Antoni Słonimski

Antoni Słonimski, ps. „Pro-rok” i in. (ur. 15 listopada 1895 w Warszawie, zm. 4 lipca 1976 tamże) – polski poeta żydowskiego pochodzenia, dramatopisarz, prozaik, felietonista, tłumacz, członek założyciel kabaretu „Pod Picadorem” (1918) i grupy literackiej „Skamander” (1918), w latach 1924–1939 współpracownik tygodnika „Wiadomości Literackie”, w latach 1926–1934 współpracownik tygodnika „Cyrulik Warszawski”, od 1928 członek Związku Zawodowego Literatów Polskich; w czasie II wojny światowej przebywał na emigracji; w latach 1948–1951 dyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie, w latach 1956–1959 prezes Związku Literatów Polskich, autor i sygnatariusz Listu 34 (1964), sygnatariusz Listu 59 (1975); malarz, grafik i rysownik, w latach 1913–1919 współpracownik tygodnika „Sowizdrzał”; krytyk literacki, teatralny i filmowy.

Życiorys

Młodość 
Urodził się 15 listopada 1895 roku w Warszawie, w rodzinie pochodzenia żydowskiego, w nieistniejącej już kamienicy przy ul. Niecałej 6. Był synem Stanisława Słonimskiego i Marii Eugenii Goldman, wnukiem Chaima Zeliga Słonimskiego i prawnukiem Abrahama Jakuba Sterna. 

Uczęszczał do Gimnazjum im. Jana Kreczmara. W 1917 roku ukończył Szkołę Sztuk Pięknych w Warszawie. Organizował wystawy swych prac plastycznych oraz współpracował z czasopismami artystycznymi, m.in. z miesięcznikiem Pro Arte.

Twórczość 
W 1918 roku współtworzył kawiarnię literacką „Pod Picadorem”, a w roku 1919 grupę poetycką Skamander. Współpracował z nią, z przerwami, do wybuchu wojny. W latach międzywojennych współpracował także z „Kurierem Polskim” (1920–1923) i „Wiadomościami Literackimi” (1924–1939).

Jego teksty wykorzystywały m.in. kabarety „Czarny Kot”, „Qui Pro Quo”, „Cyrulik Warszawski”, „Tip Top” oraz rosyjski awangardowy „Niebieski Ptak”. Był członkiem Związku Zawodowego Literatów Polskich i polskiej sekcji PEN Clubu.

W działalności publicystycznej sprzeciwiał się zarówno postawom Narodowej Demokracji, jak i komunizmowi. Opowiadał się za racjonalizmem i demokracją. Od wczesnej młodości związany z PPS, popierał działalność Józefa Piłsudskiego aż do czasów utworzenia obozu w Berezie Kartuskiej.

W swoim dorobku ma także dwie powieści science-fiction: Torpeda czasu z 1924 roku i Dwa końce świata (1937). Widać w nich inspirację twórczością H.G. Wellsa, bardzo cenionego przez Słonimskiego. W książkach tych pisarz pokazywał groźne skutki militaryzmu i rozwoju totalitaryzmu.

13 kwietnia 1924 roku pojedynkował się na pistolety z Mieczysławem Szczuką, który chciał się zemścić za bezlitosną krytykę manifestu autorstwa jego przyjaciela, Henryka Berlewiego. Pojedynek odbył się w kawiarni, Słonimski wyszedł bez szwanku, Szczuka został ranny w nogę.

Kilka dni po wybuchu II wojny światowej, 5 września 1939 roku, wraz z żoną opuścił Warszawę. Przekroczyli granicę w Zaleszczykach na kilka godzin przed zajęciem tej miejscowości przez Armię Czerwoną. Przez Rumunię, Jugosławię i Włochy dotarł do Paryża, a po upadku Francji w 1940 do Londynu. Współpracował z rozmaitymi periodykami emigracyjnymi, m.in. z Polską Walczącą i Wiadomościami Polskimi, Politycznymi i Literackimi. W roku 1942, na skutek różnicy poglądów, odszedł z Wiadomości i wraz z Karolem Estreicherem założył miesięcznik „Nowa Polska“ (ukazujący się do roku 1946).

W swych artykułach opowiadał się za ideą Polski wielokulturowej i tolerancyjnej, opartej na zasadach wolności i równości.

Po zakończeniu II wojny światowej kierował do 1948 roku sekcją literatury UNESCO, następnie był do roku 1951 dyrektorem podlegającego władzom komunistycznym Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. W 1948 roku wziął udział we wrocławskim Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju podpisując jego rezolucję przyjętą po opuszczeniu kongresu przez część zachodnich intelektualistów. W 1951 roku powrócił na stałe do kraju.

Pisywał artykuły, wiersze i felietony do wielu gazet ogólnopolskich, m.in. do „Nowej Kultury” (1950–1962), „Szpilek” (1953–1973) i „Przeglądu Kulturalnego”. W 1954 poddał ostrej krytyce ówczesne podręczniki do historii literatury, przez co jego dzieła zostały wycofane z obiegu. W 1955 roku był jednym z założycieli Klubu Krzywego Koła.

Na fali odwilży w 1956 roku został wybrany na prezesa Związku Literatów Polskich. Funkcję tę pełnił do roku 1959.

Odsunięty przez Władysława Gomułkę od sprawowania funkcji publicznych, Słonimski poświęcił się działalności na rzecz rozmaitych inicjatyw opozycyjnych. W marcu 1964 roku wraz z Janem Józefem Lipskim zainicjował tzw. List 34 przeciwko polityce kulturalnej partii. Krytykował władze w związku z antysemicką nagonką po marcu 1968 roku. W 1975 roku był jednym z sygnatariuszy Memoriału 59 oraz Listu 14 w proteście przeciw planowanym zmianom w konstytucji PRL.

Z powodu działalności opozycyjnej jego dzieła ponownie wpisano na listę cenzorską. Od 1970 publikował w „Tygodniku Powszechnym”.

Zmarł 4 lipca 1976 roku w Warszawie w wyniku powikłań po wypadku samochodowym. Został pochowany z żoną Janiną Konarską-Słonimską na cmentarzu leśnym w Laskach. Testamentem zapisał autorskie prawa majątkowe do swych utworów Zakładowi dla Niewidomych w Laskach.

Cenzura komunistyczna 

Nazwisko Antoniego Słonimskiego znalazło się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 lutego 1976 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono jego nazwisko oraz następujące wytyczne: Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów.

Ważniejsze dzieła

Poezja

Publicystyka, proza 
 1919: Bolszewicy w Warszawie: wieczór na cześć Koalicji urządzony przez Związek Pisarzy Białego Orła (wyd. pod pseudonimem Pro-Rok)
 1920: Wycieczki osobiste, wyd. Skład Główny w księgarni E. Wende i S-ka w Warszawie (wyd. pod pseudonimem Pro-Rok)
 1925: Pod zwrotnikami: Dziennik okrętowy, wyd. Gebethnera i Wolffa
 1927: O dzieciach, warjatach i grafomanach, wyd. Bibljoteka Groszowa
 1928: Amanullach, czarny władca, „Ciekawa Bibljoteczka” (wyd. pod pseudonimem dr Antoni Gorzeń)
 1929: Mętne łby, wyd. Bibljoteka Groszowa
 1932: Moje walki nad Bzdurą, wyd. Rój
 1932: Moja podróż do Rosji, wyd. Rój
 1957: Wspomnienia warszawskie, Czytelnik 
 1958: W oparach absurdu (z Julianem Tuwimem), Wydawnictwo „Iskry”
 1959: Artykuły pierwszej potrzeby. Notatki i uwagi 1951–1958, Państwowy Instytut Wydawniczy 
 1959: Gwałt na Melpomenie. Felietony teatralne 1924–1939, Czytelnik (nakład ocenzurowany i przeznaczony na przemiał)
 1963: Załatwione odmownie. Felietony 1960–1961, Państwowy Instytut Wydawniczy
 1964: Załatwione odmownie seria druga. Felietony 1962–1964, Państwowy Instytut Wydawniczy
 1964: Jawa i mrzonka. Spowiedź emigranta. Jak to było naprawdę, Państwowy Instytut Wydawniczy
 1975: Alfabet wspomnień, Państwowy Instytut Wydawniczy
 1973: Obecność, Czytelnik, Warszawa
 1981: Ciekawość. Felietony 1973–1976, Czytelnik
 1995: Kroniki londyńskie, wyd. Oficyna Wydawnicza INTERIM, 
 2001: Kroniki tygodniowe t. 1 1927–1931, Literackie Towarzystwo Wydawnicze, 
 2001: Kroniki tygodniowe t. 2 1932–1935, Literackie Towarzystwo Wydawnicze, 
 2004: Kroniki tygodniowe t. 3 1936–1939, Literackie Towarzystwo Wydawnicze, 
 2007: Romans z X muzą. Teksty filmowe z lat 1917–1976, Biblioteka „Więzi”, 
 2013: Szopki polityczne 1922–1931. Pikadora i Cyrulika Warszawskiego (z Julianem Tuwimem, Marianem Hemarem i Janem Lechoniem), Wydawnictwo „Iskry”,

Utwory sceniczne 
 1927: Wieża Babel, dramat wierszem
 1928: Murzyn warszawski, komedia
 1930: Lekarz bezdomny, komedia
 1933: Rodzina, komedia

Powieści 
 1922: Teatr w więzieniu, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”
 1924: Torpeda czasu: powieść fantastyczna, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”
 1937: Dwa końce świata, wyd. J. Przeworskiego

Przekłady 
 1923: Mark Twain, Opowiadania, wyd. B. Rudzki
 1986: Mark Twain, Człowiek, który zdemoralizował Hadleyburg, wyd. Książka i Wiedza
 wybrane opowiadania Marka Twaina
 wybrane wiersze Arthura Rimbauda, Włodzimierza Majakowskiego, Salvatore Quasimodo

Ordery i odznaczenia 
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (16 lipca 1954)
 Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1952)
 Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)

Nagrody 
 Nagroda Państwowa I. stopnia (1955)
 Nagroda m.st. Warszawy (1956)

Upamiętnienie 
Od 1988 r. imię Antoniego Słonimskiego nosi ulica w Łodzi na osiedlu Andrzejów.

W 1997 r. imię Antoniego Słonimskiego nadano skwerowi w dzielnicy Mokotów w Warszawie. We Wrocławiu w dzielnicy Psie Pole w 2013 r. powstała ulica jego imienia, a w 2012 r. w Gdańsku w dzielnicy Wrzeszcz Górny.

Zobacz też 
 Piotr Słonimski – lekarz – brat Antoniego, ojciec Piotra
 Piotr Słonimski – genetyk – bratanek Antoniego
 Adam Michnik (był jego sekretarzem)
 „Alarm”. Antoni Słonimski 1895–1976 – film poświęcony poecie

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 Antoni Słonimski na Culture.pl
 
 Szczupły Przechodzień Andrzej Kijowski o Słonimskim
 Antoni Słonimski – dzieła w bibliotece Polona
 To ja, Antoni... Szkic do portretu Antoniego Słonimskiego Film dokumentalny youtube.com

Absolwenci Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Członkowie polskiego PEN Clubu
Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa)
Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich
Dyrektorzy Instytutów Polskich
Ludzie urodzeni w Warszawie
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Pisarze związani z Warszawą
Polscy felietoniści
Pochowani na Cmentarzu leśnym w Laskach
Polscy krytycy teatralni
Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego
Polscy pisarze współcześni
Polscy poeci XX wieku
Polscy wolnomularze
Polscy Żydzi
Polskie ofiary wypadków drogowych
Skamander
Sonetyści
Sygnatariusze Listu 15
Sygnatariusze Listu 34
Sygnatariusze Listu 59
Urodzeni w 1895
Zmarli w 1976