alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Miksotrofizm

Miksotrofizm, zmiennożywność ( ‘mieszać’, gr. trophé ‘pożywienie’) – zdolność niektórych organizmów do odżywiania autotroficznego albo heterotroficznego, w zależności od warunków środowiska. Przykładem mogą być autotroficzne Euglenozoa, które przy niedoborze światła słonecznego (a co za tym idzie, przy niemożności przeprowadzania fotosyntezy) zaczynają odżywiać się martwą materią organiczną.

Bibliografia 
 

Strategie pokarmowe
Toshiyuki Kita

– japoński projektant. Dyplom otrzymał w 1964 roku na wydziale wzornictwa przemysłowego Uniwersytetu Osakijskiego. 

Kita zajmuje się projektowaniem elektrycznego wyposażenia gospodarstwa domowego, lamp, armatury kuchennej, etc. Sam artysta nie zgadza się na klasyfikowanie go, uważając, że "projektowanie to życie", bez względu na to, czy chodzi o "ceramikę, pralkę, niski stolik, czy fotel". Przyznaje, że wzornictwo przemysłowe wielkiej serii "może być czasem monotonne", podczas gdy projektowanie mebli "zawsze go bawi". Tę stronę ludyczną doskonale oddaje wyprodukowany w 1980 roku przez Cassina SpA fotel "Wink".

Projektanci
Japońscy artyści
Ludzie urodzeni w Osace
Urodzeni w 1942
Suka

samica psa domowego, a także innych zwierząt z rodziny psowatych
 pejoratywna nazwa milicyjnej i policyjnej wersji samochodu Nysa i innych radiowozów
 suka – instrument muzyczny
 duży kołnierz opadający na plecy w sukmanie będącej elementem męskiego stroju krakowiaków wschodnich
 żargonowa nazwa lokomotyw spalinowych SU45 i SU46

Zobacz też 
 sukka (hebr. Suka) - szałas budowany z okazji święta Sukkot
Wieża (ujednoznacznienie)

wieża – rodzaj budowli
 wieża – część pojazdu pancernego
 wieża – figura w szachach
 Wieża – karta tarota
 Wieża – film z 2007
 Wieża – film z 2016
 Wieża – nieczynny kolejowy przystanek osobowy w Wiewierzu, w Polsce,
 Wieża – miejscowość w województwie dolnośląskim
 Wieża – powieść Williama Goldinga z 1964 roku
 Wieża – skała w Ojcowskim Parku Narodowym

Zobacz też 
 wieża audio
 wieża artyleryjska (okrętowa)
 wieża ciśnień
 wieża kościelna
 wieża mieszkalna
 wieża oblężnicza
 wieża obronna
 wieża pancerna (fortyfikacyjna)
 wieża spadochronowa
 wieża szybowa (górnictwo)
 wieża telewizyjna
 wieża triangulacyjna
 wieża obserwacyjna
 wieża wiertnicza
 wieża Babel
 wieża Eiffla
 Wieża Tokijska – budowla podobna do wieży Eiffla
 wieżyczka

Przypisy
Krzywa Wieża w Pizie

Krzywa Wieża w Pizie () – jedna z najbardziej znanych budowli świata, odwiedzana rocznie przez około 10 milionów turystów; symbol miasta Pizy. W istocie jest dzwonnicą (kampanilą) katedralną i należy do kompleksu zabudowań w stylu romańskim na Campo dei Miracoli, wpisanych w 1987 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia 
Wieża jest zbudowana z białego marmuru, liczy osiem kondygnacji i 54,98 m wysokości. Jej masę ocenia się na 14 tysięcy ton. Została zaprojektowana przez Guglielmo i Bonanno Pisano.

Budowę rozpoczęto w 1174 r. i prowadzono ją w 3 etapach przedzielonych długimi przerwami. Cała budowa trwała 199 lat. W drugim etapie, prowadzonym w latach 1272–1278, wieża zaczęła się przechylać. Mimo niebezpieczeństwa, jeszcze w 1350 r. dodano ostatnie piętro, w którym umieszczono dzwony. Podczas budowy dokonywano korekt mających zniwelować przechył.

Dzięki odchyleniu wieży od pionu Galileusz mógł wykorzystać ją w roku 1600 do zademonstrowania niezależności czasu spadania ciał od ich masy (zob. eksperyment Galileusza ze spadkiem swobodnym ciał). Należy jednak zaznaczyć, że eksperyment z wykorzystywaniem krzywej wieży przez uczonego uważany jest przez wielu naukowców za mit z powodu braku wiarygodnych źródeł.

W XIX wieku zaczęto podejmować pierwsze próby powstrzymania przechylania się wieży, co przyniosło jednak przeciwny skutek. W 1890 odchylenie osiągnęło 5,24°. Pierwszy pomiar odchylenia z użyciem precyzyjnej aparatury został wykonany w 1911 r. Ustalono wówczas, że wynosi ono 5,25°, co odpowiadało wychyleniu wieży o 4,22 m pomiędzy najwyższym a najniższym piętrem. Przechył cały czas wzrastał, z rosnącą prędkością – w latach 30. rósł on średnio o 4″ rocznie, a pod koniec lat 80. o 6″ rocznie. Od 1991 r. przechylenie jest monitorowane automatycznie co 4 h z dokładnością do 1/100 mm.

W 1993 r. po północnej stronie wieży ustawiono obciążenie ze sztab ołowianych o masie 600 t, co po raz pierwszy doprowadziło do zmniejszenia przechyłu. W 1995 r. zaczął on jednak znowu wzrastać i obciążenie zwiększono do 870 t. 

W kwietniu 2011 r. po 20 latach zakończono prace konserwatorskie w Krzywej Wieży. Usunięto z jej murów grubą warstwę zanieczyszczeń i ślady niszczycielskiej działalności zwiedzających. Specjaliści zebrali wszystkie kawałki marmuru, które odpadły i umieścili je z powrotem we właściwych miejscach murów wieży. Wieżę odrestaurował zespół pod kierunkiem Michelego Jamiolkowskiego, profesora geotechniki z Politechniki w Turynie. Zastosowana metoda polegała na wzmocnieniu fundamentów i niedopuszczeniu do dalszego przechyłu. Zespół Jamiołkowskiego dał Krzywej Wieży gwarancję na 300 lat.

Z obliczeń wynika, że po przekroczeniu przechyłu 5,44° wieża może runąć, jednak nie nastąpiło to nawet, gdy przechył wyniósł 5,5°. W 2013 r. przechył wynosił 3,99°, jednak pod koniec drugiej dekady XXI w. wynosił on ok. 5,5°, natomiast w 2023 r. podano, że wynosi on 5,115°.

Zobacz też 

 Krzywa Wieża w Toruniu
 Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich
 Pagoda Huqiu
 wieża

Przypisy 

Zabytki Pizy
Piza
Piza
Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO we Włoszech
Architektura romańska w Pizie
Twierdzenie Rolle’a

Twierdzenie Rolle’a – twierdzenie klasycznej analizy matematycznej mówiące, że funkcja różniczkowalna przyjmująca równe wartości w dwóch różnych punktach ma pomiędzy nimi punkt stacjonarny, tzn. punkt, w którym nachylenie prostej stycznej do wykresu funkcji względem osi OX jest równe zeru. Jest to najprostszy przypadek twierdzenia Lagrange’a o wartości średniej, a przez to – twierdzenia Cauchy’ego. Jest używane m.in. w dowodzie reguły znaków Kartezjusza.

Twierdzenie to – w innej postaci niż ta standardowa – znał w 1150 roku indyjski matematyk Bhaskaraćarja. W 1691 roku francuski matematyk Michel Rolle opublikował je w szczególnym przypadku dotyczącym wielomianów. Zostało nazwane na jego cześć najpóźniej w XIX wieku; nazwiskiem Rolle’a określił je w 1834 roku Moritz Wilhelm Drobisch.

Wersja standardowa 
Niech  będzie ciągłą funkcją rzeczywistą określoną na przedziale domkniętym  różniczkowalną na przedziale otwartym  Wówczas jeżeli  to istnieje taki punkt  należący do przedziału otwartego  że
 

Z tej wersji twierdzenia Rolle’a korzysta się przy dowodzie twierdzenia Lagrange’a o wartości średniej, którego twierdzenie Rolle’a jest przypadkiem szczególnym.

Dowód 
Jeżeli  to  dla każdego  Gdy  nie jest tożsamościowo równa stałej, to istnieje taki punkt  dla którego zachodzi
 

lub
 

Przypuśćmy, że zachodzi pierwszy przypadek, tzn. dla pewnego argumentu wartość funkcji jest większa od  rozumowanie w drugim przypadku jest analogiczne (wówczas trzeba rozważać wartość najmniejszą zamiast największej).

Określona na przedziale zwartym  funkcja ciągła  na mocy twierdzenia Weierstrassa przyjmuje wartość największą, tzn. istnieje taki punkt  że
 

dla 

Z założenia, że istnieje wartość większa od  wynika, że  tzn.  Warunkiem koniecznym istnienia ekstremum globalnego funkcji  w  jest znikanie pochodnej w tym punkcie, co dowodzi tezy.

Uogólnienia 
Niech  będzie rzeczywistą liczbą dodatnią, a  wtedy  Punkt  można zapisać jako  gdzie 

Przy takich oznaczeniach twierdzenie Rolle’a ma postać:
 Jeśli
 
 to istnieje punkt  dla którego
 

Rezygnacja z warunku  czyli  prowadzi do ogólniejszego twierdzenia Lagrange’a:
 Istnieje taki punkt  który spełnia tożsamość
 

Z kolei dalekim uogólnieniem twierdzenia Lagrange’a jest twierdzenie Taylora mówiące, że:
 Istnieje taki punkt  dla którego zachodzi:
 
 gdzie o funkcji  zakłada się, by była  razy różniczkowalna.

Twierdzenie Rolle’a uzyskuje się z niego przyjmując

Zobacz też 
 twierdzenie Darboux

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
  [dostęp 2022-06-20].
  Rolle theorem , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org [dostęp 2022-06-20].
  William L. Hosch, Rolle’s theorem , Encyklopedia Britannica, britannica.com [dostęp 2023-06-06].

Rachunek różniczkowy i całkowy
Rolle’a
Tendrzak

Tendrzak – parowóz przystosowany konstrukcyjnie do eksploatacji bez tendra, przewożący w odpowiednich zbiornikach i zasobnikach zapas wody kotłowej i opału (najczęściej węgla). Tendrzaki w systemie oznaczeń na PKP mają jako drugą dużą literę K.

Wodę w tendrzakach przewozi się najczęściej w prostopadłościennych zbiornikach (tzw. skrzyniach wodnych) umieszczonych po bokach kotła lub mniejszych zbiornikach pod kotłem, wewnątrz ostoi. W niektórych krajach, zwłaszcza Wielkiej Brytanii i USA, popularne były tendrzaki z tzw. siodlastym zbiornikiem (ang. saddle tank), nieforemnego kształtu, obejmującym kocioł od góry i po bokach.

Opał, którym jest najczęściej węgiel, przewożony jest typowo w skrzyni umieszczonej za budką maszynisty. W małych tendrzakach skrzynia z węglem bywała umieszczona przed budką, zwykle po lewej stronie kotła. W najmniejszych lokomotywach jej rolę mógł pełnić kosz z węglem w budce. Rozwiązania bez skrzyni z tyłu budki umożliwiały stosowanie pomocniczych tendrów doczepnych, zwłaszcza w tendrzakach wąskotorowych.

W porównaniu z klasycznym parowozem, tendrzak ma mniejszy zasięg ze względu na mniejszy zapas paliwa i wody, niż to ma miejsce w przypadku wykorzystania zewnętrznego tendra. Cechuje się jednak zwartą konstrukcją i większą siłą pociągową od porównywalnego mocą parowozu tendrowego, gdyż ciężar paliwa i wody zwiększa masę przyczepną. Najważniejszą cechą jest możliwość rozwijania pełnej prędkości w obu kierunkach jazdy, dzięki czemu nie wymagają stosowania obrotnic do zmiany kierunku jazdy (parowozy tendrowe jadąc tendrem naprzód nie mogą zwykle przekraczać prędkości 50 km/h lub mniejszych, w zależności od typu). Znacznie lepsza, niż w parowozach tendrowych jest także widoczność z kabiny przy jeździe do tyłu. Stąd tendrzaki były bardzo popularne na liniach podgórskich i górskich oraz lokalnych, wiążących się z częstymi zmianami kierunku jazdy, bez rozbudowanej infrastruktury kolejowej umożliwiającej odwracanie parowozu. Ponadto mniejsze z nich rozpowszechniły się w drugiej połowie XIX wieku szeroko na kolejach przemysłowych całego świata oraz na stacjach i bocznicach kolejowych jako parowozy manewrowe. Na przełomie XIX i XX wieku wraz z rozwojem kolei aglomeracyjnych i podmiejskich rozwinęły się konstrukcje tendrzaków do ich obsługi, które charakteryzowały większą mocą kotłową i większym przegrzewaczem pary, a przez to szybkim rozruchem i dość dużą prędkością maksymalną (80-100 km/h). Wraz z postępującą elektryfikacją kolei w aglomeracjach lokomotywy te przeznaczano do innych zadań (manewry, linie lokalne i dojazdowe).

Najstarszy zachowany w Polsce tendrzak TKb-1479 (będący jednocześnie najstarszym zachowanym w kraju parowozem) pochodzi z roku 1877 i znajduje się w skansenie taboru w Chabówce. Pracował do lutego 1970 roku w suszarni w Wierzchosławicach.

Niektóre tendrzaki, szczególnie wąskotorowe, były przystosowane do korzystania z tendra, gdy zachodziła konieczność wykorzystania ich w pracy pociągowej na dłuższej trasie.

Przykłady tendrzaków:
 OKo1
 OKl27
 TKi3
 TKt48
 OKz32.

!
Wieża ciśnień

Wieża ciśnień (z niem. lub ang. wieża wodna, rzadziej wieża wodociągowa) – budynek w formie wieży, na którego szczycie znajduje się zbiornik na wodę, służący do zapewnienia stabilnego ciśnienia w wodociągu, pokrywając chwilowy wzrost zapotrzebowania na wodę. Zbiornik zawsze musi być umieszczony powyżej odbiorców, ponieważ działa na zasadzie naczyń połączonych.

Zależnie od funkcji użytkowej wyróżnić można wieże ciśnień: wodociągowe (miejskie), kolejowe i zakładowe.

Opis 

Wieża ciśnień bywa mylona z wieżowym zbiornikiem na wodę, który jest budowlą, natomiast wieża ciśnień to wielofunkcyjny budynek (posiadający fundamenty, ściany i dach), w którego górnej części – pod dachem – znajduje się zbiornik na wodę. Zbiorniki wieżowe mają za zadanie gromadzenie wody – zapewnienie rezerwy w przypadku zwiększonego zużycia i zapewnienia odpowiedniego ciśnienia oraz zachowania ciągłości procesów technologicznych w przypadku awarii wodociągu. Pełnią również funkcję zbiornika przeciwpożarowego. W przypadku kolejowych wież ciśnień – często były to obiekty realizowane według powtarzalnych dokumentacji projektowych.

W Polsce wieże ciśnień zostały prawie całkowicie wyparte przez hydrofory (a później przez falownikowe układy regulacji obrotów pomp), i pozostały głównie jako awaryjne źródło wody (np. dla celów przeciwpożarowych), gdyż mogą dostarczyć stosunkowo dużo wody przy całkowitym braku zasilania. Niektóre wieże ciśnień zaadaptowano na obiekty użyteczności publicznej (kawiarnie, hotele, restauracje, wieże widokowe, a nawet kościoły).

Zobacz też 

 żuraw wodny

Linki zewnętrzne 
 Wieże ciśnień w Polsce
 Wieża ciśnień – zasada działania – budowa – schemat – przeznaczenie

 
Infrastruktura kolejowa
Sinologia

Sinologia (albo chinoznawstwo; nazwa wywodzi się od łacińskiej nazwy Chin, Sina) – dziedzina wiedzy,   zajmująca się wszystkim, co dotyczy Chin: językami chińskimi, kulturą, historią, systemami religijnymi i filozoficznymi (jak np. buddyzm, konfucjanizm czy taoizm), literaturą, a także gospodarką itd.

Dzieje 
Za europejskiego pioniera sinologii uznaje się Marco Polo, a za pioniera polskiego – jezuitę Michała Boyma. Początki sinologii jako dziedziny naukowej datują się od czasów Matteo Ricciego, dzięki któremu jezuici założyli misję na cesarskim dworze Mingów w Pekinie. To wtedy powstały pierwsze szczegółowe, choć nie zawsze zgodne z prawdą, relacje na temat chińskiego języka, medycyny, obyczajów itd. To wtedy również utarła się zlatynizowana pisownia niektórych chińskich nazw i nazwisk, np. Konfucjusz (łac. Confucius od chiń. Kongfuzi). Badaniem tych pionierskich czasów sinologii zajmuje się sinolatynistyka.

Pierwszym polskim wykształconym sinologiem był Franciszek Ksawery Białas SVD (1878-1936), który studiował we Francji i w Niemczech, uzyskał doktorat w 1921 r., był od 1925 profesorem Uniwersytetu Katolickiego Fu Jen w Pekinie, a w 1927 r. założył czasopismo Monumenta Serica. Jego następcami w Instytucie Monumenta Serica są m.in. Roman Malek (1951-2019) i Zbigniew Wesołowski. W okresie międzywojennym autodydaktami sinologicznymi byli Doman Wieluch (1887-1976) i Jan Wypler (1890-1965), a w latach 1960. Franciszek Tokarz (1897-1973). 

W Polsce najstarszym ośrodkiem rozwijania wiedzy o Chinach jest Zakład Sinologii Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Jego wykładowcami byli między innymi Jan Jaworski (1903-1945), Witold Jabłoński (1901–1957), Janusz Chmielewski (1916–1998), Olgierd Wojtasiewicz (1916–1995), Stanisław Kuczera (1928-2020), Tadeusz Żbikowski (1930–1989) i Mieczysław Jerzy Künstler (1933–2007). Sinologia jest prowadzona również na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II, Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Uniwersytecie Gdańskim.

Przypisy
Kościół Mariacki

Kościół Mariacki (niem. Marienkirche) – potoczna, tradycyjna nazwa kościoła miejskiego o wezwaniu maryjnym, najczęściej Wniebowzięcia, Narodzenia lub Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

W Polsce

W Niemczech 
 Kościół Mariacki we Frankfurcie nad Odrą
 Kościół Mariacki w Dortmundzie
 Kościół Mariacki w Lubece
 Kościół Mariacki w Rostocku
 Kościół Marii Panny w Dreźnie

Zobacz też 

 Kościół Mariacki w Szczecinie (niezachowany)
 Kościół Mariacki w Kostrzynie nad Odrą (ob. ruiny)
 Kościół Mariacki w Elblągu (ob. Galeria EL)

Maryja
Wieża kościelna

Wieża kościelna – osobna budowla lub część budynku kościoła.

W wielkich bazylikach średniowiecznych budowano dwie wieże na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem oraz wieże boczne, przy zakończeniach transeptów. W kościele w Cluny znajdowało się sześć wież.
 Włochy
W architekturze włoskiej szczególnie popularne były wieże wolno stojące (kampanile, dzwonnice). 
 Francja
We Francji często budowano wieże na skrzyżowaniu nawy głównej i transeptu, wieża tego typu nazywana jest sygnaturką. 
 Niemcy
W Niemczech popularne były wieże od strony zachodniej (westwerk), pojedyncze lub podwójne. 
 Polska
W architekturze polskiej najczęściej mamy do czynienia z jedną lub dwiema wieżami od strony zachodniej, czasami spotyka się wieże wolnostojące (np. w kościele św. Jakuba w Nysie). W kolegiacie w Tumie pod Łęczycą poza dwiema wieżami od strony zachodniej znajdują się jeszcze dwie mniejsze przy ramionach transeptu.

Zobacz też 

 lista najwyższych kościołów na świecie
 Lista najwyższych kościołów w Polsce
 zegar wieżowy

Architektura sakralna
Tritlenek diarsenu

Tritlenek diarsenu,  arszenik (),  – nieorganiczny związek chemiczny, tlenek arsenu na III stopniu utlenienia.

W temperaturze pokojowej jest to biała substancja drobnokrystaliczna. Ogrzewany, sublimuje w temperaturze 315 °C pod ciśnieniem normalnym. Jest słabo rozpuszczalny w wodzie, roztwarza się natomiast w kwasie solnym, tworząc trichlorek arsenu.

Nie ma wyczuwalnego zapachu i smaku. Jest silnie trujący – LD50 arszeniku wynosi 15 mg/kg masy ciała (dla gryzoni), dla człowieka 1–5 mg/kg masy ciała.

Roczna produkcja światowa wynosi ok. 50 tys. ton.

Historia 
Arszenik znany jest co najmniej od I w. n.e., kiedy to prażenie  opisał Pedanios Dioskurydes (w procesie tym powstaje ). W V w. jego otrzymywanie zostało opisane przez Olimpiodora. Arszenik badał też Albert Wielki w XIII w. W średniowieczu arszenik i inne związki arsenu były często wykorzystywane przy sporządzaniu trucizn.

Występowanie i formy 
W naturze występuje pod postacią minerałów: arsenolitu i klaudetytu. Biorąc pod uwagę budowę , rozróżnia się natomiast 4 odmiany polimorficzne: regularny arsenolit zbudowany z klatek  tworzących molekularny kryształ, dwie odmiany jednoskośne – klaudetyt I i klaudetyt II o budowie warstwowej oraz amorficzny, szklisty tritlenek diarsenu otrzymywany przez powolne schładzanie powyżej 250 °C pod ciśnieniem normalnym.

Tritlenek diarsenu jest otrzymywany przez prażenie rud arsenu przy dostępie powietrza:

Zastosowanie 
 do wytwarzania arseninów i arsenianów;
 do wyrobu szkła o zielonym zabarwieniu;
 do wyrobu emalii i farb (tzw. zieleń arszenikowa);
 do konserwacji skór i drewna;
 jako trucizna na gryzonie;
 w stomatologii do niszczenia miazgi zębowej;
 w medycynie.

Arszenik nie jest już obecnie (przynajmniej w Polsce, USA i krajach UE) stosowany do wyrobu szkła, farb, do konserwacji skór i drewna, a także w stomatologii, ze względu na jego toksyczność i działanie rakotwórcze. Produkcja farb opartych na arszeniku została zakazana w Polsce już w 1956 roku.

W starożytności i średniowieczu używany był przez kobiety jako bielidło.

Zastosowanie w medycynie 

Tritlenek diarsenu był wykorzystywany jako składnik w różnych obecnie już zdyskredytowanych środkach leczniczych, jak np. w tzw. płynie Fowlera, otrzymywanym przez roztworzenie arszeniku w roztworze  (środek opracowany przez Thomasa Fowlera). Wydaje się być natomiast obiecującym środkiem w leczeniu chorób autoimmunologicznych (w oparciu o badanie na myszach). Jest lekiem dopuszczonym do leczenia ostrej białaczki promielocytowej.

Toksyczność 

Tritlenek diarsenu jest łatwo wchłaniany przez układ pokarmowy. Toksyczne skutki występują również w wyniku wdychania lub po kontakcie ze skórą. Eliminacja związku zachodzi na początku szybko, na drodze metylacji do kwasu kakodylowego, który jest wydalany z moczem, ale pewna część związku (30–40% w przypadku wielokrotnej ekspozycji) jest wbudowywana do kości, mięśni, skóry, włosów i paznokci (wszystkich tkanek bogatych w keratynę) i podlega eliminacji w ciągu tygodni lub miesięcy.

Przypisy 

Arsenu, tritlenek di
Związki arsenu(III)
Leki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia
Salwarsan

Salwarsan  – nazwa handlowa arsfenaminy, arsenoorganicznego związku chemicznego, będącego pierwszym syntetycznym środkiem bakteriobójczym.

Nazwa salwarsanu (niem. Salvarsan) stanowi złożenie słów salvare (łac. "wybawić, ocalić"), arsen oraz sanus (łac. "zdrowy"), ponieważ był on pierwszym skutecznym środkiem stosowanym w pierwszej połowie XX w. w leczeniu kiły. Właściwości przeciwkiłowe arsfenaminy odkryte zostały przez Sahachiro Hatę w laboratorium Paula Ehrlicha w 1909 roku (preparat 606). W latach 40. XX wieku salwarsan został wyparty przez antybiotyki, głównie penicylinę.

Przypisy 

Fenole
Historia medycyny
Antybiotyki
Związki arsenoorganiczne
Paul Ehrlich
Chrystus (ujednoznacznienie)

Pomazaniec – mesjasz, osoba namaszczona, wybraniec
 Jezus Chrystus – Jezus z Nazaretu, założyciel chrześcijaństwa
 w ikonografii chrześcijańskiej:
 Chrystus Dobry Pasterz – jedno z najstarszych przedstawień Jezusa Chrystusa.
 Chrystus Frasobliwy – przedstawienie rozmyślającej postaci Jezusa Chrystusa w pozycji siedzącej z głową opartą na dłoni.
 Chrystus Boleściwy – przedstawienie martwego lub zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa niebędącego jeszcze w chwale, lecz ukazującego rany zadane podczas ukrzyżowania.
 w muzyce:
 Chrystus – tytuł oratorium Franciszka Liszta.
Rezolucja

Rezolucja (polityka) – inaczej "odezwa do narodu"
 Rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ
 Rezolucja (matematyka)

nl:Resolutie
Oś ziemska

Oś ziemska – prosta będąca osią obrotu własnego planety Ziemi. Oś obrotu wyznacza bieguny geograficzne Ziemi: północny i południowy. Oś ziemska jest odchylona od osi obrotu orbitalnego o około 23°26', co powoduje, że płaszczyzna równika jest nachylona do płaszczyzny ekliptyki pod takim samym kątem.

Inne ciała niebieskie mają swoje osie obrotu własnego definiowane analogicznie do ziemskiej.

Ziemia
Mechanika nieba
Rod

rod – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych (symbol Rh, łac. rhodium) 
 Rod – bóstwo słowiańskie
 ROD – Rodzinny Ogród Działkowy
 Rodrigo „Rod” González – muzyk zespołu Die Ärzte
 Rod – miejscowość w Rumunii

Zobacz też 
 Rodt
 Rødt
 Rot
 Rott
Rod (pierwiastek)

Rod (Rh, łac. rhodium, od gr. rhodon – róża) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym (triada platynowców lekkich), metal szlachetny.

Pierwiastek ten został odkryty w 1803 r. w południowoamerykańskiej rudzie platyny przez Williama Hyde’a Wollastona w Wielkiej Brytanii. Nazwę zapożyczył on od greckiego słowa rhodon (róża), gdyż roztwory soli rodu mają barwę różową.

W skorupie ziemskiej występuje w śladowych ilościach rzędu 10−4 ppm. Otrzymuje się go z niektórych rud miedzi i niklu, w których występuje ok. 0,1% tego pierwiastka. Rod ma 34 izotopy z przedziału mas 94–112. Trwały jest tylko izotop 103, który stanowi 100% naturalnego składu izotopowego tego pierwiastka.

Kompleksy karbonylkowe, chlorkowe i fluorkowe rodu są stosowane w przemyśle jako katalizatory polimeryzacji polietylenu oraz w metatezie olefin.

Znaczenie biologiczne – żadne. Kompleksy karbonylkowe są toksyczne i prawdopodobnie rakotwórcze.

W postaci czystej jest lśniącym, srebrzystoszarym metalem. Nie reaguje z wodą, powietrzem i kwasami, natomiast ulega reakcji z mocnymi zasadami. Stosowany jest do wyrobu tygli, narzędzi chirurgicznych oraz powłok refleksyjnych w reflektorach, ze względu na wysoką cenę, rzadko jest wykorzystywany w postaci metalicznej. Jego cena w lipcu 2009 roku (w przeliczeniu na gram) wynosiła 46,20 USD, dla porównania platyna kosztowała 37,65 USD, a złoto 30,59 USD (stan na 22.07.2009).

Uwagi

Przypisy 

Pierwiastki chemiczne
Rod
Grzyb atomowy

Grzyb atomowy – efekt wybuchu bomby atomowej; tworzy się po naziemnym, powietrznym lub płytkim podziemnym wybuchu jądrowym. Jest to chmura w kształcie grzyba, składająca się z drobnych pyłów i aerozoli (w tym promieniotwórczych), powstała po wybuchu atomowym w wyniku unoszenia się nagrzanego eksplozją powietrza, wraz ze stopionymi, odparowanymi i rozproszonymi drobinami gleby i resztkami bomby powodującymi promieniotwórcze skażenie terenu. Źródłem skażenia są też izotopy promieniotwórcze powstałe w czasie rozszczepienia jądra atomowego.

W trakcie wybuchu bomby atomowej uwalniane są nieporównywalnie większe ilości energii niż przy eksplozji konwencjonalnych środków wybuchowych. Temperatura w trakcie eksplozji osiąga sto milionów kelwinów, podczas gdy w trakcie wybuchu środków chemicznych do 10 tysięcy kelwinów. Wysoka temperatura towarzysząca wybuchowi powoduje też charakterystyczną kulę ognia, widoczną w momencie eksplozji. Siłę wybuchu bomby atomowej mierzy się w kilo- bądź megatonach trotylu (TNT), czyli podaje się liczbę ton trotylu potrzebną do wywołania eksplozji o podobnej sile.

Formy podobne do grzyba atomowego mogą powstać po silnej eksplozji materiałów konwencjonalnych, upadku meteorytu lub wybuchu wulkanu.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
Anatomia grzyba atomowego, różne czasem dziwne efekty prób jądrowych

Zobacz też 

 broń termojądrowa
 chmura Wilsona
 teoria zimy nuklearnej
 kowadło chmurowe – niezwiązana forma o zbliżonym kształcie

Broń jądrowa
Enola Gay

Enola Gay – nieoficjalna nazwa (przydomek) bombowca Boeing B-29 Superfortress, który w dniu 6 sierpnia 1945 roku zrzucił bombę atomową Little Boy na Hiroszimę.

Samolot 
Boeing B-29 był jednym z 15 amerykańskich bombowców strategicznych z okresu II wojny światowej specjalnie przystosowanych do zrzucania bomb atomowych. Posiadał numer seryjny 44-86292 i numer boczny 82, należał do 509. Composite Group dowodzonej przez płk. Paula Tibbetsa, który nazwał samolot panieńskim nazwiskiem swojej matki – Enola Gay.

Samolot (podobnie jak Bockscar, który zrzucił drugą bombę atomową) został wyprodukowany w zakładach Martin w Omaha.

Nalot na Hiroszimę 
Jego jedyna misja – zbombardowanie Hiroszimy – zaczęła się 6 sierpnia 1945 roku o godzinie 2:45 rano, na wyspie Tinian w Archipelagu Mariańskim. Po zrzuceniu bomby atomowej Little Boy około godziny 8:15 na Hiroszimę powrócił do bazy o 11:00 rano. Pilotem i dowódcą Enola Gay był Paul Tibbets.

Po wojnie 
Po zbombardowaniu Hiroszimy bombowiec Enola Gay nie został już nigdy użyty w lotach bojowych. Przez kilkadziesiąt lat przechowywany był w różnych hangarach US Air Force, w 1986 roku został wykupiony od amerykańskiego lotnictwa wojskowego przez entuzjastów historii II wojny światowej i powierzony Instytutowi Smithsona.

Samolot został poddany remontowi i konserwacji w warsztatach Paul E. Garber Facility w Suitland w stanie Maryland i w grudniu 2003 roku przekazany do centrum ekspozycyjnego National Air and Space Museum im. Stevena F. Udvar-Hazy’ego w Chantilly w stanie Wirginia.

Wpływy kulturowe 
W 1980 roku brytyjska grupa synth popowa – OMD jeden ze swoich utworów zatytułowała „Enola Gay”. W piosence-proteście przeciwko zimnowojennej polityce Margaret Thatcher, później jednym z największych przebojów grupy, autor tekstu Andy McCluskey pisał o amerykańskim bombowcu – matce Little Boya i symbolicznej godzinie 8:15 (zrzucenie bomby atomowej na Hiroszimę).

W 1990 roku polska grupa Turbo wydała album Dead End. Znalazł się na nim utwór „Enola Gay”, opowiadający o zrzuceniu bomby atomowej na Hiroszimę:

W 2006 roku szwedzka grupa power metalowa Sabaton nagrała utwór „Nuclear Attack”, opowiadający o ataku atomowym na Hiroszimę, wymieniając w pierwszej zwrotce przydomek samolotu (Dropped from Enola...).

W 2011 roku japoński muzyk Sugizo wydał singiel zatytułowany „Enola Gay”. W 2008 roku podczas koncertu „Rise To Cosmic Dance”, na dużym ekranie, za artystą i jego zespołem, przez cały utwór pokazywane były hasła antywojenne i krótkie filmiki pokazujące grzyb atomowy i wybuchy.

Zobacz też 

 Fat Man
 Nagasaki

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Smithsonian Institution National Air and Space Museum

Amerykańskie samoloty bombowe II wojny światowej
Wydarzenia w Hiroszimie
Samoloty eksponowane Smithsonian Institution
Reaktor

Reaktor – zbiornik lub urządzenie, w którym przebiega proces. Może to być reakcja chemiczna, jądrowa lub proces biologiczny.

Rodzaje reaktorów:
 reaktor katalityczny
 reaktor chemiczny
 reaktor jądrowy
 bioreaktor – reaktor służący do procesów biologicznych
 fotobiorekator – bioreaktor, do którego wnętrza dociera światło

Aparatura chemiczna
Komórczak

Komórczak (albo polienergida) – pojedyncza, zwykle bardzo duża komórka posiadająca wiele jąder komórkowych oraz organizm lub jego część zbudowana z takich komórek. W ten sposób zbudowane jest wiele organizmów, np. niektóre glony z grupy zielenic i grzyby oraz śluzowce, a także niektórzy przedstawiciele pierwotniaków.

Wielojądrowość jest efektem wielokrotnego podziału jądra bez jednoczesnego podziału komórki i cytoplazmy (cenocyt) lub wynikiem złączenia się pojedynczych komórek w jedną (syncytium).

Zobacz też 
 tkanki zwierzęce
 syncytium
 plazmodium, śluźnia

Przypisy 

Budowa grzybów
Komórki
Rośliny zarodnikowe

Rośliny zarodnikowe lub kryptogamiczne (Cryptogamae) – dawna nazwa grupy organizmów nie wytwarzających kwiatów i nasion, rozmnażających się przez zarodniki lub przez podział. Nazwa pochodzi od dwóch greckich słów: kryptos – ukryty i gamos – małżeństwo. Nazwę tę wprowadził w 1883 r. August Wilhelm Eichler, który podzielił królestwo roślin na dwie grupy: rośliny kryptogamiczne i rośliny fanerogamiczne (rośliny nasienne). Rośliny zarodnikowe z kolei dzielono na 3 grupy:
 plechowce (Thallophyta), do których zaliczano bakterie, glony, grzyby i porosty;
 mszaki (Bryophyta);
 paprotniki (Pteridophyta).
Formalnie grupa roślin zarodnikowych nigdy nie była traktowana jako takson w ścisłym tego pojęcia znaczeniu, lecz była zgrupowaniem różnych taksonów, których jedyną cechą wspólną była odmienność od roślin nasiennych. Obecnie łączenie organizmów w taką grupę nie odpowiada współczesnym poglądom na systematykę organizmów. Jest to bowiem sztuczna grupa polifiletyczna, grupująca organizmy nie spokrewnione z sobą. Dawniej zaliczane do niej organizmy we współczesnej klasyfikacji Thomasa Cavaliera-Smitha należą do kilku odrębnych królestw: bakterie, protisty, rośliny, grzyby, chromisty.

Przypisy 

Taksony nieścisłe i przestarzałe – rośliny
Taksony nieścisłe i przestarzałe – grzyby
Protektorat

Protektorat (z  – osłona) – jedna z form zależności politycznej, w której państwo posiadające własny ustrój uzależnione jest w swej polityce od państwa silniejszego (protektora). Protektorat zachowuje jako kraj niektóre swoje instytucje, rząd i administrację, ale znajduje się pod kontrolą obcego państwa, które prowadzi jego sprawy zewnętrzne, np. politykę zagraniczną i gospodarczą.

Często protektorat był wynikiem kolonializmu, a zależność ta była często oparta na nierównoprawnej umowie międzynarodowej narzuconej przez mocarstwo kolonialne.

Specyficzną formą protektoratu są mikropaństwa, do których można zaliczyć Liechtenstein, Monako czy San Marino.

 Przykłady

Zobacz też 

 kolonia, terytorium zależne

Terytorium w prawie międzynarodowym
Zatrucie arszenikiem

Zatrucie arszenikiem – jedna z przyczyn zatruć związkami arsenu.

Zastosowania medyczne 

Dawniej stosowany był do spędzenia płodu, często wywoływał śmiertelne zatrucie kobiety. Na przełomie XIX i XX wieku popularny był tonik – płyn Fowlera (Liquor Kalii arsenicosi), tj. roztwór arszeniku i wodorowęglanu potasu (opracowany przez Thomasa Fowlera), stosowany w leczeniu np. chorób skóry. Środek ten przedawkowany powodował zatrucia przewlekłe.

W medycynie współczesnej stosowany jest jako lek przeciwnowotworowy w leczeniu ostrej białaczki promielocytowej. Ma status leku sierocego.

Toksyczność 
Toksyczność arsenu i jego związków jest znacząco różna. Dawka toksyczna arszeniku wynosi około 10–50 mg, śmiertelna przy ostrym zatruciu 70–200 mg lub 1 mg/kg m.c./dzień (przy dużym zróżnicowaniu tolerancji osobniczej).

LD50 wynosi 15 mg/kg (szczury, doustnie).

Zatrucia 
 Ostre
 bóle brzucha
 nudności
 wymioty
 biegunka – gwałtowna, prowadząca do odwodnienia
 bóle głowy
 wylewy do mózgu
 utrata przytomności
 wstrząs
 śmierć

 Podostre 
 zapalenie spojówek i błon śluzowych jamy nosowej i gardła
 utrata apetytu
 osłabienie
 obniżenie temperatury ciała

 Przewlekłe 
W wypadku mniejszej dawki lub zatrucia przewlekłego objawy to nudności, wymioty, biegunka, później odwodnienie, ostra niewydolność nerek. Jeśli osoba zatruta przeżyje ten okres, pojawiają się objawy uszkodzenia wątroby (żółtaczka) i układu nerwowego (polineuropatie).

Inne częste objawy zatrucia przewlekłego to:
 zmiany skórne
 zapalenia błon śluzowych
 bóle brzucha
 biegunki
 niedokrwistość
 niedowłady i zaniki mięśni
 neuropatia - ostra, szybko postępująca neuropatia czuciowo-ruchowa rozpoczynająca się od okolic stóp i wstępująca proksymalnie
 wypadanie włosów
 hiperpigmentacja skóry
 prążkowanie paznokci (pasma Meesa) i ich łamliwość

Działanie kancerogenne 
Arszenik ma właściwości kancerogenne według standardów IARC, OSHA, ACGIH, NTP i EPA. IARC klasyfikuje go w grupie 1 czynników rakotwórczych.

Leczenie zatruć 

 płukanie żołądka z dodatkiem magnezji palonej
 można dodać antidotum metallorum Sautera
 leczenie objawów zaburzeń wodno-elektrolitowych, obniżenia ciśnienia tętniczego itp.
 środki chelatujące, np. BAL, DMPS

Przypisy 

Zatrucia
Cyjanek potasu

Cyjanek potasu ( cyjanek), KCN – nieorganiczny związek chemiczny z grupy cyjanków, sól potasowa kwasu cyjanowodorowego. Jest silną trucizną.

Otrzymywanie 
Metody otrzymywania cyjanku potasu:
 z cyjanowodoru i wodorotlenku potasu:
 HCN + KOH → KCN + H2O
 w wyniku ogrzewania węglanu potasu z tlenkiem węgla i amoniakiem:
 3CO + 2NH3 + K2CO3 → 2KCN + 2H2O + H2 + 2CO2
 z węglanu potasu i mocznika, w 2 etapach przeprowadzanych w wysokiej temperaturze:
 w pierwszym etapie w reakcji węglanu potasu z mocznikiem powstaje cyjanian potasu:
 K2CO3 + 2 CO(NH2)2 → 2KOCN + CO2 + 2NH3 + H2O
 w drugim etapie cyjanian potasu jest redukowany węglem do cyjanku:
 KOCN + C → KCN + CO
 synteza z pierwiastków i amoniaku w 3 etapach wysokotemperaturowych (proces Castnera-Kellnera otrzymywania cyjanków metali alkalicznych):
 w pierwszym etapie amoniak reaguje ze stopionym potasem:
 2K + 2NH3 → 2KNH2 + H2
 otrzymany amidek potasu poddaje się reakcji z węglem (600 °C):
 2KNH2 + C → K2CN2 + 2 H2
 powstały cyjanamidek potasu po podniesieniu temperatury ulega dalszej reakcji z węglem:
 K2CN2 + C → 2KCN

Właściwości 
Cyjanek potasu tworzy bezbarwne, higroskopijne kryształy o strukturze chlorku sodu. Słabo rozpuszcza się w metanolu, formamidzie, hydroksyloaminie i glicerynie. Bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie, ulegając dysocjacji na jony K+ i CN−. W obecności wody ulega częściowej hydrolizie z wydzieleniem cyjanowodoru nadającego mu charakterystyczny zapach gorzkich migdałów.

Zastosowanie 
 w metalurgii srebra i złota
 w galwanotechnice
 w syntezach chemicznych
 trucizna na gryzonie
 umieszczony w kapsułkach, jako środek umożliwiający szybkie popełnienie samobójstwa, np. w trakcie działań wojennych w przypadku schwytania przez wroga.

Zagrożenia 

Cyjanek potasu, jak większość pozostałych cyjanków, jest silnie toksyczny. Jego trujące działanie polega na blokowaniu procesu oddychania na poziomie komórkowym poprzez nieodwracalną inhibicję oksydazy cytochromowej, będącej kluczowym enzymem łańcucha oddechowego oraz wtórnie fosforylacji oksydacyjnej. W efekcie, mimo iż transport tlenu z płuc do tkanek jest zachowany, dochodzi do hipoksji tkankowej. Cyjanek potasu łatwo rozkłada się w kwaśnym środowisku wodnym do cyjanowodoru:
 KCN + HCl → KCl + HCN
Śmiertelna dawka dla człowieka wynosi 200–300 mg. Właściwa toksyczność zależy od kwaśności soku żołądkowego, ponieważ cyjanek potasu w reakcji (przedstawionej powyżej) z kwasem solnym przekształca się w cyjanowodór, który powoduje śmierć organizmu. Być może Grigorij Rasputin przeżył zatrucie cyjankiem potasu, gdyż pH jego żołądka było wyjątkowo wysokie.

Zatrucie 
W przypadku zatrucia cyjankiem potasu, do ratowania stosuje się:
 kortyzon
 węgiel aktywny
 azotyn izoamylu, azotyn sodu, 4-(dimetyloamino)fenol, tiosiarczan sodu (odtrutki)
 hydroksokobalamina (witamina B12a) – obecnie lek z wyboru przy zatruciach cyjankami, stosowana także do prewencji zatruć podczas leczenia nitroprusydkiem sodu.

Unieszkodliwianie cyjanku dokonuje się przez gotowanie z wodorotlenkiem żelaza (II); powstaje wtedy heksacyjanożelazian(II) potasu K4[Fe(CN)6].

Uwagi

Przypisy 

Potasu, cyjanek
Nieorganiczne sole potasu
Saduceusze

Saduceusze (hebr. צְדוּקִים Ṣĕdûqîm, gr. Σαδδουκαῖοι) – stronnictwo religijno-polityczne w Judei w starożytnym Izraelu zawiązane wokół kapłanów Świątyni Jerozolimskiej wywodzących się z rodu Sadoka, arcykapłana Świątyni mianowanego przez Salomona. Pojawiło się w II w. p.n.e..

Możliwe, że nie nadali oni sobie tej nazwy sami, lecz że została ona nadana im przez innych z akcentem polemicznym.

Ostoją saduceuszy były zamożne warstwy społeczeństwa, sprzyjające asymilacji, najpierw w ramach kultury hellenistycznej, potem współpracy z Rzymem.

Byli reformatorskim odłamem ówczesnego judaizmu, dosłownie interpretowali księgi biblijne, odrzucali tradycję ustną. W przeciwieństwie do faryzeuszy odrzucali tendencje mistyczne, koncepcję zmartwychwstania oraz mesjanizmu. Byli także ich przeciwnikami politycznymi.

Kapłani przedstawieni w Nowym Testamencie to właśnie przedstawiciele saduceuszy. Stronnictwo zniknęło po przegranym antyrzymskim powstaniu (66–70 n.e.), zburzeniu Świątyni przez Tytusa i rozproszeniu Żydów.

Przypisy 

Postacie Nowego Testamentu
Stronnictwa starożytnego Izraela
Pęd

pęd (fizyka)
 pęd (botanika)
Computer Systems Research Group

Computer Systems Research Group – istniejąca do 1995 roku informatyczna placówka badawczo-rozwojowa Uniwersytetu Kalifornijskiego Berkeley, w której stworzono (1974) i rozwijano do 1993 gałąź systemu Unix znaną pod nazwą BSD. W latach 80. grupa prowadziła prace nad protokołami sieciowymi w Uniksie dzięki grantowi DARPA.

Ośrodek zatrudniał m.in. takie osoby jak (alfabetycznie) Keith Bostic, Bill Joy, Bill Jolitz, Michael J. Karels, Marshall Kirk McKusick, Samuel J. Leffler.

W 1992 roku grupa pracowników CSRG założyła nieistniejącą już firmę znaną jako Berkeley Software Design Inc. (BSDI), która rozwijała system BSD/OS (przez pewien czas jako BSD/386). Inny z pracowników centrum, Bill Jolitz, próbował na bazie BSD stworzyć wolną implementację Uniksa dla komputerów PC opartych na procesorach i386. Stał się nią dziś już nie rozwijany system 386BSD, który położył podstawy dla współczesnych systemów NetBSD i FreeBSD. Najbardziej chyba znanym z całej grupy jest jednak Bill Joy, współzałożyciel firmy Sun Microsystems oraz autor wielu programów (m. in. edytora vi) i technologii informatycznych.

Zobacz też 
 BSD
 Unix
 Historia systemu operacyjnego Unix

Przypisy 

BSD
Szarotka (radioodbiornik)

Szarotka – praktycznie pierwszy przenośny polski radioodbiornik lampowy.

Historia 
Produkowany w latach 50. XX w. w Zakładach Radiowych im. Marcina Kasprzaka w Warszawie na licencji austriackiego Siemensa (model „Grazietta”). Zakresy fal: początkowo Dł i Śr później też i Kr. Zasilane z baterii lub zasilacza sieciowego mającego kształt podstawki, na którym stał radioodbiornik. Podczas pracy „stacjonarnej” był zasilany z sieci przez wyprowadzone z zasilacza bolce zasilające. Wyjęcie radioodbiornika z podstawki powodowało włączenie zasilania bateryjnego. Jest to sześcioobwodowa, dwu- lub trzyzakresowa superheterodyna z wbudowaną anteną ferrytową.

„Szarotka” nie była jedynym tego typu odbiornikiem produkowanym w Polsce. Rok wcześniej, w 1956 r. przenośny odbiornik lampowy „Turysta” wytwarzała Spółdzielnia Pracy Artykułów Technicznych i Metalowych w Poznaniu, lecz była to tylko krótka seria.

W 1958 roku na Międzynarodowych Targach Poznańskich zaprezentowano nowy model „Szarotki” tranzystorowo-lampowej, część odbiorcza pozostała lampowa, a wzmacniacz małej częstotliwości zbudowano na tranzystorach. Zlikwidowano baterię anodową. Całość zasilana była czterema ogniwami typu R20 (1,5 V), a napięcie anodowe dla lamp uzyskano przy pomocy przetwornicy DC-DC. Zmieniona została obudowa – zastosowano głośnik eliptyczny, więc inny kształt przodu obudowy, pod spodem zlikwidowano otwory służące do wstawienia w podstawkę z ładowarką. Nie doszło do produkcji seryjnej, ale prace nad wdrożeniem tego modelu do produkcji były dalece zaawansowane, powstała seria przedprodukcyjna.

Następne modele odbiorników przenośnych budowano w Polsce już na tranzystorach.

Dane techniczne „Szarotki” 
(model wyłącznie lampowy)
 zakresy fal (dwie wersje):
 Szarotka 2: długie 1050–1875 m, średnie 187–560 m
 Szarotka 3: dodatkowo 25 metrowy zakres fal krótkich
 czułość: około 500 µV
 częstotliwość pośrednia: 465 kHz
 głośnik: magnetoelektryczny typu GD 9/0,5 (4,5 Ω)
 moc wyjściowa 50 mW przy zniekształceniach 10%
 zasilanie:
 bateryjne (z ogniw Leclanchégo): 2 baterie żarzenia po 1,5 V (R20), 1 bateria anodowa 67,5 V,
 sieciowe: zewnętrzny zasilacz sieciowy na napięcie 120/220 V stanowiący podstawę – podpórkę pod radioodbiornik
 czas pracy na komplecie baterii: 25–30 godzin
 pobór prądu:
 przy zasilaniu bateryjnym:
 prąd żarzenia: około 150 mA
 prąd anodowy: około 12 mA
 przy zasilaniu sieciowym: około 6 W
 wymiary: 225 × 170 × 65 mm
 masa z bateriami: poniżej 2 kg
 lampy miniaturowe, bezpośrednio żarzone:
 1R5T – mieszacz i heterodyna
 1T4T – wzmacniacz pośredniej częstotliwości
 1S5T – detektor i wzmacniacz napięciowy m.cz.
 3S4T – wzmacniacz głośnikowy
 DM70 – oko magiczne (wskaźnik dostrojenia i włączenia odbiornika)

Budowa radioodbiornika „Szarotka”

Bibliografia 
 W. Trusz, J. Dombrowicki, Radio i telewizja w domu, Wydawnictwa Komunikacyjne, wydanie 1, Warszawa, 1958.

Linki zewnętrzne 
 

Polskie marki radioodbiorników
Syrena

syrena – istota mitologiczna
 syrena – urządzenie do sygnalizacji dźwiękowej

Tytuły dzieł 
 Syrena – film czechosłowacki z 1947 roku
 Syreny – film amerykański z 1990 roku
 Syrena – powieść Grahama Mastertona z opublikowana w 2001 roku
 Syrena – film amerykański z 2001 roku
 Syrena – film chińsko-hongkoński z 2016 roku
 Syrena – film amerykański z 2016 roku
 Syrena – amerykański serial stacji Freeform emitowany od 2018 roku

Inne 
 syrena morska – ssak morski, jedyny przedstawiciel rodzaju syrena (Hydrodamalis) należącego do rzędu brzegowców (Sirenia) (dawniej zwanego syrenami)
 Syrena – polski samochód produkowany w latach 1957-1983 przez FSO i FSM
 Syrena 110 – prototyp polskiego samochodu
 Syrena Sport – prototyp polskiego samochodu
 Fabryka Samochodów Osobowych „Syrena” w Kutnie – polski producent samochodów
 Syrena – odbiornik radiowy produkowany przez Zakłady Radiowe im. Marcina Kasprzaka w Warszawie
 Teatr Syrena – teatr w Warszawie
 Syrena – herb Warszawy, zobacz też: warszawska Syrenka
 Syrena – zespół filmowy
 Syrena – dystrybutor filmowy
 Syrena – Warszawskie Zakłady Przemysłu Skórzanego z siedzibą w Łukowie
 Syrena Rekord – firma fonograficzna działająca na ziemiach polskich (później jako Syrena-Electro)
 Syrena – warszawski skłot

Zobacz też 
 Syrenka
 „Sirène” – francuski okręt podwodny z okresu I wojny światowej
 Okręty podwodne typu Sirène – typ francuskich okrętów podwodnych z okresu I wojny światowej
 „Sirène” – francuski okręt podwodny z okresu międzywojennego i II wojny światowej
 Okręty podwodne typu Sirène – typ francuskich okrętów podwodnych z okresu międzywojennego i II wojny światowej
Lampa



Lampy oświetleniowe 
Lampa – urządzenie wytwarzające światło
 lampa oświetleniowa
 lampy gazowe
 lampa gazowa
 lampa acetylenowa
 lampa karbidowa – karbidówka
 lampa Davy’ego
 lampy na paliwo płynne
 lampa naftowa
 lampa olejna
 lampa oliwna
 lampy elektryczne
 żarówka (lampa żarowa)
 lampa plazmowa
 lampa wyładowcza
 lampa fluorescencyjna – świetlówka
 lampa neonowa – neonówka
 lampa siarkowa
 lampa sodowa
 lampa rtęciowa
 lampa metalohalogenkowa
 lampa kwarcowa
 lampa ksenonowa
 lampa bezelektrodowa
 lampa błyskowa
 lampa łukowa
 lampa jarzeniowa
 lampa rtęciowa
 lampa sollux
 lampa spektralna
 lampa szczelinowa
 lampa światła czarnego
 lampa z zimna katodą (CCFL)
 lampa Wooda
 lampa czołowa

Lampy elektronowe 
W wyniku badań nad lampami żarowymi powstały lampy elektronowe, które mają inne zastosowania niż wytwarzanie światła:
 lampy elektronowe (lampa radiowa, lampa katodowa)
 dioda próżniowa, gazotron
 trioda, tetroda, pentoda, tyratron
 lampy mikrofalowe
 lampy obrazowe
 kineskop
 lampa oscyloskopowa
 lampy analizujące
 ikonoskop, widikon, plumbikon, dysektor
 lampa rentgenowska

Inne znaczenia 

 Lampa – czasopismo
 Lampa – część wsi Chmielno w woj, pomorskim, w pow, kartuskim, w gminie Chmielno
 Lampa – miejscowość w Peru
 Lampa – miejscowość w Chile
 Lampa – etiuda filmowa Romana Polańskiego z 1959 roku

Zobacz też 

 latarnia uliczna
 reflektor
 skaner – rodzaj lampy dyskotekowej
 oprawa oświetleniowa
 lampa błyskowa
1354



Wydarzenia w Polsce 

 19 stycznia – Rzeszów otrzymał prawa miejskie od Kazimierza Wielkiego.
 Dersław I Karwacjan otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego przywilej utworzenia miasta Gorlic u zbiegu rzek: Ropy i Sękówki.
 Kołaczyce otrzymały prawa miejskie od Kazimierza Wielkiego
 Baranów Sandomierski otrzymał prawa miejskie.
 Pilzno otrzymało prawa miejskie.

Wydarzenia na świecie 

 12 lutego – podpisano traktat stralsundzki, regulujący spory graniczne między książętami Meklemburgii i Pomorza.
 22 lutego – król francuski Jan II, wobec zagrożenia najazdami angielskimi, zawarł ugodę w Mantes z królem Nawarry Karolem II.
 Sahab-ud-Din został sułtanem Kaszmiru

Zmarli 
 21 stycznia – Baldwin Luksemburski, arcybiskup Trewiru (ur. ok. 1285)
 7 września – Andrea Dandolo, doża Wenecji (ur. 1306)
 8 października – Cola di Rienzi, trybun rzymski (ur. 1313)
 data dzienna nieznana:
 Beniamin z Uzarzewa, polski rycerz herbu Zaremba, wojewoda kaliski (ur. ?)

Przypisy 

1354
Siekiera

Siekiera (od łac. securis):

 topór – broń biała i narzędzie
 Siekiera – polski zespół punkrockowy, w późniejszym okresie nowofalowy
 Zgrupowanie Siekiera – jednostki wojskowe Armii Krajowej walczące w powstaniu warszawskim
 Siekiera, motyka – tytuł piosenki popularnej na ulicach okupowanej przez hitlerowców Warszawy
Kod Graya

Kod Graya, zwany również kodem refleksyjnym – dwójkowy kod bezwagowy niepozycyjny, który charakteryzuje się tym, że dwa kolejne słowa kodowe różnią się tylko stanem jednego bitu. Jest również kodem cyklicznym, bowiem ostatni i pierwszy wyraz tego kodu także spełniają wyżej wymienioną zasadę.

Kodem Graya długości n jest ciąg wszystkich  różnych ciągów n cyfr {0,1}, ustawionych tak, że dwa kolejne ciągi cyfr różnią się dokładnie jedną z nich.

Używa się go w przetwornikach analogowo-cyfrowych, szczególnie w systemach gdzie występują po sobie kolejne wartości np. czujniki położenia/obrotu. Kodów Graya można używać do etykietowania pojedynczych procesorów w sieci będącej hiperkostką.

Rozszerzanie kodu Graya 
Rozszerzanie kodu Graya o 1 bit przeprowadza się według następującego algorytmu:
 Dopisz te same słowa kodowe, ale w odwrotnej kolejności (odbicie lustrzane)
 Do początkowych wyrazów dopisz bit o wartości zero, natomiast do odbitych lustrzanie bit o wartości 1.

Przykład konstruowania kodu 4-bitowego

Przykład prostej konwersji pomiędzy naturalnym kodem binarnym a kodem Graya

Konwersja z naturalnego kodu binarnego na kod Graya 
Zamiast konstruowania tablicy kodu Graya dla liczby zapisanej w kodzie dwójkowym można znaleźć odpowiednik w kodzie Graya w następujący sposób:
 przesunąć liczbę w postaci binarnej o jeden bit w prawo (podzielić przez 2)
 wykonać operację XOR na odpowiednich bitach liczby i wyniku dzielenia liczby przez 2.
W języku C tę operację można zapisać następującym wyrażeniem: gray = liczba ^ (liczba / 2) lub gray = liczba ^ (liczba >> 1).

Konwersja z kodu Graya na naturalny kod binarny 
Kolejne cyfry naturalnego kodu binarnego wyznacza się iteracyjnie, od najbardziej znaczącej, w oparciu o odpowiednią cyfrę kodu Graya i poprzednio wyznaczoną cyfrę kodu naturalnego:
 przyjmij pierwszą (najbardziej znaczącą) cyfrę kodu naturalnego równą pierwszej cyfrze kodu Graya
 każdą kolejną cyfrę oblicz jako różnicę symetryczną (XOR) odpowiedniej cyfry kodu Graya i poprzednio wyznaczonej cyfry kodu naturalnego.
Przykład przeliczenia:

Wynik: słowu 1010 w kodzie Graya odpowiada ciąg 1100 w kodzie naturalnym, czyli liczba 12. Rzeczywiście, jak pokazuje przedstawiona wyżej konstrukcja, 1010 jest trzynastym słowem kodowym 4-bitowego kodu, a więc (przy numeracji rozpoczynającej się od zera) odpowiada mu liczba 12.

Kod Graya jako zagadnienie grafowe 
Niech G będzie grafem. Jeżeli  będzie zbiorem  wszystkich ciągów cyfr binarnych długości n i połączymy dwa ciągi (wierzchołki) krawędzią tylko wtedy, gdy różnią się one na jednej pozycji, to cykl Hamiltona w G wyznacza jednoznacznie kod Graya długości n.

Zobacz też 
 dwójkowy system liczbowy
 kod 1 z n
 kod Johnsona
 metoda Karnaugha

Linki zewnętrzne 
 

Teoria grafów
Komputerowe reprezentacje danych
Graya