Wacław Sierpiński

Wacław Franciszek Sierpiński (ur. 14 marca 1882 w Warszawie, zm. 21 października 1969 tamże) – polski matematyk, jeden z czołowych przedstawicieli warszawskiej szkoły matematycznej i twórców polskiej szkoły matematycznej; wieloletni profesor Uniwersytetu Warszawskiego i przewodniczący rady naukowej Instytutu Matematycznego Polskiej Akademii Nauk (IM PAN). Członek kilkunastu akademii nauk, w tym członek rzeczywisty Polskiej (PAN) i jej wiceprezes (1952–1957), prezes Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1931–1952) i Polskiego Towarzystwa Matematycznego (1928–1930) oraz jego członek honorowy. Wyróżniony szeregiem odznaczeń polskich i zagranicznych, doktoratów honorowych i innych nagród; kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Odrodzenia Polski oraz Legii Honorowej III klasy. Dydaktyk matematyki i jej popularyzator.

Sierpiński zajmował się teorią liczb, analizą matematyczną i podstawami matematyki – teorią mnogości, topologią mnogościową oraz teorią kategorii. W teorii liczb badał zwłaszcza liczby całkowite, w analizie – funkcje rzeczywiste i teorię miary, a w teorii mnogości – teorię opisową i ogólną. Szczególne znaczenie mają jego prace w tej ostatniej dziedzinie, co sam przyznawał, określając się jako badacz nieskończoności. Analizował pewnik wyboru i hipotezę continuum, m.in. ich konsekwencje i warunki równoważne. Zostawił po sobie obszerny dorobek: 57 książek, 724 prace i komunikaty, 107 artykułów i przemówień oraz 12 skryptów. Wypromował też co najmniej kilku doktorów, współtworzył czasopismo „Fundamenta Mathematicae” i redagował „Acta Arithmetica”, wznawiając je po II wojnie światowej. Działał też społeczno-politycznie, uczestnicząc w strajkach z 1905 roku, wojnie polsko-bolszewickiej, krytykując reformy Janusza Jędrzejewicza i cenzurę w socjalistycznej Polsce, choć z tej krytyki PRL publicznie się wycofał.

Sierpińskiego upamiętnia nazewnictwo: jego nazwisko nosi kilka terminów naukowych, medal przyznawany przez UW i PTM polskim matematykom, związany z tym medalem wykład okolicznościowy oraz krater na Księżycu.

Życiorys

Młodość 
Urodził się w rodzinie Konstantego, lekarza, i Ludwiki z Łapińskich. W 1900 ukończył V Gimnazjum Klasyczne w Warszawie i rozpoczął studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Studia ukończył w roku 1904, uzyskując stopień kandydata nauk i złoty medal za pracę z teorii liczb na temat podany przez prof. G. F. Woronoja, a od jesieni został mianowany nauczycielem matematyki i fizyki w IV Gimnazjum Żeńskim. Uczestniczył w strajku szkolnym w 1905, porzucił pracę i wyjechał do Krakowa.

Początki kariery naukowej 
W 1906 uzyskał stopień doktora filozofii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie pracy O sumowaniu szeregu ∑ m2+n2≤x f(m2 +n2) (jego promotorem był botanik Edward Janczewski-Glinka). Po powrocie do Warszawy uczył w polskich szkołach średnich prywatnych, w Seminarium Nauczycielskim w Ursynowie oraz wykładał matematykę na Wydziale Przyrodniczym Towarzystwa Kursów Naukowych (1906–1908), w latach 1907–1908 pełnił również funkcję sekretarza Wydziału.

W 1907 wyjechał na kilkumiesięczne studia do Getyngi, gdzie zetknął się z Constantinem Carathéodorym. W styczniu 1908 został członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w lipcu habilitował się na Uniwersytecie Lwowskim na podstawie prac z teorii liczb i rozpoczął tam w 1909 wykłady z teorii mnogości jako osobnego przedmiotu, początkowo na stanowisku docenta.

We wrześniu 1910 otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego, został kierownikiem II Katedry Matematyki. W latach 1910–1914 wydał pierwsze swoje książki: Teoria liczb niewymiernych, Zarys teorii mnogości, Teoria liczb. Prace te zostały nagrodzone przez Akademię Umiejętności w Krakowie, która wybrała go w 1917 swoim członkiem korespondentem.

I wojna światowa 

Wybuch I wojny światowej zastał go z rodziną na Białorusi w majątku teściów, Poznajowie. Jako poddany austriacki został internowany w Wiatce. Dzięki staraniom matematyków moskiewskich zezwolono mu w 1915 na przyjazd do Moskwy. Wówczas nawiązał przyjaźń i współpracę z Mikołajem Łuzinem, z którym opublikował 8 wspólnych prac. W Wiatce i Moskwie napisał I tom Analizy matematycznej, dedykując tę pracę reaktywowanemu Uniwersytetowi Warszawskiemu.

W lutym 1918 przez Finlandię i Szwecję wrócił do Polski i przez semestr letni 1918 wykładał na Uniwersytecie Lwowskim, a od jesieni 1918 wykładał już na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w kwietniu 1919 otrzymał nominację na profesora zwyczajnego.

Wojna polsko-bolszewicka 
W czasie wojny polsko-bolszewickiej pracował w Wydziale II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa kierowanym przez Jana Kowalewskiego, razem m.in. ze Stefanem Mazurkiewiczem i Stanisławem Leśniewskim brał udział w łamaniu sowieckich szyfrów

Okres międzywojenny 
W roku 1920 Sierpiński wspólnie z Zygmuntem Janiszewskim i Stefanem Mazurkiewiczem założyli „Fundamenta Mathematicae” – pierwsze w świecie specjalistyczne czasopismo matematyczne poświęcone teorii mnogości i jej zastosowaniom oraz logice matematycznej.

W 1921 Polska Akademia Umiejętności powołała go na członka czynnego i wyróżniła nagrodą za „Fundamenta Mathematicae”.

W latach międzywojennych prowadził czynne życie naukowe, wydał 8 książek, dwie broszury oraz 7 podręczników szkolnych, pisanych wspólnie ze Stefanem Banachem i Włodzimierzem Stożkiem.

Od 1931 roku pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (aż do jego wcielenia do PAN w 1952 roku). Był organizatorem i prezesem I Kongresu Matematyków Słowiańskich w Warszawie w 1929. Brał także udział jako delegat PAU w Międzynarodowych Kongresach Matematycznych w Toronto (1924), Bolonii (1928), Zurychu (1932) i Oslo (1936).

II wojna światowa 
Wybuch II wojny światowej zastał go w Warszawie. W okresie okupacji pracował formalnie jako urzędnik magistratu polskiego w Warszawie. Równocześnie nadal prowadził działalność dydaktyczną, wykładając w podziemnym uniwersytecie. Nie przerwał także pracy naukowej. Niektóre spośród licznych jego prac były publikowane w Sprawozdaniach Akademii Papieskiej w Rzymie; napisał też Zasady algebry wyższej (1946). W październiku 1944 mieszkanie Sierpińskich zostało spalone, wraz z nim cenna biblioteka. Po przejściu przez obóz w Pruszkowie w lutym 1945 dotarł do Krakowa.

Okres powojenny 
Przez semestr letni 1945 wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim, jesienią wrócił na swą katedrę do Warszawy i wznowił wydawanie Fundamenta Mathematicae. W 1948 rozpoczął pracę w Państwowym Instytucie Matematycznym, a po przekształceniu tegoż w Instytut Matematyczny PAN objął w 1953 przewodnictwo Rady Naukowej Instytutu i piastował je do 1967. W latach 1956–1969 był redaktorem naczelnym wznowionego po przerwie wojennej pisma Acta Arithmetica. Był sygnatariuszem Listu 34 (protestu przeciw cenzurze), później, po represjach władzy wobec jego sygnatariuszy, był jednym z dziesięciu sygnatariuszy innego listu do The Times, zawierającego stwierdzenie, że w Polsce nie było represji i dyskredytującego Radio Wolna Europa. Przeszedł na emeryturę z instytutu i uniwersytetu w 1960. W 1961 otrzymał Nagrodę „Problemów” za osiągnięcia w dziedzinie popularyzowania nauki.

Miejsce spoczynku 

Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (Aleja Zasłużonych-1-153).

Uczniowie 
Wśród jego uczniów byli m.in.:

Książki 
Sierpiński opublikował między innymi:

 1923: Zarys teorji mnogości. Cz. 1, Liczby pozaskończone, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowem im. J. Mianowskiego;
 1925: Funkcje przedstawialne analityczne, Ossolineum;
 1928: Zarys teorji mnogości. Cz. 2, Topologja ogólna, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego;
 1932: Wstęp do teorji funkcji zmiennej rzeczywistej, Książnica Atlas;
 1933: Wstęp do teorji liczb, Książnica-Atlas;
 1956: O rozwiązywaniu równań w liczbach całkowitych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe;
 1957: O rozkładach liczb wymiernych na ułamki proste, PWN;
 1959: Teoria liczb. Cz. 2, PWN;
 1964: O teorii mnogości: wybrane zagadnienia dla szkół średnich, PZWS.

Członkostwo w akademiach i towarzystwach naukowych

Polskie 
 Towarzystwo Naukowe Warszawskie – członek od 1908, członek zwyczajny od 1929, wiceprezes (1925–1931), prezes (1931–1952)
 Akademia Umiejętności – członek korespondent od 1917
 Polska Akademia Umiejętności – członek czynny od 1921
 Towarzystwo Naukowe we Lwowie – członek czynny od 1926
 Polskie Towarzystwo Matematyczne – prezes (1928–1930), członek honorowy (od 1964)
 Polska Akademia Nauk – członek rzeczywisty od 1952, w latach 1952–1957 wiceprezes, w latach 1957–1968 członek prezydium
 Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (członek od 1949)
 Wrocławskie Towarzystwo Naukowe (członek honorowy od 1964)
 Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (prezes 1927–1933)
 Towarzystwo Popierania Współpracy Naukowej z Francją (prezes 1959–1963)
 Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Rumuńskiej (prezes w okresie międzywojennym)

Zagraniczne 
Członek:
 Towarzystwa Geograficznego w Limie (od 1928, od 1932 członek honorowy),
 Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk (od 1932),
 Rumuńskiej Akademii Nauk (od 1932, członek honorowy od 1934),
 Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Liège (od 1934),
 Bułgarskiej Akademii Nauk (od 1934),
 Jugosłowiańskiej Akademii Nauk (od 1938),
 włoskiej królewskiej akademii nauk fizycznych i matematycznych w Neapolu (członek korespondent od 1939).
 Accademia dei Lincei w Rzymie (od 1947),
 paryskiej Akademii Nauk (od 1948),
 Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (od 1950),
 Akademii Nauk w Nowym Jorku (od 1959),
 Czechosłowackiej Akademii Nauk (od 1960),
 Holenderskiej Akademii Nauk (od 1961),
 Międzynarodowej Akademii Filozofii Nauki (od 1961, wiceprezes w latach 1962–1965),
 Papieskiej Akademii Nauk (od 1968).

Ordery i odznaczenia 
 Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1957)
 Order Sztandaru Pracy I klasy (1951)
 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1951)
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (7 listopada 1925)

 Wielki Oficer Orderu Korony Rumunii (Rumunia, 1930)
 Wielki Oficer Orderu Zasługi Cywilnej (Bułgaria, 1939)
 Krzyż Zasługi II klasy (Węgry, 1932)
 Komandor Orderu Legii Honorowej (Francja, 1958)
 Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja, 1933)

Wyróżnienia

Doktoraty honoris causa 
Sierpiński otrzymał co najmniej 10 doktoratów honorowych:
 Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1929) Amsterdamie (1932), Tartu (1932), Sofijskiego w Sofii (1939), Paryskiego (1939), Bordeaux (1947), Pradze (1948), Wrocławiu (1948), Lucknow (1949), Moskwie (1967).

Nagrody 
 Nagroda Akademii Umiejętności (1911, 1913, 1917)
 Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności (1921)
 Nagroda miasta stołecznego Warszawy (1929, 1954)
 Nagroda im. Stefana Banacha (1946)
 Nagroda Państwowa I stopnia (1951)
 Nagroda Fundacji A. Jurzykowskiego (1968)

Upamiętnienie 
 Decyzją Międzynarodowej Unii Astronomicznej w 1976 roku imieniem Wacława Sierpińskiego został nazwany krater Sierpiński na Księżycu.
 Od 1974 Uniwersytet Warszawski i Polskie Towarzystwo Matematyczne nadają matematykom związanym z Polską Medal im. Wacława Sierpińskiego za wybitne osiągnięcia naukowe.
 23 listopada 1982 Poczta Polska wprowadziła do obiegu pocztowego znaczek z wizerunkiem Wacława Sierpińskiego o nominale 6 zł (nr kat. 2689), w ramach serii „Matematycy polscy”.
 Istnieją też upamiętnienia pośrednie, odwołujące się do pojęć nazwanych jego nazwiskiem. Olimpiada Matematyczna za swój logotyp przyjęła trójkąt Sierpińskiego, a Olimpiada Matematyczna Juniorów (wcześniej: gimnazjalistów) – dywan Sierpińskiego.

Zobacz też 
 liczby Sierpińskiego
 przestrzeń Sierpińskiego
 Stała Sierpińskiego

Przypisy

Bibliografia 
 
 Andrzej Schinzel, Biogram Wacława Sierpińskiego, Leksykon PTM [dostęp 2021-07-28].

Linki zewnętrzne 
 Kilka książek Sierpińskiego dostępnych jest pod adresem: Biblioteka Wirtualna Nauki.
 Wacław Sierpiński, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-01-16].

Absolwenci V Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie
Analiza rzeczywista – polscy naukowcy
Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Członkowie Akademii Umiejętności
Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności
Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
Członkowie rzeczywiści PAN
Członkowie Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk
Członkowie Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych
Członkowie Towarzystwa Naukowego we Lwowie
Członkowie Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego
Doktorzy honoris causa Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M.W. Łomonosowa
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego
Internowani w Rosji w czasie I wojny światowej
Laureaci Nagrody im. Stefana Banacha
Laureaci Nagrody „Problemów”
Ludzie upamiętnieni nazwami fraktali
Ludzie upamiętnieni nazwami przestrzeni matematycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami stałych matematycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami typów liczb
Ludzie urodzeni w Warszawie
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu
Pochowani w alei zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
Polacy – Komandorzy Legii Honorowej
Polacy – Oficerowie Legii Honorowej
Polacy odznaczeni Orderem Korony Rumunii
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry)
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Cywilnej
Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Rosji
Polscy doktorzy honoris causa uczelni we Francji
Polscy doktorzy honoris causa Uniwersytetu Karola
Polscy matematycy XX wieku
Polscy matematycy upamiętnieni nazwami nagród
Polscy odkrywcy
Polscy popularyzatorzy matematyki
Polscy teoretycy liczb
Polscy teoretycy mnogości
Polscy topolodzy
Polscy twórcy podręczników matematyki
Prezesi Polskiego Towarzystwa Matematycznego
Prezesi Towarzystwa Naukowego Warszawskiego
Sygnatariusze Listu 34
Urodzeni w 1882
Warszawska szkoła matematyczna
Wykładowcy Towarzystwa Kursów Naukowych 1905–1918
Zmarli w 1969
Biuro Szyfrów