alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Max Brod

Max Brod (Hebreeuws: מקס ברוד) (Praag, 27 mei 1884 - Tel Aviv, 20 december 1968) was een Duitstalig Tsjechisch schrijver, publicist, muziek- en theatercriticus, vertaler en componist. Van joodse afkomst zijnde, was hij dankzij Martin Buber zionist geworden en vestigde hij zich later in Israël .

Zijn romans hebben vaak een autobiografische en joodse achtergrond. Tussen 1933 en 1940 verschenen van hem bij de exil-uitgeverij Allert de Lange in Amsterdam zes boeken. Brod is vooral bekend geworden als de vriend en biograaf van de eveneens Tsjechisch-Duitse schrijver Franz Kafka. Ook was hij sterk bevriend met Alice Herz-Sommer (1903–2014), bekend van het boek "De pianiste van Theresienstadt" (A Century of Wisdom). Max Brod schreef lovende recensies over de eerste pianoconcerten van Alice.

In 1939 emigreerde hij vanuit Tsjechië naar het toenmalige Britse mandaatgebied Palestina. Daar werkte hij verder als schrijver, publicist, dramaturg en journalist.

In de muur tegenover Kafka's graf, op de Nieuwe Joodse Begraafplaats, is een herdenkingsplaat aangebracht ter nagedachtenis van Brod.

Bibliografie
Tod dem Toten (1906), eerste boek van Brod
Schloß Nornepygge (1908)
Weiberwirtschaft (1913)
Über die Schönheit häßlicher Bilder (1913)
Die Höhe des Gefühls (1913)
Anschauung und Begriff, (1913)
Tycho Brahes Weg zu Gott (1916)
Heidentum, Christentum und Judentum (1922)
Reubeni, Fürst der Juden (1925)
Zauberreich der Liebe (1930)
Die Frau, die nicht enttäuscht (1933)
Biografie von Heinrich Heine (1934)
Die Berauschten (1934), geschreven door Otto Brod, broer van Max Brod
Novellen aus Böhmen (1935)
Annerl (1936)
Rassentheorie und Judentum (1936)
Franz Kafka, eine Biographie (1937)
Abenteuer  in Japan (1938)
Franz Kafkas Glauben und Lehre (1948) 
Verzweiflung und Erlösung im Werke Franz Kafkas (1959)
Beispiel einer Deutsch-Jüdischen Symbiose (1961)
Beinahe ein Vorzugsschüler 
Die Frau, nach der man sich sehnt 
Rebellische Herzen
Die verkaufte Braut

20e-eeuws componist
Exil
Israëlisch journalist
Israëlisch schrijver
Tsjechisch componist
Tsjechisch vertaler
Tsjechisch Duitstalig schrijver
Muziekcriticus
Theatercriticus
Zionist
Franz Kafka
Libris Literatuur Prijs

De Libris Literatuur Prijs is een jaarlijkse prijs voor het beste Nederlandstalige literaire fictieboek uit het voorgaande kalenderjaar. De prijs is genoemd naar de sponsor Libris (boekhandel) en is gemodelleerd naar de Booker Prize. 

Na een selectie van achttien titels (longlist) worden zes titels genomineerd voor de shortlist. De selectie van titels en auteurs gebeurt door een jury van vijf personen, die samengesteld wordt door de initiatiefnemer Stichting Literatuur Prijs. De juryvoorzitter maakt half maart in de Nieuwe Kerk (Amsterdam) de shortlist bekend waaruit medio mei een winnaar wordt gekozen. De uitreiking gebeurde traditioneel  tijdens een galadiner in de Spiegelzaal van het Amstel Hotel te Amsterdam. Sinds 2021 vindt de uitreiking plaats in Felix Meritis, Amsterdam. De auteurs die op de shortlist staan worden sinds 2021 in een Hommage-show in de Zuilenzaal van Felix Meritis in het zonnetje gezet.

De auteur van het winnende boek ontvangt  een bedrag van 50.000 euro en een bronzen legpenning (sinds 2015) ontworpen door Irma Boom. De auteurs van de titels die op de shortlist staan ontvangen elk 2500 euro.

Vanwege het hoge prijzengeld is de Libris Literatuur Prijs naast de Boekenbon Literatuurprijs de belangrijkste literatuurprijs voor de Nederlandse literatuur. De prijs is sinds zijn oprichting ruim vijf keer zo vaak aan mannelijke als aan vrouwelijke schrijvers toegekend (van alle prijswinnaars is meer dan 80% man).

Geschiedenis
In 1994 werd de Libris Literatuurprijs voor het eerst uitgereikt door de Stichting Literatuur Prijs. In 2008 werd voor het eerst een graphic novel, een literair stripboek, genomineerd (Verder van Marc Legendre) en is de prijs voor het eerst aan een verhalenbundel toegekend (D. Hooijer - Sleur is een roofdier). In 2010, enkele dagen na de uitreiking aan Bernard Dewulf, maakte de stichting bekend dat de prijs vanaf dat moment alleen nog beschikbaar is voor literaire romans om het aantal inzendingen te beperken.

Externe link
www.librisprijs.nl

Nederlandse literatuurprijs
Zandbak

Een zandbak is een speelplaats voor kinderen bestaande uit een hoeveelheid zand met een lage rand of omheining. Met dit zand kan het kind spelen, zandtaartjes maken, wegen voor speelgoedauto's aanleggen en dergelijke. Een zandbak is ook een plek waarin men kan vallen zonder zich te bezeren.

Het zand moet aan bepaalde kwaliteiten voldoen. Het moet vooral schoon zijn, niet te los, maar ook weer niet te vast. Er is dan ook speciaal speelzand te koop. Om een kleine zandbak (bijvoorbeeld in een tuin) schoon te houden, is het verstandig er een deksel op te plaatsen, zodat katten de zandbak niet als kattenbak gebruiken. Spelende kinderen kunnen allerlei aandoeningen krijgen van de uitwerpselen.

Digitale zandbak 
Het woord zandbak wordt ook in overdrachtelijke zin gebruikt voor een plek waar veilig experimenten kunnen worden uitgevoerd. App- en websitedesigners gebruiken een digitale zandbak om hun programma's en updates te testen. Zo is er op Wikipedia ook een Wikipedia:Zandbak pagina.

Zie ook 
 Zandbakspeelgoed
 Kinderspel

Speeltoestel
Dodenherdenking

In diverse landen vinden herdenkingen plaats ter nagedachtenis aan de doden die vielen tijdens met name de Eerste en Tweede Wereldoorlog.

 Nederland: Nationale Dodenherdenking (4 mei)
 Duitsland: Volkstrauertag (medio november)
 Verenigd Koninkrijk en Gemenebest: Remembrance Day (ook wel Armistice Day of Poppy Day, 11 november)
 België en Frankrijk: Wapenstilstandsdag (Frans: Jour du Souvenir, 11 november)
 Verenigde Staten: Memorial Day (laatste zondag in mei; op 11 november valt Veterans Day)
 Luxemburg: Journée de la Commémoration Nationale (7 oktober)
 Israël: Jom Hasjoa (april/mei)

Herdenkingsdag
Aziatische rijst

Aziatische rijst (Oryza sativa) behoort zoals alle granen tot de grassenfamilie (Poaceae). Rijst is het belangrijkste voedsel voor een groot deel van de wereldbevolking, vooral in de warmere streken. In de subtropen wordt O. sativa subsp. japonica verbouwd, terwijl in de tropen O. sativa subsp. indica de overhand heeft.

Oorsprong 
Oryza sativa stamt af van de wilde Oryza rufipogon in een domesticatieproces dat gedacht wordt zo'n 9000 jaar geleden plaats te hebben gevonden. Daarbij is er discussie of dit twee onafhankelijke domesticaties zijn geweest in verschillende gebieden van indica en japonica, of dat beiden het resultaat zijn van een enkele domesticatie. Er is een groot genetisch verschil tussen de langkorrelige indica en de kortkorrelige plakkerige japonica, wat zou wijzen op twee onafhankelijke domesticaties. Dit beeld wordt ondersteund door enkele fylogenetische studies. Op basis van genetisch onderzoek is echter vastgesteld dat het om een enkele domesticatie gaat, die tussen 13.500 en 8200 jaar geleden heeft plaatsgevonden. Dit komt overeen met archeologische vondsten die de domesticatie rond deze tijd plaatsen in de Jangtsekiang-vallei.

Op grond van fytolietenonderzoek werd gecultiveerde rijst vastgesteld in sedimenten van de Oost-Chinese Zee, die waarschijnlijk door de Jangtsekiang werden aangevoerd. Met C14-datering werd een ouderdom van 13.900 cal. jaren BP vastgesteld, wat erop wijst dat deze cultivatie dateert uit het tamelijk warme en vochtige Allerød Interstadiaal. De fytolieten verdwenen tussen 13.000–10.000 jaar BP, wat overeenkomt met het koude Jonge Dryas stadiaal. Na 10.000 jaar BP verschenen ze weer. Men concludeerde dat het koudere klimaat de cultivatie onderbroken had.

{|class="toccolours"
! Nationalistische archeologie
|-
| De oudste rijst die door boeren gecultiveerd werd, zou ontdekt zijn in Zuid-Korea. Via radiometrische datering zou zijn vastgesteld dat de 59 gecarboniseerde rijstkorrels dateren uit de periode van 12.000 tot 13.000 jaar voor Chr. Dit zou ruim 3000 jaar ouder zijn dan de rijstkorrels die zijn ontdekt langs de Gele Rivier en de Jangtsekiang in China. De rijstkorrels zijn gevonden tijdens opgravingen door Lee Yung-jo en Woo Jong-yoon tussen 1997 en 2001 in de Zuid-Koreaanse provincie Noord-Chungcheong. Op dit bericht kwam echter geen enkel vervolg meer, zodat de vondst eerder moet worden beschouwd als de uiting van een op Koreaans nationalisme gebaseerde wens de oudste rijstvondst te kunnen claimen. 
|}

Culturele invloed 

De rijstcultuur in China was weliswaar arbeidsintensief, maar de zaaizaadfactor lag aanmerkelijk hoger dan die van andere granen. Met behulp van ijzeren werktuigen en ossen werd het mogelijk om grote beschavingen te ondersteunen en verspreidde de rijstcultuur zich over grote delen van Azië, om ook daar beschavingen te ondersteunen en staatsvorming te bevorderen.

Noten 

 *
Grassenfamilie
Graan
rijst
Cultuurgewas
Grand Slam

Sport
 Grand slam (sportterm), algemene sportterm afkomstig uit het bridge
 Grandslamtoernooi, een van de vier jaarlijkse tennistoernooien
 Grand Slam (golf), het behalen van winst in de vier grote jaarlijkse golftoernooien
 Grand Slam of Darts, een jaarlijks dartstoernooi tussen de winnaars van op TV uitgezonden toernooien van de twee bonden
 Grand slam (rugby), een prijs in Rugby union

Overig
 Grand Slam (bom), een vliegtuigbom uit de Tweede Wereldoorlog
 Grand slam (strip), een Belgische stripreeks van Raymond Reding
 Grand Slam (televisieserie), een Amerikaanse actieserie
 Grandslam Entertainment, een videogame-ontwikkelaar
 Grand Slam (film), een misdaadfilm uit 1967 van Giuliano Montaldo
Constantijn I

Constantijn de Grote, keizer van Rome (308/324-337)
 Constantijn I (patriarch), patriarch van Constantinopel (675-677)
 Paus Constantijn I, paus (708-715)
 Constantijn I van Schotland, koning van Schotland (862-877)
 Constantijn I van Armenië, vorst van Cilicish Armenië (1095-1102)
 Constantijn I van Imeretië, koning van Imeretië (1293-1327)
 Constantijn I van Georgië, koning van Georgië (1405-1411)
 Constantijn I van Griekenland, koning der Hellenen (1913-1917, 1920-1922)
Staats-Brabant

Staats-Brabant was een van de generaliteitslanden en omvatte ongeveer de huidige provincie Noord-Brabant. 

Bij de Vrede van Münster stond Filips IV van Spanje Staats-Brabant af aan de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Staats-Brabant ging in 1795 over in Bataafs-Brabant, dat in 1796 als gelijkwaardig gewest met autonome status toetrad tot de Bataafse Republiek.

Het bestond uit:
de meierij van 's-Hertogenbosch (na 1629), met inbegrip van het in België gelegen Lommel
het markiezaat Bergen op Zoom
de baronie van Breda
de heerlijkheid Land van Cuijk en de stad Grave
de heerlijkheid Steenbergen
de heerlijkheid Willemstad
het Prinsenland
stad en land Maastricht (tweeherig met het Prinsbisdom Luik), met daarbij inbegrepen de redemptiedorpen en graafschap Vroenhoven

Wel tot het huidige Noord-Brabant, maar niet tot Staats-Brabant behoorden een aantal aparte enclaves en heerlijkheden in het oosten, zoals:
het graafschap Megen
de heerlijkheid Bokhoven
de heerlijkheid Boxmeer
de heerlijkheid Ravenstein
de commanderij van Gemert (Duitse Orde)

De plaats Luyksgestel hoorde bij het prinsbisdom Luik, Lommel daarentegen behoorde tot de Republiek.

De streek rond Geertruidenberg, de Langstraat en het Land van Heusden en Altena behoorden tot Holland.

Bestuurlijke indeling van de Verenigde Provinciën
Hertogdom Brabant
Geografie van Noord-Brabant
Drenthe (landschap)

Landschap Drenthe is de vroegere benaming voor wat tegenwoordig de provincie Drenthe is. De soortnaam 'landschap' komt voort uit de middeleeuwse, Latijnse termen terra, communitas en universitas, die gebruikt werden om het gewest Drenthe aan te duiden.

Geschiedenis

Middeleeuwen

Oorspronkelijk was er sprake van een graafschap Drenthe. Later hoorde Drenthe tot het wereldlijk bezit van de bisschop van Utrecht en werd het gezien als een deel van het Oversticht. Tot de tijd van keizer Karel V zou de bisschop van Utrecht landsheer van Drenthe blijven.

Nieuwe tijd
Nadat in 1529 de wereldlijke bezittingen van het bisdom in handen waren gekomen van Karel V, werd Drenthe aangeduid als 'de landschap Drenthe'.
Als zodanig werd het na de Nederlandse Opstand deel van de Republiek, maar het werd daarbinnen niet voor vol aangezien. Het had weliswaar niet dezelfde (lagere) status als de generaliteitslanden, maar Drenthe had evenmin vertegenwoordigers in de Staten-Generaal en andere generaliteitscolleges, en dus geen stemrecht binnen de Unie. Het gewest had wel eigen Staten. Mede doordat het gebied toentertijd voornamelijk uit onontgonnen hoogveen bestond had het een kleine bevolking van ongeveer 20.000 inwoners. Het gewest beheerde zijn eigen financiën. De drost van Drenthe, tevens gouverneur van de belangrijke vesting Coevorden, werd echter door de Staten-Generaal van de Unie benoemd.

Bataafs-Franse tijd
De landschap Drenthe maakte vanaf 1795 deel uit van de Bataafsche Republiek. Bij de departementale herindeling van 1798 werd het gebied ondergebracht bij het departement van de Oude IJssel, en in 1802 bij het departement Overijssel van het Bataafs Gemenebest. In de jaren 1805-1806 werd Drenthe daaruit weer losgemaakt, en werd het wederom een 'landschap' genoemd. In 1807 werd het departement Drenthe ingesteld als onderdeel van het Koninkrijk Holland. Na de annexatie van het Koninkrijk Holland door Frankrijk in 1810 werd het departement ondergebracht bij het departement Westereems.

Moderne tijd
Bij de inrichting van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in 1813-1815 had de nieuw te vormen provincie Drenthe een hoofdstad nodig. Dit werd Assen, waar voorheen (al vanaf 1603) de zetel van het landschapsbestuur was gevestigd, en dat in 1809 van Lodewijk Napoleon stadsrechten had gekregen. Vanaf 1815 was Drenthe een volwaardige provincie binnen het koninkrijk.

Bestuurlijke indeling 

De Landschap Drenthe was onderverdeeld in zes dingspelen (die weer onderverdeeld waren in kerspelen) en vier heerlijkheden.

Dingspelen:
Zuidenveld (Suydevelt)
Middenveld of Beilerdingspel (Middenvelt/Beylerdingspil)
Dieverderdingspel (Diverderdingspil)
Rolderdingspel (Rolderdingspil)
Noordenveld (Nordevelt)
Oostermoer
Heerlijkheden:
Coevorden
Ruinen
Echten (vanaf 1626)
Hoogersmilde (vanaf 1633)

Noot
434

Het jaar 434 is het 34e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Balkan 
 Attila, koning van de Hunnen, volgt zijn oom Rua op als khan (= ‘leider’) en vestigt zijn hoofdkwartier in Pannonië op de Hongaarse Laagvlakte. Hij regeert samen met zijn broer Bleda over de Hunse stammen en voert een rooftocht langs de Donau.

China 
 Vanuit Ceylon wordt de "erbu sengjie" ingevoerd, een dubbele procedure voor de inwijding van boeddhistische nonnen zoals deze in de Vinaya geschriften voorgeschreven wordt.
 Tao Sheng, boeddhistisch monnik en schrijver, overlijdt. Hij is een invloedrijk persoon in de ontwikkeling van het Mahayana en Zen-boeddhisme, en legt sterk de nadruk op het positieve belang van het nirwana (hoogste staat van heiligheid).

Religie 
 Prosper Tyron beschrijft in zijn boekwerk "Contra Collatorem" dat Ierland in opdracht van paus Celestinus I tot het christendom is bekeerd.
 Patricius verklaart in Ierland de Heilige Drie-eenheid door middel van een klavertje drie en maakt het een nationaal gelukssymbool.

Geboren

Overleden 

 Rua, koning (khan) van de Hunnen
 Tao Sheng (74), boeddhistisch monnik en schrijver

000
Wallia

Wallia was koning van de Visigoten van 415 tot 418. Hij vermoordde Sigerik, die na Athaulf zeven dagen had geregeerd en volgde hem op als koning. 

Wallia onderhandelde na de dood van koning Alarik I met keizer Honorius over de terugkeer van diens halfzuster Galla Placidia, koningin-weduwe van de Goten. Een schikking werd bereikt, waarin Wallia een grote lading graan ontving en in dienst van Honorius naar Spanje afreisde met een leger Visigoten teneinde de Germaanse invallers daar te bestrijden (Vandaalse Silingen onder Fredbal in Baetica in het zuiden, de Alanen onder Addac in Lusitania in het westen, de Sueven en de Vandaalse Asdingen onder Gunderic in Gallaecia in het noordwesten). 

Wallia ging in deze oorlog zeer voortvarend te werk. De Silingen (vrouwen en kinderen inbegrepen) werden door hem praktisch uitgemoord en de Alanen zodanig verslagen dat deze ophielden te bestaan als zelfstandig volk en aansluiting zochten bij de Asdingen. Keizer Honorius liet Wallia het karwei niet afmaken. Nu de Germaanse volken in Spanje dusdanig waren verzwakt wilden de Romeinen daar geen sterk Visigotisch leger hebben. Walia kreeg opdracht Spanje te verlaten en ontving als beloning een vestigingsgebied voor zijn volk in Gallia (Aquitania Secunda met stukken van Narbonensis en Novempopulana). Wallia verwierf tevens voor de Visigoten de federale status als foederati van het rijk, waarmee Wallia stichter werd van het Visigotische rijk rond Toulouse. Wallia stierf spoedig na het bereiken van het akkoord. In 418 werd Theoderik I tot zijn opvolger gekozen.

Familie en nageslacht 
Wallia had meerdere dochters die uitgehuwelijkt werden aan Germaanse vorsten. Volgens historische bronnen was Wallia alleen door huwelijk verbonden met Alarik en werd hij opgevolgd door Alariks onwettige zoon Theodorik die met een dochter van hem getrouwd was. Een andere dochter van Wallia trouwde Rechila, de koning van de Sueven, zij was de moeder van Ricimer en schoonmoeder van Gundioc, koning van de Bourgonden. Een andere kleinzoon Rechiar was koning van de Sueven. Gundobad was zijn achterkleinzoon.

Literatuur 
 Hermann Schreiber; de Goten: vorsten en vazallen (1979)

Koning der Visigoten
Persoon in de 5e eeuw
463

Het jaar 463 is het 63e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 

 Slag bij Orléans: De Gallo-Romeinen onder bevel van Aegidius verslaan bij Orléans met steun van de Franken onder leiding van koning Childerik I de Visigoten.
 De Sueben voeren in Gallaecia (Noord-Spanje) een strijd om de troonsopvolging. Koning Remismund weet uiteindelijk de Suebische stammen te herenigen.

Geboren

Overleden 

000
464

Het jaar 464 is het 64e jaar in de 5e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 

 Slag bij Angers: De Gallo-Romeinen onder bevel van Paulus (comes rei militaris) verslaan bij Angers met steun van de Franken onder leiding van koning Childerik I de Angelsaksen. Tijdens de veldslag sneuvelt Paulus, de Saksen die zich in Gallië hebben gevestigd moeten het Romeinse gezag erkennen.
 Aegidius overlijdt onverwachts (mogelijk vergiftiging) na een regeringsperiode van 3 jaar. Hij wordt opgevolgd door zijn zoon Syagrius en regeert als "koning" over het Gallo-Romeinse Rijk, met als hoofdstad Soissons.

Geboren 

 Liang Wudi, keizer van het Chinese Keizerrijk (overleden 549)

Overleden 

 Aegidius, Romeins generaal (magister militum)
 Paulus, Gallo-Romeins heerser (comes rei militaris)

000
Leo VI

Leo VI is de naam van verschillende personen:

 Leo VI van Byzantium, keizer van het Byzantijnse Rijk van 886 tot 912
 Paus Leo VI, paus van 928 tot 929
 Leo VI van Armenië, koning van Armenië van 1374 tot 1375.
Leo II

Leo II is de naam van verschillende personen:
 Leo II van Byzantium (467-474), koning van Byzantium (474)
 Paus Leo II, paus (682-683)
 Leo II van Armenië (1150 -1219), koning van Armenië (1187 -1219)
Constantijn II

Constantijn II van Rome, keizer
Constantijn II van Constantinopel, patriarch
Constantijn II, tegenpaus
Constantijn II van Schotland, koning
Constantijn II van Kachetië, koning
Constantijn II van Georgië, koning
Constantijn II van Kachetië, koning
Constantijn II van Ethiopië, keizer
Constantijn II van Griekenland, koning
Constantijn II van Bulgarije, tsaar in titel
Constantijn II van Armenië
Constantijn III

Constantijn III van Rome, keizer van Rome (407-411)
 Constantijn III Herakleios, keizer van Byzantium (641)
 Constantijn III van Schotland, koning van Alba (995-997)
 Constantijn III van Brittannië, mythische koning van Brittannië
Knolselderij

Knolselderij (Apium graveolens var. rapaceum) is een variëteit van selderij die net boven de grond een knol vormt. Knolselderij vormt een knol met een diameter van zo'n 10 cm. De knollen voor industriële verwerking moeten groter zijn dan die voor verse consumptie. Hoewel knolselderij voor de knol wordt geteeld, kunnen de bladeren ook worden gegeten. Vaak wordt in het vroege voorjaar knolselderij met een toefje loof in de handel gebracht.

Selderijplanten lijken in het jonge stadium veel op elkaar. Op oudere leeftijd zijn ze te herkennen door de knol en de bij bleekselderij brede of bij snijselderij fijne bladstelen.

Geraspte of in stukken gesneden knolselderij is bijzonder smakelijk met name in de erwtensoep. Ook voor het trekken van bouillon is hij heel geschikt. De smaak van de knol is milder dan die van de bladeren van de snijselderij.

Uiteraard kan men de jonge bladeren van de knolvariant ook best, net als die van de andere variant, in de soep gebruiken. De jonge bladeren zijn altijd veel zachter en veel eetbaarder. Knol- en snijselderij overleven milde winters, maar vormen in het tweede jaar een bloemstengel en sterven daarna af. Er moet dus ieder jaar opnieuw worden gezaaid.

Geraspt is de knolselderij te verwerken tot een selleriesalade.

Teelt 
De langloofrassen worden op zaaibed eind februari tot half maart gezaaid en half mei tot begin juni uitgeplant met een plantafstand van 50 cm tussen de rijen en 50 cm in de rij. Het zaad moet zeer oppervlakkig worden gezaaid, omdat knolselderijzaad alleen kiemt onder invloed van licht, het is een zogenaamde lichtkiemer. Voor de kortloofrassen is dit half maart tot begin april, respectievelijk eind mei tot half juni uitgeplant met een plantafstand van 50 cm tussen de rijen en 40 cm in de rij. De oogst vindt plaats van eind oktober tot half november.
Selderij moet met voldoende aandacht verzorgd worden tijdens de groeiperiode en verkiest verder warmte en heeft 80 á 240 dagen nodig om te groeien.

Rassen 
Er zijn twee typen knolselderij:
 Kortloofrassen met ronde knollen. o.a. 'Alba', 'Albatros', 'Iram'. Deze rassen groeien sneller dan die van het andere type.
 Langloofrassen met min of meer hoekige knollen. o.a. 'Roem van Zwijndrecht', 'Monarch', 'Prager Reuzen' en 'Dolvi'.

Ziekten 
Knolselderij kan worden aangetast door de schimmels bladvlekkenziekte Septoria apiicola en schurft Phoma apiicola.
Ook kan hartrot optreden door aantasting van de bacterie Erwinia carotovora subsp. carotovora. De voet van de hartbladeren beginnen te rotten, waarna ook de knol wordt aangetast.

Voedingsstoffen 
De voedingswaarde van 100 gram verse knolselderij is:

Schermbloemenfamilie
Wortelgroente
Plant uit het Palearctisch gebied
Kunstboter

Kunstboter is een verzamelnaam voor producten als margarine en halvarine, die ter vervanging van (echte) boter dienen. Deze onderscheiden zich van boter in eigenschappen zoals het vetgehalte, smeerbaarheid en het al dan niet spetteren of verbranden bij verhitting. Ook worden andere grondstoffen gebruikt, veelal plantaardige oliën en vetten. Boter wordt gemaakt van melkvet en bevat dierlijk vet.

Zie ook
 roomboter

Margarine
Klaproos

Klaproos of papaver is een geslacht van bloemplanten. Klaprooszaad ontkiemt vaak op plaatsen waar de grond is verstoord, soms staat dan het hele gebied er vol mee. Er komen in West-Europa verschillende soorten in het wild voor, die vooral door hun rode kroonbladeren bekend zijn. De klaproos wordt in sommige streken ook kollenbloem genoemd.

Een bekende soort is de slaapbol, Papaver somniferum, waaruit maanzaad en opium wordt gewonnen. Uit de soort Papaver somniferum wordt opium, morfine en heroïne gewonnen. Opium is het ingedroogde witte melksap van deze plant dat een aantal alkaloïden bevat waarvan vooral codeïne en morfine belangrijk zijn. Pijnstillers zoals oxycodon worden er van gemaakt. Deze soort wordt ook als sierplant gebruikt.

De zaden van de klaproos worden vaak gebruikt in bepaalde, voornamelijk zoete gerechten zoals de traditionele Poolse Makowiec-cake. Het zaad van de slaapbol wordt onder de naam maanzaad op broodjes gebruikt. Het sap van de klaproos werd vroeger als heksenkruid gebruikt en om er Edammer kaas mee te kleuren.

Symboliek 

Er stonden op de slagvelden in Vlaanderen tijdens de Eerste Wereldoorlog hele velden klaprozen in bloei, zoals John McCrae het in zijn gedicht In Flanders Fields heeft beschreven. Klaprozen zijn daardoor in het Verenigd Koninkrijk en andere landen van het Gemenebest van Naties het symbool van de Eerste Wereldoorlog geworden. Op Remembrance Day, de dodenherdenking van het Gemenebest, worden bij de cenotaaf op Whitehall door de vorst en hoogwaardigheidsbekleders klaprooskransen gelegd, maar geen echte, omdat de bloemblaadjes zeer snel uitvallen.

De klaproos is in de iconografie is het attribuut van Hypnos, de Griekse god van de slaap.

Taxonomie 
Het geslacht Papaver kent wereldwijd ongeveer zestig soorten. De in Nederland en België in het wild voorkomende soorten zijn:
 bastaardklaproos, Papaver hybridum
 bleke klaproos, Papaver dubium
 grote klaproos, Papaver rhoeas
 ruige klaproos, Papaver argemone
 slaapbol, Papaver somniferum

De papaver die in Nederland groeit, komt vooral voor op droge zanderige grond die kort geleden omgewoeld is, zoals op spoordijken of op opgespoten zandvlaktes. De zaden van de klaproos behouden onder de grond erg lang hun kiemkracht en ontkiemen als ze, soms na jaren, weer aan de oppervlakte komen. De klaproos is dan ook een echte pioniersoort. Klaproos heeft geen nectarklieren, maar levert hoogwaardig stuifmeel voor bijvoorbeeld de honingbijen.

Andere soorten zijn onder andere:
 Papaver alpinum
 Papaver bracteatum
 Papaver californicum
 Papaver dahlianum
 Papaver nudicaule
 Papaver orientale, oosterse klaproos
 Papaver rupifragum, donzige klaproos
 Papaver radicatum
 Papaver umbonatum

Determinatie 
De volgende tabel geeft de belangrijkste kenmerken om de in België en Nederland voorkomende papaversoorten te onderscheiden:

Bloemdiagram

Afbeeldingen

Websites 
 Sorting Papaver names

Papaverfamilie
Ocimum

Ocimum is een geslacht uit de lipbloemenfamilie (Labiatae of Lamiaceae). 

Basilicum (Ocimum basilicum) is een kruid waarvan de bladeren worden gebruikt in de keuken. Basilicum heeft een sterke geur en wordt vooral veel in de Italiaanse keuken en in tomatengerechten gebruikt.

Het is een veelvoorkomend element in verschillende (religieuze) verhalen. De Indiase variant tulsi wordt gebruikt in de traditionele ayurveda-geneeskunde en is ook wel bekend onder de naam holy basil. Dit kruid dat in gedroogde vorm ook verkocht wordt als voedingssupplement is echter niet identiek aan het Italiaanse keukenkruid.

Soorten 
 Ocimum americanum
 Ocimum basilicum
 Ocimum campechianum
 Ocimum canum
 Ocimum gratissimum
 Ocimum kilimandscharicum
 Ocimum tenuiflorum L. (synoniem: Ocimum sanctum L. = tulsi, holy basil)
 Ocimum × africanum (synoniem: Ocimum × citriodorum) - citroenbasilicum

Lipbloemenfamilie
Michael IV

Michaël IV Paphlagon, keizer van Byzantium (1034-1041)
 Michaël IV van Alexandrië, koptisch patriarch van Alexandrië (1091-1101)
 Michaëlis IV, Grieks-orthodox patriarch van Alexandrië (1454-1476)
Lijst van Italiaanstalige literaire schrijvers

Deze lijst poogt de belangrijkste Italiaanstalige schrijvers te verzamelen.

Chronologisch gerangschikt

Geboren in de 13e eeuw 
 1250..1259-1300: Guido Cavalcanti
 1265-1321: Dante Alighieri

Geboren in de 14e eeuw 
 1304-1374: Francesco Petrarca
 1313-1375: Giovanni Boccaccio

Geboren in de 15e eeuw 
 1469-1527: Niccolò Machiavelli
 1474-1533: Ludovico Ariosto
 1478-1529: Baldassare Castiglione

Geboren in de 16e eeuw 
 1544-1595: Torquato Tasso
 1568-1639: Tommaso Campanella

Geboren in de 18e eeuw 
 1707-1793: Carlo Goldoni
 1725-1798: Giacomo Casanova
 1778-1827: Niccolò Ugo Foscolo
 1781-1860: Bartolomeo Borghesi 
 1785-1873: Alessandro Manzoni
 1798-1837: Giacomo Leopardi

Geboren in de 19e eeuw 
 1826-1890: Carlo Collodi
 1831-1861: Ippolito Nievo
 1836-1914: Camillo Boito
 1840-1922: Giovanni Verga
 1861-1877: Federico De Roberto
 1861-1928: Italo Svevo
 1863-1938: Gabriele d'Annunzio
 1867-1936: Luigi Pirandello
 1871-1936: Grazia Deledda
 1876-1944: Filippo Marinetti
 1876-1960: Sibilla Aleramo
 1883-1957: Umberto Saba
 1885-1974: Aldo Palazzeschi
 1888-1970: Giuseppe Ungaretti
 1891-1985: Riccardo Bacchelli
 1891-1937: Antonio Gramsci
 1891-1952: Alberto Savinio
 1892-1953: Ugo Betti
 1893-1973: Carlo Emilio Gadda
 1895-1956: Corrado Alvaro
 1896-1958: Mario Benzing
 1896-1981: Eugenio Montale
 1896-1957: Giuseppe Tomasi di Lampedusa
 1898-1957: Curzio Malaparte
 1900-1978: Ignazio Silone

Geboren in de 20e eeuw 
 1901-1968: Salvatore Quasimodo
 1902-1975: Carlo Levi
 1906-1972: Dino Buzzati
 1906-1999: Mario Soldati
 1907-1954: Vitaliano Brancati
 1907-1990: Alberto Moravia
 1908-1979: Tommaso Landolfi
 1908-1950: Cesare Pavese
 1908-1966: Elio Vittorini
 1911-1969: Giorgio Scerbanenco
 1911-2000: Attilio Bertolucci
 1912-1990: Giorgio Caproni
 1912-1985: Elsa Morante
 1914-1978: Giuseppe Berto
 1914-1998: Anna Maria Ortese
 1916-2000: Giorgio Bassani
 1919-1987: Primo Levi
 1921-1989: Leonardo Sciascia
 1921-2008: Mario Rigoni Stern
 1922-1990: Giorgio Manganelli
 1922-1975: Pier Paolo Pasolini
 1923-1985: Italo Calvino
 1925-2019: Andrea Camilleri
 1927-1995: Hugo Pratt
 1930-2020: Alberto Arbasino
 1930-2010: Edoardo Sanguinetti
 1932-2016: Umberto Eco
 1934: Lionello Grifo
 1939-2017: Giulio Angioni
1943: Elena Ferrante
 1955-1991: Pier Vittorio Tondelli
 1957-2009: Grazyna Miller
 1958: Alessandro Baricco
 1959: Sandro Veronesi
 1960: Marcello Fois
 1965: Elina Patanè
 1966: Niccolò Ammaniti
 1966: Melania Mazzucco
 1974: Fabio Genovesi
 1979: Roberto Saviano
 1984: Silvia Avallone

Zie ook 
Lijst van Italiaanse schrijvers, alfabetisch gerangschikt

I
Umzimvubu (rivier)

De Umzimvubu is een rivier in Zuid-Afrika. De naam betekent nijlpaardrivier (van isiXhosa Imvubu (pl. i(z)imvubu), nijlpaard).

Zij ontspringt in de Drakensbergen bij de grens met Lesotho en stroomt door het Transkei-gebied van de Oost-Kaap, door de voormalige hoofdstad Umtata naar Port St. Johns aan de Indische Oceaan.

Rivier in Zuid-Afrika
Geografie van Oost-Kaap
Stroomgebied van de Indische Oceaan
Lijst van Spaanstalige literaire schrijvers

De lijst van schrijvers is geordend naar het land van herkomst. Daar het Spaans een der wereldtalen is, komen verschillende landen op de lijst voor.

Argentinië 
 Federico Andahazi
 Roberto Arlt
 Jorge Luis Borges
 Adolfo Bioy Casares
 Julio Cortázar
 José Hernández
 Manuel Puig
 Ernesto Sábato
 Juan José Saer
 Alfonsina Storni

Chili 
 Isabel Allende
 Roberto Bolaño
 Gabriela Mistral
 Pablo Neruda
 Alejandro Zambra

Colombia 
 Gabriel García Márquez
 Álvaro Mutis
 José Eustasio Rivera
 Juan Gabriel Vásquez

Costa Rica 
 Carmen Naranjo
 Alfonso Chase

Cuba 
 Reinaldo Arenas
 Alejo Carpentier
 Pedro Juan Gutiérrez
 Leonardo Padura Fuentes

Ecuador 
 María Fernanda Espinosa
 Jorge Icaza
 Pablo Palacio
 Jorge Queirolo Bravo
 Alicia Yánez

El Salvador 
 Roque Dalton

Guatemala 
 Miguel Angel Asturias

Honduras 
 Amanda Castro
 Javier Abril Espinoza

Mexico 
 Juana Inés de la Cruz
 Álvaro Enrigue
 Laura Esquivel
 José Joaquín Fernández de Lizardi
 Valeria Luiselli
 Carlos Fuentes
 Octavio Paz
 Elena Poniatowska
 Alfonso Reyes
 Juan Rulfo
 Jorge Volpi

Nicaragua 
 Gioconda Belli
 Ernesto Cardenal

Spanje 
 Josefina Aldecoa
 Theresia van Ávila
 Azorín
 Camilo José Cela
 Miguel de Cervantes Saavedra
 Clarìn
 Miguel Delibes
 Antonio Ferres
 Federico García Lorca
 Adelaida García Morales
 Luis de Góngora
 Baltasar Gracián
 Almudena Grandes
 Juan Ramón Jiménez
 Elvira Lindo
 Lope de Vega
 Jorge Manrique
 Ana María Matute
 Eduardo Mendoza
 Terenci Moix
 Rosa Montero
 Antonio Muñoz Molina
 Emilia Pardo Bazán
 Benito Pérez Galdós
 Arturo Perez-Reverte
 Juan Goytisolo
 Francisco de Quevedo
 Fernando de Rojas
 Carlos Ruiz Zafón
 Jorge Semprún
 José Carlos Somoza
 Miguel de Unamuno
 Ramón María del Valle-Inclán

Peru 
 José María Arguedas
 Mario Vargas Llosa
 Iván Thays

Uruguay 
 Eduardo Galeano
 Juan Carlos Onetti
 Horacio Silvestre Quiroga Forteza

Venezuela 
 Rómulo Gallegos
 Boris Izaguirre

Zie ook 
 Lijst van Spaanstalige dichters
 Lijst van Spaanstalige boeken

 Lijst
S
Delphi

Geografie:
 Delphi (Griekenland), een stad in Griekenland waar het orakel van Delphi zich bevond
 Delphi (gemeente), sedert 2011 een fusiegemeente in Griekenland, met als deelgemeente onder andere archeologisch Delphi
 Delphi (Indiana), een plaats in de Amerikaanse staat Indiana

Overige:
 DELPHI Consortium onderdeel van de Technische Universiteit Delft, heeft op grond van de Kernenergiewet een vergunning voor een nucleaire installatie
 Delphi (software), een software-ontwikkelomgeving
 Delphi (programmeertaal), een programmeertaal (Object Pascal)
 Orakel van Delphi, orakel gewijd aan de god Apollo
 Delphi-studie, een methode voor toekomstonderzoek waarbij experts in meerdere rondes om hun mening ten aanzien van een specifiek onderwerp worden gevraagd
 Delphi Corporation, een Amerikaanse firma gespecialiseerd in auto-onderdelen
Python (mythologie)

Python (Oudgrieks: , Púthôn), ook wel Delphine genoemd, was een slang, ook wel afgebeeld als draak, in de Griekse mythologie. Een dochter van Gaia, de Aarde, en een chtonische godheid. Volgens een van de mythologische verhalen werd Python geboren na de watervloed van Deukalion uit het achtergebleven slijk. De slang was de bewaker van het orakel van Themis aan de Castalische bron bij Delphi.

Volgens de overlevering van Hyginus had oppergod Zeus bij de godin Leto een tweeling verwekt, Artemis en Apollo, maar Hera, de vrouw van Zeus was jaloers. Zij droeg de slang op om de zwangere Leto te vervolgen, opdat de baby's niet werden geboren, maar dit mislukte. Apollo werd op Delos geboren en nadat hij was opgegroeid nam hij wraak voor zijn moeder, doodde het monster en maakte zich meester van het Orakel van Delphi.

De god Apollo kreeg na deze overwinning de bijnaam Pythios of de Pythische Apollon, Delphi kreeg de bijnaam Pytho en de priesteres van Delphi werd Pythia genoemd. Hij stelde bovendien de Pythische Spelen in, die ter ere van hemzelf, van zijn zuster Artemis en zijn moeder Leto, elke vier jaar in Delphi werden gevierd.

Python in de beeldende kunst 
Python wordt regelmatig afgebeeld in de beeldende kunst en is een geliefd thema bij kunstenaars uit stromingen die teruggrijpen naar de klassieke oudheid zoals barok, classicisme, neo-classicisme, renaissance. Het mythologisch wezen wordt vaak samen met Apollo afgebeeld.

Antieke bronnen 
 Apollodorus, Bibliotheca I 4.1
 Hyginus, Fabulae CXL
 Homerische hymne aan Apollo V 300-374
 Nonnus van Panopolis, Dionysiaca IX 251
 Ovidius, Metamorphosen I 438-462
 Statius, Achilleïs I 563

Draak (fabeldier)
Fictief reptiel
Wezen uit de Griekse mythologie
Animisme (kunst)

Animisme is, binnen de kunstgeschiedenis, een stroming in de Vlaamse schilderkunst van de 20e eeuw. 

De animisten in de Vlaamse schilderkunst vormden geen echte school. De min of meer willekeurige benaming werd gebruikt door Paul Haesaerts, waarmee deze de houding en de esthetiek van enkele los van elkaar staande kunstenaars omschreef, die werkten tussen de twee wereldoorlogen.

Het ging daarbij onder meer om Henri-Victor Wolvens, Albert Van Dyck, Jozef Vinck. Deze kunstschilders reageerden op wat zij als een buitensporige ontwikkeling van het expressionisme aanvoelden, waarbij zij in opvatting en vorm het 'menselijk-gevoelige' voorop stelden. Deze kunstenaars richtten zich meer op het introspectieve dan het expressionisme. Poëtische gevoeligheid speelde daarbij een rol.

De schilder War van Overstraeten meldde zich in 1933 aan bij de "Salon van de Hedendaagse Kunst", een voorloper van "De Introverten".
Naast bovengenoemde kunstenaars werden door Haesaerts ook vermeld: Albert Dasnoy, Jean Timmermans, Marcel Stobbaerts, Armand Vanderlick en de jongere 'debutanten' Anne Bonnet, Louis Van Lint, Gaston Bertrand, Gustave Camus, Jan Cobbaert en Marc Mendelson. Hierbij kan men opmerken dat deze laatsten na 1945 de richting van de abstracte kunst insloegen en daarmee bekend werden.

Literatuur 
De animisten (tentoonstellingscatalogus), Brussel (Galerij ASLK), 1979.

Schilderstijl
Schilderkunst van de 20e eeuw
Amenhotep III

Amenhotep III was een farao van de 18e dynastie van de Egyptische oudheid. Zijn naam Amenhotep betekent: "Amon is tevreden", zijn tweede bekende naam betekent: "De heer van waarheid is Re".

Biografie 
Amenhotep was de zoon van Thoetmosis IV en Moetemwia. Hij trouwde met een burgerdochter: Teye, de dochter van Yuya en Tuya. In zijn tijd was het Nieuwe Rijk op zijn hoogtepunt. Zijn regering was voornamelijk een tijd van vrede en voorspoed. De invloed van Egypte reikte ver, zijn naam wordt gevonden van Griekenland, Kreta, Anatolië en Babylon tot Jemen toe. Hij is de grootvader van Toetanchamon.

Amenhotep III had een heel tempelcomplex nabij Thebe, waarvan alleen de Kolossen van Memnon zijn overgebleven. Daarbij liet hij speciaal voor Teye een kunstmatig meer aanleggen dat bijna twee kilometer lang en 370 meter breed was.

Toch waren er zorgwekkende ontwikkelingen. In Anatolië werden de Hettieten steeds machtiger onder Hattusilis II en begonnen het bondgenootschap met Assyrië en Mitanni te bedreigen. De koning trachtte dit tegen te gaan door in het huwelijk te treden met een prinses uit een buurland van de Hettieten, Arzawa, maar dit land werd al spoedig door de Hettieten opgebroken en daarna tot een vazal gereduceerd. 

In de binnenlandse politiek werden de priesters van Amon-Re in Thebe steeds machtiger en veeleisender. Ondanks de welvaart werd het steeds moeilijker de almaar groeiende tempelbureaucratie tevreden te stellen. Amenhotep probeerde daar wat tegenwicht tegen te scheppen door de priesters van Heliopolis en de Apis-cultus uit Memphis, wat meer te begunstigen.

In 2006 is er gesuggereerd dat er vóór zijn 20e regeringsjaar in Egypte een epidemie (gedacht wordt aan de pest) heeft plaatsgevonden. Er is daarvoor een aantal aanwijzingen. Zo is uit de meeste jaren van zijn bewind vrij uitgebreide documentatie bewaard, die echter plotseling een aantal jaren afbreekt. Na zijn twintigste jaar schenkt de koning opeens grote aandacht aan de godin Sekhmet. Zij is de godin van onheil en verwoesting waar voordien weinig aandacht aan geschonken werd.

Vondst van zijn standbeeld 
In april 2011 vonden Egyptische archeologen in de buurt van Luxor een dertien meter hoog standbeeld uit kwartsiet van Amenhotep III, in zeven stukken gebroken. Het was een van de twee standbeelden die aan de ingang van de graftempel van de farao stond in Kom al-Hitan.

Bouwwerken 
 Graf DK 35 in Vallei der Koningen
 Tempel van Luxor
 Dodentempel van Amenhotep III

Galerij 

Farao van de 18e Dynastie
Persoon in de 14e eeuw v.Chr.
Beloetsjistan

Beloetsjistan (landstreek); een landstreek in Zuid-Azië
 Beloetsjistan (provincie); een provincie in Pakistan, overeenkomend met het Pakistaanse deel van Beloetsjistan
 Beloetsjistan (Chief Commissioners Province of Baluchistan ); voormalige provincie in Brits-Indië

Zie ook 
 Sistan en Beloetsjistan, provincie in Iran.
Cauchy

Augustin Louis Cauchy (1789–1857), Franse wiskundige
Louis François Cauchy (1760–1848), Franse hoge functionaris

Franse achternaam
Luwisch

Luwisch, Luvisch of Luvili (Frans: Louvite) is een taal die behoort tot de Anatolische tak van het Indo-Europees en die gesproken werd in delen van Anatolië en het later ook het noorden van Syrië. Twee varianten van het Luwisch, Spijkerschrift-Luwisch en Hiëroglifisch Luwisch, hebben elk een eigen ISO 639-3 code, en worden soms gezien als twee aparte talen.

De huidige wetenschappelijke consensus is dat Luwisch in het 2e millennium v.Chr. in meerdere of mindere mate gesproken werd in grote delen van West-Anatolië. Zo gaan velen ervan uit dat de Zuidwest-Anatolische staat of federatie Arzawa voornamelijk Luwisch was, en ook in Troje werd mogelijk Luwisch gesproken. Vanaf de 14e eeuw v.Chr. vormden sprekers van Luwisch waarschijnlijk de meerderheid in de Hettitische hoofdstad Hattusa. Na de val van het Hettitische rijk (ca. 1180 v.Chr.) bleef Luwisch gesproken worden in de Neo-Hettitische vorstendommen in Syrië zoals Karkemish, en ten noorden daarvan in het Anatolische koninkrijk Tabal. In dit gebied stierf de taal rond 600 v.Chr. uit. In Centraal-Anatolië werd het Luwisch na de val van het Hettitische rijk verdrongen door het Frygisch, een taal die mogelijk met de invasie van de Zeevolken Anatolië binnenkwam. Langs de zuidkust werden in het 1e millennium v.Chr. verschillende nauw aan het Luwisch verwante talen gesproken: Lycisch, Milyaans, Karisch, Pisidisch en Sidetisch, die met het Luwisch de Luwische subgroep van de Anatolische talen vormen. Deze talen stammen, met uitzondering van het Karisch, mogelijk af van het Luwisch uit het 2e millennium v.Chr.

Het oudst bewaard gebleven Luwisch bestaat uit namen en titels uit de Oud-Hettitische periode (ca. 1650-1580 v.Chr.). De eerste langere teksten in het Luwisch verschijnen vanaf de tijd van het Hettitische Nieuwe Rijk (ca. 1400-1190 v.Chr.). De teksten behoren tot twee varianten: Hiëroglifisch Luwisch, geschreven in Anatolische hiërogliefen, en Spijkerschrift-Luwisch. Luwische teksten in spijkerschrift, gevonden in de archieven van Hattusa, hebben voornamelijk een rituele inhoud. Hiëroglifisch Luwisch komt voor het eerst voor op officiële zegels uit het vroege 2e millennium v.Chr. Vanaf de 14e eeuw functioneren de Anatolische hiërogliefen als een volledig schrift, waarna het gebruikt wordt tot het in de vroege 7e eeuw v.Chr. verdrongen wordt door alfabetische schriften.

De Anatolische hiërogliefen werden in 1870 ontdekt en kort geleden ontcijferd. In tegenstelling tot het Hettitisch en het Palaïsch werd het Luwisch niet sterk beïnvloed door het Hattisch.

De Luwische taal of een dochtertaal ervan, het Isaurisch is waarschijnlijk nog gesproken in het Isaurië van de Romeinse en vroeg-Byzantijnse tijd te oordelen naar de grafopschriften in het vaak opstandige hoogland van wat voorheen Hilakku genoemd werd.

Zie ook 
Luwiërs

Anatolisch
Dode taal
Vasteland-Keltische talen

Van de vasteland-Keltische talen, die alle zijn uitgestorven, is het Gallisch het best bewaard. Het is bekend uit klassieke auteurs, plaats- en persoonsnamen, glossen, leenwoorden en korte inscripties. Uitgestorven in de 5e eeuw.

Zie ook
 Keltische talen

 
Keltische taal
Eiland-Keltische talen

De eiland-Keltische talen is een subgroep van talen binnen de Keltische talen. Aangezien alle Vasteland-Keltische talen zijn uitgestorven, zijn alle levende Keltische talen Eiland-Keltische talen. De taalgroep is verder opgesplitst in Brythonische talen, en Goidelische talen. De talen eerste groep worden ook wel de P-Keltische talen genoemd, en de talen in de tweede groep worden ook wel de Q-Keltische talen genoemd. Die namen komen van de klank die de (vermeende) Indo-Europese Qu verving: Een P voor de P-Keltische en een K voor de Q-Keltische talen.

Classificatie 

 Indo-Europees
 Keltisch
 Eiland-Keltisch
 Brits
 Bretons
 Cornish
 Welsh
 Pictisch †
 Cumbrisch †
 Goidelisch
 Iers
 Schots-Gaelisch
 Manx-Gaelisch
 Vasteland-Keltische talen †
 Lepontisch †
 Keltiberisch †
 Gallisch †

Zie verder
Brythonisch, Brits of P-Keltische talen
Goidelisch, of Q-Keltische talen

 
Keltische taal
Britse talen

De Britse talen zijn een onderfamilie van de Eiland-Keltische talen. Ze staan ook bekend als Brythonische talen en ze zijn een subgroep van de P-Keltische talen.

Britse talen zijn:

 West-Brits
 Cumbrisch ✝
 Welsh of Kymrisch
 Zuidwest-Brits
 Cornisch
 Bretons

Geschiedenis 
Volgens Julius Caesar was de taal die op het eiland Britannia gesproken werd vergelijkbaar met die van Gallië. Gedurende de Romeinse tijd heeft het Latijn een grote invloed op de taal gehad, maar in tegenstelling tot het Gallisch werd ze niet vervangen door een Romaanse taal.

Met de komst van de Angelsaksen veranderde de situatie aanzienlijk. Sprekers van het Brits migreerden onder andere naar Armorica terwijl sprekers van Goidelische en Germaanse talen zich op Groot-Brittannië vestigden. Als gevolg van de veroveringen van de Angelsaksen werd het taalcontinuüm verbroken en begonnen de Zuidwest-Britse talen (Bretons en Cornish) en de West Britse talen (Welsh en Cumbrisch) zich afzonderlijk te ontwikkelen.

Karakteristieken 
De Britse talen kennen een aantal gemeenschappelijke karakteristieken.

 Net als de Goidelische talen, en dus alle levende Keltische talen, kennen de Britse talen medeklinkermutaties.
 In contrast tot de Goidelische talen, ligt de klemtoon in de Britse talen doorgaans op de voorlaatste lettergreep.
Cornish

Cornisch, een Keltische taal uit Cornwall
Cornish (volk), een etnische groep in het Verenigd Koninkrijk, afkomstig uit de provincie Cornwall
Cornish (Oklahoma), een plaats in de Amerikaanse staat Oklahoma
Cornish (Utah), een plaats in de Amerikaanse staat Utah
Gaelische talen

De Gaelische of Goidelische talen zijn een subgroep van (afhankelijk van de classificatie) de Q-Keltische talen en/of de Eiland-Keltische talen. Alle Gaelische talen komen voort uit het Oudiers.

Tot deze tak van het Eiland-Keltisch behoren:

 het Iers-Gaelisch
 het Schots-Gaelisch
 het Manx-Gaelisch
 het Shelta

Geschiedenis 
De Gaelische talen stammen alle af van het Oudiers, een taal die aanvankelijk alleen op Ierland gesproken werd. Tussen de 3e en 6e eeuw migreerden de Scotti naar het westen van Caledonia en uiteindelijk zouden zij de Picten onderwerpen.

Tot in de negentiende eeuw werd als gemeenschappelijke noemer voor Iers- en Schots-Gaelisch de term Erse gebruikt. Vaak wordt uitgegaan van een continuüm van 'Gaelisch' tussen Ierland en Schotland, met eventueel het Manx inbegrepen.

In de achttiende eeuw waren de verschillen tussen Iers- en Schots-Gaelisch zo groot dat de Society in Scotland for the Propagation of Christian Knowledge, vaststelde dat de 'Earse' bijbels, die ze in Ierland had besteld, voor de Schots-Gaelische bevolking grotendeels onbegrijpelijk waren.

Natuurlijke taal
Manx-Gaelisch

Het Manx-Gaelisch of kortweg Manx is een taal die tot in de jaren 70 van de 20e eeuw werd gesproken op het eiland Man. Het is taalkundig gezien het meest verwant aan het oude Iers-Gaelisch, en dan vooral het dialect van Ulster, de dialecten van Galloway en de variant van het Schots-Gaelisch zoals dat op de Hebriden wordt gesproken. De taal is ontstaan rond de 5e eeuw en wordt door haar sprekers Gaelg Vanninagh genoemd.

De laatste echte moedertaalspreker van het Manx was Ned Maddrell, die in 1974 stierf. Daarna leefde het Manx kunstmatig weer op, en mensen begonnen het weer als tweede taal te leren. Veel kinderen die nu worden geboren, worden zowel in het Engels als het Manx opgevoed. De regering van het eiland bevordert de taal en er kunnen lessen e.d. in het Manx worden gevolgd. Niettemin geldt het Manx als dode taal.

Het Manx is het meest van alle Keltische talen beïnvloed door het Oudnoors, doordat vele Vikingen zich op het eiland vestigden.

Al met al is/was het Manx dus een minderheidstaal, en als zodanig wordt het ook erkend door de Europese Unie, het VK en Ierland. Vanaf de 17de eeuw werden boeken als de Bijbel ook in het Manx vertaald, maar vóór die tijd zijn er weinig geschreven bronnen van de taal teruggevonden.

Omdat het Manx zich zonder literatuur of geschriften ontwikkelde, en de eerste originele tekst (een Bijbelvertaling) in deze taal pas in 1830 uitkwam, wordt ze geschreven zoals een Engelsman die de taal voor het eerst zou horen, ze zou schrijven, met referenties naar de schrijfwijze die al bestond voor het Iers-Gaelisch.

Externe link 
 Uitgebreid Manx-Engels /Engels-Manx woordenboek (inclusief PDF-versie)

Cultuur in Man
Dode taal
Goidelisch
Natuurlijke taal
Messapisch

Messapisch is een dode taal die werd gesproken in Apulië en Calabrië (ZO-Italië). In de 1e eeuw n.C. werd het verdrongen door het Latijn. We hebben heel korte inscripties vanaf de 5e eeuw v.Chr. Een van deze inscripties is de oudste westerse kaart aan ons bekend. 

Er is geopperd dat Messapisch mogelijk nauw verwant zou zijn aan het Illyrisch. Van het Illyrisch is echter nog veel minder bekend dan van het Messapisch, waardoor dit vermoeden niet kan worden bevestigd.

Dode taal