alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Przeloty szybowcowe

Przeloty szybowcowe – dyscyplina szybownictwa.

Polega na pokonywaniu szybowcem bez użycia napędu założonej trasy lub dowolnego przelotu. Najkrótsze regulaminowe zadania na zawodach szybowcowych to 100 km, najdłuższy rekordowy przelot miał 3008 km długości. Szybowiec stale opada względem powietrza, więc by był możliwy odpowiednio długi przelot musi odzyskać wysokość korzystając z pionowych prądów powietrznych. Na terenie płaskim najczęstszym zjawiskiem, które umożliwia nabranie wysokości, są ruchy konwekcyjne powietrza nagrzanego przez słońce od powierzchni ziemi. Na przelot termiczny składają się przeskoki, czyli fragmenty trasy pokonywane lotem ślizgowym oraz krążenia w kominach termicznych, służące odzyskaniu wysokości utraconej podczas przeskoku. Jeśli konwekcja zostaje uporządkowana przez wiatr w linijne szlaki, możliwy jest długotrwały lot „na termice” bez utraty wysokości. Warunki takie umożliwiają wykonanie długich i szybkich przelotów. W górach szybownicy wykorzystują składową pionową wiatru omijającego przeszkody, tak zwany żagiel i falę powstającą przy silniejszym wietrze w wyższych warstwach nad pasmami gór. Zjawiska te są ściśle związane z ukształtowaniem terenu. Obecnie większość rekordów została pobita w górach.  

Niektóre konkurencje przelotowe to: 
 przelot otwarty,
 przelot docelowy – przelot z zadeklarowanym przed startem miejscem lądowania. Wyróżnia się ponadto przeloty docelowe, docelowo-powrotne, po trasie trójkąta lub wieloboku,
 przelot prędkościowy zamknięty – przelot po zamkniętej trasie, w którym celem jest uzyskanie jak największej średniej prędkości na trasie.

Współcześnie na zawodach szybowcowych praktycznie nie organizuje się już konkurencji przelotów otwartych, bowiem odległości możliwe do pokonania stały się zbyt duże, by w ciągu nocy można było przywieźć szybowce z powrotem i bezpiecznie startować nazajutrz. Stąd ogromna przewaga tras zamkniętych, z lądowaniem na miejscu startu po pokonaniu kilkuset kilometrów. Przy tym klasyczne przeloty zamknięte (zaliczenie punktów zwrotnych w wyznaczonej kolejności) przekształciły się w konkurencje typu cat's cradle, gdzie to pilot w powietrzu decyduje które i w jakiej kolejności punkty zwrotne zaliczy, a ostatnio w konkurencje obszarowe – tu pilot sam określa również punkty zwrotne w wyznaczonym obszarze. Tego typu konkurencje zwiększają poziom trudności, wymagając od pilotów coraz lepszej znajomości meteorologii i nawigacji, zachowując zalety klasycznych tras zamkniętych. 

Ten sam zestaw konkurencji stosowany jest również na zawodach lotniowych i paralotniowych.

Uwagi

Zobacz też 
 szybownictwo
 lot falowy
 lot termiczny
 lot żaglowy
 komin termiczny

Szybownictwo
Pellikula

Pellikula – białkowo-lipidowa błona komórkowa otaczająca cytoplazmę protista zwierzęcego, podścielona utworami błoniastymi wzmacniającymi całą konstrukcję komórki. 

W zależności od rodzaju organizmu jest ona cienka (np. u ameby), co zwiększa elastyczność i pozwala na zmiany kształtu, lub też gruba (np. u pantofelka), ograniczająca elastyczność. U wyżej uorganizowanych pierwotniaków pellikula jest bardziej pofałdowana i sprężysta. Na jej powierzchni często można wyróżnić fałdki, listki i dołki, tworzące swoistą mozaikę. Błona niektórych organizmów pokryta jest dodatkowo krzepnącą substancją (np. krzemionką), która tworzy skorupkę lub pancerzyk.

Charakteryzuje się selektywną przepuszczalnością, tzn. pozwala przedostawać się określonym substancjom do wewnątrz lub na zewnątrz komórki, co odgrywa dużą rolę w funkcjach wydzielniczych i pokarmowych pierwotniaka. U niektórych pierwotniaków pod pellikulą może znajdować się pojedyncza warstwa pęcherzyków zwanych alweolami.

Wzajemne przemieszczanie się pasków pellikuli połączone z wydzielaniem śluzu jest podstawą mechanizmu ruchów metabolicznych (euglenoidalnych).

Przypisy 

Protozoologia
Państwo narodowe

Państwo narodowe – państwo, którego prawie wszyscy mieszkańcy stanowią jeden naród i zdecydowana większość członków tego narodu zamieszkuje to właśnie państwo. Taka forma państwa wynika m.in. z postulowanego przez ONZ prawa narodów do samostanowienia zawartego w art. 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (1966) oraz Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (1966).

Jeśli przyjąć etniczną definicję narodu, to państwa narodowe praktycznie nie istnieją. Z drugiej strony, jeśli przyjąć polityczną definicję narodu jako mieszkańców jednego państwa, to każde państwo jest państwem narodowym.

W koloniach, które uzyskały później niepodległość, granice zależały w większym stopniu od struktury administracji kolonialnej, niż od różnic etnicznych, językowych i innych między grupami ludności, napływowej czy też autochtonicznej. Narody tworzyły się dopiero w obrębie istniejących państw. O ile na terytoriach, gdzie przeważała ludność napływowa (Ameryki, Australia, itd.), procesy narodotwórcze były dość silne, to tam, gdzie przeważała ludność miejscowa (w szczególności w Afryce), a granice były prowadzone bez zwracania uwagi na związki etniczne i historię tych ziem, więzy narodowe są słabe.

Największe państwa Azji, takie jak Chiny, Indie, Rosja, obejmują ziemie zamieszkane przez wiele niespokrewnionych grup etnicznych.
Jest tu jednak też wiele państw typowo narodowych, takich jak Japonia, obie Koree, itd.

W Europie istnieją zarówno państwa narodowe, jak i wielonarodowe,
jednak trudno wyznaczyć między nimi wyraźną granicę. Raczej jednonarodowy charakter ma większość państw Europy środkowej, północnej i wschodniej. Wiele z tych państw powstało w wyniku działań ruchów narodowyzwoleńczych w XX wieku, zwłaszcza po I wojnie światowej oraz po upadku komunizmu w Europie. Typowo wielonarodowe są takie państwa, jak Wielka Brytania czy Hiszpania. Wiele państw trudno jest jednoznacznie zakwalifikować – np. Belgia raz określana jest jako państwo narodowe zamieszkiwane przez Belgów, innym zaś razem jako dwunarodowe państwo Walonów i Flamandów.

Historia państwowości
Socjologia narodu
Teoria państwa
Państwo wielonarodowe

Państwo wielonarodowe – państwo, w którym żadna z grup etnicznych nie ma znaczącej przewagi liczebnej nad pozostałymi.

Spośród nich można wyróżnić stare państwa wielonarodowe (np. Wielka Brytania, Belgia, Szwajcaria, Hiszpania) oraz młode państwa narodowe z okresu kolonialnego (np. państwa afrykańskie). W tych pierwszych wiele różnic etnicznych już się zatarło i czasem określa się ich obywateli narodem belgijskim czy hiszpańskim. Jednak wielu mieszkańców tych państw zwraca uwagę na swoje pochodzenie, czego świadectwem są narastające nastroje nacjonalistyczne i domaganie się zwiększonej autonomii w ramach istniejących państw. Natomiast w krajach postkolonialnych, gdzie granice zostały narzucone sztucznie, a wśród miejscowej ludności trudno mówić o poczuciu odrębności narodowej, często dochodzi do konfliktów i wojen domowych.

W okresie przedrozbiorowym oraz międzywojennym Polska była typowym przykładem państwa wielonarodowego.

Zobacz też 
 państwo narodowe

Historia państwowości
Socjologia narodu
Teoria państwa
Perpetuum mobile

Perpetuum mobile (z łac. „wiecznie poruszające się”) – maszyna, której zasada działania, wbrew paradygmatom fizyki klasycznej, umożliwiałaby jej pracę w nieskończoność. 

Udokumentowane próby zbudowania perpetuum mobile podejmowane były już w XIII wieku, a szczególne zainteresowanie tą koncepcją przypadło na wiek XVI i XVII. 

Prace podejmowane przed XIX wiekiem mogą być uznane za próby rozwoju koncepcji naukowych, które nie zostały potwierdzone.

W ujęciu fizyki klasycznej konstrukcje tego typu są niemożliwe i podejmowane obecnie próby są uznawane za pseudonaukę. Grono amatorów konstruktorów podejmuje tego typu próby, niekiedy twierdząc nawet, że opracowali udane konstrukcje oparte na nowych nieznanych ideach lub niepotwierdzonych zjawiskach i nieznanych źródłach energii. Ruch ten jest częścią ruchu wolnej energii.

Mimo sprzeczności działania takiej maszyny z zasadami fizyki rozważania z pogranicza fantastyki są bardzo silnym bodźcem dla nowych pomysłów. Wynalazki rzekomo łamiące zasadę zachowania energii bywają kupowane przez firmy i finansowane przez różne instytucje, co dodatkowo przyciąga amatorów nieskończonej energii. Podważana jest także prawdziwość II zasady termodynamiki.

Perpetuum mobile pierwszego rodzaju 

Perpetuum mobile pierwszego rodzaju to hipotetyczna maszyna, która wytwarza więcej energii, niż sama zużywa, tj. wykonuje pracę bez pobierania energii z zewnątrz lub praca wykonywana przez nią jest większa od pobieranej energii. Miałby to być samonapędzający się mechanizm. Do miana perpetuum mobile pretendowały liczne konstrukcje – początkowo mechaniczne, a gdy zapoczątkowano konstrukcje silników cieplnych, podejmowano próby konstruowania maszyn opartych na przemianach gazowych. Taką konstrukcją mógłby być np. silnik spalinowy, który zużywa paliwo tylko w momencie rozruchu, a później pracuje dowolnie długo bez dostarczania paliwa.

Perpetuum mobile pierwszego rodzaju byłoby sprzeczne z zasadą zachowania energii, a w wersji termodynamicznej z I zasadą termodynamiki, która jest jej szczególnym przypadkiem.

Perpetuum mobile drugiego rodzaju 
Perpetuum mobile drugiego rodzaju to cykliczna maszyna, która zamienia energię cieplną na pracę mechaniczną bez wzrostu całkowitej entropii. Taką maszyną byłby np. silnik cieplny pobierający z otoczenia ciepło, które następnie zamieniane byłoby całkowicie na pracę. Silnik taki nie oddawałby ciepła do otoczenia, a jego sprawność wynosiłaby 100%.

Działanie tego typu maszyny nie przeczyłoby zasadzie zachowania energii (czyli równocześnie I zasadzie termodynamiki), ale byłoby niezgodne z II zasadą termodynamiki.

Zobacz też 

 termodynamika
 wolna energia

Przypisy

Bibliografia 
 

Maszyny
Termodynamika
Wolna energia
Zwroty łacińskie
Historia techniki
PCX

PCX – format przechowywania i kompresji grafik, używający algorytmu kompresji bezstratnej RLE. 

PCX był oryginalnie formatem przeznaczonym do indeksowanych palet kolorów, choć został też przystosowany do koloru 24-bitowego. Był dość popularny we wczesnych latach DOS i Windows, lecz współcześnie jest już rzadki, zastąpiony przez formaty oferujące lepszą kompresję i dodatkowe możliwości – GIF i PNG.

Algorytm kompresji obrazków z 8-bitowym kolorem 
Dekompresja jest prosta – każdy bajt z przedziału 0x00 do 0xc0 koduje pojedynczy piksel o danej wartości. Bajty z przedziału 0xc1 do 0xff oznaczają, że kolejne odpowiednio 1 do 63 pikseli ma ten sam kolor, którego wartość jest zawarta w następnym bajcie. Kolory 0xc1 do 0xff są kodowane jako 0xc1 KOLOR.

Ponieważ kolory 0x00 do 0xc0 kompresują się lepiej niż 0xc1 do 0xff, dobra kolejność kolorów w palecie jest ważna. Zazwyczaj, choć nie zawsze, wystarczy umieścić częściej używane kolory w pozycjach 0x00 do 0xc0, a rzadziej używane w pozycjach 0xc1 do 0xff. W pełni optymalny algorytm sortuje kolory na podstawie ilości wystąpień ich ciągów o długości 1+63 × N dla N całkowitych nieujemnych, bowiem tylko takie ciągi można zapisać bez używania prefiksów.

Algorytm kompresji jest bardzo szybki i zabiera bardzo mało pamięci, jednak jest mało wydajny, w szczególności na obrazkach innych niż wygenerowane komputerowo.

Obrazki 24-bitowe kompresuje się stosując podany algorytm do każdego kanału osobno.

Zobacz też 
 BMP

Formaty plików graficznych
Potamologia

Potamologia (z , potamós – rzeka), hydrologia rzek – dział geografii, konkretniej hydrologii, badający rzeki. Dzieli się na następujące nauki:
 hydrografia rzek
 teoria odpływu
 teoria procesów korytowych

Przypisy
Potas

Potas (K, ) – pierwiastek chemiczny z grupy metali alkalicznych o liczbie atomowej 19.

Odkrycie 
Potas odkrył i wyodrębnił w 1807 roku Humphry Davy poprzez elektrolizę wodorotlenku potasu. Polską nazwę zaproponował Filip Walter.

Występowanie, izotopy 
Głównymi minerałami są sylwin, sylwinit, karnalit, kainit, langbeinit i różne glinokrzemiany.

Trwałe są izotopy  oraz . Ważnym nietrwałym izotopem jest słabo promieniotwórczy , z którego, zależnie od sposobu przemiany, powstaje  lub . Przemiana w argon jest wykorzystywana w datowaniu skał i minerałów metodą potasowo-argonową.

Charakterystyka 

Potas jest bardzo miękkim metalem. Można go kroić nożem, niczym ser. Jest bardzo aktywnym pierwiastkiem, potencjał standardowy układu /K wynosi −2,93 V. W kontakcie z wodą i kwasami zapala się, często wybuchowo. Reaguje z alkoholami, wypierając z nich wodór i tworząc alkoholany. O ile jego powierzchnia nie jest spasywowana (na powietrzu pokrywa się warstwą nadtlenku ), w kontakcie z powietrzem może się zapalić. Przechowuje się go w nafcie lub oleju parafinowym (najlepiej pod warstwą argonu).

Ważnymi związkami potasu są tlenek , nadtlenek  i wodorotlenek , będący bardzo silną zasadą, oraz wiele soli. Prawie wszystkie sole potasu są dobrze rozpuszczalne w wodzie. Do trudno rozpuszczalnych soli potasu należą: nadchloran , heksachloroplatynian(IV)  oraz wodorowinian .
Potas tworzy także wodorek. Spalany w nadmiarze tlenu tworzy żółty ponadtlenek , a w ozonie pomarańczowy ozonek . Ważnym odczynnikiem chemicznym jest nadmanganian potasu .

Potas, podobnie jak sód, wykazuje chemiluminescencję – podczas powolnego utleniania tlenem atmosferycznym występuje delikatne świecenie.

Kationy  należą do V grupy i barwią płomień na kolor różowo-fioletowy.

Znaczenie biologiczne 
 bierze udział w przewodzeniu impulsów przez neuron
 podwyższa stopień uwodnienia koloidów komórkowych
 stanowi aktywator wielu enzymów

Potas w żywności 
Poniższa tabela przedstawia zawartość potasu w 100g poszczególnych produktów (uwzględniono tylko te produkty, które w 100 g zawierają min. 250 mg potasu).

Źródło: wg Kunachowicz H. i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2005.

Skutki niedoboru 
Niedobór u człowieka powoduje:
 osłabienie organizmu
 zmniejszenie kurczliwości mięśnia sercowego
 osłabienie mięśni szkieletowych i gładkich

Niedobór u roślin powoduje:
 chlorozę liści
 zwiędły pokrój rośliny
 zahamowanie wzrostu korzenia, pędu
 martwicę organów

Kationy potasu są głównymi jonami wewnątrzkomórkowymi, koniecznymi do utrzymania potencjału czynnościowego błon komórkowych (patrz: znaczenie biologiczne pierwiastków).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 

Pierwiastki chemiczne
Paleontologia

Paleontologia (gr. παλαιός palaiós „stary”, ṓn „istniejący”, λόγος lógos „nauka”) – nauka z pogranicza biologii i geologii, zajmująca się organizmami kopalnymi, wyprowadzająca na podstawie skamieniałości i śladów działalności życiowej organizmów wnioski ogólne o życiu w przeszłości. Za pioniera paleontologii uważa się francuskiego uczonego, Gorgesa-Louisa Leclerca, który w XVIII w. wykazał, że skamieniałości to w rzeczywistości szczątki wymarłych organizmów.

Dzieli się ją m.in. na paleozoologię, paleobotanikę (zajmującą się roślinami kopalnymi), mikropaleontologię oraz paleopatologię. Zagadnieniami ewolucji człowieka zajmuje się natomiast antropogeneza.

Z paleontologią związany jest jeszcze jeden termin – paleobiologia, oznaczający nurt zajmujący się biologiczną interpretacją danych paleontologicznych.

Zobacz też 

 archeologia
 historia paleontologii
 dinozaury
 biostratygrafia

Przypisy

Linki zewnętrzne
Paleobiologia

Paleobiologia – nurt w paleontologii zajmujący się biologiczną interpretacją danych paleontologicznych.

Mianem paleobiologii określana też bywa sama paleontologia, gdy zajmuje się zagadnieniami biologicznymi, a nie systematyką.

Przypisy 

Paleontologia
Podhale

Podhale – region kulturowy góralski w południowej Polsce u północnego podnóża Tatr, w dorzeczu górnego Dunajca z wyłączeniem obszarów leżących na prawym brzegu Białki i prawym brzegu Dunajca, poniżej ujścia Białki.

Podhale zajmuje środkową część Kotliny Podhala, na południu wkracza w Tatry.

Nazwa Podhale upowszechniła się dopiero w XIX wieku i pochodzi od określenia „hale” – wysoko położone górskie pastwiska, z którymi utożsamiano wówczas Tatry. Oznacza tereny, położone u stóp masywu Tatr, czyli „pod halami”. Eugeniusz Janota, tłumacząc w 1860 r. w swym Przewodniku w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin pojęcie „hal” podawał, iż stąd ...wyżyna nowotarska przypierająca do Tatr nazywa się „Podhalem”, a zamieszkujący ją górale zowią się „Podhalanami”.

Położenie 

Północną granicę Podhala stanowią Gorce. W krajobrazie Podhala występują rozległe torfowiska i stożki napływowe.

Południową część Podhala nazywa się czasem „Skalnym Podhalem” – obejmuje ono obszar od Brzegów i Bukowiny po Zakopane, Kościelisko i Witów. Pozostałą część nazywa się „Niżnym Podhalem”.

Największe miejscowości: Nowy Targ (historyczna stolica Podhala), Czarny Dunajec, Ludźmierz, Zakopane, Biały Dunajec, Szaflary, Białka Tatrzańska, Bukowina Tatrzańska, Poronin, Chochołów, Witów, Gronków i inne.

Gminy Podhala:
 gmina Biały Dunajec;
 gmina Bukowina Tatrzańska;
 gmina Czarny Dunajec;
 gmina Czorsztyn;
 gmina Kościelisko;
 Nowy Targ;
 gmina Nowy Targ;
 gmina Poronin;
 gmina Raba Wyżna;
 Rabka-Zdrój;
 gmina Szaflary;
 gmina Spytkowice;
 Zakopane.

Kultura 

Bogata kultura ludowa rozwinęła się wśród wolnej od dawna od powinności pańszczyźnianych ludności góralskiej. Podobnie jak w przypadku ludności kurpiowskiej i łowickiej, miało to związek z jej znaczną swobodą.

Historia 
Zapisy o początkach osadnictwa historycznego sięgają początku XIII w. Znany jest transumpt z 1251 przywileju księcia Henryka Brodatego z 1234, który zezwala Teodorowi Gryficie, wojewodzie krakowskiemu, osiedlać kolonistów niemieckich „in silva circa fluvios Ostrowsko, Dunaiecz et Dunaiecz niger, Rogoźnik, Lipietnicza, Słona, Ratainicha, Nedelsc, Stradoma, quantum est de sylva ipsius, dantes eciam sil his pactis et his condicionibus uti, quibus Theutonici Sleser ses in sylvis locati utuntur”, tj. książę zezwala, na osadzanie osadników niemieckich (teutońskich Ślązaków) w lasach położonych koło rzek Ostrowsko, Dunajec i Czarny Dunajec, Rogoźnik (prawostronny dopływ Czarnego Dunajca), Lepietnica (lewostronny dopływ Czarnego Dunajca) oraz Słona, Ratajnica, Niedzielsko i Stradomka na Beskidzie.

W XVII w. na Podhalu miał miejsce szereg buntów chłopskich: powstanie chłopskie na Podhalu (1630–1633), powstanie chłopskie pod wodzą Kostki-Napierskiego (1651), powstanie chłopskie na Podhalu (1669–1670).

Słynne postacie z historii Podhala

Zobacz też 

 regionalna kuchnia podhalańska
 kościoły podhalańskie

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Folklor podhalański
Pidgin English

pidżyn chińsko-angielski
 tok pisin
 język kreolski hawajski (Hawaiʻi Pidgin English)

Zobacz też 
 języki kreolskie na bazie angielskiego

en:List of English-based pidgins
ru:Контактные языки на английской основе
Pliniusz Starszy

Gaius Plinius Secundus zwany Starszym (Maior) (ur. 23 r. n.e. w Comum Novum, dzisiaj Como we Włoszech, zm. 25 sierpnia 79 n.e. w Stabiach, dzisiaj Castellammare di Stabia) – historyk i pisarz rzymski.

Życiorys 
Kształcił się w Rzymie. Należał do stanu ekwitów i pełnił różne funkcje wynikające z tej przynależności. Za czasów Wespazjana był prokuratorem (zarządcą) kolejno w Hiszpanii, Germanii, Galii i Afryce. Zginął w czasie wybuchu Wezuwiusza, gdy jako dowódca eskadry rzymskich okrętów spieszył na pomoc ludności. Chciał także przyjrzeć się z bliska skutkom aktywności wulkanu. Jego śmierć w listach do Tacyta opisał Pliniusz Młodszy (siostrzeniec).

Twórczość 
Napisał wiele dzieł: Bella Germaniae libri XX (Historia Wojen Rzymian z Germanami) oraz A fine Aufidii Bassi (Od końca dzieła Aufidiusa Bassusa), dzieło przedstawiające dzieje współczesne od momentu, w którym zakończył swoją historię Aufidius Bassus (te dwie prace zaginęły; dowiadujemy się o nich pośrednio). Jedynym dziełem zachowanym jest Naturalis historia (Historia naturalna), rodzaj encyklopedii w 37 księgach (kosmologia, geografia, botanika, fizjologia, mineralogia, itd.). Jest to kopalnia wiedzy i wyobrażeń czasów rzymskich. Informacje o Europie północnej zaczerpnął z traktatu Pyteasza z Massalii O Oceanie z IV wieku p.n.e.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Część ksiąg "Historii Naturalnej" na The Latin Library
 Część ksiąg "Historii Naturalnej" na wikisource (łac.)
 Historia Naturalis (łac.)
 przekład "Historii Naturalnej" na angielski
 K. Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksiąg XXXVII przekład polski w 10 tomach Poznań : Księgarnia i Drukarnia J. Łukaszewicza, 1845.
 artykuł Pliniusz Starszy
 Pliniusz Starszy – dzieła w bibliotece Polona

Rzymscy urzędnicy
Historycy starożytnego Rzymu
Geografowie starożytnego Rzymu
Ludzie urodzeni w Como
Pisarze I wieku
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Urodzeni w 23
Zmarli w 79
Pangea

Pangea (gr. Pangea – Wszechziemia) – superkontynent istniejący na Ziemi w okresie pomiędzy 300 a 180 milionów lat temu. Pangea nie była pierwszym superkontynentem w dziejach Ziemi, ale jest z nich niewątpliwie najbardziej znanym.

Powstanie i rozpad 
Pangea uformowała się w karbonie, na skutek zamknięcia się paleozoicznego oceanu Reik i kolizji kontynentu Laurosji z południowym superkontynentem Gondwany. Towarzyszyło temu intensywne wypiętrzanie się gór zwane orogenezą hercyńską, które utworzyło masywne pasmo hercynidów w centrum powstałego lądu. Pangeę otaczał pokrywający całą półkulę Ziemi "wszechocean" Panthalassa, a od wschodu rozcinał ją mniejszy zbiornik oceaniczny – Ocean Tetydy.

W okresie jurajskim rozerwanie się Pangei na dwie części – północną Laurazję, oraz południową, odtworzoną Gondwanę, spowodowało powstanie centralnego Oceanu Atlantyckiego. Te lądy uległy dalszemu podziałowi, tworząc dzisiejsze oblicze Ziemi z jej siedmioma kontynentami. Pangea ostatecznie rozpadła się w okresie kredy.

Zobacz też 

 cykl superkontynentalny
 Rodinia
 tektonika płyt
 wędrówka kontynentów

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Mapa Pangei z podziałem na współczesne kraje

Paleokontynenty
Przestrzeń geograficzna

Przestrzeń geograficzna reprezentuje powierzchnię (powłokę krajobrazową) Ziemi w jej fizycznym, przyrodniczym, złożonym zróżnicowaniu.

Za jej umowne granice (określające jednocześnie zakres przestrzenny badań geograficznych) przyjmuje się najczęściej:
 dolną – powierzchnię Moho,
 górną – tropopauzę.

Zobacz też 
 epigeosfera
 geosfera
 krajobraz
 powłoka ziemska
 środowisko geograficzne

Terminologia geograficzna
Patriotyzm lokalny

Patriotyzm lokalny (także: mała ojczyzna, prywatna ojczyzna) – kategoria psychofizyczna i społeczno-kulturowa; pewien obszar związany z przestrzenią i ziemią, będący źródłem inspiracji twórczej wraz z towarzyszącymi mu odniesieniami ludzkimi, takimi jak postawy, znaczenia, emocje, wartości, a także część miejscowej historii i tradycji, jak również kulturowego dziedzictwa grup społecznych.

Termin mała ojczyzna wprowadził do nauk społecznych Stanisław Ossowski. 

Mała ojczyzna jest rzeczą prywatną, subiektywną i odbieraną indywidualnie. Jednostka ma wobec niej stosunek osobisty i bezpośredni. Jest strukturą o charakterze relacyjnym i sytuuje się pomiędzy człowiekiem i jego światem, między kulturą i naturą, historią i tradycją, zwyczajem i obyczajem, jak również pomiędzy rodziną, a państwem. Łączy się w pewnym sensie (ale niekoniecznym) z miejscem urodzenia, dzieciństwem, czy miejscem zamieszkania. Tworzy swoiste terytorium rodzinne. Stanowi przedłużenie osobowości jednostki. W społeczeństwie obywatelskim pojęcie to łączy się ze sferą aktywności społecznej, obywatelskiej, czy edukacyjnej i jest kategorią aksjonormatywną - okeśla pożądane normy zachowań w społeczności, harmonię, solidarność, czy dbałość o wspólne dobro. 

Świat małych ojczyzn jest różny, a nawet przeciwstawny do haseł świata ponowoczesnego, głoszącego chaos, bezład, relatywizm, upadek tożsamości oraz niewiarę w człowieka. Patriotyzm lokalny stawia na zakorzenienie w środowisku i relacje społeczne, podkreśla siłę podstawowych wartości, w tym chrześcijańskich, praw człowieka, demokracji, gospodarki rynkowej, sprawiedliwości społecznej, czy szacunku do przyrody. Umożliwia i wspiera rozwój podmiotowości społecznej. Wytwarza samorządność i autonomię. Mimo tego mała ojczyzna nie pozostaje strukturą wyizolowaną od szerszych układów społecznych, czy też bytem samowystarczalnym. Jest integralną częścią procesów ponadlokalnych, a nawet globalnych. 

Podobnie jak patriotyzm w swym szerszym znaczeniu, patriotyzm lokalny opiera się na otwartości względem innych jednostek bądź grup. Jako najstarsze wymienia się powstałe w Niemczech, w pierwszej połowie XIX w. lokalne stowarzyszenia zajmujące się badaniem historii najbliższej okolicy (niem. Verein für Heim-Geschichte).

Zobacz też 
 Regionalizm (polityka)

Przypisy 

Patriotyzm
Pamięć nieulotna

Pamięć nieulotna, pamięć trwała, NVM () – pamięć komputerowa zachowująca (przechowująca) dane nawet po odłączeniu jej od zasilania.

Pamięci nieulotne stanowią bardzo szeroką grupę, zawierającą zarówno nośniki magnetyczne (kasety magnetofonowe, dyskietki, dyski twarde), dyski optyczne (CD-ROM, CD-R, CD-RW, DVD-ROM, DVD-R, DVD+R, DVD-RW, DVD+RW, DVD-RAM, BD-R, BD-ROM), jak i pamięci półprzewodnikowe (ROM, PROM, EPROM, pamięci flash, EEPROM, dyski SSD, NVRAM).

Pamięci komputerowe
Pamięć zewnętrzna

Pamięć zewnętrzna, pamięć pomocnicza, pamięć peryferyjna (ang. external memory, auxiliary storage, peripheral storage) – pamięć komputerowa masowa, która nie jest bezpośrednio dostępna dla procesora, będąca urządzeniem peryferyjnym przechowującym dane. Tego typu pamięci są wolniejsze od pamięci operacyjnej. Niedogodność tę równoważą nieulotnością, większą pojemnością lub niższą ceną przechowywania informacji. 

Do pamięci zewnętrznej należą:
 pamięć dodatkowa (ang. secondary storage)
 pamięć trzeciorzędna (ang. tertiary storage)
 pamięć off-line (ang. off-line storage)

Pamięć zewnętrzna nie jest bezpośrednio dostępna dla procesora. Składają się na nią dyski znajdujące się fizycznie wewnątrz komputera, jak i nośniki podłączane przez odpowiednie gniazda (zazwyczaj USB). Każde żądanie odczytu danych z tego rodzaju nośników powoduje ich przesłanie do określonego bloku pamięci RAM, skąd mogą być pobrane i wykorzystane do obliczeń. Urządzenia tego typu mają dużo większą pojemność (liczoną zwykle w setkach gigabajtów albo w terabajtach) niż pamięć wewnętrzna, a koszt ich produkcji jest niższy. Wiąże się to z dłuższym czasem dostępu.

Najczęściej spotykanym we współczesnych komputerach rodzajem pamięci zewnętrznej są dyski twarde oraz półprzewodnikowe. Czas dostępu do danych zgromadzonych na dysku twardym to zazwyczaj kilka milisekund, około 100 tysięcy razy dłuższy niż do pamięci RAM. Dyski optyczne, takie jak CD czy DVD charakteryzuje jeszcze dłuższy czas oczekiwania na pobranie danych.

Do kategorii pamięci zewnętrznej należą także nośniki flash, dyskietki, karty perforowane.

Próba dostępu do danych leżących obok siebie na nośniku mechanicznym jest dużo szybsza od dostępu losowego. Dlatego opracowano techniki optymalnego rozkładania danych w takich rodzajach pamięci. Inną metodą na redukcję wąskiego gardła, jakim jest odczyt informacji z pamięci zewnętrznej, jest połączenie kilku nośników i równoległy odczyt porcji danych z każdego z nich.

Nośniki tego rodzaju pamięci są zazwyczaj formatowane, tak by uzyskać pewną warstwę abstrakcji, potrzebną do uporządkowania danych w pliki i katalogi, a także pozwalającą dodać do nich metadane opisujące m.in. właściciela pliku, prawa dostępu, czas utworzenia itp.

Kiedy zapełni się pamięć operacyjna, wtedy wykorzystywana jest pamięć zewnętrzna, do chwilowego zwalniania nieużywanych w danym momencie jej obszarów (partycja wymiany, plik wymiany). W momencie, kiedy występuje potrzeba przenoszenia zawartości RAM-u na dysk, obniża się ogólna wydajność komputera.

Do nośników danych w tej kategorii należą:
 dysk twardy
 pamięć flash
 DVD
 CD, CD-R, CD-RW
 dyskietka
 taśma magnetyczna
 taśma dziurkowana

Zobacz też 
 pamięć masowa

Przypisy 

Pamięci komputerowe
PCM

PCM () – metoda reprezentacji sygnału analogowego w systemach cyfrowych, używana w telekomunikacji, w cyfrowej obróbce sygnału (np. w procesorach dźwięku), do przetwarzania obrazu, do zapisu muzyki na płytach CD (CD-Audio) i w wielu zastosowaniach przemysłowych. 

LPCM (ang. linear pulse-code modulation) – specyficzny typ kodowania PCM, w którym poziomy kwantyzacji są równomierne liniowo. Jest on przeciwieństwem tych odmian metody PCM, w których poziomy kwantyzacji zmieniają się w funkcji amplitudy. Choć PCM jest bardziej ogólnym pojęciem, to często jest właśnie stosowany do opisywania danych zakodowanych jako LPCM.

Opis działania 
Metoda ta polega na rejestrowaniu wartości chwilowej sygnału analogowego (próbkowaniu) w określonych, najczęściej równych odstępach czasu, czyli z określoną częstością, zwaną częstotliwością próbkowania. Wartość chwilowa sygnału jest przedstawiana za pomocą słowa kodowego. Cały zakres wartości wejściowego sygnału jest dzielony na przedziały zwane przedziałami kwantyzacji. Przypisanie danego zakresu (przedziału) wartości analogowych sygnału wejściowego do jednej wartości cyfrowej nazywane jest kwantyzacją sygnału. Kwantyzacja jest procesem stratnym, a niedokładność odwzorowania nosi nazwę błędu kwantyzacji.
Liczba poziomów kwantyzacji jest zazwyczaj potęgą liczby 2 (ponieważ do zapisu próbek używane są słowa binarne) i wyraża się wzorem 2n, gdzie n to liczba bitów przeznaczona na pojedynczą próbkę (rozdzielczość bitowa).
Wraz ze wzrostem częstotliwości próbkowania i liczby bitów słowa kodowego, rośnie dokładność reprezentacji sygnału analogowego, a tak zapisany sygnał dyskretny jest wierniejszy oryginałowi.
W celu uzyskania bezstratnej informacyjnie (bez aliasingu) zamiany sygnału ciągłego na dyskretny, połowa częstotliwości próbkowania (częstotliwość Nyquista) musi być większa od najwyższej częstotliwości spośród składowych harmonicznych próbkowanego sygnału.

Standardowe parametry 
Dźwięk w formacie PCM może być zapisywany z różną częstotliwością próbkowania, najczęściej jest to 8 kHz (niektóre standardy telefonii) lub 44,1 kHz (płyty CD-Audio), oraz różną rozdzielczością, najczęściej 8, 16, 20 lub 24 bitów na próbkę, może reprezentować 1 kanał (dźwięk monofoniczny), 2 kanały (stereofonia dwukanałowa) lub więcej (dźwięk dookólny). Reprezentacja dźwięku próbkowana z częstotliwością 44,1 kHz i rozdzielczością 16 bitów na próbkę (216 = 65.536 możliwych wartości amplitudy fali dźwiękowej na próbkę) jest uważana za bardzo wierną swemu oryginałowi, ponieważ pokrywa cały zakres pasma częstotliwości słyszalnych przez człowieka oraz prawie cały zakres rozpiętości dynamicznej słyszalnych dźwięków.

Zobacz też 
 ADPCM
 DPCM
 maska telekomunikacyjna
 Plesiochronous Digital Hierarchy
 G.711

Przypisy 

Kodeki dźwięku
Modulacje
Pięciu dobrych cesarzy

Pięciu dobrych cesarzy – cesarze rzymscy z dynastii Antoninów, którzy panowali w latach 96–180. Byli to w kolejności chronologicznej:
 Nerwa (96–98)
 Trajan (98–117)
 Hadrian (117–138)
 Antoninus Pius (138–161)
 Marek Aureliusz (161–180, współrządził z Lucjuszem Werusem w latach 161–169)

Sukcesja w epoce „pięciu dobrych cesarzy” następowała w sposób pokojowy – każdy cesarz adoptował następcę. Okres ich panowania w I i II wieku uznawano za złoty wiek rzymskiego państwa.

Przypisy 

Cesarstwo Rzymskie
Trajan
Płyta kontynentalna

Płyta kontynentalna – płyta tektoniczna znajdująca się w całości lub w znacznej części pod blokiem kontynentalnym, a właściwie tworząca blok kontynentalny (np. płyta afrykańska). Do płyty poza lądem stałym należy też obszar szelfu kontynentalnego wraz ze skłonem kontynentalnym. Zbudowana jest z kompleksu skał osadowych, skorupy kontynentalnej oraz podścielającej ją skorupy oceanicznej lub zbliżonej.

Praktycznie wszystkie płyty kontynentalne są „obrośnięte” przez obszary zbudowane wyłącznie ze skorupy oceanicznej, czyli płytę oceaniczną.

Zobacz też 
 płyta oceaniczna
 tektonika płyt
 teorie geotektoniczne
 płyta (geologia)

Struktury geologiczne
Płyta oceaniczna

Płyta oceaniczna – płyta tektoniczna (płyta litosfery) niezawierająca większych fragmentów skorupy typu kontynentalnego (np. płyta Nazca, płyta pacyficzna).

Powstaje w strefie spreadingu znajdującej się strefie grzbietu śródoceanicznego.

Typowe płyty oceaniczne są to struktury "samodzielne" (płyta pacyficzna). Skorupa oceaniczna zawsze lub prawie zawsze "obrasta" płyty kontynentalne (Afryka).

Zobacz też 
 płyta kontynentalna
 tektonika płyt
 teorie geotektoniczne
 płyta

Przypisy 

Struktury geologiczne
Piaskownica krótkoszyjkowa

Piaskownica krótkoszyjkowa (Ammophila breviligulata Fern.) – gatunek rośliny należącej do rodziny wiechlinowatych. Występuje w Ameryce Północnej, gdzie jest rośliną wczesnych stadiów sukcesji na podłożu piaszczystym. Stabilizuje wydmy.

Przypisy 

Wiechlinowate
Park Vigelanda

Park Vigelanda (, także Vigelandsparken) – zbiór rzeźb norweskiego rzeźbiarza Gustava Vigelanda w Oslo, będący częścią parku Frogner (Frognerparken). Składa się z ponad 200 rzeźb z kamienia, brązu i kutego żelaza przedstawiających łącznie prawie 600 postaci.

Idea kompleksu parkowego zrodziła się w 1907 roku, kiedy Vigeland otrzymał od władz miasta zamówienie na projekt fontanny. Stopniowo pomysł Vigelanda rozrastał się – kolejne projekty obejmowały rzeźby wokół fontanny, płaskorzeźby, ozdobny most łączący brzegi stawu w parku. W najwyższym punkcie kompleksu góruje Monolit (Monolitten) – gigantyczna kamienna kolumna uformowana z sylwetek nagich ludzi w różnym wieku. Tworzy ją 121 postaci, z czego jedna jest autoportretem Vigelanda. Jedną ze słynniejszych rzeźb w Parku Frogner jest „Sinnataggen” (Rozzłoszczony chłopiec) – postać nagiego chłopczyka krzyczącego i tupiącego nogą.

W skład zespołu parkowego wchodzi też zaprojektowane przez artystę oświetlenie, tworząca labirynt mozaika wokół fontanny, kute bramy i furtki do parku. Wszystkie te elementy zaprojektował rzeźbiarz, ale wykonawcami byli zatrudnieni przez niego kamieniarze, odlewnicy i kowale. Dzięki takiemu podziałowi prac możliwe było ukończenie zespołu parkowego już po śmierci artysty w 1943 roku według jego dokładnych planów. Park został ukończony pod koniec lat czterdziestych XX wieku.

W pobliżu parku znajduje się Muzeum Vigelanda (Vigelandsmuseet).

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Wirtualne zwiedzanie Frogner Park
 Muzeum Gustava Vigelanda

Geografia Oslo
Rzeźba
Parki i ogrody w Norwegii
Piaskownica zwyczajna

Piaskownica zwyczajna (Ammophila arenaria (L.) Link.) – gatunek rośliny należącej do rodziny wiechlinowatych. Jako gatunek rodzimy występuje na wydmach nadmorskich Europy, południowo-zachodniej Azji i północnej Afryki. Ponadto zawleczony do południowej Afryki, Australii i Ameryki. W Polsce na naturalnych stanowiskach rośnie na wybrzeżu, w głębi kraju jest wysiewana na wydmach. Na nadmorskich wydmach jest częsta.

Morfologia 
 Pokrój Szarozielona trawa kępkowa.
 Łodyga  Gładkie źdźbło do 1 m wysokości.
 Liście  Pochwy liściowe nieco szorstkie. Blaszki szydłowato zwinięte, gładkie, nagie, tylko na nerwach krótko owłosione. Języczek liściowy wąski, rozdwojony, długości 2-3 mm.
 Kwiaty  Zebrane w żółtobiałe kłoski, te z kolei zebrane w kłosokształtną, wałkowatą, zwężoną z obu końców wiechę długości 10-20 cm. W kłosku znajdują się dwie lancetowate, ostre i nierówne plewy, długości 10-12 mm (dolna jest mniejsza od górnej). Plewki krótko owłosione. Plewka dolna z dwoma ząbkami na szczycie. Oś kłoska u podstawy plewki dolnej posiada dość długie włoski.
 Gatunki podobne Piaskownica krótkoszyjkowa.

Biologia i ekologia 
Bylina, hemikryptofit. Rośnie na wydmach nadmorskich. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Gatunek charakterystyczny związku Ammophilion borealis. Ma bardzo długie korzenie zakotwiczające ją w podłożu. Młode rośliny wyrastają z podziemnych rozłogów. Roślina broni się przed zasypaniem rosnąc bardzo szybko w górę i wypuszczając nowe rozłogi. Dzięki rozbudowanemu systemowi korzeniowemu jest rośliną stabilizującą piaski.

Zmienność 
Gatunek zróżnicowany na dwa podgatunki:
 Ammophila arenaria subsp. arenaria – występuje w całym zasięgu gatunku
 Ammophila arenaria subsp. australis (Mabille) M.Laínz – rośnie w Europie, południowo-zachodniej Azji i Afryce

Tworzy mieszańce z Calamagrostis epigeios.

Przypisy 

Wiechlinowate
Inwazyjne gatunki roślin
Piec

Urządzenia:
 piec – urządzenie wykorzystujące ciepło w sposób bezpośredni, w odróżnieniu od kotła, w którym podgrzewany jest czynnik pośredni, np.: woda instalacyjna; 
 zobacz też: zduństwo
 piece domowe:
 piec kaflowy – rodzaj pieca grzewczego w mieszkaniach
 piecokuchnia (piec kuchenny), np. westfalka
 piec kurny
 piec chlebowy
 piec rakietowy
 zobacz też: przypiecek, piekarnik
 piec przemysłowy – urządzenie do realizowania procesów technologicznych zachodzących w wysokich temperaturach
 piec konwekcyjno-parowy
 piec – potoczne określenie wzmacniacza gitarowego

Nazwy własne:
 Piec – gwiazdozbiór
 Piec – skała na grzbiecie oddzielającym Dolinę Kościeliską od Doliny Miętusiej w Tatrach
 Piec – skała w Tatrach Bielskich
Panna

panna – kobieta, która nie pozostawała w związku małżeńskim; także stara panna (zobacz też: kawaler)

 Nazwy własne
 Panna – gwiazdozbiór
 Panna – znak zodiaku
 Panna – rzeka, dopływ Noteci
 Panna – rzeka górska w Polsce, w woj. dolnośląskim, w Sudetach Wschodnich
 Panna – potok w Beskidzie Niskim, lewobrzeżny dopływ Jasiołki

Zobacz też 
 Panna Maria – osada w stanie Teksas w USA
 Panna Wodna (ujednoznacznienie)
 panna – w buddyzmie inny zapis słowa Prajna / Prajna-paramita / Panna – transcendentalna wiedza, najwyższa z cnót bodhisattwy
 najady
 nereidy
 mamuna
 rusałka
Gwiazdozbiór Psów Gończych

Psy Gończe (łac. Canes Venatici, dop. Canum Venaticorum, skrót CVn) – gwiazdozbiór nieba północnego, 38. co do wielkości, sąsiadujący z Wolarzem i wydzielony z Wielkiej Niedźwiedzicy przez Heweliusza, opublikowany w 1690 roku, w pośmiertnie wydanym atlasie Firmamentum Sobiescianum. Ta mała północna konstelacja jest jedną z trzech, przedstawiających psy. Zawiera słynną Galaktykę Wir. Widoczny w Polsce od zimy do lata. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 30.

Pochodzenie nazwy 
Wyobraża dwa psy pasterskie trzymane na smyczy przez mitologicznego Wolarza. Chociaż Wolarza można znaleźć już u Babilończyków, to pomysł dodania mu gończych psów jest dużo młodszy: datuje się na XVII wiek. Według wielu interpretacji gwiazdozbioru, psy poganiają niedźwiedzice, by stale obracały sferę niebieską. 
Dawny podział na południowego psa, Charę i północnego, Asteriona, przetrwał do naszych czasów tylko w nazwach dwóch najjaśniejszych gwiazd konstelacji. Nazwę Cor Caroli (Serce Karola) najjaśniejszej gwieździe konstelacji nadał królewski astronom Edmund Halley, na cześć swego mocodawcy, angielskiego króla Karola II.

Gwiazdy Gończych Psów 
W tym gwiazdozbiorze są tylko dwie wyraźne gwiazdy, Alfa (α) i Beta (β) Psów Gończych. Przedstawiają dwa psy o imionach Asterion i Chara, ale wśród astronomów nie ma zgody co do tego, która gwiazda miała reprezentować którego psa. Alfa jest nazywana Cor Caroli („serce Karola”) od czasu przywrócenia monarchii brytyjskiej, kiedy Karol II odzyskał tron odebrany jego ojcu. Większość źródeł twierdzi, że Cor Caroli odnosi się do ściętego króla Karola I, ale są też i takie, które mówią o jego synu Karolu II. Cor Caroli jest to słynna gwiazda podwójna o szeroko rozdzielonych składnikach, zabarwionych na niebiesko i zielonkawo.

Interesujące obiekty 
 Ładna symetryczna gromada kulista M3 (NGC 5272) o wielkości 5,9, która w 10-centymetrowym teleskopie pokazuje pewien rozkład jasności. Jest tam bogate wewnętrzne halo, a koncentracja rośnie w kierunku szerokiego jasnego jądra z niezliczonymi ognikami gwiazd. 
 Usytuowana w północno-wschodniej części gwiazdozbioru galaktyka spiralna M51, zwana Wirem, jest fizycznie związana z satelitarną galaktyką nieregularną NGC 5195, znajdującą się na końcu jednego z jej ramion spiralnych.
 Inne jasne galaktyki spiralne, widoczne przez lornetkę, to podobne do komety M94 (NGC 4736), wydłużona M63 (NGC 5055) i M106. Teleskopy pokazują jasne jądro w M94 i jasne gwiezdne jądro w M106. Większe powiększenia pokażą blade ramiona spiralne i kilka węzłów w M106. Są też długie i kolorowe galaktyki widoczne z boku: bardzo cienka NGC 4244 oraz właściwie nazwane Galaktyka Wieloryb NGC 4631 i Galaktyka Kij Hokejowy NGC 4656 / NGC 4657.

Zobacz też 

 lista gwiazd w gwiazdozbiorze Psów Gończych
 gwiazdozbiór
 lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Gwiazdozbiór Psów Gończych w serwisie Constellation Guide
Proktologia

Proktologia –  dziedzina chirurgii zajmująca się chorobami jelita grubego i odbytnicy. 

Są to choroby zapalne i nowotworowe. Objawy tych chorób są często bardzo uciążliwe i długotrwałe, mają charakter nawracający. Ropne wycieki z odbytnicy, zmiany ropne sączące w okolicy odbytu, ropnie płytkie i głębokie, bóle odbytnicy, a także nietrzymanie stolca i gazów związane z wiekiem, po urazach oraz po porodach, a także krwawienia.

Jedną z metod diagnostyki proktologicznej jest ultrasonografia przezodbytnicza.

Zobacz też 
 napadowy ból odbytu

Proktologia
Gwiazdozbiór Pucharu

Puchar (łac. Crater, dop. Crateris, skrót Crt) – gwiazdozbiór nieba południowego, położony blisko równika niebieskiego. Jest to konstelacja słabo widoczna, 53. co do wielkości, znana już w starożytności. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem wynosi około 20. W Polsce najlepiej widoczna jest wiosną. Obszar ten zawierał kiedyś dwa inne, zarzucone przez astronomów, gwiazdozbiory. W XVIII w. francuski astronom J.J.Lalande wprowadził gwiazdozbiór Kota (Felis), leżący między Hydrą a Pompą, a inni wprowadzili Sowę (Noctua), leżącą przy ogonie Hydry.

Mity i legendy 
Grecki mit łączy go z gwiazdozbiorem Kruka. Wyobraża kielich mitologicznego boga wina Dionizosa lub część pucharu greckiego boga Apolla, który potrzebował wody, aby złożyć ofiarę Zeusowi, wysłał kruka, by przyniósł wodę ze źródła na Ziemi. Po drodze łakomy kruk zatrzymał się, by zjeść figi. By mieć alibi, schwytał węża wodnego (Hydrę) i winił go za swoje spóźnienie. Ale Apollo przejrzał oszustwo i wygnał całą trójkę na niebo.

Najjaśniejsze gwiazdy 
Blade gwiazdy nie bardzo mogą poruszyć wyobraźnię obserwatorów. Konstelacja składa się ze słabych gwiazd, najjaśniejsza, Delta Crateris (δ Crt) ma jasność 3,56, pozostałe – w kolejności: Gamma Crateris (γ Crt), Alfa Crateris (α Crt), Beta Crateris (β Crt), θ, ζ i ε Crt – są jaśniejsze niż 5m. Wymienione gwiazdy wraz z η Crt (5,2m) tworzą kształt przypominający puchar. Ponieważ wszystkie te gwiazdy są czwartej lub piątej wielkości, więc trzeba ciemnego nieba, żeby je wyraźnie zobaczyć.
 Delta Crateris, typ widmowy K0 III, jasność 3,56m, odległość 195 lat świetlnych,
 Gamma Crateris, typ widmowy A9 V, jasność 4,06, odległość 84 lata świetlne,
 Alfa Creteris, (Alkes, co znaczy puchar) typ widmowy K1 III, jasność 4,08m, odległość 174 lata świetlne.
W gwiazdozbiorze znajduje się gwiazda zmienna R Crateris, jest to czerwona gwiazda półregularna (typ widmowy M7) o jasności w zakresie 9,8-11,2m w okresie około 160 dni.

Galaktyki 
Ponieważ Puchar leży daleko od Drogi Mlecznej, duża część obiektów do obserwacji przez astronomów amatorów to małe blade galaktyki. Konstelacja zawiera kilka galaktyk spiralnych, w tym NGC 3511 (w parze z NGC 3513) na zachód od β Crt, NGC 3887 ponad ζ Crt oraz NGC 3981 na granicy z Krukiem – wszystkie odkryte przez Williama Herschela. Do ich obserwacji potrzebny jest teleskop średnich rozmiarów.

Zobacz też 

 Lista gwiazd w gwiazdozbiorze Pucharu
 Lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
 puchar

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Gwiazdozbiór Pucharu w serwisie Constellation Guide
Park Narodowy Mesa Verde

Park Narodowy Mesa Verde () – park narodowy położony w USA, w południowo-zachodniej części stanu Kolorado. Mesa verde (hiszp. „zielony stół”) to nazwa nadana temu płaskowyżowi przez Hiszpanów w XVIII wieku. W dniu 29 czerwca 1906 teren ten został uznany za park narodowy, a 6 września 1978 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Opis parku 
Główną atrakcją tego parku narodowego są prekolumbijskie osiedla mieszkalne typu pueblo, zbudowane w ścianie kanionu przez Indian Anasazi. Ocenia się, że osiedla powstały w okresie między VI a XIV wiekiem naszej ery. Poszczególne budynki są ułożone tarasowo, a między nimi znajdują się owalne kivy, budynki o znaczeniu religijnym. W bezpośredniej bliskości znajdują się także miejsca służące do gromadzenia wody oraz dawne pola uprawne. W XIV wieku mieszkańcy z przyczyn nie do końca wyjaśnionych (np. klęska klimatyczna lub wyjałowienie gleby), opuścili tę okolicę.

Święte miejsce Indian 
Na terenie parku znajdują się miejsca święte zarówno dla dawnych, jak i współczesnych Indian z okolicznych plemion, wykorzystywane do indywidualnych modlitw i poszukiwania wizji, a także do grupowych ceremonii różnych plemiennych religii, składania darów i chowania zmarłych. W kwietniu 2006 roku w jednym z takich miejsc (nieujawnionych opinii publicznej) pochowano szczątki 1528 osób z plemion Nawahów, Zuni, Hopi i Pueblo oraz 4889 rozmaitych obiektów pogrzebowych, w tym wyrobów z koralików, koszyków i ceramiki, a także szczątki 26 osób, których przynależności plemiennej nie udało się ustalić. Wiek szczątków i przedmiotów datuje się na okres między 500 r. n.e. a 1300 r. n.e., a zostały wydobyte (po części nielegalnie przez poszukiwaczy skarbów i indiańskich artefaktów) na terenie Mesa Verde w okresie minionego stulecia. Był to pierwszy tego rodzaju pochówek na terenie parku od czasu uchwalenia ustawy o ochronie tubylczych grobów i repatriacji (NAGPRA) z 1990 roku. Przeprowadzoną przez Indian Hopi w jednym z tubylczych świętych miejsc ceremonię poprzedziło 12 lat negocjacji i uzgodnień z 24 współpracującymi z zarządem parku plemionami tubylczych Amerykanów z Południowego Zachodu.

Podstawowe wiadomości 
 powierzchnia 210,93 km²
 roślinność: niskie lasy sosnowe (sosna żółta) z domieszką jałowców 
 fauna: mulak, urson, kojot, sępnik różowogłowy

Zobacz też 
 parki narodowe w Ameryce Północnej
 święte miejsca tubylczych ludów Ameryki Północnej

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Mesa Verde National Park 
 Strona internetowa Parku Narodowego Mesa Verde 

Parki narodowe w Kolorado
Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Stanach Zjednoczonych
Muzea archeologiczne w Stanach Zjednoczonych
Proces geologiczny

Proces geologiczny – zjawisko lub zespół zjawisk wywołujących na powierzchni ziemskiej lub w jej wnętrzu przeobrażenia fizyczne lub chemiczne.

Podział procesów geologicznych:
 wywołane przez czynniki zewnętrzne (egzogeniczne):
 niszczące (denudacja) – wietrzenie, erozja, ruchy masowe
 budujące – sedymentacja,diageneza, gradacja
 wywołane przez czynniki wewnętrzne (endogeniczne):
 plutonizm
 diastrofizm
 metamorfizm
 wulkanizm
Profilowanie sejsmiczne

Profilowanie sejsmiczne – identyfikacja wielkoskalowych struktur geologicznych na podstawie analizy przebiegu fal sejsmicznych (najczęściej sztucznie wywołanych). Polega głównie na analizie obrazów horyzontów i refleksów sejsmicznych.

Zobacz też 
 tektonika, skorupa ziemska
 trzęsienie ziemi, strefa sejsmiczna, epicentrum, hipocentrum, skala Richtera, magnituda
 sejsmologia, szum sejsmiczny, cień sejsmiczny, stacja sejsmologiczna, sejsmograf
 sejsmika, sejsmika refleksyjna, tomografia sejsmiczna

Sejsmika
Plemię

Plemię – grupa rodów, wywodzących się od wspólnego przodka (w odróżnieniu od szczepu), zamieszkujących jeden obszar i połączonych wspólnymi związkami społecznymi oraz ekonomicznymi. Plemię ma świadomość bliskiego pokrewieństwa, posługuje się tym samym językiem (lub dialektem) i jest połączone wyznawaniem tego samego kultu religijnego. Definicja „krewniacza” plemienia może być też w niektórych przypadkach (np. plemion słowiańskich) zastąpiona definicją terytorialną. Według tej definicji plemię to lokalna wspólnota osadnicza, złożona z kilku lub kilkunastu mniejszych wspólnot terytorialnych (np. na ziemiach polskich tą mniejszą wspólnotą było opole).

Plemiona były rodzajem przedpaństwowej formy organizacji społeczeństw.

W warunkach słowiańskich organami plemienia były:
 wiec wolnych członków;
 starszyzna plemienna, złożona z naczelników rodów lub opoli, żup lub wierwów;
 książę wybieralny lub dziedziczny.

Zbiorowości społeczne
Historia społeczna średniowiecza