alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
427

Het jaar 427 is het 27e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Afrika 
 Bonifatius, Romeins gouverneur, komt in Africa in opstand tegen het bewind van keizer Valentinianus III. Hij legt met een zeemacht in de Middellandse Zee een blokkade op de graantoevoer naar Italië.
 Keizerin Galla Placidia veroordeelt Bonifatius voor verraad en stuurt een expeditieleger onder bevel van Sigiswult. Hij verovert de kuststeden Carthago en Hippo, maar weet de opstand niet te onderdrukken.

Perzië 
 De Witte Hunnen trekken door Zuidwest-Azië en voeren een plunderveldtocht in het Perzische Rijk. Koning Bahram V stuurt een expeditieleger om de oostelijke rijksgrens te verdedigen.

Azië 
 Pyongyang wordt de nieuwe hoofdstad van het koninkrijk Koguryo (Korea).

Geboren

Overleden 

 Pharamond, koning van de Salische Franken (waarschijnlijke datum)

000
426

Het jaar 426 is het 26e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Theodosius II geeft opdracht de heidense tempels in Olympia te vernietigen. Het beroemde Zeusbeeld wordt overgebracht naar Constantinopel.

Europa 
 De Visigoten onder leiding van Theodorik I voeren een plunderveldtocht in Hispania. De Alanen worden door hen verslagen en sluiten een verbond.
 De Vandalen plunderen in de Middellandse Zee met een gewapende vloot de Balearen. Koning Gunderik accepteert het koningschap over de Alanen.
 Chlodio (r. 426-448) wordt koning van de Salische Franken. Hij regeert over Toxandrië (huidige België) en breidt zijn macht verder uit naar het Westen.
 Honoratus krijgt na de moord op Patroclus de leiding over het bisdom van Arles en wordt benoemd tot aartsbisschop.

Mexico 
 Koning K'inich Yax K'uk Mo sticht de Maya-dynastie in Copán (Mexico). Het koninkrijk zal blijven bestaan tot 820.

Geboren

Overleden 

 Patroclus van Arles, Frans aartsbisschop

000
421

Het jaar 421 is het 21e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 7 juni - Keizer Theodosius II trouwt met Aelia Eudocia, een Griekse dichteres. In Constantinopel worden ter ere van het huwelijk festiviteiten gehouden.

Europa 
 Rua, hoofdman van de Hunnen, voert een plunderveldtocht in Dacië en Thracië. De Ostrogoten mogen zich als foederati (bondgenoten) vestigen aan de Donaugrens.

Perzië 
 Theodosius II begint een veldtocht tegen de Perzen en valt Mesopotamië binnen. Koning Bahram V trekt zijn leger terug naar Nisibis (Turkije).

Italië 
 8 februari - Keizer Honorius benoemt zijn zwager Constantius tot medekeizer (augustus) en regeert vanuit Ravenna over het West-Romeinse Rijk.
 25 maart - Volgens de legende (rond 12 uur in de middag) wordt de stad Venetië samen met de kerk San Giacomo di Rialto gesticht.
 2 september - Constantius III overlijdt onverwachts aan een ziekte, zijn vrouw Galla Placidia wordt voor de tweede maal weduwe.
 Placidia weet zich de gunst van haar broer te verwerven (er zijn zelfs geruchten over incest) en krijgt de titel augusta (verhevene).

Spanje 
 Een interventie van de Romeinse generaal Asterius voorkomt de ondergang van de Sueven in het noordoosten van Spanje.

Geboren

Overleden 

 2 september - Constantius III, keizer van het West-Romeinse Rijk
 Maria van Egypte, patroonheilige (waarschijnlijke datum)

000
417

Het jaar 417 is het 17e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 1 januari - Galla Placidia, halfzuster van keizer Honorius, trouwt met Constantius, zijn beruchte generaal (magister militum). Hij wordt door de Senaat benoemd tot patriciër (Romeinse adel) en een prominent lid van het Huis van Theodosius.
 Paus Zosimus (r. 417-418) volgt Innocentius I op als de 41e paus van Rome.

Religie 
 januari - Innocentius I veroordeelt het pelagianisme. 
 Zijn opvolger Zosimus houdt een concilie in de San Clemente en accepteert de geloofsbelijdenissen van Caelestius en Pelagius. Later zal hij de pelagianen toch vervolgen en de religieuze leer als ketterij verwerpen.
 De Joden zonderen zich op religieus gebied steeds meer af, tevens vinden zij dat ze  "exclusieve rechten" hebben op  Jahweh. Dit wekt bij de Romeinen negatieve gevoelens op en er ontstaat een Jodenhaat.

Geboren 
 Grata Honoria, Romeins keizerin (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 12 maart - Innocentius I, paus van de Katholieke Kerk
 Zenobius, bisschop van Florence  (of 390)

000
419

Het jaar 419 is het 19e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 

 Keizer Honorius besluit dat zolang nog niet bepaald is wie de rechtmatige paus is, beide kandidaten (Bonifatius en Eulalius) Rome moeten verlaten. Eulalius keert echter terug voor de paasviering, waarna zijn claim door Honorius nietig wordt verklaard.

Afrika 

 De stad Sitifis in huidige Algerije wordt door een aardbeving grotendeels verwoest.

Geboren 

 2 juli - Valentinianus III, keizer van het West-Romeinse Rijk (overleden 455)

Overleden

Zie ook 
 419-fraude

000
405

Het jaar 405 is het 5e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 In Rome wordt op de Campus Martius (Marsveld) de Boog van Arcadius, Honorius en Theodosius opgericht. De triomfboog eert de Romeinse overwinningen van de drie keizers Arcadius, Honorius en Theodosius I tegen de Goten.
 Flavius Stilicho, Romeins generaal (magister militum), geeft opdracht om de Sibillijnse boeken (een verzameling van profetische uitspraken) te verbranden. Dit vanwege het heidense karakter, volgens de Romeinse dichter Rutilius Namatianus.
 De Ostrogotische hoofdman Radegast steekt met een Germaans leger (120.000 man) de Alpen over en valt Noord-Italië binnen. Hij houdt een strooptocht in de Povlakte en plundert diverse steden. Tijdens de migratie wordt hij vergezeld door Alanen, Sueven, Vandalen en kleinere Germaanse stammen.

Armenië 
 Mesrop Masjtots ontwerpt het Armeense alfabet. Hierbij krijgt hij steun van Sahak, de katholikos (een soort patriarch).

Japan 
 Het Japanse hof voert officieel het Chinese schrift in. (waarschijnlijke datum)

Religie 
 Hiëronymus van Stridon voltooit de Vulgata (een vertaling van de Bijbel in het Latijn). (waarschijnlijke datum)

Geboren 
 Ricimer, Germaans generaal (magister militum) (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 Asella van Rome, Romeins heilige (waarschijnlijke datum)
 Eutropius, Byzantijns heilige (waarschijnlijke datum)
 Quintus Aurelius Symmachus (60), Romeins consul en schrijver
 Richu, keizer van Japan (waarschijnlijke datum)

000
403

Het jaar 403 is het 3e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Slag bij Verona: De Visigoten onder leiding van koning Alarik I steken de Brennerpas over en vallen opnieuw Noord-Italië binnen. Het West-Romeinse leger (30.000 man) onder bevel van Stilicho verslaat bij Verona de Goten en drijft ze terug naar Illyrië. Alarik krijgt een vrije aftocht en ontvangt financiële steun voor voedsel. Hiermee eindigt de Gotische oorlog (402-403).

Europa 
 Sulpicius Severus schrijft "Chronica, Chronicorum Libri duo of Historia sacra" (De Heilige Geschiedenis). Het boek is gebaseerd op het Nieuwe Testament en de Bijbel.

Klein-Azië 
 Johannes Chrysostomus, bisschop van Constantinopel, wordt afgezet en verbannen. Onder druk van het volk mag hij terugkeren, maar wordt later opnieuw verbannen.

Geboren 
 Hilarius van Arles, Frans aartsbisschop en heilige (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 12 april - Epiphanius van Salamis, bisschop en kerkvader

000
401

Het jaar 401 is het 1e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 De Angelen, Juten en Saksen steken de Noordzee over en vallen Brittannië binnen. Ze vestigen zich in het zuiden van Engeland. Het vorstendom Gwynedd in Noord-Wales wordt onafhankelijk.

Balkan 
 Stilicho, Romeins generaal (magister militum), voert in Pannonië een veldtocht tegen de Vandalen onder aanvoering van koning Godigisel en verdrijft ze noordwaarts naar Rhaetia (Zwitserland).

Italië 
 18 november - Gotische oorlog (402-403) breekt uit. De Visigoten onder leiding van koning Alarik I trekken vanuit Illyrië over de Alpen en vallen Noord-Italië binnen. Keizer Honorius verplaatst de residentie naar Ravenna, waar de havenstad omringd is door onbegaanbare moerassen en versterkte fortificaties. Ondertussen wordt Milaan door de Goten omsingeld. 
 Honorius laat in Rome door de dreiging van de Goten en Vandalen de Aureliaanse Muur versterken. De stadsmuren worden tot 11 meter verhoogd en de stadspoorten verstevigd.
 Paus Innocentius I (r. 401-417) volgt Anastasius I op als de 40e paus van Rome. Tijdens zijn pontificaat breidt hij de macht van de bisschoppen uit in het West-Romeinse Rijk.

Verschenen 
 "Invectiva in Hieronymum", geschreven door Tyrannius Rufinus

Geboren 
 Aelia Eudocia, Romeins keizerin en echtgenote van Theodosius II (waarschijnlijke datum)
 Anko, keizer van Japan (overleden 456)
 Leo I, keizer van het Oost-Romeinse Rijk (waarschijnlijke datum)
 Theodosius II, keizer van het Oost-Romeinse Rijk (overleden 450)

Overleden 
 19 december - Anastasius I, paus van de Katholieke Kerk

000
Ratelaar

Ratelaar (Rhinanthus) is een geslacht uit de bremraapfamilie (Orobanchaceae). 

De planten hebben vierkantige stengels waaraan de bladeren steeds twee aan twee (tegenoverstaand) staan. De bladeren zijn lancetvormig tot eirond en de rand ervan is gezaagd. De bloemen zijn plat en geel. Ze bestaat uit twee lippen, waarvan de bovenste lip aan weerskanten een blauwe tand heeft. De kelk is rond en ook vrij plat. Het zaad is rond en bruin en heeft rondom een vliezige rand. Wanneer de plant is uitgebloeid maken de zaden binnen de verdroogde kelkbladen bij beweging een rammelend geluid. Dat heeft het plantengeslacht de naam ratelaar bezorgd.

Ratelaar is eenjarig en de zaden zijn maar kiemkrachtig tot het volgend voorjaar. Dat heeft als gevolg dat wanneer de planten, door bijvoorbeeld een verkeerd maaibeheer niet tot zaadzetten komen, de planten in één jaar uit een terrein kunnen zijn verdwenen.

Ratelaar is een halfparasiet. In de winter groeit de wortel al uit en gaat op zoek naar de wortels van andere planten zoals gras of klaver. De plant boort deze aan en haalt hier een gedeelte van zijn nutriënten. Zo heeft het in minder rijke omstandigheden een concurrentievoordeel op die andere planten, die het door toedoen van ratelaar weer moeilijker hebben. Dat de plant gras parasiteert heeft hem populair gemaakt bij natuur- en heemtuinbeheerders. Het dringt het gras nog wat verder terug, waardoor er meer plaats is voor andere bloemplanten. Zo worden bepaalde orchideeënsoorten opvallend vaak vergezeld door deze plant. Bovendien worden ratelaars vanwege hun bloei zelf ook gewaardeerd en kunnen ze, wanneer ze massaal voorkomen, een grasland geel kleuren. Ze worden ook door insecten als bijvoorbeeld hommels bezocht.

De gemeente Amstelveen heeft om deze reden de plant veel toegepast in hun plantsoenen. Daar bleek dat voor grote ratelaar de grond aan de ene kant niet te voedselrijk moet zijn. Dan worden ze namelijk verstikt door de massale groei van het gras. Maar ook te voedselarm bleek voor deze plant niet optimaal. Nadat een grasland door een jaarlijks maaibeheer sterk was verschraald, begon het aandeel van ratelaar erin terug te lopen. Nadat het grasland was voorzien van vaste koeienmest nam het aandeel weer toe. Het bleek dat ratelaar het gemakkelijkst groeide op zure, natte en niet te voedselrijke veengrond. De zandgronden moesten niet te droog zijn in de groeiperiode wil de plant er een vast bestanddeel van de begroeiing gaan uitmaken.

De plant handhaaft zich het beste als er gemaaid wordt nadat de zaden zijn gerijpt. Door na het maaien het maaisel nog enkele dagen te laten liggen, kunnen de zaden goed rijpen en zich nog beter verspreiden. Als het maaisel op een andere plek wordt uitgereden, kan ratelaar ook elders worden ingebracht.

In België en Nederland komen de kleine ratelaar (Rhinanthus minor), de grote ratelaar (Rhinanthus angustifolius) en de harige ratelaar (Rhinanthus alectroluphus) voor.

Buiten de Benelux komen in Europa onder meer nog voor:
 Rhinanthus antiquus
 Rhinanthus facchinii
 Rhinanthus glacialis
 Rhinanthus groenlandicus
 Rhinanthus pulcher
 Rhinanthus serotinus

ratelaar
Neil Simon

Marvin Neil Simon (The Bronx, New York, 4 juli 1927 – Manhattan, 26 augustus 2018) was een Amerikaans toneelschrijver van Joodse afkomst.
	
Hij werd wel ‘The King of Comedy’ genoemd en was volgens statistici de meest gespeelde toneelschrijver na Shakespeare. Zijn stukken zijn regelrechte tophits op Broadway en ver daarbuiten. Het komt niet zo vaak voor dat van een en dezelfde schrijver vier stukken tegelijk op Broadway lopen, maar Neil Simon lukte dat maandenlang. Tweemaal liepen drie van zijn stukken simultaan op Broadway. Geen levende schrijver kan zich erop beroepen dat er een theater naar hem genoemd is. Het geheim van zijn succes was zijn nauwgezette vakmanschap; hij wist precies hoe een komedie geschreven moet worden. Hij schreef ze op maat, zowel voor spelers als publiek. De personages in zijn stukken zijn voor iedereen herkenbaar en de situaties lijken alledaags zonder dat te zijn.

Werken
1961 - Come blow your horn (Kom doe eens wat)
1963 - Barefoot in the park (Met blote voeten in het park)
1965 - The odd couple ('n Vreemd paar)
1966 - The Star-Spangled Girl (Voor God en Vaderland)
1968 - Plaza Suite (Plaza Hotel)
1969 - The last of the Red Hot Lovers
1970 - The Gingerbread Lady (Een doos vol kruimels)
1971 - Prisoner of Second Avenue (Lieve god, ze draaien me dol)
1972 - The Sunshine Boys (De Sunshine Boys)
1974 - God's Favorite (De Uitverkorene)
1974 - The trouble with people... and other things
1973 - The Good Doctor (De goede dokter)
1976 - California Suite (California Suite)
1977 - Chapter Two (Hoofdstuk Twee)
1979 - Fools (Dwazen)
1980 - I ought to be in pictures (Dag pap, ik ben je dochter)
1983 - Brighton Beach Memoirs (Memoires van een benjamin)
1985 - Biloxi Blues (Benjamin in het leger)
1986 - Broadway Bound (Op naar Broadway)
1988 - Rumours (Geruchten)
1991 - Jake's Women (Gek van vrouwen)
1991 - Lost in Yonkers (Verdwaald in New York)
1995 - Laughter on the 23rd floor (The Max Prince Show)
1996 - London Suite (London Suite)
1998 - Proposals (Het Zomerhuis)
2000 - The Dinner Party (Het Etentje)

Amerikaans toneelschrijver
Aardbeihemangioom

Een aardbeihemangioom (Latijn: haemangioma fructuosum) is een hemangioom, een goedaardige woekering van kleine bloedvaatjes. Het aardbeihemangioom is meestal al bij pasgeboren baby's zichtbaar of ontstaat in de eerste maanden na de geboorte.

In het eerste levensjaar kan de afwijking nog in grootte toenemen, waarbij hij duidelijk boven de huid gaat uitsteken, soms tot verontrustende vormen, vooral als de afwijking op een opvallende plaats zit. Daarna wordt hij echter heel geleidelijk steeds kleiner en is na een paar jaar uiteindelijk meestal verdwenen met achterlating van een nauwelijks tot niet zichtbaar litteken. Meer dan 95% van de aardbeihemangiomen verdwijnt spontaan voordat het kind de leeftijd van tien jaar heeft bereikt. Behandeling is pas geïndiceerd zodra de ademhaling of het gezichtsvermogen van het kind door het hemangioom wordt belemmerd. De behandeling bestaat dan uit een hoge dosis prednison.
Enige jaren geleden is ontdekt dat propranolol, een medicijn dat bij volwassenen bij hoge bloeddruk en sommige hartziekten wordt toegepast, bij baby's soms een snelle en spectaculaire verbetering kan geven. Deze behandeling wordt vooralsnog slechts in enkele universitaire ziekenhuizen (Nijmegen, Utrecht) toegepast, en uitsluitend als onderdeel van een wetenschappelijk onderzoek. 

Pogingen het verdwijnen te bespoedigen door operaties, branden of bevriezen zijn niet alleen riskant (in verband met mogelijke bloedingen) maar geven meestal een duidelijk lelijker litteken als resultaat dan het natuurlijk beloop af te wachten.

Soms is het echter om goede redenen niet mogelijk om het beloop af te wachten, bijvoorbeeld omdat de afwijking voor een oog zit waardoor het normale zien met dit oog zich niet zal ontwikkelen als wordt afgewacht. Een klein deel van de hemangiomen gaat niet spontaan in remissie. 

Een aardbeihemangioom moet niet worden verward met de wijnvlek, die in het vlak van de huid ligt, meestal in het gezicht, paarser is, en die niet spontaan verdwijnt.

Zie ook
Hemangioom

Aangeboren afwijking
Huidaandoening
Huwelijksnacht

De huwelijksnacht is de eerste nacht na een bruiloft; het is in de westerse religies de eerste nacht waarop de gehuwden geslachtsgemeenschap met elkaar (mogen) hebben. Traditioneel is dit het moment waarop de ontmaagding plaatsvindt.

In de Katholieke Kerk wordt het kerkelijk huwelijk voltrokken door de huwelijksdaad tijdens de huwelijksnacht.

Zie ook 
Consummatie
Droit de seigneur

Huwelijk
Seksualiteit
Dag
A4

A4 (papierformaat), een standaardpapierformaat
Audi A4, een personenauto
V2 (raket), een Duitse raket uit de Tweede Wereldoorlog
A4 stemtoon
Verkeerswegen
 A4 (België)
 A4 (Bulgarije)
 A4 (Duitsland), voluit Bundesautobahn 4
 A4 (Frankrijk)
 A4 (Griekenland)
 A4 (Groot-Brittannië)
 A4 (Italië)
A4 (Ivoorkust)
 A4 (Jamaica)
 A4 (Kroatië)
 A4 (Letland)
 A4 (Litouwen)
 A4 (Luxemburg)
 A4 (Marokko)
 A4 (Nederland), voluit Rijksweg 4
 A4 (Noord-Ierland)
 A4 (Noord-Macedonië)
 A4 (Oostenrijk), voluit Ost Autobahn
 A4 (Polen)
 A4 (Portugal)
 A4 (Roemenië)
 A4 (Slovenië)
 A-4 (Spanje)
 AP-4 (Spanje)
 A4 (Zwitserland)
Quarto

Quarto (Italië), een gemeente in de Italiaanse provincie Napels
Quarto (cognomen), een cognomen
Quarto (papierformaat), een formaat van een vel papier
Quarto d'Altino, een gemeente in de Italiaanse provincie Venetië
Quarto (bordspel), een bordspel

Zie ook 
Bad quarto, in verband met het werk van Shakespeare
Folio

Folio (papierformaat), een papierformaat, circa 21 × 33 cm, iets groter dan A4; tevens een historisch boekformaat, ongeveer 40 à 45 cm hoog
een boek gedrukt op folioformaat, in  het bijzonder de First Folio uit 1623, met toneelstukken van Shakespeare
Folio (lettertype)
Folio (Gallimard), een literaire collectie van de Franse uitgeverij Gallimard
Folio (Guy), een compositie van Barry Guy

Ten onrechte vaak als "folio" aangeduid worden:
Folium (blad), een blad in een manuscript of boek dat niet per bladzijde genummerd is
 bifolium, een (eenmaal) dubbelgevouwen blad papier of perkament: een bedrukt vel papier wordt eenmaal gevouwen en zo ontstaan vier pagina's van een boek; zie Katern

Zie ook 
 Foliant
 Portfolio
Kaposisarcoom

Kaposisarcoom  is een zeldzame kanker die uitgaat van de binnenbekleding van bloedvaten van de huid en van de slijmvliezen van de mond, neus en anus.
De Hongaarse huidarts Moritz Kaposi beschreef de ziekte voor het eerst in 1872 nadat hij de symptomen bij vijf oudere mannen had waargenomen.

Oorzaak 
Kaposisarcoom wordt veroorzaakt door humaan herpesvirus 8 (HHV-8), ook bekend als Kaposi's Sarcoma-geassocieerd Herpesvirus (KSHV). Het ontstaan van het sarcoom hangt samen met een geringe cellulaire afweer, zoals het geval is bij de ziekte aids en bij het gebruik van afweeronderdrukkende medicijnen als prednison, ciclosporine en cytostatica.

Verloop 
Als eerste verschijnen op de benen paarsrode vlekken, die knobbels kunnen worden maar ook weer kunnen verdwijnen. In een agressievere vorm ontstaan grote zweren en worden ook inwendige organen aangetast.

Voorkomen 
Kaposisarcoom is in het algemeen zeer zeldzaam, maar komt vaker voor in Centraal-Afrika en ook bij bepaalde bevolkingsgroepen (met name bij van origine Oost-Europese joden).
Daarnaast komt de ziekte bij mannen 50 keer meer voor dan bij vrouwen.

Tegenwoordig komt het kaposisarcoom het meest voor bij aidspatiënten; bij ruim 30% van hen is het zelfs het eerste 'symptoom' van de ziekte aids.

Kanker
Hiv/aids
Huidaandoening
Roséwijn

Roséwijn is wijn die wordt gemaakt van blauwe druiven, soms in combinatie met witte druiven. De wijn krijgt zijn kleur doordat de schillen van de blauwe druiven minder lang bij het sap (de most) blijven dan bij de bereiding van rode wijn. Eventueel wordt nog kooldioxide toegevoegd tijdens het afvullen van de flessen. Om deze kooldioxide niet te laten weglekken worden vaak schroefdoppen of lange kurken gebruikt om de fles af te sluiten. Roséwijn wordt gewoonlijk jong (minder dan twee jaar) gedronken.

Productie 
Tijdens de traditionele vinificatie worden de druiven gekneusd en beginnen de schillen hun kleurstof aan het sap af te geven. Zodra de wijnmaker tevreden is over de tint worden de druiven voorzichtig geperst en schillen en sap van elkaar gescheiden. Daarna gaat de vergisting verder. 

Hoe langer de schillen en het sap contact hebben, des te donkerder wordt de kleur en des te krachtiger de smaak van de rosé, bijvoorbeeld bij Rotling en Schiller. De beperkte hoeveelheid tannine in rosé maakt dat hij fris en licht is, maar toch met zekere stevigheid gedronken kan worden. 

Het is doorgaans niet toegestaan om een roséwijn te maken door rode en witte wijn te mengen. Dit geeft wellicht de kleur van rosé, maar niet de fruitige frisheid die kenmerkend is voor roséwijn. Binnen de Europese Unie mag alleen in de Champagnestreek rode wijn met witte wijn gemengd worden om er een roséchampagne van te maken.

Van de totale hoeveelheid wijn die er wereldwijd geproduceerd wordt, is het aandeel rosé nog geen 10%. Frankrijk is de grootste producent in de wereld met bijna 24 miljoen hl in 2011. Dat is ruim een kwart van de totale wereldwijde productie. Daarnaast worden ook in Portugal, Duitsland en Spanje relatief veel roséwijnen geproduceerd. Ook veel andere wijnstreken in de wereld hebben naast rode en witte wijnen wel een rosévariant.

Frankrijk 
De Provence is de grootste roséproducent van de wereld. De grootste appellation is AOP Côtes de Provence met zowel grote als kleine châteaus. Ook in andere regio's worden kwaliteitrosés gemaakt. Tavel is een kleine AOC nabij de Rhône. Hier worden merendeels kwaliteitsrosés gemaakt. Ook uit Anjou komt veel rosé waaronder ook enkele goede. 

De kleurvariant vin gris kent men onder meer in de Loirevallei en Jura. Men spreekt bij sommige wijnen ook weleens over vin pelure d’oignon, wijn met een uienkleur. In de Bourgognestreek kent men oeil-de-perdrix, de kleur van een patrijzenoog.

Portugal 
Uit vooral het noorden van Portugal komt eveneens veel roséwijn.

Duitsland 
Duitse rosés zijn: Rotling, Schillerwein en Weissherbst.

Spanje 
In Spanje wordt vooral in de streken Navarra en in de Penedès roséwijn gemaakt.

Kroatië 
In Kroatië wordt vooral in Dalmatië en het oostelijk deel van Slavonië langs de Donau roséwijn gemaakt.

Gebruik 
Doorgaans wordt roséwijn koel of licht gekoeld gedronken. Roséwijn wordt gewoonlijk jong (tot twee jaar oud) gedronken. 

Een bekende wijn/spijs suggestie is Provençaalse roséwijn met een salade niçoise.

Zie ook 
 Oranje wijn
 Rode wijn
 Witte wijn
Joseba Beloki

Joseba Beloki Dorronsoro (Lazkao, 12 augustus 1973) is een Spaans voormalig beroepswielrenner, van 1998 tot 2006. Rond de eeuwwisseling en even erna was Beloki een prominent ronderenner. Hier kwam een eind aan na een zware val in de Ronde van Frankrijk van 2003.

Zijn broer Gorka was ook beroepswielrenner.

Carrière 
De Bask Joseba Beloki werd pas relatief laat, op 25-jarige leeftijd, beroepswielrenner, bij de Baskische Euskaltel-ploeg. Twee jaar hierna, in 2000, volgde zijn doorbraak. Hij won zijn eerste wedstrijd, een tijdrit in de Ronde van Romandië, en later dat jaar werd hij derde in de Ronde van Frankrijk, achter Lance Armstrong en Jan Ullrich. In 2001 herhaalde hij deze prestatie, en in 2002 werd hij, bij afwezigheid van Ullrich, zelfs tweede in de Tour. In de Ronde van Spanje van 2002 eindigde Beloki met een derde plaats eveneens op het podium. Hij droeg in die ronde ook vier dagen de leiderstrui, nadat hij met zijn ploeg ONCE de eerste etappe, een ploegentijdrit, had gewonnen.

Beloki kreeg vaak negatieve kritiek, omdat hij zelf zelden aanviel en alleen probeerde te volgen. Tijdens de Ronde van Frankrijk van 2003 ontpopte hij zich tot een aanvaller, maar dit was van korte duur. Hij kwam in de negende etappe, die onder zeer hete temperaturen moest worden verreden, zwaar ten val. Tijdens de gevaarlijke afdaling van de Côte de la Rochette liep de band van zijn achterwiel. Bij de val brak hij zijn dijbeen, zijn pols en zijn elleboog. Armstrong, die achter hem reed, moest even door het veld om hem te ontwijken. Sinds deze val heeft Beloki niet meer op zijn oude niveau gepresteerd.

In 2006 werd Beloki's naam genoemd in het dopingschandaal Operación Puerto. Eind 2007 besloot hij met wielrennen te stoppen. Hij reed dat jaar al geen koersen meer.
In februari 2010 keerde Beloki terug in het wielrennen als assistent-ploegleider bij de beloftenploeg van de bescheiden Spaanse formatie Cafés Baqué.

Belangrijkste overwinningen 
2000
 3e etappe deel b Ronde van Romandië
 5e etappe Ronde van Asturië
 Eindklassement Ronde van Asturië

2001
 4e etappe Ronde van Catalonië
 8e etappe Ronde van Catalonië
 Eindklassement Ronde van Catalonië

2002
 Escalada a Montjuich
 6e etappe Euskal Bizikleta
 1e etappe Ronde van Spanje (ploegentijdrit)

2003
 5e etappe Euskal Bizikleta
 3e etappe Clásica Alcobendas
 Eindklassement Clásica Alcobendas

Resultaten in voornaamste wedstrijden 
(*) tussen haakjes aantal individuele etappe-overwinningen
|
|}

Externe link 

Spaans wielrenner
Baskisch persoon
Inigo Jones

Inigo Jones (Londen, 15 juli 1573 - aldaar, 21 juni 1652) wordt gezien als de eerste belangrijke Engelse architect. Hij heeft ook invloed gehad op ontwerpen voor het theater.

Er is maar weinig bekend over zijn vroege jaren, maar aan het eind van de 16e eeuw was hij een van de eerste Engelsen die architectuur studeerden in Italië. Zijn werk vertoont vanaf die tijd een sterke invloed van met name Andrea Palladio en behoort daarom tot het palladianisme. 

De bekendste gebouwen die hij ontwierp zijn de Queen's House in Greenwich uit 1616 (het vroegste nog bestaande werk), en de Banqueting Hall in het Palace of Whitehall uit 1622. Deze laatste heeft een plafond dat is beschilderd door Peter Paul Rubens.

Naast zijn architectuur deed Jones veel werk op het gebied van toneelontwerp. Hij ontwierp kostuums voor een aantal masques van Ben Jonson, en de twee hadden beroemde ruzies over de vraag of in het theater nu het toneelontwerp of de literatuur belangrijker was. Jones wordt ook gezien als degene die bewegende sets introduceerde in het Engelse theater. 

Zijn carrière eindigde door het begin van de Engelse Burgeroorlog in 1642. Hij beïnvloedde het werk van verschillende architecten uit de 18e eeuw, met name Lord Burlington en William Kent.

Galerij

Trivia 
De naam van hoofdpersoon Inni Wintrop uit het boek Rituelen van Cees Nooteboom is gebaseerd op Inigo Jones.

Brits architect
Renaissance-architect
Persoon in de 17e eeuw
Alan Ayckbourn

Alan Ayckbourn (Hampstead (Londen), 12 april 1939) is een Britse blijspelauteur.  
Hij schrijft jaarlijks een nieuwe komedie, die eerst bij zijn eigen gezelschap in Scarborough in première gaat in het Stephen Joseph Theatre en het volgende seizoen op het Londense West End te zien is, om vervolgens de hele wereld over te reizen bij zowel beroeps- als amateurgezelschappen. Stukken als "Slippers", "Liefde half om half", "Wat een gekke man... en z'n vrouw dan?", "Prettige Feestdagen" en "Bedkwartet" waren wereldwijd grote hits.

Werken

Over Alan Ayckbourn
 Ian Watson, Conversations with Ayckbourn. Macdonald Futura Limited. Londen, 1981

Brits schrijver
20e-eeuws schrijver
21e-eeuws schrijver
Brits toneelschrijver
Buena Vista Social Club

Buena Vista Social Club (groep), een groep Cubaans muzikanten
Buena Vista Social Club (album), een muziekalbum, gemaakt door Ry Cooder en bovengenoemde muzikanten;
Buena Vista Social Club (documentaire), een documentaire die in 1999 werd gemaakt door Wim Wenders en die gaat over Cubaanse muziek in het algemeen en het maken van bovengenoemd album in het bijzonder
Buena Vista Social Club (podium), een muziekpodium in Havana waar bovengenoemde zaken naar vernoemd zijn
Compay Segundo

Compay Segundo (Siboney, 18 november 1907 – Havana, 14 juli 2003) was een Cubaanse muzikant en componist. Hij werd geboren als Máximo Francisco Repilado Muñoz, zijn artiestennaam komt voort uit 'Los Compadres', een duo bestaande uit hem en Lorenzo Hierrezuelo. Daarin zong hij altijd de tweede stem (segundo = tweede). Compay Segundo groeide op in de stad Santiago de Cuba.

Compay Segundo bespeelde de armònico; een zeven-snarige gitaar waarbij de G-snaar is verdubbeld. Hij werd een populair componist en muzikant; zeer bekend bij liefhebbers van Cubaanse muziek. Echt beroemd werd hij pas in 1997 met het uitbrengen van het album Buena Vista Social Club in een samenwerking tussen de gelijknamige groep en de Amerikaanse gitarist/producent Ry Cooder dat diverse Grammy Awards won. Compay Segundo verscheen ook in de film met dezelfde titel van regisseur Wim Wenders.

Hij voorspelde dat hij 115 jaar oud zou worden, maar overleed op 95-jarige leeftijd ten gevolge van nierproblemen.

Cubaans componist
Cubaans zanger
Freudiaanse verspreking

Een freudiaanse verspreking onthult onbedoeld wat (wellicht onbewust of ontkend) belangrijk is in de geest van de spreker, wat hij wenst en wat hem pre-occupeert. Het begrip gaat terug op de term Fehlleistung, afkomstig van Sigmund Freud, een samentrekking van "Fehler" (fout) en "Leistung" (handeling of prestatie). Door een fout te maken wordt juist een prestatie geleverd. Zijn Engelse vertaler heeft hiervoor het woord parapraxis (en in het meervoud: parapraxes). Dit woord is afgeleid van de Griekse woorden παρά en πράξις ("andere handeling").

Handelingen en gedragingen 
In zijn boek Psychopathologie van het dagelijks leven beschrijft Freud een aantal disfunctionele handelingen of gedragingen ten, gevolge van psychologische mechanismen zoals verdringing en associatie. Tegenwoordig wordt het voorkomen van deze “fouten” algemeen erkend, maar Freuds soms ingewikkelde verklaringen niet meer als wetenschappelijk ervaren.

 Verkeerd handelen
 Op het werk aankomend de huissleutel in de hand te ontdekken (eigenlijk is men liever thuis).
 Vergeten
 Van namen en woorden, vaak doordat zij een emotionele associatie met zich dragen.
 Een afspraak waar men geen zin in heeft.
 Verspreking
 "Ik heet de aanwezigen welkom en verklaar de vergadering voor gesloten!"
 "Dit was de verkeersinformatie. Pardon, dit was het nieuws en nu komt de verkeersinformatie."
 Bij Shakespeare, waar Portia in The Merchant of Venice tegen Bassanio zegt: "De ene helft van mij is van jou, de andere helft van jou. Van mijzelf, wil ik zeggen —  maar als hij van mij is, dan is hij van jou."
 Leesfout
 Freud zelf las een krantenartikel met de kop "Bruiloftsviering in de Odyssee". Bij nader lezen bleek er te staan "... aan de Oostzee", maar Freud was met mythologie bezig en keek met spanning uit naar een boek over dromen, door een auteur die ook over Griekse mythen had geschreven.
 Verschrijving
 Freud vertelt hoe hij een aantekening maakte waarboven hij "20 oktober" schreef – echter was het september. Op 20 oktober zou hij een van zijn patiënten ontvangen; destijds had hij er weinig. De verborgen wens: was het maar vast oktober.

Psychologie
Eponiem
Foyles Bookshop

Foyles Bookshop, sinds 1903 gevestigd aan Charing Cross Road in Londen (tegenwoordig nr 113-119) is een van de bekendste en grootste boekhandels van Engeland, gevestigd in verscheidene samengetrokken panden.

Decennialang was Foyles de grootste boekenwinkel op het Britse vasteland, met vrijwel over ieder denkbaar onderwerp ten minste enkele titels op voorraad. De laatste 20 jaar treden er echter met name door internetverkoop en de opkomst van andere grote ketenboekhandels zoals Waterstone en W.H. Smith veranderingen in het boekenvak op die aan het bestaansrecht van winkels zoals Foyles zijn gaan knagen. Toch blijft voor de toerist een bezoek aan 'Foyles for Books' een belevenis.

Brits bedrijf
Boekhandel
Kenya

Keyna - Engelstalige term voor Kenia
 Kenya (stripreeks) - Franse stripreeks
 Interventies (Kenya) - stripboek in bovenstaande serie
 Hallucinaties (Kenya) - stripboek in bovenstaande serie
 Illusies (Kenya) - stripboek in bovenstaande serie
 Ontmoetingen (Kenya) - stripboek in bovenstaande serie
 Verschijningen (Kenya) - stripboek in bovenstaande serie
Anarchie

anarchisme, samenleving die is gebaseerd op een van de richtingen van anarchie
regeringsloosheid, anarchie als een toestand van van een land zonder leiding
chaos (situatie), toestand van wanorde
Anarchie (Engeland), periode van burgeroorlog in Engeland tijdens het koningschap van Stefanus van Engeland.
Tropisch fruit

Tropisch fruit of exotisch fruit is fruit dat afkomstig is uit (sub)tropische streken. Tropische vruchten groeien aan planten die in een tropisch klimaat gedijen. Ze kunnen niet tegen vorst.

Tropisch fruit wordt in Europa vaak aangevoerd uit (sub)tropische landen, omdat in gematigde streken de omstandigheden ontbreken om deze soorten te kweken. Sommige tropische vruchten zijn in Europa relatief onbekend omdat ze te kwetsbaar zijn om over lange afstanden te worden vervoerd. In de loop van de tijd kunnen van tropische vruchten meer koudetolerante rassen worden ontwikkeld of glastuinbouw wordt toegepast om soorten te kweken, zodat ze niet meer uit verre streken hoeven worden ingevoerd.

Voorbeelden 
 ananas
 avocado
 banaan
 kokosnoot
 lychee
 papaja
 guave
 mango
 meloen
 doerian
 longan
 salak
 ambarella
 tamarillo
 mangistan
 zuurzak
 ramboetan
 açai
 cherimoya
 passievrucht

Fruit
Capital Radio

Capital Radio (niet te verwarren met het latere Britse radiostation met dezelfde naam) was een zeezender in handen van de vrije radio-organisatie International Broadcasters Society (IBS), die uitzond op golflengte 270 meter vanaf het zendschip MV King David, dat verankerd lag in destijds internationale wateren, nl. zes mijl uit de kust bij Noordwijk.

Testuitzendingen begonnen op 1 juni 1970 en reguliere programma's startten op 1 september van dat jaar. De ongewone zilveren zendantenne, bestaande uit een inklapbare ring en daarna twee ringen hangende aan de mast in het midden van het schip, veroorzaakte veel problemen met de wind, en smolt zelfs bij te hoog zendvermogen. Normaal was een zendvermogen van 10 kW voorzien maar er werd slechts 1 kW bereikt; toch was de ontvangst in Nederland en België behoorlijk te noemen. De zender had regelmatig te kampen met problemen en was af en toe uit de lucht.

Het programma was anders dan dat van de andere zeezenders, namelijk rustige luistermuziek (easy listening) en zelfs religieuze muziek, maar geen pop. Het schip was geregistreerd in Liechtenstein en was hiermee het enige in de vloot van het land, dat niet aan de zee ligt. De bemanning droeg een marinekostuum (zogenaamd van de marine van Liechtenstein), wat ook een eigenaardigheid was.

Op 11 november 1970 stelde de kapitein vast dat het anker verdwenen was, en men probeerde het reserve-anker uit te werpen, maar met windkracht 9 kon het op drift geslagen schip niet worden gered en strandde op de kust van Noordwijk. Op 13 november 1970 trok de firma Wijsmuller het schip terug vlot maar eiste een reddingsclaim die IBS niet kon betalen, wat het einde van de zender betekende.

Scheepsjournaal
In 1972 is de boot verkocht. Nog jaren heeft het als grindschip dienstgedaan, en werd tot in 1983 gebruikt als opslagplaats. Toen werd de bovenbouw afgebroken waarna het gebruikt werd als drijvende kade in Heerewaarden.. In 1994 werd het schip tot zinken gebracht waarna er een damwand omheen gebracht is en volgestort met beton. Deze plek is nu een aanlegplaats voor schepen aan de achterzijde van de voormalige fabriek van Jagtenberg Plastics in Heerewaarden.

Externe link 
De King David

Piratenzender
Zeezender
Arboretum

Een arboretum of bomentuin (meervoud: arboreta) is een verzameling van levende bomen en struiken in een (grote) tuin of een park. Het woord arboretum stamt van het Latijnse 'arbor', boom. Het doel van de aanleg van zo'n levende verzameling van bomen en struiken kan zijn om kennis en materiaal te vergaren voor de bosbouw of boomkwekerijen, en/of om een zuiver wetenschappelijke collectie te vormen, en/of met een educatief doel. Een arboretum kan ook een herbarium bezitten, waarin gedroogde delen van bomen en struiken worden bewaard. 

Een arboretum is een gespecialiseerde botanische tuin. Waar in een botanische tuin allerlei soorten planten worden gehouden, gaat het in een arboretum vooral om winterharde houtige planten. Een arboretum kan een onderdeel van een botanische tuin vormen. 

In een arboretum worden de bomen en struiken al dan niet systematisch gegroepeerd (soms geografisch), en wordt er, rekening houdend met de klimatologische omstandigheden, veelal naar gestreefd een zo volledig mogelijk aantal soorten en variëteiten te houden, of vertegenwoordigers van alle voor een educatief doel van belang geachte groepen. Bij de aanleg van een arboretum wordt er veelal naar gestreefd de afzonderlijke individuen goed tot hun recht te laten komen. Naamgeving en etikettering spelen een rol.

Geschiedenis 
De eerste arboreta werden door vorsten en rijke particulieren aangelegd met de bedoeling te pronken met hun welstand. Het wetenschappelijke aspect kreeg weldra de overhand. Aan het verzamelingsaspect werden later ook reservaatdoeleinden verbonden en utilitaire aspecten (nuttigheidsaspecten). Zo werd en wordt in arboreta uitgeprobeerd hoe bomen uit andere klimaatzones zich in ons klimaat zullen gedragen. Ook begraafplaatsen kunnen zich tot arboreta ontwikkelen zoals de begraafplaats, crematorium en gedenkpark De Nieuwe Ooster in Amsterdam-Oost-Watergraafsmeer.

Publieke functie 
Veel arboreta zijn tegenwoordig toegankelijk voor het publiek, veelal tegen betaling.

Gespecialiseerde arboreta 
Binnen de arboreta nemen de 'pineta' een speciale plaats in. Een pinetum is een arboretum met hoofdzakelijk coniferen (naaldbomen). 

Men treft de aanduiding 'populetum' aan: zo'n arboretum bevat alleen vertegenwoordigers van het geslacht Populus (populieren), bijvoorbeeld het Populetum Den Horn. In Boskoop bevindt zich een 'aceretum': een esdoornpark.

Een 'salicetum' is een levende verzameling van verschillende wilgensoorten en/of -rassen. Een voorbeeld is te vinden in het Vrijbroekpark te Mechelen.

Zie ook 
 Dendrologie
 Lijst met arboreta

Literatuur 
 Buis, Jaap. Anderhalve eeuw Schovenhorst, biografie van een levend landgoed, 1998.
 René Siemens, Gert van Maanen, Harry Harsema, Martine Bakker, Wilbert Hetterscheid, Koen Verhoeff, Gids voor Nederlandse en Vlaamse arboreta. Uitgeverij Blauwdruk, [Wageningen] (2022). .
Namur

Namen (stad), een stad in België
Namen (provincie), een provincie in België
Arrondissement Namen, een arrondissement in België
Bisdom Namen, een bisdom in België
Graafschap Namen, een voormalig graafschap in België
Namur (Wisconsin), een plaats in de Verenigde Staten, in Wisconsin, gesticht door Waalse immigranten
Namur (Quebec), een plaats in de provincie Quebec (Canada)
Namur (metrostation), een station van de Metro van Montreal
Roi-Namur, een eiland behorende tot de Marshalleilanden
NAMUR (elektronica), een groep van Duitse bedrijven die de eindgebruikerstandaards vastlegt voor instrumenten en elektronische componenten voor industrieën
Cathy Freeman

Cathrine Astrid Salome (Cathy) Freeman (Mackay, 16 februari 1973) is een voormalige Australische atlete, die gespecialiseerd was in de 400 m. Ze was olympisch kampioene en ook tweemaal wereldkampioene.

Loopbaan 
In 2000 was Freeman de ster op de Olympische Spelen. Ze ontstak de olympische vlam tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen van Sydney en won goud op de 400 m.

Reeds in 1990 werd zij verkozen tot Australische jongere van het jaar. Haar eerste internationale succes behaalde ze op de wereldkampioenschappen voor junioren in 1992 door op de 200 m zilver te winnen. In dat jaar werd ze zevende met de Australische 4 x 100 m estafetteploeg op de Olympische Spelen in Barcelona.

Een hoogtepunt in haar carrière bereikte Cathy Freeman in 1994. Ze won op de Gemenebestspelen goud op de 200 m, 400 m en de 100 m horden. Op de 200 m versloeg ze Mary Onyali (22,35 s) uit Nigeria en haar landgenote Melinda Gainsford (22,68). Op de Olympische Spelen van 1996 in Atlanta won ze op de 400 m een zilveren medaille.

Op de Olympische Spelen van 2000, die gehouden werden in haar vaderland, veroverde Freeman het goud op de 400 m. Wellicht was dit wel hét hoogtepunt in de atletiekloopbaan van de Australische, want zij was de eerste Aboriginal die zoiets klaarspeelde. Bovendien was haar gouden medaille de 100ste voor Australië op Olympische Spelen.

Op 15 juli 2003 beëindigde Freeman haar carrière in de atletiek. Ze was niet gemotiveerd genoeg meer om verder te gaan.

Titels 
Olympisch kampioene 400 m - 2000
Wereldkampioene 400 m - 1997, 1999
Gemenebestkampioene 200 m - 1994
Gemenebestkampioene 400 m - 1994
Gemenebestkampioene 4 x 400 m - 2002
Australisch kampioene 100 m - 1996
Australisch kampioene 200 m - 1990, 1991, 1994, 1996, 2000
Australisch kampioene 400 m - 1995, 1997, 1998, 1999, 2000, 2003

Persoonlijke records 

Outdoor

Indoor

Palmares

200 m 
Kampioenschappen
1990: 5e WJK - 23,61 s
1992:  WJK - 23,25
1994:  Gemenebestspelen - 22,25 s
1994:  wereldbeker - 22,72 s
1995: 7e Grand Prix Finale - 23,10 s
2000: 6e OS - 22,53 s

Golden League-podiumplekken
2000:  Meeting Gaz de France – 22,62 s

400 m 
Kampioenschappen
1994:  Gemenebestspelen - 50,38 s
1994:  Grand Prix - 50,04 s
1995: 4e WK - 50,60 s
1996:  OS - 48,63 s
1996:  Grand Prix - 49,60 s
1997:  WK - 49,77 s
1999:  WK - 49,67 s
2000:  OS - 49,11 s

Golden League-podiumplekken
1999:  Herculis – 49,76 s
2000:  Bislett Games – 50,74 s
2000:  Herculis – 49,48 s
2000:  Memorial Van Damme – 49,78 s

4 x 100 m estafette 
1999:  WK indoor - 3.26,87 (AR)

4 x 400 m estafette 
1999: 6e WK - 3.28,04
2002:  Gemenebestspelen - 3.25,63

Onderscheidingen 
Australiër van het jaar - 1998
Laureus World Sports Award - 2001

Australisch atleet
Australisch olympisch kampioen
Sprinter (atletiek)
Endemie (biogeografie)

Endemie of endemisme is het verschijnsel dat een soort (of een ander taxon, zoals geslacht of familie) van nature uitsluitend voorkomt in één geografisch afgegrensd gebied, zoals eilanden in de oceaan, geïsoleerde gebergten, meren of riviersystemen. Indien een soort enkel daar voorkomt, spreekt men van een endeem of van endemische soort. Endemisme is een biogeografisch begrip: het gaat om de geografische verspreidingsgebieden (areaal) van taxa.

Kosmopolieten zijn daarentegen soorten die verspreid zijn over een groot deel van de wereld; ze hebben een kosmopolitische verspreiding.
De term endemisch moet niet verward worden met de term "inheems". Inheems in een bepaald gebied houdt slechts in dat de soort van nature – dat wil zeggen spontaan en zonder menselijke invloed – voorkomt. 

Endemisme is een belangrijk verschijnsel in de biogeografie, omdat het endemisch zijn van een organisme impliceert dat dat organisme 
 in zijn huidige verspreidingsgebied ontstaan is en zich nooit verder heeft verspreid, óf
 in zijn huidige verspreidingsgebied ontstaan is, zich ooit verder heeft verspreid maar zich door uitsterven elders weer tot zijn oorsprongsgebied heeft beperkt, óf
 elders is ontstaan en op het enige, huidige verspreidingsgebied na uitgestorven is (relict).

Voorbeelden 
Dieren
 Grote vuurvlinder ondersoort batava (Lycaena dispar batava)
 Lemuren of maki's (Lemuriformes) op het eiland Madagaskar
 Martes americana atrata, ondersoort van de Amerikaanse marter op het Canadese eiland Newfoundland
 Bruijns boskalkoen (Aepypodius bruijnii), op het Indonesische eiland Waigeo
 Molukse kerkuil (Tyto sororcula) op de Tanimbar-eilanden (Molukken)
 Baikalrob (Pusa sibirica) in het Baikalmeer
 Civettictis civetta pauli in Djibouti
 Tetracheilostoma carlae, een slang op Barbados
 Cylindrus obtusus een landslakkensoort op enkele bergtoppen in de Oostenrijkse Oostalpen. 
 Australische krokodil (Crocodylus johnsoni) en veel van de buideldieren in Australië.
 Reuzenpanda (Ailuropoda melanoleuca) in China.

Planten
 Passiflora yucatanensis, een passiebloem op Cozumel in Mexico
 Ambuchanania leucobryoides, een verwante van de veenmossen op Tasmanië
 Braya fernaldii, Braya longii en Salix jejuna, drie plantensoorten in de kalksteenvlaktes van het Great Northern Peninsula van Newfoundland

Uitgestorven
 Duingentiaanblauwtje (Maculinea alcon arenaria) in Nederland
 Dodo (Raphus cucullatus), een door de mens uitgeroeide vogel op Mauritius

Zie ook 
 Disjunct verspreidingsgebied

Externe link 
   in Systematic Biology: On the Identification of Areas of Endemism (1994)

Biogeografie
Ecologie
Endemisch dier
Endemische plant
Bronchitis

Bronchitis is een ontsteking van de bronchiën, oftewel de wat grotere luchtwegen tussen de luchtpijp (trachea) en de longblaasjes (alveoli).
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen acute en chronische bronchitis. Acute bronchitis ontstaat vaak na verkoudheid of griep.
Chronische bronchitis wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van een slijmveroorzakende hoest gedurende drie maanden per jaar of in twee opeenvolgende jaren zonder dat een onderliggende ziekte de hoest kan verklaren. Mensen met chronische bronchitis hebben ook in uiteenlopende mate ademhalingsmoeilijkheden. Regelmatig hebben deze mensen infecties of ontstekingen in hun longen die hun ademhalingsmoeilijkheden verergeren. Chronische bronchitis kan gepaard gaan met chronische luchtwegobstructie (luchtwegvernauwing).
Chronische bronchitis kan vaak samenhangen met astma of emfyseem en is daarom vaak lastig te onderscheiden van astma en emfyseem.

Chronische bronchitis is een vorm van bronchitis die niet meer overgaat en die voornamelijk veroorzaakt wordt door roken. Samen met longemfyseem valt dit onder de noemer Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD).

Oorzaken 
Bronchitis kan worden veroorzaakt door virussen, bacteriën en allergische of aspecifieke prikkels zoals roken.

Als ook of voornamelijk de alveoli zijn aangedaan spreken we van longontsteking.

Verschijnselen 
De bijbehorende klachten zijn vooral hoesten, overmatige productie van slijm, vaak kortademigheid, piepend geluid vanuit de longen, kriebel onder de kin, bloedsmaak in de mond en (bij infectie met virussen en bacteriën) ook koorts. Typische presentaties passen bij de volgende symptomen:

Viraal 
 verlaging tot 35,5–36,7 °C
 verhoging tot lichte koorts: 37,5–38,5 °C
 verhoging weer weg na 48 uur

Bacterieel 
 koorts: > 38,0 °C
 koorts niet weg na 48 uur

Atypisch 
 koorts: meestal
 sputum: meestal niet
 patiënt blijft lang hoesten zonder sputum
 last van de gewrichten en spieren
 kriebelhoest

Hier kan echter geenszins blindelings op worden vertrouwd. In de praktijk dient men vooral verdenking op een bacteriële ontsteking te hebben als de koorts weer opkomt na gezakt te zijn na een paar dagen. Dan kan het zijn dat er een bacteriële infectie boven op de virale is ontstaan.

Behandeling 
De beste behandeling hangt af van de oorzaak. Bij bacteriële infecties heeft het geven van antibiotica zin. Hierbij moet dan rekening worden gehouden met de belangrijkste mogelijke verwekkers. De specifieke te geven middelen variëren dan ook sterk met de omstandigheden, met het land, en met mogelijke specifieke contra-indicaties van de patiënt (allergieën).
De verhoogde prikkelbaarheid van het slijmvlies kan worden behandeld door corticosteroïden te geven, meestal per inhalatie, soms oraal. Bij kortademigheid door luchtwegvernauwing kunnen luchtwegverwijders, meestal weer per inhalatie, nuttig zijn. Koorts bestrijden met paracetamol is medisch gezien niet nodig. Bij een duidelijke allergische component kunnen antihistaminica of mestceldegranulatieremmers worden ingezet.

Externe links 
 thuisarts.nl/bronchitis
 Bronchitis.be

Infectieziekte
Longaandoening
Oxyliquiet

Oxyliquieten of oxiliquieten zijn ontplofbare mengsels bestaande uit vloeibare zuurstof en een fijnverdeelde oxideerbare stof zoals kurkmeel of roet. Deze bestanddelen reageren bij ontsteking door een vlam explosief met elkaar. Meestal worden de ladingen ter plekke gemaakt van eveneens plaatselijk geproduceerde vloeibare zuurstof, omdat vloeibare zuurstof vrij kostbaar is om veilig te transporteren. Het werd daarom alleen gebruikt in de mijnbouw waar een grote en constante vraag kon worden vervuld. Niettemin is, behoudens bijzondere omstandigheden, bijvoorbeeld schaarste in oorlogstijd, het gebruik van ammoniumnitraat de laatste decennia altijd goedkoper geweest, zodat de methode eigenlijk tegenwoordig geen toepassing meer vindt.

De Duitser Carl von Linde introduceerde LOX al in 1895, roet in poreuze zakjes, gedrenkt in vloeibare zuurstof.

Websites 
 Liquid Oxygen Explosives

Explosief