Sokołów Podlaski

Sokołów Podlaski – miasto we wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, siedziba powiatu sokołowskiego i siedziba władz gminy wiejskiej Sokołów Podlaski. Leży nad rzeką Cetynią.

31 grudnia 2017 r. miasto miało 18 924 mieszkańców.

Położenie 
Położone jest we wschodniej części województwa mazowieckiego, na Południowym Podlasiu, w północno-zachodniej części Wysoczyzny Siedleckiej.

Miasto położone jest w odległości:
 99 km od Warszawy (kierunek zachodni).
 62 km od Mińska Mazowieckiego (kierunek południowo-zachodni).
 17 km od Węgrowa (kierunek zachodni).
 28 km od Siedlec (kierunek południowy).
 157 km od Lublina (kierunek południowy).
 48 km od Siemiatycz (kierunek wschodni)
 30 km od Drohiczyna (kierunek wschodni).
 160 km od Białegostoku (kierunek północno-wschodni).
 98 km od Łomży (kierunek północny).

Według danych z roku 2002 Sokołów Podlaski ma obszar 17,5 km², w tym:
 użytki rolne: 66%
 użytki leśne: 0%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 17,51 km². Miasto stanowi 1,55% powierzchni powiatu.

Było to miasto prywatne położone w ziemi drohickiej województwa podlaskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.

Sąsiednie gminy 
Sokołów Podlaski (gmina wiejska)

Demografia 

Dane z 13 listopada 2005:

 Piramida wieku mieszkańców Sokołowa Podlaskiego w 2017 roku.

Historia 

Początki osadnictwa na tych terenach sięgają VI w. n.e. Sokołów należy do tej części Podlasia, która ze względu na swe położenie była typową rubieżą osadniczo – kulturową, choć po panowanie nad środkowym Bugiem w X wieku sięgnęło Mazowsze i z Mazowszanami wiązać trzeba początki leżącego dalej na wschód od Sokołowa Brześcia nad Bugiem. Po osłabieniu wpływów lechickich, a szczególnie w epoce pełnego średniowiecza o tereny położone pomiędzy księstwami polskimi a ruskimi trwały zmagania. Polacy, Krzyżacy, Jaćwingowie, Rusini i Litwini wszyscy wymienieni chcieli objąć region.

Dzieje polityczne tych ziem miały więc wpływ na ich rozwój kulturowy i osadniczy. Dla określenia wpływów kulturowych i etnicznych oraz struktury osadnictwa prowadzono badania archeologiczne. Okres wczesnego średniowiecza na tym terenie reprezentują dość liczne stanowiska archeologiczne. Dokładnie odtworzono zarówno fazy zasiedlania, jak i konstrukcje obronne i mieszkalne powstających osad. Znaleziono dowody na istnienie na tym terenie osady w VI i VII w. n.e. Ceramika, żelazne okucia, klamry, paciorki, skoble oraz liczne przedmioty z wyposażenia pochówków świadczą o kulturze, obyczajach i obrzędach odprawianych ku czci zmarłych. Przedstawiciele Muzeum Archeologicznego w Warszawie prowadzili badania na terenie Sokołowa (Przeździatka), na dużym cmentarzysku z grobami podkloszowymi. W Muzeum Archeologicznym znajduje się ładny okaz dwuściennej siekiery krzemiennej kultury ceramiki sznurowej. Wyniki badań potwierdzają, że w miejscu dawnego gródka, początkowo ruskiego, później polskiego w dolinie rzeki Cetynii poprzez stopniowe zasiedlanie powstała osada – Sokołów.

Położony na szlaku wielkim litewskim gródek otrzymał prawa miejskie w 1424 roku, z rąk Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda. Sokołów, wraz z wsiami Kupientyn i Rogów, został własnością Mikołaja Sepieńskiego z Sepna – sekretarza i dworzanina księcia.

W roku 1508 nowym właścicielem miasta został Stanisław Kiszka. Anna Radziwiłłówna Kiszczyna założyłą tu zbór kalwiński po 1563 roku, zlikwidowany w 1590 roku. W rękach rodziny Kiszków Sokołów pozostawał do 1592 roku, kiedy to przeszedł w ręce Radziwiłłów. Czas, kiedy właścicielami miasta byli Kiszkowie i Radziwiłłowie, to okres świetności w dziejach miasta, przerwany przez najazd szwedzki. Podczas „potopu” miasto zostało znacznie zniszczone.

Ostatnim właścicielem Sokołowa z rodu Radziwiłłów był książę Bogusław Radziwiłł. W 1668 roku właścicielem miasta został Jan Krasiński, a w 2. poł. XVIII wieku – Ignacy Ogiński, marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pod panowaniem rodu Ogińskich w Sokołowie rozwijało się rzemiosło. Michał Kleofas Ogiński sprowadził rzemieślników francuskich, którzy rozpoczęli produkcję chustek jedwabnych, kapeluszy, kobierców, płótna i pasów słuckich.

Po trzecim rozbiorze Polski miasto znalazło się w zaborze austriackim, a po wojnie polsko-austriackiej, w 1809, wróciło do Księstwa Warszawskiego. W roku 1833 dobra sokołowskie, wraz z miastem, nabył od Michała Kleofasa Ogińskiego dziedzic okolicznych wsi, Karol Kobyliński, który 10 lat później sprzedał je Elżbiecie z Lorentzów Hirschman. Właścicielka, wraz ze spółką akcjonariuszy, wybudowała cukrownię „Elżbietów” (1845) w Przeździatce. W 1890 fabryka zatrudniała już 600 robotników.

W rejonie sokołowskim działało wielu sławnych przywódców powstania styczniowego, między innymi słynny ksiądz Stanisław Brzóska. Został on aresztowany wraz z adiutantem, Franciszkiem Wilczyńskim we wsi Sypytki i skazany przez władze carskie na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano na rynku w Sokołowie 23 maja 1865. W 1925 roku na miejscu stracenia wzniesiono granitowy pomnik.

W roku 1867 Sokołów przeszedł na własność państwa i został miastem powiatowym, a w roku 1887, po wybudowaniu linii kolejowej, stał się ważnym węzłem komunikacyjnym. W latach 1845–1890 podwoiła się liczba mieszkańców. Stało się to dzięki napływowi imigrantów, głównie Żydów, którzy, będąc w większości rzemieślnikami i kupcami, wnieśli poważny wkład w dalszy rozwój miasta. W tym okresie w Sokołowie, oprócz cukrowni, była też fabryka octu i świec, sześć wiatraków, pięć garbarni, dwie olejarnie i cegielnia. Swoje warsztaty miało tu 200 kuśnierzy, 500 szewców i około 200 innych rzemieślników.

W czasie II wojny światowej Sokołów poniósł ciężkie straty. W wyniku działań wojennych drastycznie zmalała liczba ludności. W sierpniu 1941 roku powstało w mieście getto, które istniało do końca września 1942 roku. Znaczną liczbę ludności żydowskiej, która przed wojną stanowiła 60% ludności Sokołowa (6000 z 10000 mieszkańców), wymordowano w getcie, pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Działania wojenne zniszczyły 30% budynków mieszkalnych i 70% gmachów urzędowych.

30 września 2007 roku, na skwerze Najświętszej Marii Panny, przy sokołowskiej konkatedrze, odsłonięto pomnik, upamiętniający żołnierzy Armii Krajowej i struktur poakowskich Obwodu Sokołów Podlaski, 6 Brygady Wileńskiej AK kpt., Młota” oraz cywilnych mieszkańców powiatu sokołowskiego, poległych w walce z komunistycznym zniewoleniem w latach 1944–1953.

Koniec niemieckiej okupacji miasta nastąpił 8 sierpnia 1944 roku. W latach 1946–1951 odbudowano zakłady – cukrownię im. Franciszka Malinowskiego, mleczarnię, fabrykę mączki kostnej, powstała filia Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego, kombinat mięsny i spółdzielnia pracy kuśnierskiej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego. Od reformy administracyjnej z 1999 roku Sokołów Podlaski jest ponownie siedzibą powiatu sokołowskiego, w skład którego wchodzi dziewięć gmin (Sokołów Podlaski, Sterdyń, Repki, Bielany, Jabłonna Lacka, Sabnie, Ceranów, Kosów Lacki) i dwa miasta (Sokołów Podlaski i Kosów Lacki).

Zabytki 

 kapliczka drewniana z figurą św. Jana Nepomucena z 1802 roku, ul. Siedlecka
 pałac murowany z 1857 roku, proj. Henryk Marconi
 dawna synagoga z 2 połowy XIX w., przebudowana po 1945 roku
 pomnik księdza generała Stanisława Brzóski z 1925 roku ustawiony w miejscu egzekucji ostatnich powstańców styczniowych
 kościół Salezjanów św. Jana Bosco z lat 1935–1939 w stylu modernistycznym, proj. Bruno Zborowski
 kościół pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny (konkatedra) z 1948–1953 wybudowany w stylu neogotyckim wg projektu Aleksandra Boniego. We wnętrzu kropielnica z XVI wieku. Kościół powstał w miejscu zniszczonego w 1944 roku kościoła pw. św. Michała z 1806 r.
 klasycystyczna dzwonnica z XIX w.
 Synagoga w Sokołowie Podlaskim, ul. Długa 29
 Synagoga w Sokołowie Podlaskim (ul. Magistracka 4)
 Stary cmentarz żydowski w Sokołowie Podlaskim
 Nowy cmentarz żydowski w Sokołowie Podlaskim
 Cerkiew Opieki Matki Bożej w Sokołowie Podlaskim
 drewniany dom z połowy XIX w., ul. Długa 55
 drewniany dom z początku XIX w., ul. Repkowska 30
 cmentarz rzymskokatolicki z 1 połowy XIX w., ul. Chopina

Kościoły 
 Konkatedra pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny
 Kościół pw. św. Jana Bosko 
 Sanktuarium pw. Miłosierdzia Bożego
 Kościół pw. św. Siostry Faustyny

Gospodarka 

 Zakłady przemysłu mięsnego, które powstały tu w latach 70. Obecnie, po prywatyzacji, Zakłady Mięsne „Sokołów” SA stały się jednym z największych przedsiębiorstw tego typu w Europie.
 Przedsiębiorstwo STALFA powstało w 1995 roku, produkuje konstrukcje stalowe.
 Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Sokołowie Podlaskim rozpoczęła działalność w roku 1945, jest producentem przetworów mlecznych.
 Na terenie miasta znajdują się placówki sklepów sieci: Topaz, Biedronka, Gama, Netto, Lux.
 Przedsiębiorstwo Usług Inżynieryjno-Komunalnych PUiK – zajmujący się m.in. dostarczeniem wody pitnej, prowadzeniem wysypiska śmieci, produkcją energii cieplnej.
 Zakłady Maszyn Elektrycznych „Wamel” Sp. z o.o. – producent silników elektrycznych małej mocy.

Transport 

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

  Siemiatycze-Drohiczyn-Sokołów Podlaski-Węgrów-Włocławek-Strzelno
  Węgorzewo-Orzysz-Kolno-Łomża-Sokołów Podlaski-Siedlce-Sławatycze
  Sokołów Podlaski-Ostrów Mazowiecka-Ostrołęka

Publiczny transport zbiorowy 
 Przedsiębiorstwo PKS „Sokołów” SA
 Linia kolejowa PKP czynna dla ruchu towarowego
 Przewozy Pasażerskie „Stanmar”, „Gemini”

Edukacja

Przedszkola 
 Miejskie Przedszkole nr 2
 Miejskie Przedszkole nr 3
 Miejskie Przedszkole nr 4
 Miejskie Przedszkole nr 5 „Kubusia Puchatka”
 Niepubliczne Przedszkole Sióstr Salezjanek

Szkoły podstawowe 
 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Janusza Kusocińskiego
 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2
 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 3 im. Mikołaja Kopernika
 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4 im. ks. gen. Stanisława Brzóski
 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 im Pawła Kamińskiego
 Salezjańska Szkoła Podstawowa

Szkoły średnie 
 Zespół Szkół nr 1 im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego
 Zespół Szkół nr 2 im. Władysława Stanisława Reymonta
 Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie
 Salezjańskie Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza

Inne szkoły 
 Zespół Szkół Salezjańskich Lux Sapientiae
 Zespół Szkół Specjalnych im. Jana Pawła II
 Policealna Szkoła Medyczna
 Policealne Studium Zawodowe: Finanse i Rachunkowość
 Policealne Studium Zawodowe TWP: Technik Ekonomista
 Szkoła Muzyczna I stopnia im Michała Kleofasa Ogińskiego

Szkoły językowe 
 Szkoła Języków Obcych – SJA
 Językowe Centrum Edukacji

Kultura 

 SOK – Sokołowski Ośrodek Kultury
Kino „Sokół” (Sala widowiskowa),
Formacja Tańca Towarzyskiego „FTT Contra”, Studio Tańca Nowoczesnego „Black Code Dance Studio”, Koło Teatralne „Dowolnym Sposobem”,
Capoeira,
Zespół Pieśni i Tańca „Sokołowianie”,
Klub literacki „Erato”,
Koła plastyczne oraz muzyczne i teatralne.

 Stowarzyszenie Oratorium im. bł. Filipa Rynaldiego
 Sokołowski Uniwersytet Trzeciego Wieku
 Sokołowskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne
 Prywatny Skansen Mariana Pietrzaka
 Zespół bluesowo/jazzowy Radek Blues Band

Osiedla blokowe 

 Os. Syndykat
 Os. Zory – starsza i nowsza część
 Os. Miłosna/Spółdzielcza
 Os. Gałczyńskiego/Wyspiańskiego
 Os. Marii Skłodowskiej-Curie
 Os. Eskulap
 Os. przy ul. Wiejskiej
 Os. Cukrownia/Oleksiaka-Wichury
 Bloki os. przy ul. Wolności
 Bloki os. przy ul. Chopina
 Bloki os. przy ulicach Piłsudskiego/Bosco
 Bloki os. przy ulicach Bartoszowa i Wilczyńskiego
 Bloki z ul. Targowej

Media lokalne 
Prasa:
 Gazeta Podlasia
 Wieści Sokołowskie

Portale internetowe:

 życiesokołowa.pl
Telewizja kablowa:
 TV Vectra
 Telefony Podlaskie
W Sokołowie Podlaskim znajdują się ostatnie w Polsce publiczne automaty telefoniczne. Należą one do lokalnej telefonii Telefony Podlaskie.

Wspólnoty wyznaniowe 

 Kościół rzymskokatolicki:
 Parafia św. Jana Bosko w Sokołowie Podlaskim
 Parafia Miłosierdzia Bożego w Sokołowie Podlaskim
 Parafia Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Sokołowie Podlaskim
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Sokołów Podlaski (Sala Królestwa)

Sport i rekreacja 
 OSiR – Ośrodek Sportu i Rekreacji
 Miejska kryta pływalnia przy ul. Bulwar,
 KS Neptun,
 Sekcja kolarska „Grzybek” Sokołów Podlaski,
 Miejski Klub Koszykarski MKK „OSiR” Sokołów Podlaski,
 Klub Piłkarski „Akademia Piłkarska”,
 Miejski Ludowy Klub Podnoszenia Ciężarów w Sokołowie Podlaskim.

 SL Salos – Stowarzyszenie Lokalne Salezjańskiej Organizacji Sportowej
 Tenis stołowy
 Piłka nożna
 Piłka siatkowa
 Rekreacja

 Klub piłkarski MKS „Podlasie” Sokołów Podlaski
 Podlaskie Towarzystwo Szachowe
 Klub Kyokushin Karate
 Klub Strzelectwa Sportowego „Sokół”
 Klub Tenisa Ziemnego – KKS „Bonus”
 Klub MMA FIGHT CLUB
 Klub Krav Maga & Kapap
 amatorski zespół piłkarski Bracia Górscy Sokołów Podlaski (BG Sokołów Podlaski), powstał 8 marca 2015 roku jako kontynuator tradycji drużyn FC Gałki, Rudniki oraz Orły Orzeły. Barwami klubowymi jest biel i czerń – zestaw domowy na trykotach. Drugi komplet, to jednolite bordowe stroje.

Wyróżnienia 
 Stolica Kulturalna Mazowsza 2004

Współpraca międzynarodowa 
Miasta i gminy partnerskie:
  Dubno
  Jēkabpils
  Kotielniki

Przypisy

Bibliografia 
 red. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski, Dzieje miasta i okolic, Białystok-Sokołów Podlaski 2006 r., TVP

Linki zewnętrzne 
 Dziedzictwo dawnej Rusi w Sokołowie Podlaskim
 Strona internetowa Sokołowa Podlaskiego
 Michał Kurc AFRP Sokołów Podlaski – Z tamtych lat
 Tekst dokumentu lokacyjnego z 1424 roku 
 

 
Miasta w województwie mazowieckim
Ośrodki kalwinizmu w I Rzeczypospolitej
Prywatne miasta Radziwiłłów herbu Trąby
Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo podlaskie)
Miasta w Polsce lokowane w XV wieku