alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tael

Tael – dawna chińska jednostka monetarna, odpowiadająca 37,3 g czystego srebra.

Etymologia nazwy 
Nazwa tael pochodzi od portugalskiego słowa tela, które z kolei prawdopodobnie zapożyczone zostało z indonezyjskiego tahil. Słowo to pierwotnie określało w handlu indyjskim ciężar srebra będący równowartością wagi danej tkaniny. Chińska nazwa, liang, pochodzi od nazwy starej miary odpowiadającej 50 gramom.

Historia taela 
Tael został narzucony Chinom jako waluta po traktacie nankińskim kończącym I wojnę opiumową w 1842 roku. Traktat zobowiązywał cesarskie Chiny do wypłacenia Anglii odszkodowania w srebrze oraz wprowadzenia opartych na tym kruszcu taryf celnych. Ponieważ w Chinach nie bito monet srebrnych, Anglicy narzucili temu państwu własną, korzystną dla siebie jednostkę wagi srebra, wykorzystując do tego nowo utworzony Główny Inspektorat Celny. Pierwsze taele były odlewane ze srebra w Szanghaju od 1856 roku.

Po zawarciu w 1858 traktatu tiencińskiego taele były bite przez Mennicę Królewską w Londynie, a od 1867 w Hongkongu.

W Chinach pierwsze monety srebrne (yuan) wprowadzono w 1889 roku. Do końca cesarstwa znajdowały się jednak one w obiegu równolegle z taelami, a kurs wynosił 1 yuan do 0,72 taela.

Bibliografia 
 

Monety
Historia Chin
Gospodarka Chin
Trombocyt

Trombocyt, płytka krwi, płytka Bizzozera, krwinka płytkowa – morfotyczny składnik krwi, podłużny strzępek komórki (nie jest ona komórką w przeciwieństwie do erytrocytów oraz leukocytów) pozbawiony jądra komórkowego, niezdolny do poruszania się, odgrywający u większości kręgowców istotną rolę w procesach krzepnięcia krwi. Są to dyskowate struktury, mniejsze od pozostałych komórkowych składników krwi (około 1–2 μm), otoczone błoną komórkową fragmenty cytoplazmy oderwane od megakariocytów (trombopoeza). Zawierają w cytoplazmie szereg ziarnistości zawierających liczne mediatory biologiczne, a na powierzchni glikoproteiny spełniające funkcje receptorowe. Ziarnistości te to: lizosomy, mitochondria, rybosomy, ziarna glikogenu oraz mikrofibryle i mikrotubule.

Trombocyty uczestniczą w inicjowaniu zmian miażdżycowych, stymulują wzrost fibroblastów, stymulują wzrost komórek mięśni gładkich i naczyń. Są też odpowiedzialne za proces inicjacji krzepnięcia, fibrynolizy i skurczu naczyń krwionośnych. W razie uszkodzenia tkanki w osoczu rozpoczyna się seria reakcji chemicznych, w wyniku których fibrynogen zostaje przekształcony w cząsteczki fibryny, te zaś zlepiają się, tworząc siateczkę zasklepiającą ranę. W siatce tej więzną następnie erytrocyty i trombocyty – w wyniku czego powstaje skrzep.

U większości gatunków zwierząt występują w ilości 300–600 tys. trombocytów na 1 μl krążącej krwi. U człowieka mikrolitr (mm³) krwi pełnej zawiera typowo 150–400 tys. płytek krwi. Po około 8–10 dniach ulegają degradacji.

Zaburzenia związane z płytkami krwi to:
 trombocytopenia (małopłytkowość) – obniżona poniżej normy liczba płytek krwi.
 trombocytoza lub trombocytemia – zwiększona powyżej normy liczba płytek.
 trombastenia lub trombopatia – upośledzenie funkcji płytek.

Koncentrat płytkowy uzyskuje się z krwi oddawanej przez krwiodawców w procesie trombaferezy.

Zobacz też 
 leki przeciwpłytkowe

Przypisy 

Komórki krwi
Krzepnięcie krwi
Triens

Triens - miedziana moneta rzymska równa 1/3 asa.

Inną nazwą tej monety był ternarius.

Zobacz też 
 quatrunx

Przypisy 

Monety rzymskie
Tetricus I

Tetrykus I, Gaius Pius Esuvius Tetricus – rzymski uzurpator w zachodniej części cesarstwa, rządzący jako tzw. cesarz galijski. 

Następca Wiktoryna, panował w latach 270–273 wspólnie z synem Tetrykusem II. Nie chciał panować i gdy cesarz Aurelian wyruszył przeciw niemu na wyprawę, najpierw nie stawiał oporu, a podczas bitwy pod Catalaunum wręcz przeszedł na stronę przeciwnika. Tym samym cesarstwo galijskie przestało istnieć.

Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Cesarze galijscy
Tetricus II

Tetrykus II, Gaius Pius Esuvius Tetricus – rzymski uzurpator w zachodniej części cesarstwa w latach 273-274.

Był ostatnim samozwańczym władcą tzw. Imperium Galliarum ze stolicą w Trewirze, jednym z następców Marka Kasjanusa Postumusa, który ogłosił się cesarzem w roku 260 n.e. 

Panował wraz z ojcem Tetrykusem I jako cezar i nosił tytuł princeps iuventutis. Materiał numizmatyczny w postaci monet emitowanych z inskrypcją IMPP AVGG (Imperatores Augusti duo) świadczyłyby o jego późniejszym podniesieniu do godności augusta jako współrządcy. Dobrowolnie poddał się prawowitemu cesarzowi rzymskiemu, Aurelianowi w 273 roku n.e. i w rok później, wraz z pokonaną królową Palmyry, Zenobią, był prowadzony w uroczystym pochodzie triumfalnym cesarza.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Cesarze galijscy
Ta

Ta – skrót pierwiastka chemicznego tantal
 た – szesnasty znak hiragany, w rōmaji zapisywany jako ta
 TA – traktat amsterdamski
Tb

Skrót Tb może oznaczać:

 terb – pierwiastek chemiczny
 Terabit – jednostkę pojemności, używaną w informatyce
Tc

Tc – technet (pierwiastek chemiczny)
 TC – temperatura Curie (powyżej której ferromagnetyk staje się paramagnetykiem)
 TC – temperatura krytyczna (powyżej której niemożliwe jest skroplenie gazu)
 TC – temperatura krytyczna nadprzewodnika (powyżej której nadprzewodnik przechodzi w stan normalnego przewodnictwa)
 TC – Tri-Cities, aglomeracja miejska w USA
 TC – Transformator Tesli (z ang. Tesla Coil)
 Limfocyty Tc
 Tom Casswell (pseudonim: TC) – muzyk
Tm

symbol pierwiastka Tul
 znak handlowy (skrót z angielskiego tm - trademark)
 Tm – skrót nazwy gry TrackMania
 .tm to domena internetowa Turkmenistanu
 jednostka długości równa 1012 (1 000 000 000 000) metrów.
Turbina wodna

Turbina wodna (turbina hydrauliczna) – silnik wodny przetwarzający energię mechaniczną wody na ruch obrotowy za pomocą wirnika z łopatkami. Stosowana głównie w elektrowniach wodnych do napędu prądnic. Zalicza się do: silników hydrokinetycznych; silników przepływowych. Turbina wodna wraz z maszyną elektryczną stanowi najczęściej turbozespół wodny.

Turbiny wodne dzielimy na:
 akcyjne
 turbina Banki-Michella - dla średnich spadków
 turbina Peltona, w której wirnik z wklęsłymi łopatkami zasilany jest stycznie strumieniem wody z dyszy; stosowana przy dużych spadkach.
 reakcyjne
 turbina Francisa - dla małych, średnich i wysokich spadków
 turbina Kaplana, turbina śmigłowa - dla małych, średnich i dużych spadków
 turbina Deriaza - dla średnich lub dużych spadków
 turbina Tesli (turbina talerzowa) - szczególny przypadek turbiny hydraulicznej
 turbina Shintake - rodzaj podwodnego "wiatraka" opracowana przez Instytutu Nauki i Technologii w Okinawie w Japonii
Poprzednikiem i wzorem dla turbin wodnych było koło wodne. Pierwszą turbinę skonstruował B. Fourneyron w 1827, jednak dopiero późniejsze udoskonalenia pozwoliły na jej przemysłowe wykorzystanie. Na ziemiach polskich, w Dowspudzie Francuz Philippe de Girard zainstalował w 1828 wynalezioną przez siebie turbinę. Była to turbina akcyjna, o pełnoobwodowym natrysku wirnika pracującym w układzie z pionowym wałem. Turbina ta służyła do napędu młocarni. W 1849 powstała turbina Francisa, w 1880 turbina Peltona, a w 1912 turbina Kaplana.

Pierwszą elektrownią wodną na ziemiach polskich była uruchomiona w 1896 roku elektrownia Struga na rzece Słupi. Wyposażono ją w turbinę Francisa o mocy 250 kW.
Oprócz tego przed II wojną światową zabudowano energetycznie inne rzeki Pomorza: Brdę, Wdę, Radunię, Słupię, Łupawę, Wierzycę i Wieprzę. Większość tych urządzeń pracuje do dziś.

Przypisy 

Turbiny
Tolerancja religijna

Tolerancja religijna – postawa tolerancji dla poglądów religijnych innych osób i uznawanie ich prawa do wyznawania religii odmiennej od religii przez siebie wyznawanej bądź do światopoglądu bezreligijnego; przeciwieństwo fanatyzmu religijnego.

Historia
Prekursorem tolerancji religijnej nawet w stosunku do pogan był Paweł Włodkowic. Włodkowic głosił, że nikomu nie wolno dyskryminować innowierców żyjących spokojnie we własnym państwie, zwłaszcza pod pretekstem „szerzenia wiary” siłą „nawracać” pogan na chrześcijaństwo. Pierwszym dokumentem prawnym gwarantującym wolność religijną (dokładnie pokój między różnowiercami, ) był Akt Konfederacji Warszawskiej uchwalony na pierwszym sejmie konwokacyjnym w 1573 w Warszawie. Został on włączony do artykułów henrykowskich.

Tolerancja religijna obecnie

W większości państw zagwarantowana jest prawnie wolność religijna i dotyczy ona wszystkich występujących religii. Akt Konfederacji Warszawskiej (1573) jest uważany za początek gwarantowanej prawnie tolerancji religijnej i w 2003 został wpisany na listę UNESCO „Pamięć Świata”.

Zobacz też 
 akt tolerancji wyznaniowej
 edykt tolerancyjny (Hawaje)
 dyskryminacja religijna

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Edward Opaliński, Sejmiki szlacheckie wobec kwestii tolerancji religijnej w latach 1587—1648

Religia a polityka
Tanistry

Tanistry (ang. od celtyckiego tànaiste, tanist – zastępca) – system ustalania następcy panującego (naczelnika klanu lub króla), rozpowszechniony wśród Celtów, zwłaszcza w Irlandii i w Szkocji. Polegał na wyborze następcy panującego przez wszystkich członków klanu (wielkiej rodziny, celt. fine) spośród ich grona; najczęściej - choć nie zawsze - spośród synów poprzedniego panującego. Przy wyborze kierowano się oceną indywidualnych zdolności każdego z kandydatów. Wybór ten mógł zostać dokonany również za życia poprzedniego panującego, co w Irlandii dość wcześnie stało się regułą. 

System ten miał związek z typową dla Celtów klanową organizacją społeczeństwa. W następstwie wyboru nowego panującego dotychczasowy klan ulegał przemianie - wydzielały się z niego jako nowe klany rodziny najdalszych krewnych dotychczasowego władcy, na nowo dzielono również ziemię uprawną i pastwiska. 

System tanistry prowadził do walk między pretendentami oraz do niesnasek, nieraz krwawych, w rodzinach panujących - gdy wódz starał się zawczasu zapewnić wybór swemu faworytowi, nie miał innego wyjścia, niż wymordowanie pozostałych kandydatów. Po zjednoczeniu Szkocji tanistry w rodzinie królewskiej zostało zarzucone na rzecz primogenitury, jednak utrwaliła się ona dopiero po wielu latach wysiłków kolejnych królów (etapem wstępnym było wprowadzenie przez króla Donalda I zasady wyboru następcy za życia króla). Natomiast wśród przywódców klanów szkockich i irlandzkich 'tanistry' zanikło dopiero wraz z zanikiem struktury klanowej.

Celtowie
Totmes IV

Totmes IV (gr. Tutmosis) – faraon – władca starożytnego Egiptu z XVIII dynastii, z okresu Nowego Państwa. Syn Amenhotepa II i królowej Tia. Panował prawdopodobnie w latach 1397–1388 p.n.e. lub 1401–1391 p.n.e. Według Manethona panował 9 lat i 8 miesięcy. Starał się prowadzić politykę pokojową. Odziedziczył tron prawdopodobnie w wyniku przedwczesnej śmierci swego brata, następcy tronu. Po objęciu władzy nakazał dokonanie renowacji Wielkiego Sfinksa w Gizie, a po jej zakończeniu kazał umieścić między jego łapami, stelę upamiętniającą ten akt. Był to akt dziękczynny za objęcie władzy, którą otrzymał za sprawą Sfinksa – Wielkiego Boga.

 ...pewnego dnia młody królewicz wybrał się na przechadzkę, a około południa zasiadł w cieniu Wielkiego Boga i ogarnął go sen, a marzenie senne nadeszło gdy słońce stało w zenicie. Ujrzał majestat Wielkiego Boga, a ten przemówił doń własnymi ustami. "Popatrz na mnie, spójrz na mnie o mój synu Totmesie - to ja twój ojciec; Harmachis-Chepri-Re-Atum. Dam ci moje królestwo na ziemi na czele żywych, będziesz nosił koronę białą i koronę czerwoną na tronie Geba, dziedzica, a cały kraj jak długi i szeroki będzie należał do ciebie, podobnie jak wszystko co oświeca oko pana wszechświata (...) Popatrz jestem jak człowiek cierpiący, a całe moje ciało legło w ruinie. Piasek pustyni, na którym leżę zbliża się do mnie....

Istnieje opinia, mówiąca, że renowacja sfinksa oraz stela, umieszczona na nim, były sposobem jakim Totmes uprawomocnił swoją, niespodziewaną sukcesję.

W ósmym roku panowania odbył ekspedycję wojskową do Nubii, aby stłumić powstanie, jakie tam wybuchło. Kontynuował politykę swych poprzedników; Totmesa III i Amenhotepa II. Uważany za władcę pokojowego. Zawarł traktat z Mitanni, a jedna z córek Artatamy I została jego żoną. Inna jego żona, Mutemuje była matką Amenhotepa III, jego następcy. 

Został pochowany w Dolinie Królów w grobowcu KV43. Jego mumię znaleziono w sekretnej części grobu Amenhotepa II (KV35) dokąd została przeniesiona w czasach rabunków za XXI dynastii.

Tytulatura

Bibliografia 
 
 
 Schneider Th. – Leksykon faraonów, PWN, Kraków-Warszawa 2001, .
 Desroches-Noblecourt Ch. - Hatszepsut Tajemnicza królowa Egiptu, Świat Książki, Warszawa 2007,  Nr 5126.

Faraonowie z XVIII dynastii
Translator

Translator – program komputerowy dokonujący tłumaczenia (translacji) programu napisanego w określonym języku programowania, z postaci źródłowej do postaci wynikowej możliwej do wykonania przez maszynę (potocznie: „zrozumiałą dla maszyny”). Czasami zamiast kod wynikowy używa się równoważnego określenia kod obiektowy.

Translatory można podzielić na dwie grupy:
 kompilatory tłumaczące programy zapisane w językach wysokiego poziomu,
 assemblery tłumaczące programy zapisane w językach symbolicznych.
Cechą charakterystyczną translatorów jest to, że przed uruchomieniem programu musi być wykonany proces tłumaczenia jego kodu źródłowego. Innym możliwym sposobem jest interpretacja programu źródłowego „w locie” przez interpreter albo zastosowanie metody JIT – kompilacji na bieżąco.

Translator to również program, aplikacja internetowa lub urządzenie elektroniczne, tłumaczące teksty w językach naturalnych. Translatory wykorzystują różne algorytmy tłumaczenia automatycznego, jednak na obecnym etapie jakość tak wykonanych tłumaczeń znacząco ustępuje tłumaczeniom wykonywanym przez człowieka. Translatory mogą być jednak użyteczne, by szybko zorientować się w ogólnej treści tekstu, np. strony internetowej, w zupełnie nieznanym języku, w podróży lub ewentualnie do wykonania pierwszej wersji tłumaczenia, które musi potem zostać dokładnie zredagowane przez człowieka. Translatorów nie należy mylić z oprogramowaniem typu CAT.

Bibliografia 
 Anthony A. Aaby, Compiler Construction using Flex and Bison, Walla Walla College cs.wwc.edu. 22 kwietnia 2005 .

Kompilacja
Terytorium mandatowe

Terytoria mandatowe – terytoria (kolonie) odebrane po I wojnie światowej Niemcom i Turcji i powierzone, uchwałą Ligi Narodów, do administracji państwom zwycięskiej Ententy: Wielkiej Brytanii, Francji lub Belgii, a także Japonii, Australii i Związkowi Południowej Afryki. Państwa te nazywane były mandatariuszami. Zostały one zobowiązane, by objąć zarząd terytorium na warunkach, które uniemożliwią nadużycia, jak handel niewolnikami, bronią i alkoholem, zapewnią wolność sumienia i religii, z tymi tylko ograniczeniami, których może wymagać utrzymanie porządku publicznego i dobrych obyczajów, zabronią wznoszenia fortec, tworzenia stacji wojskowych i morskich oraz wyszkolenia wojskowego tubylców, o ile to nie jest konieczne ze względów policyjnych lub do obrony terytorium, wreszcie zapewnią innym Członkom Ligi równe warunki wymiany i handlu (traktat wersalski, art. 22).

Terytoria mandatowe były podzielone na trzy kategorie:
 A – obszary rozwinięte, mogące się szybko usamodzielnić,
 B – obszary słabo rozwinięte, wymagające opieki przez dłuższy czas,
 C – obszary typowo kolonialne – bez najbliższej perspektywy na usamodzielnienie.

Po II wojnie światowej terytoria mandatowe przekształcono w terytoria powiernicze ONZ. Jedynie Afryka Południowo-Zachodnia pozostała formalnie terytorium mandatowym, gdyż Związek Południowej Afryki zaanektował ją i odmawiał oddania pod powiernictwo ONZ. Pomimo wielu uchwał Zgromadzenia Ogólnego ONZ RPA nie opuściła tego terytorium aż do roku 1990 – wtedy terytorium to ogłosiło niepodległość i znane jest jako Namibia.

Terytoria mandatowe

Kategoria A 
 Irak (; 10 sierpnia 1920 – 3 października 1932)
 Palestyna (; 25 kwietnia 1920 – 14 maja 1948)
 Syria i Liban (; 29 września 1923 – 1 stycznia 1943)

Kategoria B 
 Kamerun Brytyjski (; 20 lipca 1922 – 13 grudnia 1946)
 Kamerun Francuski (; 20 lipca 1922 – 13 grudnia 1946)
 Ruanda-Urundi (; 20 lipca 1922 – 13 grudnia 1946)
 Tanganika (; 20 lipca 1922 – 11 grudnia 1946)
 Togo Brytyjskie (; 20 lipca 1922 – 13 grudnia 1946)
 Togo Francuskie (; 20 lipca 1922 – 13 grudnia 1946)

Kategoria C 
 Afryka Południowo-Zachodnia (; 1920-1966)
 Mandat Południowego Pacyfiku (; 1920 – 18 lipca 1947)
 Nauru (; 17 grudnia 1920 – 1 listopada 1947)
 Nowa Gwinea Australijska (; 17 grudnia 1920 – 8 grudnia 1946)
 Samoa Zachodnie (; 17 grudnia 1920 – 25 stycznia 1947)

Zobacz też 
 terytorium powiernicze ONZ
 terytorium zależne
Terytorium powiernicze ONZ

Terytorium powiernicze ONZ – terytorium niesamodzielne zarządzane przez państwo lub kilka państw, zgodnie z systemem powierniczym ONZ - na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych (artykuł 77) oraz umów powierniczych. Nadzór nad powiernictwem sprawowało Zgromadzenie Ogólne ONZ i Rada Powiernicza ONZ.

System powierniczy ONZ zastąpił istniejący przed II wojną światową system mandatowy Ligi Narodów. Karta Narodów Zjednoczonych przewidywała, że systemowi powierniczemu podlegają następujące terytoria (początkowo 11):
 obszary mandatowe, które nie uzyskały niepodległości,
 obszary odłączone od państw nieprzyjacielskich po II wojnie światowej,
 obszary oddane dobrowolnie pod powiernictwo (nie było takiego wypadku).

Ostatnim terytorium powierniczym było Palau, które uzyskało samodzielność w październiku 1994 r. W związku z tym istnienie Rady Powierniczej jako organu ONZ stało się zbędne. Członkowie ONZ nie zdecydowali jednak o jej zniesieniu, gdyż wiązało się to z rewizją Karty Narodów Zjednoczonych, do czego nie było pełnego przekonania.

Dawne terytoria powiernicze 
 Nowa Gwinea Australijska (Australia) 1946–1949
 Togo Brytyjskie (Wielka Brytania) 1946–1956
 Togo Francuskie (Francja) 1946–1960
 Kamerun Francuski (Francja) 1946–1960
 Kamerun Brytyjski (Wielka Brytania) 1946–1961
 Tanganika (Wielka Brytania) 1946–1961
 Ruanda-Urundi (Belgia) 1946–1962
 Samoa Zachodnie (Nowa Zelandia) 1947–1962
 Trypolitania (Wielka Brytania) 1947–1951
 Cyrenajka (Wielka Brytania) 1947–1951
 Fazzan (Francja) 1947–1951
 Erytrea (Wielka Brytania) 1947–1952
 Nauru (Australia) 1947–1968
 Powiernicze Terytorium Somalii (Włochy) 1949–1960
 Terytorium Papui i Nowej Gwinei (Australia) 1949–1975
 Powiernicze Wyspy Pacyfiku (Stany Zjednoczone) 1947–1994

Zobacz też 
terytorium mandatowe
terytorium zależne

Organizacja Narodów Zjednoczonych
Tar (informatyka)

tar (od ang. Tape Archiver – „archiwizator taśmowy”) – uniksowy program do umieszczania grupy plików w jednym zbiorczym pliku (tzw. archiwum), który następnie może zostać skompresowany programami gzip, bzip2, compress lub lzma, co daje odpowiednio pliki .tar.gz (w skrócie .tgz), .tar.bz2, .tar.Z, i .tar.xz. Istnieją również inne algorytmy kompresji które można zastosować po spakowaniu przy pomocy programu tar (narzędzia takie wtedy są prostsze, ponieważ nie muszą zajmować się nazwami plików, dowiązaniami, katalogami, prawami dostępu, co wykonuje sam program tar, i pozostawiając sobie kompresje tylko jednego pliku/strumienia). Dodawany do archiwum tar plik jest zawsze umieszczany na jego końcu.

Takie skompresowane pliki tar są nazywane tarball.

Jak sama nazwa wskazuje, program ten był początkowo używany do przygotowania plików do archiwizacji na taśmach magnetycznych, a obecnie jest wykorzystywany do przygotowywania archiwów zapisywanych na dowolnym nośniku.

Program ten jest powszechnie używany w systemach operacyjnych typu Unix, jednak istnieją też wersje programu dla innych systemów operacyjnych.

Podstawowe opcje wiersza poleceń 
 -c – tworzy plik w formacie tar
 -f – określa nazwę pliku archiwum tar
 -v – wypisuje nazwy wszystkich plików
 -x – wyodrębnia wymienione pliki
 -t – wyświetla zawartość archiwum
 -r – włącza bezwarunkowe dołączanie plików do archiwum
 -u – powoduje dołączenie do archiwum tylko tych plików, które są nowsze niż ich odpowiedniki w archiwum
 -z – włącza kompresję programem gzip
 -j – włącza kompresję programem bzip2
 -Z – włącza kompresje programem compress
 -J – włącza kompresję programem xz

Przykład użycia 
1. Tworzymy archiwum katalogu roboczego /home/robo. Wpisujemy z poziomu /home
 tar -cvf moje.tar robo
Zostaje utworzony plik moje.tar

2. Wypakowujemy zawartość z wyświetleniem plików:
 tar -xvf moje.tar
Z pliku moje.tar zostanie wypakowana zawartość archiwum z wypisaniem nazw plików na standardowe wyjście.

3. Sprawdzamy ile kilobajtów zajmuje archiwum
 du --apparent-size -BkB moje.tar
Zostaje wyświetlona nam po lewej stronie wielkość archiwum w kilobajtach, np. 17kB moje.tar, co oznacza że archiwum zajmuje 17 kilobajtów.

4. Tworzymy nowy plik nowy
 touch nowy
Zostaje utworzony nowy plik o nazwie nowy.

5. Dodajemy plik nowy do istniejącego archiwum
 tar -rvf moje.tar nowy
Do naszego archiwum moje.tar został dodany plik nowy.

6. Sprawdzamy zawartość archiwum
 tar -tvf moje.tar
Zostaje wyświetlona zawartość pliku moje.tar

7. Kompresujemy archiwum za pomocą gzip
 gzip moje.tar
Dotychczas pliki były tylko zarchiwizowane jako moje.tar, teraz za pomocą algorytmu gzip archiwum zostało skompresowane.

8. Tworzymy katalog temp w /home/robo/
 mkdir temp
Zostaje nam utworzony katalog temp w /home/robo

9. Następnie przenosimy plik moje.tar.gz do /home/robo/temp i rozpakowujemy go
 tar -xvzf moje.tar.gz
Zawartość archiwum moje.tar.gz zostaje wypakowana do katalogu /home/robo/temp

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona domowa GNU Tar

Otwarte oprogramowanie
Programy do archiwizacji
Tadeusz Ajdukiewicz

Tadeusz Feliks Ajdukiewicz (ur. 22 sierpnia 1851 w Bochni, zm. 9 stycznia 1916 w Krakowie) – malarz; autor portretów, scen batalistycznych i rodzajowych.

Życiorys 
Emmanuel Swieykowski w swojej publikacji Pamiętnik Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wymienia jako miejsce urodzenia Ajdukiewicza Witkowice (w Tarnopolskiem). Także Witkowice w Tarnopolskiem pojawiają się w późniejszej publikacji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, katalogu Koń w malarstwie i rzeźbie polskiej. W nekrologach z 1916 mowa o Witkowicach w Galicji. Polski Słownik Biograficzny z 1935 podaje że Tadeusz Ajdukiewicz urodził się w Wieliczce. Również niektóre publikacje, jak Österreichisches biographisches Lexikon 1815-1950 czy Encyklopedia PWN podają Wieliczkę. W spisie powszechnym mieszkańców Krakowa z roku 1880 sam artysta podaje, że urodził się w Bochni 21 sierpnia 1852 roku odmładzając się o rok. Rzeczywiście bowiem urodził się w Bochni, 22 sierpnia 1851 r.. Ojciec, Bronisław Ajdukiewicz, był c.k urzędnikiem skarbowym, matka, Bronisława Ajdukiewicz - z domu Malutowska, zajmowała się domem. Na chrzcie 27 sierpnia 1851 r. w parafii św. Mikołaja w Bochni otrzymał imiona Thaddeus Felix.

W latach 1868–1873 kształcił się w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie (u Władysława Łuszczkiewicza), a następnie w Akademiach Sztuk Pięknych: wiedeńskiej i monachijskiej (u O. Seitza i A. Wagnera) oraz w pracowni Józefa Brandta. W 1877 wraz z Władysławem Branickim brał udział w wyprawie do Azji Mniejszej, Egiptu oraz Nubii. Z licznych podróży przywiózł umiłowanie do tematyki orientalnej. W latach 1882-1893 pracował jako malarz nadworny w Wiedniu. Wykonywał portrety na zamówienie. W 1893 zaproszony został na dwór króla Bułgarii. Później pracował także jako malarz nadworny sułtana Abdulhamida II. 

Autor bardzo wielu obrazów, do których należą: Portret Władysława Eljasza, Portret Heleny Modrzejewskiej (1880), Konstanty Branicki na polowaniu, Konie na pastwisku (1874), Portret Andrzeja Potockiego na koniu. Malował również tematykę tatrzańską, m.in. obraz Wycieczka w Tatry, który jest prawdopodobnie identyczny z obrazem Obóz Chałubińskiego.

Po wybuchu i wojny światowej w 1914 wstąpił do Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Zmarł w szpitalu wojskowym na skutek choroby.

Został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera HA, rząd zach.)

Zobacz też 
 Zygmunt Ajdukiewicz

Przypisy

Bibliografia

Literatura uzupełniająca 
  Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989,

Linki zewnętrzne 
 Twórczość Tadeusza Ajdukiewicza
 

Artyści związani z Krakowem
Artyści związani z Monachium
Bataliści
Ludzie związani z Tatrami
Pochowani na cmentarzu Rakowickim
Polscy malarze
Urodzeni w 1852
Zmarli w 1916
Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918 (Austro-Węgry)
Tunguzi

Tunguzi – stosowana dawniej nazwa Ewenków
 Tunguzi – ludy tunguskie, używana obecnie nazwa ludów należących do tungusko-mandżurskiej rodziny językowej

en:Tungus
Tesla

Nikola Tesla (1856–1943) – serbski wynalazca
 Tesla – jednostka indukcji magnetycznej
 (2244) Tesla – planetoida
 Tesla – amerykański producent samochodów elektrycznych
 Tesla – czechosłowackie zakłady elektroniczne
 Tesla – amerykański zespół rockowy
 Tesla Girls – trzeci singiel angielskiego zespołu Orchestral Manoeuvres in the Dark
 Nvidia Tesla – procesor karty graficznej firmy Nvidia

Zobacz też
Telomer

telomer – element strukturalny chromosomu zapewniający mu stabilność. Każdy chromosom ma dwa telomery umiejscowione na jego końcach
 telomer – w chemii polimerów to zazwyczaj krótki (ale czasami też dłuższy) polimer, posiadający na obu końcach aktywne grupy funkcyjne zdolne do dalszej polimeryzacji
Transept

Transept, nawa poprzeczna, część kościoła, nawa prostopadła do osi kościoła, położona pomiędzy prezbiterium a resztą jego budynku. Transept może być jedno- lub wielonawowy.

W romańskich bazylikach dwuchórowych występują dwa transepty – wschodni (przy prezbiterium) i zachodni (związany z westwerkiem). Natomiast w gotyckich katedrach angielskich również mogą być dwa transepty (obydwa od wschodu). W dachu nad skrzyżowaniem transeptu i nawy głównej może występować niewielka wieża (tzw. sygnaturka).

W kościołach o układzie bazylikowym spotyka się tzw. pseudotransept, niewyodrębniony w rzucie kościoła, stanowiący jedynie element jego bryły. Pseudotransept powstaje poprzez nadanie odcinkowi naw bocznych wysokości nawy głównej z ewentualnym dodatkowym zaznaczeniem w architekturze zewnętrznej przy pomocy szczytów.

Przypisy

Bibliografia 
 

Architektura sakralna
Części budynku
Tren (literatura)

Tren, lament, płacz (żałobny) – utwór liryczny o charakterze żałobnym, wywodzący się ze starogreckiej poezji funeralnej, blisko spokrewniony z elegią, a także epicedium; ważny element struktury tragedii greckiej; odmiana pieśni lamentacyjnej. Utwory takie były poświęcane zmarłej osobie i wyrażały żal oraz smutek z powodu jej odejścia, a także przedstawiały jej cnoty. Twórcami trenów byli m.in. Symonides z Keos i Pindar (w Grecji) oraz Newiusz i Owidiusz (w Rzymie). Do antycznej twórczości trenodycznej nawiązywali poeci renesansowi (m.in. Francesco Petrarca). 

W liryce polskiej szczególnie znany jest wydany w 1580 roku cykl 19 Trenów Jana Kochanowskiego, powstałych po śmierci jego córki Urszulki. Kochanowski przeciągnął na cały cykl swoich utworów klasyczny porządek epicedium: 
 exordium – wyjawienie przyczyny bólu
 laudatio – wyliczenie zasług zmarłego
 comploratio – opłakiwanie
 consolatio – pocieszenie
 exhortatio – moralne pouczenie, tworząc tym samym nieznaną wcześniej w tradycji gatunku formę cyklu trenologicznego.

Treny pisali także m.in.: 
 XVI-XVIII w.: Tobiasz Wiszniowski (2. poł. XVI w.), Sebastian Fabian Klonowic, Jan Kochanowski, Andrzej Zbylitowski (ur. ok. 1565), Stanisław Grochowski, Daniel Naborowski, Zbigniew Morsztyn, Wespazjan Kochowski;
 współcześnie: Krzysztof Kamil Baczyński, Konstanty Ildefons Gałczyński, Stanisław Ryszard Dobrowolski, Władysław Broniewski, Anna Kamieńska.

Zobacz też 

 elegia
 epitafium
 Lamentacje Jeremiasza (Treny Jeremiasza)
 nenia (pieśni)
 pocieszenie
 tristia
 żale
 coronach

Gatunki literackie
Tympanon

Tympanon (lub tympan) (gr. τύμπανον, týmpanon – bęben, łac. tȳmpănŭm)  – detal architektoniczny.

W architekturze klasycznej terminem tym określano wewnętrzne trójkątne pole pomiędzy gzymsami frontonu, gładkie lub wypełnione rzeźbą, stanowiące charakterystyczny element monumentalnych budowli Grecji i Rzymu. W reprezentacyjnej budowli antycznej trójkątny szczyt zwykle zamykał przestrzeń dachową od strony licowej (przedniej) i tylnej. Element ten występuje także w monumentalnych budynkach nowożytnych, kształtowanych pod wpływem architektury antycznej (klasycyzm i eklektyzm historyczny).

W architekturze romańskiej i gotyckiej termin ten określa półkoliste lub ostrołukowe pole nad drzwiami, wypełniające przestrzeń między nadprożem a łukiem (archiwoltą) portalu, u dołu zamknięte poziomo, u góry obramione łukowo, wypełnione rzeźbą lub płaskorzeźbą.

Przypisy

Bibliografia 
 Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 311 .
 Tadeusz Broniewski: Czym jest architektura? Przeszłość i współczesność. Wrocław: Ossolineum, 1969, cykl: Historia architektury dla wszystkich, cz. V, s. 239
 

Detale architektoniczne
Transjordania

Transjordania (ang. Transjordan, arab. إمارة شرق الأردن Imārah Sharq al-Urdun, czyli „kraj za Jordanem”) – emirat utworzony w 1921 we wschodniej części terytorium mandatowego Palestyny na Bliskim Wschodzie. Terytorium to pozostawało pod administracją Wielkiej Brytanii do roku 1946, gdy ogłosiło ono niepodległość jako Królestwo Transjordanii. Od 1949 jego oficjalna nazwa brzmi Haszymidzkie Królestwo Jordanii (arab. الأردن Al-Urdunn, المملكة الأردنية الهاشمية Al-Mamlaka al-Urdunnijja al-Haszimijja).

Zobacz też 
 Cisjordania

Przypisy 

Państwa historyczne w Azji
Jordania w XX wieku
Byłe protektoraty
Dawne terytoria zależne Wielkiej Brytanii
Terytorium zamorskie (Francja)

Terytorium zamorskie (, ) – nazwa francuskiego terytorium zależnego o pewnej autonomii wewnętrznej, wprowadzona w 1946. 28 marca 2003 termin ten wyszedł z użycia, zastąpiony przez określenie „zbiorowość zamorska”.

Terytoriami zamorskimi były w tym okresie trzy terytoria w Oceanii: Nowa Kaledonia, Polinezja Francuska i Wallis i Futuna, oraz jedno w południowej części Oceanu Indyjskiego. Ich łączna powierzchnia wynosiła 30,7 tys. km², a zamieszkiwało je około 492 tys. osób (2003). Obecnie jedynym terytorium zamorskim są Francuskie Terytoria Południowe i Antarktyczne

Historycznie francuskimi terytoriami zamorskimi były: Francuska Afryka Równikowa (1946-58), Francuska Afryka Zachodnia (1946-58), Madagaskar (1946-58), Somali Francuskie (1946-77, od 1967 pod nazwą Francuskie Terytorium Afarów i Isów), Komory (1946-75), Indie Francuskie (1946-54), Saint-Pierre i Miquelon (1946-1976).

Zobacz też 
 podział administracyjny Francji
 DOM-TOM: departament zamorski, zbiorowość zamorska.

Przypisy 

Terytoria zależne Francji
Trasamund

Trasamund (również Thrasamund; ur. 450, zm. 523) – król Wandalów i Alanów w latach (496–523). Był czwartym władcą afrykańskiego państwa Wandalów i poza jego dziadem Genzerykiem rządził dłużej niż którykolwiek z jego poprzedników.

Był trzecim synem Gento, czwartego syna Genzeryka i doszedł do władzy tylko dlatego, że wszyscy synowie Genzeryka i jego własny brat, król Guntamund, zmarli około 40 roku życia.

Za jego panowania królestwo utraciło część terytorium (obszar dzisiejszej Algierii) na rzecz Berberów. Sam będąc arianinem, wsławił się zakończeniem prześladowań katolików, co w pewnym stopniu poprawiło stosunki Państwa Wandalów z Cesarstwem Bizantyjskim. Znany był z zainteresowań intelektualnych, także teologii. Odwołał z wygnania biskupa Fulgencjusza z Ruspe, z którym prowadził dysputy teologiczne. Starał się nawrócić katolików na wiarę ariańską, nagradzając tych, którzy zdecydują się na zmianę. Przyniosło to znacznie lepsze efekty niż prześladowania za Huneryka.

Trasamund około 500 roku zawarł sojusz z Teodorykiem Wielkim, królem Ostrogotów. Na jego potwierdzenie Goci przekazali Wandalom Lilibeum, zaś owdowiały Trasamund wyszedł za również owdowiałą Amalafredę, siostrę Teodoryka. Sojusz został wystawiony na ciężką próbę w 508 roku, kiedy Wandalowie nie przybyli na pomoc Ostrogotom przeciw Bizantyjczykom oraz gdy dali pomoc pieniężną Gesalekowi, królowi Wizygotów, którego pokonał Ibba, wódz Teodoryka, aby na tronie wizygockim osadzić Alaryka II, wnuka monarchy. Potem Trasamund był zmuszony wysłać delegację z przeprosinami oraz dary na dwór do Rawenny i przyjąć ostrą reprymendę od szwagra. Teodoryk przyjął przeprosiny, dary odrzucił i przestrzegł Trasamunda na przyszłość. W 519 Wandalowie wysłali dzikie zwierzęta Teodorykowi, które były potrzebne do przedstawień cyrkowych, odprawianych by uczcić objęcie urzędu konsula, przez krewnego króla, Eutaryka.

Trasamund zmarł w 523 roku. Na tronie zastąpił go wówczas jego kuzyn, Hilderyk, pierwszy syn Huneryka.

Bibliografia 
 Jerzy Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie państwo, wyd. 2, PIW 2005

Władcy Wandalów
Urodzeni w 450
Zmarli w 523
Tropizm

Tropizm – reakcja ruchowa roślin i niższych zwierząt na bodźce zewnętrzne. Ruch (zwrot lub wygięcie) w kierunku bodźca to tropizm dodatni, plagiotropizm, w kierunku przeciwnym – tropizm ujemny, ortotropizm. Plagiotropizm może przybierać formę tropizmu transwersalnego, polegającego na ustawieniu organu pod kątem 90° do bodźca – diatropizm. 

Przykłady tropizmu i powodujących go bodźców:
 chemotropizm – reakcja ruchowa roślin w odpowiedzi na czynnik chemiczny,
 fototropizm, heliotropizm, plagiofototropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana bodźcem świetlnym (heliotropizm na światło słoneczne),
 geotropizm, grawitropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana bodźcem grawitacyjnym,
 hydrotropizm, higrotropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana działaniem wody lub wilgoci,
 termotropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana zmianami temperatury,
 tigmotropizm, haptotropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana bodźcem mechanicznym,
 traumatropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana zranieniem,
 chromotropizm – reakcja ruchowa roślin wywołana bodźcem barwnym,
 elektrotropizm, galwanotropizm – reakcja ruchowa wywołana przez pole elektryczne.

Przyczyną ruchu może być różnica w tempie wzrostu różnych stron (części) rośliny lub odwracalne zmiany turgoru.

Tropizmy w kulturze 
Tropizmy to tytuł książki francuskiej pisarki Nathalie Sarraute (1939, wyd. pol.: przeł. Szymon Żuchowski, Biuro Literackie, Stronie Śląskie 2016). Sama autorka tak wypowiadała się o tropizmach w sensie psychologicznym: "[Tropizmy to] wewnętrzne ruchy skryte pod nieszkodliwą pospolitością pozorów, które wypełniają każdą chwilę naszego życia, ruchy, których jesteśmy ledwie świadomi, prześlizgujące się po skraju naszego postrzegania w postaci nieokreślonych błyskawicznych wrażeń, kryją się za naszymi gestami, pod wypowiadanymi przez nas słowami i okazywanymi uczuciami. Te ruchy stanowią tajemne źródło naszego istnienia, jego formę in statu nascendi, w chwili powstania".

Zobacz też 
 heliotrop = heliotropium = tomiłek
 ruchy roślin
 nastie

Przypisy
Teologia dogmatyczna

Teologia dogmatyczna, dogmatyka – główna gałąź teologii chrześcijańskiej, badająca rozumowo wszystkie główne zagadnienia doktryny.

Należą do niej angelologia, antropologia, charytologia, chrystologia, soteriologia, demonologia, eklezjologia, eschatologia, hamartiologia, historia dogmatów, historia zbawienia, józefologia, kairologia, mariologia, pneumatologia, patrylogia, protologia, sakramentologia i trynitologia.

Etymologia 
Greckie słowo dógma (dop. dógmatos) oznacza „postanowienie władzy zwierzchniej miasta-państwa; teza obowiązująca wszystkich adeptów danej szkoły filozoficznej”. Pochodzi ono od dokeín: „wydawać się (dobrym), mniemać, wierzyć”. Termin dogmatyka wprowadził w XVII w. Georg Calixt, teolog luterański.

Dogmat jest zasadą teologiczną objętą kanonem wiary i podaną przez Kościół do wierzenia jako niewzruszona prawda, niepodlegająca krytyce ani dyskusji. Teologia dogmatyczna wyznaje zasadę, że poza dogmatem istnieje tylko herezja, więc nawet w przypadku ekumenizmu nie jest możliwe, aby Kościół katolicki zrezygnował z jakiegokolwiek dogmatu.

Dogmatyka po soborze watykańskim II 
Na soborze watykańskim II do zakresu dogmatyki zaliczono:
 tematykę biblijną łączącą się z historią zbawienia,
 interpretacje objawienia zawarte w dziełach patrystyki wschodniej i zachodniej,
 także spekulatywne wyjaśnianie tajemnicy zbawienia na wzór św. Tomasza z Akwinu w powiązaniu z liturgią i całością życia Kościoła,
 dzieje dogmatów i sposobów ich teologicznego objaśniania na tle historii Kościoła.

Wydobywszy z objawienia określone prawdy, dogmatyka uwypukla w nich elementy istotne, powtarzające się po wielekroć i ustala ich jednolite sformułowanie. Posługuje się klasyczną metodą scholastyczną, oraz tzw. metodą pozytywną, gdy uwzględnia w pierwszym rzędzie treści biblijne i patrystyczne; sięga też do polemiki, a obecnie nierzadko prezentuje nastawienie ekumeniczne.

Współczesną dogmatykę charakteryzuje:
 zwrot od abstrakcyjnej optyki esencjalnej ku ujęciom egzystencjalno-antropologicznym, dokonujący się pod wpływem tzw. nowej teologii (Karl Rahner, Henri de Lubac, Jean Daniélou, Yves Congar, Romano Guardini, Hans Urs von Balthasar, Marie-Dominique Chenu);
 dążenie do syntetyzowania ujęć zgodnie z ideą chrystocentryzmu (obok Rahnera Alfons Nossol, Lucjan Balter i Martin Schmaus).

Przypisy

Bibliografia 
 Dogmatyka, t. 1-6, Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2005-2007.

Teologia chrześcijańska
Tarcza

tarcza – rodzaj uzbrojenia ochronnego
 tarcza – okrągły element urządzenia, zwykle z opisem na obwodzie, np. tarcza zegarowa, tarcza telefoniczna
 tarcza – ogólne określenie okrągłej, płaskiej (lub sprawiającej takie wrażenie) powierzchni, np. tarcza słoneczna
 tarcza konstrukcyjna – element konstrukcyjny
 tarcza kontynentalna – geologia
 tarcza hamulcowa – w hamulcach tarczowych
 tarcza herbowa
 Tarcza – zwany inaczej Tarczą Sobieskiego gwiazdozbiór nieba północnego.
 tarcza numerowa
 tarcza ochronna
 tarcza ostrzegawcza – urządzenie sygnalizacyjne
 tarcza szkolna
 tarcza strzelecka
 tarcza sterująca – element śmigłowca
 tarcza sprzęgła – część sprzęgła
 tarcza dociskowa – współpracuje ze sprzęgłem
 tarcza szlifierska
 tarcza – kolor w kartach wzoru szwajcarskiego

Zobacz też
Teleskop (ujednoznacznienie)

teleskop – urządzenie służące do obserwacji odległych obiektów poprzez zbieranie promieniowania elektromagnetycznego
 teleskop optyczny
 teleskop – amortyzator teleskopowy
 teleskop – odmiana złotej rybki
 Teleskop – program informacyjny w TVP Poznań
 Luneta – gwiazdozbiór nieba południowego (zwany inaczej Teleskopem)
Tukan

Tukan – nazwa przedstawicieli rodziny tukanowatych. Niekiedy znaczenie jej ogranicza się tylko do ptaków z rodzaju Ramphastos należącego do tej rodziny.
 Gwiazdozbiór Tukana
 Eugeniusz Tukan-Wolski (1928–2014) – polski malarz
Tanatos

Tanatos (gr. Thanatos) – w mitologii greckiej bóg i uosobienie śmierci
 Tanatos – popęd śmierci

Zobacz też 

 Thanatos – cykl obrazów Jacka Malczewskiego
 tanatoza – odruch zamierania, całkowite znieruchomienie zwierzęcia
 Thanateros – niemiecka grupa muzyczna
 Iluminaci Thanaterosa – okultystyczne stowarzyszenie
Teriologia

Teriologia, mammologia, mammalogia, mastologia ( thērion „dzike zwierzę”, od θηρ thēr, θηρος thēros „zwierzę”; λογος logos „słowo, dyskusja”) – dział zoologii zajmujący się ssakami (Mammalia), ich budową, ekologią, systematyką, rozmieszczeniem (zoogeografia), ewolucją i biologią.

Zainteresowanie ssakami sięga początków ludzkości, zwierzęta te były bowiem obiektem polowań. Znajomość ich zwyczajów była konieczna dla przetrwania, a później umożliwiła ich oswajanie i hodowlę. Pierwsze naukowe opisy zwierząt sporządził Arystoteles. Ssaki, z wyjątkiem waleni, zaliczył do grupy żyworodnych czworonogów (Quadrupeda). Kolejną pracą, w której znalazły się opisy ssaków była Naturalis historia autorstwa Pliniusza Starszego. W Polsce pierwsze wzmianki o ssakach łownych pojawiły się w średniowieczu w dziełach Jana Długosza i Marcina Kromera. W okresie renesansu Konrad Gesner napisał prace o charakterze encyklopedycznym, w których zebrał niemal całą wiedzę zoologiczną tamtych czasów. Jedną z pierwszych prac przełożonych na język polski, obejmujących zagadnienia zoologiczne, była encyklopedia Buffona.

Okres intensywnego rozwoju teriologii rozpoczął się w XVIII wieku. Do najwybitniejszych postaci tego okresu należy George Shaw, który badał zwierzęta Australii. W XIX wieku intensywnie rozwijały się nauki morfologiczne, co wpłynęło na lepsze poznanie anatomii zwierząt. W tym okresie zasłynęli ze swych prac dotyczących teriologii Richard Owen, Georges Cuvier, Alfred Brehm, Ernst Haeckel, Edward Drinker Cope. 

W 1954 roku August Dehnel założył czasopismo naukowe Acta Theriologica.

Badaniem ssaków w Polsce zajmuje się usytuowany w Białowieży Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk.

Działy teriologii 
 chiropterologia – nauka o nietoperzach
 prymatologia – nauka o ssakach naczelnych
 cetologia – nauka o waleniach
 kynologia – nauka o psach
 felinologia – nauka o kotach
 hipologia – nauka o koniach
 paleoteriologia – dział paleontologii

Przypisy

Bibliografia
Tango (taniec towarzyski)

Tango – taniec towarzyski pochodzący z Buenos Aires w Argentynie i Montevideo w Urugwaju. Tango jest także rodzajem muzyki. Obecnie istnieje wiele form tanga, zarówno muzycznych jak i tańca – tango argentyńskie (i jego odmiany tango vals, tango nuevo, milonga), tango amerykańskie, tango warszawskie, tango fińskie, tango międzynarodowe.

Muzyka 
Najbardziej znane tanga to:
 na świecie:
 La Cumparsita – Gerardo Matos Rodríguez
 El Choclo – Ángel Villoldo 
 A Media Luz - Donato
 Jalousie – Jacob Gade
 Ole guapa – Anton Malando
 Tango milonga jako Oh, Donna Clara – Jerzy Petersburski
 Libertango - Astor Piazzolla

 w Polsce:
 Tango milonga – Jerzy Petersburski
 To ostatnia niedziela – Jerzy Petersburski
 Jesienne róże – Artur Gold 
 Nieustanne tango z albumu o tej samej nazwie - Grzegorz Ciechowski
 Kapitańskie tango

Powszechnie znana jako tango La Paloma Sebastiána Iradiera nie jest w rzeczywistości tangiem lecz habanerą. 

Najbardziej znanymi argentyńskimi kompozytorami tang są: Astor Piazzolla, Carlos Gardel, Osvaldo Pugliese, Carlos Di Sarli, Francisco Canaro, Juan d'Arienzo i Anibal Troilo. W Polsce tanga komponowali między innymi: Jerzy Petersburski, Artur Gold, Zygmunt Białostocki, Witold Krupiński, Zygmunt Karasiński i inni.

Współczesne polskie zespoły muzyczne czerpiące inspirację z tradycyjnej tanecznej muzyki tango to m.in. Bandonegro.

Zobacz też 

 tango argentyńskie
 taniec
 tango – forma muzyczna
 biały taniec
 Tango (film 1980)
 Tango (film 1998)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Bandonegro- polski zespół wykonujący tango 
 Festiwale Tanga

 
Tańce latynoamerykańskie
Takt (muzyka)

Takt – w muzyce europejskiej od ok. połowy XVII w. jest najmniejszym odcinkiem tekstu muzycznego (składającego się z nut i/lub pauz), zawartego między dwiema kreskami, zwanymi kreskami taktowymi. Wyznacza regularne odcinki czasowe, określone przez metrum.

Rodzaje kresek taktowych 
Najczęściej używane kreski taktowe:

 a: pojedyncza – oddziela poszczególne takty
 b: podwójna – oddziela dwie części utworu
 c: podwójna, z czego druga jest pogrubiona – używana na zakończenie utworu lub w przypadku utworów wieloczęściowych (np. sonata) na koniec ich poszczególnych części
 d: początek repetycji – początek fragmentu, który należy powtórzyć
 e: koniec repetycji – znak kończący powtarzany fragment

Oznaczenia metryczne 
Takt jest jednostką realizującą schemat metryczny (metrum).  Oznacza to, że znajdują się w nim wartości (lub ich zamienniki), które podane są w oznaczeniu taktowym umieszczonym na pięciolinii za kluczem.

Podział taktów 
Takty ze względu na liczbę jednostek dzieli się na:
 parzyste:
 dwudzielne (np. 2/4, 6/8)
 czterodzielne (4/4)
 nieparzyste (np. 3/4, 5/4, 9/8)

Ze względu na rozkład akcentów metrycznych takty dzieli się na:
 proste (np. 2/4, 3/4)
 złożone (np. 4/4, który składa się z dwóch taktów prostych: 2/4 + 2/4; 9/8 złożony z trzech taktów 3/8), w których drugi takt również posiada akcent metryczny (słabszy).

Zobacz też 

 hemiola

Przypisy

Bibliografia 
 

Notacja muzyczna
Trzebowianie

Trzebowianie (łac.: Trebouane; czes.: Třebované) – plemię zachodniosłowiańskie z grupy lechickiej zamieszkujące na Dolnym Śląsku, pomiędzy siedzibami Ślężan na wschodzie, a Bobrzan na zachodzie. Nazwa plemienia dała początek nazwie miasta Trzebnica. Środkiem ziemi Trzebowian płynęły Nysa Szalona i Kaczawa.

Lokalizacja 
Trzebowianie zajmowali ziemie ograniczone na północy bagnami, olsami tworzonymi przez rzekę Szprotawę i wzgórzami trzebnickimi. Na zachodzie granica biegła linią wzgórz na wschód od Bobru, za którą mieszkali Bobrzanie. Od Ślężan, Trzebowian oddzielały wody środkowego biegu Bystrzycy i jej dopływów, dalej wschodnia granica ziemi plemiennej szła od środkowego biegu tej rzeki na południe w stronę wschodnich zboczy Gór Sowich. Wydaje się, że do Trzebowian należały także ziemie kotliny jeleniogórskiej aż po okolice Lwówka Śląskiego.

Miasta Jawor i Legnica zbudowane w środku Trzebowi (ziemi plemiennej) to najważniejsze grody Trzebowian.

Istnieje także mało popularna konkurencyjna hipoteza, że siedziby wymienianych w dokumentach z IX-X wieku Trzebowian mieściły się nie na północ od Ślężan (dzisiejsze okolice Trzebnicy), ale na południe za łańcuchem Sudetów w okolicach leżących na terenie Czech miast Česká Třebová i Moravská Třebová.

Wydaje się, że czeskie plemię żyło oddzielnie i nie miało związków z Trzebowianami znad Nysy Szalonej i Kaczawy, lub też, że część Trzebowian została jako jeńcy przesiedlona do Czech podczas najazdu na Polskę księcia czeskiego Brzetysława w 1039 roku.
Zobacz też: Plemiona polskie.

Etymologia 
Sprawy ewentualnej lokalizacji nie ułatwia duża popularność nazw miejscowych z rdzeniem Třeb- w Czechach:
 Třebařov;
 Třebčín;
 Třebelovice;
 Třebenice;
 Třebětice
 Třebětín;
 Třebíč;
 Třebohostice;
 Třebomyslice;
 Třebová;
 Třebovářov;
 Třebařov;
oraz w Polsce: 
 Trzebnica;
 Trzebież;
 Trzebień
 Trzebiatów;
 Trzebieszowice;
 Trzebiel;
 Trzebielino;
 Trzebinia;
 Trzebiatkowo;
 Trzebiatkowa;
 Trzebieszów.
O ile część nazw miejscowych z komponentem *třěb- pochodzi od nazw osobowych np. Třěbihost/Třěbohost (*Trěbo+gostъ) (porównaj polskie Trzebowit, Trzebiesław, Trzebiemir, Trzebiak) to większość od prasłowiańskiego czasownika *terbiti "czyścić (las), trzebić", które być może jest powiązane z praindoeuropejskim *treb- (żyć, osiedlać się, belka, dom, chata).
Oprócz współczesnego znaczenia "trzebić" (Trzebowianie jako ci, którzy karczują las pod jego zasiedlenie) należy zwrócić uwagę na wcześniejsze słowiańskie znaczenie třeba/trebo jako przedchrześcijańskiej "ofiary". Już 
Aleksander Brückner od rdzeniatrzeb wywodził wyraz „trzebić” w znaczeniu ofiary pogańskiej (obiata, trzeba), występującej kapitularzu z Paderborn z 785 roku. Zaś Lubor Niederle twierdził, że Słowianie dla składanych ofiar używali nazwy „treba”, wywodzącej się od słowa „trebiti” – co miało znaczyć „ofiarować”, zaś „trebiste” - „ołtarz”.

Zobacz też 
 Etymologia nazwy miejscowej Trzebiatów
 Plemiona polskie

Przypisy 

Historia Śląska
Plemiona lechickie
Terytorium

terytorium – u niektórych zwierząt obszar broniony przed innymi osobnikami tego gatunku
 terytorium – termin w grze „go”
 terytorium państwowe – część powierzchni Ziemi, na której dane państwo sprawuje wyłączną kontrolę
 terytorium – nazwa jednostki podziału administracyjnego niektórych państw świata
 terytorium narodowe – w Argentynie
 terytorium federalne – w Australii
 terytorium związkowe i Narodowe terytorium stołeczne – w Indiach
 terytorium – w Kanadzie
 terytorium federalne – w Malezji
 terytorium federalne – w Pakistanie
 terytorium stowarzyszone
 terytorium zależne
 terytorium mandatowe
 terytorium powiernicze (ONZ)
 terytorium zamorskie (Francja, Wielka Brytania)
 terytorium okupowane
 terytorium sporne