Bawaria

Bawaria, Wolny Kraj Bawaria, Wolne Państwo Bawaria (niem. Bayern, Freistaat Bayern) – największy pod względem powierzchni i najlepiej rozwinięty gospodarczo kraj związkowy Niemiec.

Informacje ogólne 
 stolica: Monachium
 liczba mieszkańców: 13 140 183 (31 grudnia 2020)
 powierzchnia: 70 541,57 km²
 język: niemiecki (dialekty bawarski, szwabski, wschodnio- i reńskofrankoński, turyngeński)
 grupy etniczne: Bawarowie (6,4 mln), Frankowie (4,1 mln), Szwabowie (1,8 mln) i „nowi Bawarczycy” (przybyli po II wojnie światowej Niemcy sudeccy i inni uchodźcy i wysiedleni)
 produkt krajowy brutto: 544 miliardów dolarów
 ważniejsze miasta: Monachium, Norymberga, Augsburg, Ratyzbona, Würzburg, Ingolstadt, Fürth i Erlangen
 klimat: umiarkowany przejściowy, między morskim a kontynentalnym; w Alpach górski
 Średnie temperatury: od –5 do 1 °C w zimie, od 12 do 23 °C w lecie
 Opady: od 800 do 1000 mm rocznie, od 2000 do 2500 mm rocznie (w Alpach Bawarskich)

Geografia 
Bawaria graniczy z Austrią, Czechami i Szwajcarią (od strony Jeziora Bodeńskiego) oraz krajami związkowymi Badenią-Wirtembergią, Hesją, Turyngią i Saksonią.

Rzeki: Altmühl, Alz, Amper, Dunaj, Soława Frankońska, Iller, Inn, Isen, Izara, Lech, Men, Mindel, Naab, Paar, Pegnitz, Regen, Regnitz, Rott, Vils, Wertach

Kanały: Ren–Men–Dunaj

Jeziora: Ammersee, Chiemsee, Starnberger See

Ważniejsze wzniesienia: Nebelhorn (2224 m), Zugspitze (2963 m), Watzmann (2714 m), Grosser Arber (1457 m)

Historia Bawarii 

W VI wieku obecna Bawaria wchodziła w obszar państwa plemiennego Bawarów, ludu germańskiego z korzeniami alemańskimi, turyngeńskimi, frankońskimi i ostrogockimi. Część północno-wschodnia obszaru dzisiejszej Bawarii była zasiedlona przez Słowian (zob. Bavaria Slavica). Bawarowie stworzyli własne księstwo, później zależne od państwa Franków. Pierwszym znanym władcą był Garibald (Heribald) I, panujący w latach 548(?)–590. Od 788 do 907 r. Bawaria znajdowała się w granicach państwa Franków. Następnie władzę przejęła miejscowa dynastia Luitpoldingów (907–947 i krótko 983–985). Bawaria znalazła się wkrótce w granicach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przy czym zajmowała południową część dzisiejszego kraju związkowego. Na północy regionu istniały mniejsze kraje, w tym Burgrabstwo Norymbergi, księstwo biskupie Bambergu i Wolne Miasto Norymberga, a w XIV wieku sięgało tu władztwo Czech (Czeski Palatynat). W 1070 r. tron bawarski został przez króla niemieckiego Henryka IV oddany sprzymierzonym z nim Welfom (1070–1139 i 1156–1180). Od 1180 do 1918 Bawaria była rządzona przez członków dynastii Wittelsbachów, którzy od 1623 r. byli elektorami.

W 1806 stała się królestwem. W 1806 do Bawarii włączono Norymbergę, a w 1815 Palatynat Reński. Od 1818 r. stała się monarchią konstytucyjną (na podstawie Aktu Konstytucyjnego, Verfassungs-Urkunde). Panujący od 1825 roku Ludwik I Wittelsbach zmienił oficjalny zapis nazwy państwa z Baiern na Bayern; litera „y” miała symbolizować tradycję starożytną w przeciwieństwie do potocznej „i”. 18 stycznia 1828 r. Bawaria i Wirtembergia utworzyły Bawarsko-Wirtemberski Związek Celny (Bayerisch-Würtembergischer Zollverein), a sześć lat później przystąpiły do Niemieckiego Związku Celnego. W 1871 r. Bawaria została włączona do Cesarstwa Niemieckiego, z zachowaniem odrębności (poczta, polityka zagraniczna, kolej i armia w czasie pokoju), które zlikwidowano dopiero w 1918 r. W tym samym roku doszło do krótkotrwałego powołania Bawarskiej Republiki Rad. W 1920 do Bawarii przyłączono Coburg, od 1572 związany z pomniejszymi księstwami saskimi. W 1949 r. Bawaria weszła w skład Republiki Federalnej Niemiec.

We wrześniu 2006 roku, tuż przed pielgrzymką do Niemiec, papież Benedykt XVI użył określenia Państwo Wielka Bawaria.

Zabytki 

 rezydencja biskupów Würzburga (od 1981 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO)
 kościół pielgrzymkowy w Wies (od 1983 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO)
 stare miasto w Bambergu (od 1993 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO)
 część retycka Limesu Górnogermańsko-Retyckiego (od 2005 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO)
 stare miasto w Ratyzbonie (od 2006 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO), m.in. Most Kamienny, katedra św. Piotra
 katedra Najświętszej Marii Panny w Monachium
 barokowy pałac Nymphenburg w Monachium
 Rezydencja w Monachium, w której muzeum zgromadzone są bogate zbiory polskie, pochodzące z czasów I Rzeczypospolitej
 zamek w Norymberdze
 zamek Trausnitz w Landshut
 zamki Ludwika II: Neuschwanstein, Linderhof i Herrenchiemsee
 klasztor benedyktyński i kościół św. Mikołaja, św. Elżbiety i św. Marii w Andechsie
 Walhalla nad Dunajem

Podział administracyjny 

Bawaria podzielona jest na siedem rejencji (Regierungsbezirke):
 Dolna Frankonia (Würzburg)
 Górna Frankonia (Bayreuth)
 Środkowa Frankonia (Ansbach)
 Szwabia (Augsburg)
 Górny Palatynat (Ratyzbona)
 Górna Bawaria (Monachium)
 Dolna Bawaria (Landshut).

Mieszkańcy każdego z tych regionów posiadają nieco odrębną kulturę i rozpoznawalny akcent językowy.

Równolegle do władz rejencji działają władze okręgu (niem. Bezirk).

Niższym szczeblem podziału jest podział na 71 powiatów i 25 miast na prawach powiatu.

Polityka 

 Koalicja rządząca: CSU

 CSU – 92
 SPD – 39
 FDP – 16
 Partia Zielonych – 19
 Wolni Wyborcy – 21

 Ostatnie wybory: 15 września 2013

W Bawarii istnieje ruch na rzecz niepodległości: Partia Bawarska otrzymała w wyborach do landtagu w 2013 poparcie 2,3%. Sondaż przeprowadzony przez YouGov w 2017 roku wskazuje, że niezależność od Niemiec popiera 1/3 Bawarczyków.

Gospodarka 

Bawaria należy do najbogatszych regionów współczesnych Niemiec. Wysoko rozwinięty jest tam przemysł elektroniczny, maszynowy (w tym samochodowy), lotniczy, włókienniczy, rafineryjny (ropa dostarczana jest rurociągami z portów Morza Śródziemnego). Produkt krajowy brutto Bawarii wynosi łącznie 544 mld USD i było większe niż PKB całej Polski aż do końca 2017 roku (PKB Polski w 2018 roku wyniosło 614,2 mld). Nazwa znanego producenta samochodów – BMW – „Bawarskie Zakłady Silnikowe” (Bayerische Motoren-Werke).

Inne znane przedsiębiorstwa z Bawarii: Siemens, Audi (samochody osobowe), MAN (autobusy i samochody ciężarowe), MTU (silniki lotnicze i czołgowe), Airbus Group (europejski koncern militarny i lotniczy), Telefónica Deutschland (operator komórkowy), HypoVereinsbank, Munich Re (jedna z dwóch największych firm reasekuracyjnych na świecie), Allianz SE (grupa ubezpieczeniowo-finansowa), Sky Deutschland (niemiecka płatna telewizja), ProSiebenSat.1 Media (koncern mediowy). Bawaria nazywana jest również doliną krzemową Niemiec.

Wysoko rozwinięte i wydajne jest też bawarskie rolnictwo. Bawaria szczyci się największą w Niemczech produkcją mleka, serów i wyrobów mleczarskich.

Na terenie Bawarii znajdują się trzy elektrownie atomowe: Isar w Essenbach, Grafenrheinfeld, Gundremmingen. W miejscowości Garching bei München (15 km na północ od Monachium) znajduje się reaktor badawczy.

Kultura 

Słynny festiwal piwa Oktoberfest odbywa się corocznie od 1810 roku we wrześniu w Monachium i jest największym festiwalem tego typu na świecie. Początek imprezy jest wyznaczany na dwa tygodnie przed pierwszą niedzielą października, a festiwal trwa dwa tygodnie (dokładnie od piątku do niedzieli, czyli 17 dni).

Muzea 
 Stara Pinakoteka w Monachium – malarstwo światowe XIV–XVIII wieku
 Nowa Pinakoteka w Monachium – malarstwo światowe XIX i XX wieku
 Muzeum Niemieckie w Monachium – największe muzeum przyrodniczo-techniczne świata

Uczelnie 

 Uniwersytet w Augsburgu
 Uniwersytet w Bambergu
 Uniwersytet w Bayreuth
 Katolicki Uniwersytet Eichstätt-Ingolstadt
 Uniwersytet Fryderyka i Aleksandra w Erlangen i Norymberdze
 Uniwersytet Bundeswehry w Monachium
 Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium
 Uniwersytet Techniczny w Monachium
 Uniwersytet w Pasawie
 Uniwersytet w Ratyzbonie
 Uniwersytet w Würzburgu

Religia 

Bawaria jest krajem o tradycji katolickiej. Katolicy stanowią w Bawarii 54,4% ludności (tj. 6 mln 796 tys.). Obserwuje się jednak duży spadek wiernych przyznających się do Kościoła katolickiego (w 1970 70,4%, w 2011 56,3%). W Altötting znajduje się jedno z najważniejszych w Europie sanktuariów kultu maryjnego. Z miejscowości Marktl w południowo-wschodniej Bawarii pochodził Benedykt XVI.

Sport 
 W Bawarii znajdują się znane ośrodki sportów zimowych – Garmisch-Partenkirchen (olimpiada zimowa w 1936 roku), Berchtesgaden, Oberstdorf – oraz wodnych.
 Swoją siedzibę ma tu kilka klubów piłkarskich: 1. FC Nürnberg, FC Augsburg, TSV 1860 Monachium, FC Ingolstadt 04, SpVgg Greuther Fürth, oraz najbardziej utytułowany – Bayern Monachium.

Osoby związane z Bawarią 

 papież Benedykt XVI (Joseph Ratzinger)
 malarze: Hans Holbein starszy, Albrecht Dürer, Lucas Cranach, Franz Marc, Gabriele Münter
 kompozytorzy: Orlando di Lasso, Christoph Willibald Gluck, Richard Strauss, Carl Orff, Max Reger, Richard Wagner, Engelbert Humperdinck, Josef Rheinberger
 pisarze: Anna Wimschneider, Bertolt Brecht, Ludwig Thoma, Luise Rinser, Thomas Mann
 naukowcy: Wilhelm Röntgen, Franciszek Brentano, Werner Heisenberg, Max von Laue
 reżyserzy: Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder
 piosenkarze i DJ-e: Daniel Küblböck, Maximilian Schlichter, DJ Hell, Tomcraft
 piłkarze: Franz Beckenbauer
 rzeźbiarze: Wit Stwosz, Tilman Riemenschneider
 teologowie: Karl Rahner, kard. Gerhard Ludwig Müller (Biskup Ratyzbony)
 politycy: Adolf Hitler, Franz Josef Strauß
 modelki i modele: Mika'ela Fisher, Patricia Hartmann, Sascha Hehn, Herbert Knaup, Renate Langer, Barbara Meier, Alessandra Meyer-Wölden, Julia Stegner

Zobacz też 

 Order Maksymiliana za Naukę i Sztukę
 Bawarski Order Zasługi
 lista stacji i przystanków kolejowych w Bawarii

Przypisy

Bibliografia 
 Michał Buchta: Bawaria. Historia polityczna kraju. Histmag.org, 24 maja 2009

Linki zewnętrzne 
 Serwis internetowy Bawarii 

 
Kraje związkowe Niemiec
Krainy historyczne Niemiec