Strefa czasowa

Strefa czasowa – wytyczony obszar powierzchni Ziemi o szerokości średnio 15° (360°/24) długości geograficznej, rozciągający się południkowo między biegunami, w którym urzędowo obowiązuje jednakowy czas (czas strefowy). Przeważnie jest on średnim czasem słonecznym środkowego południka tej strefy, który różni się o całkowitą liczbę godzin od czasu uniwersalnego. Są jednak wprowadzone urzędowo strefy, w których czas różni się od czasu uniwersalnego o niecałkowitą liczbę godzin.

Geneza i zasady podziału 

Wszystkie punkty położone na tym samym południku mają ten sam czas lokalny (miejscowy). Każda zmiana długości geograficznej powoduje zmianę lokalnego czasu – gdy ludzie zaczęli przemieszczać się coraz częściej i szybciej, stawało się to bardzo niewygodne. Czas uniwersalny i strefy czasowe zostały zaproponowane w 1878 roku przez kanadyjskiego wynalazcę Sandforda Fleminga, zaś wprowadzono je w 1884 roku.

Całą Ziemię podzielono na 24 strefy czasowe o szerokości 15° każda. W praktyce strefy czasowe o granicach wytyczonych przez południki obowiązują jedynie na morzach i oceanach. Na lądach ich kształt jest zmodyfikowany tak, by w małych i średnich państwach obowiązywała tylko jedna strefa czasowa. Większe państwa znajdują się zwykle w kilku strefach czasowych (m.in. Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia, Rosja, Australia), choć nie jest to regułą – w Chinach obowiązuje jedna strefa czasowa, pomimo iż różnica w czasie słonecznym między wschodnimi i zachodnimi prowincjami wynosi ponad 3 godziny.

Poza standardowymi strefami, pomiędzy którymi różnice w czasie mierzone są pełnymi godzinami, istnieją strefy o różnicach rzędu 30 minut (m.in. UTC+3:30 używana w Iranie) lub kwadransu (m.in. UTC+5:45 w Nepalu). W przeszłości funkcjonowały także strefy o bardziej nieregularnych różnicach, jak np. UTC+0:20, stosowana w Holandii przed II wojną światową.

Czas strefowy używany jest również na morzach i oceanach, gdzie zegary przestawia się po przepłynięciu wielokrotności południka 15 stopni. 

Na obowiązującą w danym kraju strefę czasową nierzadko wpływ ma czas stosowany w sąsiednich państwach. Przykładowo Hiszpania i Francja znajdują się w strefie UTC+1:00, wspólnej ze znaczną częścią Europy, choć położone są na długościach geograficznych odpowiadających strefie UTC+0:00. Strefę czasową w Hiszpanii zmieniono z UTC+0:00 na UTC+1:00 po dojściu do władzy gen. Franco, który chciał w ten sposób symbolicznie zbliżyć kraj do nazistowskich Niemiec. Taką samą zmianę wprowadzono we Francji pod naciskiem Hitlera po kapitulacji tego kraju w 1940 r. W Hiszpanii po demokratyzacji kilkukrotnie podejmowano debatę nad zmianą strefy czasowej – za każdym razem zakończoną zachowaniem status quo. Na niektórych wyspach leżących na Oceanie Spokojnym na wschód od południka 180° (tj. na półkuli zachodniej), jak Tokelau czy Tonga związki polityczno-ekonomiczne z państwami wschodniej półkuli (Australia, Nowa Zelandia) spowodowały zaadaptowanie niestandardowych stref, jak UTC+14:00, które poprzez przesunięcie o 24 godziny w przód względem standardowych dla tych długości stref typu UTC-10:00, zapewniają spójność daty z tymi krajami (jednocześnie powstaje jednak różnica nawet 26 godzin między tymi wyspami a podobnie położonymi terytoriami, w których te strefy nie funkcjonują).

Czas letni 

Na faktyczny czas w poszczególnych krajach wpływ ma także przestrzeganie bądź nie czasu letniego. W jego wyniku część krajów dokonuje w okresie letnim (odmiennym dla półkuli północnej i południowej) przestawienia czasu o godzinę w przód względem standardowego. Data  dokonania zmiany często jest przy tym odmienna dla różnych terytoriów – na północ od równika zmianę na czas letni wykonuje się w marcu lub kwietniu, a odwrotną w okresie od września do listopada, na południe od równika czas letni wprowadza się we wrześniu lub październiku, a powrót następuje między lutym a kwietniem. Zdarza się, że czas letni obowiązuje jedynie w części kraju (np. w Kanadzie zmiany nie dokonuje się między innymi w prowincji Saskatchewan).

Linia zmiany daty 

Międzynarodowa linia zmiany daty przebiega wzdłuż granicy stref od UTC+12:00 do +14:00 i UTC-12:00, częściowo pokrywając się z południkiem 180°. Czas obowiązujący na terytoriach położonych na zachód od tej linii jest przesunięty o dobę do przodu względem czasu terytoriów położonych na wschód od niej; np. na Fidżi (UTC+12:00) jest zawsze ta sama godzina co na wyspie Baker (UTC-12:00), choć data stale różni się o jeden dzień.

Lista stref czasowych i terytoriów w nich leżących

UTC-12:00 
Strefa całoroczna

UTC-11:00 
Strefa całoroczna

UTC-10:00 
Strefa całoroczna
 
  (Wyspy Tubuai, Tuamotu, Wyspy Towarzystwa)
  (Hawaje)
 

Półkula północna. Czas letni: UTC-9:00
  (Aleuty)

UTC-09:30 
Strefa całoroczna
  (Markizy)

UTC-09:00 
Strefa całoroczna
  (Wyspy Gambiera)

Półkula północna. Czas letni: UTC-8:00
  (Alaska)

UTC-08:00 
Strefa całoroczna
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC-7:00
  (zachód)
  (Kalifornia Dolna)
  (zachód)

UTC-07:00 
Strefa całoroczna
  (Sonora)
  (Arizona)

Półkula północna. Czas letni: UTC-6:00
  (środkowy zachód)
  (zachód)
  (środkowy zachód)

UTC-06:00 
Strefa całoroczna
 
  (Wyspa Wielkanocna)
  (Prowincja Galápagos)
 
 
  (Saskatchewan)
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC-5:00
  (środkowy wschód)
  (środek i wschód)
  (środkowy wschód)

UTC-05:00 
Strefa całoroczna
 
 
 
 
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC-4:00
 
  (środkowy wschód) – EST
 
  (wschód) – EST

UTC-04:00 
Strefa całoroczna
 
 
 
 
 
 
  (zachód)
 
 
 
 
 
 
  (wschodni Quebec)
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC-3:00
 
  (północny zachód)
  (wschód)

Półkula południowa. Czas letni: UTC-3:00
  (prowincja San Luis)
  (środek)

UTC-03:30 
Półkula północna. Czas letni: UTC-2:30
  (Nowa Fundlandia)

UTC-03:00 
Strefa całoroczna
  (bez prowincji San Luis)
  (północny wschód)
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC-2:00
 
 

Półkula południowa. Czas letni: UTC-2:00
  (południowy wschód)

UTC-02:00 
Strefa całoroczna
  (wyspy atlantyckie)

UTC-01:00 
Strefa całoroczna
 

Półkula północna. Czas letni: UTC+0:00
  (wschód)
  (Azory)

UTC±00:00 
Strefa całoroczna
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC+1:00
 
  (Wyspy Kanaryjskie, Hiszpańskie posiadłości w Afryce Północnej)

UTC+01:00 

Strefa całoroczna
 
 
 
 
 
  (zachód)
 
 
 
 
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC+2:00
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Półkula południowa. Czas letni: UTC+2:00
Brak od września 2017.

UTC+02:00 
Strefa całoroczna
 
 
  (wschód)
 
 
 
 
 
  (od września 2017)
 
  (Obwód królewiecki)
 
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC+3:00

UTC+03:00 
Strefa całoroczna
 
 
 
 
 
 
  (Wyspy Rozproszone)
 
 
 
 
 
 
 
 
  (większość europejskiej części kraju)

UTC+03:30 
Półkula północna. Czas letni: UTC+4:30

UTC+04:00 
Strefa całoroczna
 
 
  (Wyspy Crozeta)
 
 
 
 
  (Obwód samarski i Udmurcja)

UTC+04:30 
Strefa całoroczna

UTC+05:00 
Strefa całoroczna
  (Wyspy Kerguelena oraz Święty Paweł i Amsterdam)
  (zachód)
 
  (zachodnia część azjatycka)
 
 
 
 

Półkula północna. Czas letni: UTC+6:00

UTC+05:30 
Strefa całoroczna

UTC+05:45 
Strefa całoroczna

UTC+06:00 
Strefa całoroczna
 
 
 
  (środek i wschód)
 
  (Kraj Ałtajski, obwód nowosybirski, obwód omski, obwód tomski i Republika Ałtaju)

UTC+06:30 
Strefa całoroczna

UTC+07:00 
Strefa całoroczna
  (zachód)
 
 
  (zachód)
  (środkowo-zachodnia część azjatycka)

UTC+08:00 
Strefa całoroczna
  (Australia Zachodnia)
 
 
 
  (środek)
  (środek)
  (środek i wschód)
  (Obwód irkucki, Buriacja i Kraj Zabajkalski)

UTC+09:00 
Strefa całoroczna
  (wschód)
 
 
 
 
  (środkowa część azjatycka)

UTC+09:30 
Strefa całoroczna
  (Terytorium Północne)

Półkula południowa. Czas letni: UTC+10:30
  (Australia Południowa)

UTC+10:00 
Strefa całoroczna
  (Queensland)
 
 
  (zachód)
 
  (środkowy wschód)

Półkula południowa. Czas letni: UTC+11:00
  (południowy wschód)

UTC+10:30 
Półkula południowa. Czas letni: UTC+11:00
  (Lord Howe)

UTC+11:00 
Strefa całoroczna
  (wschód)
 
  (wschodnia Jakucja)

UTC+11:30 
Strefa całoroczna

UTC+12:00 
Strefa całoroczna
 
  (Wyspy Gilberta)
 
  (daleki wschód)
 
 
 
 

Półkula południowa. Czas letni: UTC+13:00

UTC+12:45 
Półkula południowa. Czas letni: UTC+13:45
  (Wyspy Chatham)

UTC+13:00 
Strefa całoroczna
  (Wyspy Feniks)
 

Półkula południowa. Czas letni: UTC+14:00

UTC+14:00 
Strefa całoroczna
  (Line Islands)

Zobacz też 
 czas miejscowy
 czas słoneczny
 czas urzędowy

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Zegar Światowy, Flash mapa stref czasowych na świecie
 Time Zones Converter: Local times world wide in the past, now, and in the future

 
Listy związane z geografią społeczno-ekonomiczną