswallen). Rechts daarnaast staan de woorden "Gemeente Gorinchem". Boven dit geheel lopen twee parallel aan elkaar lopende rode lijnen in golfbeweging (die verwijzen naar het voor Gorinchem zo belangrijke water). Het logo is in gebruik sinds 25 april 1994, de dag waarop ook het nieuwe stadhuis in gebruik werd genomen. Het ontwerp is van de Gorcumse reclametekenaar H.K. Brik.

Bezienswaardigheden
 Grote Kerk
 Grote Toren
 Gorcums Museum
 Grote Markt
 Lingehaven
 Haven van Gorinchem
 Vestingwallen
 Kruitmagazijnen

Historische gebouwen 
 Dit is in Bethlehem
 Dalempoort
 De Oude Doelen
 Huize Matthijs-Marijke
 Hugo de Grootpoortje
 Kapeltoren
 Molen De Hoop
 Molen Nooit Volmaakt
 Oostmolen en de Westmolen, twee wipmolens
 Rotonde
 Tolhuis
 Watertoren (Gorinchem)

Monumenten 
Een deel van Gorinchem is een beschermd stadsgezicht. In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
 Lijst van rijksmonumenten in Gorinchem (plaats)
 Lijst van rijksmonumenten in Gorinchem (gemeente)
 Lijst van oorlogsmonumenten in Gorinchem

Wijken 
Gorinchem is bestuurlijk ingedeeld in de volgende wijken en buurten:
 Binnenstad
 Bovenstad
 Benedenstad
 Wijdschild 
 Laag Dalem
 Laag Dalem l
 Laag Dalem ll
 Laag Dalem-Oost
 Laag Dalem-Zuid
 Hoog Dalem
 Centrum
 De Eilanden
 Het Lint
 De Donken 
 Lingewijk
 Haarwijk
 Stalkaarsen
 Gildenwijk

Bedrijventereinen 
 Avelingen-Oost
 Avelingen-West
 Oost I
 Oost II
 Papland
 Arkelsedijk I
 Arkelsedijk II
 Handelskade
 Schelluinsestraat
 Zuiderlingedijk
 Groote Haar
 Schelluinen-West

Cultuur

Musea 
Het Gorcums museum
Het Hendrick Hamel Museum, naar Hendrik Hamel

Theater 
Gorinchem heeft drie theaters:
 De Nieuwe Doelen
 Theater Peeriscoop
 Theater 't Pand

Film en tv
In Gorinchem zijn verschillende films en televisieprogramma's opgenomen. In de jaren zeventig werd er de televisieserie Waaldrecht opgenomen. De kinderfilm De Tasjesdief is grotendeels op de Grote Markt en in verschillende kleine steegjes gefilmd. In 2023 is Gorinchem voor de tweede keer (na 1989) gastheer voor de landelijke intocht van Sinterklaas. In dat kader worden er ook verschillende afleveringen van het Sinterklaasjournaal in de stad opgenomen.

Kunst in de openbare ruimte 
In de gemeente Gorinchem zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie Lijst van beelden in Gorinchem.

Economie

De Vries Robbé

De Vries Robbé was een Nederlands staalconstructiebedrijf dat zijn hoofdvestiging had in Gorinchem. Het heeft bestaan van 1881 tot en met 1976. Bij het faillissement in 1976 (door toedoen van 3R, bedrijf van de latere minister president Ruud Lubbers) verloor Gorinchem zijn belangrijkste werkgever en liep de werkloosheid in de stad op tot 20%.

Politiek

Gemeenteraad 
De gemeenteraad van Gorinchem bestaat uit 25 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1994:

* Uiteengevallen fractie; CDA behoudt één zetel

** De ChristenUnie werd in 1994 en 1998 vertegenwoordigd door haar voorgangers het GPV en de RPF

Raadsgriffier H. Sepers

College van burgemeester en wethouders 
Het college van burgemeester en wethouders steunt op een coalitie van de volgende partijen:
 Stadsbelang
 VVD
 ChristenUnie/SGP
 Gorcum Actief
 SP

Het college wordt gevormd door:
 Burgemeester:
 Reinie Melissant-Briene

 Wethouders:
 F. Polatli (Stadsbelang)
 A. Mager (VVD)
 M.J. Molengraaf (ChristenUnie/SGP)
 M. de Boer (Gorcum Actief)
 E.L. Dansen (SP)

Gorinchem maakt deel uit van de Veiligheidsregio Zuid-Holland-Zuid.

Verkeer en vervoer 

Gorinchem heeft een aantal havens aan de Merwede. De grootste is de Overnachtingshaven Gorinchem, die door de branche van oudsher meestal vluchthaven Gorinchem wordt genoemd. De haven geeft ook toegang tot de Grote Merwedesluis naar het Merwedekanaal. 

In de oostelijke hoek van de haven is een jachthaven. 

Door het centrum loopt in het verlengde van de Linge de Lingehaven, met op de kop de Lingesluis waar geschut kan worden naar de Merwede, mits de vastgezette bruggen kunnen worden gepasseerd. 

Aan de Ondervloed liggen een aantal historische schepen, waarvan er enkele varend monument zijn.

Wegverkeer 
Bij het knooppunt Gorinchem aan de noord-westzijde van de stad kruisen elkaar twee rijkswegen, de A15 en de A27. De laatstgenoemde maakt gebruik van de Merwedebrug.

Openbaar vervoer 
Water
"Buiten de Waterpoort" is de aanlegplaats van de reguliere bootdiensten van Riveer op de Merwede, in het gebied rond Gorinchem. De pont naar Woudrichem, Boven-Hardinxveld en Werkendam. Er is ook een aanlegplaats voor de riviercruiseschepen. Bij het autoafzetsteiger, het Calamiteitensteiger, kan door de langsvarende schepen ook van bemanning worden gewisseld. 

Trein
De treinen in de richtingen Dordrecht en Geldermalsen van de MerwedeLingelijn, onderdeel van de spoorlijn Elst - Dordrecht, stoppen op het station Gorinchem. Deze spoorverbinding wordt sinds december 2018 onder de noemer R-net geëxploiteerd door Qbuzz. Het stationsgebouw van architect Cees Douma dateert uit 1971 en verving een gebouw van het "standaardtype Sneek" dat vanaf 1883 in Gorinchem heeft gestaan.
Bus
Qbuzz verzorgt een aantal stadsbuslijnen in Gorinchem. De streekbusdiensten worden geëxploiteerd door zowel Qbuzz als Arriva.

Sport 
 Voetbalvereniging GVV Raptim
 Voetbalvereniging SVW
 Voetbalvereniging GVV Unitas
 Voetbalvereniging GJS Jonge Spartanen 
 Tennisclub Overwaard
 Hockeyclub GHC Rapid
 Korfbalvereniging GKV (korfbal)
 Atletiek en Triathlonvereniging Typhoon
 Bowling en Squash de Molenvliet 
 Jou de Boules Vereniging Les Boulistes 
 Biljartcentrum Midget-Gilde
 Duikvereniging OSCG 
 Caribabad (zwembad)
 Sporthal De Hoefslag
 Sportclub Gorkum

Onderwijs 
Gorinchem heeft twaalf middelbare scholen:
 De Noordhoek 
 Fortes Lyceum
 Gilde Vakcollege Techniek
 Gomarus Gorinchem 
 Gymnasium Camphusianum 
 ISK De Toekomst
 Lyceum Oudehoven
 Omnia College
 Tiener College
 Uilenhof MAVO HAVO Junior
 Vita College
 Windroos

Bekende inwoners 
Dit is een lijst van personen met een artikel op Wikipedia die geboren zijn, gewoond hebben en/of gestorven zijn in Gorinchem.

Geboren in Gorinchem 
 Kenny Anderson (voetballer)
 Elroy Asmus (voetballer)
 Sjoerd Bax (wielrenner)
 Jan Beekmans (kno-arts en politicus)
 Abraham Bloemaert (schilder)
 Evan Bogerd (organist)
 Aegidius van Braam (vice-admiraal)
 Ruud Brood (profvoetballer en trainer)
 Dirk Rafaelsz. Camphuysen (dichter, denker, dominee)
 Gert van Engelen (journalist en publicist)
 Willem Hessels van Est (theoloog)
 Ida Gerhardt (dichteres)
 Agnieta Gijswijt (schilder en tekenaar)
 Diederik Gommers (intensivist en anesthesioloog)
 Gerard den Haan (voormalig profvoetballer)
 Hendrik Hamel (zeevaarder, tevens overleden in Gorinchem)
 Jan van der Heyden (kunstenaar en uitvinder)
 Marco van Hoogdalem (profvoetballer)
 Marius Cornelis van Houten (militair en museumdirecteur)
 Frenkie de Jong (voetballer)
 Geertje Kuijntjes (ooit de oudste inwoner van Nederland, tevens overleden in Gorinchem)
 Mien Marchant (schilder)
 Jan van Mersbergen (schrijver)
 Naaz Mohammad (zangeres)
 Jan van Munster (kunstenaar)
 Nanne Nauta (dichter)
 Aert van der Neer (schilder)
 Max Nord (dichter, journalist)
 Nicolaas Pieck (geestelijke en heilige)
 Corien Prins (hoogleraar Recht en Informatisering)
 Chantal Quak (presentatrice radio en tv)
 Henk van Randwijk (onderwijzer, journalist, verzetsstrijder)
 Marcus Ravenswaaij (beeldhouwer)
 Arie Romijn (voetballer)
 Mien van 't Sant (schrijfster)
 Jari Schuurman (voetballer)
 Alexander Sizoo (Nederlands classicus)
 Ardy Stemerding (verslaggever NOS- journaal)
 Daniël Jan Steyn Parvé (onderwijsinspecteur, medegrondlegger HBS)
 Arius van Tienhoven (arts)
 Anthonie Verstraelen (schilder)
 Nikos Vertis (zanger)
 Hanna van Vliet (actrice)
 Piet Vroon (psycholoog en hoogleraar)
 Dinand Woesthoff (zanger)

Woonachtig geweest in Gorinchem 

 Adriaan Anthoniszoon (vestingbouwer)
 Hugo de Groot (rechtsgeleerde)
 Cornelis Johannes Kneppelhout (rechtsgeleerde en schrijver)
 Adrianus Johannes Kroef (zeeofficier)
 Anton Mussert (NSB-leider)
 Louis Rudolph Jules van Rappard (politicus, van 1939 tot 1971 burgemeester van Gorinchem)
 Marinus Spronk (lid verzet)
 Paulus van der Veen (gouverneur van Suriname)
 Mattheus Wijtmans (schilder)
 Karel de Stoute (hertog en graaf)

Overleden in Gorinchem 
 Ludo Bleys (geestelijke en verzetsstrijder)
 Jan Bonefaas (organist, componist)
 Ad Dekkers (beeldhouwer)
 Jan Kamman (fotograaf, schilder)
 Irma von Maubeuge, (Duits Nederlands beeldhouwer) 
 Grietje Post, bekend persoon uit Man bijt hond
 Maarten Schakel sr. (politicus en verzetsstrijder)
 Nathan Schöyer (arts)
 Frank Wels (voetbalinternational)

Stedenbanden 
  Kangjin (Zuid-Korea, 1998)
  Sint-Niklaas (België)
  Lucca (Italië)

Aangrenzende gemeenten

Externe links 
 Gemeente Gorinchem
 Archeologie in de gemeente Gorinchem

 
Plaats in Zuid-Holland