alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cal

Cal (ang. inch; skrót lub symbol: in albo ″) – pozaukładowa jednostka miary długości, odpowiadająca początkowo potrojonej długości średniego ziarna jęczmienia. Jedna z tzw. jednostek imperialnych. Stanowi 1/12 stopy. W USA cal jest podstawową jednostką miary, używaną m.in. w budownictwie, medycynie, policji (np. do pomiaru wzrostu człowieka), mechanice i wielu innych dziedzinach. W Polsce stosowany w hydraulice (średnica rur, złącz itp.), jako miara przekątnej ekranów monitorów, telewizorów i innych urządzeń wyświetlających obraz oraz w niektórych dyscyplinach sportowych, jak np. łucznictwo (ze względu na niewielką liczbę producentów profesjonalnego sprzętu, produkowanego w większości w USA).
 1″ = 1 in = 1 cal = 25,4 mm, zwany też „calem międzynarodowym”.

W zapisie do oznaczenia cala stosuje się symbol bis (o numerze unikodowym U+2033).

Wartości cala dawniej 
Dawniej cal miał różne wartości, np.:
 1 cal angielski = 25,3995 mm
 1 cal polski (staropolski) = 24,8 mm 
 1 cal polski (nowopolski, 1819–1848) = 24,0 mm
 1 cal pruski (Zoll) = 26,17 mm
 1 cal francuski (pouce) = 27,06994875 mm (szerokość kciuka króla Francji – prawo 19 Frimaire’a roku VIII (10 grudnia 1799)) dokładnie 750/27706 metra we Francji i Québecu
 1 cal reński = 26,1541 mm
 1 cal rosyjski (дюйм od hol. duim „kciuk”) =  25,3995 mm
 1 cal wiedeński (Wiener Zoll) = 26,3402 mm
 1 cal hiszpański (pulgada) = 23,2166 mm

Ponadto w USA jest jeszcze w użyciu amerykański cal geodezyjny ≈ 25,4000508 mm, a dokładniej:
 1 m = 39,37 cali geodezyjnych

Długość cala angielskiego również nie była stała, był on bowiem kilkakrotnie kalibrowany.
 1819 – około 25,400438 mm
 1895 – 25,37649999978 mm
 1922 – 25,399956 mm
 1932 – 25,399950 mm
 1947 – 25,399931 mm

Rury calowe 
Średnice zewnętrzne wybranych calowych rur stalowych z uwzględnieniem średniej grubości ścianki:
 2″ = 60,3 mm; DN 50
 1½″ = 48,3 mm; DN 40
 1¼″ = 42,4 mm; DN 32
 1″ = 33,7 mm; DN 25
 ¾″ = 26,9 mm; DN 20
 ½″ = 21,3 mm; DN 15

Wyjaśnienie: inne wartości są wynikiem grubości ścianki rury o danej średnicy, ponieważ:
 1 cal = 25,4 mm i w hydraulice rura tzw. 1-calowa ma średnicę 1 cala, lecz jest to rozmiar średnicy wewnętrznej (tj. otworu przepływu),
  rura o wewnętrznej średnicy 1 cal ma ściankę grubości 4,15 mm, uwzględniając grubość ścianki, zewnętrzna średnica rury ma wymiar 33,7 mm (grubości ścianki są różne dla rur o różnych średnicach).

Zobacz też 

 mil – jednostka miary równa 1/1000 cala
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI

Przypisy 

Anglosaskie jednostki długości
Dawne jednostki długości
Camilo José Cela

Don Camilo José Cela, markiz Iria Flavia (, ur. 11 maja 1916 w Iria Flavia, zm. 17 stycznia 2002 w Madrycie) – pisarz i arystokrata hiszpański, członek tzw. Pokolenia 1950. Twórca stylu literackiego zwanego tremendyzmem. Znany głównie jako prozaik, choć wydał dwa tomiki wierszy (1941 i 1948) i kilka reportaży z podróży po kraju. Redagował też czasopismo literackie.

Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1989. W uzasadnieniu komisji noblowskiej otrzymał ją za bogatą i mocną prozę, która z powściągliwym współczuciem ukazuje bezbronne istnienie człowieka.

Twórczość Celi w oryginalny sposób łączyła tendencje do eksperymentów stylistycznych typowych dla wielkich innowatorów prozy XX wieku z tradycją literatury przełomu XVI i XVII wieku oraz z hiszpańską makabreską.

Twórczość 
 Nowe przygody i nieszczęścia Łazika z Tormesu (1944), wyd. pol. 1997, tłum. Joanna Orzechowska
 Rodzina Pascuala Duarte (1946); wyd. polskie 1963 (w tłum. Zofii Szleyen)
 Podróż po Alkarii (1948)
 Między Miño a Bidassoa (1952)
 Żydzi, muzułmanie i chrześcijanie (1956)
 Pierwsza podróż andaluzyjska (1959)
 Ul (1951)
 Święty Kamil, 1936 (1969); wyd. pol. 1969
 Mazurek dla dwóch nieboszczyków (1982), wyd. pol. 1990, tłum. Elżbieta Komarnicka

Przypisy

Bibliografia 
 Beata Baczyńska: Historia literatury hiszpańskiej. Warszawa: PWN, 2014, s. 472–474.

Hiszpańscy prozaicy XX wieku
Nobliści – literatura
Laureaci Nagrody Cervantesa
Odznaczeni Orderem Joségo Matiasa Delgado (Salwador)
Urodzeni w 1916
Zmarli w 2002
Członkowie Hiszpańskiej Akademii Królewskiej
Galisyjczycy
Ciągnik

Ciągnik (traktor) – pojazd mechaniczny przystosowany do holowania pojazdów bądź urządzeń nieposiadających własnego napędu np. maszyn rolniczych, przyczep, naczep, dział oraz do zawieszania na nim osprzętu do robót ziemnych (np. spycharkowego, zrywarkowego, ładowarkowego, koparkowego, chwytakowego, hakowego).

Podział 
 Ze względu na układ jezdny:
 ciągnik kołowy
 ciągnik kołowo-gąsienicowy (półgąsienicowy) 
 ciągnik gąsienicowy
 Ze względu na przeznaczenie:
 ciągnik rolniczy (uniwersalny i specjalistyczny)
 ciągnik leśny (forwarder, skider, klembank i harwarder)
 ciągnik samochodowy (transportowy) (siodłowy, balastowy i budowlany)
 ciągnik artyleryjski

Polskie konstrukcje 
 Jelcz 317
 Ursus 1921/1922
 C2P
 C4P
 C7P
 PZInż 322 1937

Przypisy 

Pojazdy
Ciągnik gąsienicowy

Ciągnik gąsienicowy – rodzaj ciągnika wyposażonego w gąsienicowy układ jezdny.

Dawniej często używany w rolnictwie do ciągnięcia większych narzędzi rolniczych (pługów wieloskibowych) w Państwowych Gospodarstwach Rolnych. Ciągniki te były przede wszystkim stosowane w trudnych warunkach terenowych, gdzie ciągniki kołowe grzęzły lub traciły przyczepność. Współcześnie układ gąsienicowy jest rzadko stosowany w ciągnikach rolniczych jednak stosowany jest nadal w spychaczach, koparkach i innych maszynach budowlanych, a także w ciągnikach artyleryjskich.

Linki zewnętrzne 
Jedyny polski ciągnik gąsienicowy Piast G-752., dostęp: 2023-05-22

Pojazdy specjalne
Centy

Centy (c) (fr. centi-, z łac. centum – „sto”) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 0,01 = 10-2 (jedna setna).

Najczęstsze zastosowania 
 1 cl (centylitr) = 0,01 l
 1 cm (centymetr) = 0,01 m
 1 cP (centypuaz) = 0,01 P = 0,001 Pa·s

Zobacz też 
 procent

Przypisy

Bibliografia 
 

centy
Cezar

Gajusz Juliusz Cezar – rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz
 cezar – jeden z tytułów używanych przez cesarzy rzymskich
 Cezar – francuska nagroda filmowa
 Cezar – pseudonim Cezarego Augustynowicza
 Florin Cezar Ouatu – rumuński śpiewak
 Cezar – rodzaj sałatki z grzankami i parmezanem

Zobacz też 
 César
 Caesar – gra komputerowa
Centymetr

Centymetr (symbol: cm) – jednostka długości, podwielokrotność metra, równa 10−2 m, czyli 1/100 m. Składa się z 10 milimetrów. Centymetr jest jednostką podstawową w układzie jednostek miar CGS (centymetr gram sekunda). W notacji naukowej można go zapisać jako 1 E-2 m, czyli 1 · 10-2 m.

Choć w obliczeniach naukowych i praktyce inżynierskiej częściej używane są wielokrotności i podwielokrotności układu SI trzech rzędów wielkości (103) — takie jak mili- i kilo- — centymetr jest powszechnie używaną jednostką długości do codziennych pomiarów.

Jeden centymetr sześcienny (1 cm3) odpowiada objętością jednemu mililitrowi (1 ml).

Centymetr odpowiada w przybliżeniu długości paznokcia kciuka dorosłej osoby.

Zobacz też 

 centy
 przedrostek SI
 metr

Jednostki wtórne metra
Jednostki CGS
CM

CM – skrót Zgromadzenia Misji św. Wincentego a Paulo (od łac. Congregatio Missionis)
 CM – akronim tytułu szachowego kandydata na mistrza FIDE (z ang. Candidate Master)
 Cm (curium) – symbol chemiczny pierwiastka kiur
 cm – skrót jednostki długości centymetr
 cM – centymorgan
 CM – system CyanogenMod na urządzenia z Androidem
 Wydawnictwo CM
 kapreomycyna
 Czarna Mowa
 Championship Manager
Ca

Ca – symbol pierwiastka chemicznego – wapnia 
 CA – akronim od ang. certification authority = urząd certyfikacji (urząd certyfikacji w infrastrukturze klucza publicznego PKI)
 CA – akronim od ang. celulose acetate = octan celulozy
 CA – akronim od ang. cellular automaton = automat komórkowy
 CA – akronim od czuwak aktywny (urządzenie bezpieczeństwa ruchu kolejowego)
 ca – kod języka katalońskiego
 ca – skrót od wyrazu circa, oznaczającego około
Cl

Cl, chlor – pierwiastek chemiczny
 cl, cL – centylitr (centy, litr)
 .cl – domena internetowa Chile
 CL – południowokoreańska piosenkarka
 CL – kod przypisany Chile według standardu ISO 3166-1 alfa-2

Skróty 
 CAS latency – parametr pamięci komputerowej, opóźnienie bramkowania adresu kolumny
 Champions League – piłkarska Liga Mistrzów UEFA
 Common Lisp – język programowania
Co

Chemia
 CO – wzór tlenku węgla (czadu)
 co – symbol ligandu karbonylkowego stosowanego w uproszczonych wzorach związków metaloorganicznych
 Co – symbol kobaltu (łac. cobaltum)

 Biochemia
 Co – symbol oznaczający koenzym

 Biologia i fizjologia
 Co – odcinek ogonowy kręgosłupa lub rdzenia kręgowego
 CO – rzut serca, pojemność minutowa serca (ang. cardiac output)

 Technika
 CO lub c.o. – centralne ogrzewanie

 Inne
 Co? (portal) – portal filmowy
Lucjusz Klodiusz Macer

Lucius Clodius Macer (zm. 68) – legat za czasów cesarza Nerona, zarządzał prowincją Afryką, zbuntował się przeciwko Neronowi w 68 n.e.

Lucjusz Klodiusz Macer jako legat w Afryce dowodził Legio III Augusta. Wiosną 68 n.e. wypowiedział posłuszeństwo Neronowi. Tacyt podaje, że do buntu Macera doszło za namową Kalwii Kryspinilli. Po zamordowaniu Nerona powołał w Afryce nowy legion pod nazwą Legio I Macriana Liberatrix i został przywódcą buntu przeciwko nowemu cesarzowi Galbie. Wstrzymał dostawy zboża dla Rzymu. Jego wystąpienie było skierowane przeciwko tyranii Nerona, o czym świadczą zwroty LIBERATRIX oraz skrót SC (senatus consulto) na bitych przez niego monetach. Sam Klodiusz Macer został sportretowany bez wieńca lub diademu na głowie.

Macer został pokonany przez wojska Galby i zamordowany z rozkazu prokuratora Afryki Treboniusza Garucjanusa, między innymi przez setnika Papiriusza, który podlegał Gajuszowi Licyniuszowi Mucjanusowi. Legion utworzony przez Klodiusza Macera został rozwiązany przez Galbę, a potem Witeliusz wcielił do swoich oddziałów.

Przypisy

Bibliografia 
 Źródła
 
 
 
 Opracowania

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 

Rzymscy politycy
Zmarli w 68
Cezonia

Cezonia, właściwie: Milonia Caesonia (ur. 6, zm. 24 stycznia 41) – czwarta i ostatnia żona cesarza Kaliguli. Jej rodzicami byli Milonius (przypuszczalnie senator) i Wistilia. 

Początkowo była konkubiną cesarza. W dniu, kiedy urodziła mu córkę Julię Druzyllę, została uznana za żonę.

Cezonia została zamordowana razem z mężem i córką Julią Druzyllą, 24 stycznia 41 roku.

Zobacz też 
 Julia Druzylla – siostra Kaliguli

Przypisy

Bibliografia 
 

Kaligula
Cesarzowe rzymskie
Urodzeni w 6
Zmarli w 41
Ofiary zabójstw
Celsus

Celsus (Celzjusz) – imię
 Celsus (Kelsos) – krytyk chrześcijaństwa
 Publius Iuventius Celsus – prawnik rzymski
 Publius Iuventius Celsus – prawnik rzymski, syn Publiusa Iuventiusa Celsusa
 Tyberiusz Juliusz Celsus Polemaeanus − rzymski konsul i senator
 Aulus Cornelius Celsus

Zobacz też:
 święty Celsus
 Anders Celsius
Czerwony Krzyż

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
 Amerykański Czerwony Krzyż
 Francuski Czerwony Krzyż
 Japoński Czerwony Krzyż
 Niemiecki Czerwony Krzyż
 Polski Czerwony Krzyż
 Rosyjski Czerwony Krzyż
 Ukraiński Czerwony Krzyż
 Turecki Czerwony Półksiężyc
 Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża
 Międzynarodowa Federacja Towarzystw Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
 Czerwony Krzyż – wieś w woj. podlaskim

Zobacz też 
 Międzynarodowy Zielony Krzyż
Cruzado

cruzado – portugalska moneta złota lub srebrna. Nazwa pochodzi od krzyża umieszczanego na rewersie monety (krzyż – łac. crux, port. cruz).
 cruzado brazylijskie – jednostka monetarna Brazylii w latach 1986–1989
 nowe cruzado – jednostka monetarna Brazylii w latach 1989–1990
Czerwoniec

Czerwoniec (ros. червонец) – nazwa kategorii monet w Rosji i ZSRR, wywodząca się od polskiego czerwonego złotego. 

Do XVIII wieku nazywano tak w Rosji wszystkie zagraniczne złote monety. Czerwońcami powszechnie nazywano bite od 1712 do 1797 monety złote o wadze zbliżonej do dukata. W 1923 wybito okolicznościowe monety złote o wadze 8,6 g na awersie których pojawiło się słowo "czerwoniec". Była także kolejna emisja takich monet w 1924 roku (z datą "1925"), jednak nie wiadomo, czy znalazły się one w obiegu. Emisję tych monet jako kolekcjonerskich kontynuowano w latach 1975-1982.

Czerwoniec to także nazwa wyższych nominałów waluty będącej w latach 1922–1937 w obiegu w ZSRR.

Zobacz też 
 imperiał
 rubel

Przypisy 

Rosyjskie monety
Złote monety
Czerwony złoty

Czerwony złoty – staropolskie określenie monety złotej, florena, dukata, odróżniające monetę obiegową (ok. 3,5 g złota) od ówczesnej jednostki obrachunkowej, czyli złotego polskiego.

Historia 
W 1528 po utworzeniu polskiego systemu bimetalicznego wybijano je do końca XVIII w. Ostatnim polskim czerwonym złotym był tzw. dukat powstańczy z powstania listopadowego, bity w 1831.
Wartość dukata przeliczana na monetę srebrną stale w Polsce wzrastała i wynosiła:

 32 grosze na początku XVI wieku
 58 groszy w końcu XVI wieku
 120 groszy ok. 1620
 180 groszy w połowie XVII wieku
 540 groszy miedzianych, każdy po 7,5 grosza srebrnego w XVIII wieku

Zobacz też 

 czerwoniec

Przypisy

Bibliografia 
 Elementarz do szkół parafialnych narodowych z 1785 r., s. 99

Polskie złote monety
Cekin

Cekin (wł. zecchino [dzekˈkiːno]) – złota moneta włoska bita od XIII wieku w Wenecji. Jedna z najwcześniejszych monet złotych Europy średniowiecznej. 

Emitowana od 1284 aż do końca suwerenności Wenecji (1797) w zasadniczo niezmienionym wyglądzie i jakości (bita ze złota w ówcześnie najwyższej osiągalnej technicznie próbie 990), stanowiła wzorzec dla dukata. Na rewersie umieszczano wizerunek Chrystusa w mandorli z inskrypcją SIT T(ibi) XPE (=Christus) DAT(us) Q(uem) TU REGIS ISTE DUCATUS. Awers przedstawiał postać klęczącego doży, odbierającego od patrona Republiki – świętego Marka, wenecki sztandar (gonfalon). Datowanie cekinów umożliwia imię aktualnego doży umieszczane w awersowej legendzie.  

Znana również pod francuską nazwą sequin, moneta była popularnym środkiem płatniczym w basenie śródziemnomorskim, na Bałkanach, a wskutek tego i w całym Imperium Osmańskim. Zachowując ogólny wzorzec wenecki, zyskała też naśladownictwa w państwach krzyżowców (m.in. u joannitów na Rodos).

Zobacz też 
 augustalis
 matapan (moneta)

Przypisy

Bibliografia 
 H. Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z. Regensburg: H. Gietl/Battenberg, 2005, s. 531
 C.C. Chamberlain: Guide to Numismatics. London: English Universities Press, 1965, s. 179
 W.W. Zwaricz: Numizmaticzeskij słowar’. L’wow: Wiszcza szkoła, 1975, s. 134

Włoskie monety
Złote monety
Monety średniowieczne
Wenecja
Caryca

caryca – żona cara lub kobieta-car 
 Caryca – pierwotna nazwa statku SS "Kościuszko"
Cahokia

Cahokia (pełna oficjalna nazwa , Historyczny obszar stanowy Cahokia Mounds) – stanowisko archeologiczne w stanie Illinois (USA), ok. 11 km od St. Louis (Missouri).

Olbrzymi kompleks mieszkalny (ponad 13 km kw.) powstał z niewielkiej rolniczej wioski, założonej przed 900 p.n.e. Na żyznych glebach zalewowych mieszkańcy osady uprawiali kukurydzę. W  XI w. mogło w nim mieszkać nawet 40 tysięcy osób.
W XII wieku Cahokia przeżywała największy rozkwit, a od 1250 rozpoczął się powolny upadek miasta. Wykopaliska rozpoczęte zostały w 1961 roku przez grupę archeologów kierowanych przez Warrena Wittry'ego.

Na terenie Cahokii znajduje się wielki centralny plac, mniejsze place i budynki publiczne oraz około 100 kopców ziemnych pełniących różne funkcje takie jak: platformy pod budowle, grobowce, znaki graniczne. Największy z nich zwany Kopcem Mnichów ma wysokość 30 metrów i zajmuje powierzchnię 5,7 ha. Na jego szczycie znajdował się "dom wodza" o wysokości 15 metrów.
Osada otoczona była drewnianą palisadą o długości 3 kilometrów.

W 1982 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona 
 Cahokia Mounds State Historic Site UNESCO 

Stanowiska archeologiczne w Stanach Zjednoczonych
Muzea archeologiczne w Stanach Zjednoczonych
Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Stanach Zjednoczonych
Zabytki Illinois
National Register of Historic Places
National Historic Landmark
Cristóbal de Acuña

Cristóbal de Acuña SJ (ur. 1597 w Burgos, zm. ok. 1676 w Limie) − hiszpański jezuita, misjonarz, badacz Ameryki Południowej.

Życiorys 
De Acuña urodził się w Burgos w 1597. W 1612 wstąpił do jezuitów. Został wysłany jako misjonarz do Nowego Świata. Pracował na terenach dzisiejszego Paragwaju, Chile i Peru. Został rektorem kolegium jezuickiego w Cuenca w Ekwadorze. W 1638 towarzyszył Pedrowi de Teixeira w podróży w dół Amazonki. Podróż trwała dziesięć miesięcy. Po przybyciu do Belém De Acuña opisał podróż w dziele Nuevo Descubrimiento del Gran Río de las Amazonas pierwszym wydrukowanym opisie Amazonii. Książka wydana w Hiszpanii w 1941 roku została niechętnie przyjęta przez dwór madrycki. Król Filip IV Habsburg obawiał się, iż informacje zawarte w opisie, mogą zostać użyte przez Portugalczyków, którzy w 1640 oswobodzili się spod dominacji hiszpańskiej. Francuskie tłumaczenie opisu opublikowano w 1682, angielskie w 1698.

De Acuña został prokuratorem jezuitów w Rzymie, następnie cenzorem inkwizycji w Madrycie. W końcu powrócił do Ameryki, gdzie zmarł po 1675. Był pierwszym Europejczykiem, który opisał Casiquiare, łączący Amazonkę i Orinoko.

Dzieła 
 Nuevo Descubrimiento del Gran Río de las Amazonas, Madryt 1641

Przypisy 

Hiszpańscy duchowni katoliccy
Hiszpańscy jezuici
Hiszpańscy podróżnicy i odkrywcy
Ludzie urodzeni w Burgos
Misjonarze jezuiccy
Pisarze katoliccy
Postacie Mezoameryki
Urodzeni w 1597
Zmarli w 1676
City

City – centrum finansowo-handlowe dużego miasta. Angielskie słowo wywodzi się z łacińskiego określenia civitas.

W angielskiej tradycji city to miasto, w którym znajduje się katedra i mieści się stolica biskupstwa, w odróżnieniu od town, które katedry nie posiada. Formalny status city nadano także niektórym miastom nieposiadającym katedry. City pisane wielką literą odnosi się zwykle do centrum finansowo-handlowego Londynu, które formalnie nazywa się City of London.

City oznacza również śródmiejską dzielnicę dużego miasta (w USA nazywana Central Business District – CBD), w której skupione są różnorodne usługi (administracyjne, finansowe, handlowe, prawne oraz kulturalne). Ze względu na wysokie ceny gruntów tego typu dzielnice charakteryzują się intensywną zabudową wielopoziomową (drapacze chmur).

Pod względem demograficznym city charakteryzuje się dużą zmiennością dziennego i nocnego zaludnienia – jest to jedynie miejsce pracy, do którego ludzie dojeżdżają ze strefy podmiejskiej. Takie silne wyludnienie centralnej strefy miasta jest charakterystyczne dla procesu suburbanizacji.

Zobacz też 
 Miasta ze statusem city w Wielkiej Brytanii

Przypisy 

Elementy miast i osiedli
Socjologia miasta
Chromosom 21

Chromosom 21 – najmniejszy z ludzkich autosomów. Liczbę genów mających swoje loci na chromosomie 21 szacuje się na 225 genów i 59 pseudogenów.

Chromosom 21 był drugim chromosomem, którego sekwencja DNA została poznana w ramach projektu poznania ludzkiego genomu.

Geny 
Na chromosomie 21 zlokalizowano następujące geny:
 APP – gen białka prekursorowego amyloidu beta
 CBS – gen syntazy beta-cystationiny
 CLDN14 – gen klaudyny 14
 HLCS
 KCNE1 – gen bramkowanego napięciem kanału potasowego
 KCNE2 – gen bramkowanego napięciem kanału potasowego
 LAD
 SOD1 – gen dysmutazy ponadtlenkowej 1
 TMPRSS3.

Aberracje chromosomalne 
Trisomia chromosomu 21 (47,XX,+21 lub 47,XY,+21) jest najczęstszą trisomią u żywo urodzonych noworodków i objawia się fenotypem zespołu Downa.

Choroby genetyczne 
Następujące choroby uwarunkowane genetycznie wiążą się z uszkodzeniem genów leżących na chromosomie 21:
 choroba Alzheimera
 stwardnienie zanikowe boczne
 homocystynuria
 zespół Jervella i Lange-Nielsena
 zespół Romano-Warda.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Human Genome Organisation 
  na stronie Genetics Home Reference 

Chromosomy
Cps (informatyka)

cps ( – liczba znaków na sekundę) – jednostka szybkości komputerowego urządzenia przesyłającego lub wyjściowego, liczona uzyskiwanymi znakami, a nie ilością przetwarzanych po drodze danych komputerowych (a więc bez uwzględniania kompresji, nadmiarowej ilości danych w celach kontrolnych itp.). Może to być średnia efektywna liczba znaków przesyłana przez modem lub liczba znaków drukowanych przez drukarkę pracującą w trybie znakowym (np. igłową, rozetkową).

Sprzęt komputerowy
Czarna odmiana człowieka

Czarna odmiana człowieka (negroidzi) – jedna z odmian wydzielanych w podziałach antropologicznych gatunku ludzkiego. Po raz pierwszy podziału na odmiany, w którym kryterium był kolor skóry, dokonał Georges Cuvier w roku 1812. Podział na trzy odmiany, nazywane także rasami głównymi, nie pozwala na przydzielenie kategorii wielu formom ludzkim takim jak Buszmeni, Polinezyjczycy, Aborygeni Australii, Ajnosi, Drawidzi.

Charakterystyka 
Charakterystyczne cechy odmian ludzkich uznaje się za przystosowanie do klimatu, w jakim żyją naturalnie jej przedstawiciele. Odmiana czarna przystosowana jest do klimatu tropikalnego, o wysokich temperaturach i nasłonecznieniu. Do typowych cech tej odmiany zaliczono szeroką, krótką, wypukłą klatkę piersiową, szerokie ramiona, wąską miednicę, krótkie drogi oddechowe, szeroki nos, grube wargi, silnie skręcone włosy, skąpe owłosienie powłok ciała, krótki tułów, długie nogi, dużą powierzchnię wymiany ciepła ze środowiskiem, liczne gruczoły potowe pozwalające utrzymać właściwą temperaturę ciała w tropikach. Nie są to wszystkie przypisywane przez antropologów cechy fizyczne i fizjologiczne.

Klasyfikacje w obrębie odmiany czarnej

Klasyfikacja Cuviera 
Klasyfikacja zaproponowana przez Cuviera została wykorzystana przez kolejnych naukowców. W roku 1947 E.A. Hooton zaproponował podział ludzkości na trzy odmiany, które podzielił dalej na podrasy zasadnicze, podrasy złożone i typy mieszańców. Do pierwotnych ras odmiany czarnej Hooton zaliczył:
 Murzynów afrykańskich (Murzyni leśni)
 Murzynów nilotyckich
 Negrytów (Pigmeje)

Klasyfikacja z dużą komponentą odmiany czarnej 
Ten sam autor wyróżnił także rasy z dużą komponentą odmiany czarnej:
 Australijska:
 Typu Murian
 Typu Carpenterian

 Tasmańska
 Melanezyjsko-papuaska:
 Typu papuaskiego
 Typu melanezyjskiego

 Polinezyjska
 Buszmeńsko-hotentocka:
 Typu buszmeńskiego
 Typu hotentockiego

Pozostałe klasyfikacje 
Klasyfikacja z wyróżnieniem trzech podstawowych odmian została stworzona również w ramach polskiej szkoły antropologicznej przez J. Czekanowskiego. Klasyfikacja ta została skrytykowana przez antropologów będących zwolennikami populacyjnej koncepcji rozumienia rasy.

W tradycyjnym podziale antropologicznym do czarnej odmiany zalicza się również obok afrykańskiej drugą grupę ludów, tubylców Melanezji i Australii oraz niektóre nieliczne plemiona płd.-wsch. Azji (Andamanie, Weddowie, Semangowie). Ludy tej grupy różnią się od grupy afrykańskiej kształtem włosów, silniejszym zarostem, czasami wydatniejszymi łukami nadoczodołowymi, a także częstością występowania niektórych grup krwi.

Zobacz też 
 Murzyn
 Zambo
 żółta odmiana człowieka
 biała odmiana człowieka

Przypisy 

Antropologia fizyczna
Claude Bernard

Claude Bernard (ur. 12 lipca 1813 w Saint-Julien koło Villefranche-sur-Saône, zm. 10 lutego 1878 w Paryżu) – francuski lekarz fizjolog zajmujący się badaniami medycznymi. Laureat Medalu Copleya.

Życiorys 
Bernard rozpoczął pracę jako praktykant w aptece, w wolnym czasie pisząc własną sztukę teatralną. Po jej wystawieniu napisał kolejną sztukę i w 1834 wyjechał do Paryża, aby skonsultować ją ze znanym krytykiem teatralnym. Ten poradził mu, aby – zamiast pisać sztuki – zajął się studiowaniem medycyny. Bernard posłuchał rady, zdał maturę i w 1843 rzeczywiście ukończył studia i rozpoczął pracę w szpitalu ze znanym fizjologiem F. Magendie. W 1847 został profesorem nadzwyczajnym, w 1855 profesorem, a wcześniej był już profesorem na nowo utworzonym Wydziale Fizjologii Uniwersytetu Paryskiego. Bernard zdawał sobie sprawę, że w medycynie brakuje zakładów eksperymentalnych i wyników, propagował eksperymenty na zwierzętach. W 1845 ożenił się z Fanny Martin, obrończynią praw zwierząt; w 1870 rozwiedli się. Po 1864 cesarz Napoleon III pozwolił mu urządzić laboratorium przy Musée National d’Historie Naturelle przy Ogrodzie Botanicznym w Paryżu. W 1868 został wybrany członkiem Akademii Francuskiej.

Wyprawiono mu pogrzeb państwowy (był pierwszym francuskim naukowcem, którego pogrzebano na koszt państwa) i pochowano na cmentarzu Père-Lachaise.

Praca naukowa 
Jego prace wykazały znaczenie homeostazy organizmu. Opisał rolę trzustki, ślinianek i wątroby w procesie trawienia, a także drogę tlenu w organizmie. Zbadał i opisał też zasady reakcji odruchowych. Opracował podstawy biochemiczne glikogenu i kurary. Był pionierem nakłuć IV komory mózgu. Prowadził badania wiwisekcyjne.

Celem Bernarda, jak sam twierdził, było ustanowienie stosowania naukowych metod w medycynie. Podejście metodologiczne Claude’a Bernarda w fizjologii miało istotny wpływ na poglądy filozofów medycyny, utożsamianych ze „starszą” polską szkołą filozofii medycyny.

Środowisko wewnętrzne i zewnętrzne 
Środowisko wewnętrzne to kluczowe pojęcie, z którym jest wiązany. Stwierdził, że niezmienność środowiska wewnętrznego jest warunkiem wolnego i samodzielnego życia, co jest do dziś zasadniczym prawem homeostazy. Zwrócił uwagę na konieczność uwzględnienia wpływu środowiska zewnętrznego.

Przypisy

Bibliografia 
 Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, pod redakcją Michała Musielaka i Jana Zamojskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2010.

Linki zewnętrzne 
 Prace w projekcie Gutenberg

Francuscy fizjolodzy
Francuscy lekarze
Członkowie Akademii Francuskiej
Komandorzy Legii Honorowej
Pochowani na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu
Urodzeni w 1813
Zmarli w 1878
Członkowie Francuskiej Akademii Nauk
Laureaci Medalu Copleya
Chasydyzm

Chasydyzm ( chasidut, dosł. „pobożność, bogobojność”), chasydzi ( chasid, l.mn.  chasidim) – ruch religijny lub pobożnościowy o charakterze mistycznym, powstały w łonie judaizmu. Występował w historii w trzech odmianach:
 chasydyzm antyczny lub starożytny – jego przedstawiciele znani są także pod nazwą asydejczyków (zwłaszcza w Biblii Tysiąclecia, wyd. III z 1990 r. i dalsze);
 chasydyzm niemiecki – zwany też aszkenazyjskim lub nadreńskim;
 chasydyzm polski – powszechnie i potocznie zwany chasydyzmem. Ta odmiana jest najszerzej znana, m.in. dlatego, że rozwija się do dziś (jako ruch o odmiennym charakterze, jest jednak w prostej linii spadkobiercą ruchu powstałego w XVIII wieku).

Zobacz też 

 cadyk

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Hasidism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

 
Judaizm ortodoksyjny
Cadyk

Cadyk, cadik, sadyk (z hebr. צדיק cadik = ‘sprawiedliwy’) – charyzmatyczny przywódca odłamu judaizmu – chasydyzmu, zwany też rebe.

Cadyk jest dla wspólnoty wzorem pobożności, pokory i sprawiedliwości. Cadykowie są otaczani powszechną czcią, ze względu na przypisywaną im zdolność czynienia cudów i uzdrawiania. Także po śmierci ich groby (ohele) przyciągają licznych pielgrzymów. Na świecie istnieje wiele dynastii cadyków, żyjących w żydowskiej diasporze. Była też kobieta cadyk – Hanna Rachel Werbermacher.

Przypisy 

Chasydyzm
Ludzie związani z judaizmem
Costa de la Luz

Costa de la Luz – region turystyczny w południowo-zachodniej Hiszpanii, obejmujący wybrzeże atlantyckie od Gibraltaru po ujście Gwadiany.

Plaże Costa de la Luz ciągną się ok. 300 km wzdłuż Oceanu Atlantyckiego. Jest to obszar o rozwiniętej strukturze obsługującej ruch turystyczny. Głównymi ośrodkami są nadmorskie miasta w prowincjach Huelva i Kadyks. Laguny i mokradła oddzielają od morza piaszczyste plaże. Na Costa de la Luz zlokalizowany jest Park Narodowy Doñana.

Przypisy 

Prowincja Huelva
Regiony Hiszpanii
Wybrzeża Europy
Costa Blanca

Costa Blanca – region turystyczny w Hiszpanii nad Morzem Śródziemnym.

Costa Blanca obejmuje fragment wybrzeża Morza Śródziemnego o długości ok. 244 km, zlokalizowany we Wspólnocie Autonomicznej Walencji, w okolicach Alicante z popularnymi kąpieliskami m.in. Benidorm i Calpe.

Przypisy 

Regiony Hiszpanii
Wybrzeża Europy
Costa del Azahar

Costa del Azahar (kat. Costa dels Tarongers) – region turystyczny w Walencji (Hiszpania), obejmujący wybrzeże śródziemnomorskie między przylądkiem Cabo de Nao a ujściem Ebro.

Znajdują się tu kąpieliska morskie: El Saler, Benicasim, Vinaroz. Jest to również znany obszar uprawy drzew pomarańczowych.

Przypisy 

Regiony Hiszpanii
Wybrzeża Europy
Costa Dorada

Costa Dorada (kat. Costa Daurada, pol. Złote Wybrzeże) – region turystyczny w północno-wschodniej Hiszpanii (w granicach administracyjnych Katalonii), rozciągający się wzdłuż wybrzeża Morza Balearskiego .

Przynależność administracyjna 
Costa Dorada jest w całości zlokalizowana we wspólnocie autonomicznej Katalonii, w granicach administracyjnych dwóch prowincji: Prowincji Barcelona (niewielka część) i Prowincji Tarragona (zdecydowana większość tego wybrzeża), w następujących comarkach: Baix Penedès, Tarragonès, Alt Camp, Baix Camp, Conca de Barberà, Priorat, Ribera d'Ebre, Baix Ebre i Montsià.

Granice 
Costa Dorada obejmuje 216-kilometrowy fragment wybrzeża na południe od niewielkiej rzeczki koło miejscowości Cubelles do ujścia Ebro (nieopodal przylądka Cap de Tortosa).

Pozostałe informacje 
Costa Dorada słynie z rozległych i piaszczystych plaż.

W miejscowości Sitges znajduje się znane kąpielisko oraz neogotycki Palau Mar i Cel (pol. Pałac Morza i Nieba), w którym przechowywane są kolekcje malarstwa i dzieł sztuki z całego świata, zaś z okien muzeum rozciąga się widok na morze. W Sitges zbudowano od podstaw stare miasto rozciągające się wokół przylądka.

W Salou znajduje się wesołe miasteczko – Port Aventura.

Niedaleko od Salou położony jest Cambrils – niegdyś port rybacki, a obecnie jeden z ważniejszych kurortów Złotego Wybrzeża, przekształcony z portu rybackiego na potrzeby turystyki. Posiada on długą plażę, a cechą charakterystyczną są flotylla bous – małe łódki zaopatrzone w duże lampy, zapalane podczas nocnych połowów.

Zobacz też 
 Costa Dourada (portugalskie Złote Wybrzeże)
 Złote Wybrzeże nad Zatoką Gwinejską w Afryce

Uwagi

Przypisy 

Regiony Hiszpanii
Wybrzeża Europy
Costa Brava

Costa Brava (pol. Dzikie wybrzeże, Urwiste wybrzeże) – region turystyczny w północno-wschodniej Hiszpanii (w granicach administracyjnych Katalonii), rozciągający się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego.

Nazwa 
Pierwszy raz terminu "Costa Brava" użył kataloński dziennikarz, poeta i polityk Ferran Agulló i Vidal w artykule poświęconym walorom turystycznym tej części wybrzeża, opublikowanym 12 września 1908 na łamach nieistniejącego już barcelońskiego dziennika La Veu de Catalunya). Nazwa jednak przyjęła się dopiero w latach 60. XX wieku, w czasie upowszechnienia się turystyki wakacyjnej w tym regionie. Odtąd pojęcie to funkcjonuje oficjalnie i występuje we wszystkich materiałach promocyjnych, dotyczących tego odcinka wybrzeża.

Przynależność administracyjna 
Costa Brava jest w całości zlokalizowana w granicach administracyjnych Prowincji Girona we wspólnocie autonomicznej Katalonii. Jej północna część leży w comarce Alt Empordà, środkowa – w comarce Baix Empordà, a południowa – w comarce Selva.

Granice 
Właściwa Costa Brava obejmuje 214-kilometrowy fragment wybrzeża od Portbou przy granicy z Francją do ujścia rzeki Tordera (na południe od Blanes). W szerszym ujęciu, do tego regionu turystycznego, poza właściwą Costa Bravą zalicza się również wszystkie kurorty, położone na Costa del Maresme.

Kurorty 
Comarca Alt Empordà:
 Portbou
 Colera
 Llançà
 El Port de la Selva
 Cadaqués
 Roses
 Castelló d'Empúries
 Empuriabrava
 Sant Pere Pescador
 La Armentera
 L'Escala
Comarca Baix Empordà:
 Torroella de Montgrí
 L’Estartit
 Pals
 Begur
 Palafrugell
 Mont-ras
 Palamós
 Calonge
 Castell-Platja d'Aro
 Sant Feliu de Guíxols
Comarca Selva:
 Tossa de Mar
 Lloret de Mar
 Blanes

Bibliografia

Przypisy 

Katalonia
Wybrzeża Europy
Costa Vasca

Costa Vasca (bask. Euskal Herriko kostaldea) – region turystyczny w Baskonii (Hiszpania), obejmujący wybrzeże Oceanu Atlantyckiego w okolicach znanego kąpieliska San Sebastian.

Geografia Kraju Basków
Wybrzeża Europy
Costa Montanesa

Costa Montanesa – region turystyczny w Hiszpanii, obejmujący atlantyckie wybrzeże Starej Kastylii ze znanym kąpieliskiem w Santanderze.

Regiony Hiszpanii
Wybrzeża Europy
Costa Verde

Costa Verde (hiszp. Zielone Wybrzeże) – region turystyczny w Hiszpanii, obejmujący atlantyckie wybrzeże Galicji, Kantabrii, Asturii i Kraju Basków.

Galeria

Klimat 
Panuje tam klimat subtropikalny typu oceanicznego, na który duży wpływ ma Prąd Północnoatlantycki. Klimat charakteryzuje się łagodnymi zimami, umiarkowanie ciepłymi latami oraz sporymi opadami.

Przypisy 

Regiony Hiszpanii
Wybrzeża Europy
Costa Dourada

Costa Dourada – region turystyczny w południowo-zachodniej Portugalii (w granicach administracyjnych dystryktu Setúbal, dystryktu Beja i dystryktu Faro), rozciągający się wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, od Sines na północy do Przylądka Świętego Wincentego na południu (fragment Costa Dourada na południe od Aljezur bywa również nazywany Costa Vicentina).

Od północy przylega do Costa da Galé, a na Przylądku Świętego Wincentego przechodzi w Costa do Algarve.

Niemal cały odcinek Costa Dourada zlokalizowany jest w granicach Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina (poza obrębem parku znajduje się tylko zabudowa miasta Sines).

Linia brzegowa Costa Dourada jest niezwykle urozmaicona, bowiem niewielkie, piaszczyste plaże poprzerywane są kilkudziesięciometrowymi klifami i różnokształtnymi formacjami skalnymi.

Galeria

Zobacz też 
 Costa Dorada (hiszpańskie Złote Wybrzeże)
 Złote Wybrzeże nad Zatoką Gwinejską w Afryce
 Costa de Prata (portugalskie Srebrne Wybrzeże)

Geografia Portugalii
Wybrzeża Europy
Costa de Prata

Costa de Prata – region turystyczny w środkowo-zachodniej Portugalii (w granicach administracyjnych Wielkiego Porto, dystryktu Aveiro, dystryktu Coimbra, dystryktu Leiria i dystryktu Lizbona), rozciągający się wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, od ujścia rzeki Duero nieopodal Vila Nova de Gaia (aglomeracja Porto) na północy do Torres Vedras na południu (okolice Lizbony).

Zobacz też 
 Côte d’Argent (francuskie Srebrne Wybrzeże)
 Costa Dourada (portugalskie Złote Wybrzeże)

Linki zewnętrzne 
 Costa de Prata na portugalvirtual.pt

Geografia Portugalii
Wybrzeża Europy
Cieśnina

Cieśnina – zwężenie obszaru wodnego, łączące dwa akweny (oceany, morza lub jeziora), a rozdzielające dwa obszary lądowe. Szeroką cieśninę morską, zwłaszcza oddzielającą wyspę od kontynentu określa się mianem kanału morskiego (np. La Manche), wąskie cieśniny są zaś czasem nazywane „przesmykami”. Obce statki mogą przekraczać wody cieśnin należące do państwa nadbrzeżnego w oparciu o prawo niezakłóconego tranzytu.

Cieśniny można podzielić na trzy rodzaje ze względu na ich znaczenie:

 łączące morza i oceany
 oddzielające wyspy lub archipelagi od kontynentów
 oddzielające wyspy od archipelagów

Ważniejsze cieśniny morskie 

 Ocean Atlantycki Bransfielda, Bosfor, Cabota, Dardanele, Davisa, Drake’a, Duńska, Cieśniny Duńskie (Skagerrak, Kattegat, Sund, Wielki Bełt, Mały Bełt), Florydzka, Franklina, Gibraltarska, Hudsona, Jukatańska, Kaletańska, Kanał Jamajski, La Manche, Kanał Północny, Kanał Świętego Jerzego, Karskie Wrota, Kerczeńska, Księcia Regenta, Księcia Walii, Łaptiewa, Magellana, Maltańska, Mesyńska, Otranto, Smoków, Sycylijska, św. Bonifacego, Wilkickiego, Wiatrów, Węża.

 Ocean Spokojny Beringa, Cooka, Cuszimska, Dampiera, Drake’a, Hajnańska, Koreańska, La Pérouse’a, Magellana, Makasar, Pohaj, Singapurska, Sundajska, Tatarska, Tajwańska, Torresa, Tsugaru.

 Ocean Indyjski Bab al-Mandab, Bassa, Kanał Mozambicki, Malakka, Ormuz, Palk.

 Ocean Arktyczny Cieśnina Beringa, Cieśnina De Longa, Cieśnina Łaptiewa, Wilkickiego, Karskie Wrota, Hudsona, Cieśnina Matoczkin Szar, Cieśnina Jugorski Szar, Cieśnina McClure’a, Cieśnina Melville’a, Kanał McClintocka, Cieśnina Barrowa, Cieśnina Jonesa, Cieśnina Lancastera, Cieśnina Smitha, Cieśnina Dease, Cieśnina Foxe’a, Davisa, Duńska

Przypis

Zobacz też 
 przesmyk

 
Prawo morza
Cent

Cent (z łac. centum = „sto”) – jednostka monetarna wielu państw świata. Jej nazwa wywodzi się od części setnej.

Jako monetę centa po raz pierwszy wybito w stanie Massachusetts w 1787 r. Poza systemem monetarnym Stanów Zjednoczonych cent jako 1/100 lokalnego dolara występuje, bądź występował, między innymi w (na):

 Liberii (od 1847 r.)
 Kanadzie (od 1888 r.)
 Wyspach Kokosowych (1913, 1968 i 1977 r.)
 Australii (od 1966 r.)
 Trynidadzie i Tobago (od 1966 r.)
 Gujanie (od 1967 r.)
 Nowej Zelandii (od 1967 r.)
 Singapurze (od 1967 r.)
 Fidżi (od 1969 r.)
 Jamajce (od 1969 r.)
 Kajmanach (od 1972 r.)
 Barbadosie (od 1973 r.)
 Wyspach Bahama (od 1974 r.)
 Belize (od 1974 r.)
 Rodezji (w latach 1970–1977).

W Sierra Leone centa wprowadzono w 1791 r.. Stanowił pierwotnie równowartość ½ pensa albo 1/100 dolara, a od 1960 r. 1/100 leone.

W Niderlandach cent bity był od 1817 r. – 1/100 guldena.

Cent warty 1/100 guldena od 1920 r. bity jest w Surinamie.

1/100 lokalnej rupii warte były centy Mauritiusa (od 1877 r.) i Seszeli (od 1919 r.), a w 1908 r. również cent Zanzibaru.

W Kenii i Ugandzie cent stanowi równowartość 1/100 miejscowego szylinga (od 1966 r.).

W Republice Południowej Afryki cent odpowiada 1/100 randa (od 1961 r.).

W drugiej połowie XX w. (od 1972 r.) na Malcie cent był równowartością 1/100 lokalnego funta albo 10 milów.

Od 1968 r. w Suazilandzie cent był równy 1/100 luhlangi, a od 6 września 1974 r. – 1/100 lilangeni.

W latach 1898–1949 centa emitowano w Chinach, gdzie wart był 10 kasz, 1/10 jiao, albo 1/100 juana.

W latach 1925 i 1936 bito centa na Litwie, gdzie stanowił równowartość 1/100 litasa.

Centy emitowano również w koloniach: holenderskich, niemieckich i brytyjskich, gdzie nie zawsze odpowiadały jednostkom macierzystych państw, np. koloniach brytyjskich w Ameryce i Azji czy niemieckiej Kiau-czou.

W Duńskich Indiach Zachodnich, bez jakiegokolwiek odniesienia do duńskiej jednostki monetarnej, cent stanowił równowartość 1/20 franka.

Zobacz też 

 centavo
 centesimo
 centimos
 centym
 sent

Przypisy 

Monety zdawkowe
Centym

Centym (z fr. centime, z łac. centum – „sto”) – powstała w 1795 r. we Francji jednostka monetarna, której nazwa wywodzi się od części setnej. Centym równając się 1/100 lokalnego franka był jednostką monetarną Francji, Belgii (od 1832 r.), Monako (w latach 1837–1838), Luksemburga (od 1854 r.) do czasu wprowadzenia euro w 2002 r.

Centym jako 1/100 lokalnego franka od 1919 r. był jednostką monetarną Maroka, a od 1974 r. jako 1/100 lokalnego dirhama.

W latach 1839–1847 bito centyma w Genewie. Na przełomie XX i XXI w. nazwa centym wykorzystywana jest we fracuskojęzycznej części Szwajcarii do określenia 1/100 lokalnego franka.

Centymy emitowano od 1813 r. na Haiti (1/100 gourde).

Od 1964 r. bito centymy w Algierii jako 1/100 dinara algierskiego.

Centymy emitowano jako 1/100 franka w: Kambodży (1860, 1953 r.), Laosie (1952 r.), Tunezji (1891–1945).

W epoce napoleońskiej centyma jako 1/100 cześć franka wykorzystywano w Westfalii (1808–1812).

Centym był w obiegu również w koloniach: Kongu Belgijskim oraz francuskich: Algierii, Afryce Równikowej, Afryce Zachodniej, Gujanie, Gwadelupie, Indochinach, Kamerunie, Komorach, Madagaskarze, Martynice, Polinezji, Reunionie, San Domingo, Togo oraz Nowej Kaledonii.

Zobacz też 
 cent, centavo, centesimo, centimos

Przypisy 

Monety
Centavo

Centavo (z port. centavo, z łac. centum = „sto”) − jednostka monetarna wielu krajów świata, głównie Ameryki Południowej i Środkowej. Nazwa wywodzi się od części setnej i przyjęta została ze Stanów Zjednoczonych ze zmianą językową.

Centavo najczęściej stanowi(ło) 1/100 lokalnego peso. Emitowano je w(na):

 Chile (1835–1853, potem od 29 września 1975 r.)
 Argentynie (od 1854 r., od 15 czerwca 1985 równało się 1/100 australa)
 Meksyku (od 1863 r.)
 Kubie (1869 r. – emisja rewolucyjna, później od 1915 r.)
 Gwatemali (od 1871 r., od 26 listopada 1924 było równe 1/100 quetzala)
 Hondurasie (od 3 kwietnia 1926 r. było równe 1/100 lempiry)
 Kolumbii (od 1872 r.)
 Dominikanie (od 1877 r.)
 Nikaragui (od 1878 r., od 1912 r. było równe 1/100 cordoby)
 Salwadorze (od 1889 r., od 11 września 1919 r. równało się 1/100 colona salwadorskiego)
 Gwinei-Bissau (po uzyskaniu niepodległości od 1977 r.)
 Wenezueli (od 1843 r., w latach 1871–1879 równało się 1/100 venezolano, od 1879 r. – 1/100 boliwara)
 Boliwii (od 1870 r. równało się 1/100 boliviano, w latach 1963–1987 – 1/100 peso boliwijskiego)
 Ekwadorze (od 1872 r. równało się 1/10 decimo oraz 1/100 escudo)
 Portugalii (w latach 1912–2002 równało się 1/100 escudo)
 Brazylii (od 1942 r. równało się 1/100 cruzeiro, od 1 marca 1986 r. – 1/100 cruzado)
 Wyspach Zielonego Przylądka (w 1977 r., równało się 1/100 escudo)
 Mozambiku (od 16 czerwca 1980 r. równało się 1/100 meticala)
 Peru (1863–1975, równało się 1/100 dinero albo 1/100 sola de oro)
 Paragwaju (1874–1938, równało się 1/100 peso fuerte)
 Filipinach (1899 r. emisje rewolucyjne, w latach 1936–1966 równało się 1/100 peso)
 Kostaryce (1917–1919, równało się 1/100 colona)
 koloniach
 hiszpańskich: Porto Rico i Filipinach (później podległych Stanom Zjednoczonym)
 portugalskich: Angoli, Gwinei-Bissau, Indiach Portugalskich, Mozambiku, Timorze, Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej oraz Wyspach Zielonego Przylądka.

Zobacz też 
 cent, centesimo, centimos, centym

Przypisy 

Escudo (waluta)
Monety zdawkowe
Gospodarka Kolumbii
Colon

Miejscowości w USA:
 Colon – wieś w stanie Michigan, w hrabstwie St. Joseph
 Colon – wieś w stanie Nebraska, w hrabstwie Saunders
Gminy w USA:
 Colon (ang. Colon Township) – gmina w stanie Michigan, w hrabstwie St. Joseph
Biologia:
 Colon – w anatomii stawonogów część jelita tylnego owadów
 Colon – w anatomii kręgowców termin odnoszący się do okrężnicy lub całości jelita grubego

Zobacz też: colón
Carmen

Carmen – imię żeńskie hiszpańskiego pochodzenia

Tytuły dzieł 
 Carmen – nowela Prospera Mériméego
 Carmen – opera G. Bizeta z 1875 r.
 Carmen – balet Rolanda Petit z 1949 r. do muzyki z opery G. Bizeta
 Carmen – film z 1918 roku
 Carmen – film z 1983 roku
 Carmen – film z 1984 roku
 Carmen – film z 2003 roku
 „Carmen” – singel rapera Sido
 „Carmen” – singel Stromae’a
 „Carmen” – singel Sarsy
  „Carmen” – singiel Lany Del Rey

Inne 
 Carmen – marka papierosów
 Carmen – gmina w meksykańskim stanie Campeche, którego siedzibą władz jest Ciudad del Carmen
 Carmen – miasto w Kostaryce
 Carmen – miasto w Urugwaju
 Carmen – miasto w Stanach Zjednoczonych
 Carmen – węgierska grupa muzyczna
CorelDRAW

CorelDRAW – produkt kanadyjskiej firmy Corel Corporation – pakiet programów graficznych wchodzących w skład jednego produktu, służący początkowo do obróbki grafiki wektorowej, z czasem wzbogacany o kolejne programy dotyczące różnorodnych zastosowań grafiki komputerowej.

Zobacz też 

 Inkscape – darmowy odpowiednik CorelDraw

Edytory grafiki wektorowej
Borys Godunow

Borys Fiodorowicz Godunow (Борис Федорович Годунов; ur. ok. 1551, zm.  w Moskwie) – car Rosji w latach 1598–1605.

Życiorys 
Borys Godunow był doradcą Iwana IV Groźnego w ostatnich latach jego panowania. Po bezpotomnej śmierci Fiodora I (panującego po swym ojcu Iwanie IV)  Sobór Ziemski w Moskwie obrał księcia Borysa Godunowa carem Rosji. Dbał on o rozwój gospodarczy i kulturalny kraju. Postępowała kolonizacja terytoriów północnej Azji na wschód od Uralu, gdzie koloniści rosyjscy założyli szereg miast, m.in. Tomsk w roku 1604 nad rzeką Tom, dopływem rzeki Ob. Jednak w latach 1601-1603 wielka susza w Rosji spowodowała głód w wielu rejonach kraju, niepokoje i wędrówki zbiegłych i bezdomnych chłopów, którzy porzucili swe miejsca zamieszkania. Niepokoje wzmagały też pogłoski o tym, że Dymitr, młodszy syn Iwana Groźnego, żyje i należy mu się dziedzictwo.

Pierwszy Dymitr Samozwaniec ujawnił się w 1603 roku. Był to prawdopodobnie mnich zbiegły z Monasteru Czudowskiego na Litwę, Grigorij Otriepiew, wychowany na dworze księcia Adama Wiśniowieckiego na Polesiu. Stamtąd, wraz ze zbrojnym oddziałem złożonym z 2500 żołnierzy, do których przyłączyło się następnie 2000 kozaków dońskich, ruszył na Moskwę. Po kilku potyczkach z wojskami cara opanował stolicę Rosji w czerwcu 1605 roku, co ułatwiła śmierć Borysa Godunowa dwa miesiące wcześniej. Śmierć Godunowa otworzyła okres tzw. smuty ('zamętu') czyli anarchii i zamieszek, trwający do 1613 roku.

W oparciu o motywy zaczerpnięte z życia Borysa Godunowa powstały opery, skomponowane m.in. przez Johanna Matthesona (Boris Goudenow, Hamburg, 1710) i Modesta Musorgskiego (Borys Godunow, 1868-1872).

Zobacz też 
 Carstwo Rosyjskie

Linki zewnętrzne 
 Borys Godunow – dokumenty w bibliotece Polona

Urodzeni w XVI wieku
Carowie Rosji
Zmarli w 1605
Dymitr Iwanowicz (1582–1591)

Dymitr carewicz – młodszy syn cara Rosji Iwana IV Groźnego i jego siódmej żony Marii Nagoj, książę uglicki, święty prawosławny.

Urodzony 19 października 1582 w Moskwie. Po śmierci ojca w 1584 roku został zesłany wraz z matką przez radę regencyjną do Uglicza, gdzie zginął w wieku 8 lat w niejasnych okolicznościach, najprawdopodobniej przebity nożem w czasie zabawy z kolegami 15 maja 1591 roku, w czasie ataku epilepsji. Jedna z licznych wersji wyjaśnień jego śmierci głosi, że matka chcąc uniknąć zarzutów o brak opieki nad dzieckiem stwierdziła, że chłopiec został skrytobójczo zabity na polecenie carskiego faworyta, Borysa Godunowa. O zabójstwo to oskarżano wiele osób, m.in. uglickiego lekarza – Polaka, co miało ułatwić później Polsce osadzenie na tronie moskiewskim Dymitra Samozwańca I. Plotka rozpowszechniana w następnych latach głosiła bowiem, że zmarły nie był wcale carewiczem Dymitrem, który w istocie zbiegł przed prześladowcami i ukrywał się przez dłuższy okres. Siedem lat później pogłoski te odżyły, kiedy zmarł car Fiodor I, brat Dymitra, a na tron wstąpił Borys Godunow, doradca Iwana i faktyczny władca w czasie panowania Fiodora.

Zagadkowa śmierć Dymitra, która przerwała ciągłość dynastii Rurykowiczów, uważana jest za jedno z kluczowych wydarzeń prowadzących do nastania wielkiej smuty.

W 1606 szczątki Dymitra zostały przeniesione do Moskwy, m.in. po to by udowodnić ostatecznie fakt jego śmierci. W 1609 roku Dymitr został kanonizowany przez Cerkiew prawosławną i jest m.in. czczony jako patron chorujących dzieci.  W 1997 roku ustanowiono kościelny Order błogosławionego carewicza Dymitra nadawany za „czyny miłosierne”.

Zobacz też 
 Borys Godunow
 Dymitr Samozwaniec I
 Dymitr Samozwaniec II
 Dymitr Samozwaniec III

Dzieci
Iwan IV Groźny
Rurykowicze
Rosyjscy święci prawosławni
Następcy tronu
Ludzie urodzeni w Moskwie
Urodzeni w 1582
Zmarli w 1591
Dzieci kanonizowane przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną
Czasopismo

Czasopismo – wydawnictwo ciągłe, periodyczne, publikowane pod niezmienionym tytułem, posiadające numerację ciągłą, zawierające ustaloną szatę graficzną, a także niezbyt często zmieniający się format i objętość, zawierające materiały od wielu autorów i określoną tematykę, aczkolwiek mogące różnić się wersjami językowymi – może występować w wielu mutacjach regionalnych. Potocznie za czasopisma uważa się publikacje od tygodnika wzwyż, te wydawane częściej nazywane są gazetami.

Rodzaje czasopism 
Ze względu na częstotliwość wydań wyróżnia się najczęściej, następujące rodzaje:
 dziennik, gazeta codzienna (313 numerów w ciągu roku, pominąwszy niedziele)
 tygodnik (52 numery w ciągu roku)
 dwutygodnik (26 numerów w ciągu roku)
 miesięcznik (12 numerów w ciągu roku)
 dwumiesięcznik (6 numerów w ciągu roku)
 kwartalnik (4 numery w ciągu roku)
 półrocznik (2 numery w ciągu roku)
 rocznik (jeden numer w ciągu roku)
 aperiodyk – nieregularnik, szczególna postać czasopisma.

Wydawnictwa rzadsze niż kwartalne (np. półrocznik, rocznik, annał) określa się często jako edycje kolejnych zeszytów, wydań lub tomów.

Ponadto czasopisma mogą być: ogólnotematyczne, branżowe, reklamowe, recenzowane, itd.

Zobacz też 

 prasa

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Katalog Czasopism Kulturalnych – informacje o czasopismach, zarówno tradycyjnych „papierowych”, jak i istniejących tylko w sieci (profile, okładki i spisy treści kolejnych numerów).
 Portal Czasopism Naukowych.
 Wyszukiwarka czasopism ze zbiorów polskich instytucji nauki i kultury na portalu FBC Czasopisma.