alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Celuloza

Celuloza ( ‘komórka’) – nierozgałęziony biopolimer, polisacharyd zbudowany liniowo z 3000–14 000 cząsteczek D-glukozy połączonych wiązaniami β-1,4-glikozydowymi (masa molowa 160–560 kg/mol). Łańcuchy te mają długość około siedmiu mikrometrów. Wiązanie β przyczynia się do utworzenia sztywnych, długich nitek, które układają się równolegle, tworząc micele połączone mostkami wodorowymi.

Właściwości 

W czystej postaci celuloza jest białą, pozbawioną smaku i zapachu, nierozpuszczalną w wodzie substancją. W środowisku wodnym rozpuszcza się w odczynniku Schweizera. Ulega estryfikacji (podobnie jak alkohole), co wykorzystuje się do wytwarzania azotanu oraz octanu celulozy.

Jej trawienie przez przeżuwaczy umożliwia grupa enzymów zwanych celulazami.

Jest składnikiem budulcowym ściany komórkowej roślin wyższych (np. drewno zawiera zwykle 45–50% celulozy, zaś bawełna ok. 90%) oraz niektórych glonów, grzybów i bakterii. Występuje z innymi substancjami podporowymi (np. ligniną, pektyną, hemicelulozą). Najwięcej celulozy zawierają niektóre włókna, na przykład lnu lub juty, oraz włoski okrywające nasiona bawełny (nawet ponad 90%).

Na skalę przemysłową celulozę otrzymuje się z drewna metodą siarczynową lub natronową, polegającymi na oddzieleniu (chemicznym rozłożeniu) ligniny od celulozy.

Zastosowanie 
Sproszkowana celuloza stanowi znany adsorbent stosowany w chromatografii cienkowarstwowej i kolumnowej, ma zastosowanie w produkcji tabletek i kapsułek jako substancja wypełniająca (do 50%), wiążąca (5–20%) i rozsadzająca (3–15%), a celuloza mikrokrystaliczna jako substancja pomocnicza w praktyce farmaceutycznej (FP VIII:Cellulosum microcrystallinum). Spełnia funkcję czynnika stabilizującego w zawiesinach oraz zmniejsza sedymentację substancji leczniczych w czopkach. Grupy hydroksylowe celulozy mogą być estryfikowane różnymi kwasami lub tworzyć połączenia eterowe. Tego typu pochodne są stosowane w preparatach farmaceutycznych i lecznictwie, na przykład metyloceluloza, sól sodowa karboksymetylocelulozy, koloksylina. Jest surowcem w przemyśle włókienniczym, papierniczym, a także w produkcji materiałów wybuchowych (nitroceluloza), lakierów oraz tworzyw sztucznych.

Zobacz też 
 alkaliceluloza
 nitroceluloza
 celofan
 celuloid

Uwagi

Przypisy 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
Polisacharydy
Całka oznaczona

Całka oznaczona – synonim nazwy „całka Riemanna” albo ogólniej: określenie odnoszące się do tych pojęć całki, dla których zachodzi pewna wersja wzoru Newtona-Leibniza, jak na przykład:
 całka niewłaściwa (Riemanna),
 całka po konturze na płaszczyźnie zespolonej,
 całka z dystrybucji,
 całka z formy różniczkowej spełniającej założenia twierdzenia Stokesa.

Pojęcie całki oznaczonej mógł wprowadzić Pierre Simon de Laplace w 1782 roku. Używał go później m.in. Augustin Louis Cauchy.

Zobacz też 

 całka nieoznaczona
 całka Lebesgue’a

Przypisy 

oznaczona
Cefalizacja

Cefalizacja (gr. kephalé  – głowa) – proces ewolucyjny prowadzący w rozwoju osobniczym do rozrastania się przedniej części ciała i wyodrębnienia wyspecjalizowanego odcinka głowowego zawierającego otwór gębowy, narządy zmysłów i zwoje nerwowe. Występuje u wolno żyjących zwierząt dwubocznie symetrycznych, począwszy od wieloszczetów (Polychaeta) i płazińców (Platyhelminthes).

W entomologii cefalizacja oznacza proces zlewania się pierścieni przedniego odcinka ciała w jednolitą puszkę głowową. Związany jest z nią proces przekształcania przednich odnóży w narządy gębowe.

Zobacz też 
 acefalizacja
 encefalizacja
 współczynnik encefalizacji

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Ewolucja
Chemiczna analiza jakościowa

Chemiczna analiza jakościowa – zespół technik umożliwiających poznanie składu chemicznego badanych mieszanin związków chemicznych. Zazwyczaj wykorzystuje się charakterystyczne reakcje chemiczne dla poszczególnych grup związków.

Chemiczną analizę jakościową można podzielić na:
 chemiczną analizę jakościową związków nieorganicznych,
 chemiczną analizę jakościową związków organicznych.

Zobacz też
 chemiczna analiza ilościowa

Chemia analityczna
Ciśnienie

Ciśnienie – wielkość skalarna określona jako wartość siły działającej prostopadle do powierzchni, podzielona przez powierzchnię, na jaką ona działa, co przedstawia zależność:
 

gdzie:
  – ciśnienie [Pa],
  – składowa siły prostopadła do powierzchni [N],
  – powierzchnia [m²].

W przypadku gazów w stanie ustalonym w spoczynku, ciśnienie jakie gaz wywiera na ścianki naczynia jest funkcją objętości, masy i temperatury i dlatego w termodynamice traktowane jest jako parametr stanu.

Uogólnieniem pojęcia ciśnienia jest naprężenie.

Do pomiaru ciśnienia służy manometr i barometr.

Przeliczanie jednostek

Ciśnienie względne i bezwzględne 

Ciśnienie może być określone względem próżni – jako ciśnienie bezwzględne, czyli absolutne, lub względem ciśnienia w otoczeniu – nadciśnienie/podciśnienie, albo jako ciśnienie względne, jednak ten termin jest dwuznaczny.

W technice powszechnie mierzy się i podaje ciśnienie płynów względem ciśnienia atmosferycznego; nadciśnienie w tym znaczeniu określa się jako ciśnienie manometryczne.

Przykładowo, jeśli ciśnienie w pojemniku jest równe 0,3 MPa (nadciśnienie), to ciśnienie bezwzględne wynosi 0,3 MPa + 0,1 MPa = 0,4 MPa (0,1 MPa to ciśnienie atmosferyczne).

Przed upowszechnieniem układu SI ciśnienie manometryczne zaznaczano przez dodanie litery n po symbolu wymiaru ciśnienia. Dla odróżnienia, ciśnienie absolutne zaznaczało się przez dodanie litery a, tzn. w przytoczonym przykładzie ciśnienie byłoby podane jako 3 atn lub 4 ata (stosując przybliżenie 0,1 MPa = 1 at).

Spotykana w technice jednostka barg, bar(g) oznacza bar ciśnienia względnego.

Zobacz też 

 ciśnienie aerostatyczne
 ciśnienie akustyczne
 ciśnienie atmosferyczne
 ciśnienie bezwzględne
 ciśnienie całkowite
 ciśnienie hydrostatyczne
 ciśnienie krytyczne
 ciśnienie promieniowania
 ciśnienie sprężania
 ciśnienie tętnicze
 podciśnienie
 ujemne ciśnienie

Przypisy 

Wielkości dynamiczne
Wielkości termodynamiczne
Chlorki

Chlorki – ogólna nazwa związków chemicznych, soli kwasu solnego lub innych związków zawierających chlor.

W chemii nieorganicznej chlorkami nazywa się:
 sole kwasu solnego;
 pochodne kwasów, w których przynajmniej jedna grupa OH została zastąpiona przez atom chloru (chlorki kwasowe).

W chemii organicznej określenie chlorki obejmuje:
 związki organiczne, będące solami (np. chlorki amin czwartorzędowych; sole kwasu solnego i amin niższego rzędu nazywa się chlorowodorkami)
 związki zawierające atom chloru przyłączony bezpośrednio do atomu węgla. Spośród takich związków z ugrupowaniem C-Cl wyróżnić można reaktywne chlorki acylowe, np. chlorek acetylu oraz stosunkowo inertne chlorowe pochodne węglowodorów, np. chlorek winylu.

Większość soli chlorkowych jest dobrze rozpuszczalna w wodzie. Kationy, których chlorki są słabo rozpuszczalne, zostały wyodrębnione w I grupę kationów. Są to: AgCl,  oraz .

W chemii analitycznej do oznaczania chlorku stosuje się metody: Mohra i Volharda.

Sole chlorkowe zawierają anion chlorkowy: . Jony te pełnią ważną funkcję w komórkach organizmów żywych. Działanie enterotoksyny (toksyny przecinkowca cholery) jest związane z zaburzeniem gospodarki jonu .

Najbardziej znaną nieorganiczną solą chlorkową jest chlorek sodu, główny składnik soli kuchennej. Jest on również najbardziej powszechną solą rozpuszczoną w oceanach.

Zobacz też 
 Halogenki
Computer to film

Computer to film – technologia tworzenia formy kopiowej na potrzeby poligrafii, która polega na naświetlaniu z komputera klisz na urządzeniu zwanym naświetlarką. W praktyce termin ten jest jednak stosowany w znaczeniu jednej z dwu podstawowych metod prowadzących do stworzenia formy drukowej w druku offsetowym. Drugą jest CtP (ang. Computer-to-Plate). W obu przypadkach efektem końcowym jest taka sama forma drukowa, tzw. blacha. Różnica polega na technologii wykonania, a co za tym idzie – na czasie pracy i jakości efektu końcowego. W praktycznych zastosowaniach CtF jest poprzednikiem CtP.

Technologia CtF polega na dodatkowym etapie pośrednim – wykonaniu klisz. Strony publikacji są naświetlane z plików postscriptowych na naświetlarce. Klisze (po wywołaniu) służą do stykowego kopiowania na kopioramie na formy drukowe – właśnie owe blachy, które na tym etapie procesu są jeszcze światłoczułe (tzw. presensybilizowane). Po wywołaniu blach można je zakładać na maszynę drukarską.

Na marginesie można dodać, że formy drukowe presensybilizowane utrzymują swoją światłoczułość nawet po ich wywołaniu – warstwą światłoczułą są fotopolimery i w zależności od tego, czy są pozytywowe czy negatywowe ich wytrzymałość pod wpływem światła zmniejsza się lub zwiększa.

Wady CtF: Fakt istnienia klisz wymusza dodatkową czynność zwaną montażem. Jest to montaż ręczny, a czynnik ludzki jest przyczyną niedokładności w pasowaniu kolejnych klisz (w przypadku druku barwnego składającego się z nakładania na siebie kolejnych kolorów podstawowych), jak również niedokładności spowodowanej montowaniem (przyklejaniem) wielu mniejszych klisz na jedną większą wspólną folię montażową (tzw. astralon) – o wielkości dopasowanej do zadrukowywanego arkusza. Ponadto klisze, jako materiał delikatny, z trudem utrzymują stabilność wymiarową oraz są podatne na zanieczyszczenia i uszkodzenia mechaniczne. Naświetlanie blach z klisz utrudnia również zapanowanie nad dokładnością punktu rastrowego (jego wielkość i kształt), co powoduje utrudnienia w zachowaniu wierności kolorystycznej.

Jednakże jedynie technologia CtF jest dostępna dla ciągle jeszcze wielkiej liczby małych drukarni, jak i większości drukarni średniej wielkości. Jest to spowodowane wciąż jeszcze dużymi kosztami uruchomienia tej nowej technologii. Koszty te są związane nie tylko z samymi urządzeniami, ale i pozyskaniem odpowiednio wykształconego i doświadczonego personelu do ich obsługi. Ponadto drukarnie dysponujące już technologią CtP z reguły nie świadczą usługowego wykonywania form drukowych na zewnątrz.

W druku offsetowym istnieją również metody tworzenia form drukowych bezpośrednio na maszynie drukarskiej, które noszą ogólną nazwę technologii CtPress.

Zobacz też 
 naświetlarka
 CtP
 CtPress
 druk cyfrowy

DTP
Druk offsetowy
Chemia nieorganiczna

Chemia nieorganiczna () – chemia wszystkich związków niezaliczanych do organicznych, czyli nieorganicznych. 

Kryteria podziału na chemię nieorganiczną i organiczną ewoluowały na przestrzeni czasu. Współcześnie według IUPAC przyjmuje się, że jest to chemia wszystkich związków, w których nie występuje wiązanie węgiel-wodór. 

Na granicy chemii nieorganicznej i organicznej znajduje się chemia metaloorganiczna i chemia związków kompleksowych.

Zagadnienia chemii nieorganicznej 

 chemia fizyczna
 chemiczna analiza jakościowa związków nieorganicznych
 kinetyka reakcji chemicznych
 mineralogia
 reakcje utleniania-redukcji
 właściwości i reakcje związków nieorganicznych, czyli:
 pierwiastków w stanie czystym
 kwasów
 zasad
 soli
 związków kompleksowych
 innych związków chemicznych niebędących związkami organicznymi
Chemia teoretyczna

Chemia teoretyczna – dział chemii zaliczany do chemii fizycznej, zajmujący się zagadnieniami związanymi z wiedzą chemiczną od strony teoretycznej, czyli bez wykonywania eksperymentów w laboratorium. Nie znaczy to jednak, że chemia teoretyczna ignoruje wyniki eksperymentalne: zazwyczaj stara się z lepszym lub gorszym skutkiem wyjaśniać te wyniki i przewidywać efekty przyszłych eksperymentów.

W szczególności chemia teoretyczna zajmuje się następującymi zagadnieniami:
 modelowaniem cząsteczek, czyli teoretycznym obliczaniem ich struktury elektronowej i przestrzennej
 przewidywaniem przebiegu reakcji chemicznych i teoretycznym obliczaniem ich efektów energetycznych, a także ustalaniem, czy dana reakcja ma w ogóle szansę zajść, i w jakich warunkach będzie ewentualnie zachodziła
 przewidywaniem właściwości chemicznych i fizycznych, a zwłaszcza aktywności biologicznej i katalitycznej związków chemicznych na podstawie ich struktury. Dotyczy to zarówno istniejących już związków, jak i związków, których jeszcze nie otrzymano.

Podstawą wszelkich obliczeń i rozwiązywania tego rodzaju problemów teoretycznych w chemii jest chemia kwantowa oraz termodynamika i kinetyka reakcji chemicznych. W obliczeniach tych dużą rolę odgrywa chemia obliczeniowa.

Linki zewnętrzne 
 Portal związany z modelowaniem molekularnym i chemią teoretyczną

Chemia fizyczna
Cimabue

Cimabue, właśc. Cenni di Pepo (ur. ok. 1240, zm. 1302 w Pizie) – włoski malarz i mozaicysta epoki gotyku.

Życiorys 
Działał we Florencji, Rzymie, Pizie i Asyżu. Jego dzieła miały charakter wyłącznie religijny. Tworzył mozaiki, freski i obrazy (Ukrzyżowanie – Museo dell'Opera di Santa Croce, Florencja, Tronująca Madonna z aniołami – Galleria degli Uffizi, Florencja). Jego zasiadające na tronach Madonny w otoczeniu aniołów są jeszcze w pełni gotyckie, a jednak to on namalował po raz pierwszy od prawie tysiąca lat portret realistyczny – postać św. Franciszka z Asyżu, ubogo odzianego, o twarzy starego człowieka, dobrej, pooranej zmarszczkami, zniszczonej wiekiem. Jest to portret wyobrażony, jednakże świeckie ujęcie tematu zwyciężyło tu po raz pierwszy średniowieczną idealizację. Uczniem Cimabuego był Giotto di Bondone.

Dzieła 
 Krzyż z San Domenico w Arezzo –  1268-1271, tempera i złoto na desce 336 × 267 cm, San Domenico, Arezzo
 Maestà di Santa Trinità –  1280 tempera na desce, Galeria Uffizi, Florencja
 Krucyfiks –  1287-1288, tempera na płycie, 448 × 390 cm, Museo dell'Opera di Santa Croce, Florencja
 Tronująca Madonna z dzieciątkiem i czterema aniołami –  tempera na drewnie, Santa Maria dei Servi, Bolonia
 Tronująca dziewica z aniołami lub Maestà –  1280, tempera na drewnie, Luwr, Paryż
 Madonna Contini Bonacossi (Madonna na tronie z dzieciątkiem, św. Franciszkiem, św. Dominikiem i dwoma aniołami) – Galeria Uffizi, Florencja
 Święty Franciszek – dzieło przypisywane, ok. 1290, tempera i złoto na desce 123 × 41 cm, Muzeum Konwentu Matki Bożej Anielskiej, Asyż

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Web Gallery of Art

Włoscy malarze gotyku
Malarze szkoły florenckiej
Urodzeni w 1240
Zmarli w 1302
CSS

Centralna Szkoła Strzelnicza – szkoła Wojska Polskiego funkcjonująca w latach 1922–1939 w Toruniu
 kaskadowe arkusze stylów () – język służący do opisu formy prezentacji stron WWW
 Counter-Strike: Source – taktyczny first-person shooter stworzony przez Valve na silniku graficznym Source
 cross-site scripting – sposób ataku na serwis WWW polegający na osadzeniu w treści atakowanej strony kodu, który wyświetlony innym użytkownikom może doprowadzić do wykonania przez nich niepożądanych akcji
 Content Scramble System – kontrowersyjny system szyfrowania zawartości płyt DVD
 Catalina Sky Survey – amerykański program badawczy, w ramach którego poszukiwane są komety i planetoidy bliskie Ziemi, stanowiące dla niej zagrożenie
 Cansei de Ser Sexy – brazylijski zespół wykonujący muzykę indie, electro i indietronica
 Czechosłowacka Partia Socjalistyczna () – czechosłowacka partia polityczna działająca w Czechach i na Morawach w latach 1948–1990 jako część składowa Bloku Demokratycznego i Frontu Narodowego
Skrót CSS jest również oznaczeniem okrętów Marynarki Wojennej Stanów Skonfederowanych (patrz lista okrętów Marynarki Wojennej Stanów Skonfederowanych).
Content Scramble System

Content Scramble System – system szyfrowania zawartości płyt DVD-Video. Jego celem jest ograniczenie niekontrolowanego przepływu płyt DVD pomiędzy rynkami, na które są wydawane. System opiera się o wykorzystanie zapisanych w odtwarzaczu kluczy kryptograficznych: urządzenie sprzedane w danym rejonie może odtworzyć tylko płyty przeznaczone dla tego obszaru geograficznego, a użytkownik może zmienić ustawienie regionu tylko skończoną liczbę razy w czasie życia urządzenia.

CSS jest przykładem użycia mechanizmów DRM do celów niezwiązanych z ochroną praw autorskich: jego podstawową funkcją jest ochrona modelu biznesowego, który zakłada wypuszczanie nośników w różnych terminach i w różnych cenach na sąsiadujących ze sobą rynkach. Dodatkowo, CSS służył do zagwarantowania, że odtwarzacze DVD-Video będą podlegały certyfikacji i licencjonowaniu, przez co możliwe było wymuszenie określonych rozwiązań technologicznych, jak np. przestrzeganie flagi niepozwalającej na przewinięcie ostrzeżeń oraz reklam nagranych na nośniku. Z tych powodów, oraz z racji tego, że mechanizm ograniczał możliwość swobodnej odsprzedaży samych odtwarzaczy, CSS postrzegany jest przez przeciwników DRM jako sztandarowy przypadek naruszenia praw konsumentów.

Ze względu na niski poziom bezpieczeństwa wykorzystanego algorytmu (niestandardowy 40-bitowy szyfr strumieniowy), algorytm ten został dość szybko złamany, co umożliwiło swobodne odczytywanie nośników za pomocą dowolnych urządzeń i oprogramowania. Autorem pierwszej implementacji dekodera CSS, o nazwie DeCSS, był m.in. Norweg Jon Johansen.

Zobacz też 
 DRM
 DMCA
 SSSCA

Przypisy

Bibliografia 
 

Multimedia
Zarządzanie prawami cyfrowymi
Szyfry strumieniowe
Calgacus

Kalgakus (Calgacus) – pierwszy Kaledończyk wspomniany w literaturze rzymskiej.

Tacyt opisuje go jako wpływowego przywódcę Kaledończyków, człowieka z wielkim poczuciem godności i znakomitego mówcę. Wobec nasilającej się ofensywy rzymskich wojsk Juliusza Agrykoli, Kalgakus w 84 r. zgromadził przeszło 30-tysięczną armię i stawił czoła Rzymianom, staczając bitwę pod Mons Graupius. W starciu tym zginął, a jego wojska poniosły klęskę.

Siła oporu plemion kaledońskich została tym samym na dłuższy czas złamana, o czym świadczy blisko trzydziestoletni okres pokoju. Późniejsze ich napady na pograniczne forty rzymskie ok. 120 r. spowodowały wysłanie przeciw nim IX legionu obecnego wówczas w Eboracum (York). W 122 roku cesarz Hadrian podjął kolejną próbę opanowania ziem kaledońskich, jednak wobec niepowodzenia podjął decyzję, iż władztwo rzymskie w Brytanii nie będzie rozszerzane na północ. W związku z tym polecił wybudowanie granicznego Muru Hadriana.

Zobacz też 
 historia Szkocji

Przypisy 

Postacie starożytności
Cyrkiel (ujednoznacznienie)

cyrkiel – przyrząd kreślarski
 Cyrkiel – gwiazdozbiór nieba południowego
 cyrkiel (korporacyjny)
 cyrkiel (cerkiel) – przylegający do polany lub hali obszar lasu nienależący do właścicieli tej polany czy hali
Centaury (mitologia)

Centaury i centaurydy (także centaurowie; z gr.  Kéntauroi, łac. Centauri) – w mitologii greckiej pół ludzie, pół konie. Były to mityczne istoty o mieszanej budowie. Górna część ich ciała (tułów, głowa, ręce) była podobna do ciała człowieka, natomiast dolna miała kształt konia. Uchodziły za potomstwo Kentaurosa i klaczy magnezyjskich lub Iksjona i widziadła (chmury) Nefele, której Zeus nadał postać Hery.

Tworzyły prymitywne plemię. Zamieszkiwały góry i lasy Tesalii oraz Arkadię. Obyczaje miały dzikie, to jest żywiły się surowym mięsem upolowanych zwierząt, kilkakrotnie usiłowały porwać lub zgwałcić kobiety, łatwo się upijały. Przebywając na dworze króla Lapitów Pejritoosa, jako jego weselni goście z powodu nadmiaru wypitego przez nich wina wszczęli bójkę. Walkę z nimi podjęli znani mityczni herosi: Herakles, Nestor i Tezeusz. Walka centaurów z Lapitami znana była jako centauromachia.

Wizerunki centaurów można odnaleźć na metopach Partenonu, w Tezejonie oraz w malarstwie ściennym w Pompejach. Współcześnie centaury występują w dziełach z gatunku fantasy, np. w cyklach Opowieści z Narnii, Harry Potter, Baśniobór czy Percy Jackson i bogowie olimpijscy.

Słynne centaury

Z mitologii 
 Chiron
 Eurytion – centaur arkadyjski
 Eurytion – centaur tesalski
 Folos
 Nessos

Z literatury 
 Firenzo

Zobacz też 

 gwiazdozbiór Centaura
 ichtiocentaury
 onocentaury
 Ossa
 Kinarowie

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

!
Charles Francis Richter

Charles Francis Richter (ur. 26 kwietnia 1900 w Hamilton, Ohio, zm. 20 kwietnia 1985 w Pasadenie, Kalifornia) – amerykański geofizyk, profesor Kalifornijskiego Instytutu Technologicznego w Pasadenie.

Życiorys 
Zajmował się głównie problematyką trzęsień ziemi i rozchodzenia się fal sejsmicznych. Stworzył, nazwaną jego nazwiskiem, skalę pomiaru wielkości trzęsienia ziemi (skala Richtera). Wraz z Beno Gutenbergiem sformułował prawo Gutenberga-Richtera, określające zależność między liczbą trzęsień ziemi na danym terenie a ich magnitudą. Zajmował się również fizyką wnętrza Ziemi.

Przypisy 

Amerykańscy geofizycy
Amerykańscy geolodzy
Urodzeni w 1900
Wykładowcy California Institute of Technology
Zmarli w 1985
Ludzie urodzeni w Hamilton (Ohio)
Czas uniwersalny

Czas uniwersalny (średni czas słoneczny Greenwich, ang. universal time, UT; Greenwich Mean Time, GMT, także zachodnioeuropejski) – czas słoneczny średni na południku zerowym, za który przyjęto południk przechodzący przez obserwatorium astronomiczne w miejscowości Greenwich (obecnie jest to dzielnica Londynu) w Wielkiej Brytanii. Jest czasem strefowym pierwszej strefy czasowej, od którego liczy się czas pozostałych stref. Pojęcie universal time odnosi się też czasami do uniwersalnego czasu koordynowanego.

Czas uniwersalny został zaproponowany przez kanadyjskiego wynalazcę Sandforda Fleminga. W 1878 spóźnił się na pociąg i wtedy przyszedł mu do głowy pomysł czasu uniwersalnego i stref czasowych. Zreferował go na konferencji Kanadyjskiego Królewskiego Instytutu. Pomysł przyjęto z zainteresowaniem. Od tego czasu Fleming z wielką energią zabrał się do wprowadzenia idei w życie. W 1884 system ten został zaakceptowany na całym świecie.

W strefie UTC+0 znajdują się: Irlandia, Wielka Brytania, Portugalia, część Hiszpanii (Wyspy Kanaryjskie, Plazas de soberanía), Maroko, Sahara Zachodnia, Mauretania, Mali, Senegal, Gambia, Gwinea Bissau, Gwinea, Sierra Leone, Liberia, Wybrzeże Kości Słoniowej, Burkina Faso, Ghana, Togo oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęca. Niektóre europejskie kraje próbowały przejść do czasu środkowoeuropejskiego: Wielka Brytania i Irlandia (w czasie II wojny światowej i w latach 1968–1971) oraz Portugalia (w latach 1966–1976 i 1992–1996), ale wróciły do czasu uniwersalnego.

Przypisy 

Czas
Czas urzędowy

Czas urzędowy - umowny czas obowiązujący na danym obszarze, najczęściej państwa lub mniejszej jednostki podziału terytorialnego.

Opis 
Czas urzędowy najczęściej ustalany jest w taki sposób, by cała jednostka administracyjna znajdowała się w jednej strefie. W państwach o dużej rozciągłości równoleżnikowej na różnych obszarach może obowiązywać inny czas urzędowy.

W większości państw czas urzędowy odpowiada czasowi strefowemu odpowiedniej strefy czasowej. Często dąży się do ujednolicenia czasu wśród państw silnie powiązanych gospodarczo i komunikacyjnie (na przykład czas CET/CEST obowiązujący w większości państw Unii Europejskiej). W niektórych państwach czas urzędowy różni się od strefowego o 30 minut (np. Iran, Afganistan, Indie, Bangladesz, Mjanma czy Australia Południowa) lub 15 minut (Nepal).

W niektórych państwach wprowadza się urzędowo czas letni przesunięty o godzinę w stosunku do czasu strefowego, co ma w zamierzeniu powodować oszczędność energii elektrycznej.

Czas urzędowy w Polsce 
Zgodnie z art. 1 pkt. 1 Ustawy z dnia 10 grudnia 2003 r. o czasie urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej czasem urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej jest czas środkowoeuropejski albo czas środkowoeuropejski letni w okresie od jego wprowadzenia do odwołania. Prezes Rady Ministrów wprowadza i odwołuje czas letni środkowoeuropejski, w drodze rozporządzenia, ustalając na okres co najmniej jednego roku kalendarzowego dokładne daty, od których następuje wprowadzenie lub odwołanie czasu letniego, uwzględniając istniejące standardy międzynarodowe w tym zakresie.

W latach 2017–2021 obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 listopada 2016 r. w sprawie wprowadzenia i odwołania czasu letniego środkowoeuropejskiego w latach 2017–2021.

12 września 2017 r. grupa posłów Polskiego Stronnictwa Ludowego złożyła w Sejmie projekt ustawy o zmianie ustawy o czasie urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej wprowadzającej w Polsce czas strefy UTC+02:00, nazwany w projekcie czasem środkowoeuropejskim letnim, jako całoroczny czas urzędowy.

Przypisy
Czerwiec



Nazwa 

Nazwa miesiąca (według Brücknera) pochodzi od słowa czerw. Inne źródła wywodzą nazwę miesiąca i nazwę koloru czerwonego od owada czerwca polskiego, z którego wyrabiano czerwony barwnik (koszenilę) do tkanin i zbierano w czerwcu na korzeniach rośliny czerwiec trwały.

Nazwa występuje też w innych językach północnej Słowiańszczyzny (czes. červen, ukr. червень / czerweń, błr. чэрвень / czerwień). Inne nazwy używane dawniej to: ugornik bądź zok. Łacińska nazwa Iunius (zobacz: kalendarz rzymski) została zapożyczona przez większość języków europejskich.

Religia 
W Kościele katolickim miesiąc czerwiec poświęcony jest krzewieniu kultu i nabożeństwu ku czci Najświętszego Serca Pana Jezusa. Wówczas to w kościołach odprawiane są nabożeństwa z wystawieniem Najświętszego Sakramentu i śpiewem Litanii do Serca Jezusowego.

Pogoda 
Pod koniec miesiąca następuje na półkuli północnej przesilenie letnie, a na południowej przesilenie zimowe. Pod względem meteorologicznym uznawany w Polsce za miesiąc letni.

Zobacz też 

 powstanie czerwcowe 1953, czerwiec 1956 (poznański czerwiec), czerwcowy protest robotniczy 1976
 przysłowia o czerwcu
 świąteczne dni ruchome
 kalendarz słowiański

Przypisy
Piłka rowerowa

Piłka rowerowa - dyscyplina kolarska znana od końca XIX wieku. 

Jest mało znana w Polsce (choć popularna m.in. w sąsiadujących z nią Czechach i Niemczech). W Polsce jej tradycje sięgają okresu międzywojennego. Głównym ośrodkiem tego sportu był Górny Śląsk. Jeden z tytułów mistrza Polski przypadł zespołowi Iskry Siemianowice Śląskie (bracia Przybyła). Pierwszy polski mecz międzypaństwowy w piłce sześcioosobowej rozegrano 9 maja 1949 z ówczesnym mistrzem świata w jej wersji dwuosobowej - Czechosłowacją.  

Mecze rozgrywa się na rowerach specjalnej konstrukcji, budowanych na kołach 26-calowych. Zespoły składają się z dwóch zawodników, z których jeden jest bramkarzem, a drugi „zawodnikiem polowym”. Zasady gry przypominają w dużym stopniu halową piłkę nożną. Zawodnicy „polowi” nie mogą używać rąk i nóg, lecz muszą odbijać piłkę wyłącznie kołami roweru. Bramkarze mogą dodatkowo łapać piłkę w ręce, ale nie mogą jej wybijać. Zawodnik nie może dotknąć stopami podłoża. Po dotknięciu musi zjechać z boiska za własną bramkę oboma kołami roweru, po czym może wrócić do gry. Całkowicie zakazane są ataki na zawodników przeciwnej drużyny. Za faul grozi całkowite wykluczenie z gry. Mecze rozgrywane na boisku  o wymiarach 11×14 m, czas gry wynosi 14 minut (2 połowy po 7 minut). Piłka do piłki rowerowej (zwana także jako „szmacianka”) ma średnicę 16-18 cm i waży 500-600 g. Piłka ta jest nieco cięższa od piłki ręcznej, lecz ma zbliżoną wielkość. Spotykany jest też wariant z drużynami pięcioosobowymi. Mecze rozgrywa się w nim na boisku do piłki ręcznej, a czas gry wynosi 30 minut (2 połowy po 15 minut).

Najbardziej utytułowanymi zawodnikami w historii piłki rowerowej są czescy bracia Jindřich i Jan Pospíšilovie, którzy w latach 1965-1989 zdobyli w parze 20 razy tytuły mistrzów świata, a ponadto cztery srebrne i brązowy medal (Jindřich także jeszcze jeden srebrny i brązowy medal z innym partnerem). Na ostatnich mistrzostwach świata w 2019 organizowanych przez UCI występowały zespoły z 21 państw, a zawody były oglądane przez ponad 10 000 widzów na trybunach oraz ok. 2-3 milionów telewidzów.

Zobacz też 
 Medaliści mistrzostw świata w kolarstwie halowym - Piłka rowerowa

Przypisy 

Kolarstwo
Chromatyna

Chromatyna (chromatinum) – włóknista substancja występująca w jądrze komórkowym, zbudowana z DNA, histonów, niehistonowych białek i małej ilości RNA. Stanowi główny składnik chromosomów i jest nośnikiem genów. Występuje również w nukleoidzie bakterii.

Chromatyna posiada kilka stopni upakowania. Podwójna helisa DNA wraz z białkami tworzy nukleosomy (owija się wokół oktameru histonowego 1 i 3/4 razy). Nukleosom obejmuje łańcuch DNA o długości około 200 par zasad (u człowieka 146 par zasad), z których 146 nawiniętych jest na rdzeń zbudowany z 4 rodzajów białek histonowych, nazywany także oktamerem histonowym. Pomiędzy nukleosomami znajduje się DNA łącznikowy o długości około 50 par zasad. W specyficznych warunkach in vitro nukleosomy i DNA łącznikowe układają się w specyficzny, zygzakowaty sposób, tworząc solenoid, który posiada średnicę 30 nm określany mianem włókna 30 nm. Jednak w warunkach in vivo ta postać chromatyny nie występuje ani w postaci interfazowej, ani metafazowej.

Chromatyna może kurczyć się i rozkurczać, powodując zmianę upakowania struktury chromosomów. Ze względu na upakowanie rozróżniamy: mniej skondensowaną, aktywną genetycznie chromatynę luźną – euchromatynę – i zazwyczaj nieaktywną genetycznie chromatynę skondensowaną – heterochromatynę – o włóknach silnie upakowanych. Stopień upakowania chromatyny odgrywa rolę w kontroli ekspresji genów. Tworzenie heterochromatyny związane jest z niskim stopniem acetylacji histonów a wysokim metylacji DNA a także metylacją lizyny 9 w histonie H3. Białkiem mającym duży udział w procesie heterochromatyzacji jest HP1. Posiada ono chromodomenę, która ma zdolność wiązania się ze zmetylowanymi histonami.

Do ważniejszych białek związanych z heterochromatyną należą: HP1 i Sir3. Natomiast pospolite białka oddziałujące z euchromatyną to: HMGB1, HMGB2, HMGN1, HMGN2.

Chromatyna (szczególnie w warstwach powierzchniowych komórki) łatwo się barwi, dzięki czemu jest często wykorzystywana w badaniach.

Po raz pierwszy nazwy chromatyna użył Walther Flemming.

Postacie chromatyny 
Wyróżnić można kilka postaci upakowania chromatyny w zależności od fazy cyklu komórkowego:

 Postać interfazowa - rozkondensowana
 Postać metafazowa - skondensowana do postaci chromosomów

W postaci metafazowej chromatyna układa się w pętle, z których składają się chromatydy. Następnie kondensuje w supersolenoid, ten w superhelisę, by ostatecznie stać się chromosomem metafazowym (składa się on z 2 chromatyd połączonych centromerem w miejscu przewężenia pierwotnego).

Przypisy

Bibliografia
CISC

CISC (ang. Complex Instruction Set Computing) – typ architektury zestawu instrukcji procesora o następujących cechach:
 występowanie złożonych, specjalistycznych rozkazów (instrukcji), które do wykonania wymagają od kilku do kilkunastu cykli zegara,
 szeroka gama trybów adresowania,
 przeciwnie niż w architekturze RISC rozkazy mogą operować bezpośrednio na pamięci (zamiast przesłania wartości do rejestrów i operowania na nich),
 powyższe założenia powodują, iż dekoder rozkazów jest skomplikowany.

Istotą architektury CISC jest to, iż pojedynczy rozkaz mikroprocesora wykonuje kilka operacji niskiego poziomu, jak na przykład pobranie z pamięci, operację arytmetyczną i zapisanie do pamięci.

Przed powstaniem procesorów RISC wielu komputerowych architektów próbowało zmostkować lukę semantyczną – aby zaprojektować zestawy rozkazów, które wspierałyby języki programowania wysokiego poziomu przez dostarczenie rozkazów wysokiego poziomu np. wywołania funkcji i zwrócenia jej wartości, instrukcje pętli czy kompleksowe tryby adresowania. Rezultatem tego były programy o mniejszym rozmiarze i z mniejszą ilością odwołań do pamięci, co w tamtym czasie było istotne z punktu widzenia wydajności przy jednoczesnym dążeniu do obniżenia kosztów pojedynczego komputera.

Przykłady rodzin procesorów o architekturze CISC to:
 IBM System/360
 VAX
 PDP-11
 x86

Współczesne procesory zgodne z x86 produkowane przez firmy Intel, AMD i VIA przetwarzają rozkazy procesora x86 na proste mikropolecenia pracujące według idei RISC, często wykonujące się równolegle.

Zobacz też 
 RISC
 VLIW
 ZISC
 EPIC
 MISC

Architektury procesorów
CEO

Chief executive officer – najwyższe stanowisko zarządcze w przedsiębiorstwie
 czteroetylek ołowiu
 Centrum Edukacji Obywatelskiej
Czwórka tytułowa książki

Czwórka tytułowa – pierwsze cztery strony wnętrza (wkładu) książki.

Kolejne strony czwórki 
Czasami, np. w przypadku książki mniejszej objętościowo, zamiast czwórki tytułowej występuje dwójka tytułowa, czyli jedynie strony 3. i 4. (liczone jako 1. i 2.). Zarówno na czwórkę tytułową, jak i na dwójkę tytułową mówi się również: karta tytułowa.

Strona przedtytułowa, przedtytuł, tytuł ochronny, tzw. szmuctytuł 
 strona, na której znajduje się zasadniczo tylko tytuł książki (jeśli jest długi, to w skróconej postaci) i ewentualnie autor (imiona często w inicjale) – oba pisane kapitalikami lub krojem pisma w odmianie pogrubionej, w niezbyt dużym stopniu.

Strona kontrtytułowa, wakat lub frontyspis 
 strona zazwyczaj pusta, ewentualnie może współgrać ze stroną trzecią np. poprzez zdjęcie autora, spis jego dzieł, tytuł serii wydawniczej, zapowiedzi itp., może być też zaopatrzona w ozdobną ilustrację – jeśli nie jest pusta, nosi nazwę frontyspis

Strona tytułowa 
 strona z tytułem w pełnym brzmieniu, autorami w pełnym brzmieniu, nazwą i logo wydawnictwa, rokiem i numerem wydania

Strona redakcyjna 
 strona zawierająca komplet informacji wydawniczych i drukarskich (patrz: metryka książki). Zamieszcza się na niej nazwiska współtwórców książki niewymienione na stronie tytułowej, informacje o podstawie tłumaczenia, zastrzeżenia praw autorskich (copyright), opis katalogowy CIP, numer ISBN, informacje o mecenasach dzieła, wszelkie informacje techniczno-wydawnicze, między innymi stopkę drukarską. Informacje umieszczone zwyczajowo na stronie redakcyjnej przeniesione na ostatnią stronicę książki tworzą kolofon (na ich przeniesienie mają wpływ kwestie estetyczne albo konieczność dodania stronicy przy obliczaniu arkuszy drukarskich).

Zobacz też 
 DTP
 kolofon
 książka

Uwagi

Przypisy 

Budowa książki
Cymelia

Cymelia albo cimelia (gr. κειμήλιον keimēlion „nieruchomość, kosztowność, skarb, klejnot”) – zbiory lub obiekty o szczególnej wartości, odpowiednio chronione i przechowywane; najcenniejsze druki i rękopisy w bibliotece, wydzielone z zasobów i specjalnie chronione; rzadziej pisma i druki zakazane tzw. prohibita.

Status cymelium mogą uzyskać wszystkie rodzaje dokumentów bibliotecznych, rękopisy, druki, ryciny, fotografie, mapy i muzykalia wyróżniające się formą, treścią, pochodzeniem lub wiekiem. Mogą stanowić część cennych kolekcji lub być pamiątkami po wybitnych osobistościach.

Do cymeliów zaliczyć można: zwoje i kodeksy papirusowe i pergaminowe, dzieła sławnych drukarni (np. Aldiny, Elzewiry), autografy, druki i rękopisy o szczególnych walorach artystycznych, istotne dokumenty świadczące o przemianach społecznych, naukowych czy ideowych, obiekty o nietypowym formacie oraz materiale łatwym do uszkodzenia.

W Polsce zaliczamy do nich między innymi: kodeksy rękopiśmienne, najstarsze druki, polonika z XVI w., cenne grupy pism z późniejszych okresów (np. literatura ariańska), fragmenty ciekawych zbiorów (np. Volsciana,  biblioteka Zygmunta Augusta), a także książki, wybierane pod kątem rzadkości występowania (np. prasa konspiracyjna).

Oryginały udostępniane są w czytelniach zbiorów specjalnych bibliotek. Dostęp do nich jest zarezerwowany na ogół dla ściśle określonej kadry bibliotecznej i naukowej. Dostępne są również kopie w postaci fotokopii, mikrofilmów lub w wersji cyfrowej. Cymelia często prezentowane są jako obiekty muzealne.

Niekiedy w bibliotece tworzone są specjalne działy, w których umieszcza się cymelia  (np. dział „rzadkich książek” w Związku Radzieckim i "rezerwy" w Belgii).

Przypisy

Bibliografia 
 Encyklopedia wiedzy o książce, red. Aleksander Birkenmajer, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1971

Linki zewnętrzne 
Nad złoto droższe. Skarby Biblioteki Narodowej

Bibliologia
Czystopis

Czystopis – gotowy tekst przygotowany do łamania lub druku, który jest po wszystkich korektach i jednocześnie nie zawiera śladów poprawek.

Zobacz też 
 czystodruk

Przypisy 

DTP
Czystodruk

Czystodruk – pierwszy arkusz papieru po zejściu z maszyny drukarskiej, przesłany do wydawcy do akceptacji i rozpoczęcia druku nakładu.

Zobacz też 
 czystopis
 DTP
 poligrafia

Przypisy 

DTP
Czwartek

Czwartek (skrót czw.) – dzień tygodnia między środą a piątkiem.

Według normy ISO-8601 jest czwartym dniem tygodnia. Niegdyś był to dzień wolny od zajęć dla żaków. W kulturze ludowej ziem Polski czwartek obwarowany jest zakazami dotyczącymi sprzątania oraz przędzenia, których egzekutorką miała być bogini Marzanna.

W tradycji biblijnej – chrześcijańskiej i judaistycznej, gdzie za pierwszy dzień tygodnia uznawana jest niedziela, czwartek jest dniem piątym.

Polska nazwa, wspólna z innymi językami słowiańskimi, pochodzi od liczby cztery; ,  (czetwierg), . Podobnie w językach bałtyckich:  < ketvirta ‛czwarta’ + diena ‛dzień’. Od liczby pięć wywodzą się natomiast  i .

Łacińska nazwa dies Iovis (dzień Jowisza) wpłynęła na nazewnictwo wielu języków europejskich, np. . W językach germańskich pochodzi od imienia nordyckiego boga Thora: , norweski, duński i szwedzki torsdag, , . W wymarłym języku Słowian Połabskich był określany jako perundan – dzień Pioruna.

Zobacz też 

 Wielki Czwartek
 tłusty czwartek
 czarny czwartek
 wzgórze Czwartek
 Spiski Czwartek
 Pål André Czwartek
 Nazwy dni tygodnia

Przypisy 

Dzień tygodnia
CLIPS

CLIPS (C Language Integrated Production System) – język opracowany przez NASA i Johnson Space Center jako język służący tworzeniu systemów ekspertowych. Znalazł on wiele zastosowań w innych dziedzinach: w rozpoznawaniu obrazów, rozumieniu scen itp.

Jest on znacznie prostszy niż np. Prolog czy Lisp. Mechanizmy wewnętrzne tego języka realizują wnioskowanie w przód. Program napisany w Clipsie stanowi bazę wiedzy złożoną z faktów i reguł. Składnia tego języka jest podobna do składni języka Lisp – wszystkie wyrażenia symboliczne są objęte nawiasami.

Linki zewnętrzne 
 Wiesław Porębski, Języki programowania obiektowego. CLIPS.
 clipsrules.sourceforge.net

Języki programowania
Carus

Marcus Aurelius Carus (Karus) – cesarz rzymski

Osoby o tym nazwisku:
 Carl Gustav Carus – niemiecki przyrodnik, lekarz, anatom, psycholog i filozof przyrody
Claude Simon

Claude Simon (ur. 10 października 1913 w Antananarywie, zm. 6 lipca 2005 w Paryżu) – francuski pisarz, przedstawiciel nowej powieści, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1985 r.

Życiorys 
Był wychowywany przez matkę, jego ojciec zginął podczas I wojny światowej. Dorastał w Perpignanie. Po studiach dużo podróżował. W 1936 r. wyjechał do Hiszpanii, gdzie brał udział w wojnie domowej (sympatyzował z republikanami). W 1939 r. został powołany do wojska, służył w kawalerii. Został schwytany przez Niemców, po ucieczce przyłączył się do francuskiego ruchu oporu. Po wojnie osiedlił się w południowej Francji, zajmował się winiarstwem, a także (oprócz twórczości literackiej) malarstwem oraz fotografią.

Odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Narodowego Zasługi.

Twórczość  
W 1946 r. zadebiutował powieścią Le Tricheur. Popularność przyniosła mu Droga przez Flandrię. Jego dzieła charakteryzują się stosowaniem techniki strumienia świadomości oraz długimi zdaniami. Starał się określić postawę człowieka na tle historii.

Ważniejsze dzieła 
Na podstawie materiału źródłowego
 Droga przez Flandrię (1960, wyd. pol. 1982)
 Histoire (1967, Prix Médicis)
 La bataille de Pharsale (1969)
 Leçon de choses (1975)
 Les géorgiques (1981)
 Zaproszenie (1987, wyd. pol. 1990)
 L’acacia  (1988)
 Le jardin des plantes (1997) 
 Le tramway (2001)

Przypisy 
 

Francuscy prozaicy XX wieku
Laureaci Prix Médicis
Nobliści – literatura
Odznaczeni Orderem Narodowym Zasługi (Francja)
Pisarze francuskojęzyczni
Urodzeni w 1913
Zmarli w 2005
Żołnierze Brygad Międzynarodowych
Ludzie urodzeni w Antananarywie
Cenobityzm

Cenobityzm (z  koinobion – „życie we wspólnocie”) – formuła życia zakonnego we wspólnocie, w przeciwieństwie do anachoretyzmu czy eremityzmu. Zakonnika prowadzącego takie życie określa się mianem cenobity.

Za inicjatorów życia cenobitycznego uważani są egipscy mnisi – przede wszystkim św. Pachomiusz oraz św. Szenute z Atripe. Część badaczy uważa jednak, że taka postać życia monastycznego istniała już wcześniej, a Pachomiusz nadał jej tylko określoną formę, co polegało przede wszystkim na stworzeniu reguły kierującej życiem wspólnoty. Mnisi zobowiązani byli do posłuszeństwa wobec przełożonych, wspólnego odmawiania modlitw i uczestniczenia w Eucharystii oraz wykonywania określonej pracy na rzecz wspólnoty. W odróżnieniu od anachoretów, cenobici mieszkali razem i spożywali posiłki we wspólnym refektarzu. 

Na regule Pachomiusza wzorowana była reguła opracowana przez św. Benedykta z Nursji, dzięki czemu cenobityczny model życia został zaszczepiony na teren Europy.

Zobacz też 
 monastycyzm

Monastycyzm chrześcijański
Chrześcijaństwo starożytne
Caligula

Kaligula – cesarz rzymski
 Caligula – rodzaj motyla
Cesarze rzymscy

Chronologiczna lista władców Rzymu okresu cesarstwa.

Pryncypat

Dynastia julijsko-klaudyjska

Rok czterech cesarzy

Dynastia Flawiuszów

Dynastia Antoninów

Bez dynastii

Dynastia Sewerów (albo syryjska)

Cesarze z okresu kryzysu w III wieku

Cesarstwo galijskie (formalnie uzurpatorzy)

Cesarze iliryjscy

Dominat

Tetrarchia i dynastia konstantyńska

Dynastia walentyniańska

Dynastia teodozjańska

Cesarstwo zachodniorzymskie

Cesarstwo wschodniorzymskie

Zobacz też 
 konsulowie rzymscy

Bibliografia 

 
 
 
 
 

Cesarze
Rzym
Constans

Konstans – cesarz rzymski
 Konstans II (cesarz bizantyjski)
 Constans – film
 wielkość stała (skrót const.)
Karauzjusz

Karauzjusz, Marcus Aurelius Mausaeus Carausius (zm. 293) – rzymski uzurpator w Brytanii w latach 286/287–293.

Inskrypcja na kamieniu milowym (milliarium) znalezionym w 1894 w pobliżu Carlisle podaje imiona uzurpatora rekonstruowane jako Marcus Aurelius Mausaeus Carausius (choć zaproponowany przez Roberta Mowata Mausaeus mógł mieć też formę Mausaius).

Według informacji zawartych u Aureliusza Wiktora, Karauzjusz pochodził z celtyckiego plemienia Menapiów (Menapiae civis), zamieszkujących tereny prowincji Gallia Belgica. Pochodził z nizin społecznych, z rodziny o tradycjach żeglarskich. W młodości był sternikiem statku.

Za rządów cesarza Maksymiana miał się odznaczyć w walkach w Galii, przypuszczalnie z jakimś najazdem barbarzyńców. Następnie jako wysoki oficer Maksymiana stworzył flotę do walki z frankońskimi i saskimi piratami morskimi grasującymi u wybrzeży Galii i Brytanii; bazą działań tej floty było Gesoriacum. Wykorzystywał jednak swą pozycję do celów prywatnych (zagarnianie łupów odbieranych piratom) i przed pojmaniem zbiegł do Brytanii, gdzie obwołał się cesarzem rzymskim na przełomie 286 i 287 roku. Stacjonujące tam wojska rzymskie podporządkowały się uzurpatorowi, być może ze względu na jego sukcesy w walce z piratami oraz konieczność walki z napaściami barbarzyńców.

Maksymian podjął działania mające usunąć uzurpatora z wyspy i rozpoczął budowę floty. Jego wyprawa datowana na 289/290 nie zakończyła się jednak powodzeniem. Prawdopodobnie zawarto wtedy z Karauzjuszem układ, na podstawie którego uznano go oficjalnym namiestnikiem Brytanii z zadaniem obrony wyspy oraz wybrzeża galijskiego od Armoryki po ujście Renu. Do zakończenia uzurpacji Karauzjusza przyczynił się Konstancjusz Chlorus, który został 1 marca 293 cezarem i wyruszył z zadaniem odzyskania Brytanii. Kampanię rozpoczął od zablokowania Gesoriacum, które wkrótce się poddało. Prawdopodobnie jego utrata wywołała w Brytanii bunt przeciw uzurpatorowi. W rezultacie Karauzjusz został zamordowany w 293 przez Allektusa, następnego uzurpatora, który wcześniej współpracował z nim jako minister finansów (rationalis summae rei).

W czasie uzurpacji Karauzjusz emitował szereg monet złotych, srebrnych i brązowych o różnych nominałach i urozmaiconych legendach oraz ikonografii, bitych na terenie Brytanii w Camulodunum (obecnie Colchester) i Londinium (obecnie Londyn). Wcześniej Rzymianie nie wypuszczali monet w Brytanii, a pierwsza mennica cesarska powstała w Londinium po usunięciu Allektusa w 296. Karauzjusz umocnił też wschodnie i południowe brzegi Brytanii przez budowę fortów na tak zwanym Wybrzeżu Saksońskim (Litus Saxonicum) w obecnym Richborough (Rutupiae), Lympne (Lemania) i Portchester (Portus Adurni), choć są w tej kwestii pewne wątpliwości, ze względu na trudności w datowaniu odkryć.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 
 

Urodzeni w III wieku
Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Zmarli w 293
Chycz

Chycz – średniowieczna chata występująca na terenie Polski. Chycz była na poły wkopana w ziemię. Składała z trzech izb: 
 Sień, czyli izba jasna, gdzie okap był nad paleniskiem, przez co dym nie dostawał się do izby, kryta była dranicami – tutaj przyjmowano gości. 
 Stuba – izba czarna, czyli taka, gdzie dostawał się dym – tutaj toczyło się życie codzienne, a zimą nocował inwentarz. 
 komora, czyli spichlerz. 

Stuba i komora kryte były mchem i słomą. Stuba miała około 8 na 10 łokci, a sień i komora były trochę mniejsze. Wewnątrz, kilka cm od ścian, wisiały tkaniny nazywane oponami, które zatrzymywały ciepło, oprócz tego była ława (stół), zydle, skrzynie, gdzie mieścił kmieć cały dobytek oprócz inwentarza i zbiorów i grzędy na ubrania. Zamiast łóżek było legowisko w kącie na sianie.

Historia architektury w Polsce
Cioty

Cioty (złote baby, wróżki, czarownice) – kobiety zajmujące się u niektórych plemion słowiańskich magią. Jak większość informacji dotyczących wierzeń słowiańskich informacje na ich temat przetrwały w tradycji ustnej i zostały spisane dużo później, tak więc informacje nie są stuprocentowo pewne. Kobiety, które nie posiadały magicznych mocy, ale posiadały rozległą wiedzę, nazywano wiedźmami.

Lokalnie, na obszarze Wielkopolski, mianem ciot (lub ciotek, ciotuchen) określano złośliwe demony żeńskie, południce lub zmory. „Ciotą” w terminologii ludowej nazywano również zimnicę, względnie demona wywołującego tę chorobę.

Przypisy

Bibliografia 

 

Religia Słowian
Historia kobiet
CD (ujednoznacznienie)

płyta kompaktowa – poliwęglanowy krążek z zakodowaną cyfrowo informacją do bezkontaktowego odczytu światłem lasera optycznego
 CD – antygen różnicowania komórkowego, gronko różnicowania, kompleks różnicowania; standard używany w celu identyfikacji molekuł na powierzchni komórek
 C.D. – album muzyczny grupy Kombii
 kadm (symbol chemiczny: Cd) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych układu okresowego
 kandela (symbol: cd) – jednostka światłości źródła światła
 cd – polecenie powłoki służące do przemieszczenia się pomiędzy katalogami w systemie operacyjnym
 CD – kod przypisany Demokratycznej Republice Konga według standardu ISO 3166-1 alfa-2
 .cd – domena internetowa przypisana do Demokratycznej Republiki Konga
 korpus dyplomatyczny – skrót od francuskiego corps diplomatique
 choroba Leśniowskiego-Crohna – w medycynie jest skrótem oznaczającym chorobę Leśniowskiego-Crohna (ang. Crohn’s disease)
 CD – w informatyce jest skrótem oznaczającym collision detection – wykrywanie kolizji pakietów w sieciach komputerowych
 Cash Dispenser – rodzaj bankomatu

Zobacz też 
 ČD – skrót od České dráhy