Maków Podhalański

Maków Podhalański (do 1930 Maków) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie suskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Maków Podhalański. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego. Położone nad rzeką Skawą, w Beskidzie Makowskim, u stóp Bryndzówki (698 m n.p.m.).

Siedziba gminy obejmującej miasto Maków Podhalański oraz wsie: Białkę, Grzechynię, Juszczyn, Kojszówkę, Wieprzec i Żarnówkę.

Położenie 
Na północ od miasta znajduje się Pasmo Koskowej Góry, nazwane tak od najwyższego punktu, Koskowej Góry (868 m). Jego częścią jest Makowska Góra. Inne wzgórza w pobliżu to Ostrysz (707 m), Kamienna Góra (719 m) i Stołowa Góra. Na południe od rzeki rozciąga się Pasmo Jałowieckie m.in. z Malikowskim Groniem (760 m). Dalej w kierunku południowym (na południe od doliny rzeki Skawicy, dopływu Skawy) wznosi się trochę wyższe Pasmo Policy (najwyższy punkt 1369 m). Jednak najbliżej Makowa Podhalańskiego leży góra Jawor (857 m) w pobliżu Juszczyna. Najbardziej na południe – na granicy ze Słowacją – widać Pasmo Babiogórskie.

Historia 

Pierwsze wzmianki o Makowie jako osadzie starostów lanckorońskich pochodzą z 1378 r., chociaż już w 1358 r. wzmiankowano o istniejącej już rozległej parafii makowskiej oraz kościele. Najważniejszy ośrodek pielgrzymkowy w Karpatach w Polsce przedrozbiorowej. Dzierżawcą Makowa w 1378 roku był Hanko z Zakliczyna, żupnik wielicki – protoplasta rodu Jordanów. 

Od połowy XIV w. aż do rozbiorów Polski Maków występuje jako wieś królewska i znajduje się na terytorium dawnego starostwa lanckorońskiego. Maków i okoliczne osiedla były dobrami królewskimi – stanowiły Makowszczyznę. Pierwotna osada skupiała się na osiedlu Młyny – Stary Rynek.
Na środku starego rynku rosła ponad 400-letnia lipa, lecz spłonęła na początku XXI w. Przy budowie pawilonu handlowo–gastronomicznego Krokus natrafiono na ślady osiedla historycznego i obwarowanie drewniane starego rynku. Na skutek pośpiechu przy budowie, nie przekazano tego zdarzenia władzom miasta, celem przeprowadzenia skrupulatnych badań wykopaliskowych. Przypuszczalnie był to falochron, zabezpieczający centrum osiedla Maków przed wodami rzeki Skawy, która kiedyś płynęła u stóp Makowskiej Góry. Siła wody Skawy przesunęła koryto w obecne położenie, natomiast ludzie wzmocnili nowe koryto budując tamę na osiedlu Jazy.

Makowianie od samych początków osady zajmowali się wyrębem drzew z otaczającej Maków puszczy beskidzkiej oraz bednarstwem. Już w XIV w. na potrzeby żupników wielickich zrębnicy z Makowa dostarczali beczki na sól, co czyni bednarstwo tradycyjnym rzemiosłem w Makowie. Wiadomo także, że w XVI w. istniał tu folwark, który historycy umiejscawiają w miejscu stadionu sportowego.

Na XVII w. przypada rozbudowa centrum Makowa. Budownictwo wkracza również na stoki górskie. Zabudowania stawiano jedynie z ogólnodostępnego drewna. Dachy kryto gontami. Najazd szwedzki spowodował nie tylko upadek gospodarczy Makowa, ale przyczynił się do całkowitego jego zniszczenia. W 1657 r. król Jan II Kazimierz Waza nadał miastu przywilej wolnego wyrębu drzewa, związany z odbudową po zniszczeniach spowodowanych wojną ze Szwedami.

W 1774 r. wskutek I rozbioru Rzeczypospolitej po śmierci ostatniego starosty lanckorońskiego Jana Józefa Wielopolskiego Maków wraz z resztą królewszczyzny lanckorońskiej został przejęty przez skarb austriacki.

Po sprzedaży tzw. klucza makowskiego hrabiemu Filipowi Saint-Genois d’Anneaucourt w 1843 r. Maków uzyskał za sprawą nowego właściciela prawa miejskie. Otrzymał herb w 1873 r.

W 1844 r. zaczęto budowę huty żelaza Maurycy współpracującej z kuźnicą w Zawoi, lecz ze względu na niską opłacalność została zamknięta w 1863 r. W 1878 Habsburgowie żywieccy wykupili dobra od Maurycego, syna hrabiego. Pod koniec XIX w. Maków został połączony linią kolejową z Krakowem (na pn.) i Chabówką w 1884 roku.

Podczas I wojny światowej wielu mieszkańców z Makowa i okolic zaciągnęło się do legionów Józefa Piłsudskiego, który osobiście przebywał w mieście w listopadzie 1914 r. i w 1916 r.

Maków dwukrotnie w swej historii był siedzibą starostwa. W 1914 r. z powodu działań wojennych starostwo nie rozpoczęło urzędowania. Ponownie starostwo powołano już w wolnej Polsce w 1923 r.

Do powiatu makowskiego wchodził okręg sądowy suski z 10 gminami, jordanowski z 16 gminami oraz makowski z 10 gminami. Przed 1929 r. przyłączone zostały gminy Ponice, Chabówka oraz miasto Rabka. Ogółem powiat obejmował 823 km² powierzchni, a zamieszkiwało go 69 000 mieszkańców (1931) – sam Maków odpowiednio 22,03 km² powierzchni i 4111 mieszkańców.

W tym czasie Maków dzięki specyficznemu mikroklimatowi i dogodnym warunkom geograficznym sukcesywnie przekształcał się w duży ośrodek wczasowy dla mniej zamożnych turystów i kuracjuszy. W latach 20. XX w. rozpoczął się okres budowy domów letniskowych, rozwijało się budownictwo miejscowe, a w 1933 r. na stokach Makowskiej Góry wybudowano ośrodek wczasowy dla kolejarzy (późniejsze sanatorium przeciwgruźlicze).

Dość pomyślnie rysujące się perspektywy rozwojowe na początku lat 30. XX w. zostały przyhamowane. Złożyły się na to 2 czynniki: likwidacja powiatu makowskiego (pomimo jego bardzo dobrego prosperowania) oraz konsekwencje wielkiego kryzysu ekonomicznego. Ostatecznie rozwój miasta zahamowała II wojna światowa.

3 września 1939 r. Niemcy zajęli Maków bez walki. Miasto weszło w skład Generalnego Gubernatorstwa i był miastem granicznym, gdyż na Skawie przebiegała granica z III Rzeszą.

Przez cały okres okupacji na terenie Makowa (przede wszystkim w lasach) i w okolicy działała partyzantka, której wielu mieszkańców miasta pomagało. Jednak aktywni byli również Niemcy, którzy swoją siedzibę mieli w willi Marysin, gdzie dokonywano przesłuchań i licznych egzekucji. Do największej z nich doszło 25 sierpnia 1942 r., kiedy to rozstrzelano 72 osoby. Makabrycznej zbrodni hitlerowcy dokonali na Osiedlu Zagórze z 4 na 5 kwietnia 1944 r. – pacyfikując, mordując i paląc żywcem 42 osoby.

28 stycznia 1945 r. po blisko tygodniowej walce Armia Czerwona wraz z oddziałem Walka płk Kalinowskiego zajęła Maków. W walkach poległo blisko 1000 żołnierzy sowieckich.

Dopiero od lat 60. XX w. zaczął się dla miasta okres ponownego rozwoju, choć przemiany ustrojowe na początku lat 90 XX w. ponownie go przyhamowały.

W 1979 r. obraz Matki Boskiej Makowskiej został ukoronowany przez papieża Jana Pawła II.

25 lipca 2001 r. miasto nawiedziła powódź, która zniszczyła centrum miasta, gdzie z brzegów wystąpił przepływający tu Księży Potok. Suma opadów atmosferycznych tego dnia wyniosła aż 190,8 mm.

Nazwa miasta 
Do początku XX w. powszechnie funkcjonowała nazwa Maków. Jest to nazwa dzierżawcza, pochodzi prawdopodobnie od imienia chłopa zasadźcy Maka. Popularna etymologia wiąże jednak tę nazwę z rośliną makiem, co znalazło odzwierciedlenie w herbie miasta.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. na obszarze Polski były dwa miasteczka o takiej nazwie (drugie to Maków Mazowiecki). O uporządkowanie nazewnictwa wnioskowała kolej. Zaproponowano kilka określeń, które mogły być drugim członem nazwy: Krakowski, Podgórski, Małopolski i Podhalański. Ostatecznie przyjęta została ta ostatnia wersja, choć z geograficznego i historycznego punktu widzenia jest ona niepoprawna – kraina Podhale zaczyna się kilka kilometrów od miasta. Decyzję tę zaakceptowało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.

W latach 1924–1933 Maków był siedzibą powiatu makowskiego.

Demografia 
 Piramida wieku mieszkańców Makowa Podhalańskiego w 2014 roku.

Turystyka 
Spokojne miasteczko, położone w dolinie o specyficznym mikroklimacie, już w latach międzywojennych przyciągnęło wiele osób, które postawiły tutaj swoje wille. Na stoku Makowskiej Góry powstało także sanatorium przeciwgruźlicze. Miasto jest znane ze swojej szkoły krawieckiej, założonej w 1896 r., w której uczy się typowego dla tego obszaru haftu makowskiego. Wyroby lokalnego rękodzieła ludowego są popularnymi pamiątkami z tego regionu.

Zabytki 
 wpisane do rejestru zabytków:
 pozostałości huty „Maurycy” z XIX w.
 dom murowany z 1896, obecnie biblioteka i izba regionalna
 pozostałe zabytki:
 Kościół klasycystyczny z XIX w. – Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin
 Domy drewniane z I połowy XIX w.
 Budynek Miejskiej Biblioteki Publicznej
 Kapliczki i pomniki przydrożne

Szlaki turystyczne 
  Sucha Beskidzka – Mioduszyna – Maków Podhalański – Grzechynia – dojście do  z Suchej Beskidzkiej do Zawoi Dolnej
  Maków Podhalański – Budzów – Chełm Wschodni – Stronie – Kalwaria Zebrzydowska
  Maków Podhalański – Stańkowa – Koskowa Góra – Parszywka – Przełęcz Dział – Groń – Pcim

Wydarzenia sportowe i kulturalne 
 Tydzień Kultury Beskidzkiej (TKB) – sierpień
 Międzynarodowy Bieg Uliczny po Ziemi Makowskiej – maj
 Dni Makowa Podhalańskiego – lipiec
 Rajd Podbabiogórskie Miasta
 Rajd Krakowski – kwiecień
 Rajd Pieszy Koskowa Góra
 Terenowy Wyścig Rowerowy – wrzesień
 Międzynarodowy Plener Rzeźbiarsko-Malarski w Makowie Podhalańskim

Ośrodki turystyczne 
 Hotel Halniak,
 Hotel Carlton (dawna Willa Marysin)
 Ośrodek Wczasowo-Campingowy Jazy
 Willa Świt (Pensjonat)
 Ośrodek Wypoczynkowy Pod Łysą Górą
 Ośrodek Wypoczynkowy Podhale
 Młodzieżowe Schronisko Turystyczne
 Zajazd Aśka

Urzędy oraz inne ważniejsze instytucje w Makowie Podhalańskim 
 Urząd Miejski
 Urząd Pocztowy
 Komisariat Policji
 Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS)
 Miejski Dom Kultury
 Gminny Zarząd Placówek Oświatowych (GZPO)
 Miejska Biblioteka Publiczna
 Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne Eko-Skawa Sp. z o.o. (dawne MZWiK)
 Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Makowie Podhalańskim-Centrum
 Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Makowie Podhalańskim-Dolnym
 Dom Pomocy Społecznej (DPS)

Placówki medyczne 

 Szpital im. księdza dr Stanisława Czartoryskiego, al. Kasztanowa
 Zakład Długoterminowej Opieki Medycznej im. św. Katarzyny Sieneńskiej (dawne sanatorium przeciwgruźlicze), ul. Mickiewicza
 Miejska Przychodnia Zdrowia, ul. Kościuszki
 Poradnie Specjalistyczne (przy szpitalu im. księdza dr Stanisława Czartoryskiego)

6 aptek, 2 sklepy medyczne, 2 sklepy optyczne.

Osiedla mieszkaniowe 
 Osiedle Tysiąclecia
 Tzw. „nowe” bloki przy ul. 3 Maja

Muzea 
 Izba Regionalna w Miejskiej Bibliotece Publicznej
 Muzeum Historyczne Makowa Podhalańskiego (MHMP)

Biblioteki 
 Miejska Biblioteka Publiczna
 Biblioteka Parafialna przy parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego

Transport 
W latach 1990–2003 istniała w Makowie Podhalańskim komunikacja miejska, wykonywana przez Miejski Zakład Komunalny (MZK). Autobusy miejskie, kursujące na liniach o numeracji od 1 do 8, łączyły Maków z wsiami na terenie gminy, a także Suchą Beskidzką, Stryszawą i Skawicą.

Najbliższe lotniska znajdują się w Krakowie i w Katowicach. W 2013 ok. 6 km na południowy zachód od miasta oddano do użytku prywatne lądowisko Blachdom Plus Maków Podhalański.

Drogi 

 droga krajowa 28

Kolej 
 Stacja kolejowa PKP Maków Podhalański (ul. Kolejowa), położona na linii kolejowej Sucha Beskidzka – Chabówka, po której kursują wszystkie pociągi z Krakowa do Zakopanego.

Mosty

Most kolejowy 
 Most nad rzeką Skawą

Mosty drogowe 
 Most łączący Maków Podhalański i Suchą Beskidzką
 Most łączący Maków Podhalański i Białkę
 Most Grzechyński

Most spacerowy 
 Most Jedziński

Gospodarka

Przemysł w gminie Maków Podhalański 
 drzewny i meblarski (m.in.: Drewmax – producent mebli z litego drewna sosnowego z elementami rattanu lub szkła, Drewpol – producent mebli woskowanych, Arbox – producent mebli z drewna litego, Stolarstwo Meblowe Mirosław Bochenek, Drzewna Spółdzielnia Pracy Spólnota – producent leżaków i sanek z siedzibą w Białce koło Makowa Podhalańskiego)
 odzieżowy (m.in. Dalia)
 spożywczy

Handel 
W mieście funkcjonują liczne sklepy i hurtownie.

Kluby, stowarzyszenia, fundacje 
 Polana Makowska – zespół regionalny
 Miejski Klub Sportowy Halniak
 Stowarzyszenie Babiogórska Grupa Krótkofalowców
 Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Makowskiej
 Małopolskie Stowarzyszenie Promocji Agroturystyki
 Stowarzyszenie Rodzina Kolpinga przy parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego
 Feniks – Klub bilardowy
 Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich (SGB)
 Beskidzkie Stowarzyszenie Kombatantów i Osób Represjonowanych
 Babiogórskie Stowarzyszenie Twórców Kultury
 Związek Podhalan
 Polski Związek Wędkarski (PZW)
 Fundacja Aktywnej Rehabilitacji (FAR)
 Ognisko Muzyczne Moderato
 Gminna Orkiestra Dęta Maków Podhalański
 The Chilloud – zespół rockowy (dawniej Narwana)
 Zespoły Szkolne (np. chór Septyma)

Edukacja

Przedszkola 
 Gminne Przedszkole Samorządowe
 Przedszkole Niepubliczne Sióstr Serafitek pw. św. Anny
 Prywatne Przedszkole Słoneczny Uśmiech

Szkoły podstawowe 
 Szkoła Podstawowa nr 1 im. Henryka Sienkiewicza
 Szkoła Podstawowa Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich (SPSK)

Szkoły ponadpodstawowe 
 Zespół Szkół im. św. J. Kantego:

 Liceum Profilowane (LP)
 Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące (po ukończeniu ZSZ)
 Technikum (T)
 Zasadnicza Szkoła Zawodowa (ZSZ)
 Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych Zaoczne, ul. Wolności

Szkoła policealna 
 Asystent Osoby Niepełnosprawnej (w Zespole Szkół im. św. J. Kantego)

Pozostałe placówki szkolne 
 Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy (SOSW)
 Szkoła Podstawowa, ul. Orkana,
 Internat, ul. Moniuszki.

Ludzie związani z Makowem Podhalańskim

Odznaczenia 
 Order Krzyża Grunwaldu III klasy (1985)

Zobacz też 
 Herb Makowa Podhalańskiego
 Dekanat Maków Podhalański
 Parafia Przemienienia Pańskiego w Makowie Podhalańskim

Przypisy

Bibliografia 
 Józef Łasak – Andrzej Buś (1943-2003) – Ostatni Powsinoga Kultury Beskidzkiej Wadoviana – nr 8 – 2004
 Gazeta Lekarska. Przegląd numerów Gazety Lekarskiej. Rocznik 2005 Gazety Lekarskiej Numer 2005-12 Zbigniew Żak wiceprezes Naczelnej Rady Lekarskiej nie żyje
 Kwartalnik W górach jesień 2005

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona miasta Maków Podhalański
 Oficjalna strona parafii Maków Podhalański
 
 Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

 
Miasta w województwie małopolskim
Miasta w Polsce lokowane w XIX wieku