Immanuel Kant

Immanuel Kant (ur. 22 kwietnia 1724 w Królewcu, zm. 12 lutego 1804 tamże) – niemiecki filozof, profesor logiki i metafizyki na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu. Jeden z najwybitniejszych reprezentantów oświecenia.

Kant zasłynął głównie jak epistemolog i etyk, dotykając też estetyki, zagadnień zaliczanych do filozofii przyrody i nauki – w tym matematyki i fizyki – oraz filozofii polityki. W tej pierwszej dziedzinie połączył wcześniejsze doktryny racjonalistyczne i empiryczne. Podobnie jak część racjonalistów i empirystów był krytyczny do w pełni realistycznego wyjaśniania obserwacji, przez co jest zaliczany do idealistów. Charakterystycznym elementem jego doktryny była transcendentalność – opinia, że podmiot jest poznawczym warunkiem przedmiotu. Przez to jego epistemologia jest znana jako idealizm transcendentalny lub krytyczny i kontrastowana z idealizmem subiektywnym niektórych empirystów jak poprzedzający go George Berkeley. Część poglądów Kanta odróżnia go też od innych empirystów:
 spekulował o rzeczywistości niedostępnej zmysłom, konkretniej o rzeczach samych w sobie, które nazwał noumenami, a także o Bogu;
 wierzył w możliwość wiedzy a priori, także wykraczającej poza samą logikę.

Z drugiej strony Kant był też krytyczny do klasycznej metafizyki, np. dotychczasowych prób dowodzenia istnienia Boga jak te u tomistów i G.W. Leibniza. Pod tym względem kantyzm czerpie z empiryzmu; jest też znany jako filozofia krytyczna.

Królewiecki filozof to także twórca deontologii – jednego z głównych kierunków etyki obok etyki cnót i konsekwencjalizmu; etyka Kantowska jest kontrastowana zwłaszcza z utylitaryzmem.

Kant otwiera poczet klasycznych idealistów niemieckich; do kantyzmu odwoływały się też neokantyzm (kontynuacja), fenomenologia (rewizja) oraz pozytywizm logiczny (opozycja). Z tego ostatniego wywodzi się bliższy Kantowi popperyzm znany też jako krytyczny racjonalizm. Kantyzm wywarł też wpływ na szkoły i kierunki, z którymi kontrastował; tomizm to system filozoficzny oparty na epistemologii realistycznej i dążący do wiedzy drogą metafizyki, jednak jedną z postaci neotomizmu jest tomizm transcendentalizujący.

Dzieło Kanta Kritik der reinen Vernunft umieszczone zostało w Indeksie ksiąg zakazanych dekretem z 1827 roku.

Życiorys 

Immanuel Kant przez całe życie związany był z Królewcem. Jego ojciec był rzemieślnikiem, a matka córką pochodzącego ze Szkocji rymarza. W dzieciństwie Kant otrzymał surowe luterańskie wykształcenie. Dom rodzicielski i Collegium Fridericianum, do którego uczęszczał, znajdowały się pod wpływem pietyzmu (zwłaszcza kazań Franza Alberta Schultza).

W 1740 roku jako szesnastoletni chłopiec rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu. Na uniwersytecie, gdzie głównie poświęcał się studiom przyrodniczym, zetknął się po raz pierwszy z filozofią oświecenia pod wpływem Knutzena, ucznia Wolffa. Studia uniwersyteckie zamknął pracą pt. Gedanken von der wahren Schützung der lebendigen Kräfte (1746). Zgłębiał między innymi koncepcję Leibniza. W 1746 roku był zmuszony przerwać naukę w związku ze śmiercią ojca.

W latach 1746–1755 zarabiał na życie, podejmując się prowadzenia prywatnych lekcji w okolicznych miejscowościach, co pozwoliło mu poznać elitę pruskiego społeczeństwa. Jednocześnie kontynuował własne badania filozoficzne i co kilka lat publikował nowe prace – pierwsza ukazała się w 1749 roku.

W 1755 opublikował anonimowo pracę Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels. W tym samym roku wydał pracę magisterską: Meditationum quarundam de igne succincta delineatio i habilitował się na podstawie pracy Principiorum primorum cognitionis methaphysicae nova dilucidatio, w której starał się powiązać teorię Newtona z nauką Leibniza. Po śmierci Knutzena bezskutecznie zabiegał o katedrę po nim, pisząc w tym celu dysertację Monadologia physica (1756). W tym okresie, zwanym przedkrytycznym, Kant napisał kilka prac z dziedzin: estetyki, etyki, teologii i metafizyki.

W 1755 roku uzyskał etat na uczelni, początkowo jako Privatdozent. Ponieważ pensja uczelniana przy tym stanowisku nie była wysoka, nadal prowadził prywatne lekcje. Podobno komentował to słowami, że lubi towarzystwo pięknych i wykształconych kobiet. Mimo tego do końca życia pozostał kawalerem. Przeszedł przez wszystkie szczeble kariery uniwersyteckiej nim w 1770 roku, będąc czterdziestopięcioletnim mężczyzną, objął katedrę logiki oraz metafizyki Uniwersytetu Królewieckiego dzięki pracy De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis (1770). Był już wówczas uznanym wykładowcą i wpływowym filozofem. W tym czasie w jego myśleniu dokonał się zwrot ku filozofii krytycznej.

Praca pedagogiczna na uczelni bardzo go absorbowała – rzucił ją dopiero na trzy lata przed śmiercią. Pomimo tego znajdował czas na prowadzenie samodzielnych badań filozoficznych. Spędził na nich następną dekadę, czego efektem była publikacja napisanej w scholastycznym języku obszernej Krytyki czystego rozumu w 1781 roku – jednego spośród ważniejszych dzieł w historii filozofii. Ponieważ ta praca spotkała się z małym odzewem, w 1783 roku Kant wydał skromniejsze objętościowo i bardziej przystępne Prolegomena, zawierające wykład jego głównych idei. Pozostałe publikacje Kanta z okresu krytycznego to Uzasadnienie metafizyki moralności z 1785 roku, będące uproszczoną wersją Krytyki praktycznego rozumu z 1788 roku, oraz Krytyka władzy sądzenia z 1790 roku. W swych dziełach zajął się kolejno teorią poznania, etyką oraz estetyką. Pod koniec tego okresu pozostawał Kant pod wpływem empiryzmu Hume’a.

Jego uczniowie – w tym Reinhold, Beck i Fichte – przeszli od kantyzmu do radykalnego w formie idealizmu. W 1799 roku Kant napisał list otwarty do Fichtego, w którym potępił takie praktyki. Uważa się, że było to jego ostatnie wystąpienie filozoficzne.

Dzięki Kantowi prowincjonalny Uniwersytet w Królewcu stał się uznaną uczelnią. Niezachowany dom Kanta znajdował się przy Prinzessinenstraße na Woli Zamkowej. W dawnej katedrze królewieckiej, w której został pochowany i gdzie zachowało się jego mauzoleum (proj. Friedrich Lahrs 1923), znajduje się Muzeum Kanta, pamiątki z nim związane gromadzi też Museum Stadt Königsberg w Duisburgu.

Filozofia Kanta

W skrócie 
 Przestrzeń i czas to, według Kanta, formy zmysłowej naoczności.
 Wszystko, każda rzecz, którą widzimy, ma dla nas wymiary przestrzenne i zajmuje określone miejsce w czasie.
 Sposób ludzi na postrzeganie wszystkiego w trójwymiarowej przestrzeni i w czasie jest jedyną dostępną nam formą widzenia świata.
 Jedynym dostępnym sposobem myślenia jest używanie pojęć takich jak: stałość ⇔ zmienność; jedność ⇔ wielość; przyczyna ⇔ skutek.

Wpływy 
Koncepcje Kanta miały wielki wpływ na filozofię zachodnią. Już za jego życia znalazły odbicie – nie zawsze zgodne z jego intencjami – w pracach Reinholda, Becka i Fichtego, później zaś – Schellinga, Hegla oraz Novalisa. Po filozofii krytycznej nie sposób już było ujmować pojęć takich jak absolut, Bóg czy istota na sposób, w jaki czyniono to przed Kantem: kantyzm dał początek ruchowi filozoficznemu, który zyskał miano idealizmu niemieckiego.

Pierwszym poważniejszym krytykiem kantyzmu był Hegel. Uznał on tę filozofię za nazbyt formalną, abstrakcyjną i – przede wszystkim – ahistoryczną. Przeciwstawił jej koncepcję bazującą na wykrytym przez siebie prawie dialektyki. Dla odmiany Schopenhauer tworzył pod znacznym wpływem kantowskiego idealizmu transcendentalnego.

Pośród filozofów dwudziestowiecznych do Kanta nawiązywali w koncepcjach politycznych oraz etycznych między innymi Habermas oraz Rawls, a autentyczne odrodzenie jego myśli miało miejsce w pracach neokantystów: Cohena, Natorpa, Hartmanna i Cassirera.

Kant wpłynął też na intuicjonistów matematycznych. Przeciwstawiali się koncepcjom głoszonym przez logicystów (np. Fregego czy Russella) oraz formalistów (np. Hilberta).

Projekt wiecznego pokoju 
Opracowany przez Kanta Projekt Wieczystego Pokoju (Zum ewigen Frieden) z 1795 formułuje postulaty dla osiągnięcia trwałego pokoju między państwami:

Artykuły preliminaryjne (przygotowawcze):
 „żaden traktat pokoju nie będzie poczytany za ważny, jeśli potajemnie zachowa się w nim materiał, który mógłby posłużyć jako zalążek przyszłej wojny”
 „żadne samoistne państwo (małe czy też duże, to rzecz obojętna) nie może być nabyte przez jakieś inne państwo drogą spadku, zamiany, kupna lub darowizny, gdyż jest ono społecznością ludzi, której nikt – prócz niego samego – nie może rozkazywać i dysponować nią.”
 „wojska regularne (łac. miles perpetuus dosł. „wieczny żołnierz”) winny być z czasem zupełnie zniesione”
 „w związku z zewnętrznymi zatargami państwa nie powinny być zaciągane żadne długi państwowe”
 „żadne państwo nie powinno mieszać się przemocą do ustroju i rządów innego państwa”
 „żadne państwo w stanie wojny z innym państwem nie może sobie pozwolić na takie wrogie kroki, które musiałyby uniemożliwić wzajemne zaufanie w przyszłym pokoju, jak: wynajmowanie skrytobójców (percussores), trucicieli (venefici), łamanie warunków kapitulacji, nakłanianie do zdrady (perduellio) w kraju, z którym prowadzi się wojnę itp.”

Artykuł 2 i 5 wydają się protestem przeciw rozbiorom Polski.

Artykuły definitywne (ostateczne):
 „ustrój obywatelski w każdym państwie powinien być republikański” (podział władz)
 „prawo międzynarodowe powinno opierać się na federacji wolnych państw”
 „ogólnoświatowe prawo obywatelskie powinno być ograniczone do warunków powszechnej gościnności”

Dalej następują dwa uzupełnienia – „o gwarancji wiecznego pokoju” i „tajny artykuł do wiecznego pokoju”, oraz dwa dodatki, w których autor porusza stosunek moralności do polityki, przyznając pierwszeństwo tej pierwszej.

Dzieła

Dzieła przedkrytyczne 
 Pierwsza faza
 1749: Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte – pierwsza praca wydana drukiem
 1755: Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels
 1755: Principiorum primorum cognitionis metaphysicae nova dilucidatio (Neue Erhellung der ersten Grundsätze metaphysischer Erkenntnisse) – praca habilitacyjna

 Druga faza
 1763: Untersuchung über die Deutlichkeit der Grundsätze der natürlichen Theologie und Moral – praca napisana na konkurs Akademii Berlińskiej – nie uzyskała nagrody
 1763: Der einzig mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes
 1763: Versuch den Begriff der negativen Größen in die Weltweisheit einzuführen
 1764: Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen
 1766: Träume eines Geistersehers, erläutert durch Träume der Metaphysik

 Trzecia faza
 1770: De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis (Über die Form und die Prinzipien der sinnlichen und intelligiblen Welt) – praca broniona przed objęciem katedry (O formie i zasadach świata)

Dzieła krytyczne 
 1781: Kritik der reinen Vernunft (Krytyka czystego rozumu) – zmienione i poprawione drugie wydanie ukazało się w 1787 roku
 1783: Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können (Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki, która będzie mogła wystąpić jako nauka).
 1785: Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (Uzasadnienie metafizyki moralności)
 1788: Kritik der praktischen Vernunft (Krytyka praktycznego rozumu)
 1790: Kritik der Urteilskraft (Krytyka władzy sądzenia)
 1797: Metaphysik der Sitten (Metafizyka moralności)

Inne dzieła 
 1784: Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht
 1786: Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft
 1793: Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft (Religia w obrębie samego rozumu)

Publikacje pośmiertne 
 1882–1884: Reflexionen (wyd. Erdmann)
 1889–1899: Lose Blätter (wyd. Reicke)
 1939: Opus Postumum – zostało opublikowane dopiero w 1938 roku

Polskie przekłady dzieł 
 Ważniejsze przekłady polskie
 Projekt wiecznego pokoju. Rozwaga filozoficzna Józef Władysław Bychowiec
 Krytyka czystego rozumu, tłum. Piotr Chmielowski (1904) lub Roman Ingarden
 Krytyka praktycznego rozumu, tłum. Feliks Kierski, (1911)
 Krytyka władzy sądzenia, tłum. Jerzy Gałecki (1986)
 Metafizyczne podstawy nauki o cnocie, tłum. Włodzimierz Galewicz (2004)
 Metafizyczne podstawy nauki prawa, tłum. Włodzimierz Galewicz (2006)
 Metafizyka moralności, tłum. Ewa Nowak (2005)
 Religia w obrębie samego rozumu, tłum. Aleksander Bobko (1993)
 Opus Postumum, tłum. Tomasz Kupś i Mirosław Żelazny (2019)

 Literatura w języku polskim
 Fr. Paulsen: Kant i jego nauka (tłumaczenie polskie 1903)
 Adam Żółtowski: Filozofia Kanta (1923)
 Stefan Harassek: Kant w Polsce przed rokiem 1830 (1916)

Zobacz też 

 Co to jest Oświecenie
 sapere aude
 Kant-Studien
 dom Kanta
 Bałtycki Uniwersytet Federalny im. Immanuela Kanta w Królewcu

Przypisy

Bibliografia 
 Siegfried Marck, 1917, Kant und Hegel. Eine Gegenüberstellung ihrer Grundbegriffe, Tübingen.
 Karl Vorländer, 1924, Immanuel Kant. Der Mann und das Werk, Leipzig, 1992 Hamburg, 2003 Wiesbaden
 Tadeusz Kroński, 1966, Kant, Warszawa.
 W. Gromiec, 1976, Kant – podmiot, osoba, państwo celów, Wrocław.
 Marek Jan Siemek, 1977, Idea transcendentalizmu u Fichtego i Kanta, Warszawa.
 Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, 1979, System idealizmu transcendentalnego, Warszawa.
 Otfried Höffe, 1994, Immanuel Kant, Warszawa.
 Leszek Kołakowski, 2006, Immanuel Kant, s. 7–16, [w:] O co nas pytają wielcy filozofowie, Kraków.
 Sławomir Molęda, Kantowska krytyka eudajmonizmu państwowego, „Histmag.org”, 23 czerwca 2009.
 Mirosław Żelazny, Metafizyka czasu i wieczności jako filozofia człowieka w idealizmie niemieckim od Kanta do Nietzschego, Toruń 1986.
 Mirosław Żelazny, Idea wolności w filozofii Kanta, Toruń 1993 (II wyd. 2001).
 Mirosław Żelazny, Kant dla początkujących, Toruń 2008.
 
 
 Kant, s. 161–184, [w:] Władysław Tatarkiewicz, 1988, Historia Filozofii, t. 2, PWN, Warszawa, .
 
 Leszek Kołakowski, O co pyta nas Kant?, [w:] Tygodnik Powszechny, 3/2006 (2949), 15 stycznia 2006 roku, .
 Kant…, s. 137–164, [w:] Roger Scruton, 1989, A Short History of Modern Philosophy – from Descartes to Wittgenstein, ARK, London, New York, .
 Kant, s. 217-242, [w:] D. W. Hamlyn, 1987, The Pelican History of Western Philosophy, Penguin Books, London, .

Linki zewnętrzne

Polskojęzyczne 
 
 Sławomir Molęda, Kantowska krytyka eudajmonizmu państwowego, „Histmag.org”, 23 czerwca 2009.
 Jerzy Kochan Niebieskie oczy Kanta
 
 
 Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu
 Polskie Towarzystwo Kantowskie
 Wprowadzenie do filozofii transcendentalnej Immanuela Kanta (seria trzech tekstów)
 Dzieła Immanuela Kanta w bibliotece Polona

Angielskojęzyczne 
 Brytyjskie Towarzystwo Kantowskie.
 Strona Steve’a Palmquista – pełna systematyzacja tekstów Kanta + dużo artykułów. 
  Kant, Immanuel (1724–1804) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].

  (Metafizyka Kanta)
  (Kantowska filozofia umysłu)

Niemieckojęzyczne 
 Immanuel Kant Utwory
 Niemieckie Towarzystwo Kantowskie.
 Uniwersytet w Marburgu – teksty źródłowe w oryginale.

Absolwenci i studenci Uniwersytetu Albrechta w Królewcu
Autorzy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych
Byłe Artykuły na Medal
Niemieccy członkowie Pruskiej Akademii Nauk
Epistemologia
Estetycy
Etycy
Idealiści niemieccy
Filozofowie nowożytni
Niemieccy filozofowie matematyki
Niemieccy filozofowie XIX wieku
Filozofowie prawa
Niemieccy filozofowie XVIII wieku
 
Ludzie urodzeni w Królewcu
Nauczyciele domowi
Niemieccy myśliciele polityczni
Rektorzy Uniwersytetu Albrechta w Królewcu
Urodzeni w 1724
Wykładowcy Uniwersytetu Albrechta w Królewcu
Zmarli w 1804
Ludzie upamiętnieni nazwami doktryn filozoficznych
Niemcy upamiętnieni nazwami uniwersytetów