Peize

Peize (Drents: Paais, Paeiz of Peis; Gronings: Paaize, Paais) is een esdorp in de gemeente Noordenveld, in de Nederlandse provincie Drenthe. Het is gelegen ten noordoosten van Roden, ongeveer tien kilometer ten zuiden van de stad Groningen.

In  telde Peize  inwoners. Onder Peize vallen ook Peizermade, Peizerwold, De Pol, De Streek, Boerlaan en Altena.

Geschiedenis 
De geschiedenis van Peize werd in het begin bepaald door kasteel Peize, waarvan de bouw in 1178 begon. De heer van Peize was een leenman van de bisschop van Utrecht en koos diens partij in de 13e eeuwse woelingen tussen de bisschop en de stad Groningen. In 1231 werden de Drenten door het leger van bisschop Wilbrand van Oldenburg bij Peize verslagen. Een Gronings legertje onder leiding van de Gelkingers en de Papelingers verwoestte in 1241 het kasteel van Peize en nam heer Adolf van Peize gevangen. Er werd nog wel begonnen met een herbouw, maar in 1251 werd het huis opnieuw verwoest. Ten slotte werden de zonen van Adolf in 1266 door Groningers vermoord.

In de zestiende en zeventiende eeuw stond het dorp bekend om de uitgebreide teelt van hop, vooral gebruikt voor de bierbereiding in de stad Groningen. De hopbel was het beeldmerk in het gemeentewapen. De naam hop komt thans nog veel voor in allerlei naamgevingen zoals Hoppekampweg, vereniging De Hopruiters, bejaardencentrum De Hoprank en weekblad De Hopbel.

Uit grondschattingsregisters van 1650 blijkt dat 54% van alle hopteelt in Noord-Drenthe plaatsvond in Peize. Iedere landbouwer in Peize nam deel aan de hopteelt, vier van hen deden niets anders. Het gemiddeld aantal hopkuilen per teler bedroeg 1043.
In de eerste helft van de negentiende eeuw blijkt de hopteelt vrijwel volledig te zijn verdwenen.

In 1978 werd het 800-jarig bestaan van Peize uitbundig gevierd.

Tot 1 januari 1998 was Peize een zelfstandige gemeente. Na de gemeentelijke herindeling van Drenthe maakt het deel uit van de gemeente Noordenveld. Sinds het einde van de twintigste eeuw is Peize een forensendorp met sterke oriëntatie op de stad Groningen.

Peize kent sinds 2020 nieuwe plaatsnaamborden, met onder de naam Peize, ook de Drents/Groningse uitspraak Paais. Tea Nijnuis, een dorpsbewoner en taolschulte van het Huus van de Taol, besloot wethouder Alex Wekema een e-mail te sturen nadat Nieuw Roden in 2018 ook als Nei-Roon op de borden verscheen. Omdat hier meer voor nodig was dan alleen een e-mail, zocht Nijnuis aansluiting voor haar idee. Dorpsbelangen Peize steunde dit plan. Tegelijkertijd zamelde Bart Winsingh, een dorpsgenoot, handtekeningen in voor het Drentse plaatsnaambord via Facebook. De twee hadden elkaar gesproken en al vrij snel werd duidelijk dat ze dit samen wilden aanpakken, dus sloegen ze de handen ineen en zamelden in korte tijd ruim 400 handtekeningen in, zowel via internet als allerlei markten en andere gelegenheden. 

Het eerste nieuwe plaatsnaambord is begin januari geplaatst op de Esweg in Peize. Later volgden de rest van de borden.

Bezienswaardigheden 
 Middeleeuwse Johanneskerk, een bouwwerk uit de 13e eeuw; in deze kerk een orgel uit de 17e/18e eeuw, gebouwd door A. Verbeeck, Arp Schnitger en Albertus Antoni Hinsz. Het orgel heeft 21 registers, verdeeld over twee klavieren (hoofdwerk, rugwerk) en een vrij pedaal, Het is in 1862 door P. van Oeckelen van de Pepergasthuiskerk in Groningen overgeplaatst naar Peize. 
 De windmolen, soms Paiser Meul genoemd, nog regelmatig in gebruik voor het malen van graan, daterend uit het einde van de 19e eeuw en voorzien van een zelfzwichtend mechanisme. Ten oosten van het dorp staat een gerestaureerde Amerikaanse windmotor
 Ten noorden van het dorp, onder de rook van de stad Groningen ligt het natuurgebied de Peizer- en Eeldermaden
 Natuurgebied De Onlanden, net ten noorden van Peize.
 Ter lering en vermaak is door een groep vrijwilligers een aantal zogenaamde hopkuilen ingericht. Een hopkuil is een omwald perkje ter grootte van een vierkante meter waarbinnen een aantal hopplanten tegen hoge palen of staken omhoog groeit. Dit 'levend museum' is gelegen aan het fietspad uitkomend op de Hoppekampweg en toont de klassieke hopteelt.

Sport en recreatie 
Het openluchtzwembad in Peize is in de zestiger jaren gebouwd en wordt sinds 1988 door een groep vrijwilligers in stand gehouden. De plaatselijke voetbalclub is VV Peize. Het dorp kent ook een sauna.

Bekende Nederlanders geboren of wonende in Peize 
 Warmolt Tonckens (1848-1922), jurist en gouverneur van Suriname
 Wijtske van Dijk-Meindersma (1902-2010), enige tijd de oudste inwoner van Nederland
 Herman Doedens (1906-1989), schrijver
 Harmen Siezen (1940), voormalig nieuwslezer
 Gerard Kemkers (1967), schaatstrainer en voormalig schaatser
 Tonny van Leeuwen (1943-1971), doelman GVAV en tweevoudig international
 Tygo Land (2006), voetballer

Zie ook
 Lijst van rijksmonumenten in Peize
 Lijst van provinciale monumenten in Drenthe, waarvan twee in Peize

Externe link 
 Gemeentelijke pagina over Peize (Internet Archive)

Noordenveld
Plaats in Drenthe
Voormalige gemeente in Drenthe