alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Superkwas

Superkwas – kwas (lub mieszanina kwasów) o wyjątkowo dużej mocy. Najczęściej przyjmuje się, że superkwas to układ kwasowy, który posiada w danych warunkach większą kwasowość niż 100% kwasu siarkowego lub w przypadku kwasów Lewisa – od stopionego chlorku glinu (). Termin dotyczy zazwyczaj układów niewodnych, a do porównywania mocy superkwasów stosuje się funkcję kwasowości Hammetta H0.

Termin „superkwas” został zaproponowany przez Jamesa Bryanta Conanta w 1927 r. Z superkwasami związana jest jedna z Nagród Nobla z chemii, przyznana George’owi A. Olahowi w 1994 r. Stosował on kwas magiczny (mieszaninę pentafluorku antymonu () i kwasu fluorosiarkowego) do generowania trwałych karbokationów, czym dowiódł ich istnienia.

Jednym z najmocniejszych znanych współcześnie kwasów jest kwas fluoroantymonowy, który jest mieszaniną kwasu fluorowodorowego (HF) i pentafluorku antymonu. W układzie tym kwas fluorowodorowy dysocjuje z wydzieleniem jonów  i . Jon fluorkowy szybko koordynuje do pentafluorku antymonu tworząc bardzo trwały anion (), który jest bardzo słabym nukleofilem i zasadą. Na skutek tego w mieszaninie pojawia się bardzo wysokie stężenie kationu , znacznie silniejszego donora protonów niż wyjściowy HF. W zależności od proporcji składników, kwas fluoroantymonowy może być miliardy razy mocniejszy od 100% kwasu siarkowego (według skali Hammetta).

Przykłady superkwasów 
 fluorowodór + pentafluorek antymonu - kwas fluoroantymonowy
 mieszaniny fluorowodoru z innymi kwasami Lewisa np.  (czysty HF jest nieco słabszy niż 100% )
 kwas fluorosiarkowy
 kwas fluorosiarkowy + pentafluorek antymonu – kwas magiczny
 kwas trifluorometanosulfonowy
 kwas karboranowy
 kwas nadchlorowy
 kwas pirosiarkowy – oleum
 bromek glinu – w formie stopionej (kwas Lewisa)

Zobacz też 
 superzasada

Przypisy 

Superkwasy
Oleum

Oleum (kwas siarkowy dymiący) – zwyczajowa nazwa roztworu tlenku siarki(VI) (SO3) w bezwodnym kwasie siarkowym.

Oleum uzyskuje się zwykle w trakcie produkcji kwasu siarkowego. Nasycając stopniowo 95% kwas siarkowy gazowym SO3 uzyskuje się najpierw 100% kwas siarkowy, a przy dalszym jego nasycaniu tworzy się oleum. W zależności od stężenia SO3 występują w nim  jony różnych kwasów polisiarkowych. Przy stosunku H2O:SO3 = 1:2 produkt określany jest jako kwas pirosiarkowy (inaczej kwas disiarkowy(VI) lub kwas dwusiarkowy, H2S2O7). Substancja ta jest silnie żrąca. Z wodą daje kwas siarkowy:
 H2S2O7 + H2O → 2H2SO4 

Stężenie oleum bywa podawane w % wyższych niż 100, gdzie np. 20% oleum, czyli 20% roztwór SO3 w H2SO4 odpowiada kwasowi siarkowemu o stężeniu 100% + 18/80*20% = 104,5%.

Kwasy nieorganiczne
Roztwory
Beryl

beryl – pierwiastek chemiczny
 beryl – minerał
 Beryl – menedżer okien
 Beryl – telewizor
 Beryl – polski karabinek wz. 96

Zobacz też 

 BERYL-2 – odbiornik radiokomunikacyjny
Samochód terenowy

Samochód terenowy − pojazd samochodowy przystosowany do pokonywania przeszkód terenowych. Może być samochodem osobowym (łazik, samochód osobowo-terenowy) lub ciężarowym. Zazwyczaj jest zbudowany w oparciu o ramę z napędem na wszystkie koła, specjalnymi oponami, skrzynią rozdzielczo-redukcyjną, zwiększonym prześwitem poprzecznym (190 - 400 mm) i zwiększoną zdolnością pokonywania wzniesień.

Samochód terenowy może być, ale nie musi, jednocześnie autem typu SUV. W Stanach Zjednoczonych obydwa pojęcia są jednoznaczne z powodu braku w ofercie spartańsko wyposażonych aut terenowych. W Polsce samochód homologowany jako terenowy może ciągnąć przyczepę hamowaną o masie całkowitej przekraczającej jego masę własną nawet o jej połowę, o ile jej DMC nie przekracza maksymalnej wartości, określonej przez producenta pojazdu i zamontowanego w nim haka holowniczego (; Dział II, § 3. pkt. 4. ppkt. 4). Do pojazdów mogących ciągnąć przyczepę 3,5-tonową, a mających mniejszą niż ona DMC, należą: Volkswagen Touareg, Mercedes-Benz klasy GL, klasy G (tylko dłuższa, 5-drzwiowa wersja), Land Rover Defender.

Do znanych marek samochodów terenowych należą m.in. Hummer (w wersji wojskowej Humvee), Suzuki, Jeep, Land Rover, Nissan, UAZ, ARO, Toyota oraz Mitsubishi.

W Polsce produkowanymi samochodami terenowymi były: Honker, Star 266 oraz Polski Fiat 508 III/W Łazik (w oparciu o konstrukcję Polskiego Fiata 508 III Junak w Państwowych Zakładach Inżynierii (PZInż)). Ponadto w Polsce działała montownia rumuńskich samochodów terenowych ARO, pojazdy z tej montowni wyposażane były w niektóre części produkcji polskiej.

Przypisy 

Klasyfikacja samochodów
!
RPC

RPC (ang. remote procedure call) – zdalne wywołanie procedury (oprogramowanie komputerowe)
 RPC (ang. resistive plate chamber) – komora płytowo-oporowa, rodzaj detektora cząstek elementarnych
SOAP

SOAP () – protokół komunikacyjny wykorzystujący XML do kodowania wywołań i najczęściej protokół HTTP do ich przenoszenia, możliwe jest jednak wykorzystanie innych protokołów do transportu danych.

SOAP jest standardem W3C, którego głównym celem było zastąpienie bardziej specyficznych protokołów komunikacyjnych (RPC), których wykorzystanie może być ograniczone poprzez zapory sieciowe lub inne zabezpieczenia.

Nazwa protokołu jest myląca, ponieważ przede wszystkim dotyczy usług sieciowych, a nie obiektów definiowanych w sposób znany z programowania obiektowego.

Budowa 
Dokument SOAP zawiera w sobie nadrzędny znacznik <envelope>, zawierający obowiązkowy znacznik <body> oraz opcjonalny znacznik <header>. Najważniejsze informacje przesyłane tym protokołem ulokowane są wewnątrz znacznika <body>, natomiast element <header> może zawierać opcjonalne dane wymagane w specyficznych zastosowaniach. Opcjonalny znacznik <fault> występuje w przypadku wystąpienia błędu.

Przykład dokumentu SOAP 
POST /InStock HTTP/1.1
Host: www.example.org
Content-Type: application/soap+xml; charset=utf-8
Content-Length: nnn

<?xml version="1.0"?>
<soap:Envelope
xmlns:soap="http://www.w3.org/2001/12/soap-envelope"
soap:encodingStyle="http://www.w3.org/2001/12/soap-encoding">

<soap:Body xmlns:m="http://www.example.org/stock">
  <m:GetStockPrice>
    <m:StockName>IBM</m:StockName>
  </m:GetStockPrice>
</soap:Body>
</soap:Envelope>

Implementacje 
Implementacje SOAP to m.in.:
 Apache SOAP
 .NET
 gSOAP
 Windows Communication Foundation

Zobacz też 
 RMI
 DCOP
 DCOM
 CORBA

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Standard SOAP
 gSOAP

Interfejsy programistyczne
Aplikacje XML
Zdalne wywołanie procedury

Zdalne wywołanie procedury () – protokół zdalnego wywoływania procedur, stworzony przez firmę Sun i dość popularny w systemach z rodziny Unix, obsługiwany w bibliotekach języka Java. Współcześnie wypierany przez bardziej rozbudowane protokoły takie jak CORBA, XML-RPC, czy JSON-RPC. RPC zdefiniowany jest w RFC 1057 i używa do kodowania danych formatu XDR (eXternal Data Representation) zdefiniowanego w RFC 1832.

Protokoły tego typu (jak RPC, CORBA, DCOM czy XML-RPC) mają na celu ułatwienie komunikacji pomiędzy komputerami. Na typowy scenariusz użytkowania takiego protokołu składają się:
 Serwer (czyli program oferujący usługi, np. drukowania) przez cały czas nasłuchuje na wybranym porcie, czy ktoś się z nim nie łączy.
 Klient (czyli program, który potrzebuje jakiejś usługi od serwera na innym komputerze) nawiązuje z nim łączność poprzez sieć komputerową.
 Klient wysyła swoje dane we wcześniej ustalonym przez programistów klienta i serwera formacie.
 Serwer realizuje usługę i odsyła potwierdzenie lub kod błędu.

Wymienione protokoły same zapewniają cały powyższy mechanizm działania, ukrywając go przed klientem. Może on nawet „nie wiedzieć”, że łączy się z innym komputerem – z punktu widzenia programisty zdalne wywołanie procedury serwera wygląda jak wywołanie dowolnej innej procedury z programu klienta.

Przypisy 

Protokoły warstwy aplikacji
Interfejsy programistyczne
Zbiór domknięty

Zbiór domknięty – w topologii, podzbiór przestrzeni topologicznej, którego dopełnienie jest zbiorem otwartym. W przestrzeniach topologicznych mogą istnieć podzbiory, które nie są ani domknięte ani otwarte. Na przykład, zbiór liczb wymiernych jako podzbiór zbioru liczb rzeczywistych (ze standardową topologią) nie jest ani otwarty ani domknięty.

Przykłady 
 Na prostej z metryką euklidesową przykładami zbiorów domkniętych są:
 przedziały domknięte,
 zbiory jednoelementowe,
 zbiory skończone,
 zbiór Cantora.
 W dowolnej przestrzeni topologicznej zbiorami domkniętymi są zbiór pusty oraz cała przestrzeń, przy czym
 w przestrzeni antydyskretnej są to jedyne zbiory domknięte,
 w przestrzeni dyskretnej każdy inny podzbiór także jest zbiorem domkniętym.

Własności 
 Skończona suma zbiorów domkniętych jest zbiorem domkniętym
 Dowolny iloczyn zbiorów domkniętych jest zbiorem domkniętym
 W przestrzeni metrycznej zbiór  jest domknięty wtedy i tylko wtedy, gdy dla dowolnego ciągu zbieżnego elementów z  jego granica również należy do 
 W przestrzeni euklidesowej jeżeli zbiór domknięty jest dodatkowo ograniczony, to jest zwarty.

Zobacz też 
 domknięcie
 przestrzeń topologiczna

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  [dostęp 2022-10-09].

Topologiczne własności zbiorów
Alotropia

Alotropia – zjawisko występowania w tym samym stanie skupienia różnych odmian tego samego pierwiastka chemicznego, różniących się właściwościami fizycznymi i chemicznymi. Odmiany alotropowe pierwiastka mogą różnić się między sobą strukturą krystaliczną lub liczbą atomów w cząsteczce.

Alotropia jest szczególnym przypadkiem polimorfizmu, czyli różnopostaciowości substancji.

Chociaż odmiany alotropowe nie są różnymi stanami skupienia materii, przejścia z jednej odmiany alotropowej do drugiej są przemianami fazowymi pierwszego rzędu. Nie zachodzą one jednak w ściśle określonych temperaturach, lecz są zależne od termicznej historii próbek. Powoduje to, że dany pierwiastek może występować w dwóch różnych odmianach alotropowych w tej samej temperaturze.

Pierwiastki i ich odmiany alotropowe

Najbardziej znane pierwiastki tworzące odmiany alotropowe 
 tlen występujący naturalnie w fazie gazowej w formie cząsteczek dwuatomowych (O2) i trójatomowych – ozonu (O3); obie odmiany znane są też w stanie ciekłym i stałym; stały tlen występuje w 6 odmianach alotropowych (nie licząc stałego ozonu)
 węgiel występujący w formie diamentu, grafitu, fulerenu, grafenu, nanorurek i form poliynowych
 fosfor występujący w formie fosforu czerwonego, białego, fioletowego i czarnego
 siarka występująca w formie romboidalnej, jednoskośnej i polimerycznej
 żelazo o sieci regularnej przestrzennie centrowanej (α i δ) oraz regularnej ściennie centrowanej (γ).

Inne pierwiastki tworzące odmiany alotropowe 
 arsen
 antymon
 cyna
 mangan
 selen
 uran
 bor
 krzem
 german
 pluton (6 odmian, w tym dwie mające charakter półmetaliczny)
 azot (w stałym stanie skupienia)
 berkel (2 odmiany alotropowe)

Zobacz też 

 właściwości fizyczne i chemiczne minerałów
 parageneza
 paramorfoza
 izomorfizm (krystalografia)
 pseudomorfoza

Przypisy
Polimorfizm

polimorfizm (krystalografia)
 polimorfizm (informatyka)
 polimorfizm (genetyka)
 polimorfizm (biologia)

Zobacz też 
 pleomorfizm cykliczny – polimorfizm drobnoustrojów
 kod polimorficzny w informatyce
Rubid

Rubid (Rb, łac. rubidium) – pierwiastek chemiczny z grupy metali alkalicznych układu okresowego.

Charakterystyka 

Rubid ma 29 izotopów z przedziału mas 74–102 o okresie półtrwania minimum 1 ms. Trwały jest tylko 85Rb. W naturalnym składzie izotopowym tego pierwiastka oprócz 85Rb (72,2%) występuje jeszcze długożyciowy izotop 87Rb (27,8%, t1/2 ≈ 50 mld lat).

W postaci czystej rubid jest bardzo miękkim, ciągliwym metalem o srebrzysto-szarym połysku. Jego własności chemiczne są zbliżone do potasu (który jest mniej reaktywny od rubidu) oraz cezu (który jest bardziej reaktywny). Jest drugim po cezie najbardziej elektrododatnim z nieradioaktywnych metali alkalicznych (X = 0,82). Topi się w temperaturze 39,3 °C. Tworzy amalgamat z rtęcią oraz stopy ze złotem, żelazem, cezem, sodem i potasem, ale nie z litem. Na powietrzu zapala się samorzutnie, z wodą reaguje wybuchowo. Ma bardzo małą energię jonizacji, 406 kJ/mol.

Kationy Rb+ barwią płomień na kolor fioletowo-różowy. Odróżnienie od bardzo podobnej barwy płomienia potasu wymaga spektroskopu.

Występowanie 
Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 90 ppm. Minerałami o relatywnie wysokiej zawartości rubidu są lepidolit i karnalit.

Odkrycie 
Został odkryty w 1861 roku przez R. Bunsena i G. Kirchhoffa w Heidelbergu metodą analizy widmowej. Robert Bunsen otrzymał rubid po raz pierwszy w postaci czystej za pomocą reakcji chlorku rubidu z potasem.

Znaczenie biologiczne 
Niektóre jego sole, podobnie jak sole litu, mają działanie stymulujące ośrodkowy układ nerwowy. Dawniej podejmowano próby zastosowania soli rubidu w lecznictwie psychiatrycznym (w chorobie afektywnej).

Zastosowania techniczne 

Znane są jego tlenki, sole kwasów nieorganicznych i kilkaset kompleksów metaloorganicznych, jednak żaden z tych związków nie odgrywa praktycznej roli.

W roku 1995 izotop 87Rb został wykorzystany do uzyskania kondensatu Bosego-Einsteina.

Stosowany jest w niewielkich ilościach jako domieszka do półprzewodników stosowanych w fotokomórkach, dodatek do specjalnych gatunków szkła oraz jako komponent zegarów atomowych.

Uwagi

Przypisy 

Pierwiastki chemiczne
 
Niemieckie odkrycia
Złomowanie

Złomowanie – uznawanie za nienadające się do dalszego użytkowania środków technicznych zużytych lub uszkodzonych, sklasyfikowanych jako nienadające się do naprawy lub remontu, ale także przestarzałych technicznie lub zbędnych. Złomowanie polega na:
 wycofaniu z użytkowania,
 zdemontowaniu, rozebraniu na części,
 wykorzystaniu elementów nadających się do dalszego użytkowania,
 zutylizowaniu pozostałych elementów.

W oficjalnej terminologii rachunkowości jest to likwidacja środka trwałego.
Formalnej likwidacji podlegają też środki trwałe zaginione.

Ze względu na skutki finansowe oraz wpływ na środowisko sposób złomowania regulują zwykle przepisy prawa.

Ze względu na złożoność techniczną zadania, złomowaniem pewnych rodzajów środków technicznych zajmują się wyspecjalizowane przedsiębiorstwa, np. stocznia złomowa.

Przykładowo: jedyną możliwością legalnego pozbycia się starego samochodu jest oddanie go do punktu kasacyjnego. Zaświadczenie jest podstawą do wyrejestrowania pojazdu – a w konsekwencji zniesienia obowiązku wnoszenia opłat związanych z użytkowaniem.

Złomowanie jako jeden z etapów przygotowania metalowych części pojazdów do dalszego wykorzystania nie może być utożsamiany z całościowym procesem recyklingu składającego się z innych etapów przygotowania materiałów metalowych do ponownej przeróbki.

 Etapy recyklingu
 pozyskanie elementów zawierających użyteczne materiały, 
 wstępne oczyszczenie i separacja materiałów nienadających się do ponownego wykorzystania,
 segregacja elementów ze względu na rodzaj materiału
 przetworzenie elementów z materiałów użytecznych na surowiec do produkcji nowego elementu
 wytworzenie produktu z przetworzonego materiału i wprowadzenie do użytku (produkt porecyklingowy)

Zobacz też 
 złom
 szrot

Recykling
Zbiór gęsty

Zbiór gęsty – zbiór, którego domknięcie jest całą przestrzenią. Równoważnie, zbiór jest gęsty, jeżeli ma z każdym niepustym zbiorem otwartym co najmniej jeden punkt wspólny. W przestrzeni metrycznej  zbiór  nazywamy gęstym jeśli dla każdego  i liczby  istnieje element  taki, że  tzn. dowolnie blisko każdego elementu  znajduje się jakiś element z 

Przestrzeń topologiczną, która zawiera przeliczalny zbiór gęsty nazywa się przestrzenią ośrodkową. W przestrzeni topologicznej  jej podzbiór  nazywamy zbiorem nigdziegęstym, jeśli nie jest gęsty w żadnym niepustym zbiorze otwartym.

Przykłady 
 zbiory liczb wymiernych i niewymiernych są gęstymi podzbiorami zbioru liczb rzeczywistych z naturalną (euklidesową) metryką.

 Zbiór wielomianów jest gęstym podzbiorem zbioru funkcji ciągłych określonych na zbiorze zwartym z metryką supremum (Twierdzenie Stone’a-Weierstrassa).

 Zbiór funkcji nieróżniczkowalnych w żadnym punkcie (takich jak Funkcja Weierstrassa) jest gęstym podzbiorem zbioru funkcji ciągłych określonych na zbiorze zwartym z metryką supremum.

 Zbiór funkcji prostych jest gęsty w zbiorze funkcji całkowalnych z metryką generowaną przez normę . Jeśli miara jest miarą Radona to również zbiór funkcji ciągłych jest podzbiorem gęstym.

 Zbiór wielomianów trygonometrycznych jest gęsty w zbiorze funkcji ciągłych i okresowych o okresie  z metryką supremum, co może posłużyć do konstrukcji podzbioru gęstego w zbiorze funkcji ciągłych okresowych o dowolnym danym okresie.
 Dopełnienia zbiorów pierwszej kategorii w przestrzeniach Baire’a są zbiorami gęstymi.
 Zbiory pełnej miary Lebesgue’a na prostej są zbiorami gęstymi.
 Przecięcie dwóch zbiorów gęstych może być zbiorem pustym, np. zbiory liczb wymiernych i niewymiernych są gęste na prostej, ale ich część wspólna jest zbiorem pustym. Istnieją przestrzenie topologiczne, które nie zawierają więcej niż dwóch rozłącznych podzbiorów gęstych, tzw. irresolvable spaces.

Teoria mnogości 
Zbiór gęsty (w sobie) – w teorii mnogości podzbiór  częściowego porządku  taki, że

Przypisy 

Topologiczne własności zbiorów
Errata

Errata (, l.mn. od  „błąd”), rzadziej: corrigenda (łac. „wymagające poprawy”) – wykaz błędów w treści publikacji poligraficznej, które zostały zauważone dopiero po wydrukowaniu nakładu. Errata może być luźną kartką włożoną między karty publikacji lub (rzadziej) może zostać wydrukowana na ostatniej stronie ostatniej składki bądź na wyklejce (patrz: oprawa). Errata zawiera, oprócz błędów, także ich dokładne umiejscowienie oraz sprostowanie i posiada najczęściej układ tabelaryczny. Erraty stosuje się zwykle w książkach.

Obecnie z erraty korzysta się rzadko. Powodów jest kilka: Unowocześnienie metod przygotowania do druku umożliwia dokonywanie poprawek na dalszych etapach procesu wydawniczego niż kiedyś lub czyni je tańszymi, co prowadzi do zmniejszenia liczby błędów w gotowym produkcie. Unowocześnienie zaś metod samego druku wpływa na zmniejszenie jednostkowych nakładów przy zwiększeniu ich częstotliwości, co przy dość łatwych obecnie możliwościach w ingerencję zawartości, powoduje często brak sygnowania numerami kolejnych wydań (a właściwie dodruków zawierających jedynie drobne zmiany), a jedynie ich datowanie (a i to nie zawsze). Przyczyną zaniku stosowania errat jest również ogólny spadek poziomu edytorskiego publikacji, a dodatkowo wydawcy traktują erratę jako antyreklamę swoich publikacji.

Zasadniczo errata ma miejsce w przypadku drobnych błędów. Większe wady kwalifikują nakład do skierowania na przemiał papieru. W erracie można zamieścić informacje o literówkach, zmianie szyku wyrazów, niewielkich objętościowo pominięciach tekstu, nieprawidłowej paginacji, złym umieszczeniu ilustracji itp.

Errata ma pomóc w prawidłowym korzystaniu z dzieła i dlatego jest szczególnie ważna w przypadku poradników, podręczników oraz publikacji popularnonaukowych i naukowych.

DTP
1201



Wydarzenia w Polsce 

 8 grudnia – zmarł książę wrocławski Bolesław Wysoki. Władzę po nim przejął jego syn Henryk Brodaty. Rozpoczęło się panowanie Henryka Brodatego na Śląsku.

Wydarzenia na świecie 

 4 maja – trzęsienie ziemi w austriackiej Górnej Styrii (Murau), odczuwane było w Czechach, na Morawach, w południowych i środkowych Niemczech oraz w Polsce i na Śląsku.
 1 lipca – na Bliskim Wschodzie miało miejsce silne trzęsienie ziemi. Wywołało falę tsunami w rejonie Morza Śródziemnego, która dotarła również do Cypru. Oba kataklizmy przyniosły śmierć ok. 1 100 000 ludzi.
 18 sierpnia – Biskup misyjny Albert von Buxhövden założył u ujścia Dźwiny Rygę, gdzie skupiał się handel idący aż do Morza Czarnego.
 Opanowanie Dobrudży przez bułgarskiego cara Kalojana (data sporna lub przybliżona).

Urodzili się 
 16 lutego Nasir ad-Din Tusi, perski naukowiec (zm. 1274)
 7 maja Władysław III, król Węgier od 1204 (zm. 1205)
 30 maja Tybald IV, hrabia Szampanii i król Nawarry (zm. 1253)
 Alicja z Thouars, księżna Bretanii (zm. 1221)
 Daniel Halicki, król Rusi w latach 1253-1264 (zm. 1264)
 Diana z Andalo, włoska dominikanka, błogosławiona katolicka (zm. 1236)
 Jan I Sverkersson, król Szwecji od 1216 roku, z dynastii Swerkerydów (zm. 1222)

Zmarli 
 21 marca – Absalon, biskup Roskilde, arcybiskup Lund (ur. 1128)
 22 marca – Jarosław opolski, książę opolski i biskup wrocławski (ur. pomiędzy 1143 a 1160)
 24 maja – Tybald III (hrabia Szampanii), hrabia Szampanii (ur. 1179)
 20 lipca – Agnieszka z Meran, trzecia żona Filipa II Augusta (ur. 1172)
 5 września – Konstancja, księżna Bretanii (ur. 1161)
 1 października – Jan Bavor (biskup ołomuniecki), biskup ołomuniecki 
 8 grudnia – Bolesław Wysoki, książę śląski (ur. 1127)
 Boemund III – książę Antiochii (ur. 1144)
 Fulko z Neuilly, kaznodzieja francuski

Przypisy 

1201
1200



Wydarzenia w Polsce 

 5 maja – trzęsienie ziemi w Pieninach.

Wydarzenia na świecie 

 22 maja – podpisano francusko-angielski traktat w Goulet.
 24 sierpnia – król Anglii Jan Bez Ziemi poślubił w Bordeaux Izabelę d'Angoulême.
 28 grudnia – Zwettl w Austrii uzyskało prawa miejskie.

Urodzili się 
 19 stycznia – Dōgen Kigen, mistrz zen; sprowadził do Japonii szkołę zen sōtō (zm. 1253)

 Data dzienna nieznana:
 Bonifacy z Cremony, włoski błogosławiony katolicki (zm. 1272)
 Ambroży Sansedoni, włoski dominikanin, błogosławiony katolicki (zm. 1286)

Zmarli 
 13 stycznia - Otto I Hohenstauf, hrabia-palatyn Burgundii (ur. 1170)
23 kwietnia – Zhu Xi (朱元晦), chiński filozof z okresu dynastii Song, uważany za głównego przedstawiciela neokonfucjanizmu (ur. 1130)
 16 listopada – Hugo z Lincoln, kartuz, biskup Lincoln, święty katolicki (ur. 1140)
 12 grudnia – Gilbert Hérail, dwunasty wielki mistrz zakonu templariuszy (ur. ?)

 Joscelin III de Courtenay, wasal Królestwa Jerozolimskiego (ur. ?)

1200
1199



Wydarzenia na świecie 

 19 lutego – zatwierdzenie zmiany zakonu krzyżackiego z bractwa szpitalnego na zakon rycerski przez papieża Innocentego III.
 25 marca – w czasie oblężenia francuskiego zamku Châlus-Chabrol Ryszard Lwie Serce ugodzony został przez jednego z obrońców bełtem. Pociągnęło to za sobą zakażenie i śmierć króla jedenaście dni później.
 6 kwietnia – Jan bez Ziemi został królem Anglii.

Urodzili się 
 Ferdynand III Święty, król Kastylii i Leónu, święty katolicki (zm. 1252)

Zmarli 
 6 kwietnia – Ryszard I Lwie Serce, król Anglii (1189–1199) z dynastii Plantagenetów, zmarł w wyniku odniesionych ran.
 Chakani z Gandżi, poeta dworski książąt Szirwanu (dzisiejszy Azerbejdżan).

Przypisy 

1199
1198



Wydarzenia w Polsce 

 Pierwsza wzmianka o Lublinie.
 Pierwsza wzmianka o Tczewie.
 Pierwsza wzmianka o Starogardzie Gdańskim.
 Pierwsza wzmianka o Świeciu.
 Pierwsza wzmianka o Samogoszczy

Wydarzenia na świecie 

 8 stycznia – Innocenty III został wybrany papieżem.
 18 lutego – Tsuchimikado został cesarzem Japonii.
 8 marca – Filip Szwabski został wybrany w Moguncji na króla Niemiec.

 Zakon krzyżacki przekształcony został na zakon rycerski.
 W Niemczech doszło do podwójnej elekcji - Filip, książę Szwabii ze strony Sztaufów i Otton IV.

Urodzili się 
 24 sierpnia – Aleksander II, król Szkocji (zm. 1249)

Zmarli 
 10 grudnia – Awerroes (arab. أبو الوليد محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن احمد بن رشد), filozof, teolog, lekarz, prawnik, polityk i matematyk arabski (ur. 1126)

Przypisy 

1198
1197



Wydarzenia w Polsce 

 Pietro Capuano, legat papieski, nakazał w Polsce stosować kościelną formę zawierania małżeństwa.

Wydarzenia na świecie 

 23 czerwca – Władysław III Henryk został księciem Czech.
 6 grudnia – książę Czech Władysław III Henryk abdykował na rzecz swego starszego brata Przemysła Ottokara I.
 Kałojan został carem Bułgarii.

Urodzili się 
 Agnieszka z Asyżu, włoska klaryska, święta katolicka, siostra św. Klary (zm. 1253)
 Mikołaj Paglia, włoski dominikanin, błogosławiony katolicki (zm. 1256)
 Ryszard de Wyche, biskup Chichester, święty katolicki (zm. 1253)

Zmarli 
 10 września – Henryk z Szampanii, hrabia Szampanii i król Jerozolimy (ur. 1166)
 28 września – Henryk VI Hohenstauf, cesarz rzymski i król Sycylii (ur. 1165)

Przypisy 

1197
1196



Wydarzenia w Polsce 

 Wambierzyce uzdrowienie niewidomego przy figurce Matki Boskiej

Wydarzenia na świecie 

 Europa
 początek walk o tron węgierski pomiędzy potomkami Beli III.
 Zjazd książąt Rzeszy Niemieckiej (Hoftag) w Würzburgu -  elekcja Fryderyka II Hohenstaufa na króla Niemiec oraz nieudana próba wprowadzenia w Niemczech monarchii dziedzicznej podjęta przez jego ojca, cesarza Henryka VI Hohenstaufa.

Urodzili się 
 Henryk II Pobożny, książę legnicki, krakowski i wielkopolski (ur. 1196/1207; zm. 1241)

Zmarli 

 8 kwietnia – Knut Eriksson, król Szwecji (ur. ?)
 23 kwietnia – Bela III, król Węgier i Chorwacji (ur. 1148)
 25 kwietnia – Alfons II Aragoński, hrabia Barcelony i król Aragonii (ur. 1157)
 1 sierpnia – Szymon z Limburga, biskup Liège (ur. ok. 1177)
 data dzienna nieznana :
 Henryk IV Ślepy, hrabia Luksemburga (ur. 1112)
 Minh Trí – wietnamski mistrz thiền ze szkoły vô ngôn thông (ur. ?)
 Mrokota z rodu Leszczyców – biskup poznański (ur. ?)
 Warcisław II Świętoborzyc – kasztelan szczeciński (ur. ok. 1135)

Przypisy 

1196
1195



Wydarzenia w Polsce 

 13 września – w Małopolsce nad rzeką Mozgawą rozegrała się jedna z bardziej krwawych bitew okresu rozbicia dzielnicowego pomiędzy oddziałami Mieszka Starego i wojewody krakowskiego Mikołaja; w bitwie zginął książę Bolesław Mieszkowic, został pochowany w kolegiacie św. Pawła Apostoła w Kaliszu.

Wydarzenia na świecie 

 8 kwietnia – cesarz bizantyński Izaak II został pozbawiony władzy i oślepiony przez swego młodszego brata, Aleksego.
 Almohadzi pokonali wojska kastylijskie pod Alarcos.

Urodzili się 
 Antoni Padewski – franciszkanin, święty kościoła katolickiego (zm. 1231)

Zmarli 
 Agnieszka von Rochlitz, księżna Meranii, matka św. Jadwigi Śląskiej
 6 sierpnia – Henryk Lew, książę Saksonii i Bawarii (ur. 1129)
 13 września – książę kujawski Bolesław w bitwie nad Mozgawą

Przypisy 

1195
1194



Wydarzenia w Polsce 

 Wyprawa Kazimierza Sprawiedliwego przeciw Jaćwingom.
 Początek walk sukcesyjnych o tron po Kazimierzu między Mieszkiem Starym i synami zmarłego księcia: Leszkiem Białym i Konradem mazowieckim. Możni na tron krakowski powołali 12-letniego Leszka Białego. Powołano regencję składającą się z możnowładztwa. Główne role grali w niej: księżna Helena, biskup Pełka i wojewoda Mikołaj. Tymczasem Mieszko Stary, wspomagany przez Piastów śląskich, wystąpił zbrojnie w obronie swych praw. Druga strona przywołała na pomoc najwybitniejszego z książąt ruskich, Romana Halickiego, wychowanka Kazimierza Sprawiedliwego.
 Bolesław I Wysoki, książę Śląska, rozpoczął starania o opanowanie dzielnicy krakowskiej, jednak próby te skończyły się niepowodzeniem.

Wydarzenia na świecie 

 4 lutego – cesarz Henryk VI, po roku zwrócił wolność królowi Anglii Ryszardowi I Lwie Serce, w zamian za złożenie hołdu lennego i wysoki okup.
 10 czerwca – spłonęła katedra we francuskim Chartres.
 29 czerwca – Sverre Sigurdsson został koronowany na króla Norwegii.
 20 listopada – cesarz Henryk VI zajął Palermo.

 Cesarz Henryk VI podporządkował sobie południową Italię i Sycylię oraz koronował się na króla sycylijskiego
 Bitwa pod Arkadiopolis
 Wikingowie odkryli Spitsbergen

Urodzili się 
 16 lipca – Klara z Asyżu, święta, współzałożycielka zakonu klarysek (zm. 1253)
 26 grudnia – Fryderyk II, cesarz rzymski (zm. 1250)
 data dzienna nieznana:
 Agnellus z Pizy, włoski franciszkanin, błogosławiony katolicki (zm. 1235)
 Humbert z Romans, francuski dominikanin, generał zakonu (zm. 1277)

Zmarli 
 20 kwietnia – Odon Mieszkowic, książę poznański (ur. ok. 1145)
 5 maja – Kazimierz II Sprawiedliwy, władca Polski, syn Bolesława Krzywoustego (ur. 1138)
 28 czerwca – Xiaozong, cesarz Chin z dynastii Song (ur. 1127)
 18 lipca – Gwidon de Lusignan, król Jerozolimy (ur. ok. 1150)
 24 lipca – Światosław III czernihowski, wielki książę kijowski (ur.?)
 15 listopada – Małgorzata I Flandryjska, hrabina Flandrii (ur. 1145)
 31 grudnia – Leopold V Babenberg, książę Austrii (ur. 1157)

Przypisy 

1194
1193



Wydarzenia w Polsce 

 9 kwietnia – papież Celestyn III wydał bullę zatwierdzającą posiadłość opactwa Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu oraz wzmiankującą po raz pierwszy wiele miejscowości w Polsce.
 2 sierpnia – zmarł książę kaliski Mieszko Młodszy, został pochowany w kolegiacie św. Pawła Apostoła w Kaliszu; Mieszko III Stary przekazał księstwo kaliskie najstarszemu synowi Odonowi.

Wydarzenia na świecie 

 Europa
 Filip II August ożenił się z Ingeborgą, córką króla Danii Waldemara I Wielkiego
 Pierwsze wzmianki o Czarnobylu

Urodzili się 
 Klara z Asyżu, włoska zakonnica, współzałożycielka klarysek, święta (ur. 1193 lub 1194; zm. 1253)
 Julianna z Cornillon, belgijska augustianka, której zabiegi doprowadziły do ustanowienia święta Bożego Ciała, przeorysza klasztoru w Mont Cornillon, święta katolicka (zm. 1258)

Zmarli 
 4 marca – Saladyn, wódz i polityk muzułmański pochodzenia kurdyjskiego, sułtan Egiptu, władca imperium rozciągającego się od Sudanu po Syrię, od Jemenu przez Półwysep Arabski, Irak do Turcji  uważany za założyciela dynastii Ajjubidów (ur. 1137 lub 1138)
 2 sierpnia – Mieszko Młodszy, książę kaliski w latach 1191–1193 z dynastii Piastów
 8 września – Robert de Sablé, jedenasty wielki mistrz zakonu templariuszy
 23 grudnia – Torlak, islandzki duchowny katolicki, biskup Skálholtu, uznawany przez Kościół katolicki za świętego (ur. 1133)
 I Karmapa, mistrz buddyjski, przywódca tybetańskiej szkoły Karma Kagyu
 Balian z Ibelinu, osobistość związana z Królestwem Jerozolimskim

1193
1192



Wydarzenia w Polsce 

 Uzależnienie wedle umów księstwa Drohiczyńskiego, który przeszło pod władztwo polskie

Wydarzenia na świecie 

 28 kwietnia – Konrad z Montferratu został skrytobójczo zamordowany przez członków muzułmańskiej sekty nizarytów na kilka dni przed planowaną koronacją na króla Jerozolimy.
 21 czerwca – Enrico Dandolo został dożą Wenecji.
 5 sierpnia – III wyprawa krzyżowa: zwycięstwo krzyżowców w bitwie pod Jafą.
 III wyprawa krzyżowa: zdobyta została twierdza Akka. Zdobyli ją krzyżowcy poprzez bombardowanie ulami z pszczołami.
 2 września – król Ryszard I Lwie Serce i sułtan Saladyn podpisali porozumienie kończące III wyprawę krzyżową.
 21 grudnia – wracający z III wyprawy krzyżowej król Anglii Ryszard I Lwie Serce został wzięty pod Wiedniem do niewoli przez księcia Austrii Leopolda V i następnie przekazany cesarzowi Henrykowi VI. Uwolniono go po zapłaceniu okupu w 1194 roku.

Urodzili się 
 17 września – Sanetomo Minamoto (jap. 源実朝), dziewiąty siogun w Japonii (zm. 1219)

Zmarli 

 26 kwietnia – Go-Shirakawa, cesarz Japonii (ur. 1127)
 28 kwietnia – Konrad z Montferratu, władca Jerozolimy (ur. ok. 1145)
 25 sierpnia – Hugo III, książę Burgundii (ur. 1148)
 24 listopada – Albert z Louvain, święty kościoła katolickiego, biskup Liège i kardynał (ur. ok. 1160)
 data dzienna nieznana:
 Hermangard d'Asp, wielki mistrz zakonu joannitów (ur. ?)
 Kilidż Arslan II, sułtan Rumu (ur. ?)

Przypisy 

1192
1191



Wydarzenia w Polsce 

 Kilkudziesięciu małopolskich wielmożów uknuło przeciw księciu Kazimierzowi II Sprawiedliwemu spisek, przywołujący z powrotem Mieszka Starego, który zajął Kraków pomimo obrony zorganizowanej przez biskupa Pełkę. Wkrótce jednak Kazimierz odzyskał stolicę, w czym dopomogli mu książęta ruscy.
 Książę Kazimierz II Sprawiedliwy zdobył Brześć.
 Książę Mieszko Młodszy objął we władanie księstwo kaliskie.

Wydarzenia na świecie 

 15 kwietnia – w Rzymie papież Celestyn III koronował króla Niemiec Henryka VI Hohenstaufa na cesarza a jego żonę Konstancję Sycylijską na cesarzową.
 6 maja – III wyprawa krzyżowa: król angielski Ryszard Lwie Serce wpłynął do portu Limassol, w celu odzyskania złota pochodzącego z jednego z zatopionych statków jego flotylli, które zostało przejęte przez władcę Cypru, Izaaka Komnena.
 12 maja – w trakcie wyprawy krzyżowej król Anglii Ryszard Lwie Serce poślubił w cypryjskim Limassol Berengarię, córkę króla Nawarry Sancho VI.
 8 czerwca – III wyprawa krzyżowa: flota króla Anglii Ryszarda Lwie Serce dotarła do wojsk krzyżowych oblegających Akkę.
 12 lipca – III wyprawa krzyżowa: Krzyżowcy zdobyli Akkę.
 7 września – III wyprawa krzyżowa: zwycięstwo krzyżowców pod dowództwem króla Ryszarda Lwie Serce podczas bitwy pod Arsuf nad znacznie większymi siłami Arabów.
 Ryszard Lwie Serce odebrał dolne miasto w Gazie Saracenom.

Zmarli 
 1 sierpnia – Filip Alzacki, hrabia Flandrii, najstarszy syn hrabiego Thierry’ego Alzackiego  (ur.  około 1136)

1191
1190



Wydarzenia w Polsce 

 Powołanie parafii św. Wawrzyńca w Słupcy.

Wydarzenia na świecie 

 16 marca – w angielskim Yorku doszło do masakry od 150 do 500 Żydów.
 18 maja – III wyprawa krzyżowa: armia niemiecka pokonała wojska seludżyckie w bitwie pod Ikonium.
 10 czerwca – w czasie III wyprawy krzyżowej w górskiej rzece Salef w Cylicji utonął cesarz Fryderyk I Barbarossa z dynastii Hohenstaufów.
 19 listopada – III wyprawa krzyżowa: podczas oblężenia Akki powstał zakon krzyżacki. Jego właściwa nazwa brzmiała Zakon Braci Szpitala Niemieckiego Najświętszej Marii Panny w Jerozolimie. Założyli go mieszczanie z Bremy i Lubeki dla pielęgnowania rannych i chorych.
 Henryk VI zasiadł na tronie niemieckim.
 Wojska Stefana Nemanji zwyciężyły Bizancjum.

Urodzili się 
 bł. Jordan z Saksonii, następca św. Dominika na stanowisku generała zakonu dominikanów (data sporna lub przybliżona)

Zmarli 
 17 stycznia – Konrad Laskonogi, książę głogowski (data sporna lub przybliżona)
 10 czerwca – Fryderyk I Barbarossa, cesarz rzymski (ur. ok. 1125)
 25 lipca – Sybilla Jerozolimska, królowa Jerozolimy (ur. 1159 lub 1160)
 Quảng Nghiêm – wietnamski mistrz thiền ze szkoły vô ngôn thông (ur. 1122)
 Tín Học – wietnamski mistrz thiền ze szkoły vô ngôn thông
 Trí Bảo – wietnamski mistrz thiền ze szkoły vô ngôn thông

Przypisy 

1190
1189



Wydarzenia w Polsce 

 Pierwsza wzmianka o Opatowie.
 Papież Klemens XII przysłał do Polski wysłannika celem zebrania  tzw. dziesięciny saladyńskiej na pokrycie kosztów wyprawy zbrojnej do Ziemi Świętej.

Wydarzenia na świecie 

 7 maja – Hamburg uzyskał od cesarza Fryderyka I Barbarossy zezwolenie na handel bezcłowy i status Wolnego Miasta Rzeszy.
 11 maja – cesarz Fryderyk I Barbarossa wyruszył z Ratyzbony na III wyprawę krzyżową.
 6 lipca – rozpoczął panowanie Ryszard I Lwie Serce.
 11 lipca – Kjeld został ogłoszony świętym przez papieża Klemensa III.
 28 sierpnia – III wyprawa krzyżowa: Gwidon de Lusignan rozpoczął oblężenie Akki.
 29 sierpnia – w Marlborough Castle król Anglii Jan Bez Ziemi poślubił Avisę z Gloucester.
 3 września – Ryszard I Lwie Serce został koronowany na króla Anglii.
 4 października – III wyprawa krzyżowa: bitwa pod murami Akki, zwycięstwo wojsk Saladyna.

 Irlandzkie miasto Dundalk otrzymało prawa miejskie.

Urodzili się 
 26 listopada – Jerzy II, wielki książę włodzimierski (zm. 1238)
 Yelü Chucai, chiński poeta, astrolog i polityk, szef kancelarii imperium mongolskiego (zm. 1243)

Zmarli 
 4 lutego – Gilbert z Sempringham, normański zakonnik, teolog, założyciel gilbertynów, święty katolicki (ur. ok. 1083)
 4 marca – Humbert III Sabaudzki, hrabia Sabaudii, błogosławiony katolicki (ur. 1135)
 25 marca – Fryderyk Przemyślida, książę Czech (ur. 1142)
 6 lipca – Henryk II Plantagenet, król Anglii (ur. 1133)
 4 października – Gérard de Ridefort, wielki mistrz zakonu templariuszy

Przypisy 

1189
1188



Wydarzenia w Polsce 

 24 lutego - biskupstwo pomorskie w Kamieniu uzyskało papieską bullę protekcyjną.

Wydarzenia na świecie 

 22 stycznia – Alfons IX został królem Leónu.
 Uzależnienie Rusi Halickiej od państwa węgierskiego.

Urodzili się 
 4 marca – Blanka Kastylijska, córka Alfonsa VIII Szlachetnego, królowa Francji, żona Ludwika VIII Lwa (zm. 1252).

 Benwenut z Ankony, włoski franciszkanin, biskup Osimo, święty katolicki (zm. 1282)

Przypisy 

1188
Greking

Greking - opcja w programach komputerowych do składu i łamania publikacji upraszczająca wyświetlanie tekstu na ekranie monitora wtedy, gdy litery są tak małe, że i tak byłyby słabo- lub wręcz w ogóle nierozpoznawalne. Zamiast oddzielnych znaków wyświetlana jest wtedy regularna siatka kropek, która symbolizuje miejsce zajęte przez tekst. Opcja ta ma również zastosowanie do podglądów grafiki.

Opcję tę ustala się dla znaków mniejszych od zadanego stopnia pisma, przy uwzględnieniu procentowego pomniejszenia strony i bieżącej rozdzielczości trybu wyświetlania.

Słowo greking jest kalką z języka angielskiego (greeking) - i nie doczekało się jeszcze popularnego odpowiednika w języku polskim. Z prób spolszczenia dość trafną propozycją jest określenie wyświetlanie maczkiem oraz (mniej jednoznaczne) markowanie tekstu. Angielskie słowo greeking ma swój nieco żartobliwy źródłosłów w pisaniu greką, czyli w pisaniu znaków niepodobnych do alfabetu łacińskiego, a przez to gorzej rozpoznawalnych.

DTP
Plan amerykański

Plan amerykański () – rodzaj planu filmowego polegający na pokazaniu postaci ludzkiej od wysokości nieco powyżej kolan do miejsca tuż nad głową. Używany głównie do filmowania rozmawiających osób. Podobnie jak plan pełny pokazuje relacje między osobami, obejmując gesty i mimikę. Pozwala też na uchwycenie realiów otoczenia. Jest zgodny z tym, w jaki sposób ludzie normalnie postrzegają rozmawiające osoby. 

W okresie filmu niemego stosowany był rzadko, popularność zdobył po przełomie dźwiękowym.

Zobacz też 

 kadr
 ujęcie

Bibliografia 
 
 

Fotografia
amerykański
Radzim (imię)

Radzim – forma skrócona od staropolskich imion męskich, rozpoczynających się od członu Rado- (motywowanego przez rad – "być zadowolonym, chętnym, cieszyć się" lub radzić – "troszczyć się, dbać o coś"). Uważa się, że imię to jest odpowiednikiem znaczeniowym imienia Gaudenty – "radosny".

Zobacz też: Radzim Gaudenty

Radzim imieniny obchodzi: 12 lutego i 14 października.

Znane osoby noszące to imię: 
 Radim Sáblík

Męskie imiona słowiańskie
Układ pokarmowy

Układ pokarmowy, układ trawienny (łac. systema digestorium) – układ narządów zwierząt służący do pobierania, trawienia i wchłaniania pokarmu oraz usuwania niestrawionych resztek.

Czynność 
Zdecydowana większość składników pokarmowych (węglowodany, tłuszcze, białka), aby mogła zostać przyswojona musi wcześniej zostać strawiona, co polega na rozłożeniu wielkocząsteczkowych organicznych związków chemicznych na ich proste składniki budulcowe.

Złożony proces czynności układu pokarmowego można podzielić na kilka powiązanych ze sobą i skoordynowanych czynności:
 przesuwanie treści pokarmowej wzdłuż przewodu pokarmowego dzięki perystaltyce,
 trawienie (połączone z wydzielaniem soku trawiennego i żółci),
 wchłanianie (absorpcja),
 czynność układu krążenia (krążenie krwi, chłonki, układ wrotny wątroby),
 koordynacja czynności układu pokarmowego (regulacja nerwowa, hormonalna, za pomocą autakoidów).

Budowa 
Budowa układu pokarmowego może się znacznie różnić w różnych taksonach. Parzydełkowce mają jamę chłonąco-trawiącą i otwór gębowy. U płazińców wykształciło się jelito zróżnicowane na przednią i środkową część. U wstężnic wykształcił się drożny przewód pokarmowy. Jelito tylne różnicuje się u wrotków i nicieni. U wrotków można wyróżnić dodatkowo żołądek, gruczoły ślinowe i mastaks. Przełyk pierścienic jest wyraźnie wyodrębniony. Stawonogi i mięczaki miewają gruczoł wątrobowo-trzustkowy połączony z żołądkiem. U jeżowców występuje latarnia Arystotelesa.

W skład układu pokarmowego mogą wchodzić:
 przewód pokarmowy
 gruczoły
 wątroba
 trzustka
 ślinianki
 narządy dodatkowe
 żuwaczki
 szczękoczułki
 nogogłaszczki
 zęby
 język

Przewód pokarmowy 
Przewód pokarmowy wielu organizmów można ogólnie podzielić na:
 jamę gębową,
 jelito przednie,
 jelito środkowe,
 jelito tylne,
 odbyt.

U ssaków – ze względu na podobny ogólny plan budowy układu pokarmowego – można go podzielić na następujące części:
 jama ustna/jama gębowa
 gardziel
 gardło
 przełyk
 żołądek (lub żołądki)
 jelito cienkie
 jelito czcze
 jelito kręte
 jelito grube
 wyrostek
 odbytnica
 odbyt

Budowa układu pokarmowego jest silnie zależna od rodzaju pokarmu trawionego przez zwierzę – na przykład u roślinożernych przewód pokarmowy jest dłuższy niż u drapieżników mięsożernych z powodu konieczności trawienia większej ilości trudno przyswajalnego pokarmu.

Zobacz też 
 układ pokarmowy człowieka

Przypisy
Sobiesław Sławnikowic

Sobiesław Sławnikowic (zm. 1004) – książę libicki, najstarszy z sześciu synów Sławnika i Strzeżysławy, brat świętego Wojciecha i Radzima (przyrodni).

Życiorys 
Po śmierci ojca i matki rozpoczął otwartą rywalizację z książęcym rodem Przemyślidów, otwierając m.in. mennicę w Libicach, która biła wielką liczbę monet (łącznie do 80 tys.). Rywalizacja ta doprowadziła do wyniszczenia Sławnikowiców przez Przemyślidów.

Jako jedyny, oprócz Wojciecha i Radzima, ocalał z rzezi swego rodu, do której doszło 28 września 995 po zdobyciu Libic przez siły rodu Wrszowców i Bolesława II Pobożnego, księcia czeskiego. W czasie najazdu na Libice brał udział z Bolesławem Chrobrym w wyprawie cesarza Ottona III przeciw Wieletom (od 17 sierpnia do października 995).

Na wieść o dokonanej pod koniec września zagładzie gniazda rodzinnego pozostał w Polsce w służbie Chrobrego. Od księcia prawdopodobnie otrzymał w nadanie gród Żnin wraz z ziemiami leżącymi na Pałukach.

To prawdopodobnie on ściągnął nad Wisłę braci Wojciecha i Radzima, którzy początkowo mieli się udać z misją do Lutyków (Wojciech nauczył się ich języka w Magdeburgu), lecz przeszkadzała im w tym wojna Cesarstwa z Połabianami.

Zginął w 1004 roku w czasie odwrotu Chrobrego z Pragi.

Przypisy

Bibliografia 
 Matla-Kozłowska M., Pierwsi Przemyślidzi i ich państwo (od X do połowy XI wieku), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, , s. 331-352.

Sławnikowice
Urodzeni w X wieku
Zmarli w 1004
Stront

Stront (Sr, ) – pierwiastek chemiczny z grupy berylowców (metali ziem alkalicznych) w układzie okresowym.

Charakterystyka 
Stront jest srebrzystoszarym metalem, podobnym do wapnia, ale bardziej miękkim. Na jego powierzchni, tak jak w przypadku glinu, tworzy się ochronna warstwa tlenków (pasywacja). Oczyszczona powierzchnia jest bardzo reaktywna – czysty stront reaguje wybuchowo z wodą i może zapalić się na powietrzu. Stront tworzy tlenki, wodorotlenki, fluorki oraz inne sole kwasów nieorganicznych i organicznych.

Stront jest generalnie bardziej aktywny chemicznie niż magnez i wapń, a mniej aktywny niż bar.

Kationy  należą do IV grupy analitycznej i barwią płomień na karmazynowoczerwony.

Występowanie 
Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach 370 ppm, w postaci dwóch minerałów – celestynu (siarczan) i stroncjanitu (węglan).

Znanych jest 35 izotopów tego pierwiastka z przedziału mas 73–107, cztery z nich – 84, 86, 87 i 88, są trwałe, stanowiąc naturalny skład izotopowy tego pierwiastka. Promieniotwórczy izotop  jest jednym z najgroźniejszych produktów wybuchów jądrowych. Gromadzi się w tkance kostnej, emitując silne promieniowanie β, przy czasie połowicznego zaniku blisko 29 lat.

Odkrycie 
Stront został uznany za pierwiastek w 1790 roku przez A. Crawforda, wyodrębniony przez H. Davy’ego (1808) w Londynie. Nazwa pochodzi od szkockiej miejscowości Strontian, w pobliżu której znaleziono zawierające go minerały.

Zastosowanie 
Stront w czystej postaci jest stosowany jako dodatek do niektórych gatunków szkła – np. stosowanych do produkcji ekranów telewizyjnych. Ponieważ barwi płomień intensywnym karminowo-czerwonym kolorem, jego sole są dodawane do ogni sztucznych i rakiet sygnałowych.

Znaczenie biologiczne 
Stront jest traktowany przez organizm zwierzęcy bardzo podobnie jak wapń i może być wbudowywany w strukturę kości. Większość pobranego strontu jest szybko wydalana, 20–30% zostaje zatrzymane w układzie kostnym, a ok. 1% we krwi. Izotop  (o czasie połowicznego rozpadu ok. 50 dni), emitujący promieniowanie β, wykorzystywany jest to w brachyterapii raka kości. Ranelinian strontu pobudza kościotworzenie i jest stosowany jako lek przeciwko osteoporozie.

Z powodu łatwego wchłaniania i trwałego wbudowywania do organizmu szczególnie niebezpieczne są radioaktywne izotopy pochodzące z opadów promieniotwórczych i produktów odpadowych technologii jądrowych, głównie , z powodu czasu połowicznego rozpadu wynoszącego blisko 29 lat, długo utrzymuje się w skażonym środowisku. Izotopy te mogą być wdychane z pyłem, choć do organizmu dostają się głównie w pokarmie. Może być przyczyną wzrostu ryzyka zachorowania na nowotwory kości i białaczkę.

Uwagi

Przypisy 

Pierwiastki chemiczne
Itr

Itr (Y, łac. yttrium) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych w układzie okresowym.

Do roku 2013 scharakteryzowane zostały 33 izotopy itru o liczbach masowych 76–108. Spośród nich trwały jest tylko 89Y, który stanowi 100% naturalnego składu tego pierwiastka. Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 29 ppm, m.in. w postaci monacytu (ok. 3% itru) i bastnazytu (ok. 0,2%) (tworzy też minerał ksenotym, ). Ze złóż tych pozyskiwany jest komercyjnie, przez przekształcenie we fluorek i redukcję wapniem.

Tworzy złożone wodorki, tlenki, fluorki i wodorotlenek. Wodorki itru są stosowane jako bardzo silne środki redukujące. Nie ma znaczenia biologicznego, jest podejrzewany o rakotwórczość.

Charakterystyka 
W formie czystej itr jest srebrzystoszarym, stosunkowo stabilnym na powietrzu metalem. Na jego powierzchni tworzy się trwała warstwa tlenków, tak jak to jest w przypadku glinu (pasywacja). Jego własności chemiczne przypominają magnez. Jest łatwopalny, ale nie ulega samorzutnej reakcji z tlenem. Z wodą reaguje dość powoli z utworzeniem wodorotlenku. Wióry itru zapalają się na powietrzu gdy temperatura przekroczy 400 °C.

Historia odkrycia 
Został odkryty w roku 1794 przez Johana Gadolina w Finlandii. Jako wolny metal (choć w formie zanieczyszczonej) otrzymał go Friedrich Wöhler w roku 1828, redukując chlorek itru potasem. Jest to jeden z czterech pierwiastków, których nazwy zostały utworzone od szwedzkiej miejscowości Ytterby (poza itrem są to erb, iterb, terb).

Zastosowanie 
 Stosowany jest jako dodatek do luminoforów w kineskopach.
 Lampy ze stopu itru z wolframem są stosowane w rentgenografii.
 Niektóre stopy itru mają własności nadprzewodnikowe.
 Stosowany jako katalizator przy polimeryzacji etenu.
 Tlenek itru używany jest do stabilizacji sześciennej formy cyrkonii, np. w jubilerstwie.
 Radioaktywny izotop 90Y stosowany jest w zabiegu synowektomii radioizotopowej.

Uwagi

Przypisy 

Itr
Pierwiastki chemiczne
992



Wydarzenia w Polsce 

 Nowym władcą Polski został syn Mieszka I - Bolesław I Chrobry (zwany Wielkim).

Wydarzenia na świecie 

 Azja
 Karachanidzi zajęli stolicę Samanidów, Bucharę, wycofali się z niej jednak z powodu śmierci ich wodza Bughra-chana.

Zmarli 
 25 maja - Mieszko I, książę Polan, pierwszy książę Polski (data dzienna sporna lub przybliżona) (ur. między 922 a 945)
 27 czerwca - Conan I,  książę Bretanii i hrabia Rennes (ur. 927)
 data dzienna nieznana :
 Chongshou Qichou - chiński mistrz chan ze szkoły fayan (ur. ?)
 Hasan Bughra-chan - władca Karachanidów (ur. ?)

0992
993



Wydarzenia na świecie 

 4 lipca – Ulryk z Augsburga został ogłoszony świętym przez papieża Jana XV.
 Samuel został carem ochrydzkim.

Zmarli 
 13 marca – Hodo, margrabia Marchii Łużyckiej (ur. ?)
 18 września – Arnulf Holenderski, trzeci hrabia Holandii (ur. ok. 951)
 19 października – Konrad I Spokojny, król Burgundii (ur. ok. 925)
 8 lub 9 grudnia – Egbert z Trewiru, arcybiskup Trewiru (ur. ok. 950)
 data dzienna nieznana :
 Borrell II,  hrabia Barcelony, Girony i Osony oraz Urgell (ur. przed 934)
 Karol z Lotaryngii, książę Dolnej Lotaryngii (ur. 953)

0993
994



Wydarzenia w Polsce

Wydarzenia na świecie 

 Otton III objął rządy w Świętym Cesarstwie Rzymskim.
 Sancho Garcia III został królem Nawarry.

Urodzili się 
 Alfons V, król Leónu (zm. 1028)

Zmarli 
 10 lipca – Leopold I Babenberg, margrabia Austrii (ur. ok. 940)
 28 sierpnia – Jadwiga Szwabska, księżna Szwabii (ur. ok. 939)
 31 października – Wolfgang z Ratyzbony, benedyktyn, biskup Ratyzbony (ur. ok. 934)
 data dzienna nieznana :
 Sancho II, król Nawarry oraz hrabia Aragonii (ur. ?)

0994