alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Teoria obliczeń

Teoria obliczeń – dział informatyki i matematyki, który dzieli się na: teorię automatów i języków formalnych, teorię obliczalności oraz teorię złożoności. Teoria automatów zajmuje się definicjami i własnościami modeli obliczeń (modelami maszyn liczących). W uproszczeniu zajmuje się ona odpowiedzią na pytanie czym jest komputer, teoria obliczalności odpowiedzią na pytanie, które problemy dają się rozwiązać przy pomocy komputera, a teoria złożoności – odpowiedzą na pytanie jakim kosztem (czasowym i pamięciowym) da się to zrobić. 

Modele obliczeń stosuje się w praktyce, na przykład model zwany automatem skończonym jest wykorzystywany w architekturze komputerów, budowie kompilatorów i w przetwarzaniu tekstu (przetwarzanie języka naturalnego, synteza mowy). Inny model, nazywany gramatyką bezkontekstową, jest używany przy projektowaniu języków programowania i sztucznej inteligencji.

Najogólniejszym modelem obliczeń jest maszyna Turinga. Można ją rozumieć jako komputer o nieograniczonych zasobach pamięci. Inne używane modele, takie jak: rachunek lambda, rachunek kombinatorów, algorytmy Markowa, funkcje rekurencyjne są sobie równoważne w tym sensie, że wszystko co jest obliczalne na jednym z nich, da się też obliczyć na maszynie Turinga. Rozważa się również węższe modele tzn. takie, które nie pozwalają na wyrażenie dowolnej funkcji obliczalnej, np. funkcje pierwotnie rekurencyjne. O niektórych problemach związanych z modelami obliczeń wiadomo, że są nierozstrzygalne. Na przykład nie istnieje algorytm, który rozstrzyga czy dwa λ-wyrażenia są równoważne lub czy maszyna Turinga dla danego wejścia zatrzyma się (zob. problem stopu). Podstawowym obiektem badań teorii obliczalności są funkcje obliczalne. Problem P vs NP jest określany jako najważniejszy nierozwiązany problem matematyczny w informatyce.

Zobacz też 
 język formalny
 automaty skończone
 automaty ze stosem

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Mathematical theory of computation , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
Operator paradoksalny

Operator paradoksalny (operator punktu stałego) – funkcja w rachunku lambda, która dla każdej funkcji tworzy jej punkt stały:
 

Nazwa bierze się stąd, iż jeśli tą funkcją będzie na przykład negacja (niezależnie od przyjętej definicji) to:
 

Operatorów paradoksalnych jest nieskończenie wiele. Najczęściej używany jest zdefiniowany następująco:
 

Niemniej jeśli
 

to funkcja
 

też jest operatorem punktu stałego.

Przypisy 

Rachunek lambda
Problem spełnialności

Problem spełnialności – zagadnienie rachunku zdań, określające czy dla danej formuły logicznej istnieje takie podstawienie (wartościowanie) zmiennych zdaniowych, żeby formuła była prawdziwa. Jest ono równoważne negacji odpowiedzi na pytanie czy „negacja tej formuły jest tautologią”.

Własność polegająca na posiadaniu przez formułę logiczną takiego wartościowania, które czyni ją prawdziwą nazywana jest spełnialnością formuł logicznych. O takim wartościowaniu mówimy, że spełnia ono daną formułę i nazywamy je wartościowaniem spełniającym. Formuła zdaniowa A języka L jest spełnialna wtedy i tylko wtedy, gdy istnieją: interpretacja M języka L oraz M-wartościowanie s takie, że M╞ A [s]; w przeciwnym przypadku mówimy, że A jest niespełnialna.

Problem stwierdzania, czy zadana formuła logiczna jest spełnialna, to zagadnienie istotne dla teorii złożoności obliczeniowej. W zależności od postaci formuły jest on uważany za problem łatwy (tj. istnieje algorytm wielomianowy pozwalający na jego rozwiązanie) lub trudny (tj. prawdopodobnie algorytm wielomianowy dla niego nie istnieje).

Problem spełnialności jest rozstrzygalny – można wypróbować wszystkie podstawienia, których jest  gdzie  to liczba zmiennych w formule. Metoda ta ma więc złożoność obliczeniową wykładniczą.

Istnieje też problem spełnialności formuł w koniunkcyjnej postaci normalnej (ang. CNF – conjunctional normal form), których klauzule mają nie więcej niż k literałów (k-SAT). Literałem nazywamy zmienną lub zmienną zanegowaną, klauzulą nazywamy alternatywę literałów, natomiast formuła to koniunkcja klauzul. 1-SAT i 2-SAT mają rozwiązania w P, czyli w deterministycznym czasie wielomianowym, natomiast już 3-SAT jest NP-zupełny, czyli taki, że każdy problem z klasy NP jest do niego redukowalny przy pomocy redukcji w czasie wielomianowym.

Zobacz też 
 dysjunkcyjna postać normalna
 koniunkcyjna postać normalna
 problem NP-zupełny
 twierdzenie Cooka

Teoria obliczeń
Logika matematyczna
Bateria (wojsko)

Bateria – pojęcie używane w siłach zbrojnych państw w różnych kontekstach:

 pododdział będący zazwyczaj częścią składową dywizjonu lub pułku artylerii (np. bateria artylerii, bateria artylerii przeciwlotniczej, bateria moździerzy) lub rakiet (bateria rakietowa). Jest ona uzbrojona w działa samobieżne, holowane lub wyrzutnie rakiet. Składa się zwykle z pododdziału dowodzenia i plutonów ogniowych. Rozmieszcza się ją na jednym stanowisku ogniowym (stanowisku startowym) lub plutonami, niekiedy nawet poszczególnymi działonami. Może wykonywać jedno lub więcej zadań ogniowych – zależnie od liczby dział (wyrzutni) i rodzaju amunicji (konwencjonalna, jądrowa). Może strzelać z zakrytych (ogniem pośrednim) lub odkrytych (ogniem na wprost) stanowisk ogniowych;
 pododdział dowodzenia (bateria dowodzenia), rozpoznania (np. bateria radiotechniczna, bateria rozpoznania dźwiękowego) lub obsługi w dywizjonie lub pułku artylerii;
 artyleryjski pododdział ogniowy w batalionie lub pułku ogólnowojskowym (np. czołgów lub wojsk zmechanizowanych) pełniący w nim rolę np. osłony przeciwlotniczej;
 organizacyjny pododdział artyleryjskiego działu okrętowego.

Rodzaje baterii 
 bateria dowodzenia
 bateria dyżurna
 bateria pływająca
 bateria podręczna
 bateria przeciwlotnicza
 bateria rozpoznania artyleryjskiego
 bateria rozpoznania dźwiękowego
 bateria topograficzna
 bateria wędrowna

Zobacz też 

 Ogniomistrz
 Bombardier
 Kanonier

Bibliografia 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, .
Czołowa postać normalna

Czołowa postać normalna to wyrażenie w rachunku lambda w którym główne wyrażenie nie jest redukowalne, oraz nie jest lambda-wyrażeniem o redukowalnym ciele.

λ-wyrażenie w postaci normalnej jest λ-wyrażeniem w czołowej postaci normanej.
λ-wyrażenie w czołowej postaci normanej jest λ-wyrażeniem w słabej czołowej postaci normanej.

Przykład wyrażenia w czołowej postaci normalnej które nie jest wyrażeniem w postaci normalnej:
 λ x . (x ((λ y . y) x))

Wyrażenie to redukuje się do λ x . (x x).

Mówiąc inaczej, wyrażenie jest w czołowej postaci normalnej jeśli ma wyrażenia redukowalne co najwyżej jako argumenty.

Rachunek lambda
Słaba czołowa postać normalna

Słaba czołowa postać normalna – wyrażenie w rachunku lambda, w którym główne wyrażenie nie jest redukowalne.

Każde λ-wyrażenie w czołowej postaci normalnej jest λ-wyrażeniem w słabej czołowej postaci normanej.

Przykład wyrażenia w słabej czołowej postaci normalnej, które nie jest wyrażeniem w czołowej postaci normalnej:

 λ x . ((λ y . y) x )

Wyrażenie to nie jest w czołowej postaci normalnej ponieważ ciało λ-abstrakcji – (λ y . y) x – jest redukowalne do x.

Rachunek lambda
Loara

Loara (, ) – najdłuższa rzeka Francji. Jej długość wynosi 1020 km, a powierzchnia dorzecza 120,5 tys. km². Źródła Loara bierze na stokach Gerbier-de-Jonc we wschodniej części Masywu Centralnego, a uchodzi do Zatoki Biskajskiej (Ocean Atlantycki) w postaci estuarium.

Dla statków morskich Loara jest dostępna do Nantes. Rzeka posiada połączenia z Sekwaną i Saoną za pomocą kanałów. Cechują ją duże wahania stanu wód. W dolinie środkowej Loary obecny zespół gotycko-renesansowych zamków, między innymi w Angers, Chambord, Blois, Chaumont, Montsoreau, Amboise, Chenonceaux i Azay-le-Rideau.

Główne dopływy:
 prawostronne
 Maine
 lewostronne
 Allier
 Cher
 Indre
 Vienne

Ważne miasta nad Loarą: Roanne, Orlean, Tours, Nantes, Saint-Nazaire.

Zobacz też 
 rzeki Europy
 Dolina Loary

Przypisy 

 
Rzeki w departamencie Allier
Rzeki w departamencie Ardèche
Rzeki w departamencie Cher
Rzeki w departamencie Indre i Loara
Rzeki w departamencie Loir-et-Cher
Rzeki w departamencie Loara
Rzeki w departamencie Górna Loara
Rzeki w departamencie Loara Atlantycka
Rzeki w departamencie Loiret
Rzeki w departamencie Maine i Loara
Rzeki w departamencie Nièvre
Rzeki w departamencie Saona i Loara
Las (ujednoznacznienie)



Różne znaczenia słowa Las 
 las – rodzaj zbiorowiska roślinnego,
 las pierwotny
 las naturalny
 
matematyka i technika:
 las – (w matematyce) rodzaj grafu,
 Las – polski parowóz wąskotorowy z 1947 roku

religie, mitologia:
 Las – mezopotamska bogini

kinematografia:
 Las – film eksperymentalny z 2009 roku, reż. Piotr Dumała
 Las – rumuńsko-serbski film dokumentalny z 2014 roku

Miejscowości i ich części Polsce 

 Wg TE#RYT jest ich 19, w tym 2 podstawowe
 Las – część miasta Warszawa
 Las – część wsi Bieńkówka w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. chełmińskim, w gminie Chełmno
 Las – część wsi Brzeźno w woj. lubelskim, w pow. chełmskim, w gminie Dorohusk
 Las – część wsi Wierzbica w woj. lubelskim, w pow. chełmskim, w gminie Leśniowice
 Las – część wsi Wola Korybutowa Pierwsza w woj. lubelskim, w pow. chełmskim, w gminie Siedliszcze
 Las – część wsi Stary Stręczyn w woj. lubelskim, w pow. Łęcyckim, w gminie Cyców
 Las – część wsi Zakrzów w woj. lubelskim, w pow. opolskim, w gminie  Łaziska
 Las – część wsi Nielisz w woj. lubelskim, w pow. zamojskim, w gminie Nielisz
 Las – część wsi Przygłów w woj. łódzkim, w pow. piotrkowskim, w gminie Sulejów
 Las – część wsi Biesna w woj. małopolskim, w pow. gorlickim, w gminie Łużna
 Las – część wsi Węglówka w woj. małopolskim, w pow. myślenickim, w gminie Wiśniowa
 Las – wieś w woj. małopolskim, w pow. oświęcimskim, w gminie Przeciszów
 Las – część wsi Piotrowice w woj. małopolskim, w pow. oświęcimskim, w gminie Przeciszów
 Las – część wsi Żdżary w woj. podkarpackim, w pow. dębickim, w gminie Czarna
 Las – część wsi Wyręby w woj. podkarpackim, w pow. rzeszowskim, w gminie Dynów
 Las – część wsi Wysoka Głogowska w woj. podkarpackim, pow. rzeszowskim, w gminie  Głogów Małopolski
 Las – wieś w woj. śląskim, w pow. żywieckim, w gminie Ślemień
 Las – kolonia wsi Potok Wielki w woj. świętokrzyskim, w pow. Jędrzejowskim, w gminie Jędrzejów
 Las – część wsi Sworzyce w woj. świętokrzyskim, w pow. koneckim, w gminie Końskie
Inne:
 Las – osiedle Starachowic

Osoby 
 Hanna Las (ur. 1989) – polska judoczka
 Joram Las (ur. 1945) – izraelski lekarz, wykładowca, polityk i wojskowy

Zobacz też 
 
 Wilkowiczki-Las
Las (matematyka)

Las - graf, którego każdy spójny podgraf jest drzewem. Równoważnie można zdefiniować las po prostu jako acykliczny graf nieskierowany (czyli nie zawierający żadnych cykli). Wtedy jego spójne składowe są drzewami.

Zobacz też 
 drzewo
 graf acykliczny

Przypisy 

Grafy
Narwik

Narwik () – norweskie miasto i gmina leżąca w regionie Nordland.

Narwik jest 29. norweską gminą pod względem powierzchni. Miasto o charakterze portowym położone jest ok. 240 km za kołem polarnym nad Morzem Norweskim na wybrzeżu Ofotfjordu; ponad 19 tys. mieszkańców.

Niezamarzający (średnia roczna temperatura +3,7 °C) port przeładunkowy rudy żelaza, ok. 30 mln ton rocznie, dostarczanej linią kolejową z Kiruny w Szwecji oraz port rybacki. Przystań promowa. Muzeum ruchu oporu z czasów II wojny światowej () prowadzone przez Norweski Czerwony Krzyż. Pomnik polskich marynarzy z ORP Grom poległych w Bitwie o Narwik () oraz ich kwatera na cmentarzu.

Historia 
Okolice Narwiku zostały po raz pierwszy zasiedlone w epoce kamienia. Wtedy, w miejscu dzisiejszego miasta, powstała pierwsza wikińska osada.

W 1870 roku rząd szwedzki zaczął eksploatować rudę żelaza z kopalni w Kirunie. Z powodu braku niezamarzającego szwedzkiego portu zadecydowano o budowie linii kolejowej do Narwiku.

Linia kolejowa do Kiruny i niezamarzający (dzięki Prądowi Północnoatlantyckiemu) port sprawiły, że Narwik podczas II wojny światowej miał strategiczne znaczenie. W kwietniu i maju 1940 roku odbyły się walki między III Rzeszą a aliantami, zakończone ostatecznym zwycięstwem Niemców. W walkach o Narwik brali udział Polacy.

Etymologia 
Nazwa miasta pochodzi od staronordyckiego narja – wąski cypel lądu, oraz vik – osiedle.

Demografia 
Według danych z roku 2005 gminę zamieszkuje 18 512 osób. Gęstość zaludnienia wynosi 9,12 os./km². Pod względem zaludnienia Narvik zajmuje 52. miejsce wśród norweskich gmin.

Edukacja 
Według danych z 1 października 2004:
 liczba szkół podstawowych (): 14
 liczba uczniów szkół podst.: 2517

Władze gminy 
Według danych na 2011 rok administratorem gminy () jest Wiggo Lauritzen, natomiast burmistrzem (, d. ) jest Karen Margrethe Kuvaas.

Galeria

Zobacz też 
 gminy Norwegii
 podział administracyjny Norwegii
 bitwa o Narwik
 bitwy morskie pod Narwikiem
 Narwik (stacja kolejowa)

Bibliografia 
 dane liczbowe: Statistisk sentralbyrå
 dane adresowe i dotyczące władz: Kommunenøkkelen

 
Gminy w okręgu Nordland
Miasta w regionie Nordland
Norweskie ośrodki narciarskie
Objętość dzieła drukiem

Objętość dzieła drukiem, objętość dzieła – liczba obranych jednostek określających rozmiar dzieła. W Polsce wykorzystuje się, w zależności od potrzeb, następujące jednostki:

 arkusz autorski
 arkusz drukarski
 arkusz wydawniczy

Za objętość druku uważa się również liczbę stron. W oprawie zeszytowej są to wszystkie strony wyrobu, w oprawie klejonej wszystkie strony wkładu.

Zobacz też 
 druk
 DTP
 objętość

DTP
Arkusz autorski

Arkusz autorski – jednostka obliczeniowa objętości materiału stosowana w wydawnictwie dla rozliczeń z autorem obejmująca wyłącznie materiał opracowany przez autora, czyli bez ilustracji obcych i bez materiału stworzonego lub nadzorowanego przez redakcję jak: wstęp, komentarze, recenzje, przedmowy, posłowia, dwójka lub czwórka tytułowa książki (i ew. inne strony metrykalne). Najczęściej innego autorstwa są również: indeksy, spis treści oraz szata graficzna publikacji.

Do arkusza autorskiego nie zalicza się powtórzeń oraz znaczących objętościowo cytatów.

Arkusz autorski (tak samo, jak arkusz wydawniczy) wynosi:

 40 000 znaków typograficznych (ze spacjami) prozy, lub
 700 linijek poezji, lub
 800 wierszy obliczeniowych (po 50 znaków), lub
 3000 cm² powierzchni ilustracji (także zapisu nutowego, wzorów matematycznych, chemicznych, diagramów)

Przypisy 

DTP
Brzeg

brzeg – linia zetknięcia się lądu z wodą (morzem, jeziorem, rzeką)

Miejscowości i ich części w Polsce 
 Wg TERYT jest ich 26, w tym 3 podstawowe
 Brzeg – miasto
 Brzeg – wieś w woj. łódzkim, w pow. poddębickim, w gminie Pęczniew
 Brzeg – wieś w woj. łódzkim, w pow. tomaszowskim, w gminie Rzeczyca
 Brzeg – część wsi Łapczyca w woj. małopolskim, w pow. bocheńskim, w gminie Bochnia
 Brzeg – część wsi Żegocina w woj. małopolskim, w pow. bocheńskim, w gminie Żegocina
 Brzeg – część wsi Borzęcin w woj. małopolskim, w pow. brzeskim, w gminie Borzęcin
 Brzeg – część wsi Wołowice w woj. małopolskim, w pow. krakowskim, w gminie Czernichów
 Brzeg – część wsi Przeginia w woj. małopolskim, w pow. krakowskim, w gminie  Jerzmanowice-Przeginia
 Brzeg – część wsi Wilkowisko w woj. małopolskim, w pow. limanowskim, w gminie Jodłownik
 Brzeg – część wsi Stara Wieś w woj. małopolskim, w pow. limanowskim, w gminie Limanowa
 Brzeg – część wsi Borzęta w woj. małopolskim, w pow.  myślenickim, w gminie Myślenice
 Brzeg – część wsi Krzyszkowice w woj. małopolskim, w pow.  myślenickim, w gminie Myślenice
 Brzeg – część wsi Trzemeśnia w woj. małopolskim, w pow.  myślenickim, w gminie Myślenice
 Brzeg – część wsi Siepraw w woj. małopolskim, w pow.  myślenickim, w gminie Siepraw
 Brzeg – część wsi Kobielnik w woj. małopolskim, w pow.  myślenickim, w gminie Wiśniowa
 Brzeg – część wsi Wola Piskulina w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Łącko
 Brzeg – część wsi Maszkowice w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Łącko
 Brzeg – część wsi Kokuszka w woj. małopolskim, w pow. nowosądeckim, w gminie  Piwniczna-Zdrój
 Brzeg – część wsi Łapsze Wyżne w woj. małopolskim, w pow.  nowotarskim, w gminie Łapsze Wyżne
 Brzeg – część wsi Ochotnica Dolna w woj. małopolskim, w pow.  nowotarskim, w gminie Ochotnica Dolna
 Brzeg – część wsi Brzozówka w woj. małopolskim, w pow. olkuskim, w gminie Wolbrom
 Brzeg – przysiółek wsi Zawoja w woj. małopolskim, w pow. sudkim, w gminie Zawoja
 Brzeg – część wsi Sieniawa w woj. podkarpackim, w pow. krośnieńskim, w gminie Rymanów
 Brzeg – osada wsi Odrzechowa w woj. podkarpackim, w pow. sanockim, w gminie Zarszyn
 Brzeg – część wsi Przyszowice w woj. śląskim, w pow. gliwickim, w gminie Gierałtowice
 Brzeg – część wsi Sokołowo w woj. wielkopolskim, w pow. czarnkowsko-trzcianeckim, w gminie Lubasz

Gminy w Polsce 
 Brzeg – gmina miejska, siedziba powiatu w województwie opolskim

Inne 
 brzeg zbioru (figury, bryły)  w geometrii lub topologii
 Brzeg – dawna nazwa wsi Sośnica-Brzeg w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Radymno

Zobacz też 
 Brzegi
 Brzeg Dolny
 Brzeg Głogowski
 Brzeg (gmina)
Mozela

Mozela (franc. Moselle, niem. Mosel, luks. Musel) – rzeka płynąca przez Francję, Niemcy i Luksemburg, lewy dopływ Renu.

Długość Mozeli wynosi 544 km, a powierzchnia dorzecza 25 tys. km². Źródła znajdują się w południowych Wogezach w okolicy francuskiego miasta Col de Bussang. Następnie Mozela płynie przez Lotaryngię i Niemcy. Uchodzi do Renu w Koblencji.

Mozela stanowi od 1964 po pracach regulacyjnych na odcinku 270 km na mocy Traktatu mozelskiego z dnia 27 października 1956, zawartego między Francją, Luksemburgiem i Niemcami, ważny szlak żeglugowy, dając połączenie do Zagłębia Ruhry i portów Morza Północnego. W trakcie prac zbudowano 28 śluz. Na 17 z nich zamontowano turbiny o łącznej mocy 209 megawat. Połączenia przez kanały – Marna-Ren oraz poprzez Kanał Wschodni z Saoną. Na odcinku od ujścia Saary (pod Trewirem) do Renu Mozelą mogą żeglować barki o długości do 190 m, a powyżej ujścia Saary - do 175 m. Żeglowność rzeki dla dużych jednostek utrzymana jest na odcinku do Nancy. W latach 1992-1999 pogłębiono rzekę na odcinku od Richemontu do Koblencji. Mozela jest na pewnym odcinku rzeką graniczną między Niemcami a Luksemburgiem i stanowi jedyny śródlądowy szlak żeglowny tego drugiego państwa. W 2019 Mozelą przetransportowano 9,5 mln ton towarów (odnotowane na śluzie w Koblencji), 5,3 mln ton na śluzie w Apach i 5,6 mln ton na śluzie w Grevenmacher.

U zbiegu granic Niemiec, Luksemburga i Francji nad Mozelą leży luksemburska miejscowość Schengen, którą ze względu na jej symboliczne położenie wybrano jako miejsce podpisania traktatu znoszącego kontrolę na granicach w Unii Europejskiej. 

Dolina Mozeli, otoczona wzgórzami, na których znajdują się liczne winnice, jest znanym ośrodkiem produkcji win mozelskich, takich jak Riesling, Elbling, Müller-Thurgau i Kerner. W okolicach Cochem znajduje się najbardziej strome winne wzgórze w Europie Calmont, a okolice Bernkastel-Kues są sercem tego, określanego jako środkowa Mozela,  regionu winiarskiego.

Turystyka 
Rzeka jest odwiedzana przez wielu kajakarzy, kanadyjkarzy, zwłaszcza podczas tygodniowych zamknięć śluz, które odbywają się co roku na początku lata - wówczas bez żeglugi handlowej.

Wzgórza nad doliną Mozeli zdobią liczne zamki i ruiny. Możliwe jest również zwiedzanie statkiem.

Nad Mozelą biegnie trasa wędrowna Moselsteig otworzona w 2014 o długości 365 km między Perl i Koblencją. Wzdłuż Mozeli biegnie też ścieżka rowerowa Moselradweg od Perl do Koblencji o długości 248 km

Główne dopływy Mozeli 
 Meurthe
 Saara
 Ruwer

Główne miejscowości położone nad Mozelą 
 Toul
 Metz
 Thionville
 Trewir
 Bernkastel-Kues
 Traben-Trarbach
 Koblencja
 Schengen

Zobacz też 
 Rzeki Europy

Przypisy 

 
Rzeki w Luksemburgu
Rzeki graniczne
Rzeki w Nadrenii-Palatynacie
Rzeki w Saarze
Rzeki w departamencie Meurthe i Mozela
Rzeki w departamencie Mozela
Rzeki w departamencie Wogezy
Kasjopeja

Kasjopeja – w mitologii greckiej królowa Etiopii, matka Andromedy
 Kasjopeja – gwiazdozbiór nieba północnego
 Kasjopeja A – pozostałość po supernowej
 kasjopeja (Cassiope) – rodzaj roślin z rodziny wrzosowatych
Całkowanie przez części

Całkowanie przez części to jedna z metod obliczania zamkniętych form całek postaci:
 

Jeśli potrafimy znaleźć takie  że  to możemy przekształcić tę całkę do postaci:
 

W przypadku całek oznaczonych granice całkowania uwzględnia się także w części równania zostającej poza całką:
 

Często stosuje się zapis skrócony wzoru:

Dowód 
Metoda całkowania przez części wynika ze wzoru na pochodną iloczynu:

Całki pętlące się (zwrotne) 
W przypadku całki z iloczynu funkcji, których kolejne pochodne powtarzają się okresowo, mamy do czynienia z tzw. całką pętlącą się (zwrotną), np.:
 

Całka w wyrażeniu po prawej stronie równa się całce po lewej stronie, więc

Zobacz też 
 całkowanie przez podstawienie

Przypisy 

Całki

es:Métodos de integración#Método de integración por partes
Moza

Moza (fr. Meuse, hol. Maas, niem. Maas) – rzeka płynąca przez terytorium Francji, Belgii i Holandii. Bierze źródła z Mont Faucilles w północno-wschodniej Francji, dalej płynie przez Lotaryngię. W Namur zasila ją Sambra. Następnie Moza skręca na wschód i płynie przez Ardeny, gdzie meandruje. Koło Liège skręca na północ. Stanowi granicę belgijsko-holenderską w Limburgii. W Holandii płynie na północ, a następnie na zachód. Tworzy wspólną deltę z odnogą Renu – Waal – i uchodzi do Morza Północnego w pobliżu Rotterdamu.

Długość Mozy wynosi 925 km, a powierzchnia dorzecza 36 tys. km². Moza jest żeglowna na długości 550 km (od miasta Sedan) i jest połączona licznymi kanałami z sąsiednimi rzekami.

Główne miasta nad Mozą 
 Verdun
 Sedan
 Namur
 Liège
 Maastricht
 Venlo
 ’s-Hertogenbosch

Główne dopływy 
prawostronne:
 Semois
 Ourthe
 Rur
lewostronne:
 Sambra

Zobacz też 
 Mozela
 Delta Renu i Mozy

Rzeki w Belgii
Rzeki w Holandii
 
Rzeki graniczne
 
Rzeki w departamencie Ardeny
Rzeki w departamencie Górna Marna
Rzeki w departamencie Moza
Rzeki w departamencie Wogezy
Różnica

różnica (distinctio) – w metafizyce (głównie klasycznej) relacja odmienności między przedmiotami; wyróżnia się różnicę pojęciową i różnicę rzeczową;
 różnica (differentia) – w logice tradycyjnej cecha przedmiotu porównywanego z innym, który cechy tej nie posiada; wyróżnia się różnicę ilościową i różnicę jakościową;
 wynik odejmowania

Integralne części wsi w Polsce 
 Według TERYT jest ich 3
 Różnica – część wsi Zabrnie w woj. małopolskim, w pow. dąbrowskim, w gminie Szczucin
 Różnica – część wsi Załuże w woj. małopolskim, w pow. dąbrowskim, w gminie Szczucin 
 Różnica – przysiółek wsi Wola Wadowska w woj. podkarpackim, w pow. mieleckim, w gminie Wadowice Górne

Zobacz też 
 różnica zbiorów
 różnica zdarzeń
 różnica wektorów
 różnica symetryczna zbiorów
 différance
Trotyl

Trotyl, 2,4,6-trinitrotoluen, TNT – organiczny związek chemiczny z grupy nitrozwiązków, stosowany jako kruszący materiał wybuchowy.

Trotyl topi się w temp. 80,2 °C, spala się wydzielając kopcący, czarny, toksyczny dym. Ulega wybuchowemu rozkładowi powyżej 240 °C. Praktycznie nierozpuszczalny w wodzie (stężenie maks. wynosi ok. 0,01%). Rozpuszcza się w rozpuszczalnikach organicznych.

W tonach trotylu (kilotonach, megatonach) wyraża się siłę wybuchów jądrowych, ekwiwalentną do wybuchu odpowiedniej ilości trotylu (tzw. równoważnik trotylowy wybuchu jądrowego, dla którego przyjmuje się 1 t TNT = 109 cal =  4,184 J).

Historia 
Trotyl wynalazł Niemiec Julius Bernhard Friedrich Adolph Wilbrand w roku 1863, choć w charakterze środka wybuchowego substancję zastosowano około trzydzieści lat później. Po raz pierwszy trotyl wyprodukowano na skalę komercyjną w Niemczech w roku 1901.

Otrzymywanie 
Otrzymuje się go poprzez trójstopniowe nitrowanie toluenu, mieszaniną kwasu siarkowego i azotowego.

Właściwości 
Jako materiał wybuchowy jest trwały, mało wrażliwy na uderzenie, tarcie i ma wysoką temperaturę wymaganą do zainicjowania detonacji. Dzięki temu jest stosunkowo bezpieczny w użytkowaniu i przechowywaniu. Do odpalenia konieczne jest użycie silnych zapalników. Trotyl lany, w przeciwieństwie do prasowanego, pali się – pod wpływem płomienia – nie detonuje. Trotyl można także zdetonować bezpośrednio lontem detonującym owijając co najmniej 2 razy ładunek albo jedną z jego kostek.

Zastosowanie 
Do napełniania pocisków i min używany jest w postaci lanej lub prasowanej. Luzem przeważnie występuje w prasowanej kostce 200 g oraz jako walcowy 75 g nabój wiertniczy. Bywa również w postaci kostek o masie 1 kg oraz ładunków cylindrycznych o wadze 5 i 8 kg.

Jest składnikiem m.in. oktolu, torpeksu, H-6, HTA.

Wpływ na organizmy żywe 
Ludzie wystawieni na duże dawki TNT mają tendencję do zapadania na anemię i zaburzeń czynności wątroby. U zwierząt, którym podawano doustnie lub wdychały trinitrotoluen, stwierdzono podobny wpływ na wątrobę i krew, jak również powiększenie śledziony i uszkodzenie układu odpornościowego. Inne negatywne efekty TNT to podrażnienie skóry i obniżenie płodności u mężczyzn. Najprawdopodobniej nie ma właściwości rakotwórczych.

Zobacz też 
 proch strzelniczy
 dynamit

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 , film przedstawiający przemysłowy proces produkcji trotylu.

Związki wybuchowe
Nitrobenzeny
Kruszące materiały wybuchowe
TNT

trotyl
 TNT – kanał telewizyjny
 TNT – rosyjski kanał telewizyjny
 TNT – album Tortoise
 T.N.T. – album AC/DC
 TNT N.V. – firma
 TNT – norweski zespół heavymetalowy
 Technoboy 'n' Tuneboy – włoski zespół muzyczny
 Towarzystwo Naukowe w Toruniu
Skalda

Skalda (fr. Escaut, nid. Schelde, łac. Scaldis, Scalta) – rzeka płynąca przez Francję, Belgię i Holandię. Długość – 350 km, powierzchnia zlewni – 21 tys. km².

Swoje źródła Skalda bierze w rejonie Aisne we Francji. Uchodzi do Morza Północnego, na północ od Antwerpii, tworząc estuarium. Składa się ono z dwóch odnóg – Skaldy Zachodniej (Westerschelde) i Wschodniej (Oosterschelde). Początkowo główną odnogą była Skalda Wschodnia, ale w XIX w. została ona odcięta tamą. Od tego momentu jako ujście funkcjonuje Skalda Zachodnia.

Skalda została umiędzynarodowiona w ramach postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 roku.

Skalda jest połączona kanałami z Sommą, Sambrą i Mozą (Kanał Alberta) i jest ważnym szlakiem żeglugowym, żeglownym na prawie całej swojej długości.

Główne miasta położone nad Skaldą 
 Valenciennes
 Cambrai
 Denain
 Tournai
 Gandawa
 Antwerpia

Główne dopływy 
 Rupel
 Leie (Lys)
 Scarpe
 Dijle
 Dender

Zobacz też 
 Rzeki Europy

Przypisy 

Rzeki w Belgii
Rzeki w Holandii
 
Rzeki w departamencie Nord
Rzeki w departamencie Aisne
Estuarium

Estuarium (z  „droga morska”) – poszerzone, lejkowate ujście rzeki, powstałe w wyniku działania pływów morskich.

Przypływy i odpływy działają erozyjnie, wydzierając w stronę morza akumulowany przez rzekę materiał, i w związku z tym poszerzają ujście rzeki, jednocześnie uniemożliwiając utworzenie się delty z materiału akumulowanego z biegiem rzeki.

.

Przykłady estuariów 
 Zatoka Świętego Wawrzyńca
 Żyronda (Gironde) – ujście Garonny
 ujście Loary
 ujście Tamizy
 ujście Mersey
 ujście Dee
 Zatoka Chesapeake
 La Plata
 ujście Tagu
 ujście Sekwany
 ujście Gambii
 ujście Łaby
ujście Qiantang Jiang

Zobacz też 

 delta rzeki
 Liman
 pływy morskie

Przypisy
Grupa nitrowa

Grupa nitrowa – grupa funkcyjna związków organicznych o wzorze ogólnym , składająca się z jednego atomu azotu i dwóch atomów tlenu przyłączonych do azotu. Związki zawierające grupę nitrową to nitrozwiązki lub związki nitrowe.

Struktura 
Z powodu delokalizacji elektronów tworzących wiązania grupy nitrowej, jej struktury nie można opisać prawidłowo klasycznym wzorem kreskowym. Możliwe jest przedstawienie dwóch struktur granicznych lub struktury uśrednionej:

gdzie R to reszta organiczna połączona z grupą nitrową poprzez atom inny niż tlen

Grupa  w związkach nitrowych przyłączona jest do atomu węgla reszty organicznej, w odróżnieniu od estrów azotanowych, w których przyłączona jest do atomu tlenu (). Atom azotu grupy nitrowej jest więc na formalnym stopniu utlenienia III, natomiast w estrach azotanowych na V.

Przykłady związków nitrowych:
 nitrometan – 
 nitrobenzen – 
 kwas pikrynowy

Wbrew swoim nazwom, związkami nitrowymi nie są natomiast nitrogliceryna ani nitroceluloza, będące estrami azotanowymi.

Właściwości chemiczne i zastosowania 
Grupę nitrową wprowadza się do związków organicznych w reakcji nitrowania.

Grupa nitrowa posiada jedne z najsilniejszych własności elektrofilowych spośród wszystkich grup występujących w związkach organicznych, gdyż na atomie azotu występuje silny deficyt ładunku ujemnego, wynikający z jego dodatniej polaryzacji względem atomów tlenu i węgla.

Ze względu na to, że w grupie nitrowej występują dwa silnie spolaryzowane wiązania azot-tlen, grupa ta posiada stosunkową wysoką energię własną.
Z kolei silne spolaryzowanie wiązania  powoduje stosunkowo niską energię tego wiązania, stąd związki nitrowe dość łatwo odszczepiają cząsteczkę dwutlenku azotu () z utworzeniem karboanionu lub rodnika karbonylowego. Zjawisko to jest wykorzystywane w chemii organicznej do generowania karboanionów i rodników karbonylowych in situ. Związki nitrowe wykorzystuje się też powszechnie w reakcjach polimeryzacji jako inicjatory.

Reakcja odszczepienia dwutlenku azotu od związku organicznego może być inicjowana termicznie, świetlnie, poprzez katalizę kwasowo-zasadową oraz poprzez impuls elektryczny. Reakcja ta ma charakter silnie egzotermiczny, co powoduje, że raz zainicjowana biegnie już dalej samorzutnie. Z tego powodu związki nitrowe znajdują zastosowanie jako materiały wybuchowe i materiały pianotwórcze.

Do materiałów tych zalicza się:
 TNT
kwas pikrynowy

Dwutlenek azotu jest inhibitorem enzymu odpowiedzialnego za kontrolę stężenia adrenaliny. Związki nitrowe zdolne dostarczyć organizmowi duże ilości dwutlenku azotu w krótkim czasie, tzw. nitraty, są stosowane w medycynie jak środek zapobiegający lub zmniejszający dolegliwości dławicowe.

Nitrowa, grupa
Dopełnienie

dopełnienie (matematyka) – jako pojęcie matematyczne
 dopełnienie (językoznawstwo) – jako część zdania

Zobacz też 
 dopełnienie algebraiczne
 dopełnienie grafu
 dopełnienie Kleene'ego
Grupa



Typy i rodzaje grup 
wojsko
 Grupa armii
 Armijna grupa
 Grupa artylerii
 Grupa artylerii przeciwlotniczej
 Grupa bojowa
 Grupa lotnicza
 Grupa okrętów
 Grupa operacyjna

nauki ścisłe
 grupa – w matematyce zbiór z określonym na nim łącznym i odwracalnym działaniem dwuargumentowym
 grupa obrotów – w teorii grup (jednym z działów matematyki) oraz w mechanice kwantowej 
 grupa – w informatyce element polityki praw dostępu w systemach informatycznych
 Grupa – w ekonomii polski odpowiednik korporacji

nauki przyrodnicze
 grupa – w chemii w układzie okresowym pierwiastków
 grupa funkcyjna – w chemii
 grupa galaktyk – w astronomii
 grupa krwi – w biologii
 grupa – kategoria systematyczna stosowana np. w systematyce zwierząt

nauki humanistyczne i społeczne
 grupa literacka
 grupa etniczna
 grupa społeczna
 grupa kulturowa
 grupa językowa
 grupa składniowa – fraza, np. imienna (rzeczownikowa), werbalna (czasownikowa), itd.

ekonomia, finanse
 grupa kapitałowa

miejscowości i ich części

 Grupa – osada w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. świeckim, w gminie Dragacz
 Grupa – kolonia wsi Dzierszyn w woj. świętokrzyskim, w pow. jędrzejowskim, w gminie Imielno
 Grupa – dawna gmina

inne
 grupa – rzeźba
 grupa – termin w grze „go”
 Grupa – stacja kolejowa w Grupie, w województwie kujawsko-pomorskim
 Górna Grupa – przystanek kolejowy w Dolnej Grupie, w gminie Dragacz, w powiecie świeckim, w województwie kujawsko-pomorskim

Zobacz też
 Dolna Grupa – wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie świeckim, w gminie Dragacz
 Górna Grupa – wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie świeckim, w gminie Dragacz
 Grupa-Osiedle – osiedle wojskowe w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie świeckim, w gminie Dragacz
Robert Millikan

Robert Andrews Millikan (ur. 22 marca 1868 w Morrison, Illinois, zm. 19 grudnia 1953 w San Marino, Kalifornia) –  amerykański fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w roku 1923 za wyznaczenie ładunku elementarnego i prace nad zjawiskiem fotoelektrycznym.

Naukowiec 
Jego doświadczenie wykonane na początku XX wieku potwierdziło, iż ładunek pojedynczego elektronu jest ładunkiem elementarnym, to znaczy, że wartość bezwzględna każdego ładunku jest całkowitą wielokrotnością pewnego ładunku q = n·e, gdzie n = 1,2,3,...; q – całkowity ładunek, e – wartość bezwzględna ładunku elektronu 1,6·10-19C.

W latach 1921-1945 był rektorem w California Institute of Technology.

Nagrody i odznaczenia 
Poza Nagrodą Nobla otrzymał m.in.:
 1922 – Medal Edisona za prace eksperymentalne w dziedzinie nauk o elektryczności.
 1923 – Hughes Medal
 1925 – Matteucci Medal
 1926 – Medal ASME
 1940 – Medal Oersteda
 Order Komandora Legii Honorowej
 Tau Beta Pi Engineering Honor Society

Zobacz też 
 Eksperyment Millikana
 Dziesięć najpiękniejszych eksperymentów z fizyki – Doświadczenie Millikana

Przypisy 

Amerykańscy fizycy XIX wieku
Amerykańscy fizycy XX wieku
Amerykańscy fizycy doświadczalni
Amerykańscy fizycy cząstek
Rektorzy California Institute of Technology
Wykładowcy California Institute of Technology

Amerykańscy nobliści – fizyka
Laureaci medalu Edisona
Laureaci Medalu Hughesa
Laureaci Medalu Oersteda
Ludzie upamiętnieni nazwami doświadczeń fizycznych

Urodzeni w 1868
Zmarli w 1953
Mosaic

Mosaic – jedna z pierwszych działających w trybie graficznym przeglądarek internetowych, zapewniających dostęp do sieci WWW. 

Pierwsza wersja Mosaic powstała w czerwcu 1993.  28 września 1993 powstała wersja 0.6b, która była pierwszą opublikowaną. Została ona przygotowana przez NCSA () na uniwersytecie w Illinois.  W czerwcu 1997 NCSA oficjalnie ogłosiło koniec prac nad programem.  Od NCSA Mosaic wywodzą się przeglądarki Netscape Navigator i Windows Internet Explorer. Pierwotnie nazwą firmy produkującej Netscape Navigatora miał być właśnie Mosaic, lecz uniwersytet w Illinois nie wyraził na to zgody.

Mosaic można pobierać z internetu do dzisiaj – dostępna jest w wersjach dla Microsoft Windows, Mac OS oraz dla systemów Unix/Linux z grafiką pod X Window System.

Linki zewnętrzne 
 Witryna sieciowa Mosaica

Historia Internetu
Przeglądarki internetowe
Kwarta

Kwarta (łac. quarta pars – czwarta część)

 Kwarta (jednostka objętości)
 Kwarta (jednostka wagowa)
 Kwarta (podatek)
 Kwarta (muzyka) – interwał muzyczny
 Kwarta (sport)
 Kwarta (czas) – jednostka czasu odpowiadająca sześćdziesiątej części tercji
 Kwarta kątowa – jednostka miary kąta płaskiego odpowiadająca sześćdziesiątej części tercji kątowej
 Kwarta (geografia) – jednostka geograficzna, sześćdziesiąta część tercji geograficznej

Zobacz też 
 Ignacy Kwarta
kwaterka
 litr
 garniec
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI
Klezmer

Klezmer ( „narzędzie, instrument”;  „piosenkarz”) – tradycyjny żydowski muzykant weselno-karczmiany lub grający na innych przyjęciach (np. bar micwa). W polszczyźnie słowo to nabrało bardziej negatywnych konotacji: kiepski muzyk grający bez miłości do muzyki, a tylko dla pieniędzy, tzw. grający „do kotleta”. W swoim pierwotnym znaczeniu termin „klezmer” oznaczał muzyka o specyficznych, niemniej wysokich umiejętnościach.

Opis 
Europejscy klezmerzy pochodzili z ubogich kręgów ludności żydowskiej, zajmowali niską pozycję społeczną, którą podkreślał żargon, jakim się posługiwali (klezmer-loszn). Żargon ten był podobny do używanego przez złodziei (ganowim-loszn).

Tradycja muzykowania przekazywana była z pokolenia na pokolenie. Ojciec uczył syna, ten przekazywał swoje umiejętności swojemu synowi, w ten sposób powstawały dynastie klezmerskie. Ostatnim przedwojennym klezmerem żyjącym w Polsce był Leopold Kozłowski-Kleinman, przedstawiciel dynastii Brandweinów.

Zobacz też 

 Muzyka klezmerska

Przypisy 

Muzyka żydowska
Zawody w muzyce
Śląsk Biały

Śląsk Biały − określenie stworzone propagandowo w okresie międzywojennym XX w. w Polsce, tworzące podział ówczesnej polskiej części Górnego Śląska (województwo śląskie) na trzy części („Śląsk Czarny”, „Śląsk Biały” i „Śląsk Zielony”). Śląskiem Białym określił Gustaw Morcinek północne tereny Wyżyny Śląskiej, a określenie to nawiązywało do białych wapiennych wzgórz oraz powstających na podłożu wapieni i dolomitów jasnych gleb rędzinowych i bielicowych.

Najważniejsze miasto: Lubliniec.

Autorami trójkolorowego podziału województwa śląskiego na „Śląsk Czarny”, „Biały” i „Zielony” są pisarz ludowy Gustaw Morcinek oraz Stanisław Berezowski. Podział ten został użyty przez nich w wydanej w 1933 roku monografii województwa śląskiego pt. „Śląsk”. Obecnie, odkąd w 1945 roku Polska dostała po konferencji poczdamskiej zachodnie tereny Górnego Śląska oraz Dolny Śląsk, sztuczny, trójkolorowy podział z okresu dwudziestolecia międzywojennego przestał być stosowany.

Bibliografia 
 G. Morcinek, „Śląsk. Cuda Polski”. Literackie Towarzystwo Wydawnicze, .

Przypisy 

Śląsk
La Plata



Obiekty geograficzne

Ameryka Południowa 
 La Plata – estuarium, wspólne ujście rzek Urugwaj i Parana
 La Plata – miasto w Argentynie
 La Plata – miasto w Kolumbii, w departamencie Huila
 Wicekrólestwo La Platy – kolonia hiszpańska

Stany Zjednoczone 
Miejscowości
 La Plata – miejscowość w stanie Maryland, w hrabstwie Charles
 La Plata – miasto w stanie Missouri, w hrabstwie Macon
 La Plata – jednostka osadnicza w stanie Nowy Meksyk, w hrabstwie San Juan
Jednostki administracyjne
 Gmina La Plata (ang. La Plata Township) w stanie Missouri, w hrabstwie Macon
 Hrabstwo La Plata w stanie Kolorado

Zobacz też 
 Bitwa u ujścia La Platy
 Brytyjska inwazja na La Platę
Zabawy Przyjemne i Pożyteczne

„Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” – tygodnik wydawany w latach 1770–1777 w Warszawie przez Michała Grölla; pierwsze polskie czasopismo literackie, od 1771 nieoficjalny organ obiadów czwartkowych.

„Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” miały istotny wpływ na ożywienie życia literackiego doby Oświecenia w Polsce, kształtowanie literatury nowego typu, upowszechnienie znajomości twórczości ówczesnych pisarzy. Z pismem byli związani najwybitniejsi pisarze i poeci epoki, m.in. Adam Tadeusz Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Franciszek Zabłocki, Tomasz Kajetan Węgierski.

Na czele pisma stanęli Naruszewicz i Albertrandi. Pismo związane było z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim i często popierało jego politykę oraz chwaliło osobę króla jako mecenasa sztuki i literatury. 
Utwory drukowane w "Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych" często miały charakter
polityczny.

W latach 1804–1806 Cyprian Godebski i Ksawery Kossecki ponownie zaczęli wydawać „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”, nie udało się im jednak dorównać pierwotnej wersji.

Przypisy

Bibliografia 
 Encyklopedia popularna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993,

Linki zewnętrzne 
 Egzemplarze czasopisma „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” w bibliotece Polona
 

Czasopisma w języku polskim
Czasopisma wydawane do 1806
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Historia prasy
Niewydawane tygodniki polskie
Polska literatura oświeceniowa
Polskie czasopisma literackie
Prasa w Warszawie (I Rzeczpospolita)
Prasa w Warszawie (Królestwo Prus)
Tygodniki wydawane w Warszawie
Wydarzenia 1770
Berdysz

Berdysz, bardysz ( – siekierka) – broń drzewcowa piechoty zdolna zmiażdżyć zbroję, będąca ciężkim, szerokim toporem o zakrzywionym ostrzu i długim drzewcu (ok. 1,8 m).

Znany był już w starożytności, ale rozpowszechniać zaczął się w średniowieczu, także w XIV wieku w Europie wschodniej, gdzie był używany przez piechotę do walki z jazdą. W XVI i XVII wieku, szczególnie typowy dla piechoty moskiewskiej, m.in. oddziałów strzelców.

W Polsce w 1674 roku król Jan III Sobieski wprowadził w wojsku polskim tak zwany zmodyfikowany „berdysz mały”, używany jako podpórka zamiast forkietu podczas strzelania z muszkietu, a także jako broń biała.

Według zaleceń królewskich piechurzy polscy mieli zbliżać się do przeciwnika, oddając tylko jedną salwę, po czym – zawiesiwszy muszkiety na plecach – atakować berdyszami.

Zgodnie z analizą rachunków regimentów pieszych z lat 1685–1697 używano berdyszów o trzech długościach – 110, 135 i 155 cm. Należy przypuszczać, że służyły one jako forkiety dla żołnierzy strzelających (kolejno) z pozycji klęczącej, pochylonej i stojącej. W tej konfiguracji stosowano szyk trzyszeregowy, bardzo skuteczny i w obronie, i w natarciu.

Berdysze znajdowały się na wyposażeniu wojska polskiego do lat dwudziestych XVIII wieku.

Zobacz też 

 topór
 halabarda

Przypisy

Bibliografia 
 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, .
 
 Tadeusz M. Nowak, Jan Wimmer: Historia oręża polskiego 963-1795, Wiedza Powszechna 1981, .

Broń drzewcowa
Broń obuchowo-sieczna
Turcy

Turcy () – najliczniejszy spośród ludów tureckich. Obecnie stanowią większość mieszkańców Azji Mniejszej. Ich liczebność ocenia się na około 70 mln, z tego w samej Turcji ponad 50 mln. Na Cyprze znani jako Turcy cypryjscy.

Turcy są twórcami Imperium Osmańskiego – wielkiego państwa, rozciągającego się w czasach swej świetności na cały Bliski Wschód, Bałkany i Afrykę Północną. Jako muzułmanie, na całym opanowanym przez siebie terytorium propagowali islam w jego sunnickiej wersji. Skutkiem tego było powstanie odrębnych narodów i grup etnicznych – Boszniaków i innych zislamizowanych Słowian.

Rozmieszczenie Turków

Zobacz też 
 diaspora turecka

Przypisy 

Narodowości
 
Ludy Bliskiego Wschodu
Kultury ze standardowej próby etnograficznej
 
Etnografia Grecji
Etnografia Iraku
Etnografia Bułgarii
Etnografia Macedonii Północnej
Etnografia Albanii
Etnografia Syrii
Etnografia Iranu
Etnografia Rumunii
Etnografia Serbii
Etnografia Bośni i Hercegowiny
Cypr Północny
Ludy tureckie
Etnografia Kosowa
Morgensztern

Morgensztern, kropacz (potocznie „gwiazda poranna”, „gwiazda zaranna”, „jutrzenka”, z niem. Morgenstern) – rodzaj używanej w XIV-XVII wieku broni obuchowej (obuchowo-kłującej), rodzaj wekiery, okutej maczugi o głowicy nabitej żelaznymi kolcami w kształcie gwiazdy (stąd nazwa). 

Z okuwaną żelaznymi ćwiekami, gwoździami lub pierścieniami głowicą, stylisko miało różną długość, różna też była jakość wykonania broni – od najprostszych maczug drewnianych, z gwoździami nabitymi przez wiejskiego kowala, po świetnie wykonane egzemplarze z warsztatów zawodowych wytwórców broni.

„Jutrzenka” była w powszechnym użyciu od XIV do XVII wieku, głównie w oddziałach plebejskich i chłopskich (popularna zwłaszcza wśród husytów i niemieckich chłopskich powstańców XVI wieku) wykorzystywana zarówno przez piechotę, jak i konnych; niekiedy nawet na wyposażeniu arsenałów miejskich (Szwajcaria).

Flamandzką odmianą tej broni była maczuga zwana goedendag (godendac, godendaz – dosłownie „dzień dobry”), używana przez tamtejszą piechotę plebejską; z przedłużonym styliskiem (do 1,5 m) również przeciw konnemu rycerstwu (np. w bitwie pod Courtrai 1302).   

Nazwy "morgensztern" często niepoprawnie używa się na określenie kiścienia. Określenie „gwiazda poranna” jako typ broni funkcjonuje w polszczyźnie stosunkowo od niedawna; pojawiło się głównie za pośrednictwem obcojęzycznej literatury fantasy oraz gier fabularnych. Wskutek tego w tekstach często można spotkać się z niemiecką albo angielską wersją tej nazwy, jak również z różnymi (często błędnymi) jej definicjami.

Zobacz też 
 buzdygan
 maczuga

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

Broń obuchowa miażdżąca
Koza pospolita

Koza pospolita, koza, kózka (Cobitis taenia) – gatunek słodkowodnej ryby karpiokształtnej z rodziny piskorzowatych (Cobitidae). Bywa hodowana w akwariach.

Występowanie 
Europa z wyjątkiem Irlandii, Szkocji, Norwegii, północnej Szwecji, Finlandii oraz północnej Rosji. W Polsce występuje na terenie całego kraju z wyjątkiem terenów górskich.

Żyje w rzekach, stawach i jeziorach, szczególnie w miejscach o piaszczystym, kamienistym, rzadziej mulistym dnie. Żyje przy dnie, chętnie zagrzebuje się w podłożu tak, że widać jej tylko oczy i płetwę ogonową.

Opis 
Osiąga przeciętnie ok. 10 cm, maksymalnie 13,5 cm długości. Wydłużone ciało. Posiada obronne, ruchome kolce w okolicy oka. Łuski bardzo drobne. Krawędź płetwy ogonowej lekko zaokrąglona. Mały otwór gębowy w położeniu dolnym, otoczony sześcioma wąsami. Pęcherz pławny szczątkowy, aby podpłynąć pod powierzchnię wody koza musi wykonywać wężowate ruchy.

Grzbiet brązowoszary, pokryty ciemnymi plamkami. Wzdłuż boków biegną dwa, rzadziej jeden, szereg 10-20 dużych, okrągłych, ciemnych plam. U nasady płetwy ogonowej jedna duża ciemna plama. Brzuch biały lub żółtawy.

Odżywianie 
Żywi się bezkręgowcami dennymi (larwy owadów, mięczaki, robaki itp.).

Rozród 
Trze się w maju i czerwcu.

Ochrona 

Na terenie Polski koza pospolita podlegała ścisłej ochronie gatunkowej; od 2014 r. status ochrony zmieniono na częściową.

Zobacz też 
 ryby Polski
 słodkowodne ryby akwariowe

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Ryby Polski hodowane w akwariach
Piskorzowate
Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku
QNX

QNX – system operacyjny czasu rzeczywistego zaliczany do klasy Unix, tworzący w drzewie rozwoju Uniksa własną i niezależną gałąź. QNX został stworzony przez firmę QNX Software Systems Ltd. Od kwietnia 2010 roku jest własnością firmy BlackBerry. Najnowsza wersja to 7.1. udostępniona w lipcu 2020. Obecnie kod źródłowy jądra systemu nie jest dostępny.

Charakterystyka 
Niemal od początku istnienia QNX oparty jest o założenia mikrojądra (microkernel), dzięki czemu może być stosowany jako system wbudowany. System ten jest udostępniany w wersjach dla wielu różnych platform sprzętowych (x86/Pentium, PowerPC, ARM, StrongARM, XScale, MIPS i SH-4). Jest także wykorzystywany w BlackBerry Playbook oraz urządzeniach BlackBerry 10.

Razem z systemem, dostarczany jest okienkowy interfejs graficzny Photon microGUI.

QNX charakteryzuje się rzadkim w systemach operacyjnych rozwiązaniem, w którym nie ma rozdziału na operacje systemowe i operacje użytkownika – podział czasu między zadaniami jest równomierny (system operacyjny czasu rzeczywistego, ang. real-time operating system).

Przy tworzeniu architektury systemu QNX korzystano z normy POSIX, dzięki czemu jest on zgodny z Uniksem, Linuksem oraz BSD. W standardowych bibliotekach tego systemu można również znaleźć funkcje, które w standardzie POSIX są dopiero opracowywane i pojawią się z nową wersją tego dokumentu. Wraz z wersją 6 QNX-a dostarczanych jest wiele narzędzi GNU i  oprogramowania kojarzonego z systemem GNU/Linux.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona QNX
 The QNX Community Portal Site

Systemy operacyjne czasu rzeczywistego
La Plata (estuarium)

La Plata (, ) – olbrzymie estuarium, powstałe z połączenia ujściowych odcinków rzek Parany i Urugwaj do Oceanu Atlantyckiego.

Powierzchnia estuarium wynosi 35 tys. km². Długość 320 km, szerokość maksymalna 220 km. Jego szerokość maleje wraz z odległością od oceanu. Średni przepływ u ujścia 22 tys. m³/s. Średnia suma opadów na obszarze La Platy wynosi około 1120 mm.

Nad La Platą – leżącą na granicy Argentyny i Urugwaju – znajdują się stołeczne miasta Buenos Aires i Montevideo.

Zobacz też 
 Bitwa u ujścia La Platy
 Rzeki Ameryki Południowej
 Trzęsienie ziemi w regionie La Platy (1888)

Przypisy 

Rzeki w Argentynie
Rzeki w Urugwaju
Estuaria
Zatoki Oceanu Atlantyckiego
Zatoki Argentyny
Zatoki Urugwaju