Marsylia

Marsylia (, ; ) – miasto w południowej Francji, nad Morzem Śródziemnym, ok. 100 km na południowy zachód od Alp. Jest drugim co do wielkości miastem w kraju, po Paryżu. Miasto w granicach administracyjnych gminy liczy ok. 900 000 mieszkańców, natomiast zespół miejski Marsylii w zależności od źródła liczy od 1 380 000 do 1 614 501 mieszkańców. Wraz z sąsiadującymi gminami tworzy metropolię  z liczbą ludności na poziomie 1 898 561 osób. Jest stolicą regionu Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże i departamentu Delta Rodanu. Od wschodnich przedmieść Marsylii do granicy z Włochami rozciąga się Lazurowe Wybrzeże.

Założona przez Greków z Fokai ok. roku 600 p.n.e. jako Μασσαλία (Massalia). Jest najstarszym miastem we Francji.

Marsylia jest dużym węzłem komunikacyjnym z jednym z największych  w Europie, międzynarodowym lotniskiem, które obsłużyło w 2019 roku ponad 10,1 miliona pasażerów, rozbudowaną siecią autostrad i linią kolei dużych prędkości TGV. Ponadto, w Marsylii funkcjonują dwie linie metra.

Marsylia była Europejską Stolicą Kultury 2013. Na przedmieściach Marsylii działa ITER, ośrodek naukowy z pierwszym reaktorem termonuklearnym.

Geografia

Położenie 
Marsylia położona jest w południowo-wschodniej Francji, w historycznym regionie Prowansja. Jest stolicą zarazem regionu administracyjnego Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże, jak i departamentu Delta Rodanu. Od południa i zachodu miasto oblewają wody Morza Śródziemnego, a dokładniej Zatoki Lwiej w przypadku zachodniego wybrzeża miasta.

Na wschód od miasta rozciągają się Calanque, śródziemnomorskie fiordy, strome wcięcia w skałach wapiennych tworzące dolinki. Otoczona masywami  i  na północy, masywem  na wschodzie, masywem  i górą  na południowym wschodzie oraz masywem  na południu. Miasto położone jest ok. 100 km na południowy zachód od Alp, a dokładniej Alp Prowansalskich.

Klimat 
Marsylia znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego typu śródziemnomorskiego, z łagodnymi zimami i ciepłymi, miejscami gorącymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 20 °C w dzień i 11 °C w nocy.

Średnia temperatura trzech najchłodniejszych miesięcy – grudnia, stycznia i lutego wynosi około 12–13 °C w dzień i 4 °C w nocy. Sezon z letnimi temperaturami trwa pół roku, od maja do października. W najcieplejszych miesiącach roku – lipcu i sierpniu, średnie temperatury w dzień wynoszą około 29–30 °C w ciągu dnia, 19–20 °C w nocy, a średnia dobowa temperatura morza wynosi ok. 22 °C. Temperatury powyżej 30 °C występują w 50 dniach rocznie, głównie w lipcu i sierpniu (średnio po 20 dni w każdym tym miesiącu). Kwiecień ma charakter przejściowy, ze średnią temperaturą około 19 °C w ciągu dnia i 9,5 °C w nocy, pod względem temperatury i nasłonecznienia przypomina pierwszą połowę maja w Polsce. W marcu i listopadzie średnie temperatury w dzień wynoszą około 16 °C. Miasto ma 2800–2900 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 140 h (średnio 4,5 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do około 370 h (średnio 12 godzin czystego słońca na dobę, około 1/3 więcej niż w Polsce) w lipcu.

Historia 
Marsylia została założona ok. 600 p.n.e. przez Greków z Fokai i początkowo nosiła nazwę Massalia. Była pierwszym greckim polis w zachodniej Europie. W 49 p.n.e. została zdobyta przez Juliusza Cezara, a w 476 przez Wizygotów, następnie przez Burgundów i Ostrogotów. Od VI wieku należała do państwa Franków. Za panowania Karola Wielkiego stała się głównym średniowiecznym frankońskim portem handlowym. W 879 roku została podporządkowana królestwu Arelat, a w X wieku Prowansji. W średniowieczu miała status wolnego miasta. W 1481 roku została zajęta przez Francuzów. Podczas II wojny światowej została zbombardowana i znaczna jej część uległa zniszczeniu.

Demografia 

Marsylia jest drugim, po Paryżu największym miastem we Francji i trzecią, po Paryżu i Lyonie aglomeracją w kraju. Według danych na rok 2013 miasto zamieszkiwały 855 393 osoby. Gęstość zaludnienia wynosiła 3555 osób/km². Zgodnie z danymi Demographia: World Urban Areas, zespół miejski liczy 1 380 000 mieszkańców na obszarze 689 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącej 2003 osób/km². Natomiast zgodnie z danymi francuskiego urzędu statystycznego, jednostka miejska Marsylii () liczy 1 614 501 mieszkańców na powierzchni 1758 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącej 918 osób/km².

W wyniku imigracji głównie ludności arabskiej do Francji, która znacząco nasiliła się od lat 70. XX wieku zmieniła się znacząco demografia tego miasta. Niegdyś miasto zamieszkiwała ludność głównie wyznania chrześcijańskiego, a na początku XXI wieku szacuje się, że już co trzeci mieszkaniec Marsylii jest wyznawcą islamu.

Wyznania religijne:
 Katolicy: 739,930 osób / 68.5% w 2019
 Muzułmanie: 200,000 / 25%
 Ateiści / niereligijni: 156.000 / 14.5%

Gospodarka 

Marsylia jest dużym ośrodkiem przemysłowym i handlowym. Miasto jest jednym z głównych ośrodków przemysłu hutniczego we Francji. Rozwinięty jest również przemysł stoczniowy, lotniczy, rafineryjny, petrochemiczny, włókienniczy i spożywczy. Znaczną część gospodarki miasta stanowi turystyka.

Transport

Transport morski 
W mieście znajduje się jeden z największych portów morskich w Europie: .

Transport lotniczy 
Miasto jest obsługiwane przez międzynarodowy port lotniczy Marsylia, który obsłużył w 2019 roku ponad 10,1 miliona pasażerów.

Transport drogowy 
Miasto przecina kilka autostrad:
 Autostrada A7 w stronę północną, w kierunku Lyon
  w stronę zachodnią, w kierunku Tulon
  w stronę północną, w kierunku departamentu Alpy Wysokie
  w stronę wschodnią, w kierunku Nîmes

Transport kolejowy 

Marsylia ma połączenie linią kolei dużych prędkości TGV z wieloma ośrodkami miejskimi położonymi na północ od miasta, m.in. z Paryżem, Lyonem, Nîmes i Valence (poprzez linie LGV Méditerranée-LGV Rhône-Alpes-LGV Sud-Est). Dodatkowo planowana jest linia szybkiej kolei  z Marsylii, poprzez Niceę i Cannes do Włoch, która ma zastąpić obecną linię kolejową Marseille – Ventimiglia. Do 2019 roku kursowały tędy międzynarodowe pociągi dużych prędkości Eurostar, których trasy zostały czasowo ograniczone ze względu na Pandemię COVID-19.

Kursują tędy także pociągi regionalne, przewoźników:  oraz .

Najważniejszym dworcem jest Gare de Marseille-Saint-Charles. Inne stacje kolejowe to m.in. Gare de Marseille-Blancarde, Gare de La Pomme czy Gare de Saint-Marcel.

Komunikacja miejska 

Komunikacja miejska w Marsylii:
 Metro obejmujące dwie linie o łącznej długości 21,5 km i mające 30 stacji
 Sieć tramwajowa obejmująca trzy linie o łącznej długości 15,8 km i mająca 40 przystanków
  obejmująca 119 linii obsługujących całe miasto i przedmieścia. Ponadto uruchomiono trzy linie szybkiej komunikacji autobusowej. Głównym dworcem autobusowym jest .
  kursujące od maja do września. Ponadto kursują też .
 Publiczny system wypożyczania rowerów  mający 130 stacji i 1000 rowerów
 Kolej regionalna (zob. #Transport kolejowy)

Głównym centrum przesiadkowym jest Saint-Charles obejmujący stację metra , dworzec autobusowy  oraz dworzec kolejowy Gare de Marseille-Saint-Charles.

Turystyka

Atrakcje turystyczne 
 Kościół St. Victor (1365)
 bazylika Notre-Dame z lat 1853–1864,
 stara katedra La Major z XII wieku,
 nowa katedra La Mayor z lat 1852–1896,
 zamek d’If (1531),
 Muzeum Starej Marsylii (Maison Diamantée Musée du Vieux Marseille) z 1576,
 fort św. Jana w starym porcie z XVII wieku,
 ratusz XVII wieku,
 neogotycki kościół św. Wincentego à Paulo z lat 1855–1886,
 blok mieszkalny Unité d’habitation (1952) inspirowany formą i funkcją transatlantyku autorstwa Le Corbusiera będący przykładem ikonicznego oraz wpływowego budynku modernistycznego XX wieku (jest na liście UNESCO od 2016),
 Musée d’Histoire de Marseille (1983),
 Muzeum Cywilizacji Europejskich i Śródziemnomorskich (Mucem) zostało otwarte w starym porcie w 2013 i wyposażone w charakterystyczny podniebny most.

Ponadto na turystyczną atrakcyjność miasta wpływ ma również to, że hymn Francji nosi nazwę Marsylianka.

W maju 2009 Rada Unii Europejskiej wybrała Marsylię jako jedną (obok słowackich Koszyc) z Europejskich Stolic Kultury na 2013 rok.

W XX wieku działał Konsulat Generalny RP w Marsylii. Obecnie w Południowej Francji działają polskie konsulaty honorowe: we Montpellier (125 km na zachód od centrum Marsylii) i w Nicei (ok. 155 km na wschód od centrum Marsylii). Najbliższy Konsulat Generalny RP znajduje się w Lyonie (278 km na północ od centrum miasta), natomiast główna Ambasada Polski we Francji z siedzibą w Paryżu znajduje się ok. 662 km na północny zachód od centrum Marsylii.

Sport 

 Olympique Marsylia (Olympique de Marseille) – klub piłkarski
 , klub pływacki oraz klub piłki wodnej (water-polo)
 , klub piłki nożnej plażowej
 , klub wielosekcyjny
 , klub wielosekcyjny
 , klub rugby (rugby union)
 , klub hokejowy
 , klub futbolu amerykańskiego

Znane osoby urodzone w Marsylii 
 Adolphe Joseph Thomas Monticelli – malarz
 Adolphe Thiers – prezydent Francji
 Antoine Bussy – chemik
 Antonin Artaud – aktor, dramaturg i reżyser
 César Baldaccini – rzeźbiarz
 Charles Fabry – fizyk, profesor uniwersytetów w Marsylii i Paryżu
 Clara Morgane – francuska prezenterka telewizyjna, piosenkarka oraz była aktorka filmów pornograficznych
 Cyprien Katsaris – pianista
 Dadoo – raper
 Darius Milhaud – kompozytor
 Dumè – piosenkarz
 Edmond Rostand – pisarz i poeta
 Éric Cantona – piłkarz i aktor
 Émile Ollivier – polityk
 Ernest Reyer – kompozytor
 Fernandel – aktor i piosenkarz
 Franky Zapata – francuski konstruktor
 Honoré Daumier – malarz, realista
 Honoré d’Urfé – pisarz
 Isidore Dagnan – malarz pejzażysta
 Jean Boiteux – pływak
 Jean Leonetti – francuski polityk
 Jean-Pierre Rampal – flecista
 Jessica Fox – australijska kajakarka
 Julia Clary-Bonaparte – żona Józefa Bonaparte
 Lucas Hernández – piłkarz
 Marius Petipa – tancerz i choreograf
 Mélissa M – piosenkarka
 Nicolas Minassian – kierowca wyścigowy
 Patrick Fiori – piosenkarz
 Paul Peytral – polityk
 Peter Wyngarde – brytyjski aktor
 Philippe Saisse – klawiszowiec
 Robert Guédiguian – reżyser
 Samir Nasri – piłkarz
 Soprano (raper) – raper
 Theo Hernández – piłkarz
 Yannick Gozzoli – szachista
 Zinédine Zidane – piłkarz
 Valère Germain – piłkarz
 Victor Maurel – śpiewak
 William Meynard – pływak

Miasta partnerskie 
  Wybrzeże Kości Słoniowej: Abidżan
  Belgia: Antwerpia
  Senegal: Dakar
  Polska: Gdańsk
  Włochy: Genua
  Wielka Brytania: Glasgow
  Izrael: Hajfa
  Niemcy: Hamburg
  Japonia: Kobe
  Dania: Kopenhaga
  Maroko: Marrakesz
  Ukraina: Odessa
  Grecja: Pireus
  Chiny: Szanghaj

Przypisy

Bibliografia 
 https://web.archive.org/web/20100407083505/http://portalwiedzy.onet.pl/53506,,,,marsylia,haslo.html
 https://web.archive.org/web/20091101002620/http://www.francjaonline.pl/marsylia.php

Linki zewnętrzne 
 Marsylia.pl – pierwszy i jedyny w Polsce portal w pełni poświęcony Marsylii (pl)
 Marsylia w sieci (fr)
 Capitale culturelle européenne 2013 (fr)
 Marseille City of Culture 

 
Miejscowości w departamencie Delta Rodanu
Miasta w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże