alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Taksonomia roślin

Taksonomia roślin – dział systematyki roślin obejmujący teorię i praktykę klasyfikowania organizmów roślinnych, zajmujący się techniką wyróżniania i opisywania taksonów roślinnych, a więc ich klasyfikacją, nazewnictwem i hierarchizacją. 
Rozdzielenie systematyki biologicznej na roślinną i zwierzęcą jest zaszłością historyczną pochodzącą jeszcze od Linneusza, ale ze względu na konserwatyzm środowiska naukowego wciąż jeszcze ma wpływ na stan aktualny. Taksonomia roślin (także glonów i grzybów) regulowana jest zasadami określonymi w Międzynarodowym Kodeksie Nomenklatury Botanicznej.

Kategorie taksonomiczne 
Poniżej zamieszczono listę kategorii taksonomicznych w obrębie królestwa roślin, od najwyższych do najniższych rangą, z uwzględnieniem łacińskich nazw taksonów oraz (w nawiasach) końcówek nazw systematycznych. Podział ten różni się w szczegółach od podziału stosowanego przez taksonomię zwierząt.

 królestwo – regnum,
 podkrólestwo – subregnum (-bionta)
 gromada – divisio (-phyta)
 podgromada – subdivisio (-phytina)
 klasa – classis (-opsida, -atae)
 podklasa – subclassis (-idae)
 nadrząd – superordo (-anae)
 rząd – ordo (-ales)
 podrząd – subordo (-ineae)
 rodzina – familia (-aceae)
 podrodzina – subfamilia (-oideae)
 plemię – tribus (-eae)
 podplemię – subtribus (-inae)
 rodzaj – genus
 podrodzaj – subgenus
 sekcja – sectio
 seria – series
 gatunek – species
 podgatunek – subspecies
 odmiana – varietas
 forma – forma

Nomenklatura botaniczna 

Poszczególne taksony posiadają unikatowe nazwy naukowe, których zasady tworzenia i stosowania ustala  Międzynarodowy kodeks nomenklatury botanicznej. Zbiór tych zasad określa się mianem nomenklatury botanicznej. Rozdział znaczeniowy taksonomii i nomenklatury jest istotny i znajduje odzwierciedlenie w problemach z nazewnictwem naukowym. Istnieją na przykład dwa rodzaje nazw synonimicznych – taksonomiczne i nomenklaturowe. Te pierwsze powstają, gdy różne nazwy naukowe oznaczają ten sam takson z powodu zmian w ujęciu taksonomicznym. Synonimy nomenklatoryczne powstają, gdy ten sam takson opisany zostanie niezależnie dwa lub więcej razy.

Nazwy polskie (zwyczajowe) taksonów zapisuje się pismem prostym i małą literą. Zgodnie z Kodeksem nomenklatury botanicznej nazwy naukowe taksonów roślinnych, w odróżnieniu od zoologii,  zwyczajowo wyróżnia się kursywą (italikiem).

Zobacz też 
 kultywar
 syntaksonomia

Przypisy 

!
Trzeciorzęd

Trzeciorzęd – według starszych wersji periodyzacji starszy okres ery kenozoicznej, od 65 do 1,8 mln lat temu. Dzieli się na:
 neogen (24-1,8 mln lat temu)
 pliocen
 miocen
 paleogen (65-24 mln lat temu)
 oligocen
 eocen
 paleocen.

Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych w 2004 r. (z późniejszymi poprawkami) trzeciorzęd nie istnieje, era kenozoiczna dzieli się na paleogen, neogen i czwartorzęd (poszerzony o najmłodszy wiek pliocenu, gelas).

Geologia 
W trzeciorzędzie oceany i kontynenty przybrały kształt zbliżony do współczesnego:
 Tetyda uległa ostatecznemu zamknięciu,
 Dekan przyłączył się do Azji
 Australia oderwała się od Antarktydy
 obie Ameryki połączyły się ze sobą Przesmykiem Panamskim.
 orogeneza alpejska doprowadziła do wypiętrzenia Alp, Karpat, Gór Dynarskich, Pirenejów, Apeninów, Atlasu, Kordylierów, Andów, Himalajów i Kaukazu
 Antarktyda pokrywa się lodem
 powstają rzeki w dzisiejszym ich układzie (w przybliżeniu)

Typowymi skałami trzeciorzędowymi są: flisz, wapienie numulitowe, osady chemiczne (sól kamienna, sole potasowe) oraz utwory lądowe (piaski, węgiel brunatny).

Flora trzeciorzędu 
Okres trzeciorzędu charakteryzuje się gwałtownym rozwojem roślin okrytozalążkowych.

Fauna trzeciorzędu 
 morza:
 szybko rozwijają się otwornice, otwornice planktoniczne są podstawą podziału stratygraficznego zwłaszcza paleogenu, bardzo liczne i ekspansywne są też otwornice bentoniczne, w tym gatunki o wielkich (do 15 cm) skorupkach, np. (wapienie numulitowe), o dużym znaczeniu skałotwórczym.
 bogata fauna małży, ślimaków i koralowców
 zróżnicowana fauna ryb, ekspansywny rozwój dominujących dziś ryb Teleostei, przy jednoczesnym upadku starszych grup ryb, typowych dla mezozoiku: kostnochrzęstnych i nowopłetwych. Rekiny są dalej liczną i znaczącą grupą, natomiast dochodzi do szybkiej radiacji płaszczek.
 lądy
 silne zróżnicowanie osiągają owady i pajęczaki
 gwałtownie przyśpiesza ewolucja ptaków
 ssaki stają się zwierzętami dominującymi. Pierwsza, dość niewielka faza szybkiego rozwoju ssaków następuje na początku paleocenu, bezpośrednio po wielkim wymieraniu u schyłku kredy, jednak zasadnicza faza radiacji i powstanie większości współczesnych rzędów miało miejsce w eocenie i oligocenie.
 w paleocenie pojawiają się prakopytne i pradrapieżne
 w eocenie pojawiają się pierwsze latające ssaki nietoperze i pierwsze ssaki morskie – walenie.
 w pliocenie pojawia się człowiek

Trzeciorzęd w Polsce 
 odmłodzenie rzeźby i wypiętrzenie Sudetów
 powstają Karpaty
 roślinne torfowiska leśne i szuwarowe dają początek dzisiejszym złożom węgla brunatnego
 wskutek wyparowania wody morskiej (Morze Tetydy) w zapadlisku przedkarpackim powstają złoża soli kamiennej (Wieliczka, Bochnia) i siarki rodzimej (okolice Tarnobrzega)

Zobacz też 
 tabela stratygraficzna
Triangulacja Delone

Triangulacja Delone (w powszechnym użyciu jest pisownia nazwiska Delaunay) – triangulacja T przestrzeni Rn+1 zdefiniowana następująco:
 T to podział Rn+1 na (n+1)-sympleksy, takie że:
 każde dwa sympleksy z T mają wspólną ścianę lub nie mają części wspólnej wcale
 każdy ograniczony zbiór w Rn+1 ma część wspólną jedynie ze skończenie wieloma sympleksami z T
 wnętrze kuli opisanej na dowolnym sympleksie z T nie zawiera wierzchołków żadnego sympleksu z T

Triangulacja Delone jest grafem dualnym diagramu Woronoja. Została wymyślona przez rosyjskiego matematyka Borysa Delone w 1934.

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 http://www.pk.edu.pl/~zk/GO_LAB_00/triangulacja/ram_v.htm
 http://www.cs.cornell.edu/Info/People/chew/Delaunay.html
 https://archive.is/20121127122310/http://goanna.cs.rmit.edu.au/~gl/research/comp_geom/delaunay/delaunay.html
 http://web.archive.org/web/20020423210345/http://astronomy.swin.edu.au/~pbourke/terrain/triangulate/
 http://www.netlib.org/voronoi/ – Oprogramowanie

Geometria
Teoria prawdopodobieństwa

Teoria prawdopodobieństwa, inaczej rachunek prawdopodobieństwa lub probabilistyka – dział matematyki zajmujący się zdarzeniami losowymi. Rachunek prawdopodobieństwa zajmuje się badaniem abstrakcyjnych pojęć matematycznych stworzonych do opisu zjawisk, które nie są deterministyczne: zmiennych losowych w przypadku pojedynczych zdarzeń oraz procesów stochastycznych w przypadku zdarzeń powtarzających się (w czasie). Jako matematyczny fundament statystyki, teoria prawdopodobieństwa odgrywa istotną rolę w sytuacjach, w których konieczna jest analiza dużych zbiorów danych. Jednym z największych osiągnięć fizyki dwudziestego wieku było odkrycie probabilistycznej natury zjawisk fizycznych w skali mikroskopowej, co opisuje mechanika kwantowa.

Matematyczna teoria prawdopodobieństwa sięga swoimi korzeniami do analizy gier losowych podjętej w siedemnastym wieku przez Pierre de Fermata oraz Blaise Pascala. Z tego powodu, początkowo teoria prawdopodobieństwa zajmowała się niemal wyłącznie zjawiskami dyskretnymi i używała metod kombinatorycznych. Zmienne ciągłe zostały wprowadzone do teorii prawdopodobieństwa znacznie później. Za początek stworzenia współczesnej teorii prawdopodobieństwa powszechnie uważa się jej aksjomatyzację, której w 1933 dokonał Andriej Kołmogorow. Współczesna teoria prawdopodobieństwa jest ściśle związana z teorią miary.

Pomimo że wynik pojedynczego rzutu monetą lub kością do gry często z praktycznego punktu widzenia można uważać za nieprzewidywalny, jeżeli eksperyment taki powtórzony zostaje wielokrotnie, mogą pojawić się pewne prawidłowości i wzory statystyczne, które można badać i przewidzieć. Dwa przykłady takich prawidłowości, i kluczowe osiągnięcia rachunku prawdopodobieństwa, to prawo wielkich liczb oraz centralne twierdzenie graniczne.

Uczeni

Zobacz też 
 przestrzeń probabilistyczna
 prawdopodobieństwo
 zdarzenie elementarne
 zdarzenie losowe
 zmienna losowa

 Deska Galtona
 Elementy kombinatoryki
 Statystyka
 Lemat Hoeffdinga

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka (materiały dydaktyczne MIMUW na studia informatyczne I stopnia)
  Probability theory , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].

 

id:Peluang (matematika)
Trójkąt (ujednoznacznienie)

Anatomia:
 Trójkąt Hesselbacha

Astronomia:
 Gwiazdozbiór Trójkąta
 Trójkąt Południowy
 Trójkąt letni
 Trójkąt zimowy

Bilard:
 trójkąt (bilard)

Części miast:
 Trójkąt – osiedle Ostrowca Świętokrzyskiego
 Trójkąt – część miasta Łazy

Elektryczność:
 trójkąt (połączenie)

Fizyka:
 trójkąt barw
 trójkąt Maxwella

Heraldyka:
 trójkąt zwykły
 trójkąt czeski

Komunikacja:
 trójkąt ostrzegawczy
 trójkąt torowy

Matematyka:
 Trójkąt liczbowy
 Trójkąt Keplera
 Trójkąt Pascala
 trójkąt Sierpińskiego
 trójkąt
 trójkąt podobny
 trójkąt przystający
 trójkąt prostokątny
 trójkąt równoboczny
 trójkąt równoramienny
 trójkąt sferyczny

Muzyka:
 trójkąt (instrument muzyczny)
 trójkątna kostka do strun

Film:
 Trójkąt – amerykański film telewizyjny, wyreżyserowany w roku 1995 

Polityka:
 Trójkąt Weimarski – (Polska, Francja i Niemcy)
 Trójkąt Wyszehradzki – (Polska, Węgry i Czechosłowacja)
 Trójkąt – konspiracyjne określenie Stronnictwa Ludowego

Symbole:
 czarny trójkąt
 fioletowy trójkąt
 różowy trójkąt

Potocznie:

 Triolizm – zachowanie seksualne potocznie nazywane „trójkątem”

Inne:
 Trójkąt Bermudzki
 Trójkąt Dalego
 Trójkąt Lidzbarski
 trójkąt masoński
 trójkąt sunnicki
 Trójkąt Trzech Cesarzy
Tajwan

Tajwan – krótka nazwa państwa obejmującego wyspę Tajwan i wyspy sąsiednie, noszącego oficjalną nazwę Republika Chińska
Tajwan (dawniej Formoza) – wyspa u wschodnich wybrzeży Chin
 Tajwan – jedna z dwóch prowincji Republiki Chińskiej (Tajwanu)
 Tajwan – prowincja Chińskiej Republiki Ludowej
 Republika Tajwanu – państwo historyczne

Pozostałe 
 Tajwan – osada w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. tucholskim, w gminie Tuchola
Teoria grafów

Teoria grafów – dział matematyki zajmujący się badaniem własności grafów. Za pierwszą pracę na temat teorii grafów uznawany jest opis zagadnienia mostów królewieckich, opublikowany w 1736 roku przez Leonharda Eulera. Algorytmy grafowe są także przedmiotem badań informatyki.

Zagadnienia teorii grafów 
 kolorowanie grafów
 twierdzenie o czterech barwach
 problem znajdowania drogi
 minimalne drzewo rozpinające
 problem najkrótszej ścieżki PERT CPM
 problem komiwojażera
 problem rekonstrukcji
 zagadnienienia związane z sieciami przepływowymi, maksymalny przepływ
 zbiór dominujący
 ekstremalna teoria grafów
 liczby Ramseya
 skojarzenie
 izomorfizm grafów
 grafy losowe
 prawdopodobieństwo spójności grafu losowego (drzewa losowego)
 komputerowa reprezentacja grafów
 problem chińskiego listonosza

Ważne algorytmy 
 algorytm Bellmana-Forda
 algorytm Dijkstry
 algorytm Floyda-Warshalla
 algorytm Johnsona
 algorytm Kruskala
 algorytm Prima
 algorytm najbliższego sąsiada

Zobacz też 
 graf
 programowanie sieciowe
 analiza sieciowa

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Graph theory , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
Trójkąt (instrument muzyczny)

Trójkąt inaczej triangel lub trianguł (wł. triangolo; skróty wł. trg., trgl.) – instrument perkusyjny z grupy idiofonów o nieokreślonej wysokości dźwięku.

Trójkąt wykonany jest ze stalowego pręta wygiętego w kształt niedomkniętego trójkąta, zawieszonego na strunie kiszkowej. Gra na nim polega na uderzaniu stalową lub żeliwną pałeczką w którąkolwiek część trójkąta, najczęściej w poziomy pręt. Tremolo uzyskuje się szybko uderzając na przemian w dwa boki: piano – bliżej wierzchołka, forte – dalej. Wydaje on wysoki, metaliczny ton.

Historia 
Znany był już w średniowieczu. W tamtym okresie występował także w formie trapezoidalnej. Wywodzi się prawdopodobnie z sistrum.
Około połowy XVIII wieku został przeniesiony z Azji do Europy. Początkowo wchodził w skład orkiestry janczarskiej, później wprowadzono go do orkiestry operowej, a następnie do symfonicznej.
Do początku XIX wieku miał nanizane metalowe pierścienie.

Trójkąt jest częścią sekcji instrumentów perkusyjnych orkiestry symfonicznej.

Galeria

Przypisy

Bibliografia 
 

Idiofony
Instrumenty perkusyjne
Tirana

Tirana ( lub ) – stolica i największe miasto Albanii położone nad 3 rzekami: Lanë, Tiranë i Tërkuzë. Jest to największy ośrodek przemysłowy i centrum kulturalne kraju.

W mieście znajduje się 7 szkół wyższych, z których najważniejszą jest założony w 1957 Uniwersytet Tirański. Głównym zabytkiem miasta jest meczet Ethema Beja z XVIII wieku. Znajdują się tu także Teatr Narodowy oraz Teatr Opery i Baletu. 17 km na północny zachód położony jest port lotniczy Tirana im. Matki Teresy. W mieście znajduje się stacja kolejowa Tirana.

Historia 
Za datę założenia Tirany uważa się rok 1614. Wtedy to Sulejman Pasza Bargjini postawił szereg budowli użyteczności publicznej. W XVII wieku miasto stało się ośrodkiem handlowym, ale tak naprawdę nigdy nie zyskało większego znaczenia gospodarczego.

Tirana stała się stolicą Albanii 8 lutego 1920 roku na mocy decyzji rządu tymczasowego, ustanowionego na kongresie w Lushnjë. Miasto liczyło wtedy 17 tysięcy mieszkańców. Od tego momentu rozpoczął się jego rozwój. 8 kwietnia 1939 roku Tirana została, tak jak i reszta kraju, zajęta przez Włochy. Okupacja (od 1943 roku niemiecka) trwała do 17 listopada 1944, kiedy to po zaciekłej walce między wspieranymi przez komunistów mieszkańcami miasta a siłami nazistowskimi miasto zostało wyzwolone. Wkrótce potem w Tiranie powstał komunistyczny rząd, na którego czele stanął Enver Hoxha. Podczas jego rządów w mieście powstało wiele monumentalnych budowli. W 1957 roku w mieście założono pierwszy w Albanii uniwersytet.

Na przełomie lat 80. i 90. przez miasto przetoczyła się fala gwałtownych demonstracji, które ostatecznie doprowadziły do załamania się komunistycznego reżimu w 1991 roku.

Architektura 
 meczet Ethema Beja
 wieża zegarowa
 grobowiec Kaplana Paszy
 Wielki Meczet

Polonica  
 Towarzystwo Fryderyka Chopina w Tiranie
 Towarzystwo Przyjaźni Albańsko-Polskiej w Tiranie.

Miasta partnerskie

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Tirana w Internecie – oficjalna strona Tirany 

 
Stolice państw w Europie
Miasta w obwodzie Tirana
Thermidor

Thermidor (termidor) (z gr. thérme = 'gorąco' + doron = 'dar') – jedenasty miesiąc we francuskim kalendarzu rewolucyjnym, drugi miesiąc lata. Trwał od 19 lipca do 17 sierpnia.

Po thermidorze następował miesiąc fructidor.

Zobacz też 

 9 thermidora – data obalenia Robespierre'a
 termidorianie – spiskowcy
 „Thermidor” – francuski okręt podwodny z okresu I wojny światowej

Przypisy 

Francuski kalendarz rewolucyjny
Miesiące
Tacyt

Tacyt (Publius Cornelius Tacitus) – historyk rzymski
 Tacyt (Marcus Claudius Tacitus) – cesarz rzymski panujący w latach 275–276
 (3097) Tacitus – planetoida z pasa głównego asteroid
Trigun

– shōnen-manga autorstwa Yasuhiro Nightow opublikowana w latach 1995-1997. Powstała także kontynuacja zatytułowana Trigun Maximum.

Na jej podstawie studio Madhouse wyprodukowało serię anime liczącą 26 odcinków.

Mangę wydało w Polsce wydawnictwo Studio JG w formie 3w1.

Główni bohaterowie to Vash the Stampede – rewolwerowiec który gdziekolwiek się pojawia jest powodem ogromnych, choć zwykle niezawinionych, zniszczeń, a za głowę którego wyznaczona jest nagroda 60 miliardów doubledolarów oraz Meryl Stryfe i Milly Thompson – dwie agentki firmy ubezpieczeniowej Bernardelli Insurance Society, które mają za zadanie odnaleźć Vasha i pilnować go przez 24 godziny na dobę, żeby już niczego nie niszczył i nie narażał firmy w której pracują na dalsze straty. Choć wielokrotnie spotykają Vasha, są przez dłuższy czas zupełnie nieświadome że to on jest właśnie tym Vashem the Stampede.

Wersja polska 
Wersja polska: na zlecenie Hypera - Studio PUBLISHING 
Tekst: Monika Szpetulska

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Madhouse
Mangi wydawane w Polsce
Mangi wydawnictwa Shōnen Gahōsha
Mangi wydawnictwa Tokuma Shoten
Mangi wydawnictwa Studio JG
Orange (studio)
Shōnen
Twierdzenie Bézouta

Twierdzenie Bézouta – twierdzenie algebraiczne mówiące, że pojęcie pierwiastka wielomianu odpowiada wprost pojęciu miejsca zerowego odpowiadającej mu funkcji wielomianowej.

Twierdzenie 
Niech  będzie pierścieniem przemiennym z jedynką. Element  jest pierwiastkiem niezerowego wielomianu  wtedy i tylko wtedy, gdy istnieje taki wielomian  że  Ponadto .

Dowód 
Niech 

Korzystając ze wzoru  możemy zapisać
 

przyjmując, że  dla 

Widać, że  jest wielomianem stopnia 

Zakładając kolejno
 
 

otrzymujemy tezę.

Równość Bézouta 
Wartość wielomianu  w punkcie  jest równa reszcie z dzielenia wielomianu  przez dwumian 

Istotnie, ostatnia równość z dowodu pokazuje, że:
 

Równość tę nazywamy równością Bézouta.

 Przykład
Wielomian  w dzieleniu przez  daje trójmian  i resztę  Z powyższego wniosku wynika, że  gdyż

Zobacz też 
 schemat Hornera

Przypisy 

Bézouta
Teatr (ujednoznacznienie)

Teatr (łac. theatrum, z gr. theatron – przyglądanie się, widowisko) ma kilka znaczeń:

 teatr – rodzaj sztuki widowiskowej,
 teatr – budynek w którym odbywają się przedstawienia teatralne,
 instytucja zajmująca się przygotowywaniem i wystawianiem sztuk teatralnych (np. Teatr Telewizji),
 „Teatr” – polskie czasopismo o tematyce teatralnej,
 Teatr działań wojennych – część teatru wojny.
Typografia

Typografia (z gr. týpos „odbicie, forma”, gráphō „piszę”) – termin funkcjonujący w kilku różnych znaczeniach. Pierwszym zastosowaniem terminu „typografia” jest historyczne określenie drukarni. Mianem tym określa się również technikę druku wypukłego, zwanego inaczej typograficznym. W trzecim, najszerszym ujęciu, typografia jest dziedziną koncentrującą się na kształtowaniu struktur i aranżacji języka w jego wizualnym wymiarze. Zajmuje się ona doborem pisma, jego użyciem i składem, a także ustalaniem optymalnych norm pisarskich.

O typografii można mówić również w kontekście:

 poligrafii, drukarstwa, raczej w znaczeniu tradycyjnym, związanym ze stosowaniem czcionek;
 ogółu zagadnień dotyczących projektowania drukowanych liter i innych znaków pisarskich (zarówno czcionek, jak i fontów) oraz wzajemnych relacji pomiędzy tymi znakami i grupami znaków;
 układu graficznego drukowanej strony;
 sztuki użytkowej zajmującej się estetyką szaty graficznej publikacji;
 układu graficznego strony w witrynie WWW.

Współczesne postrzeganie typografii 
Ze względu na swój interdyscyplinarny charakter typografia nie posiada jednej definicji. Za jedną z trafniejszych można uznać definicję proponowaną przez Department of Typography and Graphic Communication Uniwersytetu w Reading, według której typografia to projektowanie ułatwiające czytanie i odbiór. Definicja ta we właściwy sposób określa przeznaczenie i cel typografii, nie ograniczając jej przestrzeni jedynie do nośnika papierowego. Obecnie podkreśla się, że typografia jest ważnym narzędziem w komunikacji wizualnej.

W ten sam sposób typografię definiują polscy badacze, m.in. Tomasz Bierkowski i Jacek Mrowczyk. Według Tomasza Bierkowskiego zagadnienia związane z typografią dzielą się na dwie podstawowe grupy ukazujące jej formalny oraz funkcjonalny charakter. Ten pierwszy odnosi się do sztuki prawidłowego składu dzieła – układu graficznego, layoutu, wyglądu i estetyki publikacji, rozmieszczenia materiałów tekstowych i ilustracyjnych na stronie. Natomiast funkcjonalny charakter typografii określa osobę typografa jako interpretatora treści przekazu oraz pośrednika między nadawcą a odbiorcą.

Obecnie naturalnym środowiskiem typografii jest przestrzeń cyfrowa. Dlatego też w definiowaniu typografii konieczne jest podkreślanie ciągłej potrzeby przystosowywania tej dziedziny sztuki do coraz nowocześniejszych technologii oraz dynamicznych zmian, z którymi typografia będzie musiała się zmierzyć w przyszłości. Wykreowanie jednej, stałej i idealnej definicji typografii jest zadaniem trudnym do zrealizowania ze względu na nieustanną konieczność weryfikowania tej dyscypliny oraz dostosowywania jej do zachodzących zmian.

Zobacz też 

 znaki typograficzne
 liternictwo
 Międzynarodowe Stowarzyszenie Typograficzne
 sztuka książki
 edytorstwo
 design

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Typografia internetowa
Teoria kwantowa

Teoria kwantowa – szczegółowy model fizyczny, który za swą podstawę teoretyczną przyjmuje mechanikę kwantową. Często nazwa teoria kwantowa jest używana jako synonim mechaniki kwantowej.

Przykłady:
 kwantowa teoria ciała stałego;
 kwantowa teoria pola;
 chemia kwantowa;

Często teorie kwantowe nie mają w nazwie członu kwantowy, jak na przykład:

 optyka atomowa;
 teoria oddziaływań elektrosłabych;
 fizyka statystyczna.

Zobacz też 
 kwant
 teoria fizyczna

Mechanika kwantowa
Teksturowanie

Teksturowanie, fakturowanie – technika stosowana w grafice trójwymiarowej, której celem jest przedstawienie szczegółów powierzchni lub kolorów obiektów przestrzennych za pomocą obrazów bitmapowych (tekstur) lub funkcji matematycznych (tekstur proceduralnych). Mapowanie tekstury (faktury) określa, w jaki sposób powiązać piksele (nazywane w tym kontekście tekselami) lub wartości funkcji z powierzchnią obiektu. Tekstury niosą informacje o barwie powierzchni, o jej strukturze w przypadku gdy słoje drewna naniesione są przez teksturę, jak również innych parametrach generowanego obrazu, związanych na przykład z modelem oświetlenia: barwa światła odbitego, rozproszonego, stopień przezroczystości, współczynnik załamania światła.

Tekstury (faktury) bitmapowe to na ogół zdjęcia powierzchni rzeczywistych przedmiotów (ścian, tkanin, kory drzew, desek itp.); tekstury proceduralne to parametryzowane wzory generowane programowo, na przykład szachownica, marmur, drewno, granit, chmury. Tekstury mogą być jedno-, dwu- i trójwymiarowe.

Teksturowanie jest alternatywą dla modelowania geometrycznego, bowiem przedstawienie wszystkich detali za pomocą geometrii jest trudne, niepraktyczne i w większości przypadków niemożliwe. Specjalnym przypadkiem teksturowania jest mapowanie wypukłości oraz mapowanie normalnych, gdzie tekstura wpływa na sposób obliczania natężenia światła odbitego, symulując niewielkie nierówności powierzchni.

Mapowanie 

Odwzorowanie współrzędnych dwuwymiarowej tekstury na współrzędne obiektu trójwymiarowego nosi nazwę – mapowanie tekstury:

 Odwzorowanie może zostać utworzone automatycznie, w procesie generacji obiektu przez oprogramowanie.
 Jeśli obiekt jest reprezentowany przez siatkę wielokątów projektant może określić współrzędne tekstury dla każdego wierzchołka – jest to tak zwany UV mapping.
 Tekstura mapowana jest najpierw na jakąś prostą figurę przestrzenną, a następnie konkretne punkty są rzutowane na teksturowaną figurę. Używane figury:
 płaszczyzna (mapowanie płaskie)
 sfera lub elipsoida (mapowanie sferyczne)
 powierzchnia walca (mapowanie cylindryczne)
 sześcian (mapowanie sześcienne, ang. box mapping).

Odwzorowanie jest wykonywane w lokalnym układzie współrzędnych obiektu, co sprawia, że tekstura jest „przyklejona” na stałe do obiektu, nadając jego powierzchni pożądany charakter. Rzadziej tekstura jest ruchoma względem obiektu; w grafice czasu rzeczywistego (np. grach komputerowych), w ten sposób symuluje się metaliczne obiekty, które odbijają otoczenie (jest to tzw. mapowanie środowiska, ang. environment mapping).

Zobacz też 
 renderowanie
 silnik graficzny
 usuwanie niewidocznych powierzchni
 odbicie

Przypisy 

Grafika komputerowa
Tekstura proceduralna

Tekstura proceduralna – tekstura tworzona na podstawie określonych procedur matematycznych (algorytmów). Tekstury proceduralne charakteryzuje praktycznie nieskończona rozdzielczość, bowiem w odróżnieniu od tekstur rastrowych kolor punktu jest funkcją współrzędnych rzeczywistych, a nie całkowitych. Możliwe jest więc dowolne skalowanie takiej tekstury – na tyle, na ile pozwala zastosowana precyzja obliczeń zmiennoprzecinkowych.
Tekstury proceduralne mogą być dwuwymiarowe, wówczas kolor piksela jest funkcją dwóch zmiennych (patrz też: mapowanie). W przypadku niektórych tekstur istnieją warianty trójwymiarowe, gdzie kolor punktu jest funkcją jego współrzędnych przestrzennych. Ważną cechą tekstur proceduralnych jest możliwość animacji ich parametrów (np. kolorów).

Przykładami tekstur proceduralnych są:
 szachownica,
 wzór typu plaster miodu,
gradient,
chmury,
 marmur,
drewno,
 szum Perlina (2 i 3 wymiarowy).

Niektóre programy graficzne pozwalają na różnorakie łącznie tekstur proceduralnych (czy w ogóle tekstur), tj. mieszanie kolorów, maskowanie, wprowadzenie zakłóceń itd. pozwalając uzyskać tym samym za pomocą względnie prostych tekstur składowych bardzo złożone obrazy.

Zobacz też 
 fraktal

Grafika komputerowa
Thor

Thor (ze staronord. Þórr, grom) – jeden z głównych bogów nordyckich z dynastii Azów (syn Odyna i Jörð, małżonek Sif), odpowiednik południowogermańskiego Donara, bóg burzy i piorunów, sił witalnych, rolnictwa (jako sprowadzający deszcz odpowiedzialny za urodzaj). Patronował także małżeństwu i ognisku domowemu.

Thora uznawano za bardziej przychylnego ludziom niż Odyn – równie gwałtownego, ale mniej tajemniczego. Przedstawiano go zwykle z długą, rudą brodą oraz młotem Mjöllnirem (symbolem jego siły) w ręku. Drzewem poświęconym Thorowi był dąb. Podróżował rydwanem zaprzężonym w kozły, Tanngrisnir i Tanngnjóstr. Nie był tak przebiegły jak Odyn i zdarzało mu się wpaść w pułapkę (przykładem tego jest słynna przygoda Thora w gościnie u króla Utgardu, olbrzyma zwanego Skirnirem), ostatecznie jednak zawsze zwyciężał.

W czasie zmierzchu bogów Thor zabija węża Midgardu, wielkiego Jormunganda, lecz zginie zatruty jego jadem.

Od jego imienia pochodzi nazwa czwartku (jako „dzień Thora”) w języku duńskim, norweskim i szwedzkim (torsdag), farerskim (hósdagur/tórsdagur), fińskim (torstai), niderlandzkim (donderdag), niemieckim (Donnerstag) oraz staroangielskim (Þunresdæg) i współczesnym angielskim (Thursday).

Przypisy

Bibliografia 
 Thor, [w:] W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Świat Książki, Warszawa 2000, s. 604.

Synowie Odyna
Bóstwa burz
Bóstwa rolnicze
Bóstwa domowego ogniska
Teoria

Teoria (z gr. theoría – oglądanie, rozważanie) – system pojęć, definicji, aksjomatów i twierdzeń, ustalających relacje między tymi pojęciami i aksjomatami, tworzący spójny system pojęciowy, opisujący jakąś wybraną dziedzinę fizyczną lub abstrakcyjną.

W przypadku nauk przyrodniczych, nauk ścisłych i nauk humanistycznych teorie są tworzone w celu systematyzowania i racjonalizowania faktów, wyjaśniania powodów ich występowania, przewidywania przyszłych zdarzeń, oraz budowy nowych systemów/urządzeń/broni.

Thomas Kuhn wprowadził pojęcie „paradygmatu”, które określił jako zbiór podstawowych pojęć i twierdzeń teorii danej nauki.

W przestrzeni nauki teoria nigdy nie przesądza, jaki jest stan faktyczny. Jeśli praktyka dowodzi czegoś innego, wtedy teoria upada albo jej stosowanie zawęża się do określonych warunków. Na przykład mechanika klasyczna może być stosowana jedynie do opisu ciał poruszających się z prędkością dużo mniejszą od prędkości światła w próżni.

Przykłady teorii 
 teoria naukowa,
 teoria spiskowa,
 teoria katastrof,
 teoria zbiorów,
 teoria formy otwartej.

Zobacz też 

 teoria (logika)
 meta-teoria
 hipoteza

Bibliografia 
 Wprowadzenie do logiki i do metodologii nauk dedukcyjnych, Alfred Tarski, wydawca "ALEPH",1994. Tłumaczenie M. Sujczyńska
 Meta-teoria TOGA (Top-down Object-based Goal-oriented Approach), Adam Maria Gadomski, 1993.

Filozofia nauki
Metodologia nauki
Metafilozofia
Titus

Tytus – imię męskie
 Tytus Flawiusz Titus Flavius Vespasianus – cesarz rzymski
 Tomasz „Titus” Pukacki – polski basista i wokalista
 Titus Interactive – firma programistyczna
Trackball

Trackball, manipulator kulkowy, manipulator kulowy  – urządzenie wskazujące komputera lub innego urządzenia elektronicznego (na przykład telefonu) służące do interakcji użytkownika z systemem operacyjnym i programami, niekiedy nazywane żartobliwie kotem (dla odróżnienia od myszy, z którą jest funkcjonalnie identyczny).

Manipulator kulkowy jest umieszczany w niektórych klawiaturach (najczęściej w komputerach przenośnych) pod najniższym rzędem klawiszy albo stanowi osobne urządzenie, wyglądające jak mechaniczna mysz komputerowa odwrócona do góry kulką. Składa się z obudowy i kuli, której poruszenia są przekładane na ruch kursora na ekranie. W chwili obecnej istnieją dwa mechanizmy przekładania ruchu na sygnały elektryczne:
 mechaniczno-optyczny − kulka porusza rolkami, na których zamocowane są elementy przesłaniające czujniki optyczne
 optyczny − kulka pokryta jest wzorem, a światło, odbijane w różny sposób od jego elementów, pada na czujnik optyczny; zmiany w oświetleniu czujnika przekładane są na ruch kursora.

Urządzenia wskazujące
Teodora (cesarzowa rzymska)

Theodora (Flavia Maximiana Theodora) – druga żona Konstancjusza I Chlorusa (wcześniej rozwiódł się z Flavią Iulią Heleną). Najstarsza córka Maksymiana i jego żony Eutropii, siostra cesarza Maksencjusza i cesarzowej Fausty. 

Była matką:
 Konstancji (ur. po 293, zm. ok. 330) – żony cesarza Licyniusza, 
 Eutropii – żony Nepotianusa (jej syn Nepocjan został uzurpatorem w 350 roku), 
 Dalmatiusa, 
 Anastazji,
 Iuliusa Constantiusa (jego syn Julian władał cesarstwem od 361).

Cesarzowe rzymskie
Dynastia konstantyńska
Teodozjusz II (cesarz bizantyński)

Teodozjusz II, Flavius Theodosius (ur. 10 kwietnia 401, zm. 28 lipca 450) – najstarszy syn cesarza Arkadiusza i wnuk Teodozjusza I Wielkiego. W latach 408–450 był cesarzem wschodniorzymskim.

Życiorys 
Został cesarzem w wieku 7 lat, choć koronowano go za życia ojca krótko po urodzeniu w 402 roku.

Pozostawał pod przemożnym wpływem kobiet – starszej siostry Pulcherii i żony Ateny-Eudokii (matki jego jedynego dziecka – córki Licynii Eudoksji) oraz licznych doradców, zwłaszcza prefekta pretorium Antemiusza. Za jego rządów dochodziło do sporów religijnych na tle wyznaniowym (burzenie synagog) oraz na tle teologicznym (nestorianizm). Podejmowano wysiłki dyplomatyczne, mające odwrócić niebezpieczeństwo grożące ze strony Hunów. W latach 412–439 wzniósł tzw. Mur Teodozjański, na zachód od Muru Konstantyna, który uczynił z Konstantynopola największą i najpotężniejszą warownię ówczesnego świata. Znaczne części Muru Teodozjańskiego zachowały się do czasów dzisiejszych.

W latach 421–422 walczył z perskim imperium Sasanidów, a w 423 roku po śmierci stryja Honoriusza wdał się w konflikt z cesarstwem zachodniorzymskim, popierając roszczenia do tronu ciotki Galii Placydii. Spór zakończył się zwycięstwem Teodozjusza, który obalił w 425 roku cesarza Jana, a na tron zachodni wprowadził syna Galli, Walentyniana III. W 429 Teodozjusz powołał komisję mającą zebrać ustawy wydane przez Konstantyna Wielkiego i jego następców. Po pewnych trudnościach w 438 ogłoszono Codex Theodosianus. W 431 roku zwołał sobór w Efezie, w celu zakończenia sporu wywołanego przez biskupa Konstantynopola Nestoriusza dotyczącego natury (physis) i osoby (hypostasis) Jezusa. Sobór ten dał najsilniejszy teologiczny fundament czci Matki Bożej.

Za czasów Teodozjusza powstał uniwersytet w Konstantynopolu w 425 r. W 438 usunął wszystkich Żydów z urzędów państwowych.

Zmarł w wyniku obrażeń odniesionych po upadku z konia.

Wywód przodków

Przypisy 

Cesarze bizantyńscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Chrześcijaństwo starożytne
Dynastia teodozjańska
Sobór efeski (431)
Urodzeni w 401
Zmarli w 450
Turbo Basic

Turbo Basic – zintegrowane środowisko programistyczne firmy Borland implementujące język BASIC dla platformy MS-DOS i Microsoft Windows.

Turbo Basic zawiera pełnoekranowy edytor z prostym debugerem, kompilator i wewnętrzny konsolidator (linker). Nie wymaga numerowania linii.

Od 1990 r. kod rozwija firma PowerBasic.

Zobacz też 
 Turbo

Przypisy 

BASIC
Turbo Prolog

Turbo Prolog – zintegrowane środowisko programistyczne firmy Borland umożliwiające programowanie w języku Prolog.

Turbo Prolog zawiera pełnoekranowy edytor z prostym debuggerem, kompilator i wewnętrzny konsolidator (linker). Turbo Prolog, poza interpretacją, umożliwia kompilację stworzonego programu.

Obecnie nie jest już rozwijany.

Program rozwiązujący Wieże Hanoi 
class hanoi 
   predicates 
       hanoi : (unsigned N). 
end class hanoi 
 
implement hanoi 
   domains 
       pole = string. 
 
   clauses 
       hanoi(N) :- move(N, "left", "centre", "right"). 
 
   class predicates 
       move : (unsigned N, pole A, pole B, pole C). 
   clauses 
       move(0, _, _, _) :- !. 
       move(N, A, B, C) :- 
           move(N-1, A, C, B), 
           stdio::writef("move a disc from % pole to the % pole\n", A, C), 
           move(N-1, B, A, C). 
end implement hanoi 
 
goal 
   console::init(), 
   hanoi::hanoi(4).

Zobacz też 
 Turbo

Bibliografia 
 Janusz Szajna, Marian Adamski, Tomasz Kozłowski, Turbo Prolog. Programowanie w języku logiki., Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 1991, Seria: Mikrokomputery. 

Prolog
Topielica

topielica – demon z wierzeń słowiańskich
 topielica (owad) (topielnica) – owad z rodziny płoszczycowatych
 Topielica – ballada Tarasa Szewczenki
 Topielica – powieść Raymond Chandlera, występująca także pod tytułem Tajemnica jeziora
 Topielica – powieść Gai Grzegorzewskiej nagrodzona Nagrodą Wielkiego Kalibru
Technika

Technika (, technē  „sztuka, rzemiosło, kunszt, umiejętność”) – wytwarzanie zjawisk i przedmiotów niewystępujących naturalnie w przyrodzie. Pojęcie techniki bywa potocznie utożsamiane z technologią, czyli wiedzą o wytwarzaniu za pomocą środków technicznych.

Słowo „technika” określa też same urządzenia techniczne, a także sposób wykonywania określonych czynności (na przykład technika gry na skrzypcach, technika malowania obrazów, technika walki zapaśniczej). 

Działalnością badawczą w dziedzinie techniki zajmują się nauki techniczne i inżynieria. Tak zdefiniowana technika stanowi zasadniczy składnik cywilizacji.

Niektóre nauki i działalności w dziedzinie techniki:
 akustyka
 architektura i urbanistyka
 automatyka i robotyka
 biocybernetyka i inżynieria biomedyczna
 budownictwo
 elektronika
 elektrotechnika
 energetyka, w tym energetyka jądrowa
 geodezja i kartografia
 informatyka
 inżynieria materiałowa
 inżynieria procesowa
 inżynieria środowiska
 maszynoznawstwo
 materiałoznawstwo
 mechanika
 metalurgia
 okrętownictwo
 poligrafia
 pożarnictwo
 telekomunikacja
 transport

Zobacz też 

 historia techniki

Przypisy
Traktor (ujednoznacznienie)

Traktor – pojazd mechaniczny przystosowany do holowania pojazdów bądź urządzeń nieposiadających własnego napędu
 Traktor – polski zespół thrashmetalowy
 Traktor – czeski zespół hardrockowy

Zobacz też 
 Traktor Czelabińsk
 Traktor Iwano-Frankiwsk
 Traktor Taszkent
 Traktor Arena
 Traktor Tom
Tera

Tera (T) (gr. teras – potwór) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 1 000 000 000 000 = 1012 (bilion).

Tera a tebi 
W informatyce oznacza on częściej 240 = 10244 = 1 099 511 627 776, np. 1 TB (terabajt) to 240 bajtów (zob. przedrostek dwójkowy). Jednak np. w przypadku dysków twardych dysk o pojemności 4 TB zawiera ok. 4 bilionów bajtów, czyli w rzeczywistości jedynie 3,64 TB.

Przypisy 

Przedrostki jednostek miar
Trylion

Trylion – liczba o wartości: 1 000 000 000 000 000 000 = 1018, w krajach stosujących długą skalę.

W krajach stosujących krótką skalę (głównie kraje anglojęzyczne) trylion oznacza liczbę 1012, czyli bilion na długiej skali.

W układzie SI mnożnikowi 1018 odpowiada przedrostek jednostki miary Eksa o symbolu E, a jego odwrotności (jedna trylionowa) 10-18 odpowiada atto o symbolu a.

Zobacz też 

 liczebniki główne potęg tysiąca
 przedrostki SI

Bibliografia 
 Nazwy wielkich (i małych) liczb

Nazwy liczb
Całka funkcji

Wzory całek nieoznaczonych.
 Całki funkcji wymiernych
 Całki funkcji niewymiernych
 Całki funkcji trygonometrycznych
 Całki funkcji hiperbolicznych
 Całki funkcji wykładniczych
 Całki funkcji logarytmicznych
 Całki funkcji arcus
 Całki funkcji area
Tyber

Tyber (, , hist. Albula) – rzeka w środkowej części Włoch. Jej długość to 405 km (trzecia co do długości po Padzie i Adydze rzeka Włoch), powierzchnia zlewni wynosi 17,2 tys. km², a głównym dopływem jest Nera (lewy).

Źródła Tybru znajdują się w Apeninie Etruskim, skąd rzeka płynie w kierunku południowym przez Umbrię i Lacjum, uchodząc w Rzymie do Morza Tyrreńskiego dwoma ramionami, przepływającymi przez Ostię i Fiumicino. Tyber jest żeglowny tylko na odcinku 40 km – od ujścia do centrum Rzymu.

Według legendy nazwa rzeki wywodzi się od Tiberinusa.

Linki zewnętrzne 
 Ujście Tybru z google maps

Rzeki we Włoszech
T (ujednoznacznienie)

T – dwudziesta litera alfabetu łacińskiego, dwudziesta szósta litera alfabetu polskiego.

T 
 T – symbol tesli – jednostki indukcji magnetycznej
 T – pierwsza litera symbolu parowozu według oznaczenia PKP, na przykład Ty2 oznacza parowóz towarowy.
 antygen T (antygen Thomsena-Friedenreicha)
 T – w fizyce: oznaczenie okresu
 T – oznaczenie temperatury bezwzględnej
 T – skrót od nazwy przedrostka tera w układzie SI, oznaczającego mnożnik 1012
 symetria T – odbicie czasowe
 T-Mobile – Telefonia komórkowa
 T – mezon
 T – symbol trytu – promieniotwórczego izotopu wodoru
 T – album studyjny południowokoreańskiej grupy TVXQ

t 
 t – symbol tony – jednostki masy
 t – oznaczenie czasu w fizyce
 t (od ang. top lub true) – oznaczenie kwarku t (zwanego szczytowym lub prawdziwym)
 t (dosłownie taśma) – w sporcie żużlowym zapis w programach meczowych określający dotknięcie (zerwanie) taśmy przez zawodnika (falstart)

Zobacz też 
 lista jednoliterowych skrótów i symboli
Tor

tor – pierwiastek chemiczny
 tor – pozaukładowa jednostka ciśnienia
 tor – samotna skała (skalica)

 tor wyścigowy
 tor kolejowy
 tor wodny
 tor ruchu

 tor transmisyjny, tor telekomunikacyjny

 „Tor” – polskie studio filmowe
 „Tor” – norweski torpedowiec z okresu II wojny światowej i powojennego
 Tor – polski karabin powtarzalny
 Tor – radziecki system rakiet ziemia–powietrze
 Tor – sieć komputerowa pozwalająca na zachowanie anonimowości
 Tor – norweska stacja antarktyczna

 Tor – jeden z rycerzy Okrągłego Stołu
 Tor – skandynawskie imię męskie
 Tor – dawna nazwa miasta Słowiańsk
 Tor – rodzaj ryb z rodziny karpiowatych

 TOR – Trzeci Zakon Regularny

Zobacz też 
 Thor
Th

Th – symbol chemiczny pierwiastka tor (łac. thorium)
 Th – medyczne oznaczenie piersiowego odcinka kręgosłupa lub rdzenia kręgowego
 dwuznak th
 thorn (Þ) – litera alfabetu staroangielskiego, odpowiednikiem zastępującego dwuznaku th
Transakcja (informatyka)

Transakcja – zbiór operacji na bazie danych, które stanowią w istocie pewną całość i jako takie powinny być wykonane wszystkie lub żadna z nich. Warunki jakie powinny spełniać transakcje bardziej szczegółowo opisują zasady ACID (atomicity, consistency, isolation, durability – niepodzielność, spójność, izolacja, trwałość).

Przykładem transakcji może być transakcja bankowa jaką jest przelew. Muszą tu zostać dokonane 2 operacje – zabranie pieniędzy z jednego konta oraz dopisanie ich do drugiego. W przypadku niepowodzenia żadna z tych operacji nie powinna być zatwierdzona, gdyż zajście tylko jednej powodowałoby nieprawidłowości w bazie danych (pojawienie się lub zniknięcie pieniędzy).

Transakcja składa się zawsze z 3 etapów:
 rozpoczęcia
 wykonania
 zamknięcia

W systemach bazodanowych istotne jest, aby transakcja trwała jak najkrócej, ponieważ równolegle może być dokonywanych wiele transakcji i część operacji musi zostać wykonana w pewnej kolejności. Każdy etap transakcji jest logowany, dzięki czemu w razie awarii systemu (dzięki zawartości logów) można odtworzyć stan bazy danych sprzed transakcji, która nie została zamknięta.

Część systemów baz danych umożliwia używanie punktów pośrednich (ang. save point), są to zapamiętane w systemie etapy transakcji, do których w razie wystąpienia błędu można się wycofać, bez konieczności anulowania wszystkich wykonanych działań.

Transakcje w SQL 
W systemach baz danych realizujących standard SQL następujące polecenia dotyczą transakcji:

 BEGIN lub BEGIN WORK – rozpoczęcie transakcji
 COMMIT – zatwierdzenie zmian wykonanych w obrębie transakcji
 ROLLBACK – odrzucenie zmian wykonanych w obrębie transakcji

 SAVEPOINT nazwa – zdefiniowanie punktu pośredniego o określonej nazwie
 RELEASE SAVEPOINT nazwa – skasowanie punktu pośredniego (nie wpływa w żaden sposób na stan transakcji)
 ROLLBACK TO SAVEPOINT nazwa – wycofanie transakcji do stanu zapamiętanego w podanym punkcie pośrednim.

Transakcje w systemach plików 
W przypadku systemu plików (który też jest pewnego rodzaju bazą danych) transakcje mogą być realizowane poprzez wbudowany w system obsługi plików mechanizm księgowania, który gwarantuje stabilność struktury plików, nawet w sytuacji zawieszenia całego systemu operacyjnego. Sam zapis do plików nie jest najczęściej wykonywany transakcyjnie, gdyż byłoby to zbyt kosztowne rozwiązanie. Istnieją jednak metody transakcyjnego zapisu danych do systemu plików.

Przykład prostej procedury transakcyjnej w systemach plikowych:
 Zapis pliku tymczasowego, w którym znajdują się nowe dane. W przypadku zawieszenia systemu operacyjnego w tej fazie pozostaje nienaruszony stary plik.
 Skasowanie starego pliku. W przypadku zawieszenia systemu przed skasowaniem pozostają oba pliki. W przypadku zawieszenia po kasowaniu pozostaje plik tymczasowy z nowymi danymi, które można zapisać we właściwym miejscu po odzyskaniu kontroli nad systemem.
 Zmiana nazwy pliku tymczasowego na plik właściwy, która kończy transakcję.
Wynika z tego, że aby końcowy efekt był poprawny, transakcja musi wykonać się w całości albo wcale.

Zobacz też 
 operacja atomowa

Uwagi

Przypisy 

Bazy danych
Trebellianus

Trebelian, Trebellianus – uzurpator, który podczas rządów Galiena ogłosił się cesarzem w małoazjatyckiej Izaurii; wątpliwy jako postać historyczna.

Znany jedynie na podstawie biografii zawartej w Historia Augusta. Według jej autora (Trebeliusz Polion) miał być przywódcą rozbójników w dzikiej Izaurii (Cylicja Górzysta), który sam obwołał się cesarzem, wybudował sobie niedostępny pałac i „kazał bić monetę”. Miał panować wśród Cylicjan „przez pewien czas”, dopóki sprowokowany przez Egipcjanina Kamisoleusa, jednego z wodzów Galiena, nie wyprawił się z wojskami na równinę, gdzie poniósł klęskę i śmierć.
  
Obecnie uważany jest za postać niehistoryczną, wymyśloną przez Trebeliusza Poliona dla potrzeb historiografii reprezentowanej przez zbiór Historia Augusta. Poza nią wymienia go (ewidentnie myląc jednak postacie) tylko Eutropiusz w swym Brewiarium od założenia miasta (9,8). Dotychczas nie stwierdzono też istnienia jakichkolwiek monet poświadczających jego rządy jako uzurpatora.

Przypisy

Bibliografia 
 Historycy cesarstwa rzymskiego. Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana. Opracowanie i tłumaczenie H. Szelest. Warszawa: Czytelnik, 1966, s. 349-350

Linki zewnętrzne 
  Christian Körner: Usurpers under Gallienus. Fictitious usurpers: Trebellianus, Celsus and Saturninus. W De Imperatoribus Romanis  [dostęp 2022-01-02]

Urodzeni w III wieku
Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Zmarli w III wieku
Turniej

Turniej (śr.-w.-niem. turnei) – zawody, w których uczestniczy wielu indywidualnych konkurentów albo ich zespołów. Na ogół mają charakter rywalizacji eliminacyjnej w ubieganiu się o mistrzostwo, np. turniej poetycki, rycerski, wiedzy, szachowy. 

W sporcie są to indywidualne lub drużynowe rozgrywki o mistrzostwo, zwykle odbywane według reguły „każdy z każdym”, tj. każda drużyna musi stanąć do rywalizacji ze wszystkimi innymi z osobna (formułę taką nazywa się systemem kołowym) lub systemem pucharowym, w którym zwycięzca meczu kwalifikuje się do dalszych gier, pokonany odpada z rywalizacji.

Zobacz też 

 tournament
 turniej w teorii grafów

Przypisy

Bibliografia 
 Słownik języka polskiego (pod red. W. Doroszewskiego)

Zawody sportowe
Tymf

Tymf (tynf) – początkowo potoczna, od uniwersału Przebendowskiego (1717) oficjalna, nazwa srebrnych monet podwartościowych (kredytowych) Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w których ilość srebra była niższa niż deklarowana przez emitenta wartość.

Deklarowany na monecie nominał tymfa (złotówki) wynosił 30 groszy, jednak srebro użyte do produkcji miało wartość nieprzekraczającą 10–15 groszy. Spowodowane to było trudnościami skarbu królewskiego po potopie szwedzkim (por. boratynka).

Tymfy emitowano w latach 1663–1666, początkowo w mennicach bydgoskiej i krakowskiej, później również lwowskiej. W niektórych źródłach podawana jest informacja, że bicie tymfów zakończono dopiero w 1667 r., ale w Łegonicach, po krwawej bratobójczej bitwie pod Mątwami wojska królewskiego z rokoszanami Lubomirskiego (13 lipca 1666 r.), król Jan Kazimierz zawarł ugodę, w której zobowiązał się między innymi do przerwania produkcji monet kredytowych (boratynek i tymfów). Jednak ze względu na potrzebę fiskalną tych emisji bicie faktycznie zakończono dopiero 20 listopada 1666 r.

Na awersie tymfów widniał trzyliterowy monogram króla Jana Kazimierza „ICR” (od Ioannes Casimirus Rex), co ze względu na niską wartość monety złośliwie odczytywano jako: Initium Calamitatis Regni (początek nieszczęść królestwa). Inskrypcja:
(Cenę daje ocalenie kraju i to lepsze jest od kruszcu) miała wyjaśniać intencję, dla której władze zdecydowały się na bicie monety niepełnowartościowej. Emitowanie tych monet umożliwiło dzierżawcy mennic koronnych Andrzejowi Tymfowi (Tympfowi), od którego nazwiska powstała nazwa, dopuszczenie się znacznych nadużyć, których wykrycie ostatecznie zmusiło go do ucieczki z Polski.

Moneta będąca wraz z boratynką symbolem upadku gospodarczego Rzeczypospolitej, została upamiętniona powiedzeniem „dobry żart tynfa wart”. Tymfów wyemitowano ok. 6 mln sztuk. Bito je bardzo niedbale, z częstymi błędami w napisach. Rzekomo srebrna blacha mennicza była z reguły źle rozwalcowana, o nierównej powierzchni, .

W latach 1752–1755 tymfy bił również August III w mennicy lipskiej.

Zobacz też 
 gatunki pieniądza na ziemiach polskich
 monety Jana II Kazimierza Wazy
 systemy monetarne w Polsce
 ort

Przypisy

Bibliografia 
 W. Konopczyński: Dzieje Polski nowożytnej. Warszawa 1999 (wyd. 4), s. 445, 451.
 P. Niziołek: Geneza kryzysu monetarnego w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII wieku w opinii szlachty województwa krakowskiego, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 75 (2015), s. 239–262.

Historia Polski 1572–1697
Srebrne monety I Rzeczypospolitej
Tara (waga)

Tara (arab. طرح, wym. tarha  – potrącenie) – masa opakowania towaru, różnica między całkowitą masą towaru z opakowaniem (masa brutto) a masą towaru bez opakowania (masą netto).

Proces równoważenia tary na wadze przed przystąpieniem do ważenia towaru to tarowanie.

Zobacz też 
 tarownik

Przypisy 

Metrologia
Towaroznawstwo
Tona rejestrowa

Tona rejestrowa (RT – register tonne) – niemetryczna jednostka objętości używana do określania pojemności rejestrowej brutto (BRT / GRT) i netto (NRT) statków handlowych. 
 1 RT = 100 stóp sześciennych = 2,8316846592 m³

Na mocy konwencji międzynarodowej z 1969 roku, od 1982 roku zmieniono sposób pomiaru pojemności i od 1994 roku zaprzestano używania ton rejestrowych. Obecnie pojemność brutto statków podaje się w jednostkach niemianowanych.

Spotyka się także określanie ton rejestrowych używanych do wyrażania pojemności rejestrowej brutto i netto jako tony rejestrowe brutto (ang. gross registered ton, niem. Bruttoregistertonne) i netto, lecz są to te same jednostki. Tona rejestrowa netto (NRT) oznaczała jednostkę pojemności rejestrowej netto statku, czyli pojemności pomieszczeń statku przeznaczonych tylko dla ładunku i pasażerów.

Zobacz też 

 pojemność rejestrowa
 pojemność brutto
 tonaż
 pozaukładowe jednostki miary, układ SI

Przypisy 

Anglosaskie jednostki miar
Żegluga
Trias (moneta)

Trias - srebrna moneta rzymska równa 3/12 asa.

Przypisy 

Monety rzymskie
Srebrne monety