Ślęża

Ślęża  ( w 1017, w latach 1945–1948 Sobótka,  – dokładne tłumaczenie: Góra Sobótka) – najwyższy szczyt Masywu Ślęży i całego Przedgórza Sudeckiego, wznoszący się na wysokość 717,5 m n.p.m. Mimo niewielkiej wysokości bezwzględnej, masyw ma imponujący wygląd ze względu na znaczną wysokość względną (ponad 500 m).

Ślęża należy do Korony Gór Polski, Korony Sudetów Polskich i Korony Sudetów. Najbliższe miasto w pobliżu góry to Sobótka.

Etymologia nazwy 
Pierwsze odnotowane historyczne nazwy góry:
 1017 – Silensi, Thietmar z Merseburga, Kronika
 1108 – in monte Silencii (tłum. Góra Milczenia)
 1149/50 – ecclesia in monte Silentii
 1209 – in monte Silencii
 1242 – in monte Slenz
 1245 – in monte Slez,
 1260 – circa montem Slezie,

Istnieją trzy ważniejsze etymologie nazwy Ślęza (nazwy góry i rzeki były dawniej pisane jednakowo):
 germańska (Steinhauser, Vasmer, wywodząca tę nazwę od plemienia Silingów),
 słowiańska (np. Rospond, od ślęga – „mokra pogoda, błoto”)
 indoeuropejska (Udolph, Mańczak).
Wszystkie trzy hipotezy mają wiele słabych punktów i nie ma podstaw by przyjąć którąkolwiek z nich. Można z dużym prawdopodobieństwem uznać, że nazwa została przejęta do języków indoeuropejskich od wcześniejszych mieszkańców tych ziem (Babik). Od nazwy góry i rzeki wskazuje się związek z etnonimami słowiańskich Ślężan i germańskich Silingów, a później Śląska.

Geologia 
Ślęża zbudowana jest głównie z granitów i gabra. Według najnowszej interpretacji większa część masywu Ślęży to ofiolit – pozostałość kopalnego dna oceanicznego (skorupy oceanicznej). Jego powstanie datowano na 350 mln lat (przełom dewonu i karbonu). W skład tego ofiolitu wchodzą: radiolaryty (pozostałość krzemionkowych skał osadowych leżących na dnie oceanu), amfibolity (zmetamorfizowane pierwotne podmorskie bazalty, tworzące wierzchnią warstwę skorupy), niżej leżą gabra, a na samym dole ultrazasadowe perydotyty, które w efekcie metamorfizmu przekształciły się w serpentynity. Ten hipotetyczny ofiolit zapada ku północy, czyli pierwotnie najwyższe partie znajdują się na północy, a najniższe na południu. Obecnie gabra tworzą szczyt Ślęży i jej południowe oraz wschodnie stoki, serpentynity odsłaniają się na Raduni i wzgórzach położonych na wschód i zachód od niej, natomiast amfibolity są znane z Wieżycy i Gozdnicy – niewielkich szczytów w północnej części masywu Ślęży koło Sobótki.

Znacznie później w obręb zachowanego ofiolitu, a właściwie na zachód od niego, wdarła się intruzja granitowa, datowana na późny karbon. Obecnie granity budują północne i północno-zachodnie stoki góry. Są one częścią masywu granitowego ciągnącego się od Strzegomia po Sobótkę. Samo wyniesienie części skał gabrowych i granitowych i ukształtowanie się góry zaszło w neogenie, przy czym bierze się pod uwagę głównie wyniesienie w wyniku ruchów tektonicznych. Wcześniej sądzono, że Ślęża jest twardzielcem, jednak obecnie wpływ selektywnej erozji uważa się za czynnik uzupełniający.

Górnictwo 

W neolicie wydobywano nefryt w rejonie Jordanowa oraz serpentynit w okolicy Jańskiej Góry i Raduni. Z serpentynitu wyrabiano narzędzia i broń (topory ślężańskie, zapewne raczej kultowe niż użytkowe), a z nefrytu drobne narzędzia i ozdoby. Od X wieku przez całe średniowiecze wydobywano granity oraz serpentynity. Te pierwsze głównie do produkcji kół młyńskich i kamienia budowlanego, ale we wczesnym średniowieczu wyrabiano z nich elementy zdobnicze dla kościołów romańskich (np. kapitele, rzeźby lwów). Serpentynit po wypolerowaniu służył jako kamień ozdobny lub surowiec do wyrobu ozdobnych naczyń. W 1877 otwarto kopalnię rud chromu w rejonie Raduni, działała ona do roku 1943. Od 1920 do pierwszych lat powojennych istniała kopalnia magnezytu w Sobótce, a od 1960 działa kopalnia magnezytu w Wirach. W początkach XX wieku utworzono wielkie kamieniołomy granitu i skalenia w Strzeblowie (dzielnica Sobótki), a w 1884 uruchomiono kamieniołom serpentynitu (i nefrytu) w Jordanowie. W 1986 udokumentowano duże złoże rud żelaza, tytanu i wanadu na wschodnich stokach Ślęży; nie są one jednak eksploatowane.

Historia 

Góra stanowiła religijny ośrodek kultu solarnego miejscowych plemion – jego początki sięgają epoki brązu, a początek upadku przypada na początki chrystianizacji tych obszarów w X i XI w. Na szczycie góry i jej pobliżu zachowały się kamienne rzeźby „panny z rybą, mnicha, grzyba, dzika, oraz niedźwiedzia” łączone do celtyckiego kręgu kulturowego. Odnaleziono również fragmenty kamiennych wałów, o szerokości ok. 12 m, układanych z odłamków kamieni, oraz zagadkowe posągi z charakterystycznym symbolem ukośnego krzyża – według hipotez badaczy krzyż garbo. prawdopodobnie związany był z kultem solarnym.

W kronice Thietmara w dziale dotyczącym wojny Bolesława Chrobrego z Henrykiem II (zob. Obrona Niemczy) czytamy: 

Według Hansa Jänichena leżące na południu miasto Niemcza, którego nazwa jest starsza od roku 990, nie oznacza Niemców w dzisiejszym znaczeniu, lecz osiadłą znacznie wcześniej ludność wschodniogermańską. Ludność ta ulec miała slawizacji, przekazując Słowianom kult na górze Sobótce/Ślęży.

Według Stanisława Zakrzewskiego nazwa grodu może też pochodzić od niemieckich jeńców użytych do budowy grodu.

W pierwszej połowie XII wieku (prawdopodobnie w 1110 r.), za panowania Bolesława Krzywoustego, Piotr Włostowic ufundował na szczycie klasztor kanoników regularnych św. Augustyna. Ze względu jednak na znaczne oddalenie od ludzi klasztor został później (w 1134 lub 1149 r.) przeniesiony do pobliskiej wsi Górka (obecnie część Sobótki), a wkrótce potem (w 1153 r.) do Wrocławia.

Od 1813 do 1914 na szczycie odbywały się komersze niemieckich studentów wrocławskich dla upamiętnienia wymarszu z pobliskiego Rogowa Sobóckiego antynapoleońskiego Freikorpsu (korpusu ochotników) majora Adolfa Lützowa. W 1837 r. powstało na szczycie schronisko Mooshaus. W latach 1851–1852 wybudowano nowy obiekt w stylu szwajcarskim. Na początku XX w. okazało się ono niewystarczające i w latach 1907–1908 powstał istniejący do dziś (później jako hotel Olimp, obecnie Dom Turysty PTTK im. Romana Zmorskiego) obiekt według projektu wrocławskiego architekta Karla Klimma. Budowę sfinansował wrocławski browarnik Georg Haase.

W okresie nazistowskim niemiecką nazwą Ślęży było Siling – od plemienia Silingów.

Od 1954 roku Ślęża jest objęta ochroną jako Rezerwat krajobrazowo-geologiczny i historyczny Góra Ślęża (powierzchnia 141,4 ha).

9 września 2016 na górze Ślęża odbyły się dolnośląskie obchody 1050-lecia chrztu Polski.

Rzeźby 
Kultowe posągi z okresu kultury łużyckiej:
 Grzyb (prawdopodobnie dolna część ludzkiej postaci – w Sobótce).
 Mnich (u stóp góry – przeniesiony z okolic wsi Garncarsko)
 Panna z rybą (inaczej Postać z rybą)
 Niedźwiedź (przy drodze na szczyt, obok Panny z Rybą)
 Niedźwiedź (na szczycie góry).

Zabytki 
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
 kościół filialny Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny odbudowany po pożarze w latach 1851–1852, razem z wieżą widokową z XX wieku
 ruiny zamku średniowiecznego,
 ogrodzenie z murem oporowym,
 Dom Turysty PTTK im. Romana Zmorskiego, z 1908 r.
W 1973 roku Oddział Wrocławski PTTK wmurował tablicę poświęconą Romanowi Zmorskiemu. Tablica znajduje przy wejściu do schroniska (obecnie Domu Turysty)

Turystyka 
Ze względu na bliskość Wrocławia (30 km), Świdnicy (17 km) i Dzierżoniowa (17 km) odbywa się tam sezonowa turystyka. Masyw i jego okolice pokryte są dość gęstą siecią szlaków turystycznych. Istnieją dwie ścieżki archeologiczne oznaczone symbolem ślężańskiego niedźwiedzia i szlaki rowerowe.

Na szczycie Ślęży, na południe od kościoła znajduje się żelbetowa wieża widokowa.

Z uwagi na przedchrześcijańską historię góry Ślęża stanowi cel licznych pielgrzymek rodzimowierców słowiańskich.

Szlaki turystyczne 
 od południowego wschodu: Strzelin – Szańcowa – Gościęcice Średnie – Skrzyżowanie pod Dębem – Gromnik – Dobroszów – Kalinka – Skrzyżowanie nad Zuzanką – Źródło Cyryla – Ziębice – Lipa – Rososznica – Stolec – Cierniowa Kopa – Kolonia Bobolice – Kobyla Głowa – Karczowice – Podlesie – Ostra Góra – Starzec – Księginice Wielkie – Sienice – Łagiewniki – Oleszna – Przełęcz Słupicka – Sulistrowiczki – Ślęża

 od północnego wschodu: Sobótka, stacja PKP – Sobótka, kościół św. Anny Samotrzeciej – Ślęża

 od południowego – zachodu: Świdnica – Jagodnik – Miłochów – Krzczonów – Szczytna – Kiełczyn – Jędrzejowice – Przełęcz Tąpadła – Ślęża

 od północnego – wschodu: Sobótka, stacja PKP – Dom Turysty PTTK „Pod Wieżycą” – Wieżyca – Przełęcz Dębowa – Ślęża

 od południowego – zachodu: Strzelin – Pęcz – Piotrowice – Zielenice – Suchowice – Jordanów Śląski – Glinica – Winna Góra – Gozdnik – Przełęcz Sulistrowicka – Przełęcz Słupicka – Radunia – Przełęcz Tąpadła – Ślęża (odcinek od Tąpadeł na szczyt nazywa się „Skalną Percią”)

 od północy: Garncarsko – Sobótka-Górka – Źródło Klasztorne – Ślęża.

Panoramy

Ślęża w literaturze i sztuce 
Powieści, których akcja rozgrywa się m.in. na Ślęży:
 Kornelia Dobkiewiczowa – Ofka z Kamiennej Góry
 Zbigniew Nienacki – Ja, Dago Władca
 Andrzej Sapkowski – Narrenturm
 Tomek Tryzna – Panna Nikt
 Tomasz Piątek – Pałac Ostrogskich
 Robert J. Szmidt – Apokalipsa według Pana Jana
 Rafał Dębski – Kiedy Bóg Zasypia
 Andrzej Ziemiański – opowiadanie Waniliowe plantacje Wrocławia ze zbioru Zapach Szkła
 Roman Zmorski – opowiadanie Sobotnia Góra ze zbioru Podania i baśni ludu w Mazowszu (z dodatkiem kilku śląskich i wielkopolskich)

Zobacz też 
 Przełęcz Tąpadła
 Radunia
 święte góry, Łysa Góra, Wieżyca, Rowokół
 religia Słowian
 Sobótka
 Sulistrowiczki
 Sulistrowice
 Wieżyca (Wieża Bismarcka)

Przypisy

Bibliografia 
 Cehak-Hołubowiczowa Helena: Śląski Olimp, w: Szkice z dziejów Śląska t. I, wyd. 2, Warszawa 1955.
 Domański Grzegorz: Ślęża w pradziejach i średniowieczu, Wrocław, Inst. Archeologii i Etnologii PAN, 2002 .
 
 Kolbuszewski Jacek: Góry takie kamienne, aż się splunąć chce..., w: Skarby Króla Gregoriusa. O poszukiwaczach skarbów w XVII i XVIII wieku, Śląsk, Katowice 1972.
 
 Niedźwiedzki Robert, 1993: Historia i perspektywy górnictwa w rejonie Sobótki. Karkonosz, 2: 101–108.

Linki zewnętrzne 
  – Strona schroniska znajdującego się na szczycie Ślęży
 Ślęża – Opisy tras turystycznych i atrakcji.
 Galeria zdjęć
  – zbiór linków
 Ślęża i Sobótka na stronie Klubu Ludzi Gór Mnich
 Ślęża – mówiąca góra (film) cz. 1, cz. 2
 Widok z drona na Ślężę

Geografia Śląska
Szczyty Masywu Ślęży
Stanowiska archeologiczne w województwie dolnośląskim
Miejsca kultu dawnych Słowian
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Geografia Sobótki (powiat wrocławski)
Celtowie
Korona Gór Polski
Korona Sudetów Polskich
Święte góry