Giselle

Giselle (Giselle ou Les Willis) – balet fantastyczny w 2 aktach, sztandarowe dzieło francuskiego baletu romantycznego.
 Idea:Théophile Gautier (według legendy spisanej przez Heinricha Heinego)
 Libretto: Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges 
 Muzyka: Adolphe Charles Adam
 Choreografia: Jean Coralli i (nieoficjalnie) Jules Perrot
 Scenografia: Pierre-Luc-Charles Ciceri (dekoracje) i Paul Lormier (kostiumy)

Prapremiera: Paryż 28 czerwca 1841, Académie Royal de MusiquePremiera polska: Warszawa 20 stycznia 1848, Teatr Wielki

Geneza 
Spektakl powstał na zamówienie baletmistrza Opery Paryskiej Jeana Corrallego pod wpływem Gautiera. 12 lutego 1841 Gautier był na spektaklu Faworyty Donizettiego. Zachwycony tańcem Carlotty Grisi z Lucienem Petipą namówił znanego librecistę Jules’a-Henry’ego Vernoya de Saint-Georges’a do współpracy. Wspólnie przekształcili legendę spisaną przez Heinricha Heinego w scenariusz baletu (należało rozwiązać przede wszystkim kwestię jak tytułowa bohaterka umiera i staje się duchem zwanym willidą). Libretto powstało w ciągu trzech dni, a Adolphe Charles Adam w ciągu tygodnia skomponował muzykę.  

Twórcą przedstawienia był ówczesny główny baletmistrz paryskiego teatru operowego Jean Coralli i tylko on firmował na afiszu autorstwo kompozycji choreograficznej. Twierdzi się jednak, że tańce solowe dla tytułowej bohaterki przygotował podobno tancerz Jules Perrot, blisko związany wówczas z Carlottą Grisi, pierwszą wykonawczynią roli Giselle, zaś Coralli wkomponował je do swojego opracowania choreograficznego całości. Pozostałe główne partie tańczyli w prapremierze Lucien Petipa jako Książę Albert (później, w tradycji angielskiej i niemieckiej pod imieniem Albrechta) oraz Adéle Dumilâtre w roli Mirty, któlowej willid. 

Kolejne inscenizacje Giselle, zawsze wzorowane na paryskiej wersji choreograficznej:
 Londyn – 12 marca 1842
 Petersburg – 18 grudnia 1842
 Mediolan – 17 stycznia 1843
 Moskwa – 25 listopada 1843
 Boston – 2 stycznia 1846
 Nowy Jork - 2 lutego 1846
 Warszawa – 20 stycznia 1848 (pt. Gizella, czyli Willidy, choreografia Roman Turczynowicz wg Jeana Corallego, muzyka Adolphe Charles Adam)

W premierze warszawskiej tańczyli: Konstancja Turczynowicz (Giselle), Aleksander Tarnowski (Książę Albert), Anna Piechowicz (Mirta), Feliks Krzesiński (Hilarion), Honorata Stolpe (Batylda), Ludmiła Polichnowska (Berta) i inni. Partyturę opracował i orkiestrą dyrygował Józef Stefani, a scenografię zaprojektował Antoni Sacchetti. 

W dniach 24, 27 i 29 listopada oraz 11 grudnia 1853 jako Giselle występowała w Warszawie gościnnie pierwsza paryska wykonawczyni tej roli Carlotta Grisi z Aleksandrem Tarnowskim jako partnerem w roli Alberta.

Osoby 
 Giselle – młoda wieśniaczka
 Albert – książę śląski, ukochany Giselle
 Batylda – narzeczona księcia Albrechta
 Hilarion – leśniczy
 Mirta – królowa willid
 Książę kurlandzki – ojciec Batyldy
 Berta – wieśniaczka, matka Giselle
 Wilfryd – giermek księcia Albrechta
 Moyna – willida
 Zulmé – willida
 Przyjaciółki Giselle, towarzysze Hilariona, dworzanie księcia kurlandzkiego, trębacze, sokolnicy, wieśniacy i wieśniaczki, willidy

Treść

Akt I 
Akcja pierwszego aktu rozgrywa się w wiosce, w okresie winobrania. Giselle to piękna dziewczyna, córka Berty. O jej rękę stara się leśniczy Hilarion. Giselle jest zakochana w młodzieńcu o imieniu Loys. Nie wie, że jest to książę Albert w chłopskim przebraniu. Wilfryd próbuje bezskutecznie powstrzymać lekkomyślnego księcia. Giselle i Loys-Albert spotykają się, a ich szczęście zakłóca nadejście Hilariona, który przysięga Loysowi zemstę.

W wiosce rozpoczyna się świętowanie winobrania. Do radosnych tańców przyłącza się Giselle, chociaż jej matka próbuje ją odwieść od zabawy, ganiąc za płochość. Do wioski zbliżają się myśliwi (głos rogu poprzedza ich nadejście). Ich bliskość niepokoi przebranego Alberta, który szybko ukrywa się. W tym samym czasie leśniczy Hilarion znajduje ukryte w lesie szaty księcia. W orszaku myśliwych do wioski wjeżdża książę Kurlandii i jego córka Batylda, narzeczona Alberta. Berta wraz z córką zapraszają gości do swojej chaty. Zabawa w wiosce trwa nadal, a Giselle zostaje królową winobrania. Do zabawy przyłącza się Loys-Albert, pewien, że myśliwi już odjechali. Zjawia się Hilarion ze strojem księcia i demaskuje Alberta. Hilarion gra na myśliwskim rogu pobudkę. Na ten dźwięk z chaty Berty wychodzi książę z Batyldą. Są zaskoczeniu obecnością Alberta w chłopskim przebraniu. Zrozpaczona Giselle odbiera sobie życie szablą ukochanego księcia. Albert rozpacza i próbuje odebrać sobie życie sztyletem. Wilfryd i dworzanie uniemożliwiają samobójstwo i wyprowadzają go. Hilarion, widząc tragiczne skutki swojego postępku, ucieka.

Akt II 
Jest noc. W lesie, nad brzegiem jeziora, zatrzymuje się Hilarion z myśliwymi. Księżyc oświetla mogiłę Giselle. O północy zapalają się błędne ogniki, a przerażeni towarzysze Hilariona uciekają. To niebezpieczne miejsce. Nawiedzają je willidy. Pojawia się Mirta – królowa willid. Magiczną gałązką rozmarynu przywołuje zjawy. Dzisiejszej nocy mają przyjąć do swojego grona Giselle. Duch Giselle wyłania się z grobu. W otoczeniu willid zaczyna tańczyć.

Do grobu Giselle zbliża się nieszczęśliwy Albert. Przez chwilę widzi zjawę – ducha ukochanej. W tym samym czasie willidy dostrzegają ukrytego w zaroślach Hilariona. Otaczają go tanecznym kręgiem i wprowadzają na taflę jeziora. Leśniczy ginie. Willidy, szukając kolejnej ofiary, spostrzegają Alberta. Giselle chce go ocalić i nakazuje mu stanąć za krzyżem jej grobu. Mirta nie daje się przejednać i każe Giselle tańczyć. Albert, zachwycony widokiem ukochanej, opuszcza bezpieczne miejsce i przyłącza się do tańca Giselle. Zaczyna świtać. Wraz z odejściem nocy ginie moc willid. Giselle żegna ocalonego Alberta na zawsze i znika w mogile. Omdlałego księcia nad grobem Giselle odnajduje jego giermek Wilfryd.

Znani wykonawcy głównych ról 
Baleriny zagraniczne w roli Giselle:
 Carlotta Grisi
 Maria Taglioni
 Fanny Elssler
 Jelena Andriejanowa 
 Mary Ann Lee
 Nadieżda Bogdanowa
 Praskowia Lebiediewa
 Jekatierina Wazem
 Anna Pawłowa
 Tamara Karsawina
 Olga Prieobrażenska
 Olga Spiesiwcewa
 Galina Ułanowa
 Marina Siemionowa
 Tamara Toumanova
 Alicia Markova
 Alicia Alonso
 Yvette Chauviré
 Liane Daydé
 Margot Fonteyn
 Carla Fracci
 Irina Kołpakowa
 Antoinette Sibley
 Lynn Seymour
 Natalia Makarowa
 Natalia Biessmiertnowa
 Jekatierina Maksimowa
 Ghislaine Thesmar
 Eva Evdokimova
 Gelsey Kirkland
 Nina Ananiszwili
 Alessandra Ferri
 Swietłana Zacharowa
 Alina Somova
Baleriny polskie w roli Giselle:
 Konstancja Turczynowicz
 Maria Frejtag
 Kamila Stefańska
 Helena Cholewicka
 Zygfryda Gilska
 Ludwika Adler
 Zofia Mikulska
 Halina Szmolcówna
 Maria Krzyszkowska
 Olga Sawicka
 Elżbieta Jaroń
 Renata Smukała
 Barbara Rajska
 Ewa Wycichowska
 Ewa Głowacka
 Anna Białecka
 Beata Więch
 Bożena Szymańska
 Elżbieta Kwiatkowska
 Chinara Alizade
Tancerze zagraniczni w roli księcia Alberta:
 Lucien Petipa
 Irakli Nikitin
 Wacław Niżyński
 Michaił Mordkin
 Lawrienty Nowikow
 Serge Lifar
 Anton Dolin
 Michaił Gabowicz
 Konstantin Siergiejew
 Aleksiej Jermołajew
 Igor Youskevich
 Robert Helpmann
 Jurij Żdanow
 Michael Somes
 Nikołaj Fadiejeczew
 Erik Bruhn
 Maris Liepa
 Rudolf Nuriejew
 Władimir Wasiljew
 Cyril Atanassoff
 Michaił Ławrowski
 Paolo Bortoluzzi
 Michaił Barysznikow
 Michaël Denard
 Aleksandr Bogatyriew
 Aleksandr Godunow
 Wiaczesław Gordiejew
 Patrick Dupond
 Andris Liepa
 Ángel Corella
 Roberto Bolle 
 David Hallberg
 Denis Rodkin
Tancerze polscy w roli księcia Alberta:
 Aleksander Tarnowski
 Antoni Tarnowski
 Ludwik Rządca
 Aleksander Gillert
 Michał Kulesza
 Piotr Zajlich
 Henryk Giero
 Zbigniew Strzałkowski
 Feliks Malinowski
 Gerard Wilk
 Janusz Smoliński
 Wiesław Kościelak
 Jerzy Makarowski
 Zdzisław Ćwioro
 Jerzy Barankiewicz
 Waldemar Wołk-Karaczewski
 Ireneusz Wiśniewski
 Janusz Mazoń
 Mariusz Małecki
 Bogdan Cholewa
 Mirosław Gordon
 Sławomir Woźniak
 Vladimir Yaroshenko
 Patryk Walczak

Zobacz też 
 Taniec klasyczny

Przypisy

Bibliografia 
 Baliet. Encikłopiedia, Izdatielstwo "Sowietskaja Encikłopiedia", gławnyj riedaktor Jurij Grigorowicz, Moskwa 1981.
 Cyril W. Beaumont, Complete Book of Ballets, Putnam, London 1956.
 Cyril W. Beaumont, The Ballet Called Giselle, C.W. Beaumont, London 1948.
 Ivor Guest, Balet romantyczny w Paryżu, przekład Agnieszka Kreczmar, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.
 Ivor Guest, Jules Perrot: Master of the Romantic Ballet, Dance Horizons, New York 1984. 
 Janina Pudełek, Warszawski balet romantyczny, 1802-1866, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1967.

Balety