alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sikawka

Sikawka – potoczna nazwa pompy tłokowej (wyporowej). Urządzenie mechaniczne służące do tłoczenia wody, lub wody ze środkiem pianotwórczym podczas akcji gaszenia pożaru. Dzięki temu możliwe jest prowadzenie akcji gaśniczej. Mogą być dwucylindrowe lub jednocylindrowe (z tłokiem o podwójnym działaniu).

Ze względu na swoją konstrukcję i sposób napędu dzielimy sikawki na:
 ręczne
 parowe.
Sikawki ręczne dzieliły się na:
 przenośne – mocowane na podstawie, przeważnie drewnianej, z zamontowanymi uchwytami do przenoszenia
 przewoźne – montowane trwale na pojazdach kołowych, przede wszystkim wozach konnych – stąd potoczna nazwa "sikawka konna". Starsze wersje "sikawek konnych" nie miały nasady ssawnej i wymagały ręcznego podawania wody wiadrami do tzw. skrzyni wodnej (z której była zasysana woda).
Zobacz też: technika pożarnicza, straż pożarna

Sikawki mają takie zalety jak:

 prosta budowa
 łatwość zasysania wody
 niskie koszty konserwacji, napraw i eksploatacji.

Jednakże są okupione poważnymi wadami jak:

 niska wydajność wody
 wrażliwość na zanieczyszczenia wody
 konieczność wieloosobowej obsługi
 pulsacje strumienia wody.

Wspomniane wady sikawki są na tyle istotne w pożarnictwie, iż sikawki strażackie są sprzętem o znaczeniu jedynie historycznym.
Wynalazcą sikawki był Ktesibios.

Przypisy 

Środki i sprzęt gaśniczy
Sól kuchenna

Sól kuchenna, sól stołowa – artykuł spożywczy, będący prawie czystym chlorkiem sodu (NaCl), stosowany jako wzmacniacz smaku i naturalny konserwant. W handlu dostępna jest zwykle w formie oczyszczonej soli warzonej oraz nieoczyszczonej soli kamiennej.

Fortyfikacja soli spożywczej 
W Polsce od 1996 r. sól przeznaczona do bezpośredniego spożycia przez ludzi (nie dotyczy soli stosowanej w przemyśle spożywczym) jest wzbogacana ze względów epidemiologicznych jodkiem potasu lub jodanem potasu tak aby 100 g soli kuchennej zawierało 2,3 mg jodu co odpowiada 30 mg jodku potasu lub 39 mg jodanu potasu w 1 kg soli stołowej. Może zawierać dodatek środka przeciwzbrylającego, np. żelazocyjanek potasu (E536) w ilości do 1 mg / 100 g.

Dzienna porcja soli kuchennej 
Światowa Organizacja Zdrowia dla zdrowej osoby dorosłej zaleca maksymalny dodatek soli do pokarmów na poziome nie wyższym niż 6 g/ doba odpowiada to 1 łyżeczce stołowej. W praktyce spożycie soli kuchennej jest znacznie wyższe, dlatego nie należy dodatkowo, sugerując się jej jodowaniem, zwiększać spożycia soli w diecie. Niżej sugerowana maksymalna dawka soli kuchennej i sodu dla dzieci i osób dorosłych na dobę.

 1 do 3 roku – 2 g soli kuchennej/ doba (0,8 g sodu)
 4 do 6 roku – 3 g soli kuchennej/ doba(1.2 g sodu)
 7 do 10 roku – 5 g soli kuchennej/ doba (2 g sodu)
 11 lat i więcej – 6 g soli kuchennej/ doba (2,4 g sodu)

Wpływ na zdrowie 

Nadużywanie soli kuchennej jest jednym z czynników wpływających na powstawanie tzw. chorób cywilizacyjnych jak np. nadciśnienie tętnicze. Wyniki badań epidemiologicznych wskazują na związek nadmiernego spożycia sodu z nadciśnieniem tętniczym. W randomizowanych badaniach na każde 100 mmol (2,3 g) zmniejszonej dziennej podaży sodu ciśnienie skurczowe obniża się o 4–6 mmHg. Zgodnie z zaleceniami AACE pacjenci z nadciśnieniem lub ciśnieniem wysokim prawidłowym powinni ograniczyć dzienne spożycie sodu do mniej niż 3 g dziennie. PTNT zaleca spożycie do 6 g soli kuchennej na dobę (co odpowiada 2,3 g sodu), a ESC/ESH < 3,8 g chlorku sodu (1,5 g sodu) lub przynajmniej < 5 g NaCl (< 2 g sodu).

Spożywanie soli i solonych potraw zostało sklasyfikowane w roku 2007 przez World Cancer Research Fund i American Institute for Cancer Research jako czynnik sprzyjający wystąpieniu raka żołądka. Korelacja taka została potwierdzona w badaniu statystycznym opublikowanym w roku 2011.

U osób dorosłych oraz rozwijających się płodów nadmiar soli może uszkadzać wątrobę i zwiększa prawdopodobieństwa jej zwłóknienia poprzez obniżenie się wskaźnika proliferacji (namnażania komórek), podwyższonego ryzyka śmierci komórkowej oraz do nieprawidłowego kształtowania się komórek. Patologiczny mechanizm może wynikać z braku równowagi pomiędzy stresem oksydacyjnym a układem antyoksydacyjnym.

Nie ma silnych dowodów na to, że długotrwałe ograniczenie podaży soli nie zapobiega przejściu choroby w stan przewlekły u osób z nieznacznym zaburzeniem funkcji nerek.

Zobacz też 

 solniczka
 odsalanie
 sól drogowa

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Przyprawy
Chlorek sodu
Sikawka parowa

Pierwsza sikawka parowa zbudowana została w roku 1829, przez londyńską fabrykę Braithwaite and Cricson.
Powstała z połączenia lekkiej lokomobilii i pompy.
Produkowano ją potem przez następne 20 lat, wprowadzając tylko niewielkie zmiany w jej konstrukcji.

Sikawki parowe zostały zastąpione z czasem motopompami.

Pozostali producenci sikawek parowych:
 Knaust
 Merryweather and Sons
 F.Shand, Mason and Co.

Historia techniki
Środki i sprzęt gaśniczy
Sortowanie przez wstawianie

Sortowanie przez wstawianie (ang. Insert Sort, Insertion Sort) – jeden z najprostszych algorytmów sortowania, którego zasada działania odzwierciedla sposób w jaki ludzie ustawiają karty – kolejne elementy wejściowe są ustawiane na odpowiednie miejsca docelowe. Jest efektywny dla niewielkiej liczby elementów, jego złożoność wyrażona notacją wielkiego O wynosi . Pomimo tego, że jest znacznie mniej wydajny od algorytmów takich jak quicksort czy heapsort, posiada pewne zalety:
 liczba wykonanych porównań jest zależna od liczby inwersji w permutacji, dlatego algorytm jest wydajny dla danych wstępnie posortowanych,
 jest wydajny dla zbiorów o niewielkiej liczebności,
 jest stabilny.

Istnieje modyfikacja algorytmu, pozwalająca zmniejszyć liczbę porównań. Zamiast za każdym razem iterować po już posortowanym fragmencie (etap wstawiania elementu), można posłużyć się wyszukiwaniem binarnym. Pozwala to zmniejszyć liczbę porównań do , nie zmienia się jednak złożoność algorytmu, ponieważ liczba przesunięć elementów to nadal .

Schemat działania algorytmu

 Utwórz zbiór elementów posortowanych i przenieś do niego dowolny element ze zbioru nieposortowanego.
 Weź dowolny element ze zbioru nieposortowanego.
 Wyciągnięty element porównuj z kolejnymi elementami zbioru posortowanego, póki nie napotkasz elementu równego lub elementu większego (jeśli chcemy otrzymać ciąg niemalejący) lub nie znajdziemy się na początku/końcu zbioru uporządkowanego.
 Wyciągnięty element wstaw w miejsce, gdzie skończyłeś porównywać.
 Jeśli zbiór elementów nieuporządkowanych jest niepusty, wróć do punktu 2.

Algorytm – pseudokod 
Poniższy kod przedstawia algorytm zapisany w pseudokodzie, gdzie:
 A – tablica danych przeznaczonych do posortowania (indeksowana od 1 do n),
 n – liczba elementów w tablicy A.
Insert_sort(A, n):
    for i=2 to n:
        # Wstaw A[i] w posortowany ciąg A[1 ... i-1]
        wstawiany_element = A[i]
        j = i - 1
        while j > 0 and A[j] > wstawiany_element:
            A[j + 1] = A[j]
            j = j - 1
        A[j + 1] = wstawiany_element

Przykłady implementacji 
 Zobacz przykładowe implementacje sortowania przez wstawianie na Wikibooks

Zobacz też 
 Sortowanie Shella
 Sortowanie przez wybieranie

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Algorytm przedstawiony z wykorzystaniem rumuńskiego tańca

Wstawianie

no:Sorteringsalgoritme#Innstikksortering
SRAM

Static Random Access Memory – typ komputerowej pamięci półprzewodnikowej
 SRAM – amerykański producent części rowerowych
 AGM-69 SRAM (Short-Range Attack Missile) – amerykański pocisk rakietowy
Sieć telekomunikacyjna

Sieć telekomunikacyjna – zespół powiązanych ze sobą urządzeń, służących do świadczenia usług telekomunikacyjnych.

Stanowi obiekt techniczny będący zbiorem łączy telekomunikacyjnych i innych urządzeń wymaganych do przesyłania informacji pomiędzy dwoma lub więcej węzłami sieci.

Do sieci telekomunikacyjnych zalicza się m.in. następujące struktury:
 publiczna komutowana sieć telefoniczna (PSTN),
 radiofonia i telewizja naziemna, kablowa i satelitarna
 telefonia komórkowa i satelitarna
 sieć komputerowa,
 szerokopasmowy dostęp do internetu,
 sieć Internet.

Dawniej należały do nich jeszcze sieci telegraficzne, teleksowe, i przywoławcze.

W ogólności każda sieć telekomunikacyjna składa się z trzech płaszczyzn (lub odrębnych struktur) współpracujących ze sobą:
 płaszczyzna sterowania – jest częścią sieci przenoszącą informacje sterujące (również nazywane sygnalizacją),
 płaszczyzna użytkowa lub płaszczyzna danych – przenosi ruch użytkowników sieci, czyli osób korzystających z jej usług,
 płaszczyzna zarządzania – jest częścią sieci przenoszącą ruch związany z eksploatacją sieci i administrowaniem.

Znaczenie prawne 
W polskim prawie pojęcie sieć telekomunikacyjna zdefiniowane zostało w ustawie z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne, gdzie oznacza: „systemy transmisyjne oraz urządzenia komutacyjne lub przekierowujące, a także inne zasoby, które umożliwiają nadawanie, odbiór lub transmisję sygnałów za pomocą przewodów, fal radiowych, optycznych lub innych środków wykorzystujących energię elektromagnetyczną, niezależnie od ich rodzaju”.

Zobacz też 
 sieć publiczna
 sieć wewnętrzna
 sieć zarządzania telekomunikacją
 NGN (sieć następnej generacji)
 usługa telekomunikacyjna

Przypisy

Bibliografia  
 

Telekomunikacja
Sieci uzbrojenia terenu
Prawo telekomunikacyjne
Sieć publiczna

Sieć publiczna – termin prawniczy, związany  prawem telekomunikacyjnym. Publiczna sieć telekomunikacyjna to sieć telekomunikacyjna wykorzystywana głównie do świadczenia publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych.

Zobacz też 
 sieć wewnętrzna
 lokalna sieć komputerowa
 rozległa sieć komputerowa

Prawo telekomunikacyjne
Sieć wewnętrzna

Sieć wewnętrzna – termin prawniczy, którego definicja jest zawarta w ustawie z dnia 21 lipca 2000 r. Prawo telekomunikacyjne. Termin ten oznacza sieć telekomunikacyjną eksploatowaną przez podmiot wyłącznie dla własnych potrzeb lub założoną w budynkach niemieszkalnych usytuowanych na terenie jednej nieruchomości gruntowej.

Zobacz też 
 sieć publiczna
 lokalna sieć komputerowa
 rozległa sieć komputerowa

Prawo telekomunikacyjne
Start (aparat)

Start – pierwszy produkowany po II wojnie światowej w Polsce aparat fotograficzny (lustrzanka dwuobiektywowa) typu Rolleicord. Produkowany w latach 1951–1980 kolejno przez Warszawskie Zakłady Kinotechniczne (do 1952), Warszawskie Zakłady Fotooptyczne (1952–1968) oraz Polskie Zakłady Optyczne (od 1968).

Dane techniczne 
 format negatywu 6x6
 czołówka ruchoma (nastawianie na ostrość poprzez przesunięcie ścianki przedniej z obydwoma obiektywami)
 obiektyw celownikowy tryplet Emitar 3,5/75
 obiektyw zdjęciowy tryplet Emitar 3,5/75
 przysłona od 3,5 do 22
 migawka centralna: do wersji B: 1/10 – 1/250 s i B, następne 1/15 – 1/250 s i B
 gniazdo synchronizacji lampy błyskowej (nie wszystkie wersje)
 przesuw błony kontrolowany w okienku lub automatyczny (zależnie od modelu), przy użyciu pokrętła we wszystkich modelach, z wyjątkiem START II, w którym zastosowano składaną korbkę.
 naciąg migawki dźwignią pod obiektywem niezależny od przesuwu błony
 blokada podwójnego naświetlania w niektórych modelach
 lupa do dokładnego ustawienia ostrości na matówce
 minimalna odległość fotografowania: 1 m
 wersje: Start, Start II, Start B, Start 66, Start 66 S

Wersje aparatu

Start (1951-1952 w WZK, 1954-1960 w WZFO) 
 zakres czasów ekspozycji: B, 1/10, 1/25, 1/50, 1/100, 1/200
 migawka centralna
 obiektyw: Euktar (3 soczewki w 3 grupach) 75/4 zdjęciowy, 75/3,5 celownikowy

Start II (1960-1965) 
 zakres czasów ekspozycji: B, 1/10, 1/25, 1/50, 1/100, 1/250
 nowsza migawka
 składana korbka do szybkiego przesuwu filmu
 licznik zdjęć
 blokada podwójnego naświetlenia
 obiektyw: Euktar 75/3,5 (3 soczewki w 3 grupach)

Start B (1960–1967) 
Zubożona wersja Start II:
 brak składanej korbki
 brak licznika zdjęć (tylko okienko)

Noco-Flex 
Eksportowa wersja Start B sprzedawana przez firme Noordhuis & Co w Holandii.

Start 66 (1967–1970) 
 nowy design
 zakres czasów ekspozycji: B, 1/15, 1/30, 1/60, 1/125, 1/250
 nowsza migawka
 obiektyw: Emitar 75/3,5 (3 soczewki w 3 grupach)
 brak składanej korbki
 brak licznika zdjęć (tylko okienko)

Start 66 S (1970-1980) 
 dodano licznik zdjęć
 brak składanej korbki

Przypisy

Bibliografia 
 https://web.archive.org/web/20090426054819/http://www.aparaty.tradycyjne.net/recenzja,40.html
 http://foto.recenzja.pl/Subjects-index-req-viewpage-pageid-9.html – instrukcja obsługi.

Linki zewnętrzne 
 zdjęcia rozebranego

Modele aparatów fotograficznych
Torakochirurgia

Torakochirurgia, chirurgia klatki piersiowej – dziedzina chirurgii zajmująca się leczeniem operacyjnym chorób, wad wrodzonych oraz urazów narządów klatki piersiowej, z wyłączeniem serca. Leczenie torakochirurgiczne dotyczy chorób klatki piersiowej, w szczególności chorób nowotworowych, chorób łagodnych oraz chorób infekcyjnych płuc, śródpiersia, przełyku, przepony i ściany klatki piersiowej. W Polsce konsultantem krajowym chirurgii klatki piersiowej od 1 stycznia 2020 jest prof. dr hab. Marcin Zieliński.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Polskie Towarzystwo Kardio-Torakochirurgów (PTKT)

Specjalności chirurgiczne
Twierdzenie

Twierdzenie – sformalizowana wypowiedź sądu, stosowana we wszystkich naukach ścisłych, składająca się z dwóch zbiorów zdań, które łączy relacja implikacji. Pierwszy zbiór zdań określa ściśle warunki dla których dane twierdzenie jest spełnione i nazywa się założeniem twierdzenia, a drugi zbiór zdań jest właściwym sądem, będącym istotną treścią wypowiadanego twierdzenia i zwany jest tezą twierdzenia.

Twierdzenie od sylogizmu, który posiada podobną strukturę zdaniową, odróżnia to, że teza twierdzenia nie wynika bezpośrednio z założeń i wymaga osobnego dowodu, w którym trzeba się odnieść do wcześniejszych twierdzeń przyjętych w ramach danej teorii. Sylogizmy wywiedzione z danego twierdzenia są z kolei często nazywane wnioskami z twierdzenia. Czasami nazywa się je także twierdzeniami trywialnymi.

Nie wszystkie twierdzenia przyjęte za prawdziwe w danej teorii posiadają dowód. Część z nich ma charakter twierdzeń pierwotnych, które z natury rzeczy nie mogą być dowiedzione. Takie twierdzenia nazywane są aksjomatami. Inne z kolei twierdzenia są przyjęte w pewnym sensie na wiarę, gdyż mimo braku dowodu wydają się prawdziwe we wszystkich znanych przypadkach. Kurt Gödel dowiódł, że w ramach każdej wystarczająco złożonej teorii składającej się z pojęć pierwotnych i aksjomatów występuje zawsze pewien zbiór twierdzeń, które są prawdziwe, ale nie można ich w ramach danej teorii dowieść. Dodajmy, że „wystarczająco złożonej” oznacza tu zwykle „wystarczającej do zapisania pełnej arytmetyki liczb naturalnych”. Jest to tzw. twierdzenie Gödla.

Dla uproszczenia część twierdzeń jest podawana w formie jednego zdania złożonego, jednak odróżnienie takiego zdania od zdań trywialnych jest możliwe poprzez rozwinięcie ich do pełnej postaci twierdzenia. Rozważmy dla przykładu następujące twierdzenie sformułowane w postaci jednego zdania: „jeżeli liczba naturalna m jest podzielna przez sześć, to jest ona podzielna przez trzy”. To samo twierdzenie z rozbiciem na założenia i tezę wyglądałoby następująco: 
 założenie – dla każdego m należącego do zbioru liczb naturalnych i podzielnego przez sześć, 
 teza – m jest podzielne przez trzy.

W założeniach twierdzenia bardzo często występują kwantyfikatory, czyli określenia postaci „dla każdego z danych elementów zbioru ...” lub „istnieje taki element zbioru, że ...”, jednak znane są także twierdzenia, które da się sformułować bez kwantyfikatorów, stąd występowanie ich nie jest koniecznym warunkiem przyjęcia danej wypowiedzi za twierdzenie.

Zobacz też 

 automatyczne dowodzenie twierdzeń
 rodzaje twierdzeń naukowych
 twierdzenie odwrotne do danego twierdzenia
 twierdzenie przeciwne do danego twierdzenia
 twierdzenie przeciwstawne do danego twierdzenia
 uzasadnianie twierdzeń naukowych

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 "Jakie twierdzenia matematyczne są ważne?" (Delta, 1/1983)
  – Obszerny artykuł o twierdzeniach matematycznych

 
Logika matematyczna
Turbo Pascal

Turbo Pascal – jedna z popularniejszych implementacji kompilatorów języka Pascal, zintegrowane środowisko programistyczne, produkt firmy Borland International dla procesorów Z80 (system CP/M) oraz rodziny Intel x86 i nowszych. Obecnie nie jest już rozwijany. Następcą Turbo Pascala jest środowisko programistyczne Delphi.

Historia 

 wersja 1.0 środowiska Turbo Pascal została wprowadzona na rynek w 1983 roku;
 wersja 4.0 ukazała się w XI 1987 r. i wprowadziła pojęcie modułu i kompilacji warunkowej;
 w roku 1988 pojawiła się wersja 5.0 (wśród nowości znalazły się typy proceduralne i funkcyjne - jako zapowiedź skierowania produktu w stronę obiektowości oraz możliwość debugowania kodu źródłowego);
 wersja 5.5 wprowadziła nowy, rewolucyjny w odniesieniu do języka Pascal typ danych: typ obiektowy;
 wersja 6.0 wprowadziła okienkową, pracującą na zdarzeniach i obsługującą myszkę bibliotekę Turbo Vision. Samo środowisko również było zaprogramowane w tej bibliotece;
 ostatnia wersja języka Turbo Pascal nosi nazwę Turbo Pascal 7.0 (wersja bardziej rozbudowana, pozwalając na tworzenie programów również dla 16-bitowego Windows – Borland Pascal) i została wprowadzona w 1992 roku. Turbo Pascal nie jest rozwijany.

Następcą Turbo Pascala stał się w 1995 r. Borland Delphi 1.0 wraz z językiem Object Pascal. W wersji tej porzucono możliwość tworzenia programów dla DOS i 16-bitowego Windows, pozwalając budować aplikacje wyłącznie dla systemu 32-bitowego Windows.

Niektóre własności 
 Nazwy zmiennych nie są wrażliwe na wielkość liter.
 Komentarze są otwierane i zamykane { jak ten } lub (* jak ten *), przy czym nie można zagnieżdżać komentarzy tego samego typu (np. konstrukcje { { } } jest poprawne, (* { } *) również).
 Słowo kluczowe uses deklaruje użycie modułów. 
 Moduły zawierają kody źródłowe (deklaracje i definicje) lub tylko interfejsy do modułów już wcześniej skompilowanych (tzw. plików obiektowych). Określają one funkcje, zmienne, stałe, procedury i inne elementy języka pogrupowane w funkcjonalne pakiety. Przykładowe moduły języka udostępnione przez producenta: system, crt, dos, graph, printer, overlay.

 Przykład
Wczytanie tekstu i wyświetlenie go na ekranie:
program WypiszImie;
var
  Imie: String; { deklaracja zmiennej typu łańcuchowego }
begin
  WriteLn('Jak masz na imię?'); { wypisanie komunikatu zachęcającego do interakcji }
  ReadLn(Imie); { wczytanie łańcucha znaków (zakończenie wprowadzania: Enter) do zmiennej }
  WriteLn(Imie, '... piękne imię!'); { wypisanie komunikatu zawierającego wprowadzone dane }
end.

Zobacz też 
 Turbo
 Free Pascal
 Greg McDavis
 Temc
 Teml
 Turbo Vision

Bibliografia 
 

Pascal
Zintegrowane środowisko programistyczne
Tożsamość obiektu

Tożsamość obiektu () – pojęcie umożliwiające odróżnienie od siebie dwóch obiektów; umożliwienie innym zdefiniowanie i zidentyfikowanie obiektu, przez pewne, określające go, cechy . Także okazywanie innym jednostkom i samemu sobie identyfikacji (utożsamiania się) z pewnymi elementami rzeczywistości społecznej.

Każdy obiekt charakteryzuje się tożsamością, dzięki której jest odróżnialny od innych obiektów występujących w systemie, niezależnie od ich stanu (w szczególnym przypadku wszystkie obiekty mogą posiadać jednakowy stan, lecz w dalszym ciągu pozostają rozróżnialne). W trakcie cyklu życia obiektu tożsamość nie ulega zmianie.

Tożsamość obiektu można określać posiłkując się jego identyfikatorem (na przykład OID), adresem. Tożsamość obiektu istnieje jednak nawet wówczas, gdy nie 
określono żadnego identyfikatora.

Przypisy 

Obiektowość
Twierdzenie przeciwne

Twierdzenie przeciwne do danego twierdzenia  – zdanie stwierdzające, że zaprzeczenie założenia tego twierdzenia pociąga za sobą zaprzeczenie jego tezy. Twierdzeniem przeciwnym do twierdzenia jeśli A, to B jest zdanie jeśli nieprawda, że A, to nieprawda, że B. Twierdzenie przeciwne jest równoważne twierdzeniu odwrotnemu i, podobnie jak to ostatnie, nie musi być prawdziwe wraz z twierdzeniem

Zobacz też 
 twierdzenie przeciwstawne
 twierdzenie odwrotne
 twierdzenie proste

Bibliografia 
 Encyklopedia szkolna – Matematyka, WSiP, Warszawa, 1990, .

Logika matematyczna
Twierdzenie odwrotne

Twierdzenie odwrotne – twierdzenie, w którym założenie zamieniono z tezą wyjściowego twierdzenia. Niech będzie dane twierdzenie: jeśli A, to B; wtedy twierdzenie odwrotne do niego jest zdaniem jeśli B, to A. Twierdzenie odwrotne do danego prawdziwego twierdzenia nie musi być zdaniem prawdziwym. Twierdzenie odwrotne jest równoważne twierdzeniu przeciwnemu.

 Przykład 1.  Twierdzeniem odwrotnym do twierdzenia: w każdym prostokącie przekątne są równe jest zdanie: jeżeli przekątne czworokąta są równe, to jest on prostokątem, które jest zdaniem fałszywym (np. w trapezie równoramiennym przekątne też są równe).

 Przykład 2.  Twierdzeniem odwrotnym do twierdzenia: jeżeli iloczyn dwóch liczb rzeczywistych jest równy zeru, to jedna z tych liczb jest równa zeru jest zdanie: jeżeli jedna z liczb rzeczywistych jest równa zeru, to ich iloczyn jest równy zeru będące zdaniem prawdziwym.

Zobacz też 
 twierdzenie przeciwne
 twierdzenie przeciwstawne
 twierdzenie proste

Bibliografia 
 Encyklopedia szkolna – Matematyka, WSiP, Warszawa, 1990, 

Logika matematyczna
Twierdzenie przeciwstawne

Twierdzenie przeciwstawne, także kontrapozycja lub transpozycja – zdanie orzekające wynikanie zaprzeczenia założenia z zaprzeczenia tezy. Twierdzeniem przeciwstawnym do twierdzenia jeżeli A, to B jest zdanie jeżeli nieprawda, że B, to nieprawda, że A.

Przykładowo kontrapozycjami twierdzeń:
 Jeżeli pada deszcz, to ludzie wyciągają parasole.
 Jeżeli trawa jest zielona, to 2 + 2 = 5.
są odpowiednio:
 Jeżeli ludzie nie wyciągają parasolów, to znaczy, że nie pada.
 Jeżeli 2 + 2 ≠ 5, to trawa nie jest zielona.

Kontrapozycja to połączenie obwersji z konwersją.

Zobacz też 
 twierdzenie proste
 twierdzenie odwrotne
 twierdzenie przeciwne

Przypisy 

Logika matematyczna
Tautologia (logika)

Tautologia (wywodzi się od greckich słów  tautós „ten sam” i  lógos „mowa”) – wyrażenie, które jest zawsze prawdziwe. 

W logicznym znaczeniu zostało użyte po raz pierwszy przez Ludwika Wittgensteina (Tractatus logico-philosophicus 1922).

Tak rozumianymi tautologiami są wszystkie prawa klasycznego rachunku zdań i rachunku kwantyfikatorów. Rozumie się przez nie:
 Definicja tautologii w klasycznym rachunku zdań przedstawia się następująco: Wyrażenie W jest tautologią klasycznego rachunku zdań, wtedy i tylko wtedy, gdy przy każdym podstawieniu stałych za zmienne przechodzi w zdanie prawdziwe.
 Definicja tautologii w rachunku kwantyfikatorów przedstawia się następująco: Zdanie z zawierające predykaty P1, P2, …, Pn, jest tautologią rachunku kwantyfikatorów wtedy i tylko wtedy, gdy jest prawdziwe w każdej niepustej dziedzinie przy dowolnym rozumieniu symboli P1, P2, …, Pn, jako wyrażeń odnoszących się do pewnych własności lub relacji a priori danej dziedziny.
 Definicja tautologii w rachunku kwantyfikatorów przy użyciu interpretacji: Formuła zdaniowa A języka L jest tautologią wtedy i tylko wtedy, gdy formuła zdaniowa A jest prawdziwa przy każdej interpretacji języka L.

Tautologie logiczne są to zdania a priori analityczne – niezależne od doświadczenia (konieczne i powszechne). Tautologie potoczne – wypowiadające to tylko, co zawarte jest w podmiocie gramatycznym zdania, objaśniają (przekładają) tylko wiedzę już w nim zawartą – orzecznik jest przekładem podmiotu – np. „Trójkąt ma trzy kąty”, „Trójkąt jest figurą geometryczną” (bo definicja – np. „Trójkąt to figura geometryczna płaska, o trzech kątach”). Ich przeciwieństwem są zdania a posteriori syntetyczne – uzyskane na podstawie doświadczenia, wypowiadające w orzeczniku coś, co nie jest zawarte w podmiocie zdania, rozszerzają wiedzę – orzecznik nie jest przekładem podmiotu – np. „Ziemia nie jest płaska”.

Przykłady tautologii:
 Deszcz pada albo nie pada.
 Idę albo nie idę.
 Jeśli nie jestem i nauczycielem, i hydraulikiem, to nie jestem nauczycielem lub nie jestem hydraulikiem.

Zobacz też 

 kontrtautologia
 rachunek zdań
 tautonim

Przypisy

Bibliografia 
 

Logika
Toksykologia

Toksykologia – nauka interdyscyplinarna wyodrębniona z biologii, chemii, medycyny, medycyny weterynaryjnej, farmakologii i innych dziedzin. Dzieli się ją umownie na toksykologię teoretyczną i toksykologię stosowaną.

Nazwa "toksykologia" wywodzi się od greckiego słowa τόξον (toxon) - "łuk" oraz τοξικος (toxicos) - substancja, którą zatruwano strzały.

Toksykologia zajmuje się badaniem własności czynników toksycznych i negatywnymi skutkami ich oddziaływania na organizm. Takimi własnościami są na przykład:
 toksyczność - bezpośrednie wywoływanie objawów chorobowych
 mutagenność - powodowanie zmian genetycznych
 kancerogenność - powodowanie zmian nowotworowych
 teratogenność - powodowanie wad rozwojowych płodu
 alergogenność - wywoływanie alergii.
Wiedza z dziedziny toksykologii jest powszechnie wykorzystywana przez lekarzy z dziedziny medycyny sądowej oraz lekarzy weterynarii wyspecjalizowanych w weterynarii sądowej.

Toksykologię dzieli się na:
 toksykologię ogólną - zajmuje się definiowaniem podstawowych pojęć
 toksykologię szczegółową - bada i opisuje trucizny
 toksykologię doświadczalną - opracowuje modele badawcze i zajmuje się śledzeniem losu trucizn w organizmie.

Do znanych toksykologów należał prof. John Henry.

Zobacz też 

 analiza toksykologiczna, ekotoksykologia, zatrucie
 toksyna, toksemia
 toksynologia, homotoksykologia

 
Specjalności lekarskie
Toksyczność

Toksyczność – cecha substancji chemicznych polegająca na powodowaniu zaburzeń funkcji lub śmierci komórek żywych, narządów lub całych organizmów po dostaniu się w ich pobliże. Substancje te mogą wywierać działanie trujące po wchłonięciu ich m.in. drogą doustną, oddechową lub w wyniku absorpcji przez skórę.

Toksyczność to działanie niepożądane wynikające z reakcji chemicznych, fizykochemicznych pomiędzy związkiem chemicznym, który wniknął do ustroju, a układem biologicznym (DNA, enzymy).

Parametr LD 
Aby ilościowo oceniać i porównywać toksyczne działanie substancji, stworzono parametr dawki śmiertelnej LD (z  – „dawka śmiertelna”). Najczęściej używa się wartości LD50, czyli takiej dawki ksenobiotyku, która wywołuje śmierć połowy populacji zwierząt doświadczalnych, którym podano daną substancję. Innym parametrem, stosowanym dla substancji gazowych, jest stężenie śmiertelne we wdychanym powietrzu, oznaczane skrótem LC (z ang.  – „stężenie śmiertelne”).

Na podstawie badań toksyczności ostrej na zwierzętach, Hodge i Sterner sklasyfikowali substancje toksyczne, dzieląc je na 6 grup, w zależności od LD50:

Klasyfikacja działania toksycznego substancji chemicznej po podaniu dożołądkowym stosowana w krajach wspólnoty europejskiej. Metoda klasyczna.

Do najbardziej znanych trucizn należą: arszenik (ma LD50 = 20 mg/kg), cyjanowodór (ma LD50 = 1,5 mg/kg). Dla porównania LD50 chlorku sodu wynosi 3000 mg/kg, a dla THC LD50 = 1259 mg/kg.

Zobacz też 

 toksykologia
 toksykometria

Przypisy

Bibliografia 
 

Bezpieczeństwo chemiczne
Toksykologia
Właściwości chemiczne
Trucizna

Trucizna – każda substancja, która wprowadzona do organizmu w dowolnej ilości, wskutek swych właściwości fizycznych i chemicznych może wywołać zmiany struktury lub 
zaburzenia czynności organizmu, których wynikiem jest choroba lub śmierć. Badaniem wpływu trucizn na organizmy zajmuje się nauka zwana toksykologią. Trucizną jest niemal każda substancja, ponieważ niemal każdy związek chemiczny w pewnych okolicznościach i w odpowiednio dużej dawce może wywołać zatrucie.

Ilość substancji, która powoduje śmierć organizmu określa dawka śmiertelna.

Działanie substancji trującej polega na reakcji związków chemicznych w niej zawartych, lub ich metabolitów z enzymami katalizującymi niezbędne dla życia organizmu procesy lub na blokowaniu działania receptorów, prowadzących do zaburzeń pracy różnych układów uniemożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu, np. upośledzenie czynności układu nerwowego lub mięśniowego prowadzącego do niewydolności oddechowej i śmierci.

W przemyśle stosuje się często określenie „trucizny katalizatora” – związku chemicznego oddziałującego chemicznie lub fizycznie na katalizator w sposób powodujący zablokowanie jego działania lub nieodwracalne zniszczenie.

Do częściej spotykanych trucizn należą:

Zobacz też 

 zatrucie, odtrutka, jad, toksyny, toksyczność, toksemia
 broń chemiczna
 środek bardzo silnie działający

Przypisy 

Bezpieczeństwo chemiczne
Toksykologia
Substancje chemiczne
Tebaina

Tebaina – organiczny związek chemiczny, eter dwumetylowy morfiny, alkaloid znajdujący się w opium w ilości około 1%.

W stanie czystym jest białą substancją stałą, nierozpuszczalną w wodzie, rozpuszczalną w eterze i alkoholu. Wykazuje słabe działanie narkotyczne, w przeciwieństwie do innych opiatów bardziej stymulujące niż depresyjne. Nie ma szerszego zastosowania w medycynie, lecz jest wykorzystywana do otrzymywania innych opioidów, m.in. kodeiny, buprenorfiny, etorfiny i naloksonu.

Przypisy 

Alkaloidy
Opioidy
Teofilina

Teofilina (1,3-dimetyloksantyna) – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów purynowych. Występuje naturalnie m.in. w ziarnach kakao (Theobroma cacao), w liściach herbaty (Camellia sinensis) i yerba mate (Ilex paraguariensis). Znajduje zastosowanie w leczeniu astmy oskrzelowej i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc.

Jej działanie na poziomie komórkowym jest złożone, a jego mechanizm nie został całkowicie wyjaśniony.

Teofilina wpływa na metabolizm cyklicznych nukleotydów – cAMP i cGMP oraz działa poprzez receptory purynergiczne. Teofilina i jej pochodne (metyloksantyny) powodują przede wszystkim kompetycyjną inhibicję komórkowej fosfodiesterazy, w wyniku czego wzrasta stężenie wewnątrzkomórkowego cAMP, co z kolei przedłuża efekty hormonów działających na komórki obwodowe przez układ cyklazy adenylanowej. Rozważa się też inne mechanizmy działania: powodowanie wewnątrzkomórkowych przesunięć jonów wapnia, działanie antagonistyczne w stosunku do prostaglandyn, pobudzanie endogennego uwalniania katecholamin, hamowanie syntezy komórkowego cGMP i synergizm z agonistami receptorów β-adrenergicznych.

Dodatkowo teofilina blokuje działanie adenozyny na receptory adenozynowe i prawdopodobnie wpływa na metabolizm amin katecholowych w zakończeniach nerwowych.
 rozszerzenie oskrzeli
 rozszerzenie naczyń krwionośnych
 działanie moczopędne
 rozkurcza drogi żółciowe

Synteza 
Teofilina może być uzyskana syntetycznie z dimetylomocznika i cyjanooctanu etylu:

Przeciwwskazania 
 Nadwrażliwość na teofilinę
 Niedawno przebyty zawał serca
 Zaburzenia rytmu serca
 Ciężkie nadciśnienie tętnicze
 Nadczynność tarczycy
 Padaczka

Działania niepożądane 
W przypadku nadwrażliwości na teofilinę mogą występować zaburzenia żołądkowo-jelitowe, nudności, wymioty, bóle głowy, drżenie, pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego, częstoskurcz i kołatania serca. W przypadku przedawkowania (stężenie powyżej 20 μg/ml) może wystąpić silne pobudzenie, drgawki, hipertermia i zatrzymanie krążenia.

Dostępne preparaty 
Preparaty teofiliny dostępne są w formie kapsułek, tabletek, czopków i roztworów do wlewów. Przykładowe produkty handlowe to Afonilum SR, Baladex, Euphylinum, Theophyllinum, Theoplus, Theospirex i Theovent.

Leki zawierające teofilinę wydaje się z przepisu lekarza.

Przypisy 

Ksantyny
Leki stosowane w alergologii
Termodynamika

Termodynamika – dział fizyki zajmujący się badaniem energetycznych efektów wszelkich przemian fizycznych i chemicznych, które wpływają na zmiany energii wewnętrznej analizowanych układów. Termodynamika bada przede wszystkim przemiany cieplne, lecz także efekty energetyczne reakcji chemicznych, przemian z udziałem jonów, przemiany fazowe, a nawet przemiany jądrowe i energii elektrycznej.

Podstawowym pojęciem termodynamiki jest układ termodynamiczny, czyli układ wzajemnie oddziaływających na siebie ciał, który, rozpatrywany jako całość, wykazuje pewne własności zwane termodynamicznymi parametrami stanu. Pojedyncza cząsteczka nie jest układem termodynamicznym, ale dostatecznie duża ich ilość już tak. Przykładowym układem termodynamicznym jest pojemnik z gazem doskonałym, który w przybliżony sposób oddaje zachowanie rzeczywistych gazów.

 Rodzaje termodynamiki
 Termodynamika klasyczna
 Termodynamika kwantowa
 Termodynamika statystyczna
 Termodynamika techniczna
 Termodynamika chemiczna
 Termodynamika procesów nierównowagowych

 Podstawowe pojęcia termodynamiki:

 równanie Clapeyrona (stan gazu idealnego), równanie Clapeyrona (przemiana fazowa), równanie Clausiusa-Clapeyrona, energia wewnętrzna, energia swobodna, stan termodynamiczny, funkcja stanu, funkcja procesu, potencjały termodynamiczne, ciśnienie, temperatura, objętość, ciepło, ciepło właściwe, entalpia, entropia, egzergia, perpetuum mobile, równanie van der Waalsa, gaz doskonały, roztwór doskonały, kryształ doskonały, układ termodynamiczny, układ termodynamicznie zamknięty, układ termodynamicznie otwarty, układ termodynamicznie izolowany

 Zasady termodynamiki
 Zerowa zasada termodynamiki - prawo równocenności stanów układów termodynamicznych.
 Pierwsza zasada termodynamiki - prawo zachowania energii
 Druga zasada termodynamiki - prawo stałego wzrostu entropii
 Trzecia zasada termodynamiki - prawo dążenia entropii do 0 ze spadkiem temperatury.
 Czwarta zasada termodynamiki - symetria macierzy współczynników w twierdzeniu Onsagera. Fizycznie rzecz biorąc, związana z zasadą wzajemności.

 Klasyfikacja przemian termodynamicznych
 przemiana izobaryczna (stałe ciśnienie p = const.)
 przemiana izotermiczna (stała temperatura T = const.)
 przemiana izochoryczna (stała objętość V = const.)
 przemiana adiabatyczna (brak wymiany ciepła z otoczeniem Q = const.)
 przemiana politropowa (pVn = const., gdzie n wykładnik politropy)
 przemiana izentalpowa (stałe entalpia H = const.)

 Klasyfikacja procesów termodynamicznych
 odwracalny
 nieodwracalny
 samorzutny
 kwazistatyczny

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Podstawy termodynamiki
 Zasady termodynamiki
  Thermodynamics , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].
Tregra

Tregra (niem. traeger < tragen - 'nosić') – metalowe, lub grube drewniane, konstrukcyjne belki do budowy poziomego szkieletu, np. stosowane do konstrukcji stropu, płaskiego dachu, lub najniżej leżące poziomo belki konstrukcji drewnianego mostu. Tregier to także  dodatkowe, nieseryjne wzmocnienie karoserii samochodu (montowane w egzemplarzach mających tendencję do nadmiernej "pracy" karoserii. Także belka tworząca wraz z blokiem rodzaj najprostszego dźwigu.

Elementy budowlane
Trzecia zasada termodynamiki

Trzecia zasada termodynamiki, zasada Nernsta, teoremat cieplny Nernsta może być sformułowana jako postulat: nie można za pomocą skończonej liczby kroków uzyskać temperatury zera bezwzględnego (zero kelwinów), jeżeli za punkt wyjścia obierzemy niezerową temperaturę bezwzględną.

Podstawą takiego zdefiniowania III zasady termodynamiki jest analiza sprawności lodówki. Jak wiemy, lodówka działa na zasadzie odwrotnego cyklu Carnota, a jej sprawność dana jest wzorem:
 

Jeżeli ciało o określonej temperaturze  chcielibyśmy schłodzić do  odbierając przy tym skończone ciepło  to analizując wzór widzimy, że w takim wypadku  czyli  Gdybyśmy podstawili  równanie nie miałoby sensu matematycznego, co oznacza, że nie da się osiągnąć temperatury zera bezwzględnego w skończonej liczbie kroków, wobec czego czasem spotykany zapis tej zasady  jest w myśl tego, co pokazano, błędny.

Inne sformułowanie głosi, że entropia substancji tworzących doskonałe kryształy dąży do 0, gdy temperatura dąży do 0 K:

Mówiąc jaśniej, gdyby udało się schłodzić jakąś substancję do 0 K i gdyby utworzyła ona kryształ doskonały nieposiadający zamrożonych defektów krystalicznych, to jej entropia musiałaby przyjąć wartość 0. Jest to jednak technicznie, a także formalnie, niewykonalne, dlatego definicja trzeciej zasady termodynamiki w formie
 entropia kryształu doskonałego w temperaturze zera bezwzględnego jest równa 0

nie jest poprawna, choć intuicyjnie akceptowalna.

Zobacz też 
 termodynamika
 zasady termodynamiki
 zerowa zasada termodynamiki
 pierwsza zasada termodynamiki
 druga zasada termodynamiki
 czwarta zasada termodynamiki

Przypisy 

Prawa i równania termodynamiki
Theodosius Dobzhansky

Theodosius Dobzhansky (, Fieodosij Grigorjewicz Dobżanskij; ur. 25 stycznia 1900 w Niemirowie, zm. 18 grudnia 1975 w San Jacinto) – genetyk, który od 1927 mieszkał w Stanach Zjednoczonych.

Życiorys 
Wykładał na California Institute of Technology (1930–1940)
oraz na Columbia University (1940–1962). Był współzałożycielem i członkiem pierwszej rady Society for the Study of Evolution.

Autor wielu badań z zakresu genetyki, w szczególności na gatunkach należących do rodzaju Drosophila. Dało to początek Syntetycznej Teorii Ewolucji. 

Jak relacjonuje jeden z uczniów Dobzhansky'ego, Francisco J. Ayala, był on religijnym człowiekiem, chociaż odrzucał wiarę w osobowego Boga i życie po fizycznej śmierci.
Sam Dobzhansky wielokrotnie wyrażał przekonanie, że Bóg stwarza świat poprzez ewolucję, a wiara religijna nie stoi w sprzeczności z teorią Darwina.
Jest autorem słynnego stwierdzenia, stanowiącego jednocześnie tytuł jednego z jego artykułów:

Publikacje 
 1937: Genetics and the Origin of Species (trzecie wydanie 1951)
 1962: The Evolution of the Human Species
 1967: The Biology of Ultimate Concern
 1970: Genetics of the Evolution Process
 1973: Genetic Diversity and Human Equality

Przypisy 

Amerykanie pochodzenia ukraińskiego
Amerykańscy entomolodzy
Amerykańscy genetycy
Członkowie Royal Society
Urodzeni w 1900
Wykładowcy California Institute of Technology
Wykładowcy Uniwersytetu Columbia
Zmarli w 1975
Laureaci National Medal of Science
Tinta

Tinta – jednolite tło jasnego koloru.

W plastyce, a szczególnie w technikach malarskich, jest to tło nałożone jasną farbą.

W DTP termin ten nie odnosi się do jasności, lecz do ilości farby. Jest to jednolite tło, nałożone jedną lub kilkoma farbami dowolnego koloru, w ilości poniżej 100% każda. W poligrafii efektem tinty jest niepełne krycie, czyli raster, nazywany przez drukarzy gwarowo „siatką”.

Zobacz też 

 apla

DTP
Transkulturacja

Transkulturacja – proces rozszerzania się elementów jednej kultury na drugą poprzez przejęcie, zapożyczenie, czasem pod przymusem. Najczęściej dochodzi jednak do selekcji i transformacji przeniesionych wzorów.

Zobacz też 
 gwałt symboliczny

Przypisy 

Zmiana kulturowa
Perspektywa trzeciej osoby

Perspektywa trzeciej osoby (w skrócie TPP, z ang. third-person perspective) – określenie perspektywy graficznej w grach komputerowych (zwykle o grafice trójwymiarowej), w których gracz obserwuje świat przedstawiony zza pleców kierowanej postaci. Ustawienie takie umożliwia graczowi obserwowanie otoczenia, postaci i jej działań. W wielu grach istnieje możliwość wyboru pomiędzy perspektywą pierwszoosobową a trzecioosobową.

Przypisy 

Grafika komputerowa
Terminologia gier komputerowych
Teoria informacji

Teoria informacji – dyscyplina zajmująca się problematyką informacji oraz metodami przetwarzania informacji, np. w celu transmisji lub kompresji. Teoria informacji jest blisko powiązana z matematyką, telekomunikacją, informatyką i elektrotechniką.

Historia i charakterystyka teorii informacji 
Za ojca teorii informacji uważa się Claude’a E. Shannona, który prawdopodobnie po raz pierwszy użył tego terminu w 1945 roku w swojej pracy zatytułowanej A Mathematical Theory of Cryptography. Natomiast w 1948 roku w kolejnej pracy pt. A Mathematical Theory of Communication przedstawił najważniejsze zagadnienia związane z tą dziedziną nauki. Shannon stworzył podstawy ilościowej teorii informacji, dlatego późniejsi autorzy próbowali stworzyć teorie wyjaśniające wartość (cenność) informacji. W Polsce Marian Mazur stworzył oryginalną teorię opisującą zarówno ilość, jak i jakość informacji. Opisał ją m.in. w wydanej w 1970 roku pracy Jakościowa teoria informacji. Wprowadził w niej rozróżnienie między informacjami opisującymi a informacjami identyfikującymi i wykazał, że tylko liczba informacji identyfikujących jest tym samym co ilość informacji wyrażona wzorem Claude E. Shannona – wbrew panującemu dotychczas przeświadczeniu, że odnosi się on do wszelkich informacji.

Ważne pojęcia teorii informacji:
 Bit: najmniejsza jednostka informacji potrzebna do zakodowania, które z dwóch możliwych zdarzeń zaszło (zob. wyższe jednostki informacji).
 Entropia: najmniejsza średnia ilość informacji potrzebna do zakodowania faktu zajścia zdarzenia ze zbioru zdarzeń o danych prawdopodobieństwach. Wzór na entropię to:
 

gdzie  to prawdopodobieństwo zajścia zdarzenia  a  to wartościowanie kodu.

Pojęcie entropii w termodynamice jest do pewnego stopnia związane z pojęciem entropii w teorii informacji.

Model statystyczny rzędu N 
Jest to model rozkładu prawdopodobieństwa, w którym pod uwagę bierze się N poprzednich znaków:
 model rzędu 0 oznacza, że nie bierze się pod uwagę poprzednich znaków;
 model rzędu 1 oznacza, że bierze się pod uwagę jeden poprzedni znak;
 model rzędu 2 oznacza, że bierze się pod uwagę dwa poprzednie znaki;
 model nieskończonego rzędu oznacza, że bierze się pod uwagę wszystkie poprzednie znaki.

Zobacz też 
 złożoność Kołmogorowa

Bibliografia 
 Thomas M. Cover, Joy A. Thomas, Elements of Information Theory. Wiley Series in Telecommunications, 1991.
 Gareth A. Jones, Mary J. Jones, Information and Coding Theory. Springer, 2000.
 David J.C. MacKay, Information Theory, Inference, and Learning Algorithms. Cambridge University Press, 2003.
 Ming Li, Paul Vitanyi, An Introduction to Kolmogorov Complexity and Its Applications. Springer, 1997.
 Marian Mazur, Jakościowa teoria informacji. WNT, Warszawa 1970, s. 223.

Linki zewnętrzne 
 Teoria informacji (materiały dydaktyczne MIMUW na studia informatyczne II stopnia)
 
  Information theory , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
  Information theory , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].
Temperatura wrzenia

Temperatura wrzenia – temperatura, przy której ciśnienie powstającej pary (ciśnienie pary nasyconej) jest równe ciśnieniu otoczenia, skutkiem czego parowanie następuje w całej objętości cieczy (dana substancja wrze).

Temperatura wrzenia danej substancji jest niższa od temperatury punktu krytycznego danej substancji, a wyższa od temperatury punktu potrójnego.

Jeżeli nie podano ciśnienia, przy jakim określono temperaturę wrzenia, to uznaje się, że jest to ciśnienie atmosferyczne, czyli 1 atmosfera fizyczna (atm).

Zależność od ciśnienia 

Temperatura wrzenia zależy silnie od ciśnienia, rosnąc wraz ze wzrostem ciśnienia. Zależność temperatury wrzenia od ciśnienia opisuje wzór Clausiusa-Clapeyrona, z którego w przybliżeniu stosowanym dla przemiany, w której jeden ze stanów skupienia jest gazem doskonałym, a pomija się objętość drugiego, wynika wzór:
 

gdzie:
  – temperatura wrzenia przy ciśnieniu  (w kelwinach),
  – ciśnienie pary nasyconej w temperaturze odniesienia  zwykle jest to ciśnienie normalne (101,325 kPa),
  – ciśnienie pary nasyconej w danej temperaturze (tj. ciśnienie, dla którego wyznaczana jest temperatura wrzenia),
  – znana temperatura wrzenia przy ciśnieniu 
  – stała gazowa (8,314 J·K−1 · mol−1),
  – ciepło parowania substancji.

Powyższy wzór jest wzorem przybliżonym i nie może być stosowany dla dużych różnic ciśnień, oraz w pobliżu temperatury punktu krytycznego.

Szczególne przypadki wrzenia 
Przy odpowiedniej czystości substancji ogrzewanej i pod pewnymi warunkami jest możliwe ogrzanie substancji w postaci ciekłej powyżej jej temperatury wrzenia. Ciecz taka nosi nazwę cieczy przegrzanej. Zapoczątkowanie wrzenia powoduje nagłe i intensywne parowanie w całej objętości cieczy.

Zobacz też 
 ebuliometria

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 

Przemiany fazowe
Wielkości termodynamiczne
Temperatura topnienia

Temperatura topnienia – temperatura, w której kryształ zamienia się w ciecz. 

Jest to także najwyższa temperatura, przy której może rozpocząć się krystalizacja tej substancji (w rzeczywistości jednak krystalizacja często zachodzi w temperaturze niższej niż temperatura topnienia, a jej wartość zależy od wielu czynników, na przykład ciśnienia, obecności zarodków krystalizacji, szybkości schładzania).

Zobacz też 
 temperatura mięknienia
 temperatura topnienia DNA

Bibliografia 
 

Przemiany fazowe
Wielkości termodynamiczne
Teoria Wegenera

Teoria Wegenera – pierwsza teoria zakładająca wędrówkę kontynentów, sformułowana w 1929 przez niemieckiego meteorologa i geofizyka Alfreda Wegenera.

Rozwój teorii 
Przeglądając księgozbiór biblioteki uniwersyteckiej w Marburgu, gdzie wykładał w 1911 roku, Wegener zwrócił uwagę na pewne zbieżności w występowaniu skamieniałości w warstwach geologicznych współcześnie rozdzielonych przez oceany. Zwrócił też uwagę na podobieństwo kształtów kontynentów po obu stronach Atlantyku.

Ówczesne teorie próbowały wyjaśniać to zjawisko tworzeniem się i zanikaniem pomostów lądowych.

Wegener wysunął hipotezę, według której obecne kontynenty powstały około 200 milionów lat temu w wyniku rozpadu jednego superkontynentu. W 1912 r. przedstawił publicznie swoją teorię głoszącą, że kontynenty przesuwają się, a ich kolizje powodują wypiętrzanie łańcuchów górskich.

Dowody topograficzne, geologiczne i paleontologiczne zebrał pracy z 1915 roku O pochodzeniu kontynentów i oceanów () przedstawił teorię, że kiedyś wszystkie lądy połączone były w jeden ląd, który nazwał Pangeą, czyli „Wszechziemią”.

W karbonie kontynent ten zaczął się rozpadać, a powstałe mniejsze kontynenty zaczęły się od siebie odsuwać. Wegener sądził, że materiał, w którym zanurzone są kry kontynentalne, jest cięższy od skał powierzchniowych, a kontynenty unoszą się na nim i przemieszczają się po jego powierzchni pod wpływem ruchu obrotowego Ziemi, a także oddziaływania Księżyca i Słońca.

W latach 20. pojawiły się kolejne uzupełnione wersje jego dzieła. Jedynie w Stanach Zjednoczonych, gdzie została ona wrogo przyjęta przez środowiska naukowe, nie pojawiły się kolejne wznowienia. Wielu współczesnych Wegenerowi geologów nie zgadzało się z jego teorią, próbując nawet ją ośmieszyć. Szczególnie wskazywano, że nie proponowała mechanizmu wyjaśniającego ruch kontynentów.

W połowie XX wieku, kiedy odkryto zjawisko spreadingu dna oceanicznego, przywołano zapomnianą teorię Wegenera. Dalsze odkrycia przyczyniły się do rozwinięcia obecnie uznawanej teorii tektoniki płyt.

Zobacz też 
 Teorie geotektoniczne
 Allan V. Cox
 Arthur Holmes

Teorie geologiczne
Zdezaktualizowane teorie
Tytan

tytan – w mitologii greckiej każdy z bogów przedolimpijskich, potomków Uranosa i Gai
 Tytan – w mitologii greckiej bóg kalendarza, syn Hyperiona
 Tytan – największy księżyc Saturna
 tytan (łac. titanium) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych (symbol Ti)
 tytan (Titanus giganteus) – gatunek chrząszcza z rodziny kózkowatych
 Tytan – polski holownik przedwojenny
 Tytan (ang. Titan) – powieść autorstwa Johna Varley’a
 Tytan (niem. Titan) – tytuł I symfonii Gustava Mahlera

Zobacz też 

 Tytan Armiańsk – ukraiński klub piłkarski
 Tytan Częstochowa – polska drużyna koszykarska
 Tytan Donieck – ukraiński klub piłkarski
 Tytan Symbionik (ang. Sym-Bionic Titan) – amerykański serial animowany
 Tytan Wilnohirsk – ukraiński klub piłkarski
 Tytan Zaporoże – ukraiński klub piłkarski
 Projekt TYTAN – projekt wojskowy
 Tytania – największy księżyc Urana
 tytanida – w mitologii greckiej każda z bogiń przedolimpijskich, potomkiń Uranosa i Gai
 tytanit (sfen) – minerał z grupy krzemianów (krzemian wapnia i tytanu)
 Titan – strona ujednoznaczniająca