Czterej pancerni i pies (serial telewizyjny)

Czterej pancerni i pies – serial telewizyjny w reżyserii Konrada Nałęckiego, według scenariusza Janusza Przymanowskiego na podstawie książki tegoż autora pod tym samym tytułem. Serial powstał w latach 1966–1970.

Serial emitowany w telewizji na kanałach: Stopklatka TV, Telewizja Kino Polska, TVP, Zoom TV.

Lista odcinków 

 Seria 1, rok 1966 (9 maja – pierwsza emisja)
 1. Załoga
 2. Radość i gorycz
 3. Gdzie my – tam granica
 4. Psi pazur
 5. „Rudy”, miód i krzyże
 6. Most
 7. Rozstajne drogi
 8. Brzeg morza

 Seria 2, rok 1969
 9. Zamiana
 10. Kwadrans po nieparzystej
 11. Wojenny siew
 12. Fort Olgierd
 13. Zakład o śmierć
 14. Czerwona seria
 15. Wysoka fala
 16. Daleki patrol

 Seria 3, rok 1970
 17. Klin
 18. Pierścienie
 19. Tiergarten
 20. Brama
 21. Dom

Fabuła 
Serial opowiada dzieje załogi czołgu T-34-85 nr 102 „Rudy”, która przechodzi szlak bojowy Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte od Studzianek do Berlina. Załogę stanowią: nastoletni gdańszczanin, Janek Kos, którego wojna rzuciła na daleką Syberię, Ślązak Gustlik Jeleń, uciekinier z armii niemieckiej, dowódca czołgu Rosjanin, potomek polskich zesłańców Olgierd Jarosz i Gruzin Grigorij Saakaszwili, przyjaciel Janka z Syberii; uzupełnieniem załogi jest Szarik, pies Janka, który nie raz ratuje załogę z opresji. Po śmierci Olgierda dowódcą zostaje Janek, a do załogi dołącza syn chłopa spod Studzianek – Tomek Czereśniak. Towarzyszą im inni żołnierze polscy i radzieccy: radiotelegrafistka Lidka Wiśniewska, kochająca się bez wzajemności w Janku, radziecka rudowłosa sanitariuszka Marusia Ogoniok, w której z kolei zakochuje się Janek, kierowca Franek Wichura, który chciałby zostać mechanikiem czołgu, starszyna Czernousow, dowódca oddziału piechoty. Brygadą dowodzi Pułkownik, który po ojcowsku opiekuje się załogą czołgu.
W bitwie pod Studziankami do załogi w charakterze przewodnika dołącza miejscowy chłop, Czereśniak. Potem „Rudy”, ochrzczony od koloru włosów Marusi, dociera pod Warszawę, gdzie zostaje zniszczony, a załoga trafia do szpitala. Po rekonwalescencji pancerni docierają do swojego czołgu na Kaszubach. Niestety, okazuje się, że porucznik Jarosz nie żyje, a czołg znów został poważnie uszkodzony. Nowym dowódcą zostaje Janek, a do załogi zostaje tymczasowo przydzielony polski partyzant „West”. Po dotarciu do Bałtyku okazuje się, że jest on zaginionym ojcem Janka. Załogę na stałe uzupełnia syn starego Czereśniaka – Tomek. Nowa załoga po drodze na zachód przeżywa liczne przygody. Zdobywa kolejnych przyjaciół: braci Łażewskich – podchorążego „Magneto” i kaprala „Zadrę”, rodzinę Szawełłów – stryja, sierżanta Konstantego i szeregowego Józka, felczera chorążego Zubryka i podchorążego Staśko. Gustlik zakochuje się w Polce ze Śląska – Honoracie. W Berlinie czołg wraz z saperem, kapitanem Pawłowem bierze udział w zniszczeniu kluczowego przyczółka na stacji metra, docierając tam przez zalane tunele. Wkrótce Niemcy kapitulują, a Janek zawiesza polską flagę na Bramie Brandenburskiej. Po powrocie do Polski Janek bierze ślub z Marusią, Gustlik z Honoratą, a Grigorij z Lidką.

Postacie i obsada aktorska 

Opracowano na podstawie materiałów źródłowych:

(Role główne pojawiają się we wszystkich bądź w zdecydowanej większości odcinków; postacie drugoplanowe pojawiają się w kilku odcinkach)

Role główne 
 porucznik Olgierd Jarosz, Olgierd (Roman Wilhelmi) – dowódca czołgu, w cywilu meteorolog. Potomek Polaków zesłanych na Syberię przez cara. Poległ na końcu pierwszej serii serialu, na Pomorzu, niedaleko Gdyni (jego postać występuje w odc. 1–6).
 kapral/plutonowy/sierżant/podporucznik Jan Kos, Janek (Janusz Gajos) – strzelec-radiotelegrafista, a po śmierci Olgierda mianowany dowódcą czołgu, najmłodszy w załodze, gdańszczanin, jego ojciec walczył podczas obrony Westerplatte. Janek przez całą pierwszą serię filmu szuka ojca, odnajdując go w końcu nad samym Bałtykiem. Jest świetnym strzelcem. Pod koniec III serii awansowany do stopnia podporucznika.
 kapral/plutonowy/sierżant Gustaw Jeleń, Gustlik (Franciszek Pieczka) – ładowniczy czołgu, najsilniejszy w załodze, wielokrotnie popisujący się swoją niemal nadludzką siłą, a kilka razy ratujący własną tężyzną życie całej załodze. Ślązak z Ustronia (Śląsk Cieszyński). Przed okresem opisywanym w filmie został siłą wcielony do niemieckich wojsk pancernych, skąd uciekł do Rosjan uprowadzając czołg, w którym służył. Gdy załoga Rudego dostała nowy czołg (5-osobowy), zostaje działonowym. Pod koniec III serii awansowany do stopnia sierżanta.
 plutonowy/sierżant/starszy sierżant Grigorij Saakaszwili, Grześ (Włodzimierz Press) – czołgowy kierowca-mechanik, Gruzin z charakterystycznym wąsikiem. Od wachmistrza Kality dostaje szablę ułańską. Pod koniec III serii awansowany do stopnia starszego sierżanta.
 szeregowy/kapral Tomasz Czereśniak, Tomuś, Tomek (Wiesław Gołas) – strzelec-radiotelegrafista czołgu, pochodzi ze wsi Studzianki, dołącza do załogi na Pomorzu (odc. 9), bardzo przywiązany do swojego chłopskiego pochodzenia, gra na akordeonie. Podobnie jak Gustlik, niezwykle silny i podobnie jak Janek, świetny strzelec. Zaczynał w leśnej partyzantce. Gdy załoga Rudego dostała nowy czołg (5-osobowy), zostaje ładowniczym. Pod koniec III serii awansowany do stopnia kaprala.
 Szarik (pol. „kuleczka”) – pies Janka, jako szczeniak pochodził od suki towarzyszącego Jankowi na dalekim wschodzie ZSRR Jefima Siemionowicza, członek załogi czołgu, wielokrotnie pomocny w potrzebie. W filmie jego rolę odgrywały trzy psy – „Trymer” (główny) oraz „Atak” i „Spik” (dwaj dublerzy).
 kapral/plutonowy Franciszek Wichura, Wichura, Franek (Witold Pyrkosz) – okazjonalnie zastępuje czołgowego mechanika-kierowcę, m.in. w akcji nieopodal Schwarzer Forst, przyprowadza też z bazy pojazdów nowego „Rudego” zakupionego ze środków zebranych na zabawie w zdobytym Gdańsku; choć jest przede wszystkim kierowcą samochodowym, ma ambicje prowadzenia pojazdu bojowego i po śmierci Olgierda wprost mówi o swym wejściu do załogi „Rudego”; gdy załoga dostała nowy czołg (5-osobowy), dołącza do załogi jako strzelec-radiotelegrafista. Pod koniec III serii awansowany do stopnia plutonowego.
 Rudy – nazwa czołgu typu T34/76 i T-34-85 (od odc. 16) o numerze taktycznym 102. W serialu obie wersje czołgu „odgrywa” model T-34-85. Różnią się one m.in. liczbą członków załogi. Pierwszy jest 4-osobowy (stąd „Czterej pancerni”), a drugi 5-osobowy (do załogi dochodzi Wichura). Czołg w filmie wchodzi w skład Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, choć często wraz z załogą bierze udział w „indywidualnych” akcjach poza ugrupowaniem macierzystego oddziału. Jeden z pojazdów, które „zagrały” „Rudego” w serialu, do lat 80. znajdował się w zbiorach muzeum broni pancernej w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk Pancernych w Poznaniu.

Postacie drugoplanowe 
 sierżant Marusia Ogoniok, Marusia (Pola Raksa) – Rosjanka, rudowłosa sanitariuszka w Armii Czerwonej, narzeczona Janka. W serialu pojawia się w odc. 4- Pod koniec III serii przenosi się do Wojska Polskiego i bierze ślub z Jankiem.
 plutonowy Lidia Wiśniewska, Lidka (Małgorzata Niemirska) – radiotelegrafistka w brygadzie, przez całą fabułę kochała się bez wzajemności w Janku, by w końcu poślubić Grigorija (faktycznie flirtowała ze wszystkimi napotkanymi żołnierzami), warszawianka z Pragi.
 Pułkownik, Generał, Stary (Tadeusz Kalinowski) – dowódca brygady pancernej, najczęściej w polowej furażerce na głowie (rogatywkę zakładał tylko przy specjalnych okazjach), w idealnie obciągniętym (bez fałd) mundurze i zawsze ciasno zapięty pod samą szyją, postać wygłaszająca w filmie najbardziej patetyczne i oficjalne kwestie, a do żołnierzy zwracająca się niemal po ojcowsku, przez nich zaś traktowany z olbrzymim respektem i szacunkiem. Pod koniec III serii awansowany do stopnia generała brygady. W książce, ta postać od początku ma stopień generała. Ostatnią część serii „Pancernych” udźwiękowiono częściowo już w czasie po śmierci grającego go aktora. Z tego względu w ostatnich odcinkach serialu głosu pułkownikowi użycza inny aktor – Józef Nowak.
 Honorata (Barbara Krafftówna) – dziewczyna z Koniakowa w Beskidzie Śląskim, miłość Gustlika. Służyła jako pokojówka u generała Wehrmachtu (pojawia się w odc. 16–18 i 21).
 Obergefreiter Kugel (Stanisław Gronkowski) członek załogi Sprengkommando, mieszkaniec pobliskiego Ritzen, pacyfista, zamknięty w areszcie za defetyzm, znający język polski, uświadamiany „politycznie” przez Gustlika (pojawia się w odcinkach 14–16, 21).
 starszy sierżant (starszyna) Czernousow (Janusz Kłosiński) – dowódca oddziału piechoty (odcinki 1, 3, 6–9, 12–16, 18–19, 21).
 Czereśniak (Tadeusz Fijewski) – chłop spod Studzianek, który pełni rolę przewodnika w czasie bitwy pod Studziankami, ojciec Tomka, członka załogi Rudego (odcinki 4, 9, 21).
 porucznik Stanisław „West” Kos (Stanisław Jasiukiewicz) – polski partyzant, ojciec Janka (odcinki 7–9, 21).
 kapral podchorąży Daniel „Magneto” Łażewski (Tomasz Zaliwski) – warszawiak, powstaniec z 1944, jego przydomek, jak sam wyjaśnia, pochodzi od urządzenia do generowania iskier, ginie raniony odłamkiem w bitwie o Berlin, pośmiertnie awansowany do podporucznika (pojawia się w odcinkach 16–18).
 kapral podchorąży Marian „Zadra” Łażewski (Marian Opania) – brat Daniela, warszawiak, powstaniec warszawski, awansowany do podporucznika (odcinki 17–20).
 sierżant Konstanty Szawełło (Mieczysław Czechowicz, odcinki 13, 15–16, 18–21).
 szeregowy Józek Szawełło (Jerzy Turek, odcinki 13, 15–16, 18–21).
 chorąży felczer Stanisław Zubryk (Wiesław Michnikowski, odcinki 16, 18–21)

Inne postacie 
(Postacie pojawiające się w więcej niż jednym odcinku)

Postacie epizodyczne 
(Postacie pojawiające się tylko w jednym odcinku)

 W odc. 2 wystąpili mieszkańcy lubuskiej wsi Olszyniec: Piotr Polaczek (chłop z „ostrą” brodą), Stanisław Gołąb (wąsaty chłop w czapce mówiący słowa: „Ja znam tamte strony”), Jan Zdanowicz (chłopiec mówiący słowa „Tato, polskiego psa przywieźli”), Zygmunt Jasiewicz (dziecko na kolanach Kosa)
 W scenach wesela w odc. 21 wystąpił Zespół Regionalny z Istebnej: Maria Matloch (kobieta witająca nowożeńców chlebem), Jan Kawulok (gajdy), Zuzanna Kawulok (skrzypce), Michał Motyka (klarnet), Anna Bury (kierownik zespołu), Joanna Urbaczka, Olga Urbaczka, Jan Juroszek, Maria Juroszek, Władysław Juroszek, Renata Gruca, Joanna Kaczmarczyk, Jan Sikora, Franciszek Sikora, Stanisława Majeranowska, Anna Juroszek, Elżbieta Kukuczka, Elżbieta Urbaczka, Helena Bury

Obsada dubbingu i kaskaderzy 
 Henryk Matwiszyn – dubler Janusza Gajosa, jako Janek Kos w scenach na cmentarzu (2), jako Janek Kos w scenach nad morzem (8)
 Wanda Żejmo – głos Rosjanki, rola Jolanty Lothe (2)
 Jan Jakub Kolski – głos chłopca mówiącego słowa „Tato, polskiego psa przywieźli” (2)
 Henryk Kluba – głos kaprala Mariana Babuli, żołnierza dekorowanego Krzyżem Walecznych (5)
 Zbigniew Stanek – dubler Franciszka Pieczki, jako Gustlik w scenie na podwórku przed bitwą na Pradze (6)
 Władysław Dewoyno – głos Kaszuba, rola Floriana Wolnego (7–8)
 Henryk Teichert – głos żołnierza niemieckiego, rola Adama Wolańczyka (8)
 Tomasz Zaliwski – głos kapitana barki (9)
 Andrzej Kopiczyński – głos oficera proponującego rotmistrzowi miejsce w samochodzie (12)
 Leon Niemczyk – Brigadeführer SS (13)
 Piotr Wysocki – głos żandarma aresztującego Janka (13)
 Józef Nowak – głos pułkownika (potem awansowanego na generała brygady), rola Tadeusza Kalinowskiego (17, 21)
 Ryszard Kotys – głos pielęgniarza w szpitalu wypraszającego w korytarzu Lidkę po wizycie (6)

Historia i charakterystyka serialu 

TVP wyemitowała pierwszy odcinek serialu 25 września 1966 r. Pierwotnie serial był kręcony i emitowany w trzech seriach w latach 1966, 1969 i 1970, następnie był wielokrotnie wznawiany w polskiej telewizji w paśmie programów dla dzieci i młodzieży oraz na innych kanałach w telewizjach kablowych i satelitarnych. W okresie 1966–2010 nie emitowano go w latach: 1968, 1973, 1978, 1980, 1982, 1985, 1987–1991, 1993–94 i 2005-06.

Pierwsza seria serialu powstała na podstawie książki Janusza Przymanowskiego wydanej pod tym samym tytułem, lecz przed ekranizacją mało znanej. Po emisji pierwszej serii w TV i ogromnej popularności osiągniętej przez serial, autor napisał dwa dalsze tomy powieści na początku lat 70. Następnie nakręcono dwie kolejne serie filmu oraz wydano komiks.

Serial odniósł sukces, był wielokrotnie wznawiany i również intensywnie eksploatowany propagandowo. W szkołach urządzano na jego temat akademie, przedstawienia teatrzyków szkolnych i omawiano na lekcjach. Zakładano również dla młodzieży Kluby Pancernych, w których legenda filmu miała służyć szkoleniu patriotyczno-obronnemu i poznawaniu historii najnowszej, podczas gdy w rzeczywistości była raczej wykorzystywana do promowania wizji historii korzystnej dla władz PRL.

Na sukces filmu złożył się przede wszystkim fakt, iż po raz pierwszy tematyka wojenna została potraktowana lżej niż do tej pory, a serial, obok scen poważnych mających w swojej treści kwestie wojenne, obfitował także w zabawne sceny. Publiczność oczekiwała przedstawiania tematyki wojennej w innych niż skrajnie czarnych, pełnych martyrologii barwach. Natomiast od strony prawdy historycznej jest to pozycja czysto rozrywkowa, podobnie jak wiele filmów amerykańskich tego okresu, np. Złoto dla zuchwałych (Kelly’s Heroes), Parszywa dwunastka (The Dirty Dozen), czy też W rękach wroga (In Enemy Country), a zarazem propagandowa i pełna jaskrawych przekłamań, toteż po roku 1989 stała się celem protestów środowisk kombatanckich. Realia wojskowe ukazane w filmie klasyfikują go w kategorii filmów przygodowych; bohaterowie traktują rozkazy przełożonych niejednokrotnie z dystansem, walcząc z przeważającym przeciwnikiem często wygrywają, podczas walk wykazują się własną inicjatywą, zaś niemieccy żołnierze prezentowani są przeważnie w niekorzystnym świetle.

Silną stroną filmu była znakomita gra aktorów – nie tylko pierwszoplanowych, ale również całego szeregu odtwórców kreacji w rolach epizodycznych. Różnie potoczyły się losy kariery zawodowej grających główne role w filmie. Niektórzy z powodu niezwykle sugestywnych ról, z którymi jeszcze długo ich utożsamiano, na wiele lat zniknęli ze sceny filmowej. Dla innych był to początek drogi do wielkiej kariery, czego przykładem może być choćby kariera odtwórcy roli Janka Kosa – Janusza Gajosa. Publiczność dziwiła się również, że Włodzimierz Press nie jest wcale rodowitym Gruzinem, tylko aktorem polskim. Pomimo zaszufladkowania, młodzi wówczas aktorzy osiągnęli natychmiast szczyty popularności, a ich nazwiska na trwałe weszły do historii kina polskiego.

Postacie zostały odtworzone przez aktorów tak sugestywnie, że publiczność traktowała je niemal jak swoich bliskich. Młodsza część widowni kochała się w Janku oraz Marusi, a wszyscy żyli przeżyciami swoich ulubionych bohaterów. Film często wywoływał wśród publiczności prawdziwe łzy wzruszenia.

Wojskowymi konsultantami produkcji serialu byli płk dypl. Mateusz Lach, następnie ppłk dypl. Władysław Chamielec

Film niezmiennie plasuje się wysoko we wszystkich plebiscytach na najlepszy polski serial wszech czasów; jest też (obok Stawki większej niż życie) jednym z najchętniej kupowanych polskich seriali przez dystrybutorów zagranicznych. Telewizja Polska planowała odnowienie i rekonstrukcje wszystkich odcinków serialu z myślą o kolejnej reemisji, jednakże kontrowersje wokół filmu sprawiły, iż realizacja pomysłu została odłożona na czas bliżej nieokreślony.

Czołówka serialu zmieniała się kilka razy: w odcinku 8 (brak postaci Olgierda), 9 (liczne zmiany) i 10 (pojawia się Tomuś Czereśniak)

Plenery 
 Większość scen została nakręcona na poligonie w Żaganiu (obecnie województwo lubuskie). To właśnie miasto „odgrywało” na planie rolę Lublina i Warszawy. Większość scen batalistycznych nakręcono na poligonie przy jednostce wojskowej Żagań-Las. Ponadto na poligonie Karliki w Żaganiu realizowano poszczególne sceny.
 Wiele scen nakręcono również na poligonie w podpoznańskim Biedrusku; w odcinku „Most” wykorzystano pobliski most nad Wartą.
 Dolny Śląsk (ogólnie)
 Gorzupia Dolna, nad rzeką Bóbr kręcono sceny przeprawy wojsk na Bugu (odc. 2)
 Olszyniec (odc. 2 i 8)
 Rudawica, folwark – bitwa pod Studziankami (odc. 5)
 Gdynia, Krynica Morska, Piaski (odc. 8)
 Okolice Sztutowa (most zwodzony), były obóz koncentracyjny Stutthof (odc. 16 i 17)
 ziemia kłodzka (filmowa Syberia), Twierdza Kłodzko, Kłodzko (odc. 21)
 region łódzki: Tomaszów Mazowiecki, Inowłódz (odc. 9), Poświętne (odc. 10), Aleksandrów Łódzki, Spała (most w odc. 14).
 Toruń – Most drogowy im. Józefa Piłsudskiego w Toruniu (odc. 6) grający rolę mostu Kierbedzia w Warszawie ze względu na podobną konstrukcję
 Bydgoszcz – Kanał Bydgoski, planty nad Brdą, Śluza Okole oraz nieistniejąca śluza przy ul. Grottgera, Poczta Główna (odc. 15 i 16), Rybi Rynek, Brda-Młynówka i zejście do niej z ul. Świętej Trójcy (odc. 15 i 16), ul. Grodzka i Malczewskiego oraz most kolejowy na Brdzie. Ogółem w mieście (grającym w filmie rolę miasteczka Ritzen) nakręcono od 19.08.1968 do końca września 1968 4 odcinki (9, 14, 15 i 16).
 Świecie (kościół farny; scena spaceru Janka z Marusią)
 Brzegi Wisły w okolicach Starogrodu nieopodal Chełmna (scena forsowania Odry)
 Wrocław
(Opracowano na podstawie materiałów źródłowych:)

Piosenki w serialu 
 Ballada o pancernych (znana także jako Deszcze niespokojne) – piosenka tytułowa, wykonanie Edmund Fetting
 Jak to na wojence ładnie – w odc. 1 śpiewają żołnierze w obozie formowania
 Rozkwitały pąki białych róż – w odc. 1 śpiewają żołnierze w obozie formowania
 Oka – w odc. 2 śpiewają pancerni w drodze do Lublina
 „Białe róże” („Rozkwitały pąki białych róż...”) – w odc. 2 odtworzone z gramofonu przez nauczycielkę z Lublina
 Gdy naród do boju – w odc. 2 śpiewana przez robotników w fabryce podczas spotkania z pancernymi
 Hymn Polski – w odc. 2 śpiewa tłum podczas spotkania z pancernymi
 Przed nami Odra („Siódma kompania”) – tekst Janusz Przymanowski, wykonanie Edmund Fetting
 „Ballada Studziankowska” („Tygrys”)
 „Gruzińska pieśń bojowa” (Kartvelo kheli khmals ikar – Gruzinie, chwyć za miecz!)
 „Od Rosyi jadę, szabelkę toczę...” – w odc. 11 śpiewa Tomasz wraz z kawalerzystami
 „Piosenka radiotelegrafistki” – tekst Sława Przybylska
 „Marsz Triumfalny” z II aktu opery Aida Giuseppe Verdiego

Nagroda 
 Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1967) – wyróżnienie zespołowe (Janusz Przymanowski, Konrad Nałęcki, Stanisław Wohl, Romuald Kropat)

Kontrowersje 
Pierwsze znane protesty były dziełem Jerzego Bukowskiego, wiceprzewodniczącego Porozumienia Organizacji Kombatanckich i Niepodległościowych z Krakowa. Wiadomo o dwóch listach wysłanych przezeń do zarządu Telewizji Polskiej, z czego jeden z nich za kadencji Jana Dworaka.

Protesty odniosły skutek w lipcu 2006 roku, gdy obowiązki prezesa TVP pełnił Bronisław Wildstein. Rzecznik TVP, Daniel Jabłoński, odpowiadając na list Porozumienia Organizacji Kombatanckich i Niepodległościowych stwierdził, iż Telewizja Polska nie będzie w najbliższym czasie emitować filmów zakłamujących przeszłość historyczną Polski. Film ten, wraz ze Stawką większą niż życie został wycofany z jesiennej ramówki. Prawa do emisji serialu zakupiła telewizja Kino Polska. Pomimo wspomnianych kontrowersji TVP1 wyemitowała serial latem 2007 roku.

W 2008 roku stacja TVP Historia wyemitowała serial wraz z komentarzem mającym na celu przedstawienie tła historycznego, weryfikację przedstawionych faktów i ewentualne odkłamanie ich. Audycję prowadził Krzysztof Kłopotowski, zaś każdy odcinek był komentowany przez historyków uniwersyteckich i z Instytutu Pamięci Narodowej. Emisje „odkłamujące” serial były emitowane w stacji w kolejnych latach.

Emisja w innych krajach 
 Serial emitowano w Czechosłowacji pt.  – na początku lat 70. w Československá televize. W 2006 ponowną emisję zrealizowała Prima TV.
 Na terenach byłego ZSRR film nosił tytuł Четыре танкиста и собака.
 W Finlandii serial był emitowany w latach 70. pt. Panssaripartio (dosł. pol. Patrol czołgowy).
 W Niemieckiej Republice Demokratycznej serial emitowała stacja Deutscher Fernsehfunk wzgl. Fernsehen der DDR (tytuł Vier Panzersoldaten und ein Hund). Początkowo wyemitowano 8 odcinków od marca do czerwca 1968. Następnie od września 1971 pokazano powtórnie 8 odcinków, a po nich wyemitowano 13 nowych aż do stycznia 1972. Wznowienia emisji nastąpiły w latach 1975 i 1988 (17 odcinków).
 Na Węgrzech serial emitowała telewizja M1 (pod tytułem A négy páncélos és a kutya).
 W Estonii serial emitowała ETV2 (pod tytułem Neli tankisti ja koer).
 Na Kubie pod tytułem Los cuatro tanquistas y el perro.

Inne informacje 
 Eksponat psa Trymera grającego Szarika znajduje się w „Zakładzie Kynologii Policyjnej” Centrum Szkolenia Policji w miejscowości Sułkowice (a także psa grającego w serialu Przygody psa Cywila).
 W Kanadyjskim Muzeum Wojny znajduje się czołg T-34 o numerze taktycznym 102.
 W 1 Brygadzie Pancernej im. Bohaterów Westerplatte rzeczywiście służył czołg T-34 o numerze taktycznym 102. Należał on do kompanii sztabowej 1 Pułku Pancernego, a dowodził nim podporucznik Wacław Feryniec.
 Łącznie w filmie zagrało pięć psów, w tym dwa kundelki, które grały małego Szarika.

Upamiętnienia serialu 

 W Białej Nyskiej jedna z ulic nosi nazwę Czterech Pancernych (podobno psa pominięto ze względu na długość nazwy).
 W Bydgoszczy przy jednej ze śluz na Kanale Bydgoskim – w miejscu, gdzie w 1969 roku realizowano jeden z odcinków serialu, stoi wieża czołgu z numerem 102.
 W Toruniu istnieje ulica Pancernych i okoliczne ulice: Gustlika, Szarika, Honoratki, Rudego.
 W 2015 r. w ramach świętowania 70. rocznicy zakończenia II wojny światowej w grze komputerowej World of Tanks dodano czołg średni T-34-85 Rudy, stanowiący nawiązanie do serialu. Jest on jedynym wielonarodowym pojazdem w tej grze, gracz może wybrać czy chce korzystać z polskiej czy radzieckiej załogi.
 W muzeum w Wierchniaja Pyszma znajduje się czołg T-34-85 ucharakteryzowany na Rudego (odbite dłonie przy imieniu czołgu są nawiązaniem do pierwszego T-34 rozbitego za Odrą). We włazach znajdują się figury Janka i Grzesia oraz Szarika siedzącego na błotniku.

Nawiązania i odniesienia 
 W odc. 13 „Zakład o śmierć” pojawia się kapitan Abwehry, który pomaga załodze „Rudego” uciec przed Niemcami. Jest to nawiązanie do serialu Stawka większa niż życie i postaci Hansa Klossa. Mająca miejsce w tym samym odcinku ucieczka załogi wraz z „Rudym” z poligonu stanowi nawiązanie do fabuły radzieckiego filmu „Skowronek” (1965).
 W filmie Sami swoi (1967) użyto repliki czołgu o numerze bocznym 102, który stał w zaminowanym polu.
 W odc. 2 „Eksternista” serialu Przygody psa Cywila (1970) dyrektorka domu dziecka, do którego trafia tytułowy bohater, mówi sierżantowi Walczakowi, że „dzieci chcą, żeby on (Cywil) nazywał się Szarik”.
 W filmie pt. Piżama z 1971 w telewizorze głównych bohaterów jest emitowany serial Czterej pancerni i pies.
 W komiksie Invasione dallo spazio (1997) z udziałem Myszki Miki i Goofy’ego, kosmiczny gliniarz w postaci dżemowego potwora pożera czołg, nazwany w polskim tłumaczeniu „Rudym”.
 W animowanym serialu komediowym Generał Italia (będącym parodią filmów wojennych dziejących się w okresie II wojny światowej) czołgiem używanym przez Polaków jest „Blondyn 103” parodiującym „Rudego”.
 W odc. 4 „Řekl někdo kočička?” czeskiego sitcomu sf Kosmo (2016) w skład załogi konkurencyjnego polskiego statku kosmicznego wchodzą czterej mężczyźni i owczarek niemiecki. Na pytanie zdziwionego René Hejla Polacy odpowiadają, że tylko tak podróżują.
 W trakcie rosyjskiej inwazji na Ukrainę, kanał Ukrinform opublikował nagranie z działań polskich armatohaubic AHS Krab w ukraińskiej służbie, w którym tłem muzycznym jest cover piosenki Deszcze niespokojne.

Przypisy

Bibliografia

Film dokumentalny 
 Andrzej Słodkowski, My czterej pancerni, 2009

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 Mija 45 lat od premiery kultowego serialu (Onet, 2011)
 
 

 
Filmy w reżyserii Konrada Nałęckiego
Polskie telewizyjne seriale wojenne
Seriale telewizyjne emitowane od 1966
Seriale telewizyjne zakończone w 1970
Filmowe adaptacje utworów Janusza Przymanowskiego
Polskie seriale czarno-białe
Polskie adaptacje filmowe
Propaganda PRL
Filmy o psach
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Polskie filmy o II wojnie światowej
Filmy kręcone na poligonie Biedrusko
Filmy kręcone w Aleksandrowie Łódzkim
Filmy kręcone w Bydgoszczy
Filmy kręcone w Gdyni
Filmy kręcone w Inowłodzu
Filmy kręcone w Kłodzku
Filmy kręcone w Kotlinie Kłodzkiej
Filmy kręcone w Międzygórzu
Filmy kręcone w Poświętnem
Filmy kręcone w Spale
Filmy kręcone w Tomaszowie Mazowieckim
Filmy kręcone w Toruniu
Filmy kręcone w Żaganiu
Filmy kręcone we Wrocławiu