alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
76 mm armata polowa wz. 1902

76 mm armata polowa wz. 1902 (ros. полевая пушка образца 1902 года – polewaja puszka obrazca 1902 goda) – rosyjska armata polowa kalibru 76,2 mm z okresu sprzed I wojny światowej, standardowa rosyjska armata polowa z okresu tej wojny, używana jeszcze podczas II wojny światowej. Pierwotnie oznaczana była w Rosji jako armata 3-calowa, po rewolucji kaliber podawano w milimetrach.

Konstrukcja jej była częściowo wzorowana na rewolucyjnym dziale francuskim 75 mm wz. 1897. Produkowana była w zakładach Putiłowskich w Petersburgu z niewielkimi zmianami do lat dwudziestych, a jej rozwinięcie stanowiła armata wz. 1902/30. Kaliber ok. 75 mm do II wojny światowej był uważany za najbardziej uniwersalny i powszechnie stosowany w armatach polowych większości państw.

Wojsko Polskie używało co najmniej kilkuset armat tego typu od roku 1918. W ramach ujednolicenia amunicji z francuskimi armatami 75 mm wz. 1897 większość z nich w 1926 roku została przekalibrowana (przez włożenie „koszulki”) na 75 mm i otrzymała nazwę wz. 02/26, a ponadto w latach dwudziestych ponad 100 z nich wymieniono z Rumunami na armaty francuskie.

Jednak z powodu zapasów amunicji kal. 76,2 mm części z armat nie przekalibrowywano – w sierpniu 1939 roku pozostało ich 89. Armaty te występowały powszechnie pod gwarową nazwą „armata prawosławna”. W 1939 utworzono z nich 22 dwudziałowe plutony artylerii pozycyjnej, które następnie wzięły udział w walkach:
 nr 11: Armia „Modlin” – Różan
 nr 12: Armia „Modlin” – Pułtusk
 nr 13 i 14: Armia „Modlin” – twierdza Modlin
 nr 15 i 16: SGO „Narew” – Wizna
 nr 31–35: Obszar Warowny „Grodno”
 nr 36–38: SGO „Narew” – Osowiec
 nr 51 i 52: Armia „Karpaty” – pododcinek „Nowy Sącz”
 nr 53 i 54: Armia „Kraków” – 21 Dywizja Piechoty Górskiej
 nr 55 i 56: Armia „Kraków” – pododcinek „Sucha”
 nr 57 i 58: Armia „Kraków” – Obszar Warowny „Śląsk” (batalion forteczny "Mikołów")
 nr 111: Lądowa Obrona Wybrzeża (pierwotnie trzydziałowy)

Jedna armata, pierwotnie należąca do 111. plutonu, stanowiła uzbrojenie Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Ponadto w czasie działań wojennych utworzono niewielką liczbę improwizowanych pododdziałów artylerii wyposażonych w armaty tego typu.

Przypisy

Bibliografia 

Rosyjska broń artyleryjska I wojny światowej
Uzbrojenie artylerii II Rzeczypospolitej
Rosyjskie holowane armaty polowe
Radzieckie holowane armaty polowe
Amor

Amor (Kupidyn) – w mitologii rzymskiej bóg miłości
 Amor – planetoida o numerze katalogowym 1221
 Amor – film reż. Thomasa Wangsma

Zobacz też 
 Amor De Cosmos – polityk kanadyjski
 Guillermo Amor – piłkarz hiszpański
 Henryk Lubomirski jako Amor – posąg autorstwa A. Canovy
 Jan Amor Tarnowski – hetman polski
 grupa Amora – planetoidy bliskie Ziemi
 Gmina Amor (ang. Amor Township) – gmina w stanie Minnesota, w hrabstwie Otter Tail, w USA
 Gmina Amor (ang. Amor Township) – gmina w stanie Dakota Północna, w hrabstwie Bowman, w USA
 amorek – w sztukach plastycznych element dekoracyjny w postaci małego, nagiego chłopca ze skrzydłami (w odróżnieniu od putta)
Geniusz (mitologia)

Geniusz () – w religii rzymskiej półboska, śmiertelna istota, która obdarza mężczyznę płodnością, kieruje jego losem, przynosi szczęście, a rodzi się wraz z nim. Żeńskim odpowiednikiem jest Junona (łac. iuno).

Uważano, że każdy mężczyzna ma swojego własnego, indywidualnego geniusza. Składano mu ofiary w dniu własnych urodzin – stąd chrześcijanie początkowo tępili obchodzenie urodzin, gdyż jest to pogańskie święto ku czci własnego geniusza (chrześcijańskim zamiennikiem są imieniny, święto ku czci chrzestnego patrona).

Koncepcję geniusza uzupełniono z czasem o geniusza zbiorowego, czego przykładem jest genius populi Romani, duch opiekuńczy całego „ludu rzymskiego“, czyli wszystkich Rzymian. Na rewersach monet rzymskich geniusza przedstawiano z paterą i rogiem obfitości, czasami z ołtarzem u stóp.

Pod wpływem filozofii greckiej nastąpił w okresie późniejszym podział na geniusza dobrego – białego (genius albus) oraz złego – czarnego (genius ater). Geniusza utożsamiano generalnie z greckim daimonionem.

Zobacz też 
 genius loci

Personifikacje rzymskie
Finlandia Południowo-Zachodnia

Finlandia Południowo-Zachodnia (fiń. Varsinais-Suomi, Finlandia Właściwa) – region Finlandii w dawnej prowincji Finlandia Zachodnia. Głównym miastem jest Turku (szw. Åbo).

Historia 
Dawniej także księstwo powstałe w IX wieku obejmujące regiony Varsinais-Suomi, Satakunta, Uusimaa okolice Vaasa, Wyspy Alandzkie (Ahvenanmaa) i wschodnie wybrzeże. Najlepszym okresem dla krainy był XI-XII wiek. Mieszkańcy trudnili się głównie handlem z Estonią, Łotwą i Karelią, a od XII wieku ze Szwecją. Zajmowano się także rolnictwem i myślistwem. Z tego okresu pochodzą liczne kurhany, pozostałości twierdz i znaleziska archeologiczne. Głównym stanowiskiem archeologicznym jest Lieto, gdzie odkryto pozostałości dawnego zamku na wzgórzu.

W norweskich i islandzkich sagach podaje się, że na terenie księstwa znajdowała się siedziba dawnych fińskich królów. Mieli oni rządzić całym wschodnim rejonem Bałtyku. Wszystkie fińskie plemiona ściśle współpracowały ze sobą, więc możliwe było powstanie zjednoczonego państwa. Mogło się to dziać zapewne w IX-XI wieku. W 1155 roku zostało przyjęte chrześcijaństwo, a w 1249 roku Varsinais-Suomi wraz z resztą kraju stało się oficjalnie częścią Szwecji. Zachowało jednak sporą autonomię, a lokalni możnowładcy otrzymali tytuły szlacheckie. Do XVII wieku mieszkańcy musieli jedynie uznawać formalnie zwierzchnictwo szwedzkiego króla i płacić podatki. Wielu szwedzkich kupców, chłopów i rzemieślników osiedliło się w Turku i pobliskich miastach. W 1284 roku zostało utworzone Księstwo Finlandii

Gminy i miasta 
W obrębie regionu jest 27 gmin, w tym 11 miast:

Miasta

Pozostałe gminy

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona regionu Varsinais Suomi 

 
Regiony Finlandii
Satakunta

Satakunta – region na zachodzie Finlandii. Głównym miastem regionu jest Pori. Obszar Satakunty ma charakter głównie rolniczy, charakteryzujący się odrębnością i własnymi tradycjami.

Gminy 
Region ten jest podzielony na 19 gmin (miasta zostały pogrubione):

Przypisy 

 
Regiony Finlandii
Eryk IX

Święty Eryk IX Jedvardsson, szw. Erik den helige (ur. ok. 1120 w okolicy jeziora Melar, zm. ok. 1160) – pierwszy przedstawiciel dynastii Erykidów na tronie szwedzkim, święty katolicki. Panował prawdopodobnie od ok. 1155 do ok. 1160 (do końca XII wieku daty życia i panowania władców szwedzkich są niepewne).

Data urodzenia Eryka IX nie jest dokładnie znana. Jego ojciec miał na imię Edward (szw. Jedvard). Przyjmuje się, że matka Eryka miała na imię Cecylia i była córką pogańskiego uzurpatora do tronu – Swena Blota, panującego od około 1084 do 1087.

Eryk zorganizował wyprawę krzyżową na Finlandię w celu podboju i chrystianizacji kraju. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. W 1155 roku chcąc schrystianizować kraj zostawił w Turku biskupa Henryka z Uppsali, który został zabity przez fińskiego rolnika.

Około 1150 król Swerker I Starszy powołał go na współwładcę. Po śmierci Swerkera I (25 grudnia 1156) Eryk IX objął samodzielne rządy, odsuwając od tronu syna Swerkera – Karola VII. Za śmierć Swerkera I był odpowiedzialny Duńczyk Magnus Henriksson, który podawał się za ostatniego potomka szwedzkich królów z rodu Stenkila (jego matka Ingrida była wnuczką króla Inge I Starszego). Eryk IX zginął zamordowany w 1159 lub 1160 roku niedaleko Uppsali, o co także podejrzewano Magnusa Henrikssona.

Żoną Eryka IX była Krystyna, córka duńskiego możnego Bjorna Jernside (wnuk króla Danii Eryka I) i Katarzyny (córki króla Szwecji Inge I Starszego). Ich synem był Knut Eriksson, król Szwecji od 1167.

Kult 
Eryk IX bywa uważany za świętego - jako takiego wymienia go kalendarz z Valentuny z 1198 roku. Przypuszczalnie około 1220 roku zwłoki Eryka przeniesiono do katedry w Uppsali. Pozostały tam pomimo wprowadzenia reformacji, która odrzucała kult świętych. Szczątki św. Eryka pozostając w katedrze uppsalskiej - głównej świątyni państwa - były ważnym symbolem Szwecji.

Wspomnienie liturgiczne św. Eryka, w Kościele katolickim, obchodzone jest 18 maja.

Jest patronem Szwecji.

W ikonografii, święty przedstawiany jest jako mężczyzna w stroju królewskim, z koroną na głowie, w jednej ręce trzyma miecz, w drugiej sztandar.

Jego atrybutami są: model kościoła w Uppsali i ołtarz, przy którym został zamordowany oraz palma męczeńska.

Zobacz też 
 kult świętych
 modlitwa za pośrednictwem świętego

Przypisy

Bibliografia 
 
 H. Fros, F. Sowa, Księga imion i świętych, t. 2, Kraków 1997, szpalta 190.
 Święty Eryk IX Jedvardsson na brewiarz.katolik.pl [ostatnia aktualizacja: 29.04.2010]

Erykidzi
Władcy Szwecji
Święci katoliccy
Urodzeni w XII wieku
Zmarli w 1160
Szwedzcy święci katoliccy
Häme

Häme (szw. Tavastland) – region historyczny w zachodniej części Pojezierza Fińskiego. Obecnie jest podzielony pomiędzy regiony Kanta-Häme (Tavastia Właściwa), Päijät-Häme, Pirkanmaa oraz Finlandię Środkową.

Häme w I tysiącleciu n.e. było zamieszkane przez fińskie plemię o takiej samej nazwie (zwani też Tawastami), które w IX-XIII wieku tworzyło w miarę spójną organizację z głównymi ośrodkami w Rapola i Vanaja. Wraz z II krucjatą szwedzką jarla Birgera w 1249 roku, zostało wraz z resztą Finlandii przyłączone do królestwa Szwecji. W latach 60. rozpoczęto budowę twierdzy Tavastehus, jako jednej z trzech (obok Åbo i Wyborga), mających gwarantować porządek we wschodniej kolonii. Po pokoju w Nöteborgu Hämeenlinna straciła swe znaczenie obronne, jednak nadal pozostawała ważnym centrum administracyjnym. W 1809 roku, wraz z całą Finlandią, Häme stało się częścią Rosji.

Region był ważnym ośrodkiem produkcji drewna oraz papieru. Największymi ośrodkami papierniczymi były, i są nadal, Mänttä i Valkeakoski. Od XIX wieku funkcję głównego ośrodka przemysłu przejęło Tampere, gdzie działały liczne fabryki tekstylne i metalurgiczne.

Największe miasta:
 Tampere – 212 tys.
 Hämeenlinna – 66 tys.

Krainy historyczne Szwecji
Geografia Finlandii
Historia Finlandii
Karelia (ujednoznacznienie)

Karelia – autonomiczna republika Federacji Rosyjskiej
 Karelia – kraina historyczna w północno-wschodniej Europie, która była zamieszkiwana przez lud Karelów
 Karelia – autonomiczna republika radziecka w składzie Rosyjskiej FSRR, istniejąca w latach 1923-1940 i 1956-1991
 Karelo-Fińska SRR – republika ZSRR istniejąca w latach 1940-1956
 Karelia – suita Jeana Sibeliusa
 Karelia – rosyjski atomowy okręt podwodny
 The Karelia – grupa muzyczna
Nokia (miasto)

Nokia  – miasto i gmina w Finlandii w regionie Pirkanmaa. Miasto w 2010 roku liczyło 31 607 mieszkańców.

Historia 
Miasto zostało założone w roku 1865. Nokia była siedzibą firmy Nokia (nazwa wywodzi się od nazwy miejscowości), działającej najpierw jako zakład Fredrika Idestama przetwarzający drewno. Następnie firma połączyła się z Fińskimi Zakładami Gumowymi i Fińską Fabryką Kabli. Dało to początek w 1967 firmie Nokia Corporation. Obecnie siedzibą firmy Nokia jest Espoo.

Sport 
 Nokian Pyry – klub hokeja na lodzie

Przypisy 

Miasta w regionie Pirkanmaa
Grabarka

W Polsce
 Grabarka – osada leśna w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Biała Podlaska
 Grabarka – wieś w woj. podlaskim, w pow. siemiatyckim, w gminie Milejczyce 
 Grabarka – wieś w woj. podlaskim, w pow. siemiatyckim, w gminie Nurzec-Stacja
 Grabarka – gromada

 Grabarka – góra w woj. podlaskim, w pow. siemiatyckim, w gminie Nurzec-Stacja

 Grabarka – potok, dopływ Mogilnicy
 Grabarka – struga, dopływ Warty
 Grabarka – potok, dopływ Wisły
 Grabarka – struga, dopływ Zielawy
A-dur

A-dur – durowa gama muzyczna, której toniką jest a.
Jej dźwięki to: a, h, cis, d, e, fis, gis. Tonacja A-dur zawiera trzy krzyżyki.

Pokrewną jej molową tonacją paralelną jest fis-moll, jednoimienną molową – a-moll.

A-dur to również akord, zbudowany z pierwszego (a), trzeciego (cis) i piątego (e) stopnia gamy A-dur. 

Znane dzieła w tonacji A-dur:
 Wolfgang Amadeus Mozart – XXIII koncert fortepianowy (KV 488), XVIII Kwartet smyczkowy KV 464, Koncert klarnetowy (KV 622)
 Feliks Mendelssohn - IV Symfonia Włoska 
 Piotr Czajkowski – Kaprys Włoski
 Ludwig van Beethoven – VII Symfonia op. 92, Sonata na skrzypce i fortepian „Kreutzerowska” op. 47
 Mieczysław Karłowicz – Koncert skrzypcowy
 Fryderyk Chopin – Polonez A-dur op. 40 nr 1

Zobacz też 

 Pokrewieństwo tonacji
 Skala durowa
 Znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
A-moll

a-moll – tonacja muzyczna oparta na skali molowej, której toniką jest dźwięk a. Gama a-moll w odmianie naturalnej zawiera dźwięki: a, h, c, d, e, f, g, a. W zapisie tonacji a-moll, podobnie jak w C-dur, nie występują znaki przykluczowe. Równoległą gamą durową jest C-dur, jednoimienną durową – A-dur.

a-moll to także akord, zbudowany z pierwszego (a), trzeciego (c) i piątego (e) stopnia gamy a-moll.

Odmiana harmoniczna 
Gama a-moll w odmianie harmonicznej (z VII stopniem podwyższonym o półton):

Odmiana dorycka 
Gama a-moll w odmianie doryckiej (z VI i VII stopniem podwyższonym o półton w stosunku do gamy a-moll naturalnej):

Wybrane dzieła w tonacji a-moll 
 Niccolò Paganini – Kaprys nr 24
 Ernest Bloch – Koncert a-moll
 Piotr Czajkowski – Trio fortepianowe
 Antonín Dvořák – Koncert skrzypcowy
 Edvard Grieg – Koncert fortepianowy
 Robert Schumann – Koncert fortepianowy
 Jean Sibelius – IV Symfonia
 Ludwig van Beethoven – Bagatela a-moll (Dla Elizy)

Wybrane piosenki w tonacji a-moll 
 Lionel Richie – Hello
 Taylor Swift – Look What You Made Me Do
 R.E.M. – Losing My Religion
 Ariana Grande – No Tears Left to Cry
 Twenty One Pilots – Nico and the Niners
 Red Hot Chili Peppers – Dani California

Zobacz też 

 pokrewieństwo tonacji
 skala molowa
 znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
B-dur

B-dur – tonacja muzyczna, która oparta jest na skali durowej. Jej toniką jest b.

Gama B-dur zawiera dźwięki: b – c – d – es – f – g – a. Tonacja B-dur zawiera dwa bemole.

Pokrewną jej molową tonacją równoległą jest g-moll, jednoimienną molową – b-moll.

B-dur to także akord, zbudowany z pierwszego (b), trzeciego (d) i piątego (f) stopnia gamy B-dur.

Znane dzieła w tonacji B-dur:
 Wolfgang Amadeus Mozart – serenada Gran Partita (KV 361)
 Ludwig van Beethoven – IV Symfonia, Kwartet nr 13 i Wielka Fuga na kwartet smyczkowy
 George Gershwin – Solo na klarnecie otwierające Błękitną Rapsodię
 Siergiej Prokofjew – Suita Scytyjska
 Giuseppe Verdi – Powrót Radamesa z Aidy
 Johannes Brahms – II Koncert fortepianowy

Zobacz też 

 Pokrewieństwo tonacji
 Skala durowa
 Znaki przykluczowe

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
B-moll

b-moll – gama muzyczna oparta na skali molowej, której toniką jest b. 

Gama b-moll w odmianie naturalnej (eolskiej) zawiera następujące dźwięki: b, c, des, es, f, ges, as. W zapisie tonacji b-moll występuje pięć bemoli.

Odmiany 

Gama b-moll w odmianie harmonicznej (z VII stopniem podwyższonym o półton):

Gama b-moll w odmianie doryckiej (z VI i VII stopniem podwyższonym o półton w stosunku do gamy b-moll naturalnej):

Równoległą gamą durową jest Des-dur, jednoimienną durową – B-dur.

Akord 

Nazwa b-moll oznacza także akord, zbudowany z pierwszego (b), trzeciego (des) i piątego (f) stopnia gamy b-moll.

Przykłady zastosowania 

Znane dzieła oparte na tonacji b-moll:
 Piotr Czajkowski – I Koncert fortepianowy op. 23
 Fryderyk Chopin – Scherzo op. 31, II Sonata fortepianowa
 Richard Strauss – Symfonia alpejska
 Antonín Dvořák – Koncert wiolonczelowy, op. 104

Nazewnictwo 
W anglosaskiej notacji nazw dźwięków literą b oznacza się niealterowany VII stopień szeregu zasadniczego, dla którego w nazewnictwie polskim stosowana jest nazwa h. Z tego względu synonimem dla polskiego określenia b-moll jest angielskie B flat minor.

Zobacz też 

 pokrewieństwo tonacji
 skala molowa
 znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
Friedrich Schlegel

Karl Wilhelm Friedrich von Schlegel (ur. 10 marca 1772, zm. 12 stycznia 1829) – niemiecki poeta, krytyk literacki, językoznawca i filozof.

Życiorys 
Jeden z twórców współczesnego językoznawstwa. Interesował się też literaturoznawstwem. Brat Augusta Wilhelma Schlegela. Razem z Novalisem, Augustem Wilhelmem Schlegelem, Friedrichem Wilhelmem Josephem Schellingiem uchodzi za najwybitniejszego przedstawiciela romantyzmu jenajskiego. Jest uznawany za twórcę pojęcia ironii romantycznej. Pisał teksty o tematyce społeczno obyczajowej lub historycznej.

W swej pracy Über die Sprache und Weisheit der Indier (O języku i wiedzy Indusów) wydanej w Heidelbergu, w 1808, jako pierwszy wyraźnie podkreślił związki zachodzące między greką, łaciną, językami germańskimi i sanskrytem, dzięki czemu dał początek indoeuropeistyce.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Friedrich Schlegel – publikacje w bibliotece Polona
 
  Schlegel, Friedrich von (1772–1829) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

Niemieccy krytycy literaccy
Niemieccy filozofowie XIX wieku
Niemieccy językoznawcy
Niemieccy poeci XVIII wieku
Niemieccy poeci XIX wieku
Urodzeni w 1772
Zmarli w 1829
Pochowani na Starym Cmentarzu Katolickim w Dreźnie
Pakt antykominternowski

Pakt antykominternowski – układ podpisany 25 listopada 1936 roku w Berlinie przez przedstawicieli rządów Niemiec i Japonii.

Historia
Celem zawarcia paktu była koordynacja działań przeciwko Międzynarodówce Komunistycznej - organizacji utworzonej w Moskwie w 1919 roku, z zadaniem kierowania działalnością partii komunistycznych i podporządkowania ich partii radzieckiej. Tajny protokół dołączony do układu zobowiązywał sygnatariuszy do zachowania neutralności, gdyby jedna ze stron znalazła się w stanie wojny z ZSRR.

6 listopada 1937 roku do paktu dołączyło Królestwo Włoch, a później (do 1941 roku): Królestwo Węgier, Mandżukuo, Państwo Hiszpańskie, Carstwo Bułgarii, Dania, Finlandia, Królestwo Rumunii, rządy Państwa Chorwackiego, Republiki Słowackiej oraz marionetkowy chiński rząd Wang Jingweia w Nankinie. Pakt ten był podstawą późniejszych umów wojskowych zawieranych między Niemcami i Włochami (pakt stalowy z 1939 roku) oraz Japonią (pakt trzech z 1940 roku), których celem było uzyskanie światowej hegemonii i przeciwstawienie się państwom alianckim.

Polska została zaproszona do dołączenia do paktu w lutym 1937 roku podczas spotkania marszałka Rydza-Śmigłego z Hermanem Göringiem. Ponownie zaproszenie wysłano również w listopadzie 1937 roku. Odpowiedź władz polskich była odmowna.

Zobacz też 
 państwa Osi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

1936 w Azji
1936 w Niemczech
1937 we Włoszech
Antykomunizm
Japonia w XX wieku
Polityka zagraniczna III Rzeszy
Sojusze wojskowe
Stosunki niemiecko-radzieckie
Traktaty międzynarodowe Niemiec
August Wilhelm Schlegel

August Wilhelm von Schlegel (ur. 8 września 1767 w Hanowerze, zm. 12 maja 1845 w Bonn) – niemiecki pisarz, językoznawca, filolog, tłumacz i uczony, brat Friedricha Schlegla.

W latach 1798–1801 wykładał na uniwersytecie w Jenie. Wraz z bratem stworzył pierwszą szkołę romantyzmu. Był jednym z twórców filologii indyjskiej. Prowadził w Niemczech jako pierwszy wykłady sanskrytu, na uniwersytecie w Bonn. Zajmował się klasyfikacją języków. Podzielił je na 3 zasadnicze grupy:
 języki izolujące
 języki aglutynacyjne
 języki fleksyjne
Wydał indyjskie epopeje Bhagavadgitę i Ramajanę. Napisał też Observation sur la langue et la littérature provançale (Paryż 1814).

Linki zewnętrzne 
 
 August Wilhelm Schlegel – publikacje w bibliotece Polona

Ludzie urodzeni w Hanowerze
Niemieccy językoznawcy
Niemieccy indolodzy
Niemieccy pisarze XVIII wieku
Niemieccy pisarze XIX wieku
Pisarze związani z Bonn
Pisarze związani z Hanowerem
Urodzeni w 1767
Zmarli w 1845
Jean Sibelius

Jean Sibelius, właśc. Johan Julius Christian Sibelius (ur. 8 grudnia 1865 w Hämeenlinna, zm. 20 września 1957 w Järvenpää) – fiński kompozytor, wolnomularz. Uważany jest za twórcę narodowego stylu w muzyce fińskiej.

Życiorys 
Urodził się w szwedzkojęzycznej rodzinie jako Johan Julius Christian Sibelius. Pomimo szwedzkiego pochodzenia rodzice posłali go do fińskojęzycznej szkoły. Od 1885 roku studiował prawo na Uniwersytecie Helsińskim, następnie zaś kompozycję u Szweda M. Wegeliusa i grę na skrzypcach. Przez dwa lata (1889/1890) był uczniem A. Beckera w Berlinie. W 1890/1891 w Wiedniu u R. Fuchsa i K. Goldmarka, po czym wrócił do Finlandii. Niedługo potem stworzył pierwsze dzieła (Kullervo 1892, 4 legendy z Kalevali 1895), które odniosły duży sukces. Podróżował po Europie (Wielka Brytania, Niemcy, Włochy) i USA.

W swej twórczości nawiązywał do fińskiego folkloru, czerpał także inspirację z poezji i literatury narodowej. Komponował utwory na skrzypce, wiolonczelę, fortepian oraz poematy symfoniczne takie jak: Pieśń wiosenna i Finlandia. Ta ostatnia stała się bardzo popularna w Finlandii i rozbudziła uczucia patriotyczne wśród Finów. Poważnie zaniepokoiło to władze Imperium Rosyjskiego, które rozpoczęły rusyfikację należącej w tym czasie do terytorium rosyjskiego Finlandii. Inne dzieła kompozytora: Oceanidy op. 73 (1914), suita Karelia op. 11 (1893) i (ostatnie) poemat symfoniczny Tapiola op. 112 (1926). 

Po roku 1926 Sibelius przestał komponować i osiadł w swoim domku (który nazwał imieniem swojej żony – Ainola), w pobliżu którego został też pochowany. W 1950 roku odznaczony został Krzyżem Wielkim Orderu Białej Róży Finlandii.

Symfonie 
 I Symfonia e-moll, op. 39 (1899)
 II Symfonia D-dur, op. 43 (1902)
 III Symfonia C-dur, op. 52 (1906)
 IV Symfonia a-moll, op. 63 (1911)
 V Symfonia Es-dur, op. 82 (1915-1919)
 VI Symfonia d-moll, op. 104 (1923)
 VII Symfonia C-dur, op. 105 (1924)

Upamiętnienia 
Nazwisko tego fińskiego kompozytora stało się nazwą planetoidy, odkrytej w 1936, przez Yrjö Väisälä - (1405) Sibelius. Na jego cześć nazwano również ulicę w Gdyni w dzielnicy Cisowa.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Fińscy kompozytorzy
Fińscy skrzypkowie
Fińscy wolnomularze
Odznaczeni Orderem Białej Róży Finlandii
Szwedzkojęzyczni Finowie
Urodzeni w 1865
Zmarli w 1957
Ludzie urodzeni w Hämeenlinna
Desygnat

Desygnat (, 'oznaczony') (rzadko: referent) – każdy konkretny obiekt pasujący (denotowany) do nazwy lub, ściślej, każda rzecz oznaczana przez dany znak, wyraz, wyrażenie lub pojęcie (na przykład desygnatem słowa „pies” jest zwierzę, o którym można zgodnie z prawdą powiedzieć, że jest psem).

Desygnatem nazwy N języka J, przy określonym jej znaczeniu, jest każdy przedmiot P, o którym, zgodnie z prawdą, nazwę N można orzec. 

Zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy stanowi jej denotację. Desygnat jest pojęciem stosowanym w logice, językoznawstwie i filozofii.

Przypisy

Bibliografia 

 
 
 

Semantyka
Franz Bopp

Franz Bopp (ur. 14 września 1791, zm. 23 października 1867 w Berlinie) – niemiecki językoznawca. Wykładał na uniwersytecie w Berlinie, prowadził specjalnie dla niego stworzoną katedrę sanskrytu. Był jednym z twórców językoznawstwa historyczno-porównawczego. Badał strukturę gramatyczną języków indoeuropejskich.

Napisał między innymi: Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache (O systemie koniugacji sanskrytu w porównaniu z greką, łaciną, perskim i germańskim językiem), wydaną we Frankfurcie w 1816.

Właściwy twórca pierwszej gramatyki porównawczej. Studiował sanskryt perski i hebrajski w Paryżu. Pragnął dotrzeć do początków mowy, czyli ludzkiego myślenia i ducha, ale od strony języka. Po to aby dać precyzyjną analizę z regularnymi wynikami. Jego celem było przedstawienie w systematyczny sposób stosunków między językami indoeuropejskimi. Chciał zbadać rządzące ewolucją prawa. Badał podstawowe kategorie morfologiczne. Traktował język jako zjawisko biologiczne podobne do organizmu, którego budowa powinna być badana przy pomocy metody historyczno-porównawczej.

Był opiekunem dysertacji De negatione napisanej przez Hipolita Cegielskiego.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Franz Bopp – dzieła w bibliotece Polona

Urodzeni w 1791
Zmarli w 1867
Niemieccy językoznawcy
Wykładowcy Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie
H-dur

H-dur – gama muzyczna oparta na skali durowej, której toniką jest dźwięk h. Gama H-dur zawiera dźwięki: h, cis, dis, e, fis, gis, ais. Tonacja H-dur zawiera pięć krzyżyków.

Zapis nutowy 

Pokrewną jej molową tonacją paralelną jest gis-moll, jednoimienną molową – h-moll.

Akord 

H-dur to także akord, zbudowany z pierwszego (h), trzeciego (dis) i piątego (fis) stopnia gamy H-dur.

Przykłady 

Znane dzieła w tonacji H-dur:
 Igor Strawinski – fragment baletu Ognisty Ptak
 Fryderyk Chopin – Nokturn H-dur op. 62 nr 1
 Jerzy Matuszkiewicz – ballada z filmu Jak rozpętałem drugą wojnę światową

Zobacz też 

 Pokrewieństwo tonacji
 Skala durowa
 Znaki przykluczowe

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
H-moll

h-moll – tonacja muzyczna oparta na skali molowej, której toniką jest dźwięk h. Gama h-moll w odmianie naturalnej zawiera dźwięki: h, cis, d, e, fis, g, a. Równoległą gamą durową jest D-dur, jednoimienną durową – H-dur.

Nazwa h-moll oznacza także akord, zbudowany z pierwszego (h), trzeciego (d) i piątego (fis) stopnia gamy h-moll.

Odmiana harmoniczna 
Gama h-moll w odmianie harmonicznej (z VII stopniem podwyższonym o półton):

Odmiana dorycka 
Gama h-moll w odmianie doryckiej (z VI i VII stopniem podwyższonym o półton w stosunku do gamy h-moll naturalnej):

Znane dzieła oparte w tonacji h-moll 
 Piotr Czajkowski – VI Symfonia op. 74 Patetyczna
 Felix Mendelssohn – uwertura Hebrydy (Grota Fingala)
 Nikołaj Rimski-Korsakow – solo fagotu w drugiej część Szeherezady
 Aleksandr Skriabin – Fantazja op. 28
 Franz Schubert – pierwsza część symfonii Niedokończonej
 Johann Sebastian Bach – Wielka msza h-moll
 Fryderyk Chopin – Scherzo h-moll

Zobacz też 

 pokrewieństwo tonacji
 skala molowa
 znaki przykluczowe

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
C-dur

C-dur – tonacja muzyczna oparta na skali durowej, której toniką jest c. Gama C-dur zawiera dźwięki: c, d, e, f, g, a, h, c. Zapis tonacji C-dur, podobnie jak a-moll, nie zawiera znaków chromatycznych. Pokrewną jej molową tonacją paralelną jest a-moll, jednoimienną molową – c-moll.

C-dur to także akord, zbudowany z pierwszego (c), trzeciego (e) i piątego (g) stopnia gamy C-dur.

Znane dzieła w tonacji C-dur 
 Joseph Haydn – Symfonia L’Ours (Niedźwiedź)
 Wolfgang Amadeus Mozart – Symfonia nr 41 (Jowiszowa), Symfonia Linzka nr 36, XXI koncert fortepianowy (KV 467), XXV koncert fortepianowy (KV 503)
 Ludwig van Beethoven – I Symfonia, I Koncert fortepianowy, Koncert potrójny, Sonata Waldsteinowska, finał V Symfonii
 Franz Schubert – VI Symfonia Mała, IX Symfonia Wielka
 Robert Schumann – II Symfonia
 Siergiej Prokofjew – III Koncert fortepianowy
 Richard Strauss – Początek Tako rzecze Zaratustra
 Jean Sibelius – VII Symfonia
 Dmitrij Szostakowicz – VII Symfonia Leningradzka

Zobacz też 

 pokrewieństwo tonacji
 skala durowa
 znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
C-moll

c-moll – gama oparta na skali molowej, której toniką jest c. Naturalna gama c-moll zawiera dźwięki: c, d,  es, f, g, as, b. W zapisie tonacji c-moll występują trzy bemole.

Gama c-moll w odmianie harmonicznej (z VII stopniem podwyższonym o półton):

Gama c-moll w odmianie doryckiej (z VI i VII stopniem podwyższonym o półton w stosunku do gamy h-moll naturalnej):

Równoległą gamą durową jest Es-dur, jednoimienną durową – C-dur.

Nazwa c-moll oznacza także akord, zbudowany z pierwszego (c), trzeciego (es) i piątego (g) stopnia gamy c-moll.

Znane dzieła w tonacji c-moll:

 Ludwig van Beethoven - V Symfonia, Sonata Patetyczna op. 13, III Koncert fortepianowy op. 37
 Wolfgang Amadeus Mozart - XXIV Koncert fortepianowy KV 491, Wielka Msza c-moll, KV 427
 Nikołaj Rimski-Korsakow - solo fagotu w drugiej części Szeherezady
 Franz Schubert - IV Symfonia Tragiczna
 Fryderyk Chopin - Etiuda Rewolucyjna
 Robert Schumann - Msza c-moll na chór, solistów i orkiestrę
 Johann Sebastian Bach - Passacaglia c-moll

Zobacz też 

 Pokrewieństwo tonacji
 Skala molowa
 Znaki przykluczowe

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Gamy muzyczne
Alessandro Volta

Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta (ur. 18 lutego 1745 w Como, zm. 5 marca 1827 tamże) – włoski naukowiec i arystokrata; fizyk doświadczalny, wynalazca, konstruktor i fizjolog, hrabia oraz tercjarz franciszkański. Laureat Medalu Copleya (1794).

Życiorys 
Rodzice Alessandro obawiali się, że jest on upośledzony, ponieważ do 5 roku życia nie potrafił mówić. Jednak, gdy zaczął uczęszczać do miejscowej szkoły prowadzonej przez jezuitów, okazało się, że młody Volta znacznie przewyższa intelektualnie większość rówieśników. Od najmłodszych lat wykazywał ogromne zainteresowanie fizyką, a zwłaszcza elektrycznością. W wieku osiemnastu lat zaczął korespondować ze znanym paryskim fizykiem Abbe Nolletem.

W 1774 skonstruował elektrofor, umożliwiający elektryzowanie ciał. W 1776 odkrył metan. Eksperymentował z zapalaniem gazów w zamkniętej przestrzeni przy użyciu iskry elektrycznej. W roku 1781 skonstruował elektroskop, umożliwiający pomiary elektryczności. W 1782 skonstruował kondensator. 20 marca 1800 r. wysyła do prezydenta Royal Society z Londynu list, w którym opisuje konstrukcję pierwszego ogniwa galwanicznego, składającego się dwóch płytek z różnych metali, jedna z miedzi bądź srebra, druga z cyny lub cynku zanurzonych w filiżance ze słoną wodą. Opisuje także połączenie szeregowe takich ogniw oraz uproszczenie układu poprzez zastąpienie filiżanek z blaszkami, układem krążków metalowych przełożonych krążkami papieru nasączonego słoną wodą, zwanego stos Volty. Wynalezienie ogniw chemicznych jako wydajnych źródeł prądu elektrycznego zaowocowało na początku XIX w. licznymi odkryciami. W 1801 zaprezentował przed samym Napoleonem Bonaparte stos Volty. Zafascynowany cesarz uczynił go hrabią, senatorem Królestwa Włoch, odznaczył specjalnym medalem i wyznaczył bardzo wysoką stałą pensję. Prócz tego Volta otrzymał także Legię Honorową.

W 1779 Alessandro Volta został profesorem fizyki na uniwersytecie w Pawii. Zajmował to stanowisko przez 25 lat. W 1794 Volta pojął za żonę Teresę Peregrini, córkę Ludovico Peregriniego. Volta był człowiekiem głęboko religijnym, codziennie zapalał lampkę przed wizerunkiem Matki Bożej i codziennie odmawiał przy domowym ołtarzyku różaniec. Był tercjarzem franciszkańskim. Przez wiele lat prowadził spór dotyczący natury elektryczności z Luigim Galvanim.

Upamiętnienie 
Na jego cześć jednostkę napięcia elektrycznego nazwano wolt (volt). Jego imię nosi też planetoida (8208) Volta oraz krater Volta na Księżycu.

Przypisy 

Włoscy fizycy XVIII wieku
Włoscy fizycy XIX wieku
Włoscy fizycy doświadczalni
Elektrostatycy
Włoscy wynalazcy
Włoscy fizjolodzy

Członkowie Royal Society
Laureaci Medalu Copleya
Odznaczeni Legią Honorową
Ludzie upamiętnieni nazwami jednostek SI
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu
Osoby upamiętnione nazwami planetoid

Ludzie urodzeni w Como
Urodzeni w 1745
Tercjarze franciszkańscy (biografie)
Zmarli w 1827
Astronomia optyczna

Astronomia optyczna – dział astronomii obserwacyjnej badający promieniowanie elektromagnetyczne w zakresie światła widzialnego oraz pobliskich zakresów widma elektromagnetycznego – podczerwieni i ultrafioletu, docierające od ciał niebieskich. Obecnie obiektami badań astronomii optycznej są planety Układu Słonecznego, księżyce, planetoidy, gwiazdy, gromady gwiazd, mgławice i całe Galaktyki. Współczesne teleskopy nie są jeszcze w stanie obserwować (poza nielicznymi wyjątkami) planet pozasłonecznych, planowane są jednak urządzenia oraz misje kosmiczne, mające na celu takie badania (E-ELT, Terrestrial Planet Finder). Astronomia optyczna posługuje się kilkoma zasadniczymi metodami obserwacji:
 obrazowaniem – przy użyciu fotografii klasycznej lub cyfrowej, gdzie tworzony jest dwuwymiarowy obraz badanego obiektu.
 spektroskopią – gdzie badany jest rozkład częstości w widmie promieniowania badanego ciała.
 fotometrią – zajmującą się pomiarami jasności oraz jej zmian obserwowanego obiektu
 polarymetrią – badającą rozkład i zmiany kierunku drgań (polaryzację) fali elektromagnetycznej docierającej od badanego ciała

Astronomia obserwacyjna
Megaron

Megaron ( - "duża izba") – charakterystyczny typ budowli w starożytnej kulturze egejskiej, składowa, reprezentacyjna część pałaców mykeńskich i jednocześnie prototyp podstawowej formy starożytnych świątyń greckich. Służył celom reprezentacyjnym oraz kultowym.

Początkowo megaron był jednoizbowym, prostokątnym budynkiem użytkowanym przez mężczyzn. Jego forma przypominała perystyl, do którego wchodziło się przez kolumnowy przedsionek umieszczony na krótszej ścianie. Pośrodku izby umieszczano palenisko, nad którym znajdował się otwór w dachu do odprowadzenia dymu. W takiej formie znany był już w V tysiącleciu p.n.e. Z czasem został przekształcony w reprezentacyjną część pałaców (ok. 1400 p.n.e. - 1100 p.n.e.). Miał tylko jedno pomieszczenie podparte czterema kolumnami, dymnik w dachu oraz otwarty przedsionek na krótszym boku z dwiema kolumnami między ścianami z antami. Ta budowla najprawdopodobniej była pierwowzorem świątyni greckiej distylos in antis. Czasami przed budynkiem umieszczano portyk. Przez dodanie ściany przedniej z otworem drzwiowym można było utworzyć dodatkowe pomieszczenie poprzedzające główną izbę. Budowla ta była stosowana w Grecji od czasów minojskich. 

Przykładem zastosowania jest pałac w Knossos, w którym były dwa megarony:
 królowej, z freskiem z delfinami,
 królewski, zwany również salą podwójnego topora (labrysa).

Jego naśladownictwem były również pomieszczenia męskie (andron) w greckim domu.

Bibliografia 
 

Dom starożytny
Kultura minojska
Kultura mykeńska
Perystaza

Perystaza (peristaza, kolumnada) – rząd (lub kilka rzędów) kolumn połączonych ze sobą belkowaniem lub łukami arkadowymi.
 
Kolumnada może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną, najczęściej jednak stanowi wyodrębniony, mocno zaakcentowany element w obrębie budowli lub też budowlę wolno stojącą.

Perystaza początkowo miała chronić drewniane elementy budowli przed wpływem warunków atmosferycznych i otaczała budowle antyczne (najczęściej świątynie). Wolno stojące perystazy były np. elementem greckich stoa – budowli użytkowych. 

Jako element dekoracyjny kolumnady występowały najczęściej w okresie baroku i klasycyzmu, zdobiąc place i ogrody, choć można je również spotkać w okresie eklektyzmu i historyzmie.

Zobacz też 
 portyk
 peripteros
 dipteros
 tripteros

Bibliografia 
 

Detale architektoniczne
Świątynie starożytne
Perypter

Perypter, perypteros (gr. perípteros) – świątynia (czasami inny budynek), którą otacza pojedyncza kolumnada. W Rzymie budowane czasami tak zwane peripteros sine postico, czyli perypter bez kolumnady z tyłu, co było związane z fasadowym charakterem rzymskich świątyń.

Najsłynniejszym przykładem perypteru jest Partenon na ateńskim Akropolu.

Perypter okrągły – świątynia na planie koła, z cellą otoczoną pojedynczą kolumnadą.

Zobacz też 
 pseudoperipteros
 perystaza
 tripteros
 monopter
 dipteros

Przypisy 

Świątynie starożytne
Palestra (ujednoznacznienie)

Palestra – adwokatura
 Palestra (czasopismo) – czasopismo wydawane we Lwowie przed I wojną światową
 Palestra (miesięcznik) – czasopismo polskie ukazujące się od 1924
 Palestra – szkoła zapasów i boksu w starożytnej Grecji
Palestra (starożytna Grecja)

Palestra (gr. παλαίστρα, palaistra) – w starożytnej Grecji szkoła zapasów i boksu (od gr. pale – zapasy).

Zazwyczaj wchodziła w skład gimnazjonu. Członkami palestry byli wolni chłopcy i młodzieńcy, którzy ćwiczyli pod kierunkiem trenera (paidotribes, epistates). Publiczne palestry znajdowały się praktycznie we wszystkich greckich miastach oraz okręgach kultowych, gdzie urządzano igrzyska. Istniały również komfortowe palestry prywatne. 

Dla tego rodzaju szkół przyjęła się jednolita architektura. Palestra była prostokątną budowlą z czterema portykami, które okalały kwadratowy dziedziniec. Po jednej ze stron (zazwyczaj północnej) budowano portyk o podwójnej kolumnadzie. Znajdowały się tu: salki z workami treningowymi (korykeion), szatnia (apodyterion), łazienki, składziki na oliwę i piasek oraz obszerna sala klubowa (efebeion). Pozostałe portyki stanowiły miejsca odpoczynku, spotkań i ćwiczeń. Umieszczano tam kamienne ławy (eksedery) oraz posągi patronów atletów – Heraklesa i Hermesa. Latem ćwiczenia odbywały się na dziedzińcu.

Przypisy 

Obiekty sportowe
Architektura starożytnej Grecji
Odeon (architektura)

Odeon (gr. ᾠδεῖον, trl. odeion, łac. odeum) – starożytna budowla przeznaczona na występy muzyczne i teatralne. Podobnie jak teatry miała amfiteatralną widownię, ale przykrytą dachem ze względów akustycznych. Posiadała orchestrę dla chóru i podium dla muzyków. Odeony były mniejsze od teatrów.

Prawdopodobnie najstarszy odeon został zbudowany z inicjatywy Peryklesa około 442 p.n.e. w Atenach na południowo-wschodnim zboczu Akropolu. Odeony stały się popularne w czasach rzymskich. Jeden z najbardziej znanych był odeon Agryppy z 15 p.n.e., znajdujący się na ateńskiej agorze. Służył jako teatr, sala koncertowa i wykładowa. Jego widownia miała 1000 miejsc. Za największy i najwspanialszy uchodził odeon Heroda Attyka, wzniesiony w 161 n.e. przy południowo-zachodnim stoku ateńskiego Akropolu. Mógł on pomieścić od 5 do 6 tysięcy widzów. Odeony istniały także w innych miastach greckich, np. w Koryncie, Argos i miastach Azji Mniejszej. Pierwszy odeon w Rzymie został zbudowany około 86 n.e. z rozkazu cesarza Domicjana, drugi powstał za czasów Trajana.

Bibliografia 
 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, PWN, Warszawa 1983, s. 437, .
 Encyklopedia sztuki starożytnej, praca zbiorowa, WAiF i Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 534,  (PWN),  (WAiF).

Teatr starożytny
Nekropolia

Nekropolia, nekropola (gr. νεκρόπολις nekropolis, miasto umarłych) – starożytny lub wczesnochrześcijański cmentarz usytuowany w pobliżu miasta albo inny stary cmentarz o dużej powierzchni, zwłaszcza taki, na którym pochowani są członkowie znanych rodów i ludzie sławni.

Okazałe nekropolie z gigantycznymi grobowcami (piramidy, mastaby) zakładano w Egipcie i w Chinach. W starożytnej Grecji i Cesarstwie Rzymskim ciągnęły się one wzdłuż dróg (na przykład wzdłuż Via Appia).

Nekropolie mogły mieć formy:
 podziemne – katakumby
 naziemne – jako zgrupowanie grobowców, mauzoleów
 grzebalne – o grobach wykopanych w ziemi i oznaczonych nagrobkami
 skalne.

Obecnie terminu tego używa się także w odniesieniu do nowożytnego lub nawet współczesnego cmentarza otoczonego szczególnym kultem.

Zobacz też 
 kolumbarium

Przypisy

Bibliografia 
 

Sztuka sepulkralna
Metopa

Metopa – element dekoracyjny występujący w architekturze i sztukach plastycznych. 

W starożytnym budownictwie greckim oraz rzymskim – kwadratowa lub prostokątna płyta na fryzie belkowania, między tryglifami, w doryckim porządku architektonicznym.
W budownictwie drewnianym metopa wykonywana była z  terakoty i zamykała przestrzeń między wystającymi na zewnątrz budynku końcami belek stropowych.
W budownictwie kamiennym była najczęściej zdobiona płaskorzeźbą. Sceny przedstawiane na metopach łączyły się zwykle w cykle tematyczne.

Metopy występują również w monumentalnych budowlach wznoszonych według wzorców architektury antycznej w stylu klasycystycznym i eklektycznym historyzmie.

W starogreckim malarstwie ceramicznym terminem tym określa się wyraźnie wyodrębnione, zbliżone do kwadratu pole umieszczane na brzuścu naczynia i wypełnione kompozycją (przedstawieniem figuralnym) jako element dekoracyjny typowy dla stylu czarnofigurowego.

Przypisy

Bibliografia 
 

Architektura starożytnej Grecji
Detale architektoniczne
Sztuka starożytnej Grecji
Naos

Naos (gr. ναός naós - okręt, nawa), cella (łac. cella - izba) – najważniejsze pomieszczenie w świątyni.

W starożytnej Grecji i Rzymie pomieszczenie, w którym umieszczano posąg bóstwa. Była to zamknięta przestrzeń sanktuarium, najczęściej prostokątna, zwykle poprzedzona przedsionkiem (zwanym pronaos). W większych świątyniach naos był dzielony na trzy części (nawy) i poprzedzony pronaosem w postaci portyku. W jego tylnej części symetrycznie do pronaosu znajdował się często opistodomos, a między opistodomosem i naosem bywał umieszczany adyton.

W architekturze bizantyńskiej naosem zwano środkową część i sanktuarium kościoła zbudowanego na planie centralnym, czyli tę część, w której odbywały się czynności liturgiczne.
 
W starożytnym Egipcie naos był rodzajem relikwiarza lub pomniejszonej kaplicy z umieszczanym w niej posążkiem lub symbolem bóstwa, zazwyczaj lokowanej w najdalszej głębi sanktuarium. Dostęp do niego miał jedynie kapłan, a wyobrażenie bóstwa opuszczało to miejsce jedynie podczas codziennej jego porannej pielęgnacji lub z okazji uroczystych procesji, umieszczone na tzw. barce. 

Początkowo wykonywane tylko z drewna, naosy pojawiają się w okresie Średniego Państwa. Rzadkie jeszcze w czasach Nowego Państwa, w Epoce Późnej na ogół spotykane jako kamienne (z granitu). Nazwą tą określano również wolnostojące kapliczki (na ogół o wysokości 1-1,5 m) poświęcone nie tylko bóstwom znacznym (na przykład Hathor, Neit), lecz i pomniejszym (np. domowym, jak Bes lub Toeris). Częste w Okresie Ptolemejskim, wykonywane były z taniego i łatwego w obróbce piaskowca.  
O18 O21
Włączony do systemu znaków pisarskich, naos przedstawiany był też w postaci hieroglifu, występującego w dwóch postaciach: starszej i uproszczonej nowszej (prostokąt). Nazwę wywodzi się od per-ur („wielki dom”); może ona nawiązywać do tradycji pierwszych świątyń Górnego Egiptu. Spotykana w sztuce staroegipskiej postać niosąca niewielki (procesyjny) naos określana jest greckim mianem naoforos (najwcześniejsze przedstawienia pochodzą z czasów XVIII dynastii). Naos, którego cokół często ozdabiano postaciami faraona podtrzymującego sklepienie niebios, był również ich symbolem, a otwieraniu jego drzwi towarzyszyła formuła „Otwierają się bramy niebios”.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 

Części budynku
Architektura sakralna
Świątynie starożytne
Gimnazjon

Gimnazjon (gr. γυμνάσιον, gymnasion od γυμνός, gymnos 'nagi', gdyż ćwiczono nago) – w starożytnej Grecji był to zespół tylko częściowo krytych budowli, które były przeznaczone do ćwiczeń fizycznych. Jego centralną część stanowił kompleks bieżni, boisk i portyków. W gimnazjonie znajdowały się też palestra i stadion. Plan gimnazjonu zrekonstruowano na podstawie wykopalisk prowadzonych w Delfach, na Delos, Epidauros, Aleksandrii i Olimpii.

Znajdowały się tam:
 szatnia (apodyteron),
 sale do nacierania ciał oliwą (elaiothesion),
 sale do nacierania ciał piaskiem – do masażu (konisterion),
 salki z workami piasku do ćwiczeń w zadawaniu ciosów,
 eksedry, nisze z ławkami – sale wykładowe, rekreacyjne, do rozmów i dyskusji,
 sala ćwiczeń dla młodzieży (ephebeidon),
 boiska do gry w piłkę (sphairisterion),
 bieżnie (dromos),
 miejsce do ćwiczeń w zapasach (palestra),
 łazienki (balaneion) i łaźnie (pyriaterion).

Gimnazjony były integralną częścią greckich miast. Początkowo budowano je z drewna, a od IV wieku p.n.e. zaczęto stawiać gimnazjony z kamienia. W gimnazjonach ateńskich również nauczano i stąd późniejsze szkoły nazywano gimnazjum. W Sparcie służyły one tylko rozwijaniu ciała, ale za to inaczej niż w Atenach do walk zapaśniczych dopuszczano kobiety.

Ćwiczenie ciała i mowy 
Głównym celem gimnazjonu było kształtowanie własnego ciała przez młodych mężczyzn w środkowej i późnej fazie dojrzewania oraz celebrowanie nagości. W czasach Tukidydesa nagość uważano zarazem za dar natury, jak i pozwalało odróżnić cywilizowanego człowieka od barbarzyńców osłaniających genitalia w czasie zawodów. Szczególnie ważnym był moment, gdy wykształcały się wtórne cechy płciowe. Dla Greków był to moment krytyczny, w którym młodzieńcy powinni przeznaczać czas na kształtowanie mięśni i dbać o odpowiednią ciepłotę ciała, np. poprzez tarcie w trakcie zapasów. Także w gimnazjonach młodzieńcy zapoznawali się ze starszymi mężczyznami, z którymi w innych miejscach wchodzili w kontakty seksualne. Stosunki płciowe odbywały się bez penetracji, często był to stosunek międzyudowy w pozycji stojącej. W samym gimnazjonie natomiast młodzi mężczyźni uczyli się godności w pożądaniu, a poza tym także uczyli się rywalizacji w przemawianiu i argumentowaniu (w przypadku gimnazjonów ateńskich). Zamiast uczenia się na pamięć, wykorzystywano współzawodnictwo w prowadzeniu debat.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Obiekty sportowe
Architektura starożytnej Grecji
Fronton

Fronton, przyczółek – niski szczyt nad portykiem, o różnym kształcie, ograniczony krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego. Stosowany w świątyniach greckich od ok. 650 r. p.n.e. Wewnętrzne pole frontonu, gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską, nosi nazwę tympanonu.

Jako element ornamentowy stosowany jest także jako dekoracyjne zwieńczenie obramowań okiennych i drzwiowych, portali, ołtarzy, nisz itd.

W architekturze nowożytnej spotkać można również frontony stanowiące segment kręgu, półowalne, przerywane lub gierowane.

Błędne z punktu widzenia nazewnictwa architektonicznego jest określanie tą nazwą fasady budowli. Nie jest to jednak błąd językowy.

Zobacz też 

 akroterion

Przypisy

Bibliografia 
 Witold Szolginia: 

Detale architektoniczne
Elementy budowlane
Buleuterion

Buleuterion (gr. βουλευτήριον) – budowla w starożytnej Grecji (od VI wieku p.n.e.)  oparta na planie prostokąta, poprzedzona dziedzińcem z kolumnowymi gankami oraz portalem wejściowym, w której odbywały się zebrania rady (bule). Miał on układ amfiteatralny, a jego dach dwuspadowy opierał się (najczęściej na czterech) kolumnach. Wewnątrz pod trzema ścianami stały ławy dla obradujących, później spiętrzone kamienne siedzenia. Na środku stał ołtarz i zapewne mównica.

Wznoszone najczęściej przy agorze buleuteriony były stałym elementem greckich miast.

Zobacz też 

 ekklesiasterion
 ratusz

Przypisy 

Architektura starożytnej Grecji
Obiekty usługowe i użyteczności publicznej
Belkowanie (budownictwo)

Belkowanie – zespół belek ułożonych w jednej płaszczyźnie, zazwyczaj równolegle do siebie (np. belkowanie stropu lub mostu). W najprostszym belkowaniu tzw. jednoprzęsłowym belki podparte są tylko na końcach. Przy dużej rozpiętości stosuje się belkowanie z podciągiem i słupami. W takim przypadku belki są podparte dodatkowo przez co najmniej jedną, biegnącą do niej prostopadle belkę ciągłą (podciąg), oparta na słupach lub ścianach.

Zobacz też 

 sosręb

Elementy budowlane
Architraw

Architraw (epistyl, nadsłupie) – główny (najniższy) poziomy człon belkowania antycznego, który podtrzymywał belki stropu.

Spoczywał on bezpośrednio na głowicach kolumn, nad nim położony był fryz i gzyms. Architraw występuje we wszystkich porządkach architektonicznych. W porządku doryckim miał formę prostej gładkiej belki, zakończonej u góry listwą (tenia), natomiast w pozostałych, jego płaszczyzna dzieliła się na trzy poziome listwy fasciae ułożone schodkowo, z których najwyższa była najbardziej wysunięta do przodu. W porządku korynckim często dodatkowo zdobiony profilowaniem listew.

Przypisy

Bibliografia 
 

Elementy budowlane
Detale architektoniczne
Agora (ujednoznacznienie)

agora – rynek w starożytnej Grecji
 Agora SA – polska spółka medialna
 Agora – rosyjska organizacja pozarządowa
 Agora Bytom – galeria handlowa w Bytomiu
 agora – moneta w Izraelu
 Agora – film z 2009 roku
 Agora – polska grupa literacka
 „Agora” – polskie czasopismo literackie

Zobacz też 
 Angora