Grudziądz

(łac. Graudentum, Graudentium, niem. Graudenz) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, na prawym brzegu Wisły. Jest czwartym pod względem ludności miastem w województwie kujawsko-pomorskim. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. Grudziądz był zamieszkiwany przez 89 450 osób.

Położenie 
Pod względem historycznym Grudziądz leży w ziemi chełmińskiej. Miasto ciągnie się w kierunku południkowym ponad 12,5 km, natomiast w kierunku równoleżnikowym tylko 6,2 km.

Najbliżej położone miasta to: Radzyń Chełmiński (19 km), Nowe nad Wisłą (22 km), Łasin (25 km), Świecie nad Wisłą (26 km), Wąbrzeźno (32 km), Chełmno (34 km), Jabłonowo Pomorskie (34 km) oraz Kwidzyn (35 km). Miasto sąsiaduje z powiatem grudziądzkim i świeckim.

17 października 2008 roku został oddany do użytku odcinek autostrady A1 ze Swarożyna do Nowych Marz, co usprawniło komunikację w kierunku Trójmiasta. Natomiast 17 grudnia 2012 roku otwarto węzeł autostradowy, dzięki któremu Grudziądz zyskał bezpośrednie połączenie z autostradą w kierunku północnym (Gdańsk) oraz w południowym (Toruń).

Toponimia 
W dawnych tekstach nazwa miasta występuje pod różnymi wersjami: Grudenc (1216), Grudenz (1222), Grudens, Grudene, Grudencz (1404), Cruzencz, Chrudencz, Gruzenz (tj. „Grudzieniec”), a także Gruthsanz, Grutscanz, Graudentum, Graudentium, Grawdencz, Growdencz, Graudenz, Grudziąs i Grudziądz.

Badacze od wielu lat spierają się o etymologiczne znaczenie nazwy. Część z nich wskazuje, iż nazwa pochodzi od wyrazu gród. Inni twierdzą, że od grudzistej ziemi, bogato występującej na tym terenie. Jeszcze inni uważają, iż jest ona pochodzenia pruskiego, co związane było z przenikaniem na linię Wisły żywiołu pruskiego. O obecności ludności pruskiej po obu stronach Wisły świadczą nazwy takich miejscowości, jak: Memino, Pałuty, Metława, Rytel, Wiąg i Zblewo. Stąd nazwy Tczew, Gniew i Grudziądz też są często wymieniane w spekulacjach o rodowodzie pruskim.

Ostatnio przeważa jednak pogląd, że nazwa miasta może najprawdopodobniej pochodzić od słowa gruda, lecz w kontekście średniowiecznego określenia cegły. Słowo cegła w tamtych czasach nie istniało, a zamiast tego używano porównań typu: „Mediolan z Marmuru”, „Buda z kamienia”, „Malbork z błota” itp. Dodatkowym faktem potwierdzającym tę tezę były liczne badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2008–2009 na terenie Starego Miasta i przylegającej do niego Góry Zamkowej, gdzie nie odnotowano jednoznacznego odnalezienia tam śladów drewnianego grodu.

Warunki naturalne

Ukształtowanie terenu 
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest w Kotlinie Grudziądzkiej. Powierzchnia kotliny na terenie miasta wynosi około 240 km², długość 20 km, a szerokość 18 km. Jej cechą charakterystyczną są kępy, które wznoszą się ponad 60 m nad poziomem doliny Wisły. Największą z nich jest Kępa Forteczna, wznosząca się na wysokość 86,1 m n.p.m. w północnej części miasta. Na południu natomiast wznosi się Kępa Strzemięcińska (79,3 m n.p.m.).

Obszary zielone 

W mieście lasy i grunty leśne zajmują 1124 ha (19% powierzchni miasta), a parki i zieleńce 196 ha (3,33%). Z tych ostatnich na uwagę zasługuje Park Miejski (38,7 ha) oraz tzw. planty nad Kanałem Trynka (6,4 ha) wraz z Ogrodem Botanicznym (0,5 ha).

Wody 

Grudziądz leży nad Wisłą, na 835 km biegu rzeki. Szerokość koryta rzeki w obrębie miasta wynosi od 320 do 500 m, a spadek rzeki – 0,2%. Głębokość koryta dochodzi do 9 m.

Miasto może pochwalić się bogatymi zasobami czwartorzędowych wód podziemnych. Grudziądz i jego okolice, zaliczone zostały do obszarów najwyższej ochrony w podziale na Główne Zbiorniki Wód Podziemnych Polski i oznaczone jako zbiornik nr 129.

W mieście znajdują się następujące zbiorniki wodne:
 jezioro Rudnickie Wielkie
 jezioro Tarpno
 jezioro Rządz
 kanał Trynka
 rów Hermana

Klimat 
Grudziądz położony jest w strefie klimatycznej umiarkowanej. Napływ różnorodnych mas powietrza powoduje, że teren ten odznacza się dużą zmiennością pogody oraz dużymi wahaniami przebiegu typów pogody. Istotną rolę dla klimatu odgrywa ukształtowanie obszaru i znaczne różnice wysokości w poszczególnych strefach Kotliny Grudziądzkiej.

Średnie dzienne nasłonecznienie wynosi od 4 do 5 h. Największe przypada w maju (7–8 h), najmniejsze w grudniu (1,3 h). Roczna ilość czasu nasłonecznienia wynosi około 1600 h. Średnie roczne zachmurzenie waha się między 6–8,5. Największe jest w listopadzie, najmniejsze w czerwcu. Średnia roczna temp. wynosi 8 °C. Najgorętszym miesiącem roku jest lipiec (ok. 19 °C), a najzimniejszym styczeń (–3 °C). Ważnym elementem klimatycznym są przymrozki. Okres występowania przymrozków dochodzi do 160 dni na rok. Średnio rocznie opady atmosferyczne wynoszą ok. 500 mm. Jednak jest to parametr o dużym rocznym zróżnicowaniu od 295 do 757 mm. Wiatry wieją najczęściej z kierunku południowo-zachodniego i są formowane pod wpływem kierunku biegu doliny Wisły. Prędkość wiatrów wiejących w Grudziądzu wynosi średnio około 3 m/s.

Powierzchnia miasta

Historia 

Stanisław Kujot dość dokładnie opisuje chrześcijańskie początki Grudziądza (oraz nazwę miejscowości) na podstawie analizy istniejących po dziś dzień dokumentów: „[...]... Tak samo się rzecz miała z ziemią chełmińską, która do Mazowsza należała i z niem razem w pierwszej połowie rządów Bolesława Chrobrego do państwa polskiego weszła. Mazowsze przedwiślanskie należało do Polski już za Mieszka I. Stosunek zaś ten zależności obu ziemi do Polski nie był przejściowy tylko, lecz trwały, bo zastajemy go jeszcze za Bolesława Śmiałego, kiedy tenże około r. 1065 zamierzając jakieś nowe biskupstwo założyć, prócz innych grodów mu także Grudziądz – Grudenczh –, a w Chełmnie – in Culmine – każdy dziewiąty targ, to jest dochody książęce z niego, i opłatę z karczem – nonum forum cum tabernario –, wreszcie wszystkie przewozy przez Wisłę od ujścia Bzury aż po morze – transitus omnes per Wyslam a Camen usque ad mare – wyznaczył.”

Wojciech Kętrzyński domyśla się, że darowizny te dla biskupstwa płockiego przeznaczone były. Nie było zaś przykładu, by chrześcijański książę ziemię jakąś z samodzielności wyzuł, a przy pogaństwie zostawił, owszem za podbiciem szło z powszechnego zwyczaju nawracanie. Choć tedy pisane źródła, których w kraju współczesnych albo bliskoczesnych brak zupełnie, o sprawie tej tak ważnej milczą, wniosek sam się nasuwa, że i Piastowie chrześcijańscy na Dolnym Powiślu, o ile ono do państwa ich należało, tak samo sobie postąpili...[...]

Kalendarium 
 około 8000 lat p.n.e. – najstarsze ślady bytności człowieka na na terenie Grudziądza z okresu późnego paleolitu
 2. połowa VII-VIII w. – pierwsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego na Górze Zamkowej
 X w. – początki grodu warownego na obszarze Góry Zamkowej
 1064 – gród zostaje zajęty przez Prusów
 1065 – powrót grodu w granice państwa Piastów
 11 kwietnia 1065 – pierwsza wzmianka o Castrum Grudomzch w przywileju płockim wystawionym przez Bolesława II Szczodrego klasztorowi w Mogilnie. Grudziądz zostaje wspomniany na pierwszym miejscu, co świadczy o ugruntowanej pozycji miasta jako grodu obronnego i handlowego oraz jego randze na tle miast ziemi chełmińskiej i grodów Mazowsza
 1207 – objęcie ziemi chełmińskiej z Grudziądzem przez Konrada mazowieckiego
 1218 – nadanie grodu biskupowi Chrystianowi z Oliwy
 1222–1231 – okres przynależności Grudziądza do biskupa Chrystiana. Jest duże prawdopodobieństwo, że w tym przedziale czasu miasto otrzymało z jego rąk prawa miejskie. Możliwe, że gród grudziądzki mógł pozostawać w posiadaniu biskupa aż do jego śmierci w 1245 roku z przerwą w latach 1233-1238, kiedy znajdował się on w niewoli u Sambów. 
 1231 – „formalne” objęcie ziemi chełmińskiej wraz z Grudziądzem przez Krzyżaków
 1233 – oficjalne przekazanie władzy nad ziemią chełmińską i Grudziądzem Krzyżakom, którzy zajmują tereny do granicy Osy
 około 1235 – rozpoczęcie budowy zamku krzyżackiego. Prace nad nim zakończono około 1299 roku. Został zniszczony w 1945 roku
 18 czerwca 1291 – mistrz krajowy Meinhard z Querfurtu nadaje miastu prawa miejskie odmiany chełmińskiej, które regulowały prawnie jego granice
 przełom lipca i sierpnia 1410 – krótkotrwałe zajęcie miasta i zamku przez wojska króla Jagiełły
 8 lutego 1454 – zdobycie miasta przez oddziały Związku Pruskiego – koniec władzy Krzyżaków
 1455 – oddziały krzyżackie z Kwidzyna i Łasina napadły na Grudziądz i spaliły jego przedmieścia oraz spichrze
 19 października 1466 – II pokój toruński – Grudziądz i całe Prusy Królewskie zostają przyznane Polsce
 21 marca 1522 – Mikołaj Kopernik na odbywającym się w Grudziądzu Sejmiku Generalnym Prus Królewskich wygłosił traktat o monecie De aestimatione monetae
 1622 – przybycie jezuitów i otwarcie przez nich kolegium
 2 marca 1624 – przybycie benedyktynek
 1655–1659 – okupacja szwedzka
 1703 – II okupacja szwedzka
 1707–1718 – okupacja rosyjska
 21 września 1772 – I rozbiór Polski. Grudziądz trafia pod zabór pruski
 6 czerwca 1776 – początek budowy cytadeli
 Schyłek XVIII w. – przeniesienie się do Grudziądza na krótki czas pruskiego króla wraz z dworem
 1801 – początek rozbiórki zamku krzyżackiego
 1806/1807 – próby zdobycia Grudziądza przez wojska napoleońskie, udaremnione przez Courbière’a
 druga połowa XIX w. – rozwój miasta i poszerzenie granic Grudziądza. Powstają nowe dzielnice mieszkalne (szczególnie w celu germanizacji miasta, bo miało to zachęcić Niemców do przybycia). Zbudowano port rzeczny oraz połączenie kolejowe z Toruniem (nieopodal granicy z zaborem rosyjskim, która biegła 10 km na wschód od Torunia; linia ta łączyła się z biegnącą do Warszawy i dalej na wschód linią kolejową), Jabłonowem Pomorskim, Bydgoszczą, Tczewem, Laskowicami czy Chełmżą i innymi miejscowościami zaboru niemieckiego, a także innymi miastami niemieckimi, m.in. Królewcem
 1876–1878 – wybudowanie mostu prowadzącego przez Wisłę
 1894 – początek wydawania „Gazety Grudziądzkiej” w języku polskim, docierającej do Polaków mieszkających w Grudziądzu oraz wszystkich większych miejscowościach zaboru pruskiego
 1900 – miasto staje się powiatem miejskim (Stadtkreis) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie
 1918 – Polacy stanowią 18% ludności miasta
 23 stycznia 1920 – włączenie Grudziądza do Polski
 15 sierpnia 1920 – powołanie do życia Centralnej Szkoły Jazdy w Grudziądzu, która dała początek Centrum Wyszkolenia Kawalerii
 26 czerwca – 12 lipca 1925 – Pierwsza Pomorska Wystawa Rolnictwa i Przemysłu
 1 stycznia 1930 – powołanie Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
 2 września 1939 – walki 16 DP o miasto
 4 września 1939 – wkroczenie wojsk niemieckich do miasta, którego władze w ratuszu wręczają klucze okupantowi. W październiku i listopadzie liczne aresztowania i egzekucje przedstawicieli polskiej inteligencji oraz Żydów
 1939–1945 – niemiecką listę narodową podpisało 87% mieszkańców
 6 marca 1945 – zdobycie Grudziądza przez Armię Czerwoną, zabudowa miasta została zniszczona w ponad 60%
 19 lutego 1946 – miasto zostało odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy
 27 sierpnia 1951 – oddanie do użytku mostu kolejowo-drogowego na Wiśle
 27 maja 1990 – pierwsze po wojnie demokratyczne wybory do Rady Miejskiej
 30 października 2006 – wizyta prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Grudziądzu, która była pierwszą wizytą głowy państwa od 1936 roku
 2010 – wizyta marszałka Sejmu Bronisława Komorowskiego, pełniącego obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Polski
 2013 – II wizyta prezydenta Bronisława Komorowskiego (podpisał dokument o przekazaniu do parlamentu projektu zmiany przepisów ułatwiających budowę ścieżek dla pieszych i rowerzystów na wałach przeciwpowodziowych)

Zabytki

Zabytki gotyckie 
Gotyckie zabyki Grudziądza znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego. Należą do nich:
 Średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta
 Mury miejskie z XIV/XV w. (m.in. Brama Wodna)
 Pozostałości zamku krzyżackiego z drugiej połowy XIII w. – wieża „Klimek”, niewielki fragment parteru skrzydła południowego (a nie jak dotąd twierdzono – wejście do kaplicy) z domurowanym na początku XX w. portalem, który niesłusznie brano za okno kaplicy (badania archeologiczne prowadzone od 4 czerwca 2008 wykazały, że ów portal nie posiada żadnych fundamentów, a więc jest tylko atrapą)
 Zespół spichrzów z XIII–XVII w. od strony Wisły (od 14 listopada 2017 roku Pomnikiem Historii RP)

Zabytkowe obiekty sakralne 
 Barokowy zespół poklasztorny benedyktynek – na zespół składa się: budynek klasztorny z XVII–XVIII w., tzw. Pałac Opatek z XVIII w. i kościół św. Ducha z XVI w., przebudowany w XVII w.
 Stary kościół ewangelicki w Grudziądzu
 Kościół garnizonowy w Grudziądzu
 Kościół św. Jana w Grudziądzu
 Kaplica św. Jerzego w Grudziądzu
 Kościół Świętego Krzyża w Grudziądzu
 Kościół Niepokalanego Serca NMP w Grudziądzu
 Barokowy zespół pojezuicki: kościół św. Franciszka Ksawerego z XVIII w., kolegium z XVII–XVIII w. (obecnie Urząd Miejski)
 Zespół poklasztorny reformatów z poł. XVIII w., kościół św. Krzyża i klasztor (obecnie więzienie)
 Poliptyk Grudziądzki (przełom XIV i XV w.) – jest to gotycka malowana nastawa ołtarzowa pochodząca z kaplicy zamku krzyżackiego w Grudziądzu. Obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Inne obiekty o znaczeniu turystyczno-zabytkowym 
 Cytadela, której obroną wsławił się Courbière z przełomu XVIII i XIX w.
 Gmach Wyższej Szkoły Realnej w Grudziądzu
 Gmach dawnego Seminarium Nauczycielskiego w Grudziądzu
 Gmach Poczty Polskiej
 Dawny przytułek Lachmana (obecnie Urząd Stanu Cywilnego)
 Zajezdnia Tramwajowa z XIX w.
 Park Miejski im. Piotra Janowskiego przy ul. Hallera
 Zespół budynków dawnej fabryki maszyn A. Ventzki
 Górny Młyn przy ul. Młyńskiej
 Ruiny Browaru Grudziądzkiego
 Biblioteka Miejska przy ul. Legionów wraz z jej ogrodami
 Ogród Botaniczny

Hejnał grudziądzki 
Grudziądzki hejnał odegrano po raz pierwszy z wieży zamkowej „Klimek” na Górze Zamkowej pod koniec 1935 roku. Odtąd codziennie w samo południe grano go aż do wybuchu II wojny światowej. Twórcą hejnału był kapelmistrz 64PP – Stanisław Szpulecki. Po wojnie wznowiono jego odgrywanie z wieży ratusza w 1956 r. Ponownie po przerwie zaczęto nadawać hejnał 18 czerwca 1995 r.

Demografia

Populacja 

Do 1994 liczba mieszkańców Grudziądza systematycznie powiększała się (w latach 1980–1994 wzrost wynosił prawie 15%), jednak w ostatnich latach ma miejsce ujemny przyrost rzeczywisty ludności. Gęstość zaludnienia kształtuje się na poziomie charakterystycznym dla dużych miast Polski, wynosi 1690 osób na 1 km² (2004). Większość mieszkańców stanowią kobiety (ok. 51 tys.). Ludność Grudziądza zatrudniona jest głównie w branży produkcyjnej, w handlu i usługach, edukacji, administracji oraz ochronie zdrowia. W 2013 Grudziądz liczył 97 676 mieszkańców.

 Piramida wieku mieszkańców Grudziądza w 2014 roku.

Niepełnosprawni w Grudziądzu 
31 grudnia 2003 r. w Grudziądzu było 12 547 osób niepełnosprawnych (co stanowi 12,4% ogółu mieszkańców), w tym: 788 osób w wieku do 16 lat, 11 759 osób w wieku powyżej 16 lat. Główne cele działań miasta i gminy Grudziądz na rzecz osób niepełnosprawnych określa Program działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Grudziądzu w latach 2004–2015.

Gospodarka 
Od 2007 roku na terenie miasta znajduje się Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna.

Handel 

W mieście działają cztery centra i jeden park handlowy oraz 1 dom handlowy oraz wiele supermarketów i marketów, w mieście tym wybudowano Skwer Handlowy. W mieście działa 11 salonów samochodowych. W 2012 otwarto centrum handlowe „Alfa”. Planowane jest kolejne duże centrum handlowe.

Projekt Made in Grudziądz 
Projekt Made in Grudziądz powstał w 2013 roku z myślą o grudziądzkich przedsiębiorcach, promowaniu ich usług i produktów oraz samego miasta. Dzięki zrzeszeniu się w dużej grupie można podejmować większe wyzwania. Wspólne promowanie się przynosi zwiększony ruch klientów, a zarobione w ten sposób pieniądze przedsiębiorcy przeznaczają na nowe technologię, promocję i zwiększanie zatrudnienia. Warunkiem uczestnictwa w programie jest rejestracja firmy na terenie Gminy – Miasta Grudziądz.

Znane przedsiębiorstwa z Grudziądza 
 Warma Grudziądz, zlikwidowana w 2001 r.
 Hydro-Vacuum, obecnie funkcjonujące.
 Zakłady mięsne w Grudziądzu, zlikwidowane w 2007 r.
 Browary Grudziądz, zlikwidowane w 2009 r.
 Stomil Grudziądz, zlikwidowany w 2001 r.
 Unia dawniej Fabryka A. Ventzkiego, obecnie fukcjonujące.

Infrastruktura

Transport

Transport drogowy 

Około 5 kilometrów od granic miasta przebiega 91, z której odchodzą dwie drogi krajowe przebiegające przez miasto 16 (Dolna Grupa – Grudziądz – Olsztyn – Ełk – Ogrodniki granica państwa z Litwą), 55 (Stolno – Grudziądz – Kwidzyn – Malbork – Nowy Dwór Gdański). Przez teren miasta przebiega również 534 (Grudziądz – Wąbrzeźno – Golub-Dobrzyń – Rypin) i 498 (Grudziądz ul. Paderewskiego – Grudziądz ul. Szosa Toruńska). Ważną rolę w rozwoju miasta odgrywa trasa średnicowa, dzięki której można dostać się na autostradę A1, E75 która łączy północ i południe Polski. W odległości nie przekraczającej 20 km od miasta znajdują się 4 węzły autostrady A1: Warlubie, Nowe Marzy, Grudziądz oraz Lisewo. W Grudziądzu jest 379 dróg o łącznej długości 220 km, 23 mosty, 9 kładek oraz 3 wiadukty o łącznej długości ponad pół kilometra. Po grudziądzkich drogach jeździ ponad 40 tysięcy pojazdów. W mieście organizacją komunikacji osobowej zajmuje się Urząd Miasta. Natomiast przewoźnikiem jest Miejski Zakład Komunikacji obsługujący linię tramwajową oraz linie autobusowe. W mieście funkcjonuje również ok. 500 taksówek. W okresie od 2010 – 2022 roku wybudowano 25 rond: im. gen. Andersa, im. gen. „Nila”, im. gen. Skalskiego, im. kard. Wyszyńskiego, im. ks. Popiełuszki, im. R. Dmowskiego, im. P. Jasienicy, im. W. Grabskiego, im. E. Kwiatkowskiego, im. gen. Maczka, im. Z. Herberta, im. rotm. W. Pileckiego, im. matematyka J. Sikorskiego, im. marsz. E. Rydza-Śmigłego, im. Lotników, im. gen. St. Sosabowskiego, im. Ryszarda Kaczorowskiego, im. Józefa Błachnio, im. Augustyna Blocha, im. Ireny Sendlerowej, im. ks. Janusza Majewskiego, im. chor. Jana Balcera, im. Janusza Bucholca, im. ks. prof. Janusza Pasierba i im. PePeGe.

 Międzynarodowy Szlak rowerowy R1

Transport kolejowy 
Przez Grudziądz przebiegają 2 niezelektryfikowane linie kolejowe:
 207 (Toruń – Chełmża – Grudziądz – Malbork) (budowa: 1882–1883; długość: 133,5 km; linia 1-torowa)
 57,4 km odcinek Grudziądz – Toruń Wschodni uruchomiony 1 listopada 1882
 76 km odcinek Grudziądz – Malbork otwarty 15 sierpnia 1883
 208 (Działdowo – Brodnica – Grudziądz – Laskowice Pomorskie – Chojnice) (budowa: 1878–1887 i 1930; długość: 200,9 km; linia 1-torowa)
 48 km odcinek Grudziądz – Wierzchucin uruchomiony 15 sierpnia 1883
 109 km odcinek Grudziądz – Działdowo otwarty 1 października 1887

Grudziądz jest drugim największym w Polsce miastem bez zelektryfikowanych kolei (po Gorzowie Wielkopolskim), i to mimo obecności systemu tramwajów elektrycznych.

W mieście istnieją obecnie 6 stacji kolejowych:

Mosty 
Most im. Bronisława Malinowskiego w Grudziądzu jest najdłuższym mostem drogowo-kolejowym w Polsce. Most ma 11 przęseł, a jego długość wynosi 1098 metrów.

Kilka kilometrów na południe od Grudziądza oddano w 2011 r. do użytku żelbetowy most autostradowy, który ma 1953,6 m długości i jest to najdłuższy most drogowy w Polsce.

Publiczny transport zbiorowy 

 Transport miejski

Grudziądz jest najmniejszym miastem w Polsce posiadającym własną komunikację tramwajową, w mieście funkcjonuje jedna linia tramwajowa (nr 2). Tramwaje w Grudziądzu pojawiły się już w 1896 roku.

Transportem miejskim w Grudziądzu zarządza Wydział Komunikacji Miejskiej w Urzędzie Miejskim. Obsługę zapewniają Miejski Zakład Komunikacji, MZK wykonuje połączenia na 1 linii tramwajowej i 24 linii autobusowych (na 20 lipca 2020). Sieć tramwajowa jest jedną z najstarszych i najbardziej malowniczych w kraju. Jest bardzo ważna w życiu miasta, stanowi kręgosłup komunikacji w kierunku północ-południe. Obecnie trwa rozbudowa sieci tramwajowej i modernizacja istniejących sieci torowych.

 Transport międzymiastowy

PKS Grudziądz Sp. z o.o. to przedsiębiorstwo komunikacyjne powstałe 30 kwietnia 2004 po przekształceniu z Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej w Grudziądzu. Firma świadczy usługi przewozowe na terenach powiatów: grudziądzkiego, świeckiego oraz wąbrzeskiego, a także zapewnia połączenia z największymi miastami w województwie: Bydgoszczą, Toruniem i Włocławkiem. Spółka realizuje także regularne kursy do Warszawy i Poznania.

Transport lotniczy 
 Około 80 km na południowy zachód od miasta znajduje się Port lotniczy Bydgoszcz-Szwederowo.
 Około 10 km na północny wschód od miasta znajduje się lotnisko Grudziądz-Lisie Kąty.
 Około 8 km na wschód od miasta znajduje się prywatne, śmigłowcowe lądowisko Wielkie Lniska.
 Lądowisko sanitarne przy szpitalu miejskim. Wcześniej do tego celu wykorzystywano płytę główną na stadionie Olimpii.

Ochrona środowiska 
Prawie 20% ogólnej powierzchni miasta stanowią lasy, parki i zieleńce, na których występuje ponad 400 gatunków roślin i zwierząt.

Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z o.o. w Grudziądzu to spółka założona 23 grudnia 1899 r. Działała wtedy pod nazwą Wasserwerk Graudenz. Obejmuje swym zasięgiem działania nie tylko rejon miasta, ale również Gminę Grudziądz.

Pomniki przyrody 

W mieście znajdują się 33 pomniki przyrody: 26 pojedynczych drzew, 6 grup drzew oraz 1 wychodnia skalna.

Bezpieczeństwo 

Najstarszy dokument dotyczący pożarnictwa w Grudziądzu datuje się na 1760 rok. Powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Grudziądzu było procesem, który trwał od 31 lipca 1875 do 30 maja 1876 roku. Obecnie istnieją w nim dwie jednostki Ratowniczo-Gaśnicze oraz jedna jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej.

Opieka zdrowotna 

Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają:
 Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska
 niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej
 Regionalny Szpital Specjalistyczny im. dra W. Biegańskiego ul. Rydygiera
 indywidualne praktyki lekarskie (świadczenia stomatologiczne)

W mieście znajduje się zakład karny dla kobiet, który jest największą tego typu placówką w Polsce.

Edukacja 

 przedszkola – 15
 szkoły podstawowe – 18
 zespoły szkół ogólnokształcących – 5
 szkoły ponadpodstawowe – 58
 szkoły wyższe – 3
 szkoły muzyczne – 1 (1 i 2 st.)
 szkoły specjalne – 3
 inne – 4

Kultura i sztuka

Centrum Kultury Teatr 

Centrum Kultury Teatr w Grudziądzu swą działalność prowadzi głównie w obiektach teatru przy ul. Marszałka Focha i „Klubu Akcent” przy ul. Wybickiego. CKT zapewnia mieszkańcom i gościom miasta rozrywkę nie tylko tam, ale również na starym mieście, czy na Błoniach Nadwiślańskich.

Biblioteka Miejska w Grudziądzu 

Biblioteka Miejska prowadzi działalność od ponad 50 lat. Mieści się w gmachu wybudowanym w latach 1908–1911. Od roku 1912 siedzibę znalazły tu muzeum oraz biblioteka niemiecka („Stadt Bibliothek Graudenz”) która działała do 1920 roku, kiedy Grudziądz odzyskał niepodległość i powrócił do granic Polski.

Muzeum w Grudziądzu 

Muzeum grudziądzkie mieści się w dawnym klasztorze benedyktynek. Budynek zbudowany jest w stylu barokowym, w latach 1729–1731. Instytucja dzięki zróżnicowaniu ekspozycji umożliwia rozwój wielu różnych zainteresowań, przybliża kulturę materialną i duchową oraz daje okazję do zapoznania się z aktualnymi trendami sztuki.

Grudziądzkie Towarzystwo Kultury 
Założone w 1976 r., prowadzi intensywną działalność kulturalną i wydawniczą.

Chóry 
 Alla Camera
 Echo – Chór Męski
 Maksymilianum
 Soli Deo
 Boni Cantores
 Tibi Mariae
 Cantabile
 Sursum Corda
 The G Singers
 Chór Kolegiata
 AfterView

Zespoły powiązane z miastem 
 Cela nr 3
 Faust Again

Kina 
Istniejące:
 „Klub garnizonowy” (nieużywane publicznie)
 „Helios” (sieć kin, znajduje się w Centrum Handlowym „Alfa”)

Nieistniejące:
 „Welt Biograf”
 „Orzeł”
 „Apollo”
 „Gryf”
 „Nowości”
 „Gemeinde Haus”
 „Tivoli”
 „Metalowiec”
 „Energetyk” – „Helios”
 Kino Garnizonowe w „Domu Żołnierza”

Legendy i mity związane z Grudziądzem

Oblężenie Grudziądza przez Szwedów 

Legenda ta opowiada o tym, jak to przez 7 lat grudziądzki zamek bezskutecznie był oblegany przez Szwedów. Najeźdźca chciał poczekać, aż w mieście zabraknie pożywienia i jego mieszkańcy poddadzą się sami. Większość załogi i mieszczan była gotowa poddać się Szwedom. Pewnego dnia mieszczanin o imieniu Michałko wpadł na genialny pomysł. Do działa armatniego wsadził łeb ostatniego wołu i kawałek chleba, po czym wystrzelił je na drugi brzeg Wisły, gdzie czekali Szwedzi. Gdy ci zobaczyli, że mieszkańcy mają jeszcze tak duże zapasy żywności, że mogą nią strzelać z armaty, postanowili odstąpić od oblężenia zamku.

Jadwiga przy studni zamkowej 
W czasie gdy wojska szwedzkie okupowały Grudziądz, pewna piękna mieszczanka o imieniu Jadwiga zakochała się bez pamięci w oficerze szwedzkim, z wzajemnością! Ich miłość była tak ogromna, że zaplanowali wspólną ucieczkę do Szwecji. Gdy usłyszał o tym ojciec Jadwigi (wielki patriota) wściekł się i kazał zamordować ukochanego córki, oczekującego Jadwigi przy zamkowej studni. Gdy wybranka serca przybyła na miejsce, przeżyła wielki szok i popadła w rozpacz widząc martwe ciało ukochanego. Zrozpaczona wrzuciła do głębokiej studni wszystkie kosztowności, przygotowane na podróż i wstąpiła do miejscowego klasztoru benedyktynek. Według legendy, do dziś dnia nikomu nie udało się jeszcze wydobyć tych skarbów.

Jak Mikołaj Kopernik zaprojektował kanał Trynka 

Grudziądz położony był nad Wisłą, jednak jej wody nie nadawały się do picia. Z tego powodu mieszczanie w XIII w. doprowadzili do miasta wodę z jeziora Tuszewo, które znajdowało się na wschód od miasta. W tym celu poszerzono strugę płynącą z jeziora do Wisły. W ten sposób powstał strumień, który mógł napędzać młyny krzyżackie (stąd późniejsza nazwa Potok Młyński). Jednak wody jeziora szybko zostały wyeksploatowane, więc trzeba było znaleźć nowe źródło wody pitnej. Znaleziono je w okolicznych lasach osady Węgrowo (dziś wieś Pastwiska). W 1386 r. mieszkańcy rozpoczęli budowę 8 km kanału, noszącego nazwę Rów Hermana (od imienia swego twórcy). Po złączeniu go z Potokiem Młyńskim, kanał zapewniał wystarczającą ilość wody przez następne 150 lat. Niestety na początku XVI w. i te źródła zostały wyczerpane i w mieście zaczęło brakować wody (co więcej wody Wisły zostały skażone bakteriami cholery). W marcu 1522 r. w Grudziądzu odbywał się sejmik generalny, na który 21 marca przybył Mikołaj Kopernik. Legenda mówi, że gdy wielki uczony usłyszał o kłopotach mieszkańców Grudziądza, natychmiast postanowił im pomóc. Po dokładnym przestudiowaniu map okolic miasta miał zaproponować wykopanie kanału, prowadzącego wody z rzeki Osy do miasta, a dalej do Wisły. Mieszkańcy wysłali do Zygmunta I Starego prośbę o pozwolenie budowy nowego kanału, jednak dopiero jego syn, Zygmunt August, pozwolił na budowę. Oddanie Kanału Trynka do użytku nastąpiło w 1552 r. podczas pobytu króla w Grudziądzu.

Nieszczęśliwa miłość Katarzyny i Johana 

Pod koniec XVI w. grudziądzki starosta Jan Zborowski sprowadził do miasta olenderskich osadników (mennonitów). Osiedlili się oni m.in. w Owczarkach, zakładając osadę i stawiając pierwsze domy. Pewnego roku, w Noc Świętojańską, okoliczna młodzież spotkała się nad Kanałem Trynka, gdzie wrzucano do wody wianki i tańczono przy ogniskach. Do grudziądzan dołączył młody Holender o imieniu Johan. W tłumie młodych dziewcząt zauważył piękną złotowłosą dziewczynę. Piękność nosząca imię Kasia, również dostrzegła urodziwego cudzoziemca. Młodzi zakochali się w sobie od pierwszego wejrzenia. Cóż z tego, kiedy dziewczyna była już zaręczona z Kacprem (synem młynarza z Kłódki). Miłość młodych była tak wielka, że mimo ciągłych przeciwności losu, spotykali się po kryjomu. Ich szczęście nie trwało jednak długo, ponieważ o wszystkim dowiedział się Kacper. Młynarz poprosił parobków, aby wybili Johanowi Kasię z głowy. Zaczaili się na niego i dopadli wracającego z randki. Okrutnie potraktowali młodzieńca i nieprzytomnego wrzucili do Trynki. Chłopak utonął, a gdy Kasia dowiedziała się o jego śmierci, zrozpaczona rzuciła się do wody, po czym silny prąd porwał jej młode jeszcze życie w odmęty Trynki. Do dziś dnia, w Noc Świętojańską, miejscowym rybakom na jeziorze Tarpno ukazują się duchy Kasi i Johana, które szukają się wzajemnie.

Zbójnik Materna 
Przed laty, Grudziądz otoczony był niedostępnymi borami i kniejami. Rozległe lasy były kryjówkami rozmaitych przestępców i rozbójników, wśród których prym wiódł rozbójnik Materna. Wielki to był banita, którego okrutne wyczyny głośnym echem rozchodziły się po całej ziemi chełmińskiej. Materna napadał na kupców, którzy wozili towary do grudziądzkiego grodu, na okoliczne folwarki siejąc gwałt, mord i pożogę. Nie gardził również łupami z grabieży posłów, co powodowało niemałe zawirowania polityczne. Materna to był chłop jak dąb, wysoki na ponad siedem łokci, w barach tak szeroki, że do karczmy wchodził bokiem. Silny był ponoć tak bardzo, że drzewa wyrywał z korzeniami i przenosił największe głazy narzutowe. Twarz porośnięta rudym zarostem cała oszpecona była bliznami, których dorobił się jeszcze za młodu praktykując swe zbójeckie rzemiosło. W ten sposób budził strach samym swym widokiem. Kroniki miejskie wspominają o jego napaści na bogatego kupca Marcina Robenwalda w 1501 roku. Ten wniósł protest do samego króla, że w okolicy zamku grudziądzkiego kupcy i zwykli ludzie nie zaznają spokoju przez jednego banitę. Król interweniował u starosty grudziądzkiego, Pawła Sokołowskiego, który zebrał co przedniejszego chłopa z okolicy i zorganizował zasadzkę. Wpierw wśród ludu rozpuścił wieści o rzekomym transporcie złota do skarbca malborskiego, później przy drodze ku Malborkowi ulokował swych ludzi. Jednym z owych ludzi był Maćko, syn kowala, który od dwóch lat bezskutecznie starał się o rękę córki starosty. Zabiegi o rękę starościńskiej córki na nic się nie zdawały, gdyż różnice stanu były zbyt duże, a i postura Maćka nie była imponująca. Maćko, choć wątły, łeb miał na karku. Postanowił dorwać zbója fortelem. W noc poprzedzającą transport złota podmienił drewniane bele mostu przez Osę na cieniutkie deseczki, licząc na to, że zatrzyma to Maternę. Już pod Świerkocinem Materna bez większych trudności poradził sobie ze strażą konwoju i uprowadził skrzynie ze złotem, uciekając ku Malborkowi. Jakież było jego zaskoczenie, gdy po chwili z obu stron drogi wyskoczyli zbrojni rycerze pod wodzą samego starosty Sokołowskiego. Rozbójnik nie dał jednak za wygraną i ciął bezlitośnie swym mieczem, rozpruwając brzuchy obrońców prawa. Strach ogarnął pozostałych, którzy nie zdołali zatrzymać uciekającego zbója. Kiedy ten przejeżdżał przez Osę, pod ciężarem wielkiego chłopa i jego strasznego rumaka maćkowy most się zawalił, a Materna wpadł w otchłań wartkiej wtedy rzeki. Wtedy chłopiec ogłuszył go waląc z całej siły kamieniem w rudy łeb rozbójnika. Kiedy nadjechała wreszcie pogoń starosty, Materna leżał już nieprzytomny. Starosta zabrał zbója i zamknął go w zamkowym lochu w wieży Klimek. Maćko natomiast w nagrodę za spryt i męstwo dostał zgodę Sokołowskiego na poślubienie córki. Zbójnik Materna uniknął katowskiego miecza. Po 30 latach spędzonych w lochu zamkowym został ułaskawiony i wypuszczony. Czas spędzony w więzieniu ostudził watażkę. Podobno osiadł gdzieś nad jeziorem Tarpno, gdzie do końca wiódł swój pustelniczy żywot.

Imprezy kulturalne 
 W okresie Świąt Bożego Narodzenia na Rynku Głównym odbywa się Jarmark Świętego Mikołaja. Można na nim zakupić specjały z grudziądzkiego rynku spożywczego, ozdoby świąteczne oraz prezenty dla najbliższych. Można również posłuchać kolęd i piosenek świątecznych śpiewanych przez artystów na scenie.
 Każdego roku w czasie Bożego Narodzenia na Rynku Głównym staje szopka betlejemska z żywymi zwierzętami i wysoka naturalna choinka.
 W okolicach Jeziora Rudnickiego znajduje się miasteczko westernowe oferujące wiele atrakcji, m.in. zoo.
 Cyklicznie każdego roku Centrum Kultury Teatr organizuje na Błoniach Nadwiślańskich szereg koncertów.
 CKT organizuje również Lato z Muzami (występy różnych artystów, codziennie innego w nowym miejscu na Starym Mieście).
 Każdego roku (3 maja i 11 listopada) można zwiedzać Twierdzę Grudziądz
 Miejski sylwester na Marinie (ul. Portowa)
 Od 1989 roku corocznie odbywają się w Grudziądzu zjazdy kawalerzystów II RP

Media

Obecne 
 Internetowe Radio Grudziądz
 Radio Eska Grudziądz (90,6 MHz)
 Gazeta Pomorska
 Kurier Grudziądzki
 Grudziądz Twoje-Miasto.pl – portal sieci Twoje-Miasto.pl
 eGrudziadz.pl – Portal internetowy
 Grudziadz365.pl – portal powstały 15 listopada 2017
 Nasze miasto Grudziądz
 grudziadz.gdzieswpolsce.pl
 graudenz.pl – portal o historii miasta
 tvsm.pl – TVSM Grudziądz
 Pokochaj Grudziądz – Magazyn Regionalny TVP3 Bydgoszcz
 Grudziądz Miasto Otwarte – portal marki miasta

Historyczne 
 Goniec Nadwiślański
 Radio Grudziądz
 Goniec Grudziądzki
 Gazeta Grudziądzka
 Der Gesellige Zeitung
 Portal internetowy Faktygrudziadz.pl
 Tygodnik lokalny grudziadzka.pl
 prywatny portal Kampanii Mówimy DOŚĆ niszczeniu Grudziądza
 Moje Miasto Grudziądz, MMGRUDZIADZ.pl
 Czas Grudziądza – tygodnik Agory
 „Nowości Grudziądzkie” – regionalna wersja Nowości Dziennika Toruńskiego

Grudziądz w filmie 
 Tatarak Andrzeja Wajdy – miasto grało tutaj Sandomierz
 Ognisty jeździec Niny Grosse – miasto odgrywało rolę Frankfurta
 rodzinka.pl – odcinek 121 „Wakacje w Grudziądzu”

Sport i rekreacja

Solanki 
 Podczas poszukiwania ropy i gazu ziemnego w okolicach Grudziądza (Marusza) w 1972 roku natrafiono na złoża wód termalnych z okresu dolnej jury.
 Dowiercono się do głębokości 1630 m, skąd wydobyto wodę o temperaturze ok. 44 st. C.
 Dopiero w 2001 roku powstała spółka „Geotermia Grudziądz”, która zaczęła przygotowywać dokumentację na wykorzystywanie wód solankowych z Maruszy
 W marcu 2006 roku oddano do użytku publicznego obiekt z nowoczesnymi wannami, inhalatory, krioterapie, salę gimnastyczną, saunę infrared, a w maju tego samego roku oddano jedyną w Europie tężnię solankową zamkniętą w piramidzie. W następnym miesiącu umożliwiono korzystanie z groty solankowej, gdzie można się kąpać grupowo w wodach solankowych.
 W 2007 roku oddano do użytku 4 baseny z różnym stężeniem solanek oraz gabinety masażu, salę fitness, salon kosmetyczny, pokój dla dzieci.
 W 2013 roku pojawiła się koncepcja budowy nowych obiektów dla Solanek. Nową proponowaną lokalizacja to okolice jeziora Rudnik.

Kluby sportowe 

W Grudziądzu funkcjonuje 39 klubów sportowych, które prowadzą łącznie 53 sekcje.
 Grudziądzki Klub Motocyklowy powołany w 2013 roku w miejsce założonego w 2002 roku Grudziądzkiego Towarzystwa Żużlowego; kontynuator Grudziądzkiego Klubu Motorowego założonego w 1979 roku (Stadion przy ul. Hallera)
 Grudziądzki Klub Sportowy „Olimpia” – (Stadion przy ul. Piłsudskiego)
 MKS Grudziądz
 Klub Wioślarski Wisła Grudziądz
 Kokoro Grudziądzki Klub Kyokushin-kan Karate-do
 Grudziądzkie Towarzystwo Piłkarskie „Nadwiślanin”
 Uczniowski Klub Sportowy Rotmistrz Twoja Szkoła Grudziądz
 Uczniowski Klub Sportowy „Ruch”
 Uczniowski Klub Sportowy „Orka”
 Miejski Klub Sportowy „Start”
 Klub Sportowy „Stal” – (Obiekt sportowy „Mniszek Arena” przy Al. Sportowców)
 Autonomiczna Ludowa Kolarska Sekcja „Stal” Grudziądz
 Okniński MMA Grudziądz
 Aeroklub Grudziądzki
 KS Elektryk
 KS Stomil
 KP Wisła
 Autonomiczna Sekcja Tenisa Stołowego Olimpia-Unia
 Stowarzyszenie Sportowe Modelarzy Grudziądzkich
 JKS Rywal Grudziądz
 Grudziądzkie Towarzystwo Sportów Bilardowych
 Klub Płetwonurków
 Bractwo Wodniaków
 Grudziądzkie Towarzystwo Tenisowe
 Uczniowski Klub Sportowy „Arm Fanatic Sport” Grudziądz
 Szarża Grudziądz
 Automobilklub Toruński Delegatura Grudziądz
W latach 80. na stadionie grudziądzkiej „Olimpii” rozegrała swoje spotkanie młodzieżowa reprezentacja Francji z Zinédinem Zidanem w składzie.

Kluby i stowarzyszenia osób niepełnosprawnych 
 Stowarzyszenie Sportowe dla Osób Upośledzonych Umysłowo „Olimpiady Specjalne – Polska”
 Stowarzyszenie Sportowe „Sprawni – Razem”
 Centrum Rehabilitacji im. ks. Biskupa Jana Chrapka
 „TowPeDe” Towarzystwo Przyjaciół Downa w Grudziądzu

Baseny 
 Basen przy SP nr 20 (ul. Sobieskiego 12)
 Basen przy SP nr 21 (ul. Nauczycielska 19)
 Basen Nadwiślański (ul. Kalinkowa 56)
 Baseny odkryte MORiW (ul. Za Basenem 2)
 Baseny Solankowe (ul. Warszawska 36)

Inne 
 Każdego roku w Grudziądzu odbywają się Wielkanocne Zawody Balonowe o puchar Prezydenta Grudziądza
 Baza sportowa miasta to 4 stadiony, które razem mogą pomieścić ponad 25 tys. widzów (stadion GKS Olimpia – 12 tys., stadion GKM – 8 tys.), 5 hal sportowych wraz z pełnym wyposażeniem widowiskowo-sportowym (ok. 2500 miejsc), baseny kryte i otwarte oraz korty tenisowe czy strzelnice sportowe. Na terenie miasta istnieją również sauny, siłownie, ośrodki jeździeckie oraz przystanie wodne.
 Przez Grudziądz i okolice przechodzi wiele szlaków turystycznych.

Ogrody działkowe 
 ROD „25-lecie PRL”
 ROD „Chemik”
 ROD „Energetyk”
 ROD im. Tadeusza Kościuszki
 ROD „Kąpiele Słoneczne”
 ROD „Krokus”
 ROD „Metalowiec”
 POD „Nad Rudniczanką”
 ROD „Narcyz”
 ROD „Niezapominajka”
 ROD „Relaks”
 ROD "Rolnik"
 ROD „Transportowiec”
 ROD „XX-lecia”

Planetarium 
W 1964 roku w Grudziądzu powstało Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Odbywają się tutaj co jakiś czas seanse i dni otwarte dla wszystkich chętnych. Grudziądzkie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne jest też organizatorem Ogólnopolskiego Młodzieżowego Seminarium Astronomicznego (OMSA) im. prof. Roberta Głębockiego. W 2008 roku odbył się już dwudziesty czwarty finał tego konkursu. W latach 2020–2021 z powodu pandemii COVID-19 seanse w Planetarium odbyła się wyłącznie przez portal internetowy YouTube na profilu Planetarium i Obserwatorium – Grudziądz. Obecnie seanse odbywają się wyłącznie po wcześniejszym uzgodnieniu.

Polityka i administracja

Podział administracyjny

Status administracyjny miasta

Administracja samorządowa 
Grudziądz posiada status miasta na prawach powiatu. Oznacza to, że gmina miejska wykonuje zadania powiatu. Organem stanowiącym samorządu jest Rada Miejska Grudziądza, składająca się z 23 radnych, którzy są wybierani w 4 okręgach wyborczych, od 2018 na okres 5-letniej kadencji. W szczególności określa politykę rozwoju Miasta. Organem wykonawczym samorządu jest Prezydent miasta Grudziądza. Siedziba Prezydenta Grudziądza i Rady Miejskiej znajduje się w Ratuszu Miejskim.

Miasto jest siedzibą władz gminy Grudziądz i powiatu grudziądzkiego.

Grudziądz jest członkiem Związku Miast Polskich, Federacji Miast Kopernikańskich, Ogólnopolskiej Federacji Młodzieżowych Samorządów Lokalnych i Związku Miast Nadwiślańskich.

Obecne władze miasta 
 Prezydent miasta – Maciej Glamowski od 21 listopada 2018
 I Zastępca prezydenta miasta – Szymon Gurbin od 23 listopada 2018
 II Zastępca prezydenta miasta – Róża Lewandowska od 17 maja 2021
 Sekretarz miasta – Andrzej Cherek od 26 lutego 2019
 Skarbnik miasta – Tomasz Szczechowski od 22 marca 2019

Polityka 
Mieszkańcy Grudziądza wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 5 oraz jednego senatora z okręgu wyborczego nr 12. Natomiast posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego numer 2. Z kolei z mieszkańcami powiatu: brodnickiego, golubsko-dobrzyńskiego, grudziądzkiego, rypińskiego i wąbrzeskiego wybierają 5 z 30 radnych do Sejmiku Województwa Kujawsko-Pomorskiego (okręg wyborczy nr 3). Reprezentantami Grudziądza w sejmiku kujawsko-pomorskim wyłonionymi w wyborach samorządowych w 2018 są: Michał Czepek (PO) i Robert Malinowski (PO).

Parlamentarzyści 
Grudziądz posiada jedynego przedstawiciela w IX kadencji w Sejmie.

 Tomasz Szymański (Koalicja Obywatelska),
ponadto od wyborów parlamentarnych 2019 swoje biura w mieście posiadają:

 Posłowie na Sejm: Robert Kwiatkowski (Lewica), Iwona Michałek (PiS)
 Senator: Ryszard Bober (PSL)

Posłowie do Parlamentu Europejskiego posiadający biura poselskie w mieście:

 Radosław Sikorski (KE)

Dzielnice i osiedla Grudziądza 

W północnej części miasta dominuje zabudowa jednorodzinna, centralną część miasta stanowi stara, zabytkowa zabudowa śródmiejska, natomiast w południowej usytuowane są dzielnice przemysłowo-składowe, a także duże osiedla mieszkaniowe z „wielkiej płyty”. Grudziądz dzieli się na poszczególne dzielnice i osiedla:
 Owczarki
 Os. Owczarki
 Os. Szczęśliwe
 Owczarki Wschodnie
 Tarpno
 Wielkie Tarpno
 Franciszkowo
 Osada Tarpno
 Małe Tarpno
 Osiedle Tarpno
 Osiedle Tarpno Drugie
 Nowe Tarpno
 Sadowo
 Tuszewo
 Tuszewo Północne
 Tuszewo Południowe
 Kuntersztyn
 Wielki Kuntersztyn
 Mały Kuntersztyn
 Stare Miasto
 Śródmieście
 Os. Batorego
 Os. Wyzwolenia
 Osiedle Kawalerii Polskiej
 Chełmińskie Przedmieście
 Os. Kopernika
 Os. Chełmińskie
 Lotnisko
 Os. Stare Lotnisko
 Abisynia
 Os. Lotnisko
 Strzemięcin
 Rządz
 Stary Rządz
 Nowy Rządz
 Dębowe Wzgórze
 Rządz Przemysłowy
 Mniszek
 Rudnik
 Pastwisko
 Węgrowo

Cmentarze 

 Cmentarz przy ul. Cmentarnej
 Cmentarz Komunalny
 Cmentarz Garnizonowy
 Cmentarz Wojenny
 Stary i Nowy cmentarz żydowski (zniszczone w czasie wojny)
 Cmentarz Ewangelicki
 Cmentarz Parafii Farnej
 Cmentarz w Tarpnie (tzw. pod Nową Wsią)

Wspólnoty wyznaniowe

Wyznania według spisów z końca XIX i początku XX w. 
 ewangelicy:
 10 871; (1880)
 33 020; (1905)
 25 493; (1910)
 katolicy:
 5490; (1880)
 11 684; (1905)
 13 612; (1910)
 Żydzi:
 78; (1880)
 579; (1905)
 505; (1910)
 inne:
 –; (1880)
 1; (1905)
 12; (1910)

Współcześnie 
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Buddyzm
 Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu

Kościoły katolickie:
 Kościół rzymskokatolicki:
 Dekanat Grudziądz I
 Dekanat Grudziądz II
 Reformowany Kościół Katolicki w Polsce (Wspólnota Narodzenia Pańskiego, ul. Kulerskiego 11/1)

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
 parafia Kazańskiej Ikony Matki Bożej, ul. Armii Krajowej 20/1

Kościoły protestanckie:
 Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP:
 parafia św. Jana – ul. Szkolna 10
 Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP:
 parafia św. Pawła – ul. Kosynierów Gdyńskich 9-11
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
 zbór w Grudziądzu – ul. Józefa Piłsudskiego 109
 Wspólnota Kościołów Chrystusowych w RP
 Społeczność Chrześcijańska w Grudziądzu – ul. Północna 38
 Kościół Zielonoświątkowy w RP:
 zbór w Grudziądzu – ul. Kosynierów Gdyńskich 9-11

Świadkowie Jehowy:
 zbory: Grudziądz–Centrum (oraz grupa rosyjskojęzyczna), Grudziądz–Południe, Grudziądz–Lotnisko, Grudziądz–Tarpno (oraz grupa j. migowego)
 Sala Królestwa, ul. Parkowa 1

Świecki Ruch Misyjny „Epifania”
 zbór w Grudziądzu, ul. Kosynierów Gdyńskich 9

Grudziądz jako garnizon wojskowy

Jednostki stacjonujące przed 1939 

 Centrum Wyszkolenia Kawalerii, w którym szkolili się m.in.
 rtm. Witold Pilecki
 rtm. Jan Ładoś
 18 Pułk Ułanów Pomorskich
 Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
 Dowództwo 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty:
 16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej
 64 Grudziądzki Pułk Piechoty
 65 Starogardzki Pułk Piechoty
 3 Pułk Łączności
 Batalion ON „Grudziądz”
 Inspektorat Grudziądz AK

Jednostki stacjonujące po 1945 (rozwiązane) 
 6 Dywizja Artylerii Przełamania
 8 Pułk Mostów Drogowych i Kolejowych
 Bydgoski Pułk Obrony Terytorialnej
 2 Batalion Obrony Przeciwchemicznej
 Ośrodek Szkolenia Specjalistów Ubezpieczenia Lotów
 113 Wojskowy Szpital Garnizonowy
 60 Okręgowe Warsztaty Uzbrojenia i Elektroniki
 1 Ośrodek Szkolenia Kierowców
 4 Rejonowa Baza Materiałowa
 Centralny Ośrodek Szkolenia Młodszych Specjalistów Logistyki

Jednostki stacjonujące po 1945 
 Centrum Szkolenia Logistyki
 8 Batalion Walki Radioelektronicznej
 13 Wojskowy Oddział Gospodarczy
 1 Rejonowe Warsztaty Techniczne
 Placówka Żandarmerii Wojskowej

27 września 2007 roku odbyły się w Grudziądzu manewry wojskowe pod kryptonimem „Opal 07”.

Do nazwy miasta odwoływały się okręty niemieckiej marynarki wojennej. Od 1913 r. do końca I wojny światowej w Kaiserliche Marine służyły krążowniki lekkie typu Graudenz: SMS „Graudenz” i SMS „Regensburg”.

Honorowi obywatele Grudziądza 
Tytuł „Honorowego Obywatela Miasta Grudziądza” przyznawany jest przez Radę Miasta, za szczególne zasługi w działalności gospodarczej, politycznej, naukowej, kulturalnej i społecznej dla Rzeczypospolitej Polskiej lub miasta Grudziądza. Inicjatywę uchwałodawczą w tym zakresie posiada: prezydent, przewodniczący rady oraz grupa co najmniej 10 radnych. Rada Miasta może również podjąć uchwałę o pozbawieniu godności honorowego obywatelstwa, gdy honorowy obywatel dopuścił się czyn, wskutek którego stał się honorowego obywatelstwa niegodny.

Wyróżnieni 
W reprezentacyjnej sali sesyjnej grudziądzkiego Ratusza, 29 września 2010 odsłonięto portrety Honorowych Obywateli Miasta Grudziądza. Autorką obrazów jest malarka Maja Wolf.

Miasta partnerskie

Sąsiednie gminy 
Dragacz, Grudziądz (gmina wiejska), Rogóźno

Zobacz też 

 Pomnik Żołnierza Polskiego w Grudziądzu
 Tężnia w Grudziądzu

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 Tadeusz Chrzanowski, Grudziądz, Warszawa, Wyd. „Sport i Turystyka”, 1970.
 Stanisław Myśliborski-Wołowski, Szkice grudziądzkie, wyd. 3, Grudziądz, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1972.
 Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 7, Powiat grudziądzki, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1974.
 
 Grudziądz, oprac. i red. Karola Skowrońska, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1991.
 Dzieje Grudziądza, pod red. Jerzego Danielewicza, t. 1 (do roku 1920), Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1992.
 „Kalendarz Grudziądzki”, 1, 1997 – 13, 2008, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury .
 Anna Wajler, Grudziądz na starej pocztówce, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 1998, .
 Kalendarium Grudziądz 2000, oprac. Jerzy Krzyś, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1999, .
 Grudziądz. Widoki miasta, oprac. Jadwiga Drozdowska, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2001, .
 
 Anna Wajler, Grudziądz na pocztówkach z lat 1920–1939, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2002, .
 Grudziądz. Miniprzewodnik, tekst Tadeusz Rauchfleisz, Henryk Stopikowski, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2004, .
 
 Grudziądz 1945. Wspomnienia, red. nacz. Janusz Kalamarski, Grudziądz, Wyd. Kalamarski, 2007, .

Linki zewnętrzne 
 Oficjalny portal Grudziądza
 Historia Żydów w Grudziądzu na portalu Wirtualny Sztetl
 Stare monografie i przewodniki
 Ignacy Żniński, Grudziądz, Grudziądz 1913
 Władysław Szołdrski, Kronika benedyktynek grudziądzkich, Pelplin 1935.
 
 http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=843&q=Grudzi%C4%85dz&d=0&t=0
 Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona

Grudziądz
Miasta na prawach powiatu
Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miasta w województwie kujawsko-pomorskim
Miejscowości odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu