Bardo (miasto)

Bardo () – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bardo, położone w Górach Bardzkich nad Nysą Kłodzką.

Położenie 
Bardo leży u północno-wschodniego wylotu doliny Nysy Kłodzkiej, tworzącej malowniczy Przełom Bardzki, na wysokości około 260–320 m n.p.m.

Przynależność administracyjna 
 X wiek–1322 – polski gród graniczny na Śląsku
 1322 r. – nadanie praw miejskich, znajduje się w granicach księstwa świdnickiego
 1322–1548 – w granicach księstwa ziębickiego
 1548–1565 – należało do księstwa legnicko-brzeskiego
 1565–1742 – w księstwie ziębickim
 1742–1945 – w Królestwie Pruskim, następnie w Niemczech
 1816–1945 – miasto należało do powiatu ząbkowickiego
 od 1945 r. w granicach Polski
 1945–1954 – wieś w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim
 1954 – gromada, ale zanim zaczęła funkcjonować zmieniona w osiedle
 1954–1969 – osiedle w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim
 1969–1973 – miasto w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim
 1973–1975 – miasto i gmina w powiecie ząbkowickim w województwie wrocławskim
 1975–1990 – miasto i gmina w województwie wałbrzyskim
 1990–1998 – miasto i gmina w rejonie ząbkowickim w województwie wałbrzyskim
 od 1999 r. – miasto i gmina w powiecie ząbkowickim w województwie dolnośląskim

Nazwa 
Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Brido pochodzi z 1096 roku, z dzieła Chronica Boemorum autorstwa Kosmasa. Nazwa była później notowana także w formach Barda (1155), Bardau, Berdov (1189), Bardo (1203), Wartha (1234), Bardo (1260), circa Bardam (1263), Warda (1290), Wartha (1318), Wartham (1651–52), Warthe (1743), Warthe (1785), Wartha (1845), Warta niem. Wartha (1893), Byrdo, Wartha (1900), Wartha – Byrdo (1941), Wartha – Bardo, -a, bardzki (1946).

Nazwa pochodzi od prasłowiańskiego *bŕ̥do ‘wzgórze’. W zapisie Brido i jest refleksem miękkości ŕ̥, przed wokalizacją na -ar-. Przy adaptacji nazwy do języka niemieckiego dokonała się wymiana spółgłoski b na w oraz dźwięcznej d na bezdźwięczną t.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 19 maja 1946.

Historia 
Założone w X w. jako gród obronny w Górach Bardzkich nad przełomem Nysy Kłodzkiej. Gród wymieniony był po raz pierwszy przez kronikarza Kosmasa pod rokiem 1096 jako zniszczony przez czeskiego księcia Brzetysława II. Dokument z 1155 potwierdza istnienie tu kasztelanii. O polskości tego terenu świadczy fakt, że kasztelanami bardzkimi byli wyłącznie rycerze polscy (Sobiesław w 1203, Dzierżko-Peregryn w 1223, Bogusław Jarosławowic w 1261, Jan syn Żerzucha w 1269, Jarosław Mroczkowic z Owiesna w 1283), a okoliczne miejscowości w większości już istniały i były zamieszkane przez ludność słowiańską. Gród po czeskim najeździe został odbudowany, o czym świadczą wzmianki z 1155 i 1245. Na terenie grodu istniała już wówczas kaplica, wymieniona po raz pierwszy w 1189 jako przekazana przez biskupa Żyrosława II zakonowi joannitów. W 1203 miejscowość została wspomniana w bulli papieża Innocentego III. W 1210 biskup Wawrzyniec przekazał kościół kanonikom regularnym z Kamieńca. Według tradycji już ok. 1200 szerzył się tutaj kult maryjny, związany z cudowną figurką Matki Boskiej, która jest do dzisiaj największym skarbem Barda. Około 1290 Bardo przestało być kasztelanią, od 1299 było osadą targową, po 1300 otrzymało prawa miejskie. W związku z budową przez Bolka II nowego murowanego zamku na Kalwarii (Góra Bardzka) teren grodu w 1301 kupili cystersi z opactwa w Kazimierzu Ząbkowickim i od tego momentu do 1810 byli właścicielami miejscowości. W 1337 Bardo wraz z księstwem ziębickim stało się lennem czeskim i przyjęło nazwę Warta. Od połowy XIV w. Bardo rozwijało się dzięki swojemu położeniu i coraz częściej przyjeżdżającym tutaj pątnikom. Podczas wojen husyckich miasto spłonęło (1425), zniszczone zostały również dwa kościoły. W 1471 zatrzymał się tu w drodze do Pragi Kazimierz Jagiellończyk. W czasie kampanii napoleońskiej w 1807 pod Bardem armia gen. Charles’a Lefebvre’a-Desnouettes’a stoczyła zwycięską bitwę z Prusakami. Wkrótce po tym w okolicy stacjonowało 106 tys. żołnierzy francuskich dowodzonych przez Hieronima Bonapartego, plądrowali oni miasto i ograbili skarbiec miejski. W 1875 wykuto tunel i wybudowano linię kolejową Wrocław – Kłodzko. W 1889 na granicy miasta i wsi Przyłęk wybudowano papiernię. W 1945 miejscowość znalazła się w granicach Polski i ze względu na niewielki rozmiar utraciła prawa miejskie. Dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec. Bardo uzyskało status osiedla w 1954, w 1969 przywrócono prawa miejskie. Obecne Bardo jest niewielkim letniskiem, specjalizującym się w koloniach dziecięcych oraz ważnym ośrodkiem turystyki. Zlokalizowany jest też tu drobny przemysł papierniczy i meblarski.

22 lipca 1949 roku przy ul. Polnej 10 odsłonięto obelisk upamiętniający gen. K. Świerczewskiego. Po upadku PRL obelisk „zdekomunizowano” demontując tablicę z nazwiskiem generała. Instytut Pamięci Narodowej zaliczył K. Świerczewskiego do grona zbrodniarzy komunistycznych.

Najstarsza część miasta położona jest na lewym brzegu Nysy Kłodzkiej. W 1808 r. w wyniku reorganizacji granic do Barda przyłączono Radkowice, Brune oraz część Przyłęku (ul. Fabryczna). W latach 1808–1969 należały do niego części Opolnicy i Dębowiny.

Demografia 
Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. miasto liczyło 2356 mieszkańców (801. miejsce w kraju).

Zabytki 

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
 miasto, obręb Starego Miasta z 1300 r.
 kościół par. pw. Nawiedzenia NMP z XV w., przebudowany w latach 1686–1704 oraz w XVII i XVIII w., teraz barokowa bazylika – sanktuarium maryjne
 plebania, pl. Wolności 5 z lat 1712–1716
 klasztor ss. jadwiżanek, ul. Główna 19 z połowy XVIII w., przebudowany w 1835 r.
 klasztor ss. marianek, ul. 1 Maja 12 z 1935 r.
 klasztor ss. urszulanek, ul. Krakowska 30 z 1916 r.
 zespół kaplic drogi różańcowej na Górze Różańcowej, z lat 1905–1939
 kaplica NMP położona na szczycie Góry Bardzkiej w Górach Bardzkich z XVIII w.
 zespół fortów ziemnych, z 1813 r.: fort nr 3, 4, 6
 ratusz i szkoła parafialna, obecnie dom mieszkalny, pl. Wolności 4 z XVIII w., XIX w.
 dawna gospoda „Pod Złotym Lwem”, ul. Główna 4 (d. 21) z XVII w., przebudowana w drugiej połowie XIX w. XX,
 domy, ul. Główna 6 z 1887 r. i nr 23
 zajazd „Pod Czarnym Niedźwiedziem”, obecnie dom mieszkalny, ul. Główna 25 z XVII w., druga połowa XIX w.
 hotel „Pod Gwiazdą”, obecnie dom mieszkalny, ul. Główna 27 z XVII w., przebudowany w drugiej połowie XIX w.
 dom, ul. Główna 31 z XVIII w./XIX w.
 park przy pensjonacie, ul. Polna 10 z 1913 r.
 zajazd „Pod Złotym Kubkiem”, obecnie dom mieszkalny, pl. Wolności z XVIII w., przebudowany w drugiej połowie XIX w.
 gotycki kamienny most na Nysie Kłodzkiej z XVI w., 1515 r.
Bardo – Opolnica
 zespół zameczku myśliwskiego, z połowy XIX w., 1884 r.:
 zameczek
 dwie oficyny.

Honorowi obywatele miasta 
 ks. bp Ignacy Dec – bp świdnicki od 2004, teolog, uczestnik koronacji Cudownej Figurki Matki Bożej Bardzkiej w 1966.
 Waldy Dzikowski – polityk i samorządowiec, chemik, poseł na Sejm IV, V i VI kadencji.
 o. Stanisław Golec CSsR – proboszcz m.in. w Bardzie i we Wrocławiu. Twórca muzeum klasztornego w Bardzie i Golgoty Wschodu we Wrocławiu.
 ks. kard. Henryk Gulbinowicz – abp metropolita wrocławski w latach 1976–2004, od 2004 abp senior wrocławski, kardynał od 1985, tytuł od 2000, odebrany w 2021,
 Carl Hamerling i Wiel Rutjens – Holendrzy prowadzący fundację pomocy Polsce i mieszkający w Bardzie Śl.
 o. Michał Reinke CSsR – wieloletni duszpasterz i proboszcz w Bardzie.
 Olga Tokarczuk – polska pisarka, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, nagrody literackiej Nike. Autorka opowiadania Bardo. Szopka
 o. Roman Wantuch CSsR – jeden z twórców ruchomej bardzkiej szopki, wieloletni duszpasterz i mieszkaniec klasztoru w Bardzie.
 Jerzy Widzyk – poseł na Sejm III kadencji, minister w rządzie J. Buzka, samorządowiec.
 Lech Wierzchowski – prezes zarządu firmy Donako S.A., sponsora Domów Opieki Społecznej Zamek i Oleńka.
 Józef Zych – prawnik, polityk, poseł na Sejm 1989–2015, były marszałek Sejmu.

Urodzeni w Bardzie 
 Włodzimierz Staniewski (1950) – polski reżyser, założyciel i dyrektor Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”, twórca autorskiej metody treningu aktorskiego,
 Krzysztof Żegański (1959) – inżynier sanitarny, burmistrz miasta i gminy Bardo od 2006 roku

Transport 
Przez miasto przebiegają:
 droga krajowa nr 8: Kudowa-Zdrój – Budzisko
 linia kolejowa nr 276: Wrocław Główny – Międzylesie, w mieście znajduje się stacja kolejowa Bardo Śląskie

Miasta partnerskie 
  Česká Skalice
  Tarnowo Podgórne

Zobacz też 
 Parafia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Bardzie
 Zamek w Bardzie
 Inne znaczenia słowa Bardo

Uwagi

Przypisy 
 
 
 
 .

Bibliografia 
 Słownik geografii turystycznej Sudetów. Marek Staffa (redakcja). T. 12: Góry Bardzkie. Wrocław: Wydawnictwo I-Bis, 1993, .
 Kazimierz Marcinek, Wacław Prorok, Ziemia Kłodzka. Informator turystyczny, wyd. Actus, Kłodzko 1993.

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona miasta
 Bardo – na tropie tajemnic historii
 Bazylika Nawiedzenia N.M.P.
 Historyczne i współczesne widoki miasta ze strony Wratislaviae Amici
 Wirtualny spacer po sanktuarium.
 
 Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

 
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku
Miasta w województwie dolnośląskim