Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci, właściwie  (ur. 15 kwietnia 1452 w Anchiano, zm. 2 maja 1519 w Clos Lucé) – włoski renesansowy artysta i uczony: malarz, rzeźbiarz, architekt, inżynier, a także odkrywca, matematyk, anatom, wynalazca, geolog, filozof, muzyk, pisarz.

Leonardo często był opisywany jako archetyp „człowieka renesansu”. Powszechnie uważa się go za jednego z największych malarzy wszech czasów i za najwszechstronniej utalentowaną osobę w historii. To właśnie talent malarski przysporzył Leonardowi największej popularności. Dwie z jego prac, Mona Lisa i Ostatnia Wieczerza, zajmują czołowe miejsca na listach najsławniejszych, najczęściej imitowanych i wspominanych portretów i dzieł malarstwa. Równie wielkie znaczenie w historii sztuki ma szkic Leonarda Człowiek witruwiański. W Polsce szczególnie znany jest obraz Dama z gronostajem, który znajduje się w zbiorach Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Do czasów dzisiejszych przetrwało najprawdopodobniej 15 jego obrazów.

Jako inżynier, Leonardo tworzył projekty wyprzedzające jego czas, opracowując koncepcje śmigłowca, czołgu, wykorzystania podstaw tektoniki płyt, podwójnego poszycia burt statku i wiele innych innowacji. Względnie mała liczba jego pomysłów została wcielona w życie za jego czasów. Niektóre z jego pomniejszych pomysłów, takie jak automatyczna nawijarka do szpul czy maszyna do sprawdzania wytrzymałości drutu na rozciąganie, weszły do świata techniki bez większego rozgłosu.

Leonardo pracował na największych dworach Europy, m.in. dla rodów Sforzów i Medyceuszy. Doprowadził do znacznego wzrostu poziomu wiedzy o anatomii, budownictwie lądowym i hydrodynamice. Zaznaczył swoją obecność także w dziedzinach architektury, rzeźby, filozofii i pisarstwa, ale te zajęcia odgrywały mniejszą rolę w jego życiu. Do dziś przetrwało 7000 stron jego notatek z rysunkami i szkicami.

Życiorys

Dzieciństwo 

Leonardo da Vinci urodził się 15 kwietnia 1452 roku w Vinci koło Empoli, 30 km od Florencji. Przez dłuższy czas podejrzewano, że Leonardo urodził się w Anchiano, na skraju Vinci. Według badań Martina Kempa Leonardo faktycznie urodził się w rodzinnym domu ojca w Vinci. Był nieślubnym dzieckiem notariusza Piera da Vinci i prawdopodobnie szesnastoletniej Cateriny Lippi. Niewiele wiadomo o Caterinie. Prawdopodobnie była sierotą mieszkającą z babką na farmie w pobliżu Vinci. Mogła pracować w majatku Antonio da Vinci. Leonardo został ochrzczony 16 kwietnia w kościele parafialnym w Vinci. Na chrzcie było obecnych dziesięcioro rodziców chrzestnych. Pomimo tego, że Leonardo był nieślubnym dzieckiem, w nabożeństwie wziął udział tłum gości. Sam fakt pochodzenia z nieprawego łoża nie wywołał skandalu wśród mieszkańców Vinci. Osiem miesięcy po narodzinach Leonarda jego ojciec ożenił się z szesnastoletnią dziewczyną, Albierą Amadori. Do piątego roku życia Leonardo da Vinci mieszkał głównie w posiadłości jego dziadków. W tej samej posiadłości mieszkał również brat Piera Francesco. Stryj Leonarda był piętnaście lat starszy od niego. Ze względu na pochodzenie z nieprawego łoża Leonardowi brakowało poczucia przynależności do rodziny.

Jako nieślubne dziecko nie uczył się w szkole łacińskiej, gdzie mógłby nauczyć się przedmiotów humanistycznych, łaciny i greki. Przez dłuższy czas był samoukiem. Krótko uczęszczał do tzw. szkoły rachunkowej, gdzie poznał podstawy arytmetyki. Giorgio Vasari, XVI-wieczny włoski historiograf sztuki, wspomina, że Leonardo miał osiągnąć takie postępy w nauce, że zasypywał nauczyciela pytaniami i uwagami, wprawiając go w zakłopotanie. Jednocześnie Leonardo miał interesować się tak wieloma rzeczami, że nie był w stanie skupić się na jednym przedmiocie. Relacja ta jest uważana obecnie za wyolbrzymioną przez Vasariego. Według Waltera Isaacsona ser Piero miał nauczyć Leonarda pisania. Będąc dorosłym Leonardo niejednokrotnie wyrażał żal, że nie odbył stosownej edukacji. Później jako trzydziestolatek Leonardo uczył się samodzielnie łaciny. Pomimo prób nigdy nie nauczył się tego języka.

W wieku ok. 50 lat Leonardo zapisał najstarsze wspomnienie z wczesnego dzieciństwa. Podczas studiów nad lotem kani zanotował, że będąc w kołysce miała sfrunąć do niego kania i rozchylić mu usta ogonem, po czym kilkakrotnie uderzyć nim jego wargi. Anegdota wzbudziła zainteresowanie Sigmunda Freuda, który w 1910 roku opublikował niewielką pracę pt. Leonarda da Vinci wspomnienia z dzieciństwa. W pracy Freud błędnie podaje, że do Leonarda miał podlecieć sęp. Według Freuda słowo „ogon” (wł. coda) stanowiło potoczne określenie penisa, a wydarzenie miało być związane z orientacją homoseksualną Leonarda. Zdaniem biografa Leonarda Waltera Isaacsona opisane wydarzenie mogło zostać zmyślone lub podkoloryzowane przez Leonarda. W innej notatce przywołał historię z odbycia wędrówki do jaskini. Po pokonaniu strachu Leonardo miał zobaczyć skamieniałe szczątki wieloryba. Przywoływana historia jest uważana za zmyśloną przez Leonarda. Vasari opowiada w formie anegdoty historię o pewnym rolniku, który wykonał dla siebie okrągłą tarczę i zamówił u ojca Leonarda namalowanie na niej obrazu. Leonardo zajął się tym, malując potwora ziejącego ogniem, który był tak przerażający, iż ser Piero postanowił sprzedać obraz florenckiemu marszandowi, a ten odsprzedał obraz władcy Mediolanu. W tym czasie ser Piero kupił inną tarczę z namalowanym sercem przebitym strzałą, którą dał rolnikowi.

Około 1464 roku zmarli dziadkowie Leonarda, wkrótce potem, w czerwcu, podczas porodu zmarła macocha Leonarda Albiera. Po ich śmierci ser Piero da Vinci ściągnął Leonarda do Florencji. Ser Piero nie zdecydował się na przeprowadzenie procesu, by Leonardo został uznany za jego prawowitego potomka. Prawdopodobnie liczył na to, że w przyszłości doczeka się kolejnego syna, który również zostanie notariuszem. W roku 1468, gdy Leonardo skończył 16 lat, jego ojciec ożenił się ponownie z dwudziestoletnią według innych źródeł piętnastoletnią Francescą Lanfredini, która również umarła bezdzietnie. W 1475 roku ser Piero ożenił się z Margheritą di Guglielmo. Para doczekała się sześciorga dzieci: Margheritę, Benedetta, Pandolfa, Guglielma, Bartolomea i Giovanniego.

Od najmłodszych lat Leonardo był leworęczny. Pisał od prawej do lewej strony, pisane przez litery były odwrócone. Według jednej z hipotez Leonardo specjalnie pisał w ten sposób. Taka metoda zapisu miała stanowić rodzaj szyfru, uniemożliwiającego odczytanie rękopisów niepowołanym osobom. Zdaniem Waltera Isaacsona technika Leonarda miała uniemożliwić rozmazywanie atramentu. Technika pisania z prawej do lewej miała być powszechnie stosowana przez inne leworęczne osoby żyjące we Włoszech w czasach Leonarda. Leonardo rysował również z prawej do lewej strony. Rachunki Leonardo notował w konwencjonalny sposób, zgodnie z nawykami wyniesionymi ze szkoły rachunkowej.

Nauki u Verrocchia 

Prawdopodobnie w 1466 roku, Leonardo zaczął nauki u artysty i inżyniera Andrei del Verrocchia. Ser Piero znał Verrocchia. Notariusz poświadczył mu co najmniej cztery zawierane przez artystę umowy najmu i ugody. Według relacji Vasariego Verrocchio przyjął Leonarda, gdyż był zdumiony talentem chłopca. Program nauczania Verrocchia obejmował: anatomię plastyczną, mechanikę, technikę rysunku, stosowanie światła i cieni. Leonardo ponadto zapoznał się z geometrią, która go zafascynowała. Verrocchio był postrzegany jako człowiek życzliwy, utrzymujący kontakt z wieloma jego wychowankami, którzy później rozpoczęli samodzielną działalność. Leonardo trafił do warsztatu Verrocchia w momencie powstawania rzeźby z brązu przedstswiającą Dawida. Prawdopodobnie to właśnie Leonardo pozował do mierzącego około metr dwadzieścia centymetrów, postaci Dawida.

Pracownia Verrocchia stanowiła zakład rzemieślniczy, gdzie pracownicy i praktykanci Verrocchia produkowali dzieła sztuki. Większość prac, w tym obrazy powszechnie przypisywane Verrocchiemu, były pracą zbiorową. Do jego uczniów i czeladników należeli m.in. Perugino, Lorenzo di Credi, Angolo di Polo.

Od września 1468 roku pracownia Verrocchia pracowała nad dwutonową kamienną kulą, która miała być zamontowana na szczycie kopuły florenckiej katedry Santa Maria del Fiore. Kulę umocowano na czaszy 30 maja 1471 roku. Dzięki temu zadaniu Leonardo zaczął postrzegać wzajemną zależność sztuki i inżynierii.

Ok. 1470 roku Leonardo wykonał studium draperii. Szkice rysunkowe draperii stanowiły ćwiczenie operowania światłem i cieniem w taki sposób, by wywołać na iluzję trójwymiarowości na dwuwymiarowej płaszczyźnie. Podczas rysowania draperii Leonardo eksperymentował z techniką sfumato, polegającą na rozmazywaniu konturów i krawędzi. Podczas oficjalnej wizyty księcia Mediolanu Galeazzy Marii Sforzy we Florencji Leonardo wykonał portret pt. Antyczny wojownik, przedstawiający profil rzymskiego żołnierza w bogato zdobionym hełmie.

Kolejnym obrazem przy którym pracował Leonardo był Tobiasz i anioł tworzony w latach 1468-1470. Według Antoninny Vallentin postać anioła może byća autoportretem Leonarda a część jego twarzy namalował da Vinci; według innych źródeł z pod pędzla młodego mistrza wyszły również postacie psa oraz ryby.

W 1471 roku pracownia Verrocchioa a wraz z nią i Leonardo, pracowała nad przygotowaniami do wizyty księcia Mediolanu. Verrocchio miał przygotować pomieszczenia dla gości; młody Leonardo pracował wówczas jako dekorator wnętrz i po raz pierwszy zetknął się z dworem mediolańskim.

I okres florencki 

1 lipca 1472 Leonardo został członkiem florenckiego bractwa malarzy Compagina di San Luca (Bractwo św. Łukasza), działającego niezależnie od cechu malarzy Arte dei Medici e Speziali, uzyskując status niezależnego artysty-malarza. Za wstąpienie do Bractwa zapłacił 32 soldy. Musiał także wpłacać roczną składkę członkowską w wysokości 16 soldów, uiszczaną w miesięcznych ratach, oraz kwotę 10 soldów na obchody Dnia św. Łukasza, przypadającego 18 października.

Dzieła z pierwszego okresu florenckiego

Pierwsze rysunki 

Latem 1473 roku, 5 sierpnia, Leonardo stworzył jeden z najwcześniejszych z zachowanych do dzisiaj rysunków, znajdujący się obecnie w zbiorach Galerii Uffizi we Florencji, przedstawiający pejzaż Arno, sygnowany górnym. lewym roku: W dniu Matki Boskiej Śnieżnej, 2 sierpnia 1473 roku. Rysunek uchodzi za najwcześniejszy autonomicznych przedstawień pejzażu autorstwa Leonarda.

Chrzest Chrystusa 

W latach 1472–1475 Leonardo i Verrochio pracowali nad obrazem Chrztu Chrystusa. Leonardzie przypisuje się autorstwo postaci anioła siedzącego po lewej stronie, krajobraz oraz część postaci Jezusa. Według Vasariego, Verrocchio, nie czując się na siłach konkurować z Leonardem, porzucił malarstwo i zajmował się już tylko rzeźbiarstwem . Według późniejszych badań, po ukończeniu Chrztu Chrystusa Verrochio rzeczywiście nie namalował żadnego obrazu samodzielnie, ale nie porzucił całkowicie malarstwa. Podczas prac nad Chrztem Chrystusa Leonardo stał się dla nauczyciela równorzędnym partnerem.

Zwiastowanie  

W pracowni Verrocchia Leonardo wykonał kilka obrazów, m.in Zwiastowanie (ok. 1472–1475) dla klasztoru San Bartolomeo na Monte Oliveto. Obraz przedstawia anioła Gabriela oznajmiającego Maryi, że zostanie matką Mesjasza. Obraz ten nie jest pozbawiony niedociągnięć. Niedopracowana jest kompozycja i perspektywa, Maryja przypomina bardziej manekina niż żywego człowieka, prawe ramię Maryi jest nienaturalnie wydłużone. Ze względu na błędy techniczne niektórzy eksperci uważają, że Zwiastowanie stanowi pracę zbiorową, w którą był zaangażowany Verrochio i jego pracownicy. Przyjmuje się, że krajobraz, kompozycja oraz postać Gabriela są dziełem Leonarda, podczas gdy skrzydła anioła namalował inny malarz.

Portret Ginevry Benci 

Innym dziełem z tego okresu jest Portret Ginevry Benci, będące pierwszym obrazem Leonarda o tematyce świeckiej. Ginevra Benci była córką wpływowego florenckiego bankiera, w 1474 roku wydaną za mąż za Luigiego Niccoliniego. W tym samym roku Leonardo otrzymał zamówienie na portret. Prawdopodobnie zlecenie uzyskał dzięki wstawiennictwo ser Piera da Vinci, który świadczył usługi notarialne rodzinie Bencich. Portret Ginevry Benci przypuszczalnie nie był portretem ślubnym lub zaręczynowym, gdyż ukazuje kobietę ukazaną w ujęciu trzy czwarte, ubraną w bardzo prostą brązową suknię pozbawioną ozdób i mającą na szyi czarną chustę. W obrazach ślubnych lub zaręczynowych bohaterki obrazów prezentowano w bogatych sukniach oraz z profilu. Portret Ginevry Benci stanowi pierwszy portret psychologiczny Leonarda. Ukazał on na obrazie skrywane emocje bohaterki obrazu. Zleceniodawcą obrazu mogła nie być rodzina Ginevry, ale Bernardo Bembo – wenecki dyplomata, mianowany w 1475 roku na ambasadora we Florencji, utrzymujący platoniczny romans z Ginevrą.

Zwiastowanie (pradella)  
Anonina Vallentin w swojej monografii wymienia jeszcze jedną pracę Leonarda z tego okresu a mianowicie małą pradellę przeznaczoną prawdopodobnie do ołtarza Najświętszej Marii Panny ze św. Janem i św. Donatem, zamówionego w Verrocchio około 1475-78 dla katedry w Pistoi pt. Zwiastowanie, obecnie znajdującą w zbiorach Luwru. Obraz ukazuje Anioła i Dziewicę. Obie postacie znajdują się na przeciw siebie: Maria ma skrzyżowane ręce na piersi a Anioł klęczy z podniesioną ręką w geście błogosławienia; oboje mają pochyloną głowę ku ziemi. Najnowsze badania wskazują, że autorem pracy może być Lorenzo di Credi.

Inne prace  
Niedokańczanie dzieł zdarzało się Leonardowi także później. W czasie prac nad Pokłonem Trzech Króli Leonardo pracował również nad obrazem Święty Hieronim na pustyni. Dzieło to również nie zostało ukończone. Prawdopodobnie ze względu na zainteresowanie anatomią i chęć jak najlepszego oddania postaci świętego, Leonardo poprawił obraz po 1510 roku.

Z I okresu florenckiego pochodzi duża liczba rysunków technicznych przedstawiających najróżniejsze mechanizmy, najczęściej wojenne. Tuż przed wyjazdem wykonał listę prac stworzonych we Florencji.

W kwietniu 1476 młody Leonardo i trzej inni Florentyńczycy zostali oskarżeni o kontakty seksualne z męską prostytutką (według innego źródła: siedemnastoletnim pomocnikiem malarza) Jacopo Saltarellim. Sprawę umorzono. Kilka tygodni później zostało złożone kolejne doniesienie o kontaktach młodych Florentyńczyków z Saltarellim. Skarga ponownie została oddalona. Oskarżeni zostali wypuszczeni pod warunkiem, że nie będzie na nich kolejnego donosu. W tym samym czasie Leonardo pracował nad portretem Świętego Sebastiana. Obraz prawdopodobnie nigdy nie powstał. Z zachowanych notatek Leonarda wiadomo, że stworzył osiem szkiców przedstawiających świętego. W 2016 roku odnaleziono rysunek przedstawiający męczeństwo św. Sebastiana. Początkowo przypisano autorstwo rysunku Leonardowi, jednak obecnie autorstwo szkicu wzbudza kontrowersje.

Pracownia Leonarda 
W 1477 roku Leonardo otworzył we Florencji własną pracownię. Jego jednym z pierwszych uczniów był Paolo.

Ołtarz w kaplicy św. Bernarda 
W marcu 1478 roku otrzymał pierwsze jako samodzielny malarz zlecenie na namalowanie ołtarza w kaplicy św. Bernarda w Palazzo della Signoria (Pallazzo Vecchio) (. Leonardo otrzymał zaliczkę w wysokości dwudziestu pięciu florenów Nie wiadomo, czy Leonardo przystąpił do prac nad ołtarzem; według Vallentin prace nie zostały rozpoczęte z powodu walk o władzę pomiędzy Medyceuszami a arcybiskupem Salviatim . Intryga zakończyła się śmiercią Guliana de Medici i powieszeniem jego mordercy Bernarda de Bandino Baroncelliego. Z tego ostatniego wydarzenia Leonardo wykonał szczegółowy szkic przedstawiający powieszonego mordercę, zachowany w kolekcji Bonnata w Bayonne.

Madonny 
W 1478 roku jak wynika z notatek Leonarda, malarz rozpoczął pracę nad dwoma obrazami Najświętszej Marii Panny:
 Madonna z goździkiem (nazywana również monachijską z uwagi na to, że dzieło znajduje się obecnie w muzeum w Monachium),
 Madonna z Dzieciątkiem i kwiatem (nazywana również Madonną Benois od jednego z właścicieli obrazu lub Madonna z dzbanem).
Na obu Madonnach Jezus jest przedstawiony jako pulchne dziecko, wiercące się w objęciach Maryi. Na obu obrazach Leonardo zastosował technikę chiaroscuro, polegającą na modelowaniu z wykorzystaniem kontrastu światła i cieni. W Madonnie z Dzieciątkiem i kwiatem Leonardo skupił uwagę na reakcji Dzieciątka na kwiat trzymany przez Maryję.

Pokłon Trzech Króli 

W marcu 1481 Leonardo podpisał z klasztorem San Donato umowę na wykonanie obrazu ołtarzowego Pokłon Trzech Króli  w ciągu 30 miesięcy. Artysta za swoją pracę miał otrzymać jedną trzecią nieruchomości należącej do mnichów z klauzulą, że nie będzie jej mógł sprzedać przez 3 kolejne lata i z możliwości wcześniejszego jej wykupu przez zakonników za 300 florenów. Leonardo zobowiązywał się jednocześnie do wypłacenia wiana wnuczce Simona, kupca który przekazał majątek mnichom, w wysokości 150 florenów i pokrycia kosztów zakupu farb, wszelkich potrzebnych materiałów oraz złota potrzebnego do pokrycia obrazu. Leonardo podpisał umowę choć nie był wstanie spełnić narzucone warunki; w pierwszej kolejności nie mógł wypłacić wiana i ostatecznie zaliczkę na jego poczet wypłacili mnisi. Leonardo wykonał kilka szkiców do obrazu. Jesienią 1981 roku zakończył prace przygotowawcze do obrazu, zagruntował płótno i naniósł pierwsze zarysy pierwszych postaci. Praca nie została ukończona. Według jednej z hipotez przyczyną tego mogła być depresja na którą mógł wówczas cierpieć Leonardo. Jej źródłem mogło być narastające przeczucie Leonarda, że traci czas na malowanie nieistotnych prac, gdy inni m.in. Domenico Ghirlandaio, Sandro Botticielli, Perugino otrzymują intratne zlecenia przy dekoracji kaplicy sykstyńskiej i że jego talent nie zostanie należycie zauważony. Gdy Leonardo w 1482 roku wyjeżdżał do Mediolanu, obraz pozostawił na przechowanie u brata Ginevry, Giovanniego de' Benci

I okres mediolański 

W 1482 Leonardo udał się do Mediolanu wraz ze swoimi pomocnikami Tommasem di Giovanni Masinim i Atalantem Migliorottim. Okres ten rozpoczął się wraz z pracą na dworze Sforzów, dla Ludwika Sforzy, nazwanego ze względu na ciemną karnację il Moro (Maur). Dynastia Sforzów zapraszała artystów i uczonych nie tylko dla rozrywki, ale także po to, by rozsławić swoją dynastię. Leonardo w liście przesłanym do Ludwika Sforzy przedstawił się jako wynalazca machin wojennych, budowniczy mostów i urządzeń fortyfikacyjnych, mimo że jego doświadczenie w tej dziedzinie było nikłe. Dodał, że w okresie pokoju może tworzyć obrazy bądź wykonywać rzeźby na poziomie dorównującym innym artystom. Został przyjęty jednak jako muzyk i organizator spektakli. W 1482 roku podarował on Ludwikowi Sforze zaprojektowany przez niego pięciostrunowy instrument, przypominający lirę. Według Vasariego, Leonardo wykonał instrument miał kształt czaszki konia. Anonimo Gaddiano podaje, że Leonardo biegle grał na lirze, jego repertuar obejmował klasyczne wiersze miłosne Petrarki oraz autorskie dowcipne utwory. Humanista i lekarz Paolo Giovio podkreśla, że Leonardo potrafił pięknie śpiewać oraz wzbudzał zachwyt nad swoją grą na lirze. Zachowały się notatki przedstawiające projekty nowych instrumentów muzycznych, które powstały na potrzeby przygotowywanych spektakli. Leonardo nie pozostawił po sobie zapisanych kompozycji. Większość jego występów stanowiły improwizacje.

Największym zleceniem Leonarda było współorganizowanie widowiska pt. Rajska uczta dla bratanka Ludwika Sforzy Giana Galeazzy i jego małżonki, księżniczki Neapolu Izabelli Aragońskiej. W wolnych chwilach Leonardo pracował nad wojskowymi projektami. Jedynym zleconym Leonardo zadaniem o charakterze militarnym było przeprowadzenie inspekcji fortyfikacji zamku w Mediolanie. Niektóre rozwiązania techniczne były użyte do realizacji spektakli.

Wykorzystując zamiłowanie Ludwika Sforzy do heraldyki i symboli, Leonardo wykonał serię alegorycznych rysunków wraz z nawiązującymi do nich opowieściami, które były prezentowane Ludwikowi Sforze i jego dworzanom. Zainteresowanie dworzan wzbudzały również karykatury („groteskowe głowy”). W karykaturach sprawie łączył umiejętność dostrzegania zarówno piękna, jak i brzydoty. Modelami do karykatur byli przypadkowi mieszkańcy Mediolanu. Leonardo miał zwyczaj spacerować po ulicach miasta, szukając osób o wyrazistych rysach twarzy. Leonardo zapraszał takie osoby do swego domu na kolację, podczas której zabawiał gości. Obserwując śmiejących się gości Leonardo zapamiętywał ich gesty i reakcje, które po przyjęciu przelewał na papier. Podczas prac nad karykaturami Leonardo podważył pogląd, istniejący co najmniej od czasów Arystotelesa, że możliwe jest odgadnięcie charakteru człowieka na podstawie jego budowy fizycznej (tzw. fizjonomikę). Choć fizjonomikę porównywał do astrologii i alchemii, był przekonany, że wygląd twarzy stanowi pochodną określonego temperamentu.

Pod koniec lat 80. XV wieku Leonardo zaprzyjaźnił się z architektem i malarzem Donato Bramante, który również przygotowywał przedstawienia na dworze Sforzów. W tym samym okresie założył swoja pracownię. Do grona jego uczni należeli m.in. Ambrogio de Predis oraz jego brat Evangelista, Francesco Napoletano a wspólnikami byli Giovanni Antonio Boltraffio, Marco d'Oggiono (w innych źródłach d'Oggiono i Boltraffio są przydzielani również do uczniów).

W połowie 1489 roku Francesco Sforza zamówił u Leonarda rzeźbę wielkiego konia; 23 kwietnia 1490 roku Leonardo przystąpił do pracy. Koń oraz jeździec mieli ważyć 75 ton. Pomnik z brązu miał upamiętnić sukcesy wojskowe Francesco Sforzy. W ramach prac nad pomnikiem Leonardo prowadził studia anatomii konia. Według pierwotnych planów koń miał stawać dęba. Lewa przednia noga miała oprzeć na ciele żołnierza. Pod koniec 1492 roku powstał model mierzący siedem metrów wysokości. Projekt nie doczekał się realizacji. Brąz przeznaczony na odlew przetopiono na działa w 1494 roku. Gliniany model zniszczyły oddziały francuskie w 1499 roku. Model posłużył jako tarcza strzelnicza.

W czerwcu 1490 zarząd katedry w Pawii zwrócił się do architekta i inżyniera Francesca di Giorgio Martiniego, przebywającego wówczas w Mediolanie, o pomoc w jej przebudowie. Za namową Sforzy da Vinci udał się tam razem z Martinim. Podczas podróży do Pawii Francesco dopracowywał rękopis traktat o architekturze. Ponadto obaj będąc w bibliotece w Pawii zapoznali się z manuskryptem De architectura (znanego również jako O architekturze ksiąg dziesięć) Witruwiusza. W bibliotece zamkowej starego zamku Viscontich Leonardo odnalazł rękopis polskiego matematyka, Witelona, traktujący o perspektywie.

W połowie lipca 1490 roku Leonardo wrócił do Mediolanu. Ludwik oddał mu do dyspozycji swoją starą rezydencję, Corte Vecchia. Artysta urządził tam pracownię malarską, a także budował wynalazki techniczne.

22 lipca 1490 roku u Leonarda zamieszkał dziesięcioletni Giacomo Caprottim znanym jako Salai (Mały czort). Był on synem zubożałego chłopa mieszkającego w Orenu nieopodal Mediolanu. Giacomo Caprotti uchodził za ucznia Leonarda, jednak był on przeciętnym artystą, który pozostawił po sobie niedużo własnych obrazów. W rzeczywistości był on asystentem, sekretarzem i towarzyszem Leonarda, z czasem również jego kochankiem. Przydomek Salai otrzymał za sprawą swojego zachowania. Leonardo w notatkach podaje, że Salai go okradał. Z drugiej strony Leonardo rozpieszczał swojego podopiecznego. W notatkach zanotował, że kupował Salaiowi eleganckie ubrania, w tym dwadzieścia cztery modnych butów i parę pończoch. 16 lipca 1493 Leonarda odwiedziła Caterina, prawdopodobnie matka Leonarda . Mieszkała z nim aż do swojej śmierci, która miała miejsce prawdopodobnie miesiąc po przeprowadzce. W 1495 roku Leonardo wyprawił jej pogrzeb, na który wydał 123 soldy.

W 1494 roku Ludwik Sforza przejął tytuł księcia Mediolanu. Aby umocnić swoją władzę, roztaczał patronat nad artystami i udzielał zamówień publicznych. W kompleksie Santa Maria delle Grazie nakazał wybudowanie mauzoleum Sforzów. Polecenie jego przebudowy otrzymał architekt Donato Bramante, Leonardowi zlecono namalowanie fresku przedstawiającego Ostatnią Wieczerzę.

W styczniu 1497 roku zmarła żona Ludwika Sforzy. Po tym smutnym zdarzeniu Ludovico postanowił przerobić północne skrzydło zamku, głównie komnatę Salette Negre (Czarne Salki) z przyległą do niej loggią. Prace dekoracyjne zlecił Leonardowi, który już w kwietniu zakończył i rozpoczął prace w sąsiedniej komnacie Sala delle Asse (Sala deskowa). Obecnie zachował się jedynie fresk na suficie w Sali Deskowej. Leonardo stworzył malowidło przedstawiające splecione w gąszczu gałęzie rozchodzące się po wszystkich ścianach i suficie a wśród nich umieścił złotą linę z licznymi pętlicami, kluczkami i węzłami. Razem Leonardo przedstawił osiemnaście drzew wychodzących z podłogi, których konary rozchodzą się na boki, dwie tworzą wygięte łuki nad oknami a osiem pozostałych wspina się ku sklepieniu i łączy się w centralnej rozecie zaakcentowaną złotą krawędzią i herbami Ludovica i jego zmarłej żony Beatrice.

W sierpniu 1497 Ludwik podarował Leonardowi ziemię z winnicą położoną za Porta Vercellina, między konwentem Santa Maria delle Grazie a kościołem San Vittore. Działka zajmowała powierzchnię ok. 1 ha. Leonardo szacował wartość ziemi na 4 soldy. Zarządcą został Giacomo Caprotti. Część domu wynajął za 100 lirów rocznie, a kilka izb zachował, by mogła tam zamieszkać jego owdowiała matka. W 1498 poszerzono drogę łączącą kościół San Vittore z Santa Maria delle Grazie, co podniosło wartość posiadłości. Do tego projektu odnosiły się niektóre notatki artysty. Nieopodal mieszkał Galaezzo Sanseverino, właściciel licznych stajni. Leonardo wykonywał projekty w związku z planami ich odnowienia. Sąsiadami Leonarda da Vinci byli także Evangelista de Predis i Marialo de' Guiscardi. Ziemia była własnością Leonarda aż do śmierci.

Latem 1499 roku król Francji Ludwik XII zaatakował Mediolan. Leonardo dowiedziawszy się o ataku przeliczył swoje oszczędności, część pieniędzy rozdzielił pomiędzy krewnych i współpracowników, resztę poukrywał w pracowni. Na początku września Ludwik Sforza uciekł z Mediolanu. Podczas ataku na miasto wojska francuskie zniszczył posąg konny projektu Leonarda. Dzień po zdobyciu miasta Ludwik XII przybył do Mediolanu, gdzie obejrzał Ostatnią Wieczerzę. Zachwycony obrazem monarcha chciał przenieść malowidło do Francji, jednak inżynierowie zapewnili go, że transport ściany z obrazem jest niemożliwy. Leonardo przez kilka miesięcy współpracował z Francuzami. W grudniu 1499 roku wyjechał do Florencji. W czasie przeprowadzki zawarł potajemną umowę z hrabią de Ligny, francuskim namiestkiem okupowanego Mediolanu. Leonardo miał udać się do Neapolu w celu przeprowadzenia inspekcji tamtejszych fortyfikacji miejskich. Do inspekcji ostatecznie nie doszło. Leonardo opuścił Mediolan na wieść o tym, że Ludwik Sforza planuje wrócić do miasta.

Dzieła i inne prace z I okresu mediolańskiego

Madonna wśród skał 

W 1483 roku Leonardo wraz z Ambrogio de Predis i z jego przyrodnim bratem Ewangelistą, rozpoczął starania o otrzymanie zlecenia od bractwa Niepokalanego Poczęcia. Zlecenie otrzymali i podpisali 25 kwietnia 1483 roku. Zlecenie było obwarowane bardzo wieloma wytycznymi co do wyglądu i sposobu wykonania dzieła: Bóg Ojciec miała być przedstawiony w otoczeniu aniołów, nad głową Matki Boskiej miała świecić aureola, podano nawet kolor szat i wiele innych szczegółów. Umowa zawierała również wskazówki którą część obrazu miał wykonać mistrz a którą jego pomocnicy. Za zlecenie Leonardo miał otrzymać dwieście dukatów. Leonardo zlekceważył wytyczne w umowie. Ostatecznie namalował dwie wersje Madonny w grocie, znanej również jako Madonna wśród skał.

Daty powstania dwóch wersji tego obrazu są sporne. Według różnych opracowań pierwsza wersja obrazu powstawała w latach 1483–1486, 1483-1485. Termin wykonania prac określono na 8 grudnia. Namalowana wersja obrazu nie została przyjęta przez zleceniodawcę. Została sprzedana innemu nabywcy. Bractwo nie kupiło obrazu w wyniku konfliktu z malarzem. Leonardo domagał się zwiększenia honorarium w związku z wydatkami na zakup materiałów. Jako, że Bractwo nie było chętne ponieść dodatkowych kosztów, Leonardo sprzedał obraz innemu nabywcy. Nieznany jest ostateczny nabywca. Isaacson przypuszcza, że mógł to być król Francji Ludwik XII lub Ludwik Sforza ale Nicholl twierdzi, że obraz został sprzedany Ludwikowi Sforza który, dzieło przekazał cesarzowi Maksymilianowi I. Według tego samego biografa druga wersja obrazu Madonny w gracie powstałej w latach 1493–1499 (lub 1506–1508) będącą kopią pierwszej została namalowana dla Bractwa w zastępstwie i to jej dotyczył spór sądowy.     

Obrazy Leonarda mają charakter narracyjny. W pierwszej Madonnie w grocie punktem wyjścia narracji jest anioł patrzący na widza. Wyciągniętym palcem wskazuje na św. Jana. Mały Jan Chrzciciel pada na kolana i wyciąga splecione dłonie ku Jezusowi. Jezus wykonuje znak błogosławieństwa uniesioną ręką. Madonna spogląda na Jana Chrzciciela. Jedną dłonią otacza ramiona św. Jana, drugą ma otwartą nad głową Jezusa. Leonardo miał wątpliwości, czy na obrazie powinien znaleźć się wysunięty palec. Aniołowi nadał sfeminizowane rysy twarzy. W przeprowadzonych w 2009 roku badaniach odnaleziono podrysowanie wykonane przez Leonarda na etapie planowania kompozycji. Podczas malowania obrazu Leonardo wykorzystywał swoją wiedzę geologiczną i botaniczną, by jak najlepiej przedstawić tło. Leonardo kierował się jednak względami symbolicznymi. Pod ręką Jezusa namalował pierwiosnek bezłodygowy, którego białe płatki uchodzą za symbol czystości.

W drugim obrazie nie ma pewności, jaką część pracy wykonał Leonardo, a jaką Ambrogio lub inni uczniowie Leonarda. W drugiej wersji Leonardo prawdopodobnie domalował św. Janowi Chrzcicielowi aureolę i kij przypominający krzyż. Anioł nie ma wysuniętego palca oraz nie spogląda na widza. Pierwszoplanową postacią jest Madonna. Światło wewnątrz groty jest mniej rozproszone, punktowo oświetla postacie. Ze względu na kwiaty, które nie są prawdziwymi roślinami tylko fantazją artysty, uważa się, że szata roślinna nie została namalowana przez Leonarda.

Portret muzyka  

W połowie lat 80. XV wieku powstał obraz Portret muzyka. Nie jest znana tożsamość namalowanej osoby. Przypuszcza się, że na obrazie został uwieczniony dyrygent mediolańskiego chóru katedralnego Franchino Gaffurio bądź muzyk Atalante Migliorotti. Portret przedstawia, ujętego z profilu, młodego mężczyznę o gęstych, mocno kręconych włosach. Obraz nie został dokończony. Kontrowersje wzbudza autorstwo obrazu. Większość badaczy uważa, że obraz albo jego część namalował Leonardo.

Portret Cecylii Gallerani 

W 1489 roku Ludwik Sforza zamówił u Leonarda portret Cecylii Gallerani. Cecylia urodziła się w 1473 lub 1474 roku, w wieku piętnastu lat zamieszkała na dworze Ludwika Sforzy, gdzie została ulubienicą monarchy. Sam Ludwik miał w 1490 roku ożenić się z Beatrice d’Este, jednak ślub przełożono na rok późniejszy. Portert jest dzisiaj znany jako Dama z gronostajem (w Polsce również jako Dama z łasiczką). Trzymany przez Cecylię Gallerani gronostaj symbolizuje czystość, ale również nawiązuje do Ludwika Sforzy, który po otrzymaniu od króla Neapolu Orderu Gronostaja włączył zwierzę do herbu. Obraz został ukończony ok. 1490 roku.

Portret La Belle Ferronière 

W tym samym czasie Leonardo pracował nad portretem zatytułowanym La Belle Ferronière. Obraz przedstawia Lukrecję Crivelli, kolejną kochankę Ludwika Sforzy. Podczas prac nad tym obrazem Leonardo prowadził eksperymenty ze światłem, badając jego natężenie i rozchodzenie się w zależności od kąta padania na zakrzywione powierzchnie.

Portret La Bella Principessa 

Leonardowi przypisuje się również portert pt. La Bella Principessa. Zdaniem Martina Kempa obraz przedstawia Blankę Sforzę, nieślubną córkę Ludwika Sforzy. Obraz powstał w 1496 roku. Gdy wystawiono obraz na aukcji w 1998 roku twierdzono, że portert powstał w XIX wieku w Niemczech. W październiku 2009 roku opublikowano wyniki badań, według których autorem obrazu był Leonardo. Głównym dowodem potwierdzającym autorstwo Leonardo miał być jego odcisk palców. Według biegłego sądowego Petra Paula Birego odcisk był podobny do odcisku palca Leonarda na obrazie Święty Hieronim na pustyni. Badania Birego wzbudziły kontrowersje. W 2010 roku dziennikarz tygodnika The New Yorker David Grann skrytykował metody pracy Birego oraz nagłośnił wysuwane pod jego adresem oskarżenia o nadużycia i oszustwa. W 2011 roku profesor historii sztuki David Wright zasugerował, że portret mógł pochodzić z dzieła pt. Sforziada, wydrukowanwego w 1496 roku, obecnie znajdującego się w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie. Po przeprowadzeniu badań stwierdzono, że arkusz welinu, na którym narysowano portret, faktycznie pochodzi ze Sforziady.

Ostatnia wieczerza 

Prace nad Ostatnią Wieczerzą rozpoczęły się ok. 1495 roku, zakończyły na początku 1498 roku. Leonardo pracował nad obrazem nieregularnie. Według jednej z relacji malarz raz pracował intensywnie przez cały dzień, a w innych wcale nie tworzył. W wyniku skarg przeora Leonardo musiał wytłumaczyć się Ludwikowi Sforzy, dlaczego pracuje opieszale. Podczas spotkania malarz poinformował, że ma problemy ze znalezieniem odpowiedniego modelu dla Judasza, ale gotowy jest nadać mu twarz przeora, jeśli ten nie zaprzestanie go krytykować. Na fresku przedstawiono scenę, podczas której Jezus Chrystus oznajmia uczniom, że jeden z nich go zdradzi. Zasiadujący w centrum Jezus milczy z pochyloną głową, wyciąga jedną dłoń w stronę chleba, drugą w stronę wina. Apostołowie są poruszeni słowami Jezusa. Są rozmieszczeni w czterech trzyosobowych grupach. W pierwszej zasiadają wyraźnie zaskoczeni Bartłomiej, Jakub Młodszy i Andrzej. W drugiej grupie są Judasz, Piotr i Jan. Judasz ściska sakiewkę ze srebnikami, Piotr jest wzburzony, Jan nie stawia pytań wiedząc, że to nie na nim ciąży podejrzenie zdrady, ale wydaje się być smutnym i zrezygnowanym. Do trzeciej grupy przynależą Tomasz, Jakub Starszy i Filip. Do ostatniej grupy przynależą pogrążeni w dyskusji Mateusz, Tadeusz i Szymon. Malowidło zostało wykonane nietrwałą techniką tempery. Już w XVI wieku pojawiły się pierwsze oznaki zniszczenia. Obraz był odrestaurowany co najmniej sześć razy. Ostatnia Wieczerza i namalowana później Mona Lisa uchodzą za najsłynniejsze obrazy Leonarda. Według brytyjskiego historyka sztuki Kennetha Clarka obraz stanowi filar europejskiej sztuki.

Inne prace 
. Razem z matematykiem Lucą Piaciolim studiował geometrię i w 1498 wykonywał ilustracje do jego książki o teorii proporcji zatytułowanej: O boskiej proporcji. .

II okres florencki 

Po wyjeździe z Mediolanu Leonardo udał się do Mantui, gdzie został przyjęty na dworze Isabelli d’Este, szwagierki Ludwika Sforzy. Uchodziła ona za hojną, ale również rozkapryszoną opiekunkę artystów. Jej pasją było kolekcjonowanie obrazów, głównie własnych portretów. Prawdopodobnie w grudniu 1499 lub na początku 1500 roku Leonardo namalował karton do obrazu Portret Isabelli d’Este. Jest to rysunek wykonany węglem, czarną kredką i pastelem. Właściwego obrazu Leonardo nigdy nie zaczął lub jak sądzi Nicholl nigdy nie ukończył. Na prośbę Isabelli  Leonardo sportretował ją w sposób klasyczny. Isabella d’Este zafascynowana Leonardem była gotowa przyjąć od Leonarda obraz o innej tematyce. Leonardo uporczywie unikał prośbom Isabelli d’Este, finalnie nie kończąc żadnego obrazu dla niej. Przed wyjazdem z Mantui, Leonardo wykonał kopię kartonu i zabrał go do Florencji; oryginał pozostawił Isabelli d’Este.

W marcu 1500 roku Leonardo wyjechał do Wenecji, gdzie spotkał się z Lorenzo Guznago, muzykiem Ferrary produkujący instrumenty muzyczne. Z jego listu skierowanego do Isabelli d’Este z 13 marca można wnioskować, że Leonardo nadal pracował nad portretem księżnej ale już nad jej docelową wersją. W Wenecji zajmował się planami ufortyfikowania rzeki Isonzo wzdłuż wschodniej granicy. Jego system opierał się na palisadach wbitych wzdłuż rzeki. Ponadto zainteresował się drukarstwem. Zlecił wyrycie i wydrukowanie emblematu swojej szkoły. Mimo tych udogodnień trwał w przekonaniu o wyższości obrazu nad drukiem. Z Wenecji Leonardo udał się udał się do Florencji; do której dotarł 24 kwietnia.

Życie we Florencji 
W czasie jego nieobecności we Florencji nastąpiła diametralna zmiana stosunków politycznych. W 1494 roku wypędzono Medyceuszy. W mieście trwała rewolucja religijna przeciwko Medyceuszom, prowadzona przez zakonnika Girolamo Savonarolę, który objął władzę we Florencji w listopadzie 1494 roku. Wprowadził on drakońskie prawo wymierzone w cudzołożników i homoseksualistów. Po Florencji krążyła policja obyczajowa, złożona z młodych chłopców. Mieszkańcy Florencji początkowo popierali Savonarolę, jednak po kilkunastu miesiącach zwrócili się przeciwko zakonnikowi. Savonarola został aresztowany, po czym powieszono go na głównym placu miasta. Leonardo stanął przed koniecznością odnalezienia się w nowej rzeczywistości. Leonardo pracował jako malarz, w wolnym czasie zajmował się studiami nad anatomią, inżynierią, matematyką i innymi naukami.

Florentyńczycy postrzegali artystę jako dziwacznego, kapryśnego, żyjącego chaotycznie i z dnia na dzień. We Florencji był powszechnie znany. Lubiąc zwracać na siebie uwagę ostentacyjnie podkreślał swoją odrębność poprzez ubiór. Leonardo wydawał bardzo dużo pieniędzy na ubrania dla siebie i Salaia oraz na książki. W 1504 roku przygotował spis posiadanych ksiąg. Zawierał on sto szesnaście woluminów. Wśród nich znalazły się: Kosmografia Ptolemeusza, trzytomowe tłumaczenie dzieł Euklidesa, pracę poświęconą kwadraturze koła (prawdopodobnie będącą przekładem tekstu Archimedesa), trzy wydania bajek Ezopa, kilka tomików sprośnych wierszy.

W 1500 roku założył pracownie wzorowaną na warsztacie Verrocchia. W okresie od 1500 do 1506 roku Leonardo mieszkał w klasztorze zakonu serwitów przy kościele Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Zakonnicy oddali mu i jego asystentom do dyspozycji  pięć komnat. W zamian za gościnę Leonardo miał namalować obraz do głównego ołtarza w kościele Annunziata. Obraz początkowo miał wykonać Filippino Lippi, jednak według relacji Vasariego zrzekł się zlecenia na rzecz Leonarda. Na decyzję zakonników mógł mieć również fakt, że notariuszem klasztoru był ser Piero da Vinci, ojciec Leonarda. Obraz miał być bardzo duży, trzy metry na metr osiemdziesiąt. Leonardo zrobił karton z Matką Boską, św. Anną i Dzieciątkiem. Isaacson karton identyfikuje jako pierwowzór dla namalowanego dekadę później obrazu Świętej Anny Samotrzeciej. Nicholl takiej pewności nie ma uważając że Leonardo przez kolejne 16 lat eksperymentował z różnymi wariantami kompozycyjnymi. Prace nad obrazem wywoływały powszechne zainteresowanie. Do mieszczącej się w klasztorze pracowni Leonarda ściągały tłumy, by móc zobaczyć chociaż karton do dzieła.

Latem 1500 roku Leonardo wyjechał poza miasto. Sporządził wówczas rysunek willi florenckiego kupca Angela del Tovaglia. 11 sierpnia przesłał rysunek markizowi Mantui, Francescowi Gonzaga, w podziękowaniu za gościnę. W tym samym roku Leonardo prowadził konsultacje inżynierskie. W wyniku osunięcia się wzgórza pod kościołem San Salvatore została naruszona konstrukcja budowli. Leonardo zalecił remont systemu odwadniającego i kanałów wodnych. Planiści podjęli 22 marca 1501 r. decyzję o wprowadzeniu pomysłu w życie.

Na początku 1501 roku Leonardo udał się w krótką podróż do Rzymu. Zwiedził wówczas ruiny willi Hadriana w Tivoli oraz Zamek św. Anioła. Sporządził serię szkiców antycznych budynków i rzeźb.

Na początku kwietnia 1501 roku Leonardo spotkał się z wikariuszem generalnym zakonu karmelitów Pietrem Novellarą, który przekazał mu prośby Isabelli d’Este. 29 marca wysłała ona list do duchownego, by ten nakłonił Leonarda do wykonania dla niej obrazu Madonny. Prosiła także o przysłanie drugiego szkicu jej portretu. 3 kwietnia zakonnik odpisał, iż artysta jest pochłonięty studiowaniem geometrii i niewiele czasu poświęca malarstwu. Kolejny list od duchownego z 14 kwietnia zawierał informacje, iż Leonardo ustosunkował się przychylnie do pomysłu Isabelli. Obiecał wykonać dzieło zaraz po ukończeniu wykonywanego wówczas dla Roberta Florimonda obrazu Madonna z kądzielą. W lipcu markiza napisała jeszcze jeden list do Leonarda, wymuszając na artyście rozpoczęcie prac nad zleconym dziełem. Tym razem jej posłańcem był Manfredo de'Manfredi. W odpowiedzi z 31 lipca wysłannik stwierdził, że ze słów Leonarda wynika, iż rozpoczął już prace. W maju 1502 r. Leonardo wyceniał antyczne wazy na życzenie Izabelli.

Praca dla Cezara Borgii  
Od 1502 do 1503 roku Leonardo pracował dla Cezara Borgii, jako architekt i inżynier wojskowy. Według jednej z hipotez Leonardo był dla Florentyńczyków szpiegiem na dworze Borgii. Leonardo podróżował po strefie wpływów Borgii. Początkowo wyjechał do Piombino, gdzie prawdopodobnie sporządzał notatki na temat fortyfikacji i portu. Następnie udał się do Urbino, do którego dotarł pod koniec lipca. Spotyka się ponownie ze Sforzą a następnie wyruszył w rekonesans po wschodnich posiadłościach księcia. Odwiedza Pesaro (1 sierpnia), Rimini (8 sierpnia) i Cesenę (10 sierpnia). Tam Leonardo rozważał wykorzystanie nieznanych jeszcze we Włoszech wiatraków, ze względu na płaskie ukształtowanie terenu. 18 sierpnia wystawiono w Pawii dokument zapewniający Leonardowi swobodę podróżowania po włościach Borgii oraz pokrycie wydatków jego i pomocników. 6 września Leonardo wykonał szkic zatoki i kanału w Porte Cesenatico nad Morzem Adriatyckim, potrzebny do projektów fortyfikacyjnych, w które się angażował. 11 października był obecny przy zdobyciu Fossombrone przez Borgię. W czasie wypraw Leonardo przygotował precyzyjne rysunki topograficzne związane ze strategią wojskową.

Pod koniec lata Leonardo przeniósł się do Imoli, gdzie mieszkał w twierdzy u osiadłego tam tymczasowo Il Valentino. 7 października przybył tam Niccolò Machiavelli, wysłany na pertraktacje z księciem. W czasie jego trzymiesięcznego pobytu między politykiem a artystą nawiązały się serdeczne stosunki. Leonardo sporządzał szczegółowe plany fortecy Imoli. Podróże w 1502 roku owocowały ogromną liczbą map, m.in.: mapy doliny Val di Chiana z lotu ptaka, czy też dróg i strumieni w okolicach Castiglione i Montecchio. Na początku 1503 roku da Vinci udał się z Borgiem do Sieny, którą władca zajął. Artysta, starając się odwieść myśli od spraw politycznych i wojskowych, zainteresował się architekturą miasta.

W marcu Leonardo da Vinci powrócił do Florencji. Porzucił służbę u Borgii, który po śmierci ojca, papieża Aleksandra VI, stracił wpływy i tytuł. Zginął w 1507 roku W Hiszpanii jako najemnik.

List do sułtana 
W 1952 r. w Archiwum Państwowym w Muzeum Topkapı w Stambule znaleziono dokument podpisany:

Leonardo oferuje w liście swoje usługi usługi inżynierskie sułtanowi Bajazydowi II m.in. młyn nienapędzany wodą, pompę wyciągająca wodę ze statków oraz wybudowanie mostu łączącego Stambuł z Galaty. Projekty oferowanych pomysłów można znaleźć w notatkach Leonarda, które sporządzał w latach 1502-1503. W notesie znajduje się rysunek mostu z objaśnieniem: Most z Pery do Konstantynopolu, szerokości 600 braccia, wysokości 70 braccia nad powierzchnią wody, długości 600 braccia, z czego 400 braccia nad morzem, 200 lądem tak by stał na podporach. Pomiary zgadzają się z faktyczną szerokością Złotego Rogu. W 1503 roku Leonardo był w Rzymie podczas wizyty sułtana u papieża Aleksandra VI i jak przypuszcza Nicholl mogła wówczas paść propozycja zatrudnienia włoskiego inżyniera do realizacji takich planów. Według Vasariego pomysłem tym interesował się również Michał Anioł.

Powrót do Florencji

Rzeka Arno 
Jego oszczędności malały z dnia na dzień i nie mógł już mieszkać u zakonników. Prawdopodobnie za sprawą Machiavelliego otrzymał zaproszenie do uczestniczenia w projekcie zmiany biegu rzeki Arno. Według Jonesa Leonardo nie był pomysłodawcą tego przedsięwzięcia, choć notatka na ten temat znajdują się w Kodeksie Madryckim II. W rzeczywistości chodziło o dwa osobne projekty: pierwszy miał na celu zmianę koryta, by odciąć wrogiemu miastu Pizie dostęp do morza, drugi natomiast zakładał regulację rzeki tak, by stała się tam możliwa żegluga. 21 czerwca 1503 roku, po zajęciu twierdzy La Verruca przez wojska florenckie dwa dni wcześniej, do twierdzy przyjechał Leonardo da Vinci i dokonał rekonesansu. 22 Lipca ponownie przyjechał na miejsce przedstawiając szkic dolnego biegi Arno i projekty. Rzeka Arna miała być skierowana na południe, do mokradeł pod Livoro; bieg miały zawrócić jazy ustawiona długim na mile i głębokim na 10 metrów kanale rozwidlającym się na dwa mniejsze. Do tego celu Leonardo zaprojektował żuraw do kopania kanałów, który miał skrócić czas potrzebny do usunięcia ziemi wydobytej podczas kopania kanału. Rysunek koparki znajduje się w Kodeksie Atlantyckim. Realizację projektu rozpoczęto 20 sierpnia 1504 roku ale nad jego realizacją miał czuwać niejaki Colombino. Po dwóch miesiącach projekt prace wstrzymano; projekt okazał się kompletnym fiaskiem . Niccolò Machiavelli konsultował się z Leonardem w sprawie prac. W efekcie władca Florencji ostrzegł inżyniera nadzorującego pracami, że łożysko kanału jest płytsze od łożyska rzeki, co może przyczynić się do niepowodzenia. Uwaga została zignorowana. Na początku października doszło do osunięcia ścian kanałów i zalania pobliskich gospodarstw. Główny bieg rzeki nie uległ zmianie.

Pod koniec października 1504 roku Leonardo udał się do Piombino, gdzie jako doradca inżynieryjny Machiavelliego miał opracować metody osuszenia moczarów oraz budowy okrągłej fortecy.

Ostatnie lata we Florencji 
 
9 lipca 1504 roku zmarł ser Piero da Vinci, ojciec Leonarda. Nie otrzymał żadnego spadku po ojcu. W sierpniu 1504 roku opuścił Florencję i wyjechał do Vinci, gdzie 12 sierpnia wuj Francesco sporządził testament, w którym przekazywał mu część nieruchomości w Vinci. Czyn ten naruszył umowę z ser Pierem, według której majątek Francesca po jego śmierci miał przypaść ser Pierowi i jego prawowitym potomkom. Podczas pobytu w Vinci Leonardo sporządził szkic wzgórz Mont'Albano oraz rysunek tłoczni oliwy. Z Vinci Leonardo pojechał do Piombino, gdzie przebywał w listopadzie 1504 roku a następnie powrócił do Florencji.

W drugiej połowie maja rząd Florencji wyraził zgodę na wyjazd Leonarda do Mediolanu. W poświadczonym notarialnie dokumencie z 30 maja Leonardo zobowiązał się do powrotu pod groźbą grzywny. Poręczycielem Leonarda da Vinci był Leonardo Bonafé, dyrektor banku, w którym Leonardo trzymał oszczędności. Leonardo miał tu zostać tylko 3 miesiące, gdyż rajcowie z Florencji domagali się ukończenia Bitwy pod Anghiari. Pretekstem do wyjazdu były nieustanne spory związane z Madonną wśród skał. Leonardowi i Ambrogiowi de Predis po oddaniu dzieła nie wypłacono całej należnej kwoty honorarium. Złożyli nawet skargę do Ludwika XII, lecz wszczęta w tej sprawie rozprawa zakończyła się dla nich niekorzystnie. Obraz uznano za niedokończony i nakazano Leonardowi jego ukończenie w ciągu 2 lat.

Dzieła i inne prace z II okresu floreńskiego

Madonna z kądzielą 

Madonna z kądzielą przedstawia Madonnę siedzącą tak, jakby zabierania się do uwinięcia przędzy na kądziel. Dziecko opiera stopę o koszyk z przędzą i z kądzielą w rączkach. Kądziel ma kształt krzyża. Dziecko uważnie przypatruje się kądzieli, ściska je tak, jakby nie chciał go oddać matce. Obraz doczekał się około czterdziestu wersji wykonanych przez Leonarda lub jego uczniów i naśladowców. Nadal są spory co do autorstwa poszczególnych wersji obrazu. Leonardo prawdopodobnie namalował wersje znane jako Madonna Buccleuch i Madonna Lansdowne. Jeden z obrazów otrzymał król Francji w 1507 roku.

Bitwa pod Anghiari 

W 1503 roku, w październiku, Leonardo dostał zlecenie ozdobienia malowidłem ściennym ściany sali Sali Wielkiej Rady w Palazzo Vecchio. Obraz miał przedstawić bitwę pod Anghiari. Na czas potrzebny do wykonania prac, 24 października, otrzymał do dyspozycji pomieszczenia w klasztorze i dostęp do kościoła dominikanów Santa Maria Novella. Leonardo miał tam mieszkać na koszt państwa. Podczas prac nad obrazem stał się nieświadomie konkurentem dwudziestoośmioletniego Michała Anioła, który otrzymał zlecenie na namalowanie drugiego fresku, na przeciwległej ścianie, w tej samej sali. Był on już powszechnie znanym artystą, głównie za sprawą Piety. Osiadł we Florencji w tym samym czasie co Leonardo. Cieszył się sławą wybitnego rzeźbiarza, jednak uchodził za człowieka przewrażliwionego na swoim punkcie. Michał Anioł jako awanturujący się i niezbyt atrakcyjny rzeźbiarz zaniedbujący higienę osobistą uchodził za zupełne przeciwieństwo starszego o ponad 20 lat Leonarda. Gdy Leonardo malował Bitwę pod Anghiari, Michał Anioł pracował nad Bitwą pod Casciną.

Leonardo chciał ukazać bitwę w sposób ekscytujący i równocześnie odrażający, pokazując okrucieństwo konfliktu zbrojnego. Fresk miał zająć prawie jedną trzecią długości pięćdziesięciometrowej ściany w salo obrad Wielkiej Rady. Centralnym punktem fresku miała być walka o sztandar. W weneckiej Gallerie de;;'Accademia zachowały się trzy kartki ze szkicami do fresku. W maju 1504 roku Leonardo, podpisał nowy kontrakt w sprawie wykonania fresku. Nowa umowa zakładała, że malarz ukończy obraz do lutego 1505 roku. Za niewywiązanie się z umowy Leonardo miał zwrócić otrzymane wynagrodzenie oraz zrzec się praw do wykonanej części prac. Prace nad obrazem się przeciągały, w czerwcu 1505 roku niegotowy fresk omal nie został zniszczony przez ulewę. Inną trudnością była słaba przyczepność farb do ściany, wynikająca ze stosowania opracowywanych przez Leonarda nowych technik nakładania farby. Leonardo porzucił pracę nad obrazem wiosną 1506 roku. Pół wieku później malowidło zostało zniszczone. Michał Anioł również nie ukończył malowidła. Bitwa pod Anghiari jest znana z licznych kopii, m.in. autorstwa Petera Paula Rubensa z 1603 roku.

Mona Lisa 

W 1503 roku Leonardo rozpoczął pracę nad Mona Lisą. Według powszechnych przekazów portret ma przedstawiać żonę kupca Francesco del Giocondy, Lisę z domu Gherardini. Taki opis przedstawił Giorgo Vasari : "Dla Francesca del Giocondo namalował portret jego żony, pani Lisy; pracował nad nim cztery lata i nie skończył". Z tego opisu pochodzi jego powszechna nazwa: Mona Lisa choć we Włoszech obraz znany jest jako La Gioconda a we Francji La Jaconde czyli wesoła kobieta, figlarka, trefnisia. Do dnia dzisiejszego biografowie i historycy sztuki różnie identyfikują postać kobiety. Francesco del Gioconda był handlarzem sukien jedwabnych, a według najnowszych ustaleń sprowadzał cukier z Madery, skóry z Irlandii. Francesco zamówił obraz z okazji narodzin ich syna Andrei i przeprowadzki do nowego domu.

Mona Lisa jest przedstawiona w dwóch trzecich, zwraca się do widza. Na włosach ma cienki woal. Jej uśmiech odpowiada ówczesnemu poglądowi na temat kobiecego wzdzięku. Jej ciemna suknia jest pokryta haftem i marszczeniem. Pierwszy plan a krajobraz w oddali łączy balustrada z filarkami. Po lewej stronie jest droga, po prawej wyschnięte koryto rzeki. Wrażenie trójwymiarowości wywołuje zastosowany światłocień na twarzy i dłoniach. Mona Lisa stała się inspiracją dla Rafaela Santiego, który w oparciu o ten portret wypracował własną formę, którą stosował w następnych latach.

Mona Lisa stanowi najpopularniejszy obraz Leonarda i doczekał się wielu interpretacji.

Rzeźba Dawida 

25 stycznia 1504 roku zarząd katedry Santa Maria del Fiore zorganizował zebranie w sprawie podjęcia decyzji o umiejscowieniu posągu Dawida autorstwa Michała Anioła. Jednym z członków komisji był da Vinci. Sugerował, by umieścić posąg w Loggi dei Lanzi, naprzeciw pałacu Vecchio. Zdania Leonarda nie wzięto pod uwagę. W maju posąg stanął przed głównym wejściem do pałacu Vecchio. Rywalizacja pomiędzy Leonardem a Michałem Aniołem przerodziła się w publiczną awanturę, opisaną przez Anonimo Gaddiano. Według historii Leonardo miał iść przez kościół Santa Trinita z P. da Gavine. Gdy minął Pancaccia degli Spini został zaczepiony przez grupę dyskutującą nad fragmentem jednego z dzieł Dantego. Grupa poprosiła o Leonarda o pomoc. W tym samym czasie w pobliżu przechodził Michał Anioł. Leonardo odpowiedział dyskutującym, że Michał Anioł będzie w stanie im pomóc. Michał Anioł, odbierający zawołanie Leonarda za obrazę, odparł zagniewany, że sam powinien wyłożyć fragment oraz przypomniał historię pomnika konia. Przytoczenie nieudanego przedsięwzięcia miało zasmucić Leonarda. Według innej relacji Michał Anioł chcąc zaatakować Leonarda miał zadać pytanie: I te mediolańskie osły uwierzyły w ciebie?

II okres mediolański 
W 1506 r. przeniósł się do Mediolanu, gdzie został przyjaźnie powitany przez namiestnika Charles’a d’Amboise, który darzył artystę wielkim podziwem:

Leonardo był honorowym gościem na zamku, jednakże w napisanym później liście wysunął prośbę o kwaterę w mieście. Dla d’Amboise rozpoczął przygotowania do budowy jego letniej rezydencji na zewnątrz Porta Venezia, między dwiema małymi rzekami Nirone i Fontelunga. Leonardo sporządził szkice willi i ogrodu z fontanną i wiatrakiem.

Po upływie trzech miesięcy Leonardo nie chciał powrócić do Florencji zgodnie z umową. 18 lipca Karol Amboise napisał list do Signorii z prośbą o możliwość przedłużenia pobytu Leonarda da Vinci w Mediolanie pod pretekstem ukończenia rozpoczętych dla niego prac nad zbudowaniem letniej willi. Prośbę wsparł oficjalny list wicekanclerza Gefroi Carlesa, który prosił o przedłużenie urlopu artysty o miesiąc i zobowiązywał się, iż powróci on w wyznaczonym terminie. Signoria w liście z 28 sierpnia przystała na warunki, jednakże Leonardo nie wyjechał pod koniec września do Florencji. 9 października gonfalonier Piero Soderini napisał do namiestnika list ze skargą. D’Amboise odpisał dopiero 16 grudnia, przyrzekając, iż nie zatrzyma Leonarda w Mediolanie, przy czym skarcił Soderiniego za nieumiejętność zapewnienia artyście optymalnych warunków dla rozwoju jego talentu.

W tym samym czasie ambasador Francesco Pandolfini otrzymał od króla Francji, Ludwika XII, wiadomość, iż zachwycił go obraz Madonna z kądzielą i pragnie, by artysta stworzył dla niego jakieś dzieło. W wysłanym 14 stycznia 1507 r. liście do Signorii jego zachcianka przybrała formę żądania. W odpowiedzi z 22 stycznia władze wyraziły zgodę na pozostanie Leonarda w Mediolanie.

W lutym da Vinci towarzyszył namiestnikowi w czasie zdobywania Baiedo. Stworzył wówczas projekty nowego kościoła Santa Maria della Fontana, który miał zostać wzniesiony w Mediolanie. 20 kwietnia otrzymał list od Charlesa d'Amboisa adresowany do skarbników księstwa, gdzie książę przywraca mu na własność winnicę, zagarniętą po wkroczeniu wojsk francuskich do Mediolanu w 1500 roku. Pod koniec kwietnia do Mediolanu przybył król Ludwik XII. Leonardo przygotował plastyczną oprawę uroczystości jego wjazdu do miasta. Król zachwycony kreatywnością artysty w nagrodę przyznał mu dożywotnio dochody z opłat wnoszonych przez użytkowników Naviglio di San Cristofano, odcinka kanałów miejskich.

W kwietniu 1507 roku Ambrogio i Leonardo przystąpili do ukończenia Madonny wśród skał. Latem tego samego roku doszło między nimi do konfliktu prawdopodobnie na tle podziału wypłaty. Poprosili o rozstrzygnięcie sporu dominikanina Giovanniego de Pagnanis, jednakże do tego czasu doszli do porozumienia. Obraz był już pewnie ukończony. 26 sierpnia zleceniodawcy wypłacili im połowę honorarium. Odebrał ją Amborgio, da Vinci przebywał wówczas we Florencji.

Krótko po tym wydarzeniu Leonardo poznał czternastoletniego wówczas Francesca Melzi, który stał się początkowo jego uczniem, a następnie skrybą, kopistą i osobistym sekretarzem Leonarda. Melzi towarzyszył Leonardowi do końca jego życia, był jego spadkobiercą i głównym dysponentem jego rękopisów, które w dużej mierze dzięki niemu przetrwały do obecnych czasów.

Spory majątkowe 

Do Florencji da Vinci wyjeżdżał jedynie w celu uregulowania sporów majątkowych z przyrodnimi braćmi. Pierwszy wyjazd miał miejsce w połowie 1507 roku. Po śmierci wuja Francesca, w sądzie toczył się spór o jego majątek. Prawowici potomkowie ser Piera da Vinci starali się podważyć testament stryja na podstawie naruszonej umowy z ich ojcem. 26 lipca król Francji wysłał list z prośbą o interwencję na korzyść artysty, natomiast 15 sierpnia Charles d’Amboise wysłał list do Florencji z prośbą do władz o przyspieszenie procesu oraz zapowiedzią szybkiego przybycia Leonarda w celu uregulowania sprawy. Rozpatrzeniem sprawy zajął się ser Rafaello Hieronim. 18 lipca da Vinci napisał do Soderiniego, by wymógł od Rafaella zakończenie procesu do 1 listopada, jednakże nie nastąpiło to tak szybko.

Leonardo po przybyciu do Florencji z Salaiem zatrzymał się w Palazzo Martelli u mecenasa sztuki Piera di Braccia Martellego przy Via Larga. Tam poznał bliżej i zapałał sympatią do Giovanniego Francesca Rusticiego. Owocem ich znajomości była rzeźba grupowa Św. Jan nawracający lewitę i faryzeusza. Od 22 marca w przerwach między rozprawami da Vinci zaczął porządkowanie swoich notatek. W tym samym casie Leonardo prowadził badania anatomiczne; najbardziej interesował go układ naczyniowy. Podczas tych badań stworzył wiele szkiców i rysunków przedstawiających części ciała, ludzkie mięśnie, płuca, narządy brzuszne a nawet genitalia kobiece Wykonywał sekcje zwłok we florenckim szpitalu.

Studia naukowe  

W kwietniu 1508 roku Leonardo powrócił do Mediolanu. Zamieszkał w parafii kościoła Santa Babila przy ulicy Porta Orientale i otworzył tam pracownię. W tym okresie Leonardo dopracowywał wcześniej rozpoczęte obrazy: Święta Annę Samotrzeć, Mona Lisę oraz Ledę z łabędziem. Stworzył wówczas rysunek do Świętej Anny Samotrzeć tzw. karton z Burlington House (obecnie znajdujący się w National Gallery w Londynie) o ogromnych wymiarach 140 x 104,5 cm przedstawiający cztery wypełniające całą przestrzeń postacie. Dodatkowo Leonardzo sporządził wiele innych pomniejszych rysunków i studiów. Na podstawie tego kartonu nigdy nie powstał obraz. Ten, który dzisiaj wisi w Luwrze pochodzi z lat późniejszych (z ok. 1510-1511). Drugim obrazem nad którym pracował Leonardo w tym okresie była "Leda", która według Nichollsa nigdy nie wyszła po za etap kartonu. Do innych prac z tego okresu można zaliczyć szkice do nagrobnego pomnika konnego Giangiacoma Trivia.

II okres mediolański był bardzo aktywnym okresem w życiu Leonarda, który poza sztuką pogłębiał wiedzę na temat innych dziedzin życia. Prócz wspomnianej anatomii, od 12 września do października  1508 roku prowadził intensywne zapiski w notesie opatrzonym tytułem O świecie i jego wodach. W nim oddawał się studiom nad hydrologią a na innych kartach zapisywał swoje spostrzeżenia na temat optyki, geometrii, geologii oraz zagadnieniu wzroku.

Leonardo zajmował się także przygotowywaniem dekoracji na przedstawienia teatralne, festyny i inne widowiska, sporządził również trzy emblematy. Pod koniec 1509 roku Leonardo poznał pracującego na Uniwersytecie w Pawii lekarza i anatoma Marcantonio della Torrego. Wraz z nim Leonardo prowadził szerokie badania anatomiczne. W wyniku współpracy powstały liczne rysunki anatomiczne, które miały zostać wydane w formie traktatu. Znajomość przerwała nagła śmierć della Torre w 1511 roku. Tego samego roku, 10 marca zmarł protektor artysty, Charles d’Amboise. Leonardo dalej otrzymywał pensję z królewskiej kasy, ale nie dostawał już hojnych darów tak jak wcześniej otrzymywał je od Charlesa.

W tym samym roku Leonardo wyjechał z miasta w góry, w rejon La Brianza, prawdopodobnie z misją o charakterze militarnym. Tam wykonał serię rysunków poświęconych tamtejszym rzekom oraz sporządził mapy lombardzkich dróg rzecznych z naciskiem na dorzecze Addy i Naviglio Martesany. Prace te zostały opublikowane w rękopisie paryskim i Kodeksie Atlantyckim. Fragmenty krajobrazów, które Leonardo obserwował podczas tej podróży, można dostrzec na późniejszych obrazach: pt. Św. Anna Samotrzecia i Św. Jan Chrzciciel. 16 grudnia szwajcarscy żołnierze w służbie Świętej Ligi ostrzelali miasteczko Desio. Leonardo utrwalił i to wydarzenie na rysunku.

W stoczonej między Francuzami a Świętą Ligą, 11 kwietnia 1512 roku, bitwie pod Rawenną zginął namiestnik Mediolanu Gaston de Foix. Pomimo zwycięstwa Francuzów, ich władza w Lombardii mocno osłabła, a pod koniec roku Sforzowie znów przejęli władzę w Mediolanie. 29 grudnia Massimiliano Sforza i Cesare wjechali tryumfalnie do miasta; Leonardo wyjechał z Mediolanu. Większość tego okresu spędził w Villa Melzi, wiejskim domu Girolama Melziego w pobliżu wsi Vaprio d’Adda. Z okresu pomiędzy 18 grudnia 1511 roku a 9 stycznia 1513 roku nie zachowały się żadne datowane notatki na temat działalności Leonarda. W Villa Melzi Leonardo poświęcił się studiowaniu hydrologii i anatomii, zajął się także upiększeniem domu. 5 stycznia 1513 położony kilka kilometrów dalej zamek z Trezzo został ostrzelany przez Wenecjan. Leonardo sporządził rysunek tego zdarzenia.

Na początku 1513 r. Leonardo przybył do Mediolanu, gdzie zamieszkał u Prevostina Violi. Latem artysta otrzymał zaproszenie od Giuliano de’ Medici do Rzymu i ofertę ponownej współpracy z rodem Medicich.. 24 września artysta wyjechał z Mediolanu wraz z pięcioma uczniami. Wyruszyli na południowy wschód drogą Via Emilia – przez Lodi, Piacenzę, Parmę, Regio Emilia, Modenę i Bolonię i skierowali się na południe, podróżując przez Apeniny.

Dzieła i inne prace z II okresu mediolańskiego

Leda z łabędziem 

Leda z łabędziem stanowi zaginione dzieło Leonarda. Powstał na początku pierwszej dekady XVI wieku, studium do obrazu powstało ok. 1505 roku. Przedstawia Ledę, nago stojącą z łabędziem (Zeusem, który przemienił się w tego ptaka) przy boku i dwoma pękniętymi jajami, z których wyłaniają się niewolęta. Według prawdopodobnie nieprawdziwej anegdoty oryginał zniszczyła Madame de Maintenon. Obraz jest znany dzięki kopiom (m.in. Francesco Melziego).

Święta Anna Samotrzecia 

W okresie od 1500 do 1506 roku Leonardo mieszkał w klasztorze zakonu serwitów przy kościele Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Zakonnicy oddali mu i jego asystentom do dyspozycji  pięć komnat. W zamian za gościnę Leonardo miał namalować obraz do głównego ołtarza w kościele Annunziata. Obraz początkowo miał wykonać Filippino Lippi, jednak według relacji Vasariego zrzekł się zlecenia na rzecz Leonarda. Na decyzję zakonników mógł mieć również fakt, że notariuszem klasztoru był ser Piero da Vinci, ojciec Leonarda. Obraz miał być bardzo duży, trzy metry na metr osiemdziesiąt. Leonardo zrobił karton z Matką Boską, św. Anną i Dzieciątkiem. Isaacson karton identyfikuje jako pierwowzór dla namalowanego dekadę później obrazu Świętej Anny Samotrzeciej. Nicholl takiej pewności nie ma uważając że Leonardo przez kolejne 16 lat eksperymentował z różnymi wariantami kompozycyjnymi. Prace nad obrazem wywoływały powszechne zainteresowanie. Do mieszczącej się w klasztorze pracowni Leonarda ściągały tłumy, by móc zobaczyć chociaż karton do dzieła.

W kwietniu 1508 roku Leonardo powrócił do Mediolanu. Zamieszkał w parafii kościoła Santa Babila przy ulicy Porta Orientale i otworzył tam pracownię. W tym okresie Leonardo dopracowywał wcześniej rozpoczęte obrazy: Święta Annę Samotrzeć, Mona Lisę oraz Ledę z łabędziem. Stworzył wówczas rysunek do Świętej Anny Samotrzeć tzw. karton z Burlington House (obecnie znajdujący się w National Gallery w Londynie) o ogromnych wymiarach 140 x 104,5 cm przedstawiający cztery wypełniające całą przestrzeń postacie. Dodatkowo Leonardzo sporządził wiele innych pomniejszych rysunków i studiów. Na ich podstawie tego kartonu nigdy nie powstał obraz. Ten, który dzisiaj wisi w Luwrze pochodzi z lat późniejszych (1510-1511).

Zbawiciel świata 

Leonardowi przypisuje się namalowanie obrazu Zbawiciel świata (znany również pod łacińskim tytułem Salvator Mundi. Według różnych źródeł obraz mógł powstać po 1499 roku lub w latach 1506–1513. Kontrowersje wzbudza autorstwo obrazu. Do dzisiaj trwają spory, czy zachowany do czasów współczesnych obraz namalował Leonardo da Vinci czy też któryś z jego uczniów. Wpisuje się on w popularny na początku XVI wieku motyw Chrystusa jako Zbawiciela świata, trzymającego jabłko królewskie. Doczekał się on około dwudziestu wersji. Właścicielem oryginalnego obrazu był król Anglii Karol I Stuart. W 1900 roku obraz kupił brytyjski kolekcjoner sir Frederick Cook. W 1958 roku obraz sprzedano na aukcji za 100 dolarów (według innego źródła za 45 dolarów). Malowidło uchodziło za kopię obrazu namalowanego przez ucznia Leonarda Boltraffiego. W 2005 roku obraz kupiło konsorcjum marszandów i kolekcjonerów sztuki podejrzewających, że Zbawiciel świata jest dziełem wyjątkowym. Kolejnymi właścicielami obrazu byli paryski handlarz Yves Bouvier, następnie rosyjski oligarcha Dmitrij Rybołowlew. 17 listopada 2017 roku obraz sprzedano za 450 mln dolarów. Sam obraz kosztował 400 mln dolarów, 50 mln stanowi prowizja domu akcyjnego Christie’s). Obecnie obraz znajduje się w posiadaniu księcia koronnego Arabii Saudyjskiej Muhammada ibn Salmana. W 2021 roku kuratorzy muzeum Prado orzekli, że obraz nie został namalowany przez Leonarda.

Okres rzymski 

W październiku 1513 r. Leonardo przybył do Rzymu. Papieski architekt Giuliano Leno na zlecenie Giuliana de’Medici przygotowywał dla artysty pomieszczenia w Pałacu Belwederskim w Watykanie. W tym okresie przybywali tam także Bramante, Michał Anioł i Rafael oraz pomocnik Leonarda, Atalante Migliorotti. Pomimo przyjęcia na dwór papieża, Leonardo nie otrzymywał od niego poważniejszych zleceń artystycznych.

Na zlecenie Leona X przygotował plan osuszenia Błot Pontyjskich. Prawdopodobnie w wyniku wysokich kosztów planów nie został zrealizowany (Błota Pontyjskie zostały osuszone dopiero w XX wieku za rządów Benita Mussoliniego). Ponadto Leonardo pracował nad traktatami o locie ptaków, geometrii i malarstwie.

Latem 1515 r., kiedy w Rzymie panował ogromny upał, Leonardo podupadł na zdrowiu. Prawdopodobnie miał udar a jego skutkiem był niedowład prawej ręki. 8 października wstąpił do florenckiego Bractwa św. Jana na wniosek Gaiacqo, który za niego poręczył. Artysta został przyjęty większością głosów, jednakże utracił członkostwo z powodu nieuiszczenia opłaty za wpisowe.Powodem nieuniszczenia wpisowego był wyjazd Leonarda, który znalazł się w papieskiej świcie wyjeżdżającej do Florencji i Bolonii. Celem było spotkanie papieża z nowym francuskim władcą, Franciszkiem.  Najpierw przybyli do portu Civitavecchia, a 30 listopada wjechali do Florencji. Powitało ich około pięćdziesięciu najbardziej wpływowych obywateli miasta i przejechali pod specjalnie dla nich wzniesionym łukiem triumfalnym. Papież zorganizował spotkanie najwybitniejszych artystów, aby wymienili się poglądami odnośnie do tego, co należy uczynić, by przywrócić Florencji dawną świetność. Rozprawiano głównie nad odnowieniem Palazzo Medici i kościoła San Lorenzo, w którym znajdowała się kaplica Medyceuszy.

7 grudnia papieski orszak wyruszył do Bolonii. Tam papież prowadził rozmowy z Franciszkiem I, a Leonardo poznał swojego przyszłego mecenasa. Król bardzo cenił artystę dzięki jego dziełu Ostatnia Wieczerza, które widział w Mediolanie. Na dworze francuskim w Bolonii znajdował się Artur Boissif, którego portret Leonardo wykonał 14 grudnia przy użyciu sangwiny. 17 grudnia papież wyjechał z Bolonii. Gdy protektor Leonarda zmarł 17 marca 1516 r., artysta nie widział sensu pozostania w Rzymie.
Ostatnią praca jaka wykonał we Włoszech były pomiary w bazylice San Paolo Fouri le Maura i wyruszył do Francji.

Dzieła i inne prace z okresu rzymskiego

Św. Jan Chrzciciel 

Jedynym zamówieniem na obraz na jaki Leonardo otrzymał zlecenie podczas pobytu w Rzymie było pochodziło od nowego papieża Leona X. Tematem obrazu prawdopodobnie był św. Jan Chrzciciel, patron Rzymu. Dziś znane są dwa późne obrazy ze św. Janem Chrzcicielem: Św. Jan z atrybutami Bachusa i Św. Jan namalowany do pasa.

Autoportrety  
Około 1512 roku powstały trzy portrety Leonarda autorstwa prawdopodobnie jego uczniów i towarzyszy. Autorem jednego z rysunków był prawdopodobnie Francesco Melzi.

W latach 1515–1518 powstał domniemany portret Leonarda.

Ostatnie lata życia

Francja - Amboise 

Do Francji, do zamku Amboise Leonardo dotarł jesienią 1516 roku. Zamieszkał razem z Francescem Melzim w posiadłości Clos Lucé (Cloux), w pobliżu królewskiej rezydencji, którą król oddał do dyspozycji artysty, obdarzywszy go wynagrodzeniem tysiąca skudów rocznie.

Władca dał Leonardowi całkowitą swobodę i zapewnił wszelkie wygody. Otrzymał on do dyspozycji gosposię i kucharkę Mathurine. Choć Leonardo nosił tytuły królewskiego inżyniera, malarza i architekta, nie był obarczony licznymi obowiązkami. Król chciał mieć tylko możność rozmowy z artystą o dowolnej porze dnia i nocy. Pokój nad jadalnią służył artyście za pracownię. Artysta tworzył już raczej okazyjnie projekty kostiumów bądź szkice architektoniczne. Mógł jeszcze rysować lewą, malowanie natomiast zostawiał Melziemu. Zachowały się kostiumy przeznaczone na bale maskowe i wizerunki jeźdźców, świadczące o powrocie do marzenia o stworzeniu posągu konnego. Ostatnim projektem architektonicznym był zamek w Romorantin. Leonardo zajmował się już głównie porządkowaniem notatek.

W październiku 1517 r. Leonarda odwiedził kardynał Luigi d'Aragon ze swą świtą. Po poczęstunku przygotowanym przez Mathurine i krótkim przedstawieniu w kaplicy, gości wprowadzono do pracowni Leonarda. Artysta przedstawił im pokrótce dzieła, tj.: Mona Lisa, Święta Anna Samotrzeć, Jan Chrzciciel, które zachował w posiadaniu do końca życia. Zaprezentował im także swoje szkice anatomiczne. Następnego dnia goście wyruszyli do zamku Blois.

Jednym z ostatnich rysunków Leonarda była Dama wskazująca przedstawiający kobieca postać tańczącą nad brzegiem rzeki otoczoną wysokimi kwiatami.

Choroba  

Wiosną 1518 roku, w maju Leonardo wykonał dekoracje na chrzest Henryka, syna Franciszka I, i ślub Madeleine de Tour d'Auverge z Lorenzem de’Medici. 19 czerwca w ogrodach w Cloux wydano przyjęcie na cześć króla. Wystawiono wówczas przedstawienie Raj, które było powtórzeniem inscenizacji z 1490 r. zaprezentowanej w zamku Sforzesco.

Ostatnie datowane zdanie jakie zapisał Leonardo brzmiało: 24 dnia czerwca, dzień św. Jana 1518, w Amboise w pałacu Clu; ostatnie zapisane przez niego zdanie brzmi: perche la ministra si fredda. Notatka została zamieszczona na końcu strony poświęconej studiom geometrycznym dotyczyło stygnącej zupy.

23 kwietnia 1519 roku Leonardo w obecności notariusza królewskiego i świadków: Francesca Melziego, Battisty de Villanis, dwóch francuskich księży i trzech franciszkanów sporządził testament. W nim zażyczył sobie, by w pogrzebie uczestniczyło sześćdziesięciu biedaków, z których każdy miał nieść świecę i otrzymać za to zapłatę. Leonardo zapisał w testamencie prawa do dochodów z Naviglio di San Cristofano, meble oraz sprzęty kuchenne w Cloux swemu służącemu, Battiście de Villanis, natomiast Salai i Battista Villani otrzymali po połowie winnicy nieopodal Florencji. Francesco Melzi dostał wszystkie notatki, narzędzia, obrazy oraz część pieniędzy. Służącej Mathurine Leonardo zapisał płaszcz z czarnego sukna, sztukę materiału i 2 dukaty. Bracia artysty otrzymali od niego gospodarstwo w Fiesole i kwotę 400 skudów zdeponowanych we Florencji.

Leonardo zmarł 2 maja 1519 r. w zamku Cloux. Został pochowany 12 sierpnia 1519 roku w kościele Saint Florentin w Amboise.

Kościół Saint Florentin został dwukrotnie zniszczony: w czasie rewolucji francuskiej oraz w 1802 roku przez wojska Napoleona Bonapartego. W 1863 roku w ruinach kościoła poeta Arsene Houssaye odnalazł kawałki płyty z grobowca z zachowanymi literami: (EO[...]DUS VINC) oraz szkielet z dużą czaszką. Uznano, że duża czaszka należała do Leonarda. Dziesięć lat później szczątki zostały pochowane w kaplicy Saint-Hubert w ogrodach Zamku w Amboise.

Życie prywatne 
Ustalenie, kim był Leonardo da Vinci za życia, jest zadaniem trudnym, gdyż biografie artysty często mylą fakty z anegdotami i mitami. Vasari podaje, że Leonardo uchodził za człowieka utalentowanego, przystojnego i muskularnego. Opinia Vasariego zbieżna ze wcześniejszymi relacjami. Podobnie o Leonardzie pisali m.in. Paolo Giovio, Luca Pacioli, Donato Bramante i inni intelektualiści z Mediolanu i Florencji, którzy mieli okazję poznać Leonarda osobiście. Leonardo da Vinci słynął z noszenia kolorowych strojów, szczodrości oraz miłości do zwierząt. Według relacji Vasariego Leonardo miał kupować ptaki, które następnie wypuszczał na wolność. Leonardo przez dłuższą część życia był wegetarianinem. Został nim z powodów etycznych – uważał, że zwierzęta w przeciwieństwie do roślin odczuwają ból. Choć sam nie jadał mięsa, zdarzało mu się kupować mięso dla gości i domowników. Pogląd, jakoby Leonardo był wegetarianinem jest postrzegany niekiedy jako przypuszczenie, oparte na analizie notatek.

Według współczesnych biografów Leonardo da Vinci był osobą homoseksualną. Leonardo miał nie ukrywać ani nie obnosić się ze swoją orientacją, jednak ze względu na swój homoseksualizm miał czuł się wyobcowany w społeczeństwie. W jego czasach homoseksualizm nie stanowił ewenementu, jednak sodomia stanowiła przestępstwo, za które groziło więzienie, banicja lub kara śmierci. Jednym z pierwszych partnerów Leonarda miał był Atalante Migliorotti, muzyk z Florencji, który uczył się u Leonarda gry na lirze. Przez długi czas partnerem Leonarda był Giacomo Caprotti. Kontakty homoseksualne utrzymywał również z praktykantem Paolo i z młodzieńcem zwanym Firavanni. Nie zachowały się informacje, by Leonardo romansował z kobietami lub by miał dzieci. W notatkach wyrażał obrzydzenie do stosunku heteroseksualnego. Orientacja Leonarda stała się przedmiotem badań Sigmunda Freuda. Pogląd, jakoby Leonardo był homoseksualistą, pozostaje kwestią sporną.

Rodzina 

 Antonio da Vinci (ur. ok. 1372, zm. ok. 1465) – ojciec ser Piera (młodszego), dziadek Leonarda. Jego żoną była Lucia, córka notariusza. Jako jedyny z rodu da Vinci nie wykonywał zawodu notariusza, zamiast tego wybrał życie ziemianina.
 Piero da Vinci (ur. 19 kwietnia 1426, zm. 9 lipca 1504) – ojciec Leonarda, notariusz. Osiem miesięcy po narodzinach Leonarda ożenił się z szesnastoletnią Albierą Amadori.
 Caterina – matka Leonarda. W momencie narodzin syna miała piętnaście lub szesnaście lat. Prawdopodobnie była sierotą mieszkającą z babką w majątku w okolicach Vinci. Według jednej z hipotez pracowała u Antonio da Vinci. Po urodzeniu syna wyszła za mieszkańca Vinci nazywanego „Accattabriga” lub „Accattabrighe” (awanturnik).
 Francesco (ur. 1436) – brat Piera, stryj Leonarda. Nie pracował jako notariusz, utrzymywał się z handlu jedwabnikami. Miał bliskie relacje z Leonardem. Umarł bezpotomnie. Majątek zapisał Leonardowi, co wywołało spory pomiędzy Leonardem a pozostałymi dziećmi Piera.

Poglądy religijne 
W pierwszym wydaniu Żywotów najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów Giorgio Vasari napisał, że Leonardo nie zgadzał się żadną religią i przypominał bardziej filozofa niż chrześcijanina.

Ów pogląd wyrażony w pierwszym wydaniu, Vasari zweryfikował osiemnaście lat później, w drugim wydaniu Żywotów... Pominął wówczas wszystkie wzmianki o heretyckich spekulacjach i dodatkowo dodał informacje o rzekomym gorliwym zwróceniu się ku wierze katolickiej i ku prawdom świętej religii chrześcijańskiej. Prawdopodobnie swoją opinie zmienił pod wpływem Francesca Melziego, towarzysza i ucznia Leonarda, którego poznał w 1566 roku.

Według XIX-wiecznego angielskiego historyka sztuki Edwarda McCurdy’ego, Leonardo nie przykładał wagi do teologicznych dogmatów i nie podchodził entuzjastycznie do żywotów chrześcijańskich świętych. Do podobnych konkluzji w 1920 roku doszedł M. Jourdain, który zwrócił uwagę, że stosunek Leonarda mógł być wyraźnie pogardliwy wobec dogmatów wiary oraz (mógł on) pogardzać ułomnościami i praktykami duchowieństwa. O sprzeciwie Leonarda wobec działań duchownych, m.in. Girolama Savonarolego i jego nakazie zniszczenia wszystkich książek, obrazów i drogich tkanin, wspomina uznana, XIX-wieczna historyk sztuki Mary Heaton. Jak twierdzi w świetle takiej postawy, człowiek o takich poglądach jak Leonardo był w swoich czasach postrzegany jako heretyk, a nawet ateista.

Pod koniec XX wieku opinia na temat religijności Leonarda uległa zmianom. Czołowy znawca biografii artysty i okresu renesansu, Luke Syson, w 2011 roku twierdził, że chrześcijańskie przekonania Leonarda były „zasadniczo prawowierne” a jego studia naukowe pogłębiły tylko jego przekonania religijne. Zdaniem Martina Kempa, Leonardo był przekonany, iż funkcjonowanie praw przyrody może być wyjaśnione fizycznie bez odnoszenia się do jakichkolwiek sił boskich i nadprzyrodzonych, jednakże w ustanowieniu tych doskonałych praw miał udział najwyższy stwórca. Kemp zwraca również uwagę, że Leonardo wykonujący bezpośrednie badania anatomii człowieka zachęcał do wysławiania pierwszego budowniczego takiej maszyny i zwracał jednocześnie uwagę, że ciało człowieka w niczym nie dorównuje duszy, która zamieszkuje owo ciało. Według Leonarda, zagłębianie tajemnic natury było tylko aktem uwielbienia Boga, a nie herezją. Niewątpliwie zachowane pisma Leonarda mają antyklerykalne inklinacje; negował w nich sens istnienia zakonów religijnych a zakonników nazywał zadufanymi w sobie hipokrytami. Nie przeszkadzało mu to jednak, by z owymi zakonnikami współpracować o czym świadczą w niczym nie zakłócone prace przy powstawaniu Ostatniej Wieczerzy w Santa Maria delle Grazie.

W piętnastotomowej  Leonardo da Vinci wzmiankowany jest m.in. w haśle  poświęconemu stanowisku, że jedynie nauki przyrodnicze są źródłem prawdziwej wiedzy. Jest on wymieniany jako kluczowy reprezentant tego poglądu z okresu renesansu. Podkreśla się znaczenie racjonalności i eksperymentów naukowych dla Leonarda.

Twórczość malarska 

Leonardo traktował malarstwo jako sztukę przewyższają poezję, muzykę czy też rzeźbę. Pogląd Leonarda był odmienny od obowiązującego wówczas poglądu, zgodnie z którym malarstwo było sztuką mechaniczną. Leonardo bronił malarstwa między innymi podczas debaty zorganizowanej na zamku Sforzów 9 lutego 1498 roku. Leonardo pisywał również dysputy, gdzie porównywał malarstwo z innymi gałęziami sztuki. Notatki te miły charakter prywatny, ich forma jest chaotyczna. Leonardo próbował podnieść rangę malarstwa poprzez powiązanie tej dziedziny sztuki z optyką i zasadami perspektywy. Poezję uważał za gorszą sztukę od malarstwa, gdyż poeta potrzebuje użyć wielu słów, aby wyrazić to, co malarz potrafi przedstawić za pomocą jednego obrazu.

Leonardo miał pracować nad Traktatem o malarstwie. Według jednej z hipotez książę Ludwik Sforza miał zaproponować Leonardowi napisanie całego traktatu. Leonardo do końca życia poprawiał i uzupełniał notatki poświęcone malarstwu. Na początku lat 90. XV wieku notatki zawarto w dwóch kompletach, znanych dzisiaj jako Manuskrypty paryskie A i C. Około 1508 roku Leonardo zebrał kolejne notatki, które stanowią zbiór Kodeksu Atlantyckiego. Ponadto część notatek z lat 90. XV wieku znalazło się w zaginionym zbiorze Libro W. Po śmierci Leonarda spadkobierca Francesco Melzi podjął się próby uporządkowania notatek. Kompilacja Melziego stanowi pierwszą wersję Traktatu o malarstwie. W następnych latach powstały kolejne wersje Traktatu.

Twórczość rzeźbiarska 
W opinii Leonarda najwznioślejszą ze sztuk pięknych było malarstwo. Rzeźbę uważał za sztukę gorszą. Jego zdaniem rzeźbiarz, w przeciwieństwie do malarza, nie bierze pod uwagę światła, cienia i koloru, jego pracownia jest brudna od pyłu. .

Na pewno jednym z jego pierwszych zleceń rzeźbiarskich był Pomnik Francesca Sforzy. .

W 1504 roku dowódca wojskowy Gian Giacomo Trivulzio sporządził testament, w którym przeznaczył cztery tysiące dukatów na grobowiec, uwieczniony konnym posągiem. W latach 1507–1512 Leonardo przygotował studia do pomnika Trivulzia. Według jego wizji koń i jeździec mieli być odlany z brązu. Leonardo nawiązywał do wcześniejszej koncepcji pomnika dla Ludwika Sforzy. W pierwszej wizji (ok. 1507–1509) kompozycja była dynamiczna, w następnej (ok. 1508–1512) pomnik był bardziej stonowany. Projekt prawdopodobnie nie wyszedł poza plany. Trivulzio zmarł w 1518 roku, krótko przed Leonardem. .

Notatki 
Leonardo pozostawił po sobie liczne notatki zawierające spostrzeżenia, pomysły, listy i rysunki. Jako osoba leworęczna notował z prawej do lewej strony, co było powszechną praktyką w renesansowych Włoszech. Notatki prowadził regularnie od początku lat 80. XV wieku do swojej śmierci. Część notatników stanowią luźne karty formatu tabloidu, inne mają kieszonkowe rozmiary. Do czasów współczesnych zachowało się ponad siedem tysięcy dwieście stron notatek. Prawdopodobnie stanowią one jedną czwartę wszystkich rękopisów sporządzonych przez Leonarda. Na marginesach notował listy rzeczy do zrobienia, spisy wydatków lub studia postaci, które go zainteresowały. Notatki są pozbawione wyznań i osobistych przemyśleń. Leonardo rzadko podawał datę powstania notatki. Ustalenie powstania notatek jest tym trudniejsze, gdyż Leonardo po latach często wracał do wcześniejszych zapisków, by dodać nowe uwagi, nanieść poprawki lub wykorzystać wolne miejsce pozostawione na papierze. Leonardo kilkakrotnie deklarował zamiar uporządkowania notatek, jednak nigdy tego nie zrobił w całości. W latach 1508–1510 Leonardo zebrał 720 stron notatek, w większości poświęconych geologii i hydrologi. Zbiór ten jest znany dzisiaj jako Kodeks Leicester lub Kodeks Hammera.

Notatki cieszyły się zainteresowaniem już w XVI wieku. Po śmierci Leonarda Melzi sporządził zestawienie części tekstów Leonarda na temat sztuki (głównie tych powstałych w latach 1490–1492). Kompilacja ta była pierwszą, lecz nie jedyną wersją Traktat o malarstwie. .

W 1533 roku rzeźbiarz Pompeo Leoni kupił kolekcję notatek Leonarda. Nieuporządkowany zbiór połączył w jeden zbiór, znany dzisiaj jako Codex Atlanticus. W XVII wieku nieznany kolekcjoner pozyskał 570 stron notatek, które zostały skompilowane jako Kodeks Arundel. Obecnie istnieje 25 kodeksów i zbiorów manuskryptów Leonarda. Znajdują się one m.in. w zbiorach Biblioteki Ambrozjańskiej w Mediolanie (tzw. Kodeks Atlantycki liczący 2238 stron), Biblioteki Brytyjskiej (Kodeks Arundel). Kodeks Leicester został kupiony przez Billa Gatesa.

Leonardo da Vinci wobec różnych dziedzin wiedzy

Projekty architektoniczne 

Leonardo twierdził, że architektura sakralna powinna opierać się na symetrii. Jako pierwszy w historii regularnie badał pojawiające się pęknięcia w murach. W latach 80. XV wieku Leonardo był doradcą prz budowie katedrze w Mediolanie. Zaprojektoewał ośmioboczną gotycką wieżę. Opracował system przypór, który miał wzmocnić obszar wokół podstawy przyszłej wieży. Z pomocą stolarza Leonardo przygotował drewniany model świątyni. W maju 1490 roku po wyborze projektu architekta Francesca, przedstawiającą ośmioboczną gotycką wieżę, Leonardo wycofał się z prac nad budową wieży. W czerwcu 1490 Leonardo i Francesco di Giorgio Martini udali się do Pawii, gdzie mieli wyrazić swoje opinie o budowanej wówczas katedrze. W następnych latach Leonardo stworzył ponad siedemdziesiąt szkiców kopuł oraz projektów wnętrz kościelnych.

Leonardo da Vinci wykonywał także dla Ludovica Sforzy plany pawilonów ogrodowych. W 1489 r. sporządził rysunek elewacji i rzut poziomy niewielkiej budowli z kopułą. Budynek swoją formą przypominał świątynię. Prawdopodobnie projekt budowy pawilonu wiązał się z zaślubinami księcia Mediolanu z Izabelą Aragońską w lutym 1489 r. Na zagubionej karcie rękopisu Manuskryptu paryskiego B widniała inna wersja projektu. Budynek miał mieć ściany z różowego marmuru. W wyposażeniu zaprojektowano białe wanny, mozaiki z boginią Dianą i kurki w kształcie łebków węgorzy.

Artysta, zgodnie z ówczesną modą na tworzenie utopijnych projektów urbanistycznych, stworzył w 1487 roku wizję idealnego miasta. W swoim zamyśle dążył do połączenia wymagań praktycznych i estetycznych. W 1503 r. wpadł na pomysł zbudowania mostu w Konstantynopolu dla sułtana Bajazyda II. Pomysł oferty wysłał władcy w liście. Pomysł Leonarda wykorzystał norweski artysta Vebjørn Sand, projektując w Ås stumetrowy most. Oficjalne otwarcie mostu miało miejsce 31 października 2001 roku.

W 1506 r. prowadził pertraktacje z Charlesem d’ Amboise na temat zbudowania dla niego letniej rezydencji nieopodal Porta Venezia. Willa miała stanąć na parceli między rzekami Nirone i Fontelunga. Leonardo dążył do dostosowania wszystkich elementów do zaleceń i wygody namiestnika. Zaprojektował portyki, loggie i przestronne pokoje wychodzące na park. W ogrodzie miały się znajdować pomarańczowe i cytrynowe drzewa, altana pokryta miedzianą siatką oraz liczne strumyki. W związku z projektem Leonardo planował także stworzenie świątyni Wenus. W lutym 1507 r. zaczął tworzyć projekty kościoła Santa Maria della Fontana. Miał on powstać na przedmieściach Mediolanu, gdzie biło źródło, któremu przypisywano cudowną moc. Rozpoczęto budowę kościoła, ale nigdy jej nie ukończono.

W czasie pobytu w Villa Melzi w 1512 r. Leonardo zajął się jej upiększeniem. Sporządził ogólny plan jej wnętrz i najbliższego otoczenia. Zaprojektował pasaż ogrodowy i ogród tarasowy z widokiem na rzekę Addę. Zbudowano kopuły do narożnych wież i łukowej ściany oporowej od strony rzeki. W 1515 r. Leonardo współpracował z innymi artystami przy projekcie odnowienia kościoła San Lorenzo. Na swoich rysunkach planował wydłużenie placu koło kościoła. Na szkicu przedstawił rząd wyburzonych domów przed kościołem i plac sięgający Via Larga z boczną ścianą Palazzo Medici przekształconą w fasadę, stojącą frontem do placu. Jednym z jego ostatnich projektów architektonicznych był zamek w Romorantin, nie został on jednak zrealizowany.

Botanika i zoologia 

Leonardo interesował się botaniką i zoologią. Leonardo wykorzystywał swoje badania botaniczne podczas prac nad obrazem Madonna w grocie. Na obrazie starał się dokładnie odtworzyć wszystkie cechy specyficzne danego gatunku. W czasie prac nad Zwiastowaniem przygotował rysunek lilii. Był to szkic przygotowawczy do obrazu. Od 1490 do ok. 1510 roku badał anatomię ptaków oraz próbował ustalić, czy człowiek za pomocą swoich mięśni może wznieść się w powietrze. W rozprawie O locie ptaków opisał ze szczegółami ruchy piór i skrzydeł ptaków podczas lotu. W latach 90. XV wieku Leonardo jako pierwszy w historii uśmiercił żabę, przecinając jej rdzeń kręgowy, z którego wychodziły nerwy. Około 1508 roku Leonardo próbował dowieść, dlaczego psy wąchają swoje odbyty. Zdaniem Leonarda w odchodach zwierząt pozostają fragmenty żywności. Psy mające silny zmysł węchu miałyby być w stanie wychwycić w kale zapach niestrawionych resztek. Dzięki obwąchaniu odbytu pies miałby być w stanie rozpoznać dobre odżywionego psa (któremu okazałby szacunek) od źle odżywionego. Sekcje na zwierzętach prowadził do ok. 1510 roku. Około 1513–1515 roku powstał rysunek przedstawiający studia kotów, smoka i innych zwierząt, a ok. 1517 roku studia koni, smoka i walki św. Jerzego ze smokiem. Zdaniem niemieckiego historyka sztuki Franka Zöllnera Leonardo planował wydanie traktatu o zwierzętach, a przygotowane rysunki miały trafił do dzieła.

Anatomia człowieka 

Zainteresowanie Leonarda anatomią ciała człowieka wiązało się ze studiami do malarstwa. Pierwsze nauki pobierał prawdopodobnie u Verrocchia, następnie u wykładowców medycyny. W 1489 roku planował napisanie traktatu o anatomii, obejmująca szeroką tematykę od narodzin człowieka po radość płynącą ze słuchania muzyki. Gotowość do wydania traktatu wyraził na początku 1510 roku. Był zwolennikiem badań empirycznych.

Pierwsze notatki dotyczące anatomii człowieka pochodzą z końca lat 80. XV wieku. W 1489 roku Leonardo zainteresował się ludzkimi czaszkami. Na pierwszym rysunku czaszka jest przecięta z góry na dół. Jako pierwszy w historii prawidłowo odwzorował zatokę czołową oraz opisał dokładnie uzębienie. Na niektórych szkicach umieścił kilka osi. Zdaniem Leonarda, w ich przecięciu znajdował się obszar zawierający (zbieg wszystkich zmysłów), gdzie miała mieścić się dusza oraz gdzie mózg przetwarzał informacje pochodzące ze zmysłów. Studia budowy czaszki były bliższe metafizyce niż anatomii. W połowie lat 90. XV wieku Leonardo przerwał studia anatomiczne. Wrócił do nich po dziesięciu latach.

Leonardo był zafascynowany dziełem Witruwiusza De architectura (O architekturze ksiąg dziesięć). Z pracą tą zapoznał się podczas wizyty w Pawii pod koniec lat 70. XV wieku. Dzieło Witruwiusza potwierdziło przekonanie o istnieniu powiązania pomiędzy człowiekiem (mikrokosmos) a naturą (makrokosmos). W 1489 roku Leonardo rozpoczął badania anatomiczne poświęcone proporcjom ludzkiego ciała. Leonardo robił samodzielne pomiary, przez co musiał poprawić niektóre stwierdzenia Witruwiusza, np. gdy u Witruwiusza długość stopy wynosiła jedną szóstą wzrostu człowieka, u Leonarda była to jedna siódma. W 1490 roku powstał rysunek Człowiek witruwiański, na którym Leonardo zrewidował koncepcje Witruwiusza. Rysunek ten uchodzi za wyidealizowany autoportret Leonarda. Inne rysunki oparte na ideach Witruwiusza stworzyli m.in. Francesco di Giorgio Martini, Iacomo Andrea.

Zajmując się optyką wyraził pogląd, że odbiór bodźców wzrokowych ma miejsce na całej powierzchni siatkówki oka. Na podstawie prac arabskiego matematyka Alhazena prowadził eksperyment, polegający na stopniowym przybliżaniu do oka igły. Leonardo zauważył, że zbliżona do okna igła nie blokowała całego pola widza. Gdyby za widzenie odpowiadał pojedynczy punkt w siatkówce, człowiek dostrzegłby wyłącznie igłę. Jednocześnie Leonardo zanotował, że obraz przybliżonej igły staje się niewyraźny. Leonardo nie rozumiał, dlaczego obraz świata nie jawi się jako odwrócony w pionie i w poziomie. Problem ten pojawił się podczas eksperymentów z camerą obscurą, gdzie otrzymany tym sposobem obraz jest odwrócony. Leonardo zasugerował, że w oku znajduje się miejsce, gdzie dokonuje się korekta obrazu. Podczas prowadzonych sekcji oka Leonardo miał trudności ze zmianą kształtu gałki ocznej po nacięciu jej nożem. Zaproponował rozwiązanie tego problemu podczas zanurzenie oka w białku jaja i ugotowaniu jej, dopóki białko nie się ścięło.

Około 1492 roku Leonardo narysował studium stosunku seksualnego mężczyzny i kobiety w przekroju. Na rysunku Leonardo powtórzył antyczną i średniowieczną koncepcję pochodzenia spermy częściowo z mózgu i pokarmu kobiecego z macicy. Na przekroju penisa znajdują się dwa kanały. Przez pierwszy przechodzi sperma, przez drugi duchowa substancja z mózgu. Zdaniem niemieckiego historyka Franka Zöllnera Leonardo wyrażał w ten sposób pogląd, że do zapłodnienia konieczna jest zarówno sperma jak i substancja duchowa, nadający wymiar duchowy. Idea ta wynikała z przekonania Leonarda o bliskim wzajemnym powiązaniu narządów.

Podczas drugiego pobytu we Florencji Leonardo przeprowadził pierwsze sekcje zwłok. W XVI wieku sekcje zwłok wywoływały kontrowersje. W 1506 roku wymagane było uzyskanie specjalnego zezwolenia na przeprowadzenie zabiegu. Z tego powodu większość sekcji Leonardo prowadził w swoim domu. W notatce z przełomu 1507 i 1508 Leonardo zanotował sekcję zwłok stuletniego starca, który zmarł śmiercią naturalną. Mniej więcej w tym samym czasie przeprowadził sekcję zwłok schorowanego dwulatka. Obie sekcje zostały wykonane w szpitalu Santa Maria Nuova. Podczas sekcji zwłok interesował się przede wszystkim budową serca. Sekcja zwłok starca była prawdopodobnie pierwszą sekcją przeprowadzoną bezpośrednio przez Leonarda. Około 1508 roku przeprowadził łącznie dziesięć sekcji zwłok. W 1510 roku zasugerował, że ruch wirowy cieczy sprawia, że zastawki się zamykają oraz że krew wiruje podczas wypompowywania jej z serca do aorty. W przeciwieństwie do Galena wyraził pogląd, że serce jest podstawowym organem układu naczyniowego. W latach 1508–1509 badał budowę płuc oraz kobiecych genitaliów. W 1510 roku Leonardo poznał anatoma Marcantoniiego della Torrego. Uczęszczał na jego wykłady anatomiczne, gdzie rysował organy zmarłych. W 1515 roku Leonardo został oskarżony o przeprowadzanie sekcji zwłok. Zdaniem Charlesa Nicholla przyczyną kontrowersji mogły być studia embrionów. Ostatni raz sekcję zwłok przeprowadził w szpitalu Santo Spirito w Rzymie.

Matematyka 
Leonardo jako dziecko uczył się w tzw. szkole rachunkowej podstaw arytmetyki. Jako dorosły był świadomy tego, że matematyka jest konieczna, by możliwe było sformułowanie teorii na podstawie wyników obserwacji. Dobrze radził sobie z geometrią, trudności sprawiała mu arytmetyka, nie był zaznajomiony z algebrą. Leonardo radził sobie z geometrią, gdyż mógł określać figury za pomocą analogii. Szkice i rachunki Leonarda nie doprowadziły do przełomowych odkryć w matematyce.

Jednym z przyjaciół Leonarda był włoski matematyk Luca Pacioli, autor podręcznika do matematyki w języku włoskim wydanego w 1494 roku. Pacioli udzielił Leonardowi korepetycji z matematyki. Leonardo zdołał nauczyć się od przyjaciela geometrii euklidesowej, jednak przerosły go działania na pierwiastkach kwadratowych. Gdy Leonardo nie był w stanie zrozumieć danego zagadnienia, przepisywał do notatników wyjaśnienia Paciolego słowo w słowo. W zamian za udzielane lekcje Leonardo sporządzał ilustracje do traktatu O boskiej proporcji, wydanej w 1509 roku w Wenecji. Traktat ten jest poświęcony znaczeniu proporcji w sztuce, architekturze, matematyce i anatomii. Ponadto Leonardo i Pacioli zajmowali także zagadkami matematycznymi.

Leonardo interesował się przekształceniami geometrycznymi.  Obserwując przepływ wody zauważył, że ruch cieczy odbywa się zgodnie z zachowaniem objętości. Zastanawiał się, czy jest możliwe przekształcenie kwadratu w koło o dokładnie tej samej powierzchni oraz czy można przekształcić kulę w sześcian o identycznej objętości. Interesowałem się takimi problemami jak podwojenie sześcianu czy też kwadratura koła.

Dzięki swoim obserwacjom i notatkom uchodzi za jednego z pionierów topologii. Nie znając równań transformacje określał wyłącznie w formie rysunków. W 1505 roku Leonardo zaplanował napisanie traktatu o transformacjach. Praca ta nigdy się nie ukazała.

Przyjmuje się, że Leonardo tworzył obrazy zgodnie z zasadą złotej proporcji. Zdaniem Waltera Isaacsona Leonardo prawdopodobnie nie stosował celowo tej zasady. Ślady stosowania złotej proporcji odnaleziono w kompozycjach Mona Lisy (na twarzy postaci) i Świętego Hieronima na pustyni, jednak nie udało się potwierdzić, by Leonardo świadomie korzystał z tej reguły.

Astronomia 
Podczas prac nad Bitwą pod Anghiari Leonardo zainteresował się astronomią. Rozrysował schemat Układu Słonecznego. Starał się wytłumaczyć przyczyny występowania faz Księżyca. Opisał iluzję księżycową sprawiające, że Księżyc wydaje się być większy, gdy znajduje się tuż nad linią horyzontu, niż w momencie znajdowania się wysoko na niebie. Leonardo zanotował, że za pomocą wklęsłej soczewki można zobaczyć powiększony obraz Księżyca, na którym będzie można zaobserwować złudzenie atmosfery na jego powierzchni.

Wynalazki i konstrukcje 

Pierwsze projekty wynalazków i konstrukcji Leonarda powstały jeszcze przed jego przeprowadzką do Mediolanu w 1482 roku. Wymyślone przez niego maszyny zachowały się wyłącznie na rysunkach.

Miały one wywrzeć wrażenie na Ludwiku Sforzy, który wkrótce zatrudnił Leonarda. Przedstawiały one m.in. mechanizm służący do odpychania drabin oblężniczych od murów zamku, gigantyczną kuszę, które łoże zaplanowano na dwadzieścia pięć metrów długości (ok. 1485). Kuszę udało się zbudować w 2002 roku, jednak skonstruowana maszyna nie działała zgodnie z zamysłem Leonarda. W latach 1478–1485 powstał projekt działa przewoźnego. Działo mogło być nową wersją już istniejącego rozwiązania. Proejkt działa rozwinął po 1500 roku.

W Mediolanie Leonardo zapoznawał się z drukowanymi książkami poświęconymi wynalazkom militarnym. Rozwijał pomysły Rogera Bacona, Roberta Valturia. Projekt maszyny przedstawiającej zwalisty wóz z przymocowanymi do kół ostrzami w kształcie kos jest rozwinięciem jego z pomysłów Valturia i powstał około 1482–1485 roku. Tym samym czasie Leonardo zaprojektował organki wojenne (był to projekt nowego rodzaju broni, o pokaźnej sile ognia), ostrogę obronną. Około 1484, 1485 lub ok. 1487–1488 roku powstał również projekt czołgu (porównywany również do wozu zbrojnego lub samochodu pancernego), w którym mogło pomieścić się osiem osób. Był to mobilny wóz zestaw artyleryjski lub transporter opancerzony, który miał wywoływać efekt zaskoczenia i przerażenia u przeciwnika. Maszyny nigdy nie zbudowano.

Pod koniec XV wieku Leonardo stworzył projekt zamku kołowego, który zrealizował ok. 1499 roku w Niemczech technik i ślusarz Giulio Tedesco zwany Juliuszem Niemcem. Prace nad wynalazkami Leonardo prowadził do 1502 roku.

Leonardo zainteresował się mechaniką za sprawą zafascynowania się zjawiskiem ruchu. Poszukiwał podobieństw pomiędzy maszynami a budową ciała człowieka. Podobnie jak inni inżynierowie z czasów renesansu, Leonardo próbował opracować metodę na wyrównanie siły napędu zespołu elementów na każdym etapie napięcia sprężyny. Proponował budowę tartaków wodnych, warsztatów nożowniczych, szlifierni, prochowni, przędzalni jedwabiu i innych zakładów rzemieślniczych, zasilanych energią rzeki Arno. W latach 90. XV wieku interesowało go skonstruowanie perpetuum mobile. Próbował zaprojektować mechanizm, który sam sobie nadawałby pęd bez udziału jakiejkolwiek siły z zewnątrz. Jednym z pomysłów Leonarda był mechanizm wodny, opierający się na wykorzystaniu śruby Archimedesa. Poruszająca się spirala miała pompować wodę do góry. Woda spływałaby w dół i swoim ciężarem wymuszałaby kontynuowanie ruchu obrotowego śruby. Leonardo uznał, że śruba nie jest w stanie przepompowywać w gorę takiej ilości wody, by cały proces mógł trwał wiecznie. W wyniku studiów Leonardo przyznał, że skontrukowanie perpetuum mobile jest niemożliwe. Ponadto przeprowadził serię eksperymentów z przesuwaniem ciężkich przedmiotów po równi pochyłej w ramach studiowania zagadnienia tarcia. Zaobserwował związek między tarciem a ciężarem ciała, powierzchnią obiektu, po którym przesuwane jest dane ciało, a stopniem nachylenia pochylni. 200 lat przed Guillaumem Amontonsem stwierdził, że siła tarcia jest niezależna od wielkości stykających się obiektów, a zależy wyłącznie od ich rodzaju. Leonardo odkrył także, że tarcie można zmniejszyć dzięki pokryciu powierzchni równi pochyłej środkiem naoliwiającym. Zaprojektował również metody stosowania łożysk kulkowych i tocznych, które zaczęto powszechnie stosować 400 lat później.

Zaprojektował maszynę do wyrobu igieł krawieckich. W notatkach napisał, że sto takich maszyn mogłoby wyprodukować 40 tys. igieł w ciągu godziny. Leonardo zakładał, że maszyna ta uczyniłaby go bogatym. Zakładając, że jedna igła zostałaby sprzedana za pięć soldów, dzięki temu patentowi zarobiłby 60 tys. dukatów (w przeliczeniu ponad 8 mln dolarów w 2017 roku). Faktycznie Leonardo pomylił się w mnożeniu i uzyskać wynik dziesięć razy większy od prawidłowego. Maszyna nigdy nie została skonstruowana.

Leonardo projektował maszyny robocze, mające poprawić wydajność pracy robotników. Opracował m.in: młot opadowy (ok. 1478–1480), maszynę do nacinania pilników (ok. 1480), szlifierkę zwierciadeł wklęsłych (ok. 1480), żuraw do kopania kanałów (1503–1504).

Według Michaela Mosleya, producenta filmu dokumentalnego Leonardo dla stacji BBC, mogą być dwa powody dla których projekty maszyn wojennych zrekonstruowane przez współczesnych inżynierów okazały się wadliwe. Pierwszym z nich mogła być ochrona w pełni funkcjonalnych wynalazków przed skopiowaniem, drugi mógł odnosić się do światopoglądu Leonarda da Vinci, który w gruncie rzeczy był pacyfistą i celowo wprowadził błędy do swoich projektów, aby przywódcy wojskowi dla których pracował nie mogli użyć ich w walce.

Leonardo zaprojektował wiele urządzeń latających. Pierwsze projekty przedstawiały maszyny napędzane siłą mięśni pilota. Wiele maszyn nie mogłoby działać, ponieważ były sprzeczne z zasadami aerodynamiki. Prawdopodobnie pierwszą maszyną mogącą imitować lot mogła być maszyna wykorzystywana podczas przedstawień scenicznych.

Od 1490 roku Leonardo zajmował się anatomią ptaków. Próbował ustalić, czy człowiek za pomocą swoich mięśni i techniki może latać. Leonardo nie zgadzał się z poglądem Arystotelesa, że powietrze podtrzymuje ptaki tak, jak woda podtrzymuje statki. Zdaniem Leonarda ciało ptaka waży więcej od powietrza, przez co ptak byłby ścągany w dół przez siłę ciężkości. Zauważył m.in, że uderzenie ptasiego skrzydła sprawia, że ciśnienie powietrza pod skrzydłem rośnie i jest wyższe od ciśnienia rzadszego powietrza ponad skrzydło, że ciało oddziało na powietrze z taką samą siłą, z jaką powietrze oddziałuje na ciało (twierdzenie to odpowiada trzeciej zasadzie dynamiki Newtona) oraz że im szybciej przepływa powietrze bądź ciecz, tym mniejsze wywiera ciśnienie.

Zainteresowanie maszynami latającymi pojawiło się u Leonarda podczas prac nad przedstawieniami teatralnymi. W wieku dziewiętnastu lat Leonardo widział spektakl teatralny Zwiastowanie, gdzie wykorzystano urządzenie projektu Brunelleschiego, które umożliwiało aktorom wznosić się w powietrze tak, jakby potrafili latać. W 1482 roku Leonardo zaprojektował skrzydła podobne do tych nietoperza, poruszane za pomocą specjalnej korby. Urządzenie te miało być wykorzystywane w spektaklach teatralnych. Maszyna ta była podobna do prototypów samolotów, m.in. Ottona Lilienthala. W latach 1480–1495 Leonardo zaprojektował mechanizm skrzydeł (tzw. mechaniczna ważka) oraz turbinę wiatrową, uchodzącą za prototyp śmigłowca. Nie będąc w stanie zaprojektować działającej maszyny latającej, Leonardo zrezygnował z prac nad nią, skupiając się na zaprojektowaniu lotni.

Leonardo planował testowanie maszyny latającej nad wodą bądź też na dachu zamku w Mediolanie. Podczas testów nad wodą operator maszyny miał mieć na sobie kamizelkę ratunkową według projektu Leonarda. 3 stycznia 1496 roku na wzgórzu Ceceri w miejscowości Fiesole pod Florencją Leonardo przetestował swoją pierwszą maszynę latającą, napędzaną wyłącznie przez człowieka. Według przekazu urządzeniem sterował rzemieśnik i asystent Leonarda Tommaso Masini. Podczas lądowania miał on złamać nogę i kilka żeber. Nie wiadomo, czy historia ta jest prawdziwa czy stanowi jedną z legend o Leonardzie. Efektem badań nad lotem było sporządzenie kilkunastu notatek, znanych dzisiaj jako traktat O locie ptaków.

W 1485 roku Leonardo zaprojektował spadochron. Według jego projektu spadochron miano zbudować z kawałka płótna o długości i szerokości 12 braccia (7,34 m). W 2000 roku spadochron jego projektu zbudował i przetestował Brytyjczyk Adrian Nicholas. Skoczył on z wysokości 3 tys. m, na wysokości 600 m użył spadochronu zapasowego, odcinając leonardiański. Kolejny test odbył w 2008 roku Szwajcar Olivier Vietti-Teppa. Skoczył on z wysokości 650 m ze spadochronem Leonarda (nie mając zapasowego) i bezpieczenie wylądował na ziemi.

Twórczość pisarska 

Na dworze u Sforzów Leonardo zajmował się pisaniem utworów literackich o rozrywkowym charakterze. Utwory były odczytywane na głos bądź odgrywane przez aktorów. Zachowało się około trzysta tekstów. Są to bajki, rebusy, żarty, humoreski, proroctwa. {Swoje literackie zamiłowania odkrył dzięki poecie, Antoniemu Cammelliemu, którego poznał w 1477 roku podczas pobytu w Pistoi.

Projekty dekoracji i kostiumów 
Bernardo Belicioni przygotował przedstawienie kostiumowe Rajska uczta (również nazywane Święto Raju) z okazji ślubu księcia Gian Galeazza Sforzy z Izabellą Aragońską. Leonardo zajął się przygotowaniem inscenizacji Maskarada planet, która stanowiła kulimnacyjny punkt przedstawienia. 

.

.

.

Około 1507 roku artysta zajmował się m.in. oprawą dworskich przedstawień. Zajmował się pracą nad operą Orfeusz. Wśród jego szkiców scenograficznych zachowały się rysunki pasm górskich. . W efekcie góra miała się otwierać i odsłaniać sadybę Hadesa. Z niej mieli wyjść Pluton i jego diabelski orszak (Erynie, Cerber, Śmierć). .

.

.

Filozofia 
Leonardo uważał, że duszą rządzą cztery siły, dzielące się na siły rozumu i odczuwania. Podczas gdy w filozofii klasycznej za siły umysłowe uznawano rozum i wolę, Leonardo w ich miejsce zaproponował intelekt i pamięć. Przyjął ze scholastyki średniowiecznej ideę wysiłku wszystkich rzeczy żywych i martwych przesuwających się po kosmosie. Wysiłek nie stanowił jednak zmagania mającego na celu połączenie się ze Stwórcą – ruch i jego kierunek nie miał ostatecznego celu. Prawa natury dyktowała siła wyższego stopnia, nazwana przez Leonarda koniecznością. Jego zdaniem etyka była powiązana z estetyką. Podczas pierwszego pobytu w Mediolanie Leonardo wierzył w nieśmiertelną duszę.

Porównywał ją do wiatru przechodzącego przez piszczałki organów. W swoich notatkach kpił sobie z poglądów starożytnych i średniowiecznych filozofów. Z czasem zaczął wyrażać pogląd, że nauki nie poparte doświadczeniem mogą zawierać liczne błędy. Rozwijanie tych nauk Leonardo uważał za stratę czasu.

Leonardo da Vinci w kulturze 

Już za życia Leonardo da Vinci cieszył się sławą oraz inspirował innych artystów. Do dziś postać, życie i twórczość Leonarda jest motywem licznych dzieł z zakresu literatury, sztuki, muzyki. Zainteresowanie wzbudza zarówno jego styl malarski oraz obserwacje i rysunki maszyn. Do popularności Leonarda przyczyniły się narosłe wokół niego legendy, uzupełniające nieznane fragmenty z jego życia. Leonardo został uwieczniony na obrazach Rafaela Santiego (Szkoła Ateńska, gdzie Platon ma rysy Leonarda) oraz Donato Bramantego. Krótko po śmierci Leonarda jego życie doczekało się pierwszych opracowań (m.in. Antonio Billiego w latach 20. XVI wieku, Giorgio Vasariiego w 1550 roku, Giovanniego Paolo Lomazzy w 1584). W XIX wieku powstały obrazy pt. Śmierć Leonarda da Vinci Jean-Auguste-Dominique Ingresa i Leonardo da Vinci malujący Mona Lisę Cesare’a Maccariego. W 1910 roku Sigmund Freud wydał Leonarda da Vinci wspomnienie z dzieciństwa. W XXI wieku większe zainteresowanie Leonardem miało miejsce po wydaniu powieści Dana Browna pt. Kod Leonarda da Vinci.

Na przełomie XX i XXI wieku postać Leonarda pojawiła się w kilku powieściach, gdzie jest ukazywany jako genialny wynalazca (Katedra pamięci Jacka Danna, Sztylet Medyceuszy Camerona Westa), detektyw (Dama z portretu Diane S. A. Stuckart), fałszerzem (Ósmy grzech główny Philippa Vandenberga), polihistor (Tajny dziennik Leonarda da Vinci Davida Zurdo i Angela Gutiérreza). Największe zainteresowanie i kontrowersje wzbudziła powieść Kod Leonardo da Vinci amerykańskiego pisarza Dana Browna, wydana 18 marca 2003 roku. W książce Leonardo został przedstawiony jako członek Zakonu Syjonu, zaś kluczowe ślady mogące wyjaśnić morderstwo kustosza Luwru Jacquesa Sauniere’a ukryto w obrazach Ostatnia Wieczerza i Mona Lisa.

Najpopularniejsze obrazy Leonarda to: Mona Lisa, Ostatnia Wieczerza i Dama z gronostajem. Mona Lisa stała się popularna po rewolucji francuskiej, po przeniesieniu zbiorów królewskich do Luwru. Zainteresowanie wzbudza sam obraz, bohaterka obrazu (a zwłaszcza jej uśmiech), okoliczności powstania i sam autor. Nowe wersje Mona Lisy stworzyli m.in. Marcel Duchamp, Arthur Fellig, Fernando Botero, Salvador Dalí. Ostatnia Wieczerza uchodzi nie za dzieło malarskie, a obrazek dewocyjny. Obraz pojawia się również w reklamach i w parodiach. Kradzież Damy z gronostajem stała się tematem komedii kryminalnej Vinci.

Postać Leonarda da Vinci pojawia się również w grze komputerowej Assassin’s Creed II.

Wpływ na twórczość innych artystów 

W latach 90. XV wieku pojawili się pierwsi uczniowie Leonarda, naśladujący jego styl pracy. Byli to: Galeazzo, Benedetto, Ioditti, Gianmaria, Girardo, Gianpietro (prawdopodobnie Giovanni Pietro Rizzoli), Bartolomeo (przypuszczalnie Bartolomeo Suardi). Do szkoły Leonarda należał również Giovanii Giacomo „Salai”. Pod wpływem Leonarda ukształtowała się również grupa malarzy nazywana Leonardeschi (pol. leonardianie). Byli to twórcy naśladujący styl Leonarda, jednak nie pobierający od niego nauk. Do leonardian należeli m.in: Cesare da Sesto, Bernardino Luini, Andrea Solario, Giovanni Bazzi (nazywany również Il Sodoma). Uczniowie Leonarda namalowali m.in: Madonnę Litty, Damę z naszyjnikiem z pereł, Madonnę z Dzieciątkiem. Obrazy te były wyrobami komercyjnymi. Naśladowcy Leonarda naśladowali pedantyczną pracę Leonarda.

.

.

.

.

.

.

Zobacz też 

 Leonardo da Vinci World Award of Arts
 Collegium Da Vinci

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 

 
Architekci związani z Mediolanem
Architekci związani z Rzymem
Artyści związani z Florencją
Autodydakci
Filozofowie nowożytni
Fizycy mechaniczni
Ludzie związani z Amboise
Malarze cinquecenta
Malarze związani z Mediolanem
Malarze związani z Rzymem
Rzeźbiarze związani z Mediolanem
Rzeźbiarze związani z Rzymem
Włoscy architekci
Włoscy inżynierowie
Włoscy filozofowie XVI wieku
Włoscy wynalazcy
Urodzeni w 1452
Zmarli w 1519
Byłe Artykuły na Medal
Polihistorzy
Ludzie upamiętnieni nazwami uniwersytetów