Paradoks

Paradoks (gr.  parádoxos – „nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający”) – twierdzenie logiczne prowadzące do zaskakujących lub sprzecznych wniosków. Sprzeczność ta może być wynikiem błędów w sformułowaniu twierdzenia, przyjęcia błędnych założeń, a może też być sprzecznością pozorną, sprzecznością z tzw. zdrowym rozsądkiem, np. paradoks hydrostatyczny, czy paradoks bliźniąt.

Wybrane paradoksy 
 Paradoksy filozoficzne:
 paradoks Fermiego – obce cywilizacje nie mogą istnieć
 paradoksy Zenona z Elei – żółw i Achilles; strzała, która nigdy nie dotrze do celu
 paradoks Menona – nie można zdobyć nowej wiedzy
 paradoksy megarejskie – Elektra, łysy, „mistrz i uczeń”, „matka i krokodyl”
 paradoks Chyla z Tybetu – jak przegrasz to i tak wygrasz
 paradoks strzelby i służącego – inaczej paradoks związku przyczynowo-skutkowego (David Hume)
 paradoks Epimenidesa (paradoks kłamcy, paradoks Berry’ego)
 paradoks omnipotencji – czy istota wszechmogąca może stworzyć tak ciężki kamień, by sama nie mogła go unieść?
 paradoks skazanego – skoro dzień egzekucji ma być niespodzianką dla wieszanego, to zdarzenie to nigdy nie nastąpi
 paradoks Curry’ego – wszystko jest prawdą
 paradoks ciotki – która lubi tych, co nie lubią siebie
 paradoks Protagoras przeciwko Euathlosowi – obaj sobie przypisują rację, lecz który ją ma?
 paradoks wody i diamentu – dlaczego woda, która jest niezbędna do życia jest tania, podczas gdy diamenty są bardzo drogie, choć można się bez nich obejść?
 paradoks szklanki wody – w jaki sposób mogą istnieć dwa zdania prawdziwe, stojące ze sobą w sprzeczności?
 paradoks kłamcy – kłamca zaczyna mówić zarówno prawdę, jak i kłamstwo.
 paradoks wszechmogących – czy może istnieć więcej niż jedna istota wszechmogąca?
 Paradoksy matematyczne:
 paradoks czarnego kruka
 paradoks głosowania
 paradoks Hilberta (teoria mnogości), znany też jako paradoks Grand Hotelu
 paradoks Monty’ego Halla
 paradoks księgowego (teoria mnogości)
 paradoks zbioru wszystkich zbiorów (teoria mnogości, Bertrand Russell)
 paradoks koni – wszystkie konie są tej samej maści
 paradoks Richarda
 paradoks dnia urodzin – jakie jest prawdopodobieństwo, że dwóch piłkarzy na boisku ma urodziny tego samego dnia?
 paradoks Bertranda – uznajemy za naturalny taki rozkład prawdopodobieństwa, w którym każda wartość zmiennej losowej jest równo prawdopodobna. Jednak tak otrzymany „naturalny” rozkład zależy od wybranego układu współrzędnych (np. kartezjański lub biegunowy)
 paradoks Banacha-Tarskiego (rozkład kuli)
 paradoks Newcomba (teoria gier)
 paradoks losowania – najbardziej prawdopodobne jest wylosowanie kuli czarnej i jednocześnie nie-czarnej.
 paradoks Parrondo (teoria gier)
 paradoks Cassiniego – prostokąt złożony z pewnych elementów ma pole większe niż złożony z nich kwadrat.
 paradoks malarzy – związany z bryłą zwaną rogiem Gabriela (która ma nieskończoną powierzchnie, ale skończoną objętość)

 Paradoksy fizyczne:
 paradoks dziadka – co się stanie, gdy po cofnięciu się w czasie zabijemy własnego dziadka?
 paradoks bliźniąt – bliźnięta podróżujące z prędkościami podświetlnymi
 paradoks EPR – próba wykazania, że teoria kwantów jest teorią niepełną (1935), która po głębszej analizie (John Stewart Bell, 1964) okazała się potwierdzeniem teorii kwantów
 paradoks Olbersa – dlaczego w nocy jest ciemno, skoro wszędzie są gwiazdy?
 paradoks Gibbsa – wzrost entropii przy mieszaniu jednakowych gazów. Paradoks znika jeśli uwzględnimy zasady mechaniki kwantowej, zgodnie z którymi jednakowe cząsteczki są nierozróżnialne. Przybliżoną, ale dobrą receptą jest podzielenie entropii  cząstek przez 
 paradoks Algola – o gwiazdach podwójnych
 paradoks hydrostatyczny – identyczne ciśnienie w różnych naczyniach

 Inne paradoksy:
 paradoks kota z kromką posmarowaną masłem
 paradoks Abilene
 paradoks głosowania Arrowa
 paradoks Jevonsa
 paradoks Kano
 paradoks Leontiefa
 paragraf 22 (paradoks)

Zobacz też 

 antynomia
 oksymoron
 sofizmat
 paralogizm

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 
 

 
Starogreckie pojęcia filozoficzne