Nowy Sącz

Nowy Sącz – miasto na prawach powiatu w Polsce, położone w województwie małopolskim, siedziba ziemskiego powiatu nowosądeckiego. Trzecie pod względem liczby mieszkańców i piąte pod względem powierzchni miasto w województwie małopolskim i największe miasto Beskidu Sądeckiego, stolica Sądecczyzny z racji tego, że jest to największe miasto w regionie. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane 8 listopada 1292 roku jako miasto królewskie w ziemi krakowskiej.

Według danych GUS z 31 czerwca 2022 r., miasto było zamieszkiwane przez 80 756 osób.

Geografia

Położenie geograficzne 
Nowy Sącz położony jest w płaskim dnie Kotliny Sądeckiej, w widłach rzek Dunajca i Kamienicy Nawojowskiej na zróżnicowanej wysokości od 272 n.p.m. (Wielopole) do ok. 475 m n.p.m. (wzgórze Majdan). Najstarsza część miasta leży na płaskim wyniesieniu pomiędzy korytami obu rzek, które posiada naturalne walory obronne, co zadecydowało o lokowaniu miasta przez króla Wacława II właśnie w tym miejscu. W dawnych czasach wzgórze miejskie było poprzecinane parowami (obecnie zasypanymi) pełniącymi role dodatkowych fos. Położenie w Kotlinie Sądeckiej powoduje pewną izolację Nowego Sącza od innych ośrodków osadniczych, jednak przebiegający tędy szlak komunikacyjny na południe Europy, spowodował, że miasto znalazło w średniowieczu dogodne warunki do rozwoju i wymiany handlowej – głównie z Węgrami.

Nowy Sącz położony jest u podnóża masywów górskich: na południu znajduje się Beskid Sądecki, na zachodzie Beskid Wyspowy, na wschodzie wcina się wąskim klinem Beskid Niski, a od północy przylega Pogórze Rożnowskie. W niewielkiej odległości znajduje się Jezioro Rożnowskie.

Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. W latach 1973–1977 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Nowy Sącz.

Zanieczyszczenie powietrza: Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Nowy Sącz został sklasyfikowany jako czternaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej.

W liczbach 
 Powierzchnia miasta: 57,6 km²
 Najwyższy punkt: wzgórze Majdan – ok. 475 m n.p.m.
 Najniższy punkt: Wielopole – 272 m n.p.m.
 Obwód miasta: 42,3 km
 Długość wszystkich ulic: 230 km
 Długość rzek: 18 km

Klimat

Osiedla 
Zgodnie ze Statutem Nowego Sącza w mieście wyznaczono 25 jednostek pomocniczych gminy zwanych osiedlami:

Toponimia 
Początkowo osada w miejscu dzisiejszego Nowego Sącza nosiła nazwę Kamienica.
Nazwa miasta aktem lokacyjnym nadanym przez Wacława II, została przeniesiona z sąsiadującego Sandecz – Sącza (dzisiaj Starego Sącza).
Aby odróżnić od poprzedniego miasta, dodano przymiotnik „Nowy”, a miasto zaczęło nosić nazwę „Nova Sandecz”.

Historia 

W XIII wieku na terenie dzisiejszego miasta powstała wieś Kamienica, która od 1280 r. była własnością biskupa krakowskiego. Za sprawą biskupa Pawła z Przemankowa Nowy Sącz został lokowany 8 listopada 1292 na mocy dokumentu wydanego przez króla czeskiego Wacława II. Było to jedyne miasto, które zostało założone na kontrolowanych przez niego ziemiach polskich. Miejscowość zawdzięczała szybki rozwój licznym przywilejom oraz położeniu na szlaku handlowym na Węgry. W XIV w. – za panowania Kazimierza Wielkiego – wybudowany został zamek i mury obronne. W zamku sądeckim odbywały się liczne spotkania polskich władców z władcami innych narodów. W 1409 król Władysław Jagiełło oraz książę litewski Witold układali tutaj plany wojny z zakonem krzyżackim. W średniowieczu miasto kilkakrotnie nawiedzały powodzie, pożary oraz epidemie, co częściowo zahamowało jego rozwój. Od początku panowania Jagiellonów aż do rozbiorów, miasto było siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego.

Nowy Sącz uzyskał prawo składu w 1554 roku.

W XVI i XVII w. w okolicach Nowego Sącza rozwijali działalność bracia polscy (m.in. Jonasz i Wespazjan Schlichtyngowie). W mieście w latach 1556–1616 funkcjonowały szkoła i zbór ariański ukierunkowane na dyteizm.

13 grudnia 1655 mieszczanie sądeccy, pod dowództwem braci Wąsowiczów i przy wsparciu oddziałów Gabriela Wojniłłowicza, uwolnili miasto (jako jedno z pierwszych w Rzeczypospolitej) od najeźdźców szwedzkich. Tym samym rozpoczął się zryw narodu polskiego przeciwko najeźdźcy z północy. Odwrót Szwedów spod Jasnej Góry rozpoczął się 13 dni po tym fakcie. 3 stycznia 1656 Król Jan Kazimierz przebywający w Krośnie, datował list z podziękowaniem dla ludności Nowego Sącza za obronę Polski. W 1683 odwiedził leżący nieopodal Stary Sącz, powracający do kraju po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem Jan III Sobieski. Tam spotkał się ze swoją żoną – królową Marią Kazimierą.

W 1770, a więc jeszcze przed I rozbiorem Polski, Austria zaanektowała powiaty spiski, nowotarski i sądecki, w wyniku czego Nowy Sącz znalazł się w granicach Austrii w Galicji – urzędowa niemiecka nazwa miasta brzmiała Neu Sandez. W 1876 utworzono C.K. Warsztaty Kolejowe, a rok później oddano do użytku sądecki odcinek kolei tarnowsko-leluchowskiej. 3 lipca 1893 w Nowym Sączu powstał Związek Stronnictwa Chłopskiego (ZSCh) – pierwsza w Europie polityczna organizacja chłopska. Utworzona została przez Jana i Stanisława Potoczków.

W 1889 Nowy Sącz stał się gminą miejską. W 1912 jako w jednym z pierwszych miast w Polsce wybudowano w rekordowym tempie własną elektrownię. 11 marca po raz pierwszy zapaliły się lampy elektryczne.

Podczas I wojny światowej, w latach 1914–1915, miasto przejściowo okupowali Rosjanie, następnie ponownie zajęte zostało przez wojska państw centralnych. Wyzwolone w 1918 powróciło do odrodzonej Rzeczypospolitej. 31 października 1918 w Nowym Sączu (3 dni po powołaniu Polskiej Komisji Likwidacyjnej), po raz pierwszy w niepodległej Polsce, orkiestra oficjalnie odegrała Mazurka Dąbrowskiego, który później stał się hymnem państwowym.

21 czerwca 1934 na „starym cmentarzu” został pochowany minister spraw wewnętrznych gen. Bronisław Pieracki. W tym dniu Polskie Radio przeprowadziło pierwszą w historii bezpośrednią transmisję wydarzenia spoza Warszawy.

6 września 1939 Nowy Sącz został zajęty przez wojska niemieckie. W latach okupacji niemieckiej przez Nowy Sącz prowadziły szlaki przerzutu żołnierzy na Węgry do organizowanych we Francji, a potem Wielkiej Brytanii Polskich Sił Zbrojnych. 20 stycznia 1945, po trzydniowych walkach, do miasta wkroczyły jednostki 38 Armii (gen. płk. Kiryła Moskalenki) IV Frontu Ukraińskiego. Poległym podczas zdobywania miasta żołnierzom radzieckim wzniesiono Pomnik Wdzięczności na kwaterze żołnierzy Armii Czerwonej na cmentarzu komunalnym oraz Pomnik Braterstwa Broni w Alei Wolności. Uchwałą Prezydium Krajowej Rady Narodowej z 6 września 1946 miasto Nowy Sącz zostało odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy za wydatny udział ludności w konspiracji w okresie okupacji.

6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy dla byłych żołnierzy AK i podziemia niepodległościowego. Obóz pracy nr 143 powstał w Nowym Sączu.

W 1951 Nowy Sącz został uznany za miasto na prawach powiatu. W latach 1958–1975 miał miejsce tzw. „eksperyment sądecki”. W latach 1975–1998 był stolicą województwa nowosądeckiego. W wyniku reformy administracyjnej od 1 stycznia 1999 Nowy Sącz jest powiatem grodzkim, będąc jednocześnie siedzibą powiatu nowosądeckiego ziemskiego.

Demografia 

Największą populację Nowy Sącz odnotował w 2005 r. – według danych GUS 84 729 mieszkańców.

Zabytki 

 Układ urbanistyczny Starego Miasta
 Ratusz – eklektyczny budynek stanowiący serce miasta, siedziba władz Nowego Sącza. Obecny kształt uzyskał w latach 1895–1897 podczas odbudowy po pożarze w końcu XIX wieku. Stoi pośrodku rynku – centralnego placu miasta, który ma powierzchnię 19 200 m²
 Bazylika kolegiacka św. Małgorzaty – gotycki kościół wybudowany w XIV wieku, w XV i XVI wieku rozbudowany o wieże przy fasadzie. W 1448 roku podniesiony do godności kolegiaty przez Zbigniewa Oleśnickiego. Budowla pierwotnie w typie małopolskich hal dwunawowych, oryginalne sklepienia zachowały się w prezbiterium i w kaplicy przy południowej wieży (kryształowe), sklepienia nawy ob. modernistyczne
 Zespół poklasztorny oo. Franciszkanów – powstał w 1297 r. z upoważnienia Wacława II. Klasztor zlikwidowano wskutek tzw. kasaty józefińskiej, a pozostałości kościoła zostały wyburzone. Do dziś zachowała się z niego jedynie kaplica Przemienienia Pańskiego z lat 1654–1672, która od 1800 roku pełni funkcję zboru ewangelicko-augsburskiego
 Kościół pw. św. Ducha i klasztor oo. Jezuitów – pierwotnie norbertański, ob. jezuicki; zachowało się gotyckie prezbiterium ze sklepieniami sieciowymi, nawa barokowa z XVII w.
 Kościół pw. św. Rocha – drewniany, parafia istniała za czasów księdza Jana Długosza, przed 1513 r.
 Kościół pw. św. Heleny – drewniany, rok budowy nieznany, ale wymieniany w archiwach kapituły katedry wawelskiej już w 1596 r.
 Kościół św. Wawrzyńca – neogotycki kościół na osiedlu Biegonice wybudowany w latach 1906–1909 według projektu Jana Sas-Zubrzyckiego
 Kościół pw. św. Kazimierza – neogotycki, zbudowany w latach 1908–1912 według projektu Teodora Talowskiego
 Klasztor i Kościół Popijarski – budowa z inicjatywy starosądeckich klarysek przed 1610 r.
 „Biały Klasztor” – Klasztor Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny
 Kapliczka „Szwedzka” pw. św. Marka z 1771 r.
 Kapliczka pw. św. Jana Nepomucena z przełomu XIX i XX wieku (przyczółek mostu nad Kamienicą)
 Kapliczka pw. św. Anny z XVII wieku (przy ul. Lwowskiej)
 Synagoga – wybudowana w 1746 roku, odbudowana po pożarze z 1894 roku, w latach 1982–2015 mieściła galerię sztuki, ob. ponownie pełni funkcje kultowe
 Chasydzka bożnica Bajs Nusn z przełomu XIX i XX wieku
 Mury obronne miasta Nowego Sącza
 Zamek Królewski w Nowym Sączu (XIV, XVII w.) – wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego w latach 1350–1360, później przebudowany w stylu renesansowym. Niszczony w czasie potopu szwedzkiego, konfederacji barskiej i II wojny światowej, ob. ruiny, z zachowanym fragmentem fortyfikacji miejskich
 Dom Gotycki – wzniesiony ok. 1448 roku, pierwotnie użytkowany przez kanoników kolegiaty św. Małgorzaty, a obecnie mieści się w nim siedziba Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu
 Renesansowa kamienica Lubomirskich – wybudowana w 1 poł. XVII w., dzisiaj mieści Sądecką Bibliotekę Publiczną
 Sądecki Park Etnograficzny – jest skansenem regionalnym, który prezentuje kulturę ludową Sądecczyzny
 Dworzec PKP – secesyjny, wybudowany w 1909 roku w celu zastąpienia starego, zbyt małego dworca
 Stara Kolonia Kolejowa – jedno z najstarszych i największych osiedli robotniczych w kraju; zbudowane w latach 1891–1917 dla nowosądeckich kolejarzy według projektów sporządzonych w Wiedniu
 Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa – romańsko-gotycki, wybudowany z okazji 50-lecia panowania cesarza Franciszka Józefa w latach 1897–1898 według projektu Teodora Talowskiego
 Dom Robotniczy – neogotycki w stylu architektonicznym ośrodek kulturalny nowosądeckich kolejarzy z 1907 r.; w przeszłości mieściły się w nim m.in. teatr amatorski, czytelnia, zespoły muzyczne i kino, a także siedziba PPS
 Willa Marya
 XIX-wieczny budynek Szkoły Podstawowej im. Władysława Jagiełły
 XIX-wieczny budynek Gimnazjum im. Adama Mickiewicza (dawniej Szkoła Podstawowa)
 Budynek Szkoły Podstawowej im. Obrońców Pokoju
 Budynki secesyjne z pocz. XX w. projektu budowniczego miejskiego, Zenona Adama Remiego:
 Dawna szkoła, ul. Jagiellońska 62
 Bank Mieszczański, Rynek 29
 Dawny gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, ul. Jana Długosza 23
 Kamienica własna przy pl. św. Kazimierza 2
 Kamienica Wiktora Oleksego, ul. Konarskiego 8
 Kamienica Edwarda Zielińskiego, ul. Kościuszki 18
 Cmentarz Komunalny – na którym znajdują się m.in.: symboliczny pomnik powstańców (1831), Grób Nieznanego Żołnierza z 1920, Groby powstańców z 1863 r., monumentalny pomnik – obelisk z kwaterami grobów żołnierzy (polskich, austriackich i niemieckich z czasów I wojny światowej), pomnik legionistów z I wojny światowej, nagrobny pomnik gen. Józefa Kustronia, symboliczny grób „Oświęcimiaków” (kwatery ofiar terroru hitlerowskiego), pomnik i groby żołnierzy radzieckich z lat II wojny światowej, pomnik Bronisława Pierackiego (ministra i polityka II Rzeczypospolitej), symboliczny grób „Sybiraków” Ziemi Sądeckiej
 Nowy cmentarz żydowski – kirkut, w latach 1940–1945 był miejscem egzekucji, także masowych dokonywanych przez hitlerowców na ludności żydowskiej miasta i okolicy, również na Polakach
 Stary Cmentarz („Cmentarz Zasłużonych”) – W cokole pomnika złożone są urny z prochami z miejsc straceń, obozów koncentracyjnych, z pól bitewnych. Przed pomnikiem Sądeckiej Piety znajduje się płyta Nieznanego Żołnierza II wojny światowej. Cmentarz symbolizuje: kaźń w więzieniu w Nowym Sączu, rozstrzelanych przy moście kolejowym nad Dunajcem, przy moście na Kamienicy, na Cmentarzu Żydowskim, rozstrzelanych dwóch partyzantów w Dąbrówce, rozstrzelanych w Biegonicach, w Rdziostowie, Młodowie, Starym Sączu, Wysokim, Chomranicach, Łomnicy
 Pomnik Władysława Jagiełły z 1910
 Pomniki martyrologii

Gospodarka 
Lista przedsiębiorstw w mieście zatrudniających ponad 500 osób:
 w branży budownictwa: Fakro
 w branży kolejowej: Newag
 w branży spożywczej: Konspol
 w branży górniczej: Nowosądecka Fabryka Urządzeń Górniczych „Nowomag” S.A. – członek Grupy Famur
 w branży przemysłowej: Wiśniowski (z siedzibą w Wielogłowach)
 w branży produktów węglowych i technicznych: COBEX Polska sp. z o.o.

Miasto jest gospodarzem Targów Budownictwa oraz Targów Stolarki Budowlanej. W roku 2011 odbyła się 15 edycja Sądeckich Targów „Dom i Otoczenie”, które skupiają branże: budownictwo, instalacje i wyposażenie wnętrz. Dodatkowo od kilku już lat z powodzeniem imprezie towarzyszy Wystawa Motoryzacyjna.

Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University i miasto Nowy Sącz są corocznym organizatorem Światowego Forum Ekonomicznego dla Młodzieży (równoległego do Forum Ekonomicznego w Krynicy-Zdroju).

Centra i galerie handlowe 
 Centrum Handlowe EUROPA II Plaza
 Centrum Handlowe Gołąbkowice
 Centrum Handlowe Arkadia
 Centrum Handlowe Węgierska
 Galeria Szubryt
 Galeria Sandecja
 Galeria Trzy Korony

Transport 
Miasto stanowi węzeł komunikacyjny, gdzie krzyżują się drogi krajowe 75, 28 i 87 oraz linie kolejowe.

Transport drogowy 
Przez Nowy Sącz przechodzą drogi krajowe nr:

Komunikacja miejska 

Komunikację miejską stanowią autobusy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.

Początki organizowania komunikacji na terenie miasta sięgają Uchwały Miejskiej Rady Narodowej z 17.07.1947 roku, w której Miejski Zakład Komunikacyjny przystąpił do MRN. W roku 1948 pojawił się pierwszy autobus, obsługujący linię Rynek – Dworzec PKP.
Po licznych reorganizacjach, ostatecznie w 1995 roku MZK przekształciło się w Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, którego jedynym właścicielem jest miasto Nowy Sącz.

Obecnie MPK obsługuje linie o numerach: od 1 do 49 oraz 101 i 102 (nocne), będące zarówno trasami na terenie miasta, jak również pobliskich miejscowości.

Kolej 

Przez Nowy Sącz przechodzą 2 szlaki kolejowe:
 linia kolejowa nr 96 Tarnów – Leluchów (długość 145,5 km; uruchomiona 18 sierpnia 1878, 2-torowa na odcinku Stróże – Nowy Sącz, zelektryfikowana w latach 1984–1987)
 linia kolejowa nr 104 Chabówka – Nowy Sącz (długość 76,5 km; uruchomiona 16 grudnia 1884, 1-torowa, 10 km odcinek do stacji Marcinkowice zelektryfikowano w 1986, obecnie czynny tylko 30 km odcinek Nowy Sącz – Marcinkowice – Limanowa jedynie dla ruchu towarowego)

W mieście znajdują się 3 czynne stacje i przystanki kolejowe dla ruchu pasażerskiego:
 Nowy Sącz
 Nowy Sącz Jamnica
 Nowy Sącz Biegonice

Oraz dwie nieczynne dla ruchu pasażerskiego:
 Nowy Sącz Miasto
 Nowy Sącz Chełmiec

Bezpośrednie połączenia z Nowego Sącza: Kraków, Krynica, Rytro, Tarnów.

Lotnictwo 

 W miejscowości Łososina Dolna niedaleko miasta znajduje się lotnisko sportowe Aeroklubu Podhalańskiego.
 W miejscowości Nowy Sącz naprzeciwko Szpitala Specjalistycznego im. Jędrzeja Śniadeckiego znajduje się lądowisko sanitarne dla helikopterów.

Oświata 

Na terenie Nowego Sącza działają: 23 szkoły podstawowe, 25 szkół ponadgimnazjalnych dla młodzieży, 6 szkół ponadgimnazjalnych dla dorosłych oraz 16 szkół policealnych.

Swoją siedzibę mają tu również uczelnie:
 Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University,
 Akademia Nauk Stosowanych w Nowym Sączu
oraz ośrodek zamiejscowy uczelni:
 Wydział Nauk Społecznych Wschód-Zachód Szkoły Wyższej w Łodzi.

W 2007 r. Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University została pierwszym partnerem firmy Google w Europie Środkowej. Współpraca polega m.in. na rozwijaniu nowych systemów komunikacji w WSB-NLU.

Na terenie miasta znajduje się jedna z dwóch w Polsce szkół należących do jezuitów – Jezuickie Centrum Edukacji, w którym znajduje się liceum akademickie.

Kultura 

Nowy Sącz jest ośrodkiem kulturalnym ziemi sądeckiej i w Małopolsce.

Instytucje kulturalne 

W Nowym Sączu znajduje się szereg instytucji i placówek, mających istotny wpływ na życie kulturalne regionu.

Muzea i galerie sztuki:
 Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu:
 Dom Gotycki
 Galeria Dawna Synagoga
 Galeria Marii Ritter
 Sądecki Park Etnograficzny
 Nowosądecka Mała Galeria
 Galeria „Sokół”
 Galeria Sztuki Współczesnej BWA Sokół
 Galeria Sądeckiej Biblioteki Publicznej „Piwnica”
 Galeria Klubu Twórczego TPSP
 Galeria Miejskiego Ośrodka Kultury

Biblioteki:
 Biblioteka Publiczna im. J. Szujskiego
 Biblioteka WSB-NLU
 Biblioteka PWSZ Nowy Sącz
 Biblioteka Pedagogiczna
 Biblioteka Lekarska Szpitala Specjalistycznego im. J. Śniadeckiego
 Biblioteka Specjalistyczna przy Muzeum Okręgowym

Kina:
 Kino Sokół
 Kino 5D Extreme
 Kino Helios

Wybrane zespoły teatralne i kabarety:
 Teatr Robotniczy im. Bolesława Barbackiego
 Teatr NSA
 Teatr Dziecięcy „Cudoki Szuroki”
 Kabaret „Ergo” na czele z Leszkiem Bolanowskim
 Teatr dziecięcy i młodzieżowy „Iskiereczka” przy Gimnazjum im. Adama Mickiewicza
 Teatr Nowy w Nowym Sączu

Wybrane kluby literackie i stowarzyszenia:
 Klub Literacki „Sądecczyzna” przy Katolickim Stowarzyszeniu „Civitas Christiana”
 Stowarzyszenie Animatorów Kultury
 Stowarzyszenie Przyjaciół Sztuk Pięknych
 Stowarzyszenie Pastelistów Polskich
 Radioklub SP9RNS – My Krótkofalowcy!
 Stowarzyszenie Na Rzecz Badań i Dokumentacji Kultury „A posteriori”

W Nowym Sączu działają m.in. zespoły muzyczne, orkiestry, chóry, zespoły folklorystyczne, zespoły taneczne.

Sądecki Park Etnograficzny 

Sądecki Park Etnograficzny jest jednym z oddziałów Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Jest to skansen regionalny o powierzchni ok. 20 hektarów, posiadający 68 obiektów tradycyjnego budownictwa wiejskiego i mieszczańskiego (prezentujących kulturę ludową historycznej Sądecczyzny) oraz amfiteatr leśny.
Na terenie parku znajdują się m.in.: zagrody chłopskie, dwór szlachecki, folwark dworski, kościół rzymskokatolicki, cerkiew greckokatolicka, zbór protestancki.

Media 
Prasa:
 Dziennik Polski oddział w Nowym Sączu
 Dobry Tygodnik Sądecki – tygodnik regionalny
 Gazeta Krakowska oddział w Nowym Sączu Gazeta Nowosądecka
 Nasz Beskid – niezależny miesięcznik regionalny
 Promyczek Dobra – miesięcznik katolicki
 Głos Sądecki – bezpłatny miesięcznik

Radio:
 RMF Maxxx Nowy Sącz
 Fun Radio (Polska)
 Radio Echo Złote Przeboje
 Polskie Radio Kraków – studio Nowy Sącz
 RDN Małopolska Nowy Sącz
 Radio Eska Małopolska

Telewizja:
 Regionalna Telewizja Kablowa
 TVP3 Kraków redakcja w Nowym Sączu
 Sądecka Telewizja Internetowa
 Nasza Telewizja Sądecka

Portale informacyjne
 PortalNowySacz.pl
 miastoNS.pl
 Nowy Sącz Info
 Sądeckie.pl
 Sądeczanin.info
 TwojSacz.pl
 Głos 24
 Nowy Sacz City
 Sądecki News

Administracja

Władze miasta 

Od 2018 roku prezydentem miasta jest Ludomir Handzel.

Służby mundurowe i instytucje publiczne 

Nowy Sącz jest siedzibą sądu okręgowego oraz prokuratury okręgowej. W mieście znajduje się także urząd celny.

Państwowa Straż Pożarna 
W Nowym Sączu mieści się Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej, w której strukturach działają dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP

 Jednostka Ratowniczo-gaśnicza nr 1 Państwowej Straży Pożarnej w Nowym Sączu (ul. W. Witosa 69)
 Jednostka Ratowniczo-gaśnicza nr 2 Państwowej Straży Pożarnej w Nowym Sączu (ul. Węgierska 188)

Prócz tego w strukturach komendy działa Jednostka Ratowniczo-gaśnicza w Krynicy-Zdroju.

Przy JRG 2 swoją siedzibę ma Małopolska Grupa Poszukiwawczo-ratownicza (MGPR).

Ochotnicza straż pożarna 
Działania pożarnicze wspomagają także OSP Biegonice i OSP GRS Nowy Sącz

Służby porządkowe 
Bezpieczeństwa publicznego i prawa strzeże Komenda Miejska Policji w Nowym Sączu. Działania te wspomaga straż miejska, a także znajdujący się tutaj Karpacki Oddział Straży Granicznej.

Na terenie miasta znajduje się zakład karny.

Miasto ma 3 szpitale Szpital Specjalistyczny im. Jędrzeja Śniadeckiego, Szpital Ginekologiczno – Położniczy MEDIKOR oraz Centrum Kardiologii Inwazyjnej, Elektroterapii i Angiologii INTERCARD Sp. z o.o.

Pogotowie ratunkowe 
Dyspozytornia pogotowia ratunkowego znajduje się w Tarnowie, Sądeckie Pogotowie Ratunkowe poza karetkami w Siedzibie w Nowym Sączu posiada podstacje pogotowia ratunkowego w miejscowościach:
 Krynica-Zdrój
 Grybów
 Łososina Dolna
 Jasienna
 Stary Sącz
 Łącko
 Piwniczna
 Rytro
 Nawojowa

Religia 

Na terenie Nowego Sącza działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:
 Kościół rzymskokatolicki, diecezja tarnowska, 10 parafii w 4 dekanatach: dekanat Nowy Sącz Centrum, dekanat Nowy Sącz Wschód, dekanat Nowy Sącz Zachód, dekanat Stary Sącz:
 parafia Ducha Świętego (kościół św. Ducha (Jezuitów))
 parafia św. Heleny (kościół Świętego Krzyża, kościół filialny Świętej Heleny)
 parafia św. Jana Chrzciciela (kościół św. Jana Chrzciciela)
 parafia św. Kazimierza (kościół św. Kazimierza, kościół cmentarny Najświętszej Maryi Panny)
 parafia św. Małgorzaty (bazylika kolegiacka św. Małgorzaty)
 parafia Matki Bożej Bolesnej (kościół Matki Bożej Bolesnej)
 parafia Matki Bożej Niepokalanej (kościół MB Niepokalanej)
 parafia Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej (kościół NMP Częstochowskiej)
 parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa (kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa (kolejowy))
 parafia św. Rocha (kościół św. Rocha)
 parafia św. Wawrzyńca Męczennika (kościół św. Wawrzyńca)
 Kościół rzymskokatolicki, Ordynariat Polowy Wojska Polskiego, 1 parafia w dekanacie Straży Granicznej:
 parafia wojskowa Miłosierdzia Bożego w Nowym Sączu
 Kościół rzymskokatolicki, Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X:
 Centrum św. Kingi
 Kościół greckokatolicki, Metropolia przemysko-warszawska, Archieparchia przemysko-warszawska, Dekanat krakowsko-krynicki:
 parafia św. Włodzimierza i Olgi (cerkiew greckokatolicka św. Dymitra)
 Kościół Starokatolicki Mariawitów, diecezja warszawsko-płocka, parafia Przemienienia Pańskiego w Wierzbicy
 punkt duszpasterski, nabożeństwa odbywają się w kościele ewangelicko-aubsburskim przy ulicy Pijarskiej 21.
 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Diecezja przemysko-gorlicka, Dekanat Krynica:
 punkt duszpasterski Świętych Cyryla i Metodego; nabożeństwa odbywają się w kościele ewangelicko-augsburskim przy ulicy Pijarskiej 21
 Kościoły protestanckie:
 Kościół Ewangelicko-Augsburski RP,
 parafia Ewangelicko-Augsburska (kościół ewangelicko-augsburski Przemienia Pańskiego)
 Kościół Zielonoświątkowy w RP,
 zbór Chwały Bożej w Nowym Sączu (nabożeństwa odbywają się w sali w Hotelu Panorama)
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP,
 zbór w Nowym Sączu
 Świadkowie Jehowy:
 Nowy Sącz – Północ (w tym grupa języka migowego)
 Nowy Sącz – Południe
Zbory te korzystają z jednej Sali Królestwa (ul. Węgierska 213). Pierwszy zbór w mieście powstał pod koniec lat 20. XX wieku.

Historyczne obiekty sakralne:
 Synagogi:
 Stara Synagoga w Nowym Sączu
 Najstarsza Synagoga w Nowym Sączu
 Synagoga Bajs Nusn w Nowym Sączu
 Synagoga w Nowym Sączu
 Kościoły:
 Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny
 Kościół św. Wojciecha; Kościół św. Ducha; Kościół św. Mikołaja; Kościół św. Krzyża; Kościół św. Walentego

Sport

Najważniejsze wydarzenia sportowe 
Nowy Sącz w XX w. wielokrotnie gościł najlepszych kolarzy. W roku 1960 w mieście była meta IV etapu Tour de Pologne z Rzeszowa oraz start V etapu do Zakopanego. 6 lat później Nowy Sącz ponownie był jednym z miast gospodarzy. Podczas Tour de Pologne 1966 kończył się tutaj IV etap z Rzeszowa, oraz zaczynała się jazda indywidualna na czas do Krynicy, którą wygrał pochodzący z Sądecczyzny Jan Magiera. Po raz trzeci kolarze finiszowali w Nowym Sączu podczas Tour de Pologne 1974. Na VIII etapie z Oświęcimia najszybszy okazał się medalista olimpijski i mistrz świata Stanisław Szozda. Dzień później odbył się tutaj start do IX etapu z metą w Mielcu. W roku 1979 Nowy Sącz gościł Wyścig Pokoju.
Najpierw odbyła się tutaj czasówka indywidualna ze startem w Naściszowej, a następnie tego samego dnia start etapu z metą w Rzeszowie. Podczas Tour de Pologne 1983 w Nowym Sączu była meta VI etapu z Wisły. Po raz ostatni miasto w podwójnej roli organizatora startu i mety etapu wystąpiło w Tour de Pologne 1993. Wówczas kolarze finiszowali w Nowym Sączu podczas V etapu z Rzeszowa oraz startowali do VI etapu z metą w Zakopanem. Po raz ostatni miasto było gospodarzem Tour de Pologne w roku 1995. Odbył się tutaj wtedy start do VII etapu z metą w Zakopanem. W 2015 r., po dwudziestu latach przerwy, w Nowym Sączu kończył się IV etap Tour de Pologne (ze startem w Jaworznie), zaś dzień później zaczynał V etap z metą w Zakopanem. Trudny IV etap zakończył się spektakularnym zwycięstwem Macieja Bodnara.

Większe kluby sportowe 
 MKS Sandecja – piłka nożna (przez jeden sezon 2017/2018 zespół występował w Ekstraklasie), siatkówka, brydż
 MKS Olimpia-Beskid Nowy Sącz – piłka ręczna
 Dunajec Nowy Sącz – piłka nożna, kajakarstwo górskie, tenis stołowy
 Start Nowy Sącz – piłka nożna
 KS Narciarnia – narciarstwo alpejskie
 SKPS Dunajec – piłka siatkowa
 LKS Zawada – piłka nożna
 KS Biegoniczanka – piłka nożna
 KS Helena – piłka nożna
 KS Jedność Nowy Sącz – piłka nożna, narciarstwo biegowe
 KS Galicja Nowy Sącz – piłka nożna
 UKS Dwójka Nowy Sącz – piłka ręczna
 RC Biało-Czarni – rugby
 Nowosądecki Klub Sportowy Karate Kyokushin
 KS Chruślice – piłka nożna, kolarstwo górskie
 KS Golden Team SKB Nowy Sącz – Boks
 KS Fight House Nowy Sącz – K1, kickboxingu, boks, BJJ, sporty walki
 KS Halny Nowy Sącz – kick-boxing, boks tajski, K-1, sporty walki
 KS Zabełcze Nowy Sącz – piłka nożna
 Nowosądecki Klub Sportowy Taekwondo ITF
 UKS Żak – koszykówka
 UKS Tajfun Nowy Sącz – Klub Saneczkarski
 KTT AXIS – Klub Tańca Towarzyskiego
 Klub Karate Tradycyjnego Nowy Sącz
 Backyard Wrestling Nowy Sącz- lokalna federacja wrestlingu
 Klub Sportowy „Dexters Team” www.dextersteam.pl

Obiekty sportowe 
 Stadion Ojca Władysława Augustynka – piłka nożna
 Hala Widowiskowo-Sportowa – przystosowana do uprawiania dyscyplin sportowych: piłka ręczna, futsal, koszykówka, siatkówka, badminton, tenis ziemny i stołowy, unihokej
 Basen MOSiR
 Basen przy Instytucie Sportowym PWSZ
 Basen sezonowy (odkryty)
 Boiska piłkarskie: Dunajec, Start, Helena, Jedność (Piątkowa), Biegoniczanka (Osiedle Biegonice), Zabełcze, Zawada
 Stadion im. Romana Stramki (pot. międzyszkolny) – bieżnia okólna 330 m, urządzenia lekkoatletyczne, boiska do koszykówki, piłki ręcznej i nożnej
 Sala gimnastyczna – Sądeckie Towarzystwo Siatkarskie „Sandecja”
 Strzelnica – Rejonowy Ośrodek Szkolenia LOK
 Tory modelarskie – tor asfaltowy do modelarstwa samochodowego z podium
 Lodowisko – otwierane zimą przy hali basenu
 Skatepark – niezadaszony, drewniane przeszkody
 Boisko przy Jezuickim Centrum Edukacji
 Hala Sportowa przy ul. Na Rurach: piłka ręczna, futsal, koszykówka, siatkówka

Współpraca międzynarodowa 
Miasta partnerskie:

Miasta zaprzyjaźnione:
  Molise, Włochy (18.11.2003)
  Isernia, Włochy (15.11.2003)
  Tinley Park, Stany Zjednoczone (02.2008)
  Liévin, Francja (5.10.1992)
  La Baule-Escoublac, Francja
  Lipsk, Niemcy (31.08.2000)
  Avsallar, Turcja (28.07.2008)
  Guadalajara, Hiszpania (16.04.1994)
  Vranje, Serbia (25.07.2002)

Ludzie urodzeni w mieście

Ludzie związani z miastem 

 Honorowi obywatele
 W 1916 tytuł honorowego obywatela Nowego Sącza otrzymali Władysław Leopold Jaworski i Józef Piłsudski.

Zobacz też 

 Forum Ekonomiczne Młodych Liderów
 Cmentarz wojenny nr 349 – Dąbrówka Polska
 Cmentarz wojenny nr 350 – Nowy Sącz
 Cmentarz wojenny nr 351 – Zabełcze
 Nowy cmentarz żydowski w Nowym Sączu
 Stary cmentarz żydowski w Nowym Sączu
 Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Sp. z o.o. w Nowym Sączu

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 
 Secesyjny Nowy Sącz – Strona pokazująca secesyjne zabytki Nowego Sącza.
 
 Archiwalne widoki i publikacje o miejscowości w bibliotece Polona
 Stary, nostalgiczny film z wizyty w Nowym Sączu w 1985 roku w serwisie YouTube

 
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie)
Sądecczyzna
Miasta w województwie małopolskim
Miasta na prawach powiatu
Miasta posiadające prawo składu
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miejscowości odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu
Starostwo sądeckie