Język paszto

Język paszto (pasztuński, znany także jako afgański; nazwa własna  []) – język należący do rodziny języków indoeuropejskich. Jest to język urzędowy (obok dari) w Afganistanie. Językiem tym posługują się Pasztuni na znacznym terenie rozciągającym się od Heratu w północno-zachodniej części Afganistanu, przez Farah (na zachodzie), Kandahar (na południu), po Dżalalabad (na wschodzie) i dalej aż po Peszawar w zachodnim Pakistanie. Ponieważ od rozpoczęcia radzieckiej interwencji w Afganistanie dochodziło do masowych migracji oraz exodusu do krajów ościennych, głównie do Pakistanu i Iranu, trudno oszacować dokładną liczbę osób mówiących w paszto. Uważa się, że około 50% mieszkańców Afganistanu posługuje się tym językiem jako pierwszym, a 10% jako drugim. Używa go na co dzień około 8 milionów Afgańczyków, 6 milionów osób w Pakistanie oraz pięćdziesiąt tysięcy w Iranie.

Język pasztuński wraz z językami staroperskim, nowoperskim, kurdyjskim, beludżi oraz wymarłymi dialektami średniowiecznymi należy do grupy języków irańskich, którymi posługuje się około 170 milionów ludzi na terytorium rozciągającym się od wschodniej Turcji po Pakistan i zachodnią część Indii.

Istnieją dwie podstawowe odmiany: paszto w Afganistanie, której wersja standardowa oparta jest na dialekcie miasta Kandahar oraz pachto w Pakistanie, oparta na dialekcie Peszawaru. Artykuł 35. Konstytucji Afganistanu głosi, że do obowiązków
państwa należy przygotowanie programu rozwoju i umocnienia pozycji paszto jako języka urzędowego.

Do zapisu tego języka używa się zmodyfikowanego pisma arabskiego. Najstarsze zabytki literackie pochodzą z XIII w.

Fonetyka

Samogłoski 
[], [], [], [], [], []

Oprócz tego istnieją dyftongi: [aj], [aw] i [əj].

Spółgłoski 

Spółgłoski [], [] i [] występują tylko w zapożyczeniach i są zastępowane przez osoby niewykształcone przez [p], [k] i zero dźwięku.

W dialekcie peszawarskim spółgłoski szczelinowe szczytowe [] są zastępowane przez spółgłoski miękkopodniebienne [x] i [g], dlatego dialekt ten określany jest jako pachto. W Kwecie są one wymawiane jako [], a w Paktii jako [ç] [j].

Dźwięk [] występuje na początku i w środku wyrazu, ale w pozycji wygłosowej jest zastępowany przez [].

Gramatyka 
Język paszto stosuje szyk zdania SOV. Wyraz określający poprzedza określany. Nie ma rodzajników. Istnieją dwa rodzaje: męski i żeński i dwa przypadki: mianownik i obiektyw, spełniający funkcję dopełniacza i biernika. W czasie przeszłym zdania są budowane tak jak w językach ergatywnych – podmiot w obiektywie, dopełnienie w mianowniku. Wiele czasowników odmienia się za pośrednictwem czasownika posiłkowego ko – „czynić”, na przykład xkol ko – „całować”, dosłownie „czynić pocałunek”; milaw ko – „przedstawiać”.

Podstawowe wyrażenia

Powitania 
 assalam alaykum – pokój wam – zwykłe powitanie
 walaykum – i wam pokój (odpowiedź na powitanie)
 salam – pokój – krótka wersja powitania
 stəray mə še – dosł. nie bądź zmęczony; do pracującego mężczyzny
 stəra mə še – dosł. nie bądź zmęczona; do pracującej kobiety
 xwar mə še – dosł. nie bądź chory; odpowiedź na powyższe; do mężczyzny
 xwara mə še – dosł. nie bądź chora; do kobiety

Pytania o zdrowie 
 cənga je – jak się masz (i do kobiet, i do mężczyzn)
 (ə)  ye? – czy jesteś zdrów? (do mężczyzn)
 (a) a ye? – czy jesteś zdrowa? (do kobiet)
 pə xayr ye? – dosł. czy jesteś w dobru? (i do kobiet, i do mężczyzn)

Podziękowania 
 mehrabani – dziękuję (dosł. uprzejmość, dobroć)
 tašakur – dziękuję
 salamat ose – dziękuję (dosł. żyj zdrów/zdrowa)

Pożegnania 
 xuday pə aman – do widzenia (dosł. w Bożej opiece)
 pə məxa de a – do widzenia (dosł. w twoją twarz dobro)

Liczebniki 
 1 yaw
 2 dwa
 3 dre
 4 calor
 5 pindzə
 6 špa
 7 owə
 8 atə
 9 nə
 10 ləs

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 Nagrania przykładowych wypowiedzi w języku paszto

Języki irańskie
Języki Afganistanu