Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze – organ wymiaru sprawiedliwości powołany w 1945 roku z inicjatywy Francji, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego w celu osądzenia głównych zbrodniarzy wojennych III Rzeszy Niemieckiej z okresu II wojny światowej, oskarżonych o zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko pokojowi i zbrodnie przeciwko ludzkości. Procedował od 20 listopada 1945 r. do ogłoszenia wyroku 1 października 1946 r.

Przygotowania i charakter 
Proces poprzedzony był gromadzeniem materiału dowodowego. Konieczne było także ujęcie wszystkich, żyjących zbrodniarzy wojennych i funkcjonariuszy III Rzeszy. Do czasu rozpoczęcia procesu, aresztowani zostali umieszczeni w Luksemburgu, w miejscowości Bad Mondorf, w pokojach Grand-Hotelu (miejsce internowania było utajnione przed opinią publiczną). Prowadzono wówczas dochodzenie wstępne oraz przesłuchania aresztowanych.

Proces norymberski był legalny, oparty na prawie narodów, choć prowadzony zgodnie z procedurą anglosaską. Początkowo przedstawiciele „zwycięskich” mocarstw nie potrafili zgodzić się nie tylko co do charakteru procesu, ale ogólnie odnośnie do jego celowości. Związek Radziecki chciał procesu oraz surowego ukarania sprawców. Francja i Wielka Brytania były niechętne procesowi i wysunęły nawet tzw. „Plan Napoleona”, według którego zbrodniarze mieli być wygnani na samotną wyspę (tak jak w przeszłości Napoleon Bonaparte na wyspę św. Heleny). Z kolei Stany Zjednoczone opowiadały się za prowadzeniem procesu. Wspólne stanowisko pomógł wypracować sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego, Robert Houghwout Jackson, który podjął się misji zleconej przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Harry’ego Trumana. Ostateczne decyzje podjęto na konferencji w Londynie, trwającej od 26 czerwca 1945 r. Pomimo początkowej rozbieżności zdań, ustalono, że przedmiotem procesu będą naruszenia aktów prawa międzynarodowego, które zostały wyraźnie określone w statucie trybunału. Na konferencji londyńskiej 8 sierpnia 1945 r. opracowano kartę (zwaną London Charter lub Nuremberg Charter) podpisaną przez cztery wielkie mocarstwa (Stany Zjednoczone, Francję, Wielką Brytanię i Związek Radziecki), w której uzgodniono kwestie sporne oraz powołano do życia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy.

Wszystko to spisano w językach autentycznych: angielskim, francuskim i rosyjskim. Depozytariuszem tego był rząd brytyjski. Całość została zarejestrowana przez Sekretariat ONZ zgodnie z wymogami art. 102 Karty ONZ 15 marca 1951 r.

Umowa obowiązuje od chwili podpisania, dopuszcza na wystąpienie po upływie roku, wygaśnięcie nie unieważnia czynności dokonanych ani wyników osiągniętych na jej podstawie (art. 7). Preambuła powołuje się na Deklarację moskiewską.

Do umowy oprócz czterech stron założycielskich na podstawie art. 5 przystąpiło 20 państw. Polska podpisała porozumienie 25 września 1945 r., ratyfikacja nastąpiła po zakończeniu procesu 25 czerwca 1947 r. na podstawie ustawy z 2 czerwca 1947 r.

Na miejsce procesu wybrano Norymbergę, na terytorium amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec, miasto, w którym do 1939 r. odbywały się masowe zjazdy partyjne (Parteitagi) NSDAP. Na gmach wyznaczono Pałac Sprawiedliwości, który nie został uszkodzony podczas wojny.

Skład Trybunału 
Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej członkami trybunału byli przedstawiciele „Czterech Mocarstw” (koalicji zwycięzców w II wojnie światowej), wydelegowani przez Sądy Najwyższe krajów reprezentantów. Podstawą prawną było przeniesienie suwerennych praw Niemiec na mocarstwa – strony aktu bezwarunkowej kapitulacji z 8/9 maja 1945 r. i w konsekwencji zgoda na jednostronne określenie warunków pokoju przez mocarstwa – sygnatariuszy aktu bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy.

Sędziowie 
 Geoffrey Lawrence – przewodniczący (Wielka Brytania)
 William Birkett – sędzia zapasowy
 Francis Biddle (Stany Zjednoczone)
 John Parker – sędzia zapasowy
 Henri Donnedieu de Vabres (Francja)
 Robert Falco – sędzia zapasowy
 Iona Nikitczenko (Związek Radziecki)
 Aleksander Wołczkow – sędzia zapasowy

Oskarżyciele 
  Stany Zjednoczone:
 Robert Houghwout Jackson – główny oskarżyciel
 Thomas Dodd – kierownik zespołu oskarżycieli
 Sidney Alderman, Telford Taylor, John Harlan Amen, Ralph Albrecht
 Młodsi oskarżyciele: William Baldwin, Smith Brookhart, Warren Farr, Hartey Murray, Samuel Harris, Drexel Sprecher, Whitnay Harris, Thomas Lambert, Bernard Meltzer, Robert Kempner, Walter Brudno
  Francja:
 August Champetier de Ribes – główny oskarżyciel
 Zastępcy głównego oskarżyciela: Charles Dubost, Edgar Faure
 Młodsi oskarżyciele (kierownicy działów): Pierre Mounier, Charles Gerthoffer, Jean Leyris, Alfred Costle-Floret
 Młodsi oskarżyciele: Henri Delpech, Constantin Quatre, Serge Fuster, Jacques Herzog, Jean-Jacques Lanoire, Henri Monneray
 :
 sir Hartley Shawcross – główny oskarżyciel
 sir David Maxwell-Fyfe
 G.D.Roberts – kierownik zespołu oskarżycieli
 Młodsi oskarżyciele: J.M.G. Griffith-Jones, H.J. Phillmore, F. Elwyn Jones, I. Harcourt-Barrington
  Związek Radziecki:
 Roman Rudenko – główny oskarżyciel
 J.W. Pokrowski – zastępca głównego oskarżyciela
 Młodsi oskarżyciele: M.J. Raginski, L.R. Szenin, N.D. Zoria, L.N. Smirnof, D.S. Kariew, F.G. Dienisow, I.A. Ozol, W.W. Kuchin

Na podstawie materiału źródłowego.

Świadkowie i materiał dowodowy 
Podano tylko niektórych najbardziej zapamiętanych przez historię świadków i najważniejsze materiały dowodowe:
 Zaprzysiężone zeznanie niemieckiego inżyniera  opisujące masowe rozstrzeliwanie Żydów z Dubna na Ukrainie; świadek po wojnie za ratowanie Żydów został odznaczony tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
 Zeznanie Rudolfa Hößa, komendanta obozu Auschwitz-Birkenau (skazanego wyrokiem z 7 kwietnia 1947 r. przez Najwyższy Trybunał Narodowy w Warszawie na karę śmierci, wyrok wykonano)
 Dziennik służbowy oskarżonego dra Hansa Franka, obejmujący wówczas 38 tomów (po wojnie w wyniku podzielenia nieoprawionego skoroszytu na 2 części oraz uzupełnienia o odnalezione materiały w Krakowie, rozszerzony do 40 tomów lub 11367 stron, w tym 10 774 strony właściwego tekstu oraz 593 strony skorowidzów), w którym oskarżony pedantycznie wyszczególnił swoją działalność w Generalnym Gubernatorstwie.
 Film dokumentalny tzw. „Dokument nr 2430-PS” z obozów koncentracyjnych Buchenwald, Dachau i Bergen-Belsen przedstawiający między innymi widok nagich trupów spychanych przez buldożery do masowego grobu. Film ten wywołał szok na sali i był punktem zwrotnym w procesie.
 Dziennik Alfreda Rosenberga, zawierający 400 odręcznie zapisanych stron, w którym ów autor opisał założenia ideologiczne na temat „wyższości rasy panów”, przygotowania Niemiec do wojny, szczególnie do ataku na ZSRR oraz plany rabunkowe dzieł sztuki na terenach okupowanych przez nazistów.
 Zeznanie Ottona Ohlendorfa, dowódcy Einsatzgruppe D, który dokładnie opisał zbrodniczą działalność grup operacyjnych SS na zajętych zachodnich terenach ZSRR.

Wyroki, oskarżeni i ich obrońcy 

 Kara śmierci
 Alfred Jodl – prof. Franz Exner
 Alfred Rosenberg – dr Alfred Thoma
 Arthur Seyss-Inquart – dr Gustav Steinbauer
 Ernst Kaltenbrunner – dr Kurt Kauffmann
 Fritz Sauckel – dr Robert Servatius
 Hans Frank – dr Alfred Seidl
 Hermann Göring – popełnił samobójstwo przed egzekucją – dr Otto Stahmer
 Joachim von Ribbentrop – dr Gunter von Rohrscheidt
 Julius Streicher – dr Hans Marx
 Martin Bormann – sądzony zaocznie (in absentia) – dr Friedrich Bergold
 Wilhelm Frick – dr Otto Pannenbecker
 Wilhelm Keitel – dr Fritz Sauter

Wszyscy, z wyjątkiem Göringa i Bormanna, zostali powieszeni 16 października 1946 r.

 Kara dożywotniego więzienia
 13. Erich Raeder – dr Walter Siemers
 14. Rudolf Heß – dr Seidler
 15. Walther Funk – dr Fritz Sauter

 Kara 20 lat więzienia
 16. Albert Speer – dr Hans Flachsner
 17. Baldur von Schirach – dr Fritz Sauter

 Kara 15 lat więzienia
 18. Konstantin von Neurath – Otto von Ludinghausen

 Kara 10 lat więzienia
 19. Karl Dönitz – Otto Kranzbuhler

 Uniewinnienie
 20. Franz von Papen – dr Egon Kubuschok
 21. Hans Fritzsche – dr Heinz Fritz
 22. Hjalmar Schacht – dr Rudolf Dix

 Nieosądzeni
 23. Robert Ley – popełnił samobójstwo w celi 25 października 1945
 24. Gustav Krupp von Bohlen und Halbach – nie był sądzony ze względu na stan zdrowia
 25. Heinrich Himmler – rzekomo popełnił samobójstwo podczas przesłuchania 23 maja 1945
 26. Joseph Goebbels – popełnił samobójstwo 1 maja 1945
 27. Adolf Hitler – popełnił samobójstwo 30 kwietnia 1945
 28. Reinhard Heydrich – zginął w zamachu 4 czerwca 1942
 29. Heinrich Müller – zaginął w maju 1945
Trybunał uznał NSDAP, SS, SD i Gestapo za organizacje przestępcze.

W czasie procesu norymberskiego psycholog więzienny Gustave Gilbert podczas swoich badań na osadzonych ustalił ich iloraz inteligencji (IQ).

Prócz głównego procesu czołowych nazistów, toczyły się również procesy pozostałych czołowych sprawców zbrodni, m.in. grup operacyjnych (Einsatzgruppen).

Na Trybunale Norymberskim wzorowany był Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu.

Statut Trybunału i wyrok został zatwierdzony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ jako Zasady norymberskie. Na art. 6 b) i c) Statutu powołuje się Konwencja o nieprzedawnieniu zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości z 26 listopada 1968. Na zawartych w Statucie definicjach zbrodni wzorowane są odnośne definicje Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego i innych podobnych Trybunałów.

Statystyka procesu 
 Okres trwania – 10 miesięcy i 10 dni (218 pełnych dni roboczych)
 Sesje jawne – 403
 Sędziowie – 4
 Oskarżyciele – 4
 Dokumenty oskarżycieli – 2630
 Obrońcy – 27
 Asystenci – 54
 Sekretarki – 67
 Dokumenty obrońców – 2700
 Zeznania świadków – 240
 Protokół stenograficzny – ponad 4 000 000 słów spisanych na 16 000 stron
 Papier zużyty do powielenia dokumentów na użytek sądu, obrony, prasy itd. – 5 000 000 arkuszy
 Fotokopie dokumentów w specjalnie zainstalowanym laboratorium fotograficznym – 780 000
 Tłumaczenia (symultaniczne) – 4 języki: angielski, niemiecki, rosyjski, francuski
 Nagrywany, płyty gramofonowe – 7000, taśmy magnetofonowe – 27 000 m
 Filmowany , taśmy filmowe – ?

Udział Polski 
Delegacja polska na proces obejmowała cztery osoby, byli to: Tadeusz Cyprian, Stefan Kurowski, Stanisław Piotrowski i Jerzy Sawicki. Koordynatorami do poszczególnych spraw byli także Aleksander Bramson, Manfred Lachs, Marian Muszkat, Jan Sehn, Mieczysław Szerer oraz Henryk Świątkowski.

Dokonali oni sporządzenia tzw. polskiego aktu oskarżenia, obejmującego ponad 100 stron i zawierającego najważniejsze fakty i dokumenty dotyczące zbrodni hitlerowskich w Polsce i polityce okupanta wobec narodu polskiego. Zgromadzony materiał dowodowy w postaci aktu oskarżenia pozwolił na sprecyzowanie zarzutów oskarżonym oraz na znaczne rozszerzenie problematyki polskiej w czasie postępowania dowodowego przed Trybunałem. Jednakże polska delegacja nie mogła brać formalnego udziału w pracach Trybunału, gdyż umowa londyńska z 8 VIII 1945 r. (zob. Wikiźródła), przewidywała udział w procesie jedynie przedstawicieli czterech mocarstw, które występowały w imieniu wszystkich narodów.

Polska domagała się dopuszczenia do udziału w trybunale, np. zwracając uwagę na to, że oficjalny akt oskarżenia Hansa Franka nie uwzględnił należycie cierpień narodu polskiego. Z pewnym poparciem ze strony ZSRR polska delegacja uzyskała akredytację i wniosła własny akt oskarżenia, ale jej rola ograniczyła się do dostarczenia Trybunałowi materiału dowodowego, wglądu w powiązaną dokumentację i prawo przesłuchiwania osób podejrzanych o zbrodnie popełnione na ziemiach polskich.

Na procesie zeznawało dwoje świadków z Polski. Jednym była znana pisarka Seweryna Szmaglewska, więźniarka Oświęcimia, która zeznawała na temat tego właśnie obozu koncentracyjnego i zagłady. Drugim był Samuel Rajzman (ur. 1902 w Węgrowie), polski Żyd ocalony w Treblince dzięki temu, że jako znający języki obce został wybrany z transportu do komór gazowych i stał się więźniem obsługującym obóz zagłady (uczestniczył w przygotowaniach do buntu więźniów): zeznawał na temat eksterminacji Żydów w Treblince. Po złożeniu zeznań w procesie nie wrócił do Polski. Po wojnie mieszkał w Paryżu, a w 1950 r. osiadł w Montrealu.

Polska strona, uznając, że trybunał nie uwzględnił należycie skarg polskich, powołał wkrótce w kraju Najwyższy Trybunał Narodowy, nazywany niekiedy "polską Norymbergą".

Zobacz też 

 Procesy norymberskie
 Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu
 Pozytywizm prawniczy
 Raport Stroopa

Przypisy

Bibliografia 
 Joe Heydecker, Johannes Leeb, Trzecia Rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat. Warszawa 1979.
 V. Spitz, Doktorzy z piekła rodem. Przerażające świadectwo nazistowskich eksperymentów na ludziach, wyd. Replika, 2009.

Filmografia 
 Proces norymberski zobrazowano w filmie niemieckim Speer and Hitler: Devil’s architect (Architekt diabła) o Albercie Speerze
 W Polsce powstała inscenizacja procesu w Norymberdze, zatytułowana Epilog norymberski, zrealizowana w formie najpierw Teatru Telewizji (1969), a potem fabularyzowanego filmu dokumentalnego w reżyserii Jerzego Antczaka (1970).

Linki zewnętrzne 
 
 Dokumentacja spraw członków Einsatzgruppen (en.)
 Materiały norymberskie: umowa – statut – akt oskarżenia – wyrok – radzieckie votum

Procesy norymberskie
Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze
Międzynarodowe sądy i trybunały karne