alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
513

Het jaar 513 is het 13e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Vitalianus, Byzantijns generaal, komt in opstand tegen keizer Anastasius I. Hij krijgt in Thracië steun van de bevolking en verzamelt een expeditieleger. Dit zijn voornamelijk Hunnen en Bulgaren,  voormalige foederatie (bondgenoten) van het Byzantijnse Rijk.
 Vitalianus marcheert naar Constantinopel en ontvangt een delegatie in zijn legerkamp bij Hebdomon (huidige Turkije). Na de onderhandelingen schenkt Anastasios I hem de titel magister militum per Thracias.
 Vitalianus trekt zich terug naar Moesië en ontbindt het leger. Kort daarna stuurt Anastasios I een Byzantijns leger (± 80.000 man) onder bevel van zijn neef Hypatius. De opstand wordt hervat en zal duren tot 515.

Perzië 
 Koning Kavad I bekeert zich tot het mazdakisme en voert religieuze hervormingen door. Hij laat andere geloofsgemeenschappen hun bezittingen afnemen. De Joodse gemeenschap komt in Ctesiphon in opstand.

Religie 
 Vigor wordt benoemd tot bisschop van Bayeux (Frankrijk). Hij treedt krachtig op tegen het heidendom en sticht later een klooster in Saint-Vigor-le-Grand.

Geboren

Overleden 

000
512

Het jaar 512 is het 12e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Anastasios I breekt met de politiek van religieuze tolerantie en voert hervormingen door voor een pro-monofysitisch beleid.
 Anastasios I onderdrukt in Constantinopel gewelddadige rellen tussen de  orthodoxen en monofysieten.  
 Anastasios I benoemt Severus (512-518) tot patriarch van Antiochië.

Byzantijnse architectuur 
 In Syrië wordt de kathedraal van Bosra gebouwd. De kerk is een centraalbouw en een van de eerste met een ronde koepel.

Geboren

Overleden 

000
502

Het jaar 502 is het 2e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Anastasius I weigert mee te betalen voor de fortificatie van de Darjalkloof (Iberische Poorten), een kloof die wordt gebruikt als handelsroute. Hierdoor breekt er een oorlog uit met Perzië. Koning Kavad I valt Armenië binnen en verovert Theodosiopolis (huidige Turkije).
 Winter - Kavad I belegert en plundert de vestingstad Amida in Noord-Mesopotamië. De inwoners slaan, zonder steun van het Byzantijnse leger, drie maanden de Perzische aanvallen af. Anastasios I voert een tegenoffensief langs de Eufraat en herovert Theodosiopolis.

Europa 
 Koning Clovis I lijft de streek Zwaben na enige weerstand van de Alamannen in bij het Frankische Rijk. Enkele gebieden in de Elzas, ten oosten van Zwitserland, komen onder bescherming van de Ostrogoten.
 Koning Gundobad laat in Lyon het Bourgondische recht (Lex Burgundionum) op schrift stellen. In het wetboek wordt de Gallo-Romeinse bevolking en de Bourgondiërs voor de wet gelijkgesteld. (waarschijnlijke datum)
 Caesarius volgt zijn oom Eon op als aartsbisschop van Arles (Zuid-Frankrijk). Hij introduceert religieuze hervormingen en sticht verschillende kloosters.

China 
 Xiao Yan sticht de Liang Dynastie (502-557) en vestigt zijn residentie in Nanking. Hij dwingt zijn vroegere bondgenoten, de Zuidelijke Qi, tot overgave. Xiao Yan (Wu Di) bestijgt als keizer de troon van het Chinese Keizerrijk.

Literatuur 
 Het Boek van de Song wordt voltooid. Het is een van de boeken uit de Vierentwintig Geschiedenissen, de verzameling officiële geschiedenissen van Chinese keizerlijke dynastieën.

Geboren 

 Amalarik, koning van de Visigoten (overleden 531)
 Clothilde, dochter van Clovis I (waarschijnlijke datum)

Overleden 

 17 augustus - Eon, aartsbisschop van Arles
 Genoveva van Parijs (80), Frans patroonheilige
 Vachtang I, koning van Iberië (huidige Georgië) (waarschijnlijke datum)

000
503

Het jaar 503 is het 3e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Anastasius I stuurt een Byzantijns expeditieleger (52.000 man) naar Armenië en wordt door de Perzen verslagen. De Romeinen proberen tevergeefs Amida (huidige Turkije) te belegeren. De vestingstad ligt op een steile basaltrots (650 meter hoog) aan de Tigris. 
 Koning Kavad I valt Osroene binnen en belegert de stad Edessa (Noord-Mesopotamië).

Azië 
 Het Koreaanse Silla wordt (opnieuw) een koninkrijk. De heersende vorst Jijeung benoemt zichzelf tot koning ("wang") en voert hervormingen door.

Geboren

Overleden 

 Ernakh, koning van de Hunnen
 Fergus Mór mac Eirc, Schots politicus 

000
504

Het jaar 504 is het 4e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Klein-Azië 
 Keizer Anastasius I belegert opnieuw Amida (huidige Turkije) en laat een circumvallatielinie (verdedigingswerk) rondom de vestingstad aanbrengen.
 Koning Kavad I geeft Amida over aan de Romeinen en sluit een wapenstilstand met het Byzantijnse Rijk.

Europa 
 Koning Theodorik de Grote verdrijft de Gepiden uit hun leefgebied in Pannonië. De Ostrogoten plunderen Belgrado (Servië).

Vroegchristelijke bouwkunst 
 Theodorik de Grote laat in Ravenna de basiliek van Sant' Apollinare Nuovo bouwen. De kerk wordt gewijd aan Christus de Verlosser. (waarschijnlijke datum)

Geboren

Overleden 

000
505

Het jaar 505 is het 5e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Armenië 
 De Armeens-Apostolische Kerk aanvaardt het monofysitisme. Zij verwerpt het concilie van Chalcedon en splitst zich af van de Byzantijnse Kerk.

Astronomie 
 Varahamihira, Indiase astronoom en geleerde, stelt aan de hand van zijn sterrenkundige waarnemingen vast, dat sinds de tijd van Ptolemaeus de precessie van de aardas 50,32 boogseconden per jaar bedraagt. (waarschijnlijke datum)

Vroegchristelijke bouwkunst 
 Rond deze periode wordt in de Byzantijnse architectuur de pendentiefkoepel voor het eerst toegepast. (waarschijnlijke datum)

Geboren 
 Belisarius, Byzantijns veldheer (overleden 565)

Overleden 

000
506

Het jaar 506 is het 6e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 2 februari - Koning Alarik II laat in Toulouse het wetboek "Breviarium Alaricianum" samenstellen. Een afzonderlijke uitleg (interpretatio) van een overzicht van Romeinse wetten en keizerlijke besluiten.
 Koning Clovis I verslaat opnieuw de Alemannen in de omgeving van Straatsburg (Elzas). De Franken voeren een plunderveldtocht in Allemannië (huidige Zwitserland).

Italië 
 Koning Theodorik de Grote laat zijn steun voor Laurentius (tegenpaus) vallen. In Rome breken straatgevechten uit, Symmachus wordt als paus in ere hersteld.

Religie 
 Alarik II geeft de Gallische bisschoppen toestemming een concilie in Agde (Zuid-Frankrijk) te houden. De vergadering onder leiding van Caesarius van Arles, veroordeelt ketterij in het Visigotische Rijk.

Geboren

Overleden 

 Laurentius, tegenpaus van Rome (waarschijnlijke datum)

000
508

Het jaar 508 is het 8e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa
 Keizer Anastasius I erkent Clovis I, koning van de Salische Franken, als heerser van Gallië. Hij stuurt een Byzantijnse vloot (100 oorlogsschepen) naar Italië en voert een rooftocht langs de kust.
 Clovis I breidt het Frankische Rijk verder uit tot aan de Pyreneeën. Hij annexeert een gebied van beneden de Rijn, dat door de Salische (zuidwesten) en Ripuarische Franken (oosten) wordt bewoond (latere West-Francië).
 De Oost-Gotische koning Theodorik I verovert het grondgebied van de Provence in het zuidoosten van Gallië.

Geboren

Overleden 

 Romulus Augustulus, laatste keizer van het West-Romeinse Rijk (waarschijnlijke datum)

000
509

Het jaar 509 is het 9e jaar in de 6e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Clovis I (Choldovech) verenigt alle Frankische stammen en wordt de eerste katholieke koning die heerst over Gallië (huidige Frankrijk). Hij elimineert de laatste koningen (hertogen) van de Salische- en Ripuarische Franken. Hiermee lijft hij officieel het gebied (Toxandrië) ten westen van Rijn in bij het Frankische Rijk.
 Clovis I gunt de edelen landerijen om de rust in zijn koninkrijk te behouden. De Karolingen, een vooraanstaande familie, bekleden hoge ambten en bezitten vele landgoederen. Hierdoor ontstaat de allodia (grootgrondbezit).

Geboren 
 Kimmei, keizer van Japan (overleden 571)

Overleden 
 Cloderic, koning van de Ripuarische Franken
 Ragnachar, koning van de Salische Franken
 Rignomer, koning van de Salische Franken
 Sigebert de Lamme, koning van de Ripuarische Franken

000
Niets

Niets, in de fysische betekenis, wil zeggen een absolute leegheid, de afwezigheid van enige materie. Het al of niet bestaan van een "niets" is lang een onderwerp van discussie geweest.

Natuurkunde 
Tot ver na de middeleeuwen dacht men dat de natuur een afkeer had van een niets en dit "niets" altijd weer opvulde. Dit staat bekend als horror vacui.

Naarmate het inzicht vorderde leek het erop dat een vacuüm wel degelijk kan bestaan en dat de ruimte tussen de sterren vrijwel leeg was. Tussen de individuele atomen zou er niets zijn.

De komst van de kwantummechanica heeft dat beeld doorbroken. Een elementair begrip uit de kwantummechanica is het onzekerheidsprincipe van Heisenberg. Dit stelt dat van een deeltje nooit de snelheid en positie tegelijk precies bekend kan zijn. Dit betekent dat de energie van het vacuüm niet nul kan zijn. Met andere woorden: er kan altijd een deeltje aanwezig zijn. Uit het niets ontstaan spontaan deeltjes en deze vernietigen elkaar weer, zie virtueel deeltje.

Met experimenten is het bestaan van deze vacuümenergie aangetoond. Het lijkt er op dat het absolute niets niet bestaat, in ieder geval niet in ons heelal. Of er "daarbuiten" een niets bestaat, is een vraag voor filosofen en metafysici. De wetenschap kan er (nog) geen uitspraak over doen. 

Een voorbeeld van een dergelijke filosofische beschouwing is als volgt. Het feit dat hier en nu iets bestaat is een argument om de mogelijkheid van een absoluut niets uit te sluiten. Zelfs indien men een toestand veronderstelt van de meest absolute fysische leegheid, waarin geen tijd, geen energie en geen ruimte bestaan - dus minder nog dan de singulariteit die aan de oorsprong van de oerknal lag - dan nog zou men het bestaan van zuiver abstracte wetten en wiskundige principes moeten aanvaarden, zonder volgens dewelke nooit iets zou zijn kunnen ontstaan. In die optiek is bijvoorbeeld de wiskunde in haar abstractie onafhankelijk van het bestaan van wat dan ook.

Mythologie 
Een aantal mythologische scheppingsverhalen beginnen met "een absoluut niets". In de Noordse mythologie heet dit bijvoorbeeld Ginnungagap of gapende leegte, en in de Griekse mythologie wordt het niets Chaos genoemd.

Andere betekenissen 
Naast de natuurkundige betekenis van het niets kan men met het woord ook iets anders bedoelen.
 In de wiskunde duidt men het niets aan met de lege verzameling en het getal nul.
 In het boeddhisme bestaat er een vorm van meditatie die de basis van nietsheid genoemd wordt. Bij deze meditatie richt men de aandacht op het concept van 'niets'. Deze meditatie is de zevende van de acht jhanas. 
 De filosofie van Nagarjuna is gecentreerd rond dit concept sunyata, het niets.

Zie ook 
 Leegte
 Alles

Literatuur 
 , Church Dogmatics III/3, pp. 389-368, 
 , The Book of Nothing
  Die Entdeckung des Nichts, Rowohlt, 1999, 
 , The Nothing That Is 
 , The Hole in the Universe
 , Was ist Metaphysik?
  L'être et le néant
 , In Search of a Cyclops
 , Zero 
 bild der wissenschaft 10/2006, "Nichts" (S. 40-59)

Natuurkunde
Filosofische terminologie
Metafysica
Nul
Lijst van staten en territoria van India

India is een federale republiek die onderverdeeld is in 28 deelstaten en 8 unieterritoria (waaronder het nationaal hoofdstedelijk territorium Delhi). Alle staten en territoria zijn weer onderverdeeld in districten.

Kaart 
{| class="vatop"
|-
| colspan="2" style="text-align: center; font-size:85%;" |
1-28 zijn staten en A-G zijn territoria
|
|-
|
 Andhra Pradesh
 Arunachal Pradesh
 Assam
 Bihar
 Chhattisgarh
 Goa
 Gujarat
 Haryana
 Himachal Pradesh
 Jharkhand
 Karnataka
 Kerala
 Madhya Pradesh
 Maharashtra
|
 Manipur
 Meghalaya
 Mizoram
 Nagaland
 Odisha
 Punjab
 Rajasthan
 Sikkim
 Tamil Nadu
 Telangana
 Tripura
 Uttar Pradesh
 Uttarakhand
 West-Bengalen
| 
|-
|
 Andamanen en Nicobaren
 Chandigarh
 Dadra en Nagar Haveli en Daman en Diu
 Jammu en Kasjmir
|
 Ladakh
 Laccadiven
 Delhi
& I. Puducherry
|
|}

Tabel 
In de onderstaande tabel zijn de staten in het vet weergegeven en de territoria cursief.

Zie ook 
 Lijst van districten van India
 Lijst van grote Indiase steden
 ISO 3166-2:IN

 
 
 
India
Staten
Pablo Lastras

Pablo Lastras García (Madrid, 20 januari 1976) is een Spaans voormalig wielrenner. Hij behoort tot de renners die in alle drie de Grote Rondes een etappe wonnen.

Lastras rijdt voor de ploeg Team Movistar; daarvoor reed hij voor de voorgangers van dat team, die andere namen droegen.

Voornaamste overwinningen
1997
 Memorial Manuel Galera

1999
 2e etappe deel a Troféu Joaquim Agostinho
 12e etappe Ronde van Portugal

2000
 3e etappe GP do Minho

2001
 11e etappe Ronde van Italië
 4e etappe Ronde van Portugal (ploegentijdrit)
 Memorial Manuel Galera

2002
 9e en 11e etappe Ronde van Spanje

2003
 2e etappe Ronde van Castilië en Leon (ploegentijdrit)
 18e etappe Ronde van Frankrijk
 Eindklassement Ronde van Burgos

2005
 8e etappe Ronde van Zwitserland

2007
 6e etappe ENECO Tour

2008
 Eindklassement Ruta del Sol

2011
 3e etappe Ronde van Burgos (ploegentijdrit)
 3e etappe Ronde van Spanje

2012
 1e etappe Ronde van Spanje (ploegentijdrit)

Resultaten in voornaamste wedstrijden 
(*) tussen haakjes aantal individuele etappe-overwinningen
|
|}

Ploegen 
 1995-
 1996-
 1997-
 1997-
 1998-
 1999-
 2000-
 2001-
 2002-
 2003-
 2004-
 2005-
 2006-Caisse d'Epargne-Illes Balears
 2007-Caisse d'Epargne
 2008-Caisse d'Epargne
 2009-Caisse d'Epargne
 2010-Caisse d'Epargne
 2011-Team Movistar
 2012-Team Movistar
 2013-Team Movistar
 2014-Team Movistar
 2015-Team Movistar

Externe link 

Lastras Pablo
Trekduif

De trekduif (Ectopistes migratorius) is een uitgestorven vogel die in zeer groten getale in Noord-Amerika voorkwam. In 1866 waren er mogelijk miljarden van deze vogels. De aantallen werden na 1870 kleiner en rond de eeuwwisseling was de duif uitgestorven.

Kenmerken 
De vogel was 38 tot 41 centimeter lang; het vrouwtje was iets kleiner dan het mannetje. De vogel leek qua verenkleed op de treurduif (Zenaida macroura), maar was groter. Hij was slank en wendbaar en was een goede vlieger met flink ontwikkelde borstspieren. Een volwassen mannetje had een blauwgrijze kop, hals en nek. Het vrouwtje was van boven bruiner en van onder lichter gekleurd. De vogel had iriserende sierveren op de hals. De rug was overwegend donker blauwgrijs, de borst was licht roodbruin dat naar de buik toe lichter roze werd.

Verspreiding en leefgebied 
Trekduiven kwamen voor in heel Noord-Amerika ten oosten van de Rocky Mountains. Gedurende de winter trokken ze alle kanten uit. In strenge winters verplaatsten ze zich naar de zuidelijker gelegen staten. Het leefgebied bestond uit loofbos. De duiven foerageerden vooral op de zaden van bomen uit de napjesdragersfamilie. In de winter verbleven ze vaak in moerasgebieden met elzenbossen. Naaldbossen werden vaak gebruikt om in te overnachten.

Uitsterven 

Er wordt geschat dat ten tijde van de komst van de Europese kolonisten niet minder dan 3 tot 5 miljard van deze vogels rondvlogen. De vogel trok vaak op onregelmatige tijden in grote vluchten over het continent. In 1866 duurde het in Ontario 14 uur voordat een vlucht trekduiven gepasseerd was. Er moeten toen meer dan een miljard vogels overgekomen zijn.

Toch stierf de vogel in luttele jaren uit. Dit was het gevolg van de ongebreidelde jacht die erop gemaakt is, hoewel ontbossing ook een bijdrage geleverd kan hebben.

Bij een bepaalde broedkolonie in Michigan werden er in 1874 zo'n 25.000 vogels per dag afgemaakt. In de jaren tachtig van de negentiende eeuw werd de vogel duidelijk met uitsterven bedreigd en op 1 september 1914 stierf het laatste exemplaar, Martha genaamd, in de Cincinnati Zoo and Botanical Garden.

Taxonomie 
Er zijn relatief veel huiden en/of skeletten van deze vogel bewaard gebleven. In totaal zijn er meer dan 1500 specimens; Naturalis in Leiden heeft er 11. Daardoor is het mogelijk het DNA van de trekduif uitgebreid te onderzoeken. De soort behoort tot een monotypisch geslacht dat nauw verwant is aan andere in de Nieuwe Wereld voorkomende soorten van het geslacht Patagioenas. Deze clade is het meest verwant met de in de Oude Wereld voorkomende tortelduiven, waartoe ook de Turkse tortel behoort.

Omdat een groot gedeelte van het genoom van de duif gereconstrueerd is, heeft een team van ter zake deskundige onderzoekers het plan opgevat om deze trekduif tot leven te wekken door middel van genetische modificatie van nog levende, verwante soorten duiven.

Duiven en tortelduiven
Uitgestorven vogels
IUCN-status uitgestorven
Dier uit het Nearctisch gebied
DDR

Duitse Democratische Republiek of Oost-Duitsland
 DDR SDRAM, Double Data Rate SDRAM, een computergeheugentype
 Dance Dance Revolution
 Station Dordrecht, afkorting van dit station.
Chandrasekhar-limiet

De Chandrasekhar-limiet is de massagrens die bepaalt of een instortende ster een witte dwerg wordt of een exotischer object zoals een zwart gat. De Chandrasekhar-limiet is vernoemd naar haar ontdekker Subramanyan Chandrasekhar.

Sterren waarvan de nucleaire brandstof is "opgebrand" zullen ten gevolge van de zwaartekracht instorten. Wat het gevolg zal zijn van de instorting hangt af van de massa van de overblijvende kern. Als die kleiner is dan de Chandrasekhar-limiet zal de ster eindigen als witte dwerg, als de massa hoger is eindigt de ster als neutronenster, quarkster of zwart gat. 

De waarde van de Chandrasekhar-limiet MCh is afhankelijk van de proton-nucleon verhouding in de ster, en bedraagt ongeveer

,

waarin mP de planckmassa is, mp de massa van het proton en   de zonnemassa is.

Realistischer schattingen, rekening houdend met variaties in de dichtheid, geven:

,

Een nauwkeuriger benadering, rekening houdend met eigenschappen van de ster, is: 

waarin z = Z/A de verhouding voorstelt van het aantal protonen Z tot het aantal nucleonen (protonen + neutronen) A in de ster. Algemeen geldt volgens de oerknal-nucleosynthese Z = 7, A = 8, dus z = 7/8.

Zie ook 
Oppenheimer-Volkofflimiet

Astrofysica
Astronomie
 Chandrasekhar-limiet
Luther

Maarten Luther, Duits augustijn, theoloog en reformator
Het lutheranisme, een stroming voortkomend uit de ideeën van Maarten Luther
Hans Luther, Duits politicus en rijkskanselier
Martin Luther King, Amerikaans burgerrechtenactivist
Luther (televisieserie), een detectiveserie met een personage genaamd John Luther in de hoofdrol
Luther (hoorspel), een tweedelig hoorspel naar het gelijknamige toneelstuk van John Osborne
Luther (Iowa), een plaats in de Amerikaanse staat Iowa
Luther (Michigan), een plaats in de Amerikaanse staat Michigan
Luther (Oklahoma), een plaats in de Amerikaanse staat Oklahoma
Gif

Vergif, een stof die een schadelijke invloed heeft op een organisme
 Graphics interchange format, een bestandsindeling voor het opslaan van afbeeldingen in digitale vorm
Rob Harmeling

Lodewijk Johannes (Rob) Harmeling (Hellendoorn, 4 december 1964) is een Nederlands voormalig profwielrenner en huidig ploegleider van TDT-Unibet Cycling Team.

Wielrenner

Van talent tot profrenner 
Harmeling was in zijn amateurtijd een groot talent. Herman Krott was zijn ploegleider bij de Amstel Bier wielerploeg, die eerder onder meer Gerrie Knetemann en toenmalig wereldkampioen Joop Zoetemelk de kneepjes van het vak had aangeleerd. Krott vergeleek in 1986 de fanatieke houding van de jonge Zoetemelk met die van Harmeling: 'Ik zeg niet dat hij de evenknie van Zoetemelk zal worden, maar de manier waarop deze jongen met zijn sport bezig is verraadt veel goeds.' Harmeling werd later dat jaar wereldkampioen in de ploegentijdrit voor amateurs.

In 1988 won hij drie etappes in de Ronde van Griekenland en ook een etappe in de zwaarste meerdaagse wedstrijd voor amateurs, de Vredeskoers. Dit leverde hem een selectie op voor de Olympische Spelen van 1988 in Seoel. Daar eindigde hij als 38ste in de individuele wegwedstrijd. In 1989 werd hij professional bij de Belgische ploeg Histor-Sigma. Daar moest hij zich schikken in een knechtenrol en kreeg hij niet de ruimte om ook zelf te stralen. Harmeling speelde daarom met de gedachte om te stoppen.

Van rode lantaarn tot podium 
Van 1991 tot 1995 kwam hij uit voor de TVM-wielerploeg. In 1991 won hij de rode lantaarn in de Tour. In 1992 won hij de derde touretappe met aankomst in Bordeaux.

Harmeling is sinds zijn actieve wielercarrière actief als fabrikant van spierverzorgende producten. Harmeling was vaak te gast in het televisieprogramma De Avondetappe en heeft ook nog klein rolletje gespeeld in de film Ventoux.

Harmeling werd door onder meer Pedro Delgado "la douze" genoemd, omdat Harmeling er patent op had dat hij altijd net te groot reed, zoals hij zelf zei (in Sunday United van 4 mei 2003). In die tijd werd nog niet gereden met elf tanden achter, maar was de twaalf ('douze') het kleinste tandwiel.

Ploegleider 
In december 2022 werd Harmeling aangekondigd als ploegleider van de nieuwe continentale wielerploeg TDT-Unibet Cycling Team. Hij maakte zijn debuut in de openingsklassieker de Ster van Zwolle, waar hij in 1984 vierde werd. Een jaar later werd hij tweede achter drievoudig winnaar Dries Klein, die in de editie van 2023 ploegleider was bij VolkerWessels. De geschiedenis herhaalde zich, want Harmelings renner Martijn Budding werd tweede achter Kleins renner en drievoudig winnaar Coen Vermeltfoort.

Belangrijkste overwinningen 
1986
 Wereldkampioen ploegentijdrit amateurs, met Tom Cordes, John Talen en Gerrit de Vries
 Flèche du Sud
 Ronde van Overijssel
1988
 7e etappe Vredeskoers
 3 etappes Ronde van Griekenland
1992
 3e etappe Ronde van Frankrijk
 2 etappes Ronde van Nederland
1994
 3e etappe (A) Ronde van Luxemburg

Resultaten in voornaamste wedstrijden 
(*) tussen haakjes aantal individuele etappe-overwinningen
|
|}

Ploegen 
 1989-1990 Histor - Sigma
 1991-1992 TVM - Sanyo
 1993-1994 TVM - Bison Kit
 1995 TVM

Externe link 

Nederlands wielrenner
Nederlands olympisch deelnemer
Krčki Most

Krčki Most is de huidige naam voor de in 1980 geopende brug van het vasteland van Kroatië, nabij de aansluiting op de verbindingsweg tussen Rijeka en Split, naar het eiland Krk. De brug ontsluit het eiland en verbindt Rijeka met een luchthaven die zich op het eiland bevindt. Voorheen sprak men van de Titov Most.

De brug bestaat uit twee spanbogen met als steunpunt het eilandje St. Marko, de boog tussen het vasteland en het eilandje was in 1980 de langste van de wereld en staat te boek als een communistisch prestigeproject. Het was een vrij revolutionair initiatief, zo zijn twintig kanalisaties verwerkt voor olie, drinkwater, elektriciteit enzovoorts. De brug sluit bij hevige noordenwind (Bora) 's winters voor het (vracht)verkeer.

Trivia
 beton: 21.000 m3 voor de pijlers;
 hoogte: 67 meter;
 breedte: 11,4 meter;
 totale lengte: 1430 meter;
 twee overspanningen van 244 en 390 meter;
 bij de opening in 1980 was er sprake van de langste overspanning uit een stuk ter wereld;
 voor fietsers en voetgangers is er een aparte baan.

Brug in Kroatië
Krk
Prins Filip

Filip van België, koning
 Prins Filipfonds
 Prins Filip (schip, 1992), schip van de RMT

Prins Filip is niet te verwarren met Prins Filips.
Jupiter



Mythologie 
 Jupiter (mythologie), een figuur uit de Romeinse mythologie

Sterrenkunde en ruimtevaart 
 Jupiter (planeet), een van de planeten binnen het zonnestelsel
 Excentrische Jupiter, een planeet met een massa vergelijkbaar met of zwaarder dan Jupiter in een excentrische baan
 Hete Jupiter, een planeet met een massa vergelijkbaar met of zwaarder dan Jupiter met een omlooptijd van enkele dagen
 Jupiter-C, Amerikaanse raket voor onderzoek
 PGM-19 Jupiter, een Amerikaanse middellangeafstandsraket, ook Jupiter MRBM genoemd

Muziek 
 Jupitersymfonie, de 41e symfonie van Wolfgang Amadeus Mozart
 Roland Jupiter-8, een model synthesizer van Roland Corporation
 Jupiter (band), een band van ex-Motionszanger Rudy Bennett en zangeres Jody Pijper
 Jupiter, een deel uit The Planets van Gustav Holst
 Jupiter (album van Atheist), een album van de Amerikaanse deathmetalband Atheist
 Jupiter (album van Bump of Chicken), een album van de Japanse rockband Bump of Chicken
 Jupiter (album van Cave In), een album van de Amerikaanse rockband Cave In
 Jupiter (album van Upper Wilds), een album van de Amerikaanse noiserockband Upper Wilds

Astrologie 
 Jupiter (astrologie), een planeet in de astrologie

Aardrijkskunde 
 Jupiter (Florida), Florida, Verenigde Staten
 Jupiter Island, Florida, Verenigde Staten
 Jupiter (Roemenië), een badplaats in Roemenië

Anders 
 Jupiterfontein, een fontein in de Tsjechische stad Olomouc
Chandra X-ray Observatory

Het Chandra X-ray observatory is een satelliet die astronomische waarnemingen doet in het röntgengebied. Op aarde zijn die niet mogelijk omdat röntgenstraling niet door de aardatmosfeer kan dringen. Er worden waarnemingen gedaan van zeer energierijke processen in het heelal zoals neutronensterren, zwarte gaten en overblijfsels van supernova's. Chandra is een samenwerking van NASA met onder meer het Nederlandse ruimteonderzoeksinstituut SRON en het Max-Planck-Institut für Extraterrestrische Physik (MPE) in Garching (bij München) voor de transmissie-interferentietralie voor zachte röntgenstraling (LETG, Low Energy Transmission Grating).

Chandra X-ray Observatory is de tweede van NASA's Great Observatories, een ruimtevaartprogramma van ruimtetelescopen waartoe ook de ruimtetelescoop Hubble, Compton Gamma Ray Observatory en de Spitzer Space Telescope behoren.

Baan
De satelliet is op 23 juli 1999 door de Spaceshuttle Columbia tijdens missie STS-93 in een elliptische baan om de aarde geplaatst. De kortste afstand tot de aarde bedraagt 16.000 kilometer, de verste afstand bedraagt 133.000 km. De baan is elliptisch omdat de satelliet alleen kan waarnemen boven de Van Allen-gordels. Door deze baan kunnen er per omwenteling van 64 uur en 18 minuten, 55 uur besteed worden aan waarnemingen.

Principe

Een röntgentelescoop werkt volgens heel andere principes dan een optische telescoop. Röntgenstralen gaan door hun hoge energie dwars door een spiegel heen. Een zware spiegel van lood zou haaks invallende röntgenstralen absorberen, niet weerkaatsen. Daarom moeten ze onder een zeer kleine hoek de parabolische en hyperbolische spiegels raken, waarna ze in het brandpunt samenkomen.

Lading
energievoorziening en standregelsysteem voor de richting van de satelliet.
Het instrumentarium bestaat uit een
 telescoopsysteem met parabolische en hyperbolische spiegels
 detectoren als hogeresolutiecamera's en interferometers.

Vernoemd
Het Chandra X-ray Observatory is vernoemd naar de astronoom en fysicus Subramanyan Chandrasekhar.

Externe links 
 NASA Chandra Mission Site
 Chandra X-ray Observatory Center
 Chandra Mission Profile by NASA's Solar System Exploration

Ruimtetelescoop
NASA
Röntgentelescoop
VWO

de (in Nederland en Suriname gebruikte) afkorting voor Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
de (in Vlaanderen gebruikte) afkorting voor Volwassenenonderwijs
de (in Vlaanderen gebruikte) afkorting voor Vlaamse Wiskunde Olympiade
 de afkorting van het Nederlands Verbond van Wetenschappelijke Onderzoekers
de (in Vlaanderen gebruikte) afkorting voor Vlaamse Wandel- en Omnisportfederatie
Casino

Casino (Italiaans voor huisje) kan verwijzen naar:

 Casino (gokken), een luxueuze speelhal waar bezoekers kunnen gokken op spellen als roulette
 Casino (Australië), een plaats in Nieuw-Zuid-Wales
 Casino (album), een album van de Zweedse band Alcazar
 Casino (band), band rond Clive Nolan en Geoff Mann
 Casino (film), een film uit 1995 geregisseerd door Martin Scorsese
 Casino (reclame), een televisiereclame uit 1987 voor de Golf Mk2 GTi
 Casino (roman), een Nederlandse roman van Marja Brouwers uit 2004
 Casino (stripreeks), een stripreeks van Leone Frollo
 Casino (wielerploeg), een voormalige Franse wielerploeg
 Casinobrood, een in een gesloten blik gebakken brood
 Groupe Casino, een Franse supermarktketen
 Gemeenschapshuis, waarvoor de term casino vooral in gebruik was in fabrieksnederzettingen

Zie ook 
 Cassino, een stad in de Italiaanse provincie Frosinone
Houdini

Harry Houdini, een Hongaars-Amerikaanse goochelaar en boeienkoning
Houdini (1953), een Amerikaanse biografische film over Harry Houdini van George Marshall uit 1953
Houdini, een biografie van Harry Houdini van Harold Kellock uit 1928 waar bovenstaande film op is gebaseerd
Young Harry Houdini, een biografische televisiefilm uit 1987
Magische Huis van Houdini, een attractie in Bellewaerde
Houdini, een nummer van Foster the People
Houdini (1998), een televisiefilm uit 1998
Houdini (schaak), een schaakprogramma voor Windows van Robert Houdart
Houdini (miniserie), een Amerikaanse miniserie uit 2014
 Houdini is een term om een feestje te verlaten zonder de aanwezigen gedag te zeggen, zie De rattentaxi nemen
Ludwig Bölkow

Ludwig Bölkow (Schwerin, 30 juni 1912 – Grünwald bij München, 25 juli 2003) was een Duits luchtvaartpionier. 

Hij was een van de ontwerpers van de eerste Duitse straaljager en initiatiefnemer tot de ontwikkeling van de Airbus.

Bölkow werd geboren in Schwerin en na een opleiding tot luchtvaartingenieur trad hij in 1939 in dienst bij Messerschmitt. Daar hielp hij mee aan de bouw van de eerste straaljager, de Messerschmitt Me 262, die door Duitsland in de Tweede Wereldoorlog werd ingezet. In 1958 richtte Bölkow onder zijn eigen naam een vliegtuigfabriek op. Bölkow GmbH ging later op in het in München gevestigde bedrijf Messerschmitt-Bölkow-Blohm, (MBB). Sinds 2000 maakt MBB deel uit van het Europese lucht- en ruimtevaartconsortium EADS, dat 80 procent van Airbus bezit.

Tal van technologieën in de lucht- en ruimtevaart zijn door Bölkow, of mede door hem, ontwikkeld, waaronder de rotortechniek voor helikopters. Ook de technologie waarop de magneettrein is gebaseerd is van zijn hand. Hij overleed in 2003 te München.

Duits ondernemer
Duits uitvinder
Duits vliegtuigbouwer
Piet Hein

Piet Hein en Piet Heyn kunnen verwijzen naar:

Piet Hein (zeevaarder) (1577-1629), Nederlands kapitein en vlootaanvoerder, bekend van de verovering van de Zilvervloot.
Piet Hein (lied), een kinderlied, gecomponeerd door Johannes Viotta in 1844.
Straatnamen
Piet Heinstraat, straat in Den Haag.
Piet Heynsplein, plein in Rotterdam waar het standbeeld staat van de zeevaarder Piet Hein.
Piet Heynstraat, straat in Rotterdam waar de bekende zeevaarder Piet Hein geboren is.
Piet Heintunnel, tunnel in Amsterdam.
Schepen
 Piet Hein (schip, 1937), Koninklijk Jacht, was eigendom van koningin Juliana en prins Bernhard, nog altijd in bezit van de koninklijke familie.
 Piet Hein (schip, 1774), een Nederlands linieschip.
 Piet Hein (schip, 1799), (ex-Princess Royal).
 Piet Hein (schip, 1803), een Nederlandse kanonneerschoener.
 Piet Hein (schip, 1813), een Nederlands linieschip.
 Hr.Ms. Piet Hein (1893), een Nederlands pantserschip.
 Hr.Ms. Piet Hein (1929), een Nederlandse torpedobootjager van de Admiralenklasse.
 Hr.Ms. Piet Hein (1945), een Nederlandse torpedobootjager van de S-klasse.
 Hr.Ms. Piet Hein (1981), een Nederlands fregat van de Kortenaerklasse.
Andere personen
Piet Heyn (architect) (1856-1929), Nederlandse architect.
Piet Hein (wetenschapper) (1905-1996), Deens dichter, wiskundige en architect.
Piet Heins (1907-1973), Nederlands componist en collaborateur.
Piet Hein Donner (1948), Nederlands politicus, vicevoorzitter van de Raad van State.
Brandenburg (deelstaat)

Brandenburg (Nedersaksisch: Brannenborg, Nedersorbisch: Kraj Bramborska) is een deelstaat in het oosten van Duitsland. Het is een relatief dunbevolkte deelstaat, die georiënteerd is op de stad Berlijn, die wel bij het historische Brandenburg hoort, maar er sinds 1920 als een enclave middenin ligt. De hoofdstad is Potsdam. Een andere grotere stad is Cottbus in het zuidoosten, in het gebied waar zich de kleine Sorbische minderheid bevindt.

De deelstaat telt  inwoners () op een oppervlakte van  km². Op  had  van de inwoners een niet-Duits staatsburgerschap ( niet-Duitsers) en hadden  inwoners het Nederlandse staatsburgerschap.

Brandenburg grenst in het oosten aan Polen en aan de deelstaten Mecklenburg-Voor-Pommeren in het noorden, Saksen in het zuiden, Saksen-Anhalt in het westen en Nedersaksen in het uiterste noordwesten.

Bestuurlijke indeling 

Brandenburg is onderverdeeld in veertien Landkreisen en vier kreisfreie steden.

Landkreisen

Kreisfreie steden 
 Brandenburg an der Havel
 Cottbus
 Frankfurt (Oder)
 Potsdam

Politiek 

De wetgevende macht van de deelstaat Brandenburg ligt in handen van de Landdag, die 88 leden telt. Het parlement is gehuisvest in het Potsdamer Stadtschloss te Potsdam.

Brandenburg was de eerste Duitse deelstaat ooit waar een verkeerslichtcoalitie (Ampelkoalition) tot stand werd gebracht. Dat gebeurde in 1990, bij de eerste deelstaatverkiezingen na de Duitse hereniging. Hierbij namen de sociaaldemocratische SPD, de liberale FDP en Bündnis 90 deel aan het bestuur van de deelstaat.

De meest recente verkiezingen voor de Landdag van Brandenburg vonden plaats op 1 september 2019. De SPD, sinds 1990 de grootste partij in Brandenburg, wist wederom de meeste zetels te bemachtigen. De rood-rode regeringscoalitie tussen SPD en Die Linke, die vanaf 2009 tien jaar aan de macht was geweest, kon echter niet worden voortgezet. Minister-president Dietmar Woidke (SPD) vormde hierop een zogeheten Kenia-coalitie, bestaande uit SPD, CDU en Bündnis 90/Die Grünen. SPD en CDU hadden Brandenburg al eerder samen geregeerd tussen 1999 en 2009. Het kabinet Woidke-III trad aan op 20 november 2019.

Ministers-presidenten

Zie ook 
 Lijst van hunebedden in Brandenburg

 
NUTS-1-regio
NUTS-2-regio
Oost Gelre

Oost Gelre is een gemeente in de regio Achterhoek in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeente heeft een oppervlakte van ca. 110 km² en een inwonertal van  per  (bron: CBS). De raadszaal bevindt zich in het stadhuis te Groenlo en het gemeentehuis staat in Lichtenvoorde.

Op 1 januari 2005 werden de gemeenten Groenlo en Lichtenvoorde samengevoegd. Ook de dorpen Mariënvelde en Zwolle werden in de nieuwe gemeente opgenomen. Mariënvelde maakte voordien deel uit van de gemeente Ruurlo en het dorpje Zwolle van de gemeente Eibergen. De officiële naam van de nieuwe gemeente werd "Groenlo" maar als officieuze werknaam werd aanvankelijk de naam "Groenlo-Lichtenvoorde" gebruikt. Per 1 januari 2006 gebruikte de gemeente Oost Gelre als werknaam en sinds 19 mei 2006 is deze naam officieel.

Kernen 
Eefsele, Groenlo (stadhuis/raadszaal), Harreveld, Lichtenvoorde (gemeentehuis), Lievelde, Mariënvelde, Vragender, Zieuwent, Zwolle.

Topografie 

Topografische gemeentekaart van Oost Gelre, per september 2022

Zetelverdeling gemeenteraad 
De gemeenteraad van Oost Gelre bestaat uit 21 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 2006:

Aangrenzende gemeenten

Monumenten 
In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
 Lijst van rijksmonumenten in Oost Gelre
 Lijst van gemeentelijke monumenten in Oost Gelre
 Lijst van oorlogsmonumenten in Oost Gelre

Kunst in de openbare ruimte 
In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
 Lijst van beelden in Oost Gelre
Jülich

Jülich (Nederlands: Gulik, in oude Duitse spelling ook Guelich of Gülich) is een stad in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen, gelegen in de Kreis Düren aan de Roer. De stad telt  inwoners () op een oppervlakte van 90,40 km². Naburige steden zijn onder andere Düren, Eschweiler en Linnich. De stad ligt op ongeveer twintig kilometer ten oosten van de Nederlandse grens bij Ubach-Palenberg en het Nederlandse Landgraaf.

Geschiedenis

In de Romeinse tijd was Juliacum een halteplaats aan de heirbaan Boulogne-Keulen. Jülich was gedurende de middeleeuwen en het begin van de moderne tijd de hoofdstad van het belangrijke hertogdom Gulik (Duits: Herzogtum Jülich) een tot de Nederrijns-Westfaalse Kreits behorend hertogdom binnen het Heilige Roomse Rijk. Het omvatte een gebied langs de Roer, tussen het gebied van de bisschop van Keulen (het keurvorstendom Keulen) en die van Luik, direct grenzend aan het huidige Nederlands Zuid-, Midden- en Noord-Limburg. Het had ongeveer de omvang van het westelijk van Limburg gelegen prinsbisdom Luik. Het oude hertogdom Limburg en de (Brabantse) landen van Overmaas lagen dus ingeklemd tussen deze beide 'buitenlandse' gewesten. Door zijn ligging en omvang zou dit kreits-grensland dan ook gezien kunnen worden als een Nederrijnse voorloper of pendant van de huidige Nederlandse provincie, die toen zelf nog verre van een eenheid vormde. Ook taalkundig sluit het geheel bij Limburg aan. De Limburgse dialecten lopen aan de oostzijde over in de Nederrijnse.

Economie
In Jülich is het Forschungszentrum Jülich gevestigd, een van de grootste interdisciplinaire onderzoekscentra in Europa. Er wordt onderzoek verricht op het gebied van gezondheid, energie, milieu en informatie. Van 1966 tot 1988 was hier de eerste hogetemperatuurreactor ter wereld in werking.

Daarnaast kent Jülich een suikerfabriek. De plaats is tevens de thuishaven van onder meer de professionele tafeltennisclub TTC indeland Jülich.

Ten oosten van Jülich ligt de dagbouwgroeve Hambach met de stortberg Sofienhöhe die goed vanuit het stadje te zien is.

Stadsdelen

Bezienswaardigheden
 Vestingwerken:
Citadel
Brückenkopfpark (evenementenpark rond het bruggenhoofd)
 Hexenturm (stadspoort)

Afbeeldingen
Woudrichem (gemeente)

Woudrichem (uitspraak: Wou-drie-chèm, met een è als in 'elf') (Brabants: Woerkem of Woerkum) is een voormalige gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Brabant. De gemeente had 14.729 inwoners (31 mei 2018, bron: CBS).

Gemeentefusies 
De gemeente werd in 1973 gevormd door een fusie van de reeds bestaande gemeente Woudrichem met Almkerk c.a., Andel en Giessen.

De gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem (allen gelegen in het Land van Heusden en Altena) zijn op 1 januari 2019 gefuseerd tot de nieuwe gemeente Altena. De drie gemeenteraden besloten hiertoe op 26 januari 2016.

Plaatsen in de gemeente 
Naast de stad Woudrichem (hoofdplaats van de gemeente) maakten ook de volgende dorpen deel uit van de gemeente Woudrichem:
 Almkerk
 Andel
 Giessen
 Oudendijk
 Rijswijk
 Uitwijk
 Uppel
 Waardhuizen

Daarnaast behoorden enkele buurtschappen tot de gemeente, waaronder Duizend Morgen, Stenenheul, Eng en Zandwijk.

Topografie 

Topografische gemeentekaart van Woudrichem, maart 2017

Politiek

Gemeenteraad 
De gemeenteraad van Woudrichem bestond uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad van 1994 tot en met 2018:

Deed in 1994 en 1998 mee als combinatie van de RPF en het GPV, de voorgangers van de ChristenUnie.

Aangrenzende gemeenten

Monumenten 
De gemeente telde een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en oorlogsmonumenten, zie:
 Lijst van rijksmonumenten in Woudrichem (gemeente)
 Lijst van gemeentelijke monumenten in Woudrichem (gemeente)
 Lijst van oorlogsmonumenten in Woudrichem

Zie ook 
 Lijst van burgemeesters van Woudrichem

Externe links 
 Gemeente Woudrichem
 De geschiedenis van Woudrichem en de visserij

Geschiedenis van Altena (Nederland)
Voormalige gemeente in Noord-Brabant
Prisma (wiskunde)

In de meetkunde is een prisma een veelvlak met twee congruente en evenwijdige -zijdige veelhoeken, die niet geroteerd zijn ten opzichte van elkaar, als grond- en bovenvlak, die door  zijvlakken met elkaar worden verbonden. Deze verbindende zijvlakken zijn parallellogrammen. Alle doorsnedes evenwijdig aan het grondvlak van een prisma zijn dus congruent. Het grondvlak van een prisma heeft drie of meer hoekpunten.

Pentaprisma's zijn er een voorbeeld van. Pentaprisma's en prisma's in het algemeen, in glas uitgevoerd, worden veel in de geometrische optica gebruikt. Het licht gaat door pentaprisma's een andere weg dan door optische prisma's. Een prisma is in de algemenere zin een cilinder.

De verschillende vlakken 
Een recht prisma is een prisma, waarin de verbindende ribbes en zijvlakken loodrecht op de grondvlakken staan. Dit houdt in dat de verbindende zijvlakken rechthoeken of vierkanten zijn. Als de verbindende ribben en zijvlakken niet loodrecht op het grondvlak staan, spreekt men van een scheef prisma.

Een kubus is een prisma. Wanneer het grond- en bovenvlak van een lichaam twee regelmatige veelhoeken, maar geen vierkant, zijn, maar de zijvlakken ertussen wel vierkant, is het lichaam een halfregelmatig veelvlak. Een parallellepipedum is een prisma waarvan het grondvlak een parallellogram is, of anders gezegd, een veelvlak dat uit zes zijvlakken bestaat die allemaal een parallellogram zijn. Een romboëder is zo'n parallellepipedum, daar zijn alle zijvlakken van een ruit.

Het duale veelvlak van een recht prisma is een bipiramide. De prisma’s vormen een deelverzameling van de prismatoïden.

Volume 
Het volume van een recht prisma met  de oppervlakte van het grondvlak en  de hoogte, dus loodrecht op dat grondvlak, is . Dit geldt ook voor scheve prisma’s.

Varianten 
Er bestaan nog meer varianten, bijvoorbeeld
 Pentagonaal prisma
 Hexagonaal prisma
 Decagonaal prisma
 Sterprisma, bijvoorbeeld pentagramprisma
 Samengestelde veelvlakken van twee of meer congruente prisma's door elkaar, bijvoorbeeld met een hexagram als grondvlak

Een antiprisma is een gedraaid prisma. De zijvlakken, die het grond- en bovenvlak met elkaar verbinden, zijn driehoeken.

Prismatoïde
Prisma (optica)

In de optiek wordt met een prisma een transparant optisch element bedoeld met vlakke gepolijste oppervlakken. Ten minste twee van deze oppervlakken dienen niet parallel aan elkaar te zijn. Als een lichtstraal door het prisma via deze beide oppervlakken schijnt, wordt de lichtstraal afgebogen, tenminste als de brekingsindex van het glas afwijkt van de omgeving. Voor de grootte van de afbuiging zie bij refractie.

Met "optisch prisma" wordt vaak een driehoekig prisma bedoeld, zoals op bijgevoegde afbeelding. Deze vorm wordt in de spectraalanalyse gebruikt om licht van verschillende golflengten in verschillende richtingen af te buigen om zo het spectrum te kunnen bekijken.

Een andere toepassing van prisma's maakt gebruik van de totale reflectie als het licht onder een grote hoek uittreedt. Dergelijke prisma's worden onder andere gebruikt in prismakijkers en spiegelreflexcamera's.

Zie ook 
 Pentaprisma

Optisch instrument
Licht
Geometrische optica
Fysische optica
Richtlijn Omgevingslawaai

De Europese Richtlijn Omgevingslawaai is een richtlijn, opgesteld door de Europese Raad en het Europees Parlement, waarmee de EU wil bereiken dat omgevingslawaai in alle lidstaten op een uniforme wijze wordt behandeld. Als eerste stap zijn de verschillende dosismaten voor geluid in de verschillende Europese landen geharmoniseerd. Bovendien worden de landen verplicht om over de geluidsbelasting in hun land te rapporteren, en dit ook aan het publiek openbaar te maken. Lidstaten moeten dan ook actieplannen maken, om te hoge geluidbelastingen terug te dringen. Elke vijf jaar moet over de voortgang gerapporteerd worden.

Inhoud
De richtlijn bevat de volgende elementen:
harmonisatie van geluidsmaten en rekenmethoden; 
inventarisatie van de problematiek door het maken van geluidskaarten. Bij deze kaarten moet niet alleen letterlijk aan kaarten gedacht worden, maar ook aan tabellen met aantallen woningen met een bepaalde geluidsbelasting;
opstellen van actieplannen; 
bewustmaken van het publiek.
De richtlijn heeft in de eerste plaats betrekking op agglomeraties met meer dan 250.000 inwoners, op grote infrastructurele geluidsbronnen, zoals de meeste rijkswegen en spoorlijnen in Nederland en op grote luchthavens (in Nederland alleen Schiphol). Op 6 juli 2004 heeft Nederland deze richtlijn geïmplementeerd in nationale wetgeving door middel van het Besluit omgevingslawaai (BESLUIT van 6 juli 2004, houdende regels met betrekking tot de weergave en de beheersing van omgevingslawaai alsmede inwerkingtreding van de Wet van 30 juni 2004 tot wijziging van de Wet geluidhinder, de Wet luchtvaart en de Spoorwegwet in verband met de implementatie van de richtlijn omgevingslawaai)

Doel
Op Europees niveau is, als voornaamste doel op het gebied van geluidshinder, gesteld dat niemand mag worden blootgesteld aan geluidsniveaus die zijn of haar gezondheid en de kwaliteit van zijn/haar bestaan in gevaar brengen. Op 25 juni 2002 is, als onderdeel van een nieuw Europees raamwerk voor geluidsbeleid, de Richtlijn Omgevingslawaai vastgesteld. Het doel van de richtlijn is, om op basis van prioriteiten, de schadelijke gevolgen (inclusief hinder) van blootstelling aan omgevingslawaai te vermijden, voorkomen of verminderen. 

Daarnaast moet de richtlijn een grondslag bieden voor het ontwikkelen van Europees bronbeleid. Het gaat daarbij om eventuele aanscherping van de maximale geluidsniveaus (bronvermogens) van de belangrijkste bronnen. Hieronder vallen onder andere weg- en spoorwegvoertuigen en -infrastructuur, vliegtuigen, materieel voor gebruik buitenshuis en in de industrie en verplaatsbare machines.

Dosismaat
De invoering van een Europees systeem van geluidsbelastingkaarten vereist de invoering van geharmoniseerde geluidsbelastingindicatoren. Voor het bepalen van de hinder is dit het equivalente dag-avond-nachtniveau Lden en voor slaapverstoring de Lnight (de equivalente geluidsbelasting gedurende de gehele nacht). 

Sinds de wetswijziging van juli 2004 staat deze dosismaat ook in de Nederlandse Wet geluidhinder. Voor industrielawaai wordt voorlopig nog de oude dosismaat gebruikt. etmaalwaarde.

Akoestiek
Ruimtelijke ordening
Omgevingslawaai
Etmaalwaarde

De etmaalwaarde is een getal om de geluidsbelasting uit te drukken. De etmaalwaarde werd in de Nederlandse geluidswetgeving voor het omgevingslawaai gebruikt sinds ongeveer 1986. Vanaf 2004 werd de etmaalwaarde vervangen door de Lden.

De etmaalwaarde is als gedefinieerd als de hoogste waarde van:
De equivalente geluidsbelasting gedurende de dag (07.00 - 19.00 uur)
De equivalente geluidsbelasting gedurende de avond (19.00 - 23.00 uur), vermeerderd met een toeslag van 5 dB(A)
De equivalente geluidsbelasting gedurende de nacht (23.00 - 07.00 uur), vermeerderd met een toeslag van 10 dB(A).
Voor wegverkeer heeft men een uitzondering gemaakt. Daar wordt de geluidsbelasting voor de avond niet meegenomen.

In de meeste gevallen is de nachtperiode maatgevend voor de etmaalwaarde. Dat betekent dat om aan de wetgeving te voldoen, er veelal alleen in de nachtperiode eisen worden gesteld.

Dit principe gaat veranderen met de invoering van de Lden.

In de arbowetgeving wordt de etmaalwaarde niet gebruikt, daar gebruikt men het equivalente geluidsniveau zonder toeslagen voor de dag, avond of nacht.

Zie ook 
 Kosteneenheid voor geluidsbelasting van vliegvelden

Akoestiek