Beeldhouwkunst

De beeldhouwkunst is een van de klassieke disciplines binnen de beeldende kunsten: een beeldhouwer vervaardigt op ambachtelijke wijze een artistiek object in 3D.

Beeldhouwwerken zijn kunstobjecten die door een kunstenaar worden vervaardigd, die men beeldhouwer noemt. Naar gelang de grondstof spreekt men van een steenhouwer of houtsnijder. Deze kunstenaars zijn echter zelden de scheppers van de grondstof, en werken meestal samen met een steengroeve of bronsgieterij, die verschillende afgietsels kan maken. Door hun weerbestendigheid kunnen kunstobjecten uit natuursteen en brons openbaar tentoongesteld worden, en zijn ze al eeuwenlang een dankbare grondstof voor het vervaardigen van openbare monumenten waaronder graftekens. Vaak worden in musea alles beeldhouwwerken in een afzonderlijke verzameling opgenomen, sommige musea zijn gespecialiseerd in beeldhouwkunst zoals het openluchtmuseum Middelheim.

Soorten beelden 
 Plastiek, ruimtelijke (driedimensionale) beelden, opgebouwd uit kneedbare materialen
 Sculptuur, vervaardigd door materiaal te verwijderen (weghakken, snijden) uit starre materialen, zoals een blok steen of een stuk hout
 IJssculptuur, gehakt uit ijsblokken
 Zandsculptuur, gevormd uit aangestampt, compact rivierzand
 Assemblage, een beeld dat bestaat uit een samenstelling van meerdere materialen (driedimensionale collage)
 Installatie, een ruimtelijke opstelling van heterogene (veelsoortige) voorwerpen of objecten
 Environment of omgevingskunst
 landschapskunst (Engels: land art), heeft vaak sculpturale kenmerken, verhoudt zich veelal in relatie tot de omgeving (meestal rurale landschap)
 Readymade of objet trouvé
 Portretkop, een 3-dimensionaal portret van een hoofd
 Buste, borstbeeld vanaf de helft van de borst
 Borstbeeld, een half standbeeld, vanaf de heupen
 Standbeeld, bijvoorbeeld een staande figuur, een ruiterstandbeeld
 Monument, er bestaan vele variaties
 Gedenkteken, herinneringsteken, meestal voor slachtoffers van een oorlog
 Piëta, uitbeelding van het lijden van Christus
 Reliëf, een driedimensionale afbeelding op een platte achtergrond
 Laag reliëf, een ondiep uitgewerkte voorstelling, bijvoorbeeld op een munt of gevelsteen
 Hoog reliëf, een bijna vrijstaand beeldhouwwerk op een vlakke ondergrond, met grote diepteverschillen

Materialen 
Een beeldhouwer wordt gevormd, en specialiseert zich in een welbepaalde materie.

Steenhouwerij
De Steenbeeldhouwer of steenkapper beoefent de bewerking van natuursteen, en kiezen hiervoor hun steensoort uit in een welbepaalde steengroeve.
 Marmer
 Arduinkappers
 Graniet
 Speksteen

Metaal
Deze beoefenen de kunst van het gieten van beelden in metaal.
 Email
 Metalen en legeringen
 Brons, bv. klokkengieterij en kanonnen
 Goud
 Koper
 Lood
 Staal
 Zilver

Houtsnijders
Deze beoefenen de kunst van het snijden van houtsoorten.
 Hout
 Eik
 Linde

Ivoorsnijders
Deze beoefenen de kunst van het ivoorsnijden, dat nog zelden gebeurt.

Andere
 Beton
 Bijenwas
 Boetseerwas
 Gips, in diverse soorten
 Glas
 Karton
 Klei
 Rivierklei
 Chamotteklei
 Porselein
 Terracotta
 Papier
 Papier-maché
 Polystyreen
 Polyester
 Polyurethaanschuim
 Textiel

Beelden, zoals installaties, kunnen van 'gemengde materialen' (de zogenaamde mixed media) gemaakt worden en van natuurlijke materialen, zoals takken, bladeren, bloemen, stuifmeel, mos, maar ook bloed, sperma, olie, voedingsstoffen, opgezette dieren …

Tabel van beeldhouwkunst naar periode en stijl

Niet-westerse beeldhouwkunst naar geografische herkomst

Afrika 
In de koninkrijken Ife en Benin werd het gieten van brons ontwikkeld. Tussen de 11e en de 15e eeuw maakten de kunstenaars van de Ife-cultuur vooral hoofden van koningen. In het koninkrijk Benin tussen de 13e en 19e eeuw waren het vooral bronzen beelden. Onder andere de beelden gevonden bij Tada waarbij een bijzonder beeld in kleermakerszit gevonden is. Het beeld is nu in het Nationaal Museum in Lagos.
De oudste Afrikaanse beelden dateren uit het midden van het eerste Millennium voor Christus; de tijd van Nok-beschaving in het midden van Nigeria. Dit waren vooral terracotta hoofden. Afrikaanse kunst is bekend door zijn vele expressieve maskers.

Musea met Afrikaanse beeldhouwkunst:
 Wereldmuseum Amsterdam
 Wereldmuseum Rotterdam
 Wereldmuseum Leiden
 Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren

India 
Onder invloed van het hindoeïsme kwamen er veel beelden in de hindoetempels in India. Beelden van goden zoals Shiva, Vishnoe en Brahma worden nog steeds gemaakt volgens de oude tradities.

Ook het boeddhisme beïnvloedde de Indiase beeldhouwkunst. De eerste kunstenaars maakten nog geen Boeddhabeelden. Vanaf de 1e eeuw voor Christus gebeurde dit wel. Na het begin van de christelijke jaartelling werd het gemeengoed om Boeddha-voorstellingen te maken. Hierbij zijn voorbeelden bekend die duidelijk een hellenistische inspiratie lijken te hebben, maar ook voorbeelden waaruit een uniek Indiase beeldentaal spreekt. Hierbij lijkt sprake van een parallelle ontwikkeling.

Zie ook: Indiase architectuur

China 
De Chinese beeldhouwkunst bestaat vooral uit kleine voorwerpen zoals schalen van brons, begrafenisbeeldjes, aardewerk en porselein. Een bekend voorbeeld van monumentale Chinese beeldhouwkunst zijn de grote terracotta beelden de Xi'an-krijgers van het beroemde terracottaleger van Xi'an bij de graftombe van Qin Shi Huangdi, de eerste keizer van China.

Musea met Chinese beeldhouwkunst:
 Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel

Westerse beeldhouwkunst naar periode

Mesopotamië 

Reeds de Assyriërs hadden monumentaal beeldhouwwerk en bas-reliëfs. Bekend zijn hun jachtscènes en voorstellingen van fabeldieren. De Babyloniërs maakten reliëfs in terracotta.

Oud-Griekse kunst 
Een bekend voorbeeld van de oud-Griekse beeldhouwkunst is het beeld de Venus van Milo in het Louvre in Parijs.
Ander oud-Griekse beelden zijn:
 Nikè van Samothrake, Dame van Auxerre, De Stervende Galliër, Korè, Kouros, Laocoöngroep,

Romeinse kunst 
Alhoewel er gelijkenissen zijn tussen de Romeinse beeldhouwkunst en de Griekse zijn er verschillende kenmerken. In de klassieke Griekse kunst (voor het hellenisme) wordt de mens vaak geïdealiseerd weergegeven, terwijl de Romeinen meer streefden naar realisme. Net als de oude Grieken gebruikten de Romeinen zowel brons als marmer.

In de Romeinse wereld werden concrete burgers of keizers vaak afgebeeld met een hoge graad van realisme. Mannelijke figuren komen vaker voor dan vrouwelijke, alhoewel uit de periode van de Flavische keizers ook vrouwenportretten met een zeer geraffineerde weergave van het kapsel bewaard zijn.

Enkele beroemde sculpturen die historische figuren voorstellen:
 Brutus de Oudere, brons, eerste kwart 3e eeuw voor Chr., Musei Capitolini, Rome.
 Augustus van Prima Porta, marmer, eerste kwart van de 1e eeuw na Chr., Musei Vaticani, Rome.
 keizer Commodus als Hercules, marmer, rond 185 na Chr., Musei Capitolini, Rome.

In de periode van het keizerrijk wordt architectuur en sculptuur gecombineerd in triomfbogen of zuilen. De bekendste triomfbogen zijn die van Titus, van Constantijn en van Septimus Severus op het Forum Romanum. Keizer Trajanus richtte te Rome een 30 meter hoge zuil op, versierd met reliëfs om zijn veldtochten tegen de Daciërs te vereeuwigen.

Soms is de Romeinse beeldhouwwerk schematisch of dient ze als decoratie. Als er goden worden afgebeeld is er vaak een centrale god die de lengte van een mens heeft en daarbij een klein kind, Eros de god van de liefde, die deze god trouw bijstaat.

Gotische beeldhouwkunst 
In de 14e eeuw ontstonden zuilachtige beelden bij voorgevels van kathedralen.
Bekende voorbeelden zijn;
 Heiligen bij de kathedraal van Chartres bij het portaal van de westgevel, wangsculpturen, vroeg-gotiek circa 1145-1155, bij het noordelijke portaal, wangsculpturen, circa 1204-1234 zg. hooggotiek kenmerken vroeg-gotisch: de sculpturen hebben de vorm van een kolom, de plooival in de kleding is romaans, de gezichten tonen individualiteit. Kenmerken hoog-gotisch: de figuren vertonen een grotere bewegingsvrijheid, er is sprake van een hoge individualiteit in de gezichten, de plooival van de kleding is meer realistisch.
 ‘’De Ridder van Bamberg’’, 1236 en de ‘’Stichters’’ circa 1249 bij de Kathedraal van Naumburg
 ‘’Portico de la Gloria’’, 1188 gemaakt door Mateo de Compostela in de Kathedraal van Santiago de Compostella
 ‘’Maagd Maria en de heilige Elizabeth’’, 1260/circa 1252-1275 bij de kathedraal van Reims Sculpturengroep de Visitatie, het bezoek van Maria aan haar nicht Elisabeth aan de westfacade van de kathadraal. Hier is de klassieke sculptuur als voorbeeld gebruikt. De contra poste-houding en de klassieke plooival is hier aanwezig.Ook wel als gotisch classicisme aangeduid.
 ‘’Maria en kind’’, 1305 1306 van Giovanni Pisano in de kathedraal van Siena

Bekende gotische beeldhouwers zijn:

Arnolfo di Cambio | Nicola Pisano | Giovanni Pisano | Mateo de Compostela | Claus Sluter

Renaissance 
We onderscheiden in de renaissance de periode van de vroegrenaissance en de hoogrenaissance.

Bekende beeldhouwers uit de renaissance zijn: Michelangelo en Donatello

Beeldhouwkunst in de negentiende eeuw 
Kunstenaars in de 19e eeuw begonnen te werken voor openbare instellingen en kregen opdrachten van rijke middenstanders. Portretten en standbeelden werden populair.

Beeldhouwkunst in de twintigste eeuw 
De twintigste eeuw kent tal van nieuwe ontwikkelingen: modernisme, popart, sociale plastiek, arte povera, land-art, plasticisme, postmodernisme, en andere. Bekende beeldende kunstenaars zijn: 
 Henry Moore - Ed Kienholz - Joseph Beuys - Jannis Kounellis - Fernando Botero - Christo

Beeldenpark 
Sommige musea stellen beelden uit hun permanente collectie tentoon in een beeldenpark, bijvoorbeeld:
 Museum Boijmans Van Beuningen,
 Beeldenpark van het Kröller-Müller Museum in Nationaal Park De Hoge Veluwe
 Noordbrabants Museum
Een aparte plaats wordt ingenomen door internationale beeldententoonstellingen in de open ruimte, bijvoorbeeld:
 Sonsbeek, een zevenjaarlijkse manifestatie (reeds vanaf 1949 en daarmee de eerste in Europa), de laatste editie was Sonsbeek 2008 op diverse locaties in Arnhem en in Park Sonsbeek
 Openluchtmuseum voor beeldhouwkunst Middelheim in het Nachtegalenpark bij Antwerpen

Commerciële beeldentuinen stellen wel beelden tentoon, maar altijd als verkoopexpositie.

Zie ook 

 Lijst van kunstenaars uit de gotiek
 Lijst van beeldhouwers
 Beeldenpark

Artistieke techniek
Genre in de beeldende kunst