1861



Wydarzenia w Polsce 

 21 lutego – założono Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
 27 lutego – manifestacja patriotyczna w Warszawie krwawo stłumiona przez wojsko rosyjskie; 5 poległych.
 2 marca – na Powązkach odbył się demonstracyjny pogrzeb pięciu zabitych przez wojsko carskie 27 lutego.
 7 kwietnia – rosyjski oficer Jan Peucker popełnił samobójstwo nie chcąc strzelać do uczestników patriotycznego pochodu w Warszawie.
 8 kwietnia – rosyjskie wojsko otworzyło ogień do bezbronnej ludności zgromadzonej na placu zamkowym w Warszawie; 100 zabitych i setki rannych.
 18 czerwca – car Aleksander II Romanow wydał ukaz ustanawiający w Królestwie Kongresowym Radę Stanu oraz samorząd gubernialny i powiatowy.
 14 października – rosyjski namiestnik hr. Karol Lambert wprowadził stan wojenny na terytorium Królestwa Polskiego.
 15 października – w Warszawie wojsko rosyjskie rozbiło demonstrację patriotyczną z okazji rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki.
 24 października – otwarto linię kolejową Toruń – Bydgoszcz.
 4 listopada – otwarto linię kolejową Wiedeń – Lwów.
 1 grudnia – uruchomiono 2-torową linię kolejową Łowicz – Kutno o długości 45,3 km

Wydarzenia na świecie 

 2 stycznia – zmarł pruski król Fryderyk Wilhelm IV; na tron wstąpił jego młodszy brat Wilhelm I.
 9 stycznia:
 Missisipi jako drugi stan południowy wystąpiło z Unii.
 parostatek Star of the West, który próbował dostarczyć zaopatrzenie do stacjonującego w twierdzy Forcie Sumter garnizonu majora Roberta Andersona, został ostrzelany przez baterie konfederackie i zmuszony do odwrotu; te strzały okazały się pierwszymi w wojnie secesyjnej.
 19 stycznia – Georgia wystąpiła z Unii.
 11 stycznia – Alabama wystąpiła z Unii.
 26 stycznia – Luizjana wystąpiła z Unii.
 29 stycznia – Kansas zostaje przyjęty do Unii jako 34 stan.
 4 lutego – grupa południowych stanów USA ogłosiła secesję i powołanie nowego państwa, Skonfederowanych Stanów Ameryki.
 9 lutego – nowo powstałe Skonfederowane Stany Ameryki wybrały swoim prezydentem Jeffersona Davisa.
 18 lutego – Wiktor Emanuel II został pierwszym królem zjednoczonych Włoch.
 26 lutego – cesarz Austrii Franciszek Józef I wydał Patent lutowy.
 2 marca – utworzono Terytorium Dakoty i Terytorium Nevady.
 3 marca – (19 lutego starego stylu) Aleksander II wydał manifest zapowiadający zniesienie poddaństwa i uwłaszczenie chłopów w Imperium Rosyjskim.
 4 marca:
 odbyło się zaprzysiężenie Abrahama Lincolna, 16 prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki.
 niemiecki astronom Ernst Tempel odkrył planetoidę (64) Angelina.
 8 marca – astronom Ernst Tempel odkrył planetoidę (65) Cybele.
 14 marca – Jacob van Zuylen van Nijevelt został premierem Holandii.
 16 marca – utworzono Korpus Piechoty Morskiej Stanów Skonfederowanych.
 17 marca – ogólnowłoski parlament w Turynie proklamował powstanie Królestwa Włoch (królem został Wiktor Emanuel II).
 20 marca – ponad 5 tys. osób zginęło w zniszczonym przez trzęsienie ziemi argentyńskim mieście Mendoza.
 23 marca – Camillo Cavour został pierwszym premierem zjednoczonych Włoch.
 29 marca – Śląsk Austriacki odzyskał autonomię wraz z jej atrybutami w postaci Śląskiego Sejmu Krajowego i rządu krajowego w Opawie.
 2 kwietnia – zwłoki Napoleona Bonaparte przeniesiono z jednej z kaplic do sarkofagu pod kopułą Kościoła Inwalidów w Paryżu, gdzie spoczywają do dziś.
 6 kwietnia – utworzono Sułtanat Zanzibaru.
 8 kwietnia – powstał Bułgarski Kościół Katolicki.
 10 kwietnia – założono Massachusetts Institute of Technology w Cambridge pod Bostonem.
 11 kwietnia – w Paryżu odbyła się premiera opery Statua Ernesta Reyera.
 12 kwietnia – ostrzał Fortu Sumter przez wojska Konfederacji Południa zapoczątkował wojnę secesyjną 1861–1865.
 14 kwietnia – wojna secesyjna: zwycięstwo wojsk konfederackich w bitwie o Fort Sumter.
 15 kwietnia – prezydent Abraham Lincoln wygłosił orędzie wzywające do mobilizacji sił unijnych w wojnie secesyjnej.
 17 kwietnia:
 wojna secesyjna: Wirginia wystąpiła z Unii.
 brytyjski astronom Norman Pogson odkrył planetoidę (67) Asia.
 19 kwietnia – wojna secesyjna: rozpoczęła się blokada morska stanów Południa.
 26 kwietnia – włoski astronom Giovanni Schiaparelli odkrył planetoidę (69) Hesperia.
 27 kwietnia:
 prezydent Abraham Lincoln zawiesił Habeas Corpus Act.
 wojna secesyjna: Wirginia Zachodnia odłączyła się od Wirginii.
 5 maja – niemiecki astronom Hermann Goldschmidt odkrył planetoidę (70) Panopaea.
 6 maja – wojna secesyjna: Arkansas wystąpił z Unii.
 9 maja – w Dreźnie otwarto ogród zoologiczny.
 13 maja – australijski astronom John Tebbutt odkrył Wielką Kometę z roku 1861.
 20 maja – wojna secesyjna: Karolina Północna wystąpiła z Unii.
 29 maja – niemiecki astronom Christian Peters odkrył planetoidę (72) Feronia.
 1 czerwca – wojna secesyjna: nierozstrzygnięta bitwa morska u ujścia Aquia Creek.
 3 czerwca – wojna secesyjna: zwycięstwo wojsk Unii w bitwie pod Philippi.
 17 czerwca – wojna secesyjna: zwycięstwo wojsk Unii w bitwie pod Boonville w Missouri.
 25 czerwca – Abdülaziz został sułtanem Turcji.
 5 lipca – wojna secesyjna: zwycięstwo konfederatów w bitwie pod Carthage.
 11 lipca – wojna secesyjna: zwycięstwo wojsk Unii w bitwie pod Rich Mountain.
 18 lipca – wojna secesyjna: zwycięstwo Konfederatów w bitwa pod Blackburn’s Ford.
 21 lipca – wojna secesyjna: stoczono I bitwę nad Bull Run.
 6 sierpnia – Wielka Brytania anektowała Lagos.
 26 sierpnia – wojna secesyjna: zwycięstwo konfederatów w bitwie pod Kessler’s Cross Lanes.
 10 września – wojna secesyjna: zwycięstwo wojsk Unii w bitwie pod Carnifex Ferry.
 12-15 września – wojna secesyjna: zwycięstwo Unii w bitwie pod Cheat Mountain.
 20 września – wojna secesyjna: zwycięstwo Konfederatów w I bitwie pod Lexington.
 3 października – wojna secesyjna: nierozstrzygnięta bitwa nad Greenbrier River.
 18 października – Wilhelm I Hohenzollern koronował się w Królewcu na króla Prus.
 21 października – wojna secesyjna: zwycięstwo Konfederatów w bitwie pod Ball’s Bluff.
 24 października – Western Union sfinalizowała budowę pierwszej transkontynentalnej linii telegraficznej.
 25 października – w Toronto zostaje założona pierwsza kanadyjska giełda – Toronto Stock Exchange.
 4 listopada – założono Uniwersytet Waszyngtoński w Seattle, największy w północno-zachodnich Stanach Zjednoczonych.
 6 listopada – Jefferson Davis został wybrany na prezydenta Skonfederowanych Stanów Ameryki.
 7 listopada:
 wojna secesyjna: Unioniści starli się z Konfederatami w bitwie pod Belmont.
 rozpoczęła się bitwa o Port Royal, jedna z pierwszych operacji desantowych w amerykańskiej wojnie secesyjnej.
 8 listopada – wojna secesyjna: incydent Trent.
 10 grudnia – wojna secesyjna: Kentucky jako 12. stan przystąpiło do Skonfederowanych Stanów Ameryki.
 13 grudnia – wojna secesyjna: nierozstrzygnięta bitwa pod Camp Allegheny.
 17 grudnia – wojska hiszpańsko-francusko-brytyjskie w wyniku interwencji zbrojnej zajęły meksykański port Veracruz.
 Wydano pierwszą gazetę w języku grenlandzkim.

Urodzili się 
 3 stycznia
 Ernest Renshaw, brytyjski tenisista, zwycięzca Wimbledonu (zm. 1899)
 William Renshaw, brytyjski tenisista, wielokrotny zwycięzca Wimbledonu (zm. 1904)
 16 stycznia - Adam Chełmoński, polski lekarz (zm. 1924)
 27 stycznia – Rudolf Modrzejewski, amerykański inżynier, syn Heleny Modrzejewskiej, budowniczy linii kolejowych i mostów, pionier w budownictwie mostów wiszących (zm. 1940)
 3 lutego – Ernst Arndt, niemiecki aktor teatralny i filmowy żydowskiego pochodzenia (zm. 1942)
 15 lutego:
 Charles Édouard Guillaume, szwajcarski fizyk, laureat Nagrody Nobla (zm. 1938)
 Alfred Whitehead, angielski matematyk i filozof (zm. 1947)
 17 lutego - Helena Fryderyka Augusta, księżniczka Waldeck-Pyrmont, księżna Albany (zm. 1922)
 24 lutego - Aleksander Borawski, polski malarz, konserwator zabytków (zm. 1942)
 26 lutego
 Ferdynand I Koburg, car Bułgarii (zm. 1948)
 Jarosław Klemens Wiśniewski, polski ziemianin, dyplomata (zm. 1940)
 3 marca – Rajmund Grimaltós Monllor, hiszpański jezuita, męczennik, błogosławiony katolicki (zm. 1936)
 10 marca – Klelia Merloni, włoska zakonnica, błogosławiona katolicka (zm. 1930)
 14 kwietnia – Stefan Szolc-Rogoziński, polski podróżnik, badacz Afryki, zwłaszcza Kamerunu (zm. 1896)
 16 kwietnia – Karol Potkański, polski historyk, etnograf, badacz regionu, taternik (zm. 1907)
 17 kwietnia – Willard Saulsbury, amerykański polityk, senator ze stanu Delaware (zm. 1927)
 25 kwietnia – Rudolf Dittrich, austriacki muzyk (zm. 1919)
 30 kwietnia – Marian Zdziechowski, polski filozof i historyk idei (zm. 1938)
 1 maja - Cezaryna Wojnarowska, polska działaczka socjalistyczna (zm. 1911)
 7 maja – Rabindranath Tagore (bengali রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর), indyjski poeta, prozaik, filozof także kompozytor i malarz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (zm. 1941)
 8 maja:
 Tarzylla Córdoba Belda, hiszpańska działaczka Akcji Katolickiej, męczennica, błogosławiona katolicka (zm. 1936)
 Jan Sullivan, irlandzki jezuita, błogosławiony katolicki (zm. 1933)
 15 maja – Paul Blau, niemiecki duchowny, superintendent generalny Kościoła Ewangelicko-Unijnego w Wielkopolsce (zm. 1944)
 19 maja – Nellie Melba, australijska śpiewaczka operowa (zm. 1931)
 28 maja – Arthur Kickton, niemiecki architekt (zm. 1944)
 2 czerwca – Alfred Wróblewski, polski prezbiter jezuicki, protonotariusz apostolski, pisarz, poeta, kompozytor (zm. 1943)
 7 czerwca
 Maria Raffaella Cimatti, włoska zakonnica, błogosławiona katolicka (zm. 1945)
 Antoni Laubitz, polski duchowny katolicki, biskup pomocniczy gnieźnieński (zm. 1939)
 8 czerwca – Władysław Krynicki, polski duchowny katolicki, biskup włocławski (zm. 1928)
 2 lipca - Aleksandra Jentysówna, polska działaczka ruchu robotniczego (zm. 1920)
 7 lipca – Nettie Stevens, amerykańska biolog i genetyk (zm. 1912)
 8 lipca – Feliks Jasieński, polski krytyk i kolekcjoner sztuki (zm. 1929)
 12 lipca – Anton Arienski, rosyjski kompozytor, pianista, dyrygent (zm. 1906)
 20 lipca – Nobu Shirase (jap. 白瀬矗), japoński oficer, badacz Antarktydy (zm. 1946)
 29 lipca - Alice Hathaway Lee, pierwsza żona prezydenta Stanów Zjednoczonych, Theodore'a Roosevelta (zm. 1884)
 9 sierpnia – Alojzy Boccardo, włoski duchowny katolicki, błogosławiony (zm. 1936)
 26 sierpnia – Zefiryn Giménez Malla, hiszpański Rom, męczennik, błogosławiony katolicki (zm. 1936)
 15 września – Juliusz Leo, galicyjski ekonomista, prezydent Krakowa (zm. 1918)
 16 września
 Franciszek Skutnik, polski górnik, pisarz amator (zm. ?)
 Frank Charles Wachter, amerykański przedsiębiorca, polityk, kongresmen ze stanu Maryland (zm. 1910)
 23 września – Robert Bosch, niemiecki inżynier, przemysłowiec (zm. 1942)
 1 października - Anna Brigadere, łotewska pisarka, poetka, dramaturg (zm. 1933)
 4 października – Frederic Sackrider Remington, amerykański malarz, rzeźbiarz i pisarz (zm. 1909)
 16 października – Richard Sears, amerykański tenisista, pierwszy zwycięzca mistrzostw USA
 6 listopada – James Naismith, kanadyjski lekarz, twórca koszykówki (zm. 1939)
 9 listopada – Tadeusz Pawlikowski, polski reżyser i dyrektor teatrów (zm. 1915)
 15 listopada – Juliusz Leo, polityk galicyjski, ekonomista, prawnik, prezydent Krakowa (zm. 1918)
 17 listopada – Józef Rada, hiszpański augustianin rekolekta, męczennik, błogosławiony katolicki (zm. 1936)
 24 listopada – Józef Kallenbach, historyk literatury polskiej (zm. 1929)
 28 listopada – Jan Chrzciciel Ferreres Boluda, hiszpański jezuita, męczennik, błogosławiony katolicki (zm. 1936)
 2 grudnia – Franciszek Stefczyk, działacz spółdzielczy, inicjator zakładania spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych (zm. 1924)
 8 grudnia
 Georges Méliès, francuski reżyser i producent filmowy (zm. 1938)
 Walenty Gadowski, polski taternik i duchowny katolicki (zm. 1956)
 22 grudnia – Zenon Przesmycki, krytyk literacki i artystyczny, tłumacz, poeta, wydawca (zm. 1944)
 31 grudnia – Włodzimierz Tetmajer, polski malarz i grafik, jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski (zm. 1923)

Zmarli

Święta ruchome 
 Tłusty czwartek: 7 lutego
 Ostatki: 12 lutego
 Popielec: 13 lutego
 Niedziela Palmowa: 24 marca
 Wielki Czwartek: 28 marca
 Wielki Piątek: 29 marca
 Wielka Sobota: 30 marca
 Wielkanoc: 31 marca
 Poniedziałek Wielkanocny: 1 kwietnia
 Wniebowstąpienie Pańskie: 9 maja
 Zesłanie Ducha Świętego: 19 maja
 Boże Ciało: 30 maja

Zobacz też 

 1861 w literaturze
 1861 w muzyce
 1861 w sztuce

Przypisy 

1861