MS Piłsudski

MS Piłsudski – polski statek pasażerski, transatlantyk. Jednostka bliźniacza MS Batory. Zatonął (prawdopodobnie na minie) w listopadzie 1939 roku.

Dane techniczne 
 budowa: 1935 Stocznia Triest (Monfalcone), Włochy
 numer budowy: 1126
 port macierzysty: Gdynia
 tonaż: pojemność 14 294 BRT (ton rejestrowych brutto), nośność 5608 ton
 wymiary: długość 160,3 m, szerokość 21,6 m, zanurzenie 7,5 m
 liczba pokładów: 7
 miejsc pasażerskich: 796 (pierwsza klasa 46, druga/turystyczna klasa 370, trzecia klasa 400; później: pierwsza klasa 76, turystyczna klasa 740)
 załoga: 350
 szybkość: 18 węzłów
 napęd: dwa silniki wysokoprężne o łącznej mocy 12.000 KM, 2 śruby

Budowa i eksploatacja 
Z powodu ograniczonych środków finansowych Polska za dwa 14 000-tonowe statki pasażerskie zapłaciła rządowi włoskiemu pięcioletnimi dostawami węgla. Drugim statkiem był bliźniaczy MS Batory. Oba zbudowano w stoczni Monfalcone w Trieście, jako pierwszy ukończony został Piłsudski, a rok później, w 1936, Batory. Przy budowie tego drugiego uwzględniono sugestie załogi „Piłsudskiego”. Wodowanie odbyło się 19 grudnia 1934. Wydarzeniu temu poświęcony został pamiątkowy medal autorstwa Wojciecha Jastrzębowskiego i Antoniego Kenara pt.  Na pamiątkę wodowania. Przez morze do rozkwitu Polski. M/S „Piłsudski”. „Piłsudski” miał być pływającą ambasadą polskiej kultury – wystrój, a nawet popielniczki i karty dań zaprojektowali znani artyści.

MS „Piłsudski” od początku pływał na linii Gdynia – Nowy Jork – Halifax – Gdynia. Statek wypłynął w swój pierwszy transatlantycki rejs pod dowództwem kapitana Mamerta Stankiewicza 15 września 1935. Już podczas drugiego rejsu do Nowego Jorku, za sprawą bardzo sztormowej pogody, ujawniły się liczne niedociągnięcia projektowe. Stateczność i własności morskie okazały się niezadowalające, gdyż włoski projektant nie uwzględnił warunków sztormowych północnego Atlantyku. Z powodu przyjmowania na dziób wszystkich fal, doszło do licznych uszkodzeń i awarii części instalacji elektrycznej. Po tym rejsie przeprowadzono modyfikacje konstrukcyjne. MS Batory, który był w tym czasie w budowie, został zbudowany z uwzględnieniem doświadczeń załogi „Piłsudskiego”.

Po wybuchu II wojny światowej i przegranej kampanii wrześniowej Piłsudski, wracający z Nowego Jorku, pozostał w Anglii i wraz z większością polskich statków pasażerskich i załogami przeszedł pod dowództwo brytyjskie. Na statku doszło na tle płacowym – do protestów załogi, które uśmierzono m.in. powierzając ponownie dowództwo kapitanowi Mamertowi Stankiewiczowi; przejął je od zastępującego go czasowo swojego starszego brata, Jana Stankiewicza.

W początkach października 1939 roku generał Władysław Sikorski polecił generałowi Norwid-Neugebauerowi, by spotkał się z ministrem skarbu, pułkownikiem Adamem Kocem i przedstawił mu projekt wykorzystania marynarki handlowej. Wódz Naczelny „nie wykluczał użycia niektórych statków jako pomocniczych krążowników” (chodziło o „Piłsudskiego” i „Sobieskiego”).

Statek zatonął 26 listopada 1939 o godzinie 5.36 w drodze z Newcastle, 29 mil morskich na południowy wschód od przylądka Flamborough, na pozycji , rozpoczynając swój pierwszy wojenny rejs do Australii. Do dzisiaj przyczyna jego zatonięcia nie została wyjaśniona. Rozważane są trzy hipotezy: wejście na miny (prawdopodobnie), storpedowanie przez niemiecki okręt podwodny (brak potwierdzenia w niemieckich źródłach) lub sabotaż. Zmarł wtedy w wyniku wycieńczenia i hipotermii jego kapitan Mamert Stankiewicz. Oprócz niego zginął IV mechanik Tadeusz Piotrowski, który wypadł za burtę podczas ewakuacji. Starszy oficer, Karol Olgierd Borchardt, później znany pisarz, został poważnie ranny w głowę podczas ewakuacji i z trudem odratowany. Resztę załogi uratowano.

Wystrój i dekoracje 
Zarówno MS Piłsudski, jak i MS Batory, miały stać się pływającymi salonami i ambasadami kultury polskiej. Nad wystrojem obu transatlantyków czuwała Podkomisja Artystyczna w składzie: Wojciech Jastrzębowski (przewodniczący), Lech Niemojewski (sekretarz), Tadeusz Pruszkowski i Stanisław Brukalski. W efekcie doszło do współpracy licznego grona czołowych polskich artystów, którzy zaprojektowali nie tylko całe pomieszczenia (salony, palarnie, halle, kaplice etc.), ale również najdrobniejsze detale, jak np. zastawę stołową i karty dań.

Skład załogi podczas ostatniego rejsu 
Poniżej podano skład osobowy (częściowy) załogi, która wypłynęła 25 listopada 1939 z Newcastle.
 kapitan: Mamert Stankiewicz
 oficerowie: I Karol Olgierd Borchardt, II Jan Michalski (ur. 1908), III Romuald Żelazowski (1911), III Jan Sznage (1912), IV Andrzej Obtułowicz (1910), IV Marian Czarowicz (1909)
 starszy mechanik: Józef Bełczowski (1901)
 mechanicy: I Adolf Kaczorowski (1906), II Kazimierz Tychoniewicz (1912), III Bolesław Szozda (1908), IV Tadeusz Piotrowski (1912)†
 radiooficerowie: I Maksymilian Strzeliński (1901), II Jerzy Zieliński (1902), III Stanisław Kaspruk (1896)
 starszy ochmistrz: Wacław Grabowski (1901)
 starszy steward: Stanisław Szymkiewicz (1907)
 I kucharz: Stanisław Kawko (1887)
 sternicy: Jan Dominik (1899), Feliks Trompka (1909), Włodzimierz Kościołowicz (1905)
 strażak: Stanisław Pytlik (1911)
 elektryk: Jan Rudnicki (1899)
 lekarz: Wacław Korabiewicz (1903)
 intendent: Marian Jaworski (1906)
 rzeźnik: Wojciech Heppner (1907)
 cieśla: Paweł Kasowicz (1910)
 stolarz: Wacław Pietrzyk (1910)
 fryzjer: Piotr Widziszewski (1906)
 starsi marynarze: Dakowski, Frey, Leszczak, Jóźwicki, Olszewski, Prugar, Przesmycki, Roznowski, Tyliszczak, Żukowski i Zyber

Upamiętnienie 
W 1935 został wybity medal o treści W 15-lecie odzyskania morza / M/S Piłsudski (awers) i Liga Morska i Kolonialna (rewers), zaprojektowany przez Tadeusza Breyera.

Znaczenie polskich transatlantyków w kontekście historii sztuki przypomniane zostało m.in. w czasie wystawy Sztuka wszędzie. Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie 1904-1944 (Zachęta Narodowa Galeria Sztuki, 2012).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 MS Piłsudski – ukryta historia – platforma multimedialna pokazująca historię transatlantyku
 Opis statku w serwisie Moja Gdynia
 MS „Piłsudski”, zatopiony przez Niemców
 Dawne Polskie Transatlantyki
 Przedwojenne rejsy polskimi transatlantykami MS Piłsudski i Batory. Ceny, klasy, rozrywki i czas podróży

Motorowce
Polskie statki pasażerskie
Statki z XX wieku
Statki i okręty zatopione na Morzu Północnym
Statki i okręty zatopione przez miny