Partia polityczna

Partia polityczna inaczej stronnictwo („partia” od , część) – dobrowolna organizacja społeczna o określonym programie politycznym, mająca na celu jego realizację poprzez zdobycie i sprawowanie władzy lub wywieranie na nią wpływu.

Partie polityczne są organizacjami o charakterze członkowskim (są korporacjami) i dlatego są zaliczane do organizacji społecznych, podobnie jak stowarzyszenia, czy związki zawodowe. Jednak partii politycznych nie zalicza się na ogół do organizacji pozarządowych, do których z kolei należą przede wszystkim stowarzyszenia i fundacje. Powodem niewłączania partii politycznych do organizacji pozarządowych jest zbyt bezpośrednie powiązanie tych pierwszych z władzą publiczną: partie są często wręcz organizacjami „rządowymi” () albo zamierzają takimi zostać.

Współcześnie partie są dobrowolnymi organizacjami zrzeszającymi obywateli świadomych wspólnoty swych interesów i poglądów i skłonnych do zdyscyplinowanego zabiegania o ich realizację przez zdobywanie i sprawowanie władzy państwowej.

Demokratyczne systemy są tym bardziej funkcjonalne, im lepiej partie:
 konsolidują polityków wedle zdolności artykułowania i reprezentowania interesów określonych odłamów społeczeństwa,
 potrafią skutecznie starać się o ich realizację, ukierunkowując zgodnie z demokratycznymi procedurami politykę państwa i międzypaństwowych instytucji,
 są zdolne do kojarzenia rywalizacji o władzę i wpływy w państwie i międzypaństwowych instytucjach, z umiejętnością negocjowania, zawierania kompromisów, współdziałania w kwestiach, w których interesy szerszych odłamów społeczeństwa bądź całego narodu są zgodne.

W systemach autorytarnych funkcje partii są istotnie odmienne i zróżnicowane w zależności od ich stosunku do panującego w danym państwie reżimu:
 funkcje partii legalnych wyznacza właściwa im rola narzędzia arbitralnego panowania nad społeczeństwem pozbawionym realnego wpływu na rządzących,
 funkcje partii kontestujących opresyjny reżim wynikają z wymogów prowadzonej w warunkach nielegalności walki i przygotowania do zmiany systemu i przejęcia władzy.

Historia 
Podział sceny politycznej na świecie jest ściśle związany z rozwojem parlamentaryzmu. Najwcześniej wyraźniejsze podziały zarysowały się we Francji, co miało związek z Wielką Rewolucją Francuską. W tym okresie w świadomości społecznej ukształtowały się tradycyjne podziały na lewicę i prawicę, gdyż we francuskim parlamencie rewolucjoniści zasiadali po lewej stronie, natomiast zwolennicy mniej radykalnych przemian – po prawej. Pierwsze partie powstały natomiast w Wielkiej Brytanii, gdzie w latach 30. XIX wieku jako kontynuacja stronnictwa torysów powstała Partia Konserwatywna oraz wywodząca się od myśli politycznej wigów – Partia Liberalna. Zarówno ich nazwy, jak i programy były odbiciem dwóch głównych wówczas ideologii. W drugiej połowie XIX wieku na europejskiej scenie politycznej pojawiły się nowe ugrupowania – partie socjaldemokratyczne, wyrosłe na bazie ruchów robotniczych i związków zawodowych. Z nich z kolei, na początku XX wieku wyodrębniły się partie głoszące ideologię komunizmu. W odpowiedzi na rozwój ateistycznego w swym charakterze socjalizmu powstała ideologia chrześcijańskiej demokracji, co spowodowało powstanie partii nowego typu. W tym samym okresie zaczęły pojawiać się również partie chłopskie, sytuujące się blisko ugrupowań chadeckich. Za prawicowe zaczęto uznawać partie odwołujące się do doktryny konserwatyzmu i idei liberalizmu (ewoluujące stopniowo w kierunku centrum), za lewicowe natomiast – przede wszystkim socjaldemokratyczne. Kolejnym rodzajem partii, jakie pojawiły się na scenach politycznych różnych państw były partie nacjonalistyczne, wywodzące swe idee z rewolucjonizmu. Dodatkowo w drugiej połowie XX wieku popularność zaczęły zdobywać nowe ideologie – nowa prawica, nowa lewica (ekologizm i feminizm), co również doprowadziło do powstania kolejnych partii.

Klasyfikacja partii politycznych 
Klasyfikacji wszystkich partii politycznych dokonuje się przeważnie na dwóch płaszczyznach – ze względu na cechy organizacyjne i sposób funkcjonowania oraz ze względów ideologiczno-programowych.

Podział organizacyjno-funkcyjny 
 ze względu na strukturę organizacyjną
 komitetowe – pełniące rolę komitetu wyborczego (klasyczne przykłady to amerykańskie partie: Demokratyczna i Republikańska; w Polsce zbliżoną strukturę ma Platforma Obywatelska)
 rozwinięte – z rozwiniętą strukturą organizacyjną (np. niemieckie CDU, polskie PZPR, SLD)
 ze względu na genezę organizacyjną
 parlamentarno-wyborcze – wyłonione z grupy deputowanych, wokół której tworzą się komitety wyborcze, stopniowo integrujące się w jedną organizację (np. niemiecka FDP, brytyjska Partia Konserwatywna)
 pozaparlamentarne – powstałe z inicjatywy organizacji, której dotychczasowym celem nie był udział w wyborach (np. niemieckie SPD, Bündnis 90/Die Grünen, polskie PSL)
 ze względu na stopień upartyjnienia kandydatów
 masowe – skupiające dużą liczbę osób, z której wyłaniają się elity partyjne (częściej spotykana forma wśród partii lewicowych, np. francuska Partia Socjalistyczna)
 kadrowe – zrzesza niewielki procent swych wyborców (częściej partie centrowe, np. Partia Demokratyczna – demokraci.pl)
 ze względu na typ członkostwa
 z członkostwem bezpośrednim (np. niemieckie FDP)
 z członkostwem pośrednim (np. brytyjska Partia Pracy, Austriacka Partia Ludowa)
 ze względu na rozdział kompetencji w strukturze partyjnej
 scentralizowane – skupiające władzę w strukturach centralnych partii (np. brytyjska Partia Konserwatywna, polskie Prawo i Sprawiedliwość)
 zdecentralizowane – z szeroką autonomią instancji niższych w podejmowaniu decyzji (np. francuska Partia Socjalistyczna, niemieckie Bündnis 90/Die Grünen)
 ze względu na rodzaj komórki podstawowej
 zakładowe – z komórką podstawową partii w zakładzie pracy, przedsiębiorstwie (np. radziecka KPZR)
 terytorialne – z komórką podstawową obejmującą daną jednostkę terytorialną (np. polskie ZChN, PPS)
 ze względu na sposób powoływania władz
 demokratyczne – z władzą powoływaną i kontrolowaną przez członków (np. niemieckie CSU, FDP)
 niedemokratyczne – z władzą pochodzącą z mianowania, tzw. zasada wodzostwa (np. NSDAP, radziecka KPZR)
 ze względu na typ kierownictwa partyjnego
 z kierownictwem jednoosobowym – z rozbudowaną władzą przywódcy (np. NSDAP, radziecka KPZR)
 z kierownictwem wieloosobowym (kolegialnym) – najwyższą władzę sprawuje kongres, czyli zjazd partyjny (np. polski SLD)
 parlamentarne – z dominacją frakcji parlamentarnej w kierownictwie partyjnym (np. brytyjska Partia Konserwatywna)
 pozaparlamentarne – z kierownictwem organu partyjnego, znajdującego się poza parlamentem (np. radziecka KPZR)
 ze względu na cele partii
 wyborcze – ogniskujące swoją aktywność wokoło wyborów (np. amerykańskie partie: Demokratyczna i Republikańska)
 społeczności (np. polskie SLD)
 totalitarne (np. radziecka KPZR, NSDAP)

Podział ze względów ideologiczno-programowych 

Z czasów rewolucji francuskiej pochodzi podział na lewicę i prawicę. Innym tradycyjnym kryterium podziału jest podział partii na konserwatywne oraz liberalne, alternatywnie zwane progresywnymi. Kryterium podziału jest wówczas idea praw jednostki i roli państwa w życiu społecznym i gospodarce.

W Europie partie zwykle dzieli się na obozy zależnie od wyznawanej przez nie ideologii. Podział ten wywodzi się jeszcze z XIX wieku, kiedy między partiami występowały bardzo duże różnice. Współcześnie różnice te objawiają się w większym stopniu w nazwie i w stosowanej retoryce niż w programie. Można zatem mówić o podziale partii według kryterium programowo-ideologicznego. W tym wypadku wobec partii przeważnie używa się następujących określeń: monarchistyczne, konserwatywne, konserwatywno-liberalne, liberalne, libertariańskie, liberalno-demokratyczne, socjalliberalne, chrześcijańsko-demokratyczne, chłopskie, chrześcijańsko-narodowe, narodowe, nacjonalistyczne, protestu, faszystowskie, robotnicze, socjaldemokratyczne, zielonych, feministyczne, socjalistyczne, komunistyczne. Osobny rodzaj partii stanowią partie regionalne. Warto też dodać, że w historii występowały partie, których identyfikacja z danym nurtem ideologicznym nie może być jednoznaczna, np. tzw. partia gaullistowska, czyli Rassemblement du Peuple Français (RPF) i Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem.

Istnieją też alternatywne podziały:
 na partie populistyczne i merytoryczne;
 ze względu na charakter programu: partie patronażu, partie interesu i partie światopoglądowe;
 specyficzne dla danego kraju, np. w Polsce: ugrupowania postsolidarnościowe i ugrupowania postkomunistyczne;
 tak zwany podział dwuosiowy. W tym wypadku jedna z osi oznacza poglądy gospodarcze (socjalizm – leseferyzm), druga natomiast światopogląd (konserwatyzm – liberalizm).

W praktyce okazuje się jednak, że jednoznaczna klasyfikacja partii jest niezwykle trudna i często pozostaje niejednoznaczna. Dzieje się tak, gdyż oprócz kwestii gospodarczych i światopoglądowych partie powinny uwzględniać w swych programach także poglądy na nowe problemy i zagadnienia ściśle związane z danym krajem i jego sytuacją geopolityczną. Są to takie kwestie jak np. stosunek do imigrantów, stosunek do Unii Europejskiej, w tym do przyjęcia euro, w przypadku państw byłego Bloku Wschodniego jest to także podejście do lustracji i dekomunizacji, a np. w Hiszpanii osobny problem stanowi działalność ETA i baskijskie dążenia do niepodległości.

Partie polityczne w Polsce

Sytuacja prawna 
Sytuację prawną partii politycznych w Polsce reguluje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej i Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych. Ustawa definiuje partię polityczną jako:
 dobrowolną organizację, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.

Art. 13 Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Partia polityczna może korzystać z praw wynikających z ustaw dopiero po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Wniosek o wpisanie partii do ewidencji musi być poparty przez co najmniej 1000 obywateli polskich, którzy ukończyli 18 lat i mają pełną zdolność do czynności prawnych. Wpis do ewidencji wiąże się z nabyciem osobowości prawnej.

Kontrolę działalności i celów partii politycznych sprawuje Trybunał Konstytucyjny.

Finansowanie partii w Polsce 

Źródła finansowania partii politycznych w Polsce są jawne. Majątek partii powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, z dochodów z majątku oraz z dotacji i subwencji państwowych. Partia nie może prowadzić działalności gospodarczej, jednak za takową nie uważa się sprzedaży przez partię publikacji z nią związanych i przedmiotów ją symbolizujących.

Od 2001 r. głównym źródłem finansowania partii są subwencje oraz dotacje z budżetu państwa. Subwencje mogą otrzymywać partie, które w ostatnich wyborach do Sejmu przekroczyły próg 3% (jeśli samodzielnie tworzyły komitet wyborczy) lub 6% głosów (jeśli wchodziły w skład koalicyjnego komitetu wyborczego). Dotacje otrzymują partie za każde miejsce zdobyte w Sejmie lub Senacie.
Zasady finansowania partii politycznych znajdują się w:
 Ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych ()
 Ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy ().

Dodatkowe informacje 
 Pod względem liczby członków największą na świecie partią polityczną jest Komunistyczna Partia Chin, posiadająca ponad 88 milionów członków. Ta liczba wydaje się duża, jednakże stanowi jedynie 6-7% ogólnej liczby mieszkańców Chin.
 Najstarszą funkcjonującą partią polityczną na świecie jest Partia Demokratyczna, która powstała w 1828 roku.
 Niekiedy tworzone są partie będące satyrą polityczną, np.:
 Kanadyjska Partia Nosorożców
 Polska Partia Przyjaciół Piwa.

Zobacz też 

 scena polityczna
 partie polityczne Polski
 system partyjny
 partia polityczna na poziomie europejskim

Przypisy

Bibliografia 
 Mariusz Gulczyński, Andrzej Małkiewicz: Wiedza o partiach i systemach partyjnych, Wyd. Druktur, Warszawa 2008, .
 
 Marcin Krzemiński, Kontrola konstytucyjności celów i działalności partii politycznych w Polsce (w: Konstytucja i sądowe gwarancje jej ochrony), Kraków 2004, .

 
Prawo konstytucyjne
Teoria partii politycznych
Podmioty polityczne