Adolf Dymsza

Adolf Dymsza, właśc. Adolf Bagiński, znany jako Dodek (ur. 7 kwietnia 1900 w Warszawie, zm. 20 sierpnia 1975 w Górze Kalwarii) – polski aktor kabaretowy i filmowy. Uważany za najwybitniejszego komika polskiego kina XX wieku. Przedwojenny i Powojenny „król polskiej komedii”.

Jak głosi anegdota, pseudonim „Dymsza” został wymyślony przez siostrę aktora Zuzannę Skowron (z domu Bagińską). On sam chciał nazywać się „Scipio del Scampio”. Zapisał ten pseudonim na kartce, jednak kiedy zadzwoniono z teatru z prośbą o podanie pseudonimu na afisz, siostrze zgubiła się kartka i wymyśliła na poczekaniu „Dymszę”. Według innej relacji, pochodzącej od samego aktora, jest to nazwisko posła do carskiej Dumy, Leopolda Dymszy, znalezione w Kalendarzu „Kuriera Porannego” po tym, jak zastąpienie nazwiska pseudonimem zasugerował młodemu artyście sekretarz teatru „Miraż”.

Życiorys 
Urodził się w rodzinie kolejarza Adolfa i Matyldy z Połądkiewiczów. Miał siostrę Zuzannę (po mężu Skowron) oraz brata Edwarda. Kształcił się w Warszawie – najpierw w II Gimnazjum, a następnie ukończył Szkołę Handlową Wawelberga. Pracował w kancelarii rejenta. W wieku 17 lat zadebiutował w teatrzykach półamatorskich. Występował w półamatorskim Teatrze im. Staszica. W 1918 zadebiutował w filmie Roztargniony krawiec. W latach 1918–1920 występował w teatrach Warszawy, Grodna i Mińska. Potem powrócił do Warszawy. Początkowo był bez stałego angażu, grywał w warszawskich teatrzykach (m.in. teatrzyk Miraż) i uczył tańca. W 1920 jako ochotnik wstąpił do Wojska Polskiego. Uczestniczył w tym samym roku w Bitwie Warszawskiej będąc żołnierzem 21. Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”.

Po występach w latach 1925–1931 w kabarecie „Qui Pro Quo” zyskał znaczną popularność i stał się znanym aktorem rewiowym. Poza występami komediowymi grał także w teatrach dramatycznych (Teatr Polski, Teatr Narodowy). O jego występach w filmach niemych niewiele wiadomo, a prawdziwy rozgłos przyniosły mu filmy dźwiękowe, które pozwoliły ujawnić się jego nieprzeciętnemu talentowi komicznemu. Do 1939 wystąpił w ponad 20 filmach.

Podczas II wojny światowej spędził lata okupacji w Warszawie, grając w jawnych teatrach (Komedia, Nowości, Niebieski Motyl, Jar, Maska, Miniatury), wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Występował od 1940 w teatrzyku Na Antresoli, a także w restauracji „Gospoda Warszawska” przy ul.  Nowogrodzkiej 28. Z tego powodu po wojnie został ukarany przez sąd koleżeński ZASP zakazem grania w Warszawie, musiał przekazywać 15% honorariów na Dom Aktora w Skolimowie i przez pewien czas jego nazwisko na afiszach musiało być zastąpione trzema gwiazdkami. Przez pół roku podczas wojny ukrywał w swoim otwockim domu Mieczysława L. Kittaya, iluzjonistę żydowskiego pochodzenia.

Po wojnie był aktorem najważniejszych teatrzyków w Warszawie: „Banda”, „Rex”, „Cyganeria”. Przeniósł się do Łodzi, gdzie występował w tamtejszym Teatrze Syrena, a w latach 1948–1951 w Teatrze Powszechnym. Zagrał w pierwszej polskiej powojennej komedii pt. Skarb z 1948. W 1951 powrócił do Warszawy i do emerytury w 1973 był aktorem Teatru Syrena. Okazyjnie występował w Kabarecie „Wagabunda”. Wystąpił także w radzieckim filmie Arena z 1968.

Pod koniec życia cierpiał na wadę słuchu oraz prawdopodobnie na chorobę Alzheimera. Ostatnie dwa lata życia spędził w Domu Opieki Społecznej w Górze Kalwarii. Zmarł po ciężkiej chorobie 20 sierpnia 1975, pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B 15-6-12).

Życie prywatne 
W 1929 poślubił Zofię z Olechnowiczów (1911–1986), baletnicę z zespołu Tacjanny Wysockiej. Mieli cztery córki – jedną z nich była aktorka Anita Dymszówna.

Filmografia

Filmy 1918–1939 (Przedwojenne) 
 1918 – Roztargniony krawiec
 1924 – Miłość przez ogień i krew jako Wojtuś Grzęda, maszynista teatralny
 1926 – Czerwony błazen
 1930 – Golgota ziemi chełmskiej jako Ordynans
 1930 – Wiatr od morza jako Stefek
 1930 – Niebezpieczny romans jako adorator służącej
 1930 – Janko Muzykant jako Florek
 1932 – Sto metrów miłości jako Dodek
 1932 – Ułani, ułani, chłopcy malowani jako Felek

 1933 – Romeo i Julcia jako Teofil Rączka
 1933 – Każdemu wolno kochać jako Hipek
 1933 – Dwanaście krzeseł jako Antykwariusz Kamil Klepka
 1933 – Prokurator Alicja Horn
 1934 – Parada rezerwistów jako szef zakładu, strzelec wyborowy
 1935 – Antek policmajster jako Antek Król
 1935 – ABC miłości jako Wincenty Poziomka
 1935 – Wacuś jako Tadeusz (który udaje Wacusia)

 1936 – Dodek na froncie jako Dodek
 1936 – Bolek i Lolek jako Lolo Charkiewicz (Ⅰ rola)
 1936 – Bolek i Lolek jako Bolek Cybuch (Ⅱ rola)
 1936 – 30 karatów szczęścia jako Dodek

 1937 – Niedorajda jako Florek
 1938 – Robert i Bertrand jako Robert
 1938 – Paweł i Gaweł jako Gaweł

 1939/1940 – Sportowiec mimo woli jako Dodek Czwartek

Filmy 1945–1970 (Powojenne) 

 1948 – Skarb jako Alfred Ziółko
 1953 – Sprawa do załatwienia
 1955 – Irena do domu! jako Zygmunt Majewski
 1956 – Nikodem Dyzma jako Nikodem Dyzma
 1959 – Cafe pod Minogą jako Maniuś Kitajec
 1962 – Mój stary jako Roman Grzela
 1968 – Arena - prod. ZSRR jako czerwony klaun
 1970 – Pan Dodek jako Pan Dodek, Dodek

Ordery i odznaczenia 
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
 Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (11 lipca 1955)
 Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)

Nagrody 
 Nagroda Państwowa III stopnia za role w programie To się pokaże w Teatrze Syrena w Warszawie (1952)
 „Lajkonik Filmowy 57” – nagroda w krakowskim plebiscycie prasowym dla najlepszego aktora (1958)

Upamiętnienie 
W 2020 jego imieniem nazwano ulicę w stołecznej dzielnicy Śródmieście.

Przypisy

Bibliografia 
 R. Dziewoński, Dodek Dymsza, LTW, Łomianki 2010.

Linki zewnętrzne 
 
 Adolf Dymsza w bazie Akademii Polskiego Filmu
 Adolf Dymsza z rodziną podczas konkursu piękności aut w Warszawie – kronika PAT w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
 Adolf Dymsza na zdjęciach w bibliotece Polona

Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe)
Ludzie związani z Górą Kalwarią
Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
Polscy aktorzy filmowi
Polscy artyści kabaretowi
Uczestnicy Bitwy Warszawskiej (1920)
Urodzeni w 1900
Zmarli w 1975