alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Irlandzka wojna domowa

Irlandzka wojna domowa (irl. Cogadh Cathartha na hÉireann) – konflikt zbrojny w Irlandii w latach 1922–1923 między zwolennikami i przeciwnikami traktatu angielsko–irlandzkiego z 6 grudnia 1921, który powoływał do życia Wolne Państwo Irlandzkie, prekursora dzisiejszej Irlandii. Przeciwnicy traktatu krytykowali go za to, że zachowywał konstytucyjny związek między Irlandią a Wielką Brytanią oraz że zgodnie z nim sześć hrabstw północnoirlandzkich nie wchodziło w skład Wolnego Państwa. 

Irlandzka wojna domowa kosztowała więcej ofiar niż poprzedzająca ją irlandzka wojna o niepodległość. Liczba ofiar po stronie protraktatowej wynosiła 540–800, nie istnieją dokładniejsze dane dotyczące liczby ofiar Irlandzkiej Armii Republikańskiej (IRA), lecz przyjmuje się zakres 1000–3000, choć i te liczby mogą być znacznie wyższe. Nie ma również danych dotyczących ofiar wśród ludności cywilnej. Wynikiem wojny był również głęboki podział społeczeństwa irlandzkiego. 

Mimo braku społecznego poparcia przeciwnicy traktatu z Éamonem de Valerą na czele pozostali nieugięci. W kwietniu 1922 opanowali zbrojnie Four Courts (siedziba sądów) w centrum Dublina, ale rząd irlandzki nie interweniował. Tymczasem w Ulsterze zaczęły się antykatolickie rozruchy. Antytraktatowa część IRA ruszyła z pomocą ulsterskim katolikom. Rząd irlandzki, naciskany przez władze brytyjskie, zaatakował w czerwcu Four Courts. Po czterech dniach walk antytraktatowcy wycofali się, paląc budynek razem z jego bezcennymi archiwami. Po wycofaniu się z Dublina IRA rozpoczęła wojnę partyzancką przeciwko oddziałom rządowym, które powoli zdobywały przewagę, między innymi dzięki dostawom broni z Wielkiej Brytanii. W egzekucjach, które miały miejsce w trakcie działań wojennych, zginęło wielu irlandzkich patriotów – zasłużonych członków IRA. 

W maju 1923 IRA, na rozkaz de Valery, zaprzestała walki. 

Końca wojny nie dożyli najważniejsi spośród tych, którzy traktat podpisali: Arthur Griffith zmarł na atak serca, a Michael Collins (twórca IRA) został zastrzelony przez odłam IRA przeciwny traktatowi i proponowanemu w nim podziałowi Irlandii.

Zobacz też 
 powstanie wielkanocne

Przypisy
Irlandzka wojna o niepodległość

Irlandzka wojna o niepodległość – wojna partyzancka w Irlandii prowadzona w latach 1919–1921 przeciwko wojskom brytyjskim.

Latem 1919 roku 15 tys. żołnierzy IRA stanęło do walki z 50 tys. brytyjskich żołnierzy i licznymi Ochotnikami Ulsterskimi. W odpowiedzi na rozpoczęcie przez IRA wojny partyzanckiej Anglicy wprowadzili rządy terroru. Aresztowania, łapanki, osadzenia w obozie i godzina policyjna stały się w Irlandii codziennością. Na brytyjski terror IRA zareagowała zamachami, intensyfikacją wojny partyzanckiej oraz egzekucjami zdrajców.

Do najsłynniejszego incydentu w trakcie wojny doszło w Dublinie w listopadzie 1920 roku. 21 listopada IRA wykonała egzekucję na 13 agentach tajnej służby brytyjskiej Cairo Gang. Tego samego dnia Black and Tans – brytyjskie oddziały pomocnicze RIC – otoczyły zapełniony kibicami stadion Croke Park i otworzyły w stronę tłumu ogień, zabijając 12 osób, a wiele innych raniąc. Zdarzenie to nazwano „krwawą niedzielą”. 10 dni później, z rąk IRA, zginęło 17 brytyjskich żołnierzy.

Pod koniec 1920 roku, pod naciskiem amerykańskiej i brytyjskiej opinii publicznej, premier Wielkiej Brytanii, Lloyd George, przedstawił nowy projekt autonomii Irlandii („rządów krajowych” – home rule), w którym podzielił Irlandię na dwie części, oddzielając sześć hrabstw w Ulsterze od reszty kraju. Odpowiedzią na ten projekt był bojkot brytyjskich instytucji państwowych w Irlandii i nasilenie walki zbrojnej. Irlandczycy już nie chcieli autonomii, jak kilka lat wcześniej, lecz niepodległości. W zorganizowanych pomimo walk wyborach całkowite zwycięstwo odniosła nielegalna, proniepodległościowa Sinn Féin, która w dużym stopniu kierowała walką o niepodległość.

W lipcu 1921 roku obie strony rozpoczęły rozmowy. Michael Collins i Arthur Griffith – wiedząc, że IRA nie jest już w stanie długo walczyć – zgodzili się podpisać Traktat angielsko-irlandzki (Treaty), zgodnie z którym powołane zostało Wolne Państwo Irlandzkie, będące dominium brytyjskim obejmującym 26 hrabstw południowych. Kwestia 6 hrabstw ulsterskich miała być rozstrzygnięta później. Głową Irlandii pozostawał król Wielkiej Brytanii, a marynarka brytyjska miała prawo do baz w kilku irlandzkich portach, ale mimo tych ograniczeń Irlandczycy mogli decydować o swoim losie.

Wielu mieszkańców wyspy nie było jednak zadowolonych z uzyskania jedynie statusu dominium. Jeszcze więcej wątpliwości budziło oddzielenie części Ulsteru od reszty kraju. Mimo to zmęczeni wojną Irlandczycy zdecydowanie poparli w wyborach zwolenników Traktatu. Część bojowników IRA (tzw. IRA antytraktatowa) nie pogodziła się jednak z Traktatem i postanowiła kontynuować zbrojną walkę o całkowicie niepodległą i zjednoczoną Irlandię.

Zobacz też 
 irlandzka walka o niepodległość
 powstanie wielkanocne
 irlandzka wojna domowa

Przypisy

Bibliografia 
 
 strona poświęcona irlandzkiej wojnie o niepodległość

1919 w Wielkiej Brytanii
1920 w Wielkiej Brytanii
1921 w Irlandii
1921 w Wielkiej Brytanii
Irlandzkie powstania
Irlandia w XX wieku
Powstanie wielkanocne

Powstanie wielkanocne (, ) – wystąpienie zbrojne grupy powstańców w Dublinie 24 kwietnia 1916 roku.

Przebieg wydarzeń 
W drugi dzień świąt wielkanocnych powstańcy (połączone siły Irlandzkich Ochotników i socjalistycznej Armii Obywatelskiej Jamesa Connolly’ego) opanowali gmach dublińskiej poczty oraz wiele innych budynków w mieście i proklamowali utworzenie Republiki Irlandii, której prezydentem został Patrick Pearse. Nie uzyskali jednak poparcia ludności miasta. Przeciwko 2 tys. powstańców ruszyła brytyjska armia. Walki, podczas których gmach poczty i okolice zostały zniszczone ogniem artyleryjskim, trwały sześć dni. Ostatecznie okrążeni powstańcy skapitulowali. Powstanie kosztowało życie około 500 osób i okazało się totalnym niepowodzeniem. Większość Irlandczyków uznała powstańców odpowiedzialnymi za wielkie zniszczenia, jakich w trakcie walk doznał Dublin.

Pokonawszy powstańców przy poparciu lub milczeniu większości Irlandczyków, brytyjski rząd popełnił jednak ogromny błąd. W krótkim czasie straconych zostało 16 przywódców powstania (w tym Patrick Pearse i James Connolly). Egzekucje te wywołały oburzenie nie tylko w Irlandii, ale też w Wielkiej Brytanii i USA. Rząd brytyjski zmienił kolejnym 75 powstańcom wyroki śmierci na dożywotnie pozbawienie wolności, ale było już za późno. Mimo militarnej klęski powstańcy zwyciężyli propagandowo, zyskując sympatię milionów ludzi. Wystraszeni Brytyjczycy aresztowali 2,5 tys. Irlandczyków, którzy w większości nie mieli nic wspólnego z powstaniem. To jedynie pogorszyło sytuację. Umiarkowane ugrupowania w Irlandii bardzo szybko straciły poparcie na rzecz radykałów. Najbardziej wzrosło poparcie dla Sinn Féin, która nie miała nic wspólnego z powstaniem, ale stała się głównym celem represji. Michael Collins (jeden z powstańców) rozpoczął odbudowę Irlandzkich Ochotników, wkrótce przekształcając ich w Irlandzką Armię Republikańską (IRA). Chcąc powstrzymać radykalizację nastrojów, rząd ułaskawił powstańców i zaczął zwalniać aresztantów. Jednak działania te były spóźnione – większość Irlandczyków popierała już zwolenników walki o niepodległość.

Często powstanie to uznaje się za początek IRA, która zresztą przez cały okres swego istnienia uznaje się za armię powołanej wtedy republiki. Postawy tej nie zmieniło utworzenie w 1949 roku Republiki Irlandzkiej obejmującej 26 hrabstw, gdyż republika proklamowana przez powstańców w 1916 roku obejmowała wszystkie 32 irlandzkie hrabstwa (czyli dzisiejszą Republikę Irlandii i Irlandię Północną).

Zobacz też 
 irlandzka walka o niepodległość
 Thomas MacDonagh

Przypisy

Bibliografia 
 Grzegorz Swoboda, Dublin 1916, Wyd. Bellona, Warszawa 2006, s. 300.

Linki zewnętrzne 
 Ireneusz Smółka, Powstanie wielkanocne – Dublin 1916, www.ftp2.jaaz.pl

1916 w Wielkiej Brytanii
Działania zbrojne w 1916
Historia Dublina
wielkanocne
Irlandia w XX wieku
Grupa karbonylowa

Grupa karbonylowa – grupa funkcyjna występująca w wielu typach związków organicznych, składająca się z atomu węgla połączonego wiązaniem podwójnym z atomem tlenu. Zapisywana skrótowo jako CO, -C(O)- lub >C=O. Atom węgla w grupie karbonylowej ma hybrydyzację sp2, w wyniku czego jest ona płaska. Najczęściej kojarzona jest z ketonami i aldehydami, w których połączona jest jedynie z atomami węgla i wodoru.

Zobacz też 
 karbonylki

K
Tolerancja położenia

Tolerancja położenia – strefa tolerancji, która zawiera odstępstwo elementu tolerowanego (współśrodkowość, współosiowość, pozycja, symetria, profil linii, profil powierzchni) od idealnego położenia geometrycznego, które musi być jasno zdefiniowane jako baza lub bazy odniesienia.

W budowie maszyn wyróżnia się kilka odmian tolerancji położenia. Poniżej zostały opisane ich znaczenia oraz pokazane ich symbole graficzne używane w rysunku technicznym maszynowym. Każdy z symboli zawiera graficzny kod rodzaju tolerancji i wielkość tolerancji wyrażoną w milimetrach lub w stopniach, jeśli odnosi się do kąta. Tolerancję położenia najczęściej specyfikuje się na rysunkach złożeniowych. Ponieważ jest to tolerancja położenia dwóch elementów względem siebie, należy je wyspecyfikować i podać bazę względem której tolerancja ma być liczona – za pomocą dużej litery (np. A) – lub za pomocą dwóch strzałek łączących się z tabelkę z sygnaturą symbolu tolerancji, każdą wskazującą na jeden z elementów pary, do których odnosi się tolerancja położenia.

Symbole i ich znaczenia:
 – współśrodkowość

 – współosiowość

 – pozycja

 – symetria

 – profil linii

 – profil powierzchni

Maszynoznawstwo
Rysunek techniczny
Falistość powierzchni

Falistość powierzchni - nierówności będące składową powierzchni rzeczywistej o charakterze przypadkowym lub zbliżonym do postaci okresowej, których odstępy znacznie przewyższają odstępy chropowatości powierzchni. 

W budowie maszyn jest błędem wykonawczym najczęściej spowodowanym wibracjami w maszynach wytwórczych w czasie obróbki elementu. Falistość jest okresową nierównością, którą można opisać falą, przy czym strzałka fali jest mniejsza co najmniej 40 razy od długość fali. Elementy charakteryzujące się większą falistością uznawane są za braki produkcyjne. 

W wielu wypadkach wymagana jest dużo mniejsza falistość niż ta graniczna. Falistość mierzy się wyznaczając średnią arytmetyczną pięciu największych odchyleń na długości odcinka pomiarowego mierzonych w mikrometrach. Wyliczony tak parametr Wz umieszcza się na rysunku obok znaku chropowatości.

Przypisy 

Maszynoznawstwo
Energia mechaniczna

Energia mechaniczna — suma energii kinetycznej i potencjalnej.
Jest postacią energii związaną z ruchem i położeniem obiektu fizycznego (układ punktów materialnych, ośrodka ciągłego itp.) względem pewnego układu odniesienia.

Rodzaje energii mechanicznej: 
 energia kinetyczna — dotyczy ciał będących w ruchu
 ruchu postępowego
 ruchu obrotowego
 energia potencjalna — związana z oddziaływaniem, np.
 grawitacyjna (ciała w polu grawitacyjnym)
 sprężystości (ciała odkształcone sprężyście)

Zobacz też 
 Siła zachowawcza

Bibliografia 
 W. Królikowski, W. Rubinowicz, Mechanika teoretyczna, PWN, Warszawa 2012 r.

Dynamika
Energia
Połączenie mechaniczne

Połączenia w budowie maszyn wiążą elementy składowe tak, że mogą wspólnie się poruszać oraz przenosić obciążenia.

Połączenia podzielić można na:
 Połączenia rozłączne i nierozłączne Połączenia rozłączne można kilkukrotnie, a nawet wielokrotnie montować i demontować wykorzystując te same elementy tak, aby za każdym razem spełniało swoje zadanie. Natomiast elementów łączonych połączeniem nierozłącznym nie można rozdzielić bez zniszczenia elementów wiążących.
 Połączenia pośrednie i bezpośrednie Połączenia pośrednie to takie, w których zastosowano dodatkowe elementy łączące w postaci śrub, nitów, zawleczek, sworzni, kołków i innych. Elementy te najczęściej przecinają płaszczyznę styku elementów głównych. Z kolei połączenia bezpośrednie łączone są poprzez np. ukształtowanie elementów łączonych.
 Połączenia spoczynkowe i ruchowe W połączeniach spoczynkowych wzajemny ruch elementów jest niemożliwy lub mocno ograniczony. W połączeniach ruchowych natomiast taki ruch jest możliwy.

Połączenia najczęściej klasyfikuje się ze względu na możliwość rozłączania i stosowanie dodatkowych łączników.

Bibliografia
Lancaster (ujednoznacznienie)

Lancaster – miasto w Anglii
 City of Lancaster – dystrykt hrabstwa Lancashire (Anglia)
 Lancaster (Lancashire) – hrabstwo w Anglii
 Lancasterowie – ród 
 Filipa Lancaster
 Henryk IV Lancaster
 Henryk V Lancaster 
 Henryk VI Lancaster
 Lancaster – księstwo w Anglii
 Avro Lancaster – brytyjski samolot bombowy z II wojny światowej
 Lancaster – amerykański okręt rzeczny, taranowiec z okresu wojny secesyjnej
 Burt Lancaster – aktor

Miejscowości w USA:
 Lancaster – miasto w stanie Kalifornia, w hrabstwie Los Angeles
 Lancaster – miasto w stanie Kansas, w hrabstwie Atchison
 Lancaster – miasto w stanie Kentucky, w hrabstwie Garrard
 Lancaster – miasto w stanie Massachusetts, w hrabstwie Worcester
 Lancaster – miasto w stanie Minnesota, w hrabstwie Kittson
 Lancaster – miasto w stanie Missouri, w hrabstwie Schuyler
 Lancaster – miasto w stanie New Hampshire, w hrabstwie Coös
 Lancaster – jednostka osadnicza w stanie New Hampshire, w hrabstwie Coös
 Lancaster – wieś w stanie Nowy Jork, w hrabstwie Erie
 Lancaster – miasto w stanie Nowy Jork, w hrabstwie Erie
 Lancaster – miasto w stanie Ohio, w hrabstwie Fairfield
 Lancaster – miasto w stanie Pensylwania, w hrabstwie Lancaster
 Lancaster – miasto w stanie Karolina Południowa, w hrabstwie Lancaster
 Lancaster – miasto w stanie Teksas, w hrabstwie Dallas
 Lancaster – miasto w stanie Wisconsin, w hrabstwie Grant
Gminy w USA:
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Arkansas, w hrabstwie Crawford
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Illinois, w hrabstwie Stephenson
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Indiana, w hrabstwie Huntington
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Indiana, w hrabstwie Jefferson
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Indiana, w hrabstwie Wells
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Kansas, w hrabstwie Atchison
 Lancaster (ang. Lancaster Town) – gmina w stanie Massachusetts, w hrabstwie Worcester
 Lancaster (ang. Lancaster Town) – gmina w stanie New Hampshire, w hrabstwie hrabstwo Coös
 Lancaster (ang. Lancaster Town) – gmina w stanie Nowy Jork, w hrabstwie Erie
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Pensylwania, w hrabstwie Butler
 Lancaster (ang. Lancaster Township) – gmina w stanie Pensylwania, w hrabstwie Lancaster
Hrabstwa w USA:
 hrabstwo Lancaster (ang. Lancaster County) – w stanie Nebraska
 hrabstwo Lancaster (ang. Lancaster County) – w stanie Pensylwania
 hrabstwo Lancaster (ang. Lancaster County) – w stanie Karolina Południowa
 hrabstwo Lancaster (ang. Lancaster County) – w stanie Wirginia
Carrara

Carrara – miasto i gmina we Włoszech, w regionie Toskania, w prowincji Massa-Carrara. Według danych na rok 2004 gminę zamieszkiwało 65 560 osób, 923,4 os./km².

Historia 
W latach 1313-1484 była stolicą republiki miejskiej o tej samej nazwie. Zajęta przez Florencję w 1484 r.

Carrara jest szczególnie znana w świecie z pobliskich kamieniołomów, w których od czasów etruskich wydobywa się marmur. tzw. marmur kararyjski. Stąd pochodzą białe marmury, których używał m.in. Michał Anioł, Filippo Brunelleschi i Giovanni Lorenzo Bernini do swych rzeźb. Miejscowa katedra jest obłożona marmurem i zwraca uwagę piękną rozetą. Przy tym samym placu co katedra znajduje się również dom, w którym zwykł zatrzymywać się Michał Anioł.

W mieście utworzono muzeum poświęcone marmurowi Museo Civico del Marmo.

Polski rzeźbiarz Igor Mitoraj miał pracownię w pobliżu Carrary, w Pietrasanta. Swoimi monumentalnymi rzeźbami z brązu i marmuru karraryjskiego kontynuował tradycję swoich wielkich poprzedników. Tworzył tu również i zmarł w 1995 polski rzeźbiarz Tadeusz Koper.

W 1968 odbyła się w Carrara międzynarodowa konferencja anarchistyczna, na której, z inicjatywy federacji anarchistycznych z Francji, Włoch i Hiszpanii oraz bułgarskiej federacji działającej na emigracji we Francji, postanowiono o założeniu Międzynarodówki Federacji Anarchistycznych.

Transport 
W mieście znajduje się stacja kolejowa Carrara Avenza.

Sport 
Urodziło się tu trzech znanych piłkarzy: Gianluigi Buffon, Cristiano Zanetti i Federico Bernardeschi.

Miasta partnerskie 
  Ingolstadt, Niemcy
  Grasse, Francja
  Opole, Polska
  Kragujevac, Serbia
  Erywań, Armenia

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Źródło danych: Istituto Nazionale di Statistica

 
Miejscowości w prowincji Massa-Carrara
Miasta w regionie Toskania
Abruzja

Abruzja (wł. Abruzzo) – region administracyjny we Włoszech, leżący w centralnej części Półwyspu Apenińskiego, nad Morzem Adriatyckim. Graniczy z regionami Marche, Lacjum i Molise.

Ważniejsze miasta: Pescara (główny port), Chieti, Teramo

Większą część powierzchni obejmują Apeniny Środkowe (Corno Grande 2912 m n.p.m. oraz Monte Amaro 2795 m n.p.m.). Głównymi rzekami są Vomano, Pescara, Sangro i Trigno. W Apeninach znajduje się jezioro Fucino.

Nad morzem występują liczne kąpieliska, a w górach ośrodki sportów zimowych.

Podział administracyjny 
W skład Abruzji wchodzą 4 prowincje:
 prowincja L’Aquila
 prowincja Chieti
 prowincja Pescara
 prowincja Teramo.

Historia 
W starożytności Aprutium, zamieszkiwane przez plemiona italskie. W 304 r. p.n.e. podporządkowana Rzymowi. W VII w. podbita przez Longobardów, jej północna część stała się trzonem księstwa Spoleto, a część południowa (Molise) znalazła się pod kontrolą Księstwa Benewentu. Od IX w. nazywana Abruzja. Od XII w. we władaniu Normanów, w składzie Królestwa Sycylii. Poparła cesarza Fryderyka II (który w 1240 założył miasto L’Aquila) w jego walce z papiestwem. Po upadku Hohenstaufów od połowy XIII w. we władaniu kolejno Andegawenów (od 1282 w Królestwie Neapolu), później królów Hiszpanii i Burbonów. Od 1861 w zjednoczonym Królestwie Włoskim.

Gospodarka 
Abruzja to region rolniczo-przemysłowy. Uprawia się tutaj zboża, ziemniaki, buraki cukrowe, winorośl, drzewa owocowe, oliwki oraz warzywa. Hoduje się bydło i owce. Występuje rybołówstwo morskie. Wydobywa się gaz ziemny i boksyty.

Polityka 
Prezydentem regionu jest od 2019 Marco Marsilio (FdI).

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa regionu Abruzja
 Strona internetowa turystyki regionu Abruzja w języku angielskim
 
 Więcej informacji o Abruzji oraz wakacyjny wynajem
 

 
Regiony Włoch
Basilicata

Basilicata  – region administracyjny w południowych Włoszech, o powierzchni 9992 km², 620,2 tys. mieszkańców i stolicą w Potenza (67,1 tys. mieszkańców). Gęstość zaludnienia 62 osób na km². Graniczy z Apulią, Kalabrią i Kampanią.

W skład Basilicaty wchodzą 2 prowincje: Potenza i Matera.

Jest to kraina górzysta, położona w Apeninach Południowych. Na południowym zachodzie sięga do Morza Tyrreńskiego, a na południu do Zatoki Tarenckiej Morza Jońskiego.

Od połowy IX w. do połowy XI w. wraz z Kalabrią i Apulią należała do katepanatu Italii. Później podbita przez Normanów.

Prezydenci Basilicaty 
 1970–1982: Vincenzo Verrastro (DC)
 1982–1985: Carmelo Azzarà (DC)
 1985–1990: Gaetano Michetti (DC)
 1990–1995: Antonio Boccia (DC/PPI)
 1995–2000: Angelo Raffaele Dinardo (PPI)
 2000–2005: Filippo Bubbico (DS)
 od 2005: Vito De Filippo (Ulivo/PD)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona Regionu Basilicata 
 

 
Regiony Włoch
Friuli-Wenecja Julijska

Friuli-Wenecja Julijska (wł. Friuli-Venezia Giulia, friulski Friûl-Vignesie Julie, słoweń. Furlanija-Julijska krajina) – autonomiczny region administracyjny w północnych Włoszech o powierzchni 7 856,48 km², zamieszkały przez 1,2 miliona osób, w którego skład wchodzą 2 obszary autonomiczne: Friuli i Wenecja Julijska. Utworzony 31 stycznia 1963. Jeden z pięciu regionów autonomicznych we Włoszech. Od zachodu graniczy z Wenecją Euganejską, od północy z Austrią, a od wschodu ze Słowenią. Główne miasta: Triest, Udine, Pordenone i Gorycja.

Znaczną część mieszkańców stanowią mniejszości etniczne: Friulowie – około 600 000 oraz Słoweńcy – około 60 000, a język friulski posiada podobny status do języka włoskiego – języka oficjalnego. W prowincjach: Udine, Pordenone oraz Gorycja jest on nauczany w szkołach.

Prezydentem regionu jest Massimiliano Fedriga (LN).

Podział administracyjny 
 
W skład regionu wchodziły 4 prowincje:
 prowincja Gorycja (zlikwidowana w 2017)
 prowincja Pordenone (zlikwidowana w 2017)
 prowincja Triest (zlikwidowana w 2017)
 prowincja Udine (zlikwidowana w 2018).

Warunki naturalne 
Północną część zajmują Alpy Wschodnie oraz ich przedgórza. Najwyższym szczytem jest Coglians osiągający 2780 m n.p.m. Południową część prowincji zajmuje Nizina Wenecka. W regionie przepływają liczne rzeki m.in. Tagliamento, Sirilla, Isonzo, Livenza i Fella.

Klimat umiarkowany wilgotny. Średnia temperatura w styczniu +3 °C, w lipcu +23 °C.

Gospodarka 
Gospodarka regionu oparta jest na rolnictwie i przemyśle. Rozwinięty jest przemysł przetwórczy, a zwłaszcza: stoczniowy (Triest, Monfalcone), włókienniczy (Udine, Gorycja), rafineryjny (Triest), fotooptyczny, zegarmistrzowski, maszynowy, metalowy, chemiczny, obuwniczy i spożywczy. Rozwinięte jest także rolnictwo. Uprawia się kukurydzę, winorośl, tytoń i warzywa. Ponadto sadownictwo i hodowla bydła. Główne porty morskie to Triest i Monfalcone. 

Znacznym źródłem dochodów jest również turystyka.

Historia 
W II w. p.n.e. była to prowincja rzymska Forum Iulii. W 452 zniszczona przez Hunów. W VI w. longobardzkie księstwo, następnie marchia. W 1077  król niemiecki Henryk IV oddał zachodnią (wenecką) część Friuli patriarchom akwilejskim, część wschodnią otrzymali hrabiowie Gorycji, a od 1500 – Habsburgowie. W 1420 Wenecja zdobyła zachodnią część Friuli. W 1797 i od 1815 cała Friuli była pod władzą Austrii. W 1866 część wenecka (Udine) przypadła Włochom, 1919 – część gorycka. W latach 1947-1954 istniało Wolne Terytorium Triestu. W 1954 Jugosławia otrzymała wschodnią (gorycką) część Friuli, zamieszkaną przez Słoweńców.

Typowym tańcem friulańskim jest forlana, zwana także furlaną. Szybka i skoczna, przypomina nieco tarantelę.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa regionu Friuli-Wenecja Julijska

!
Regiony Włoch
Molise

Molise  – region administracyjny we Włoszech, leżący w centralnej części Półwyspu Apenińskiego, o powierzchni 4 438 km² i 322 tys. mieszkańców ze stolicą w Campobasso (52 tys. mieszkańców). Gęstość zaludnienia 75 os./km². Graniczy z następującymi regionami: Abruzja, Lacjum, Kampania i Apulia.

W prowincji Campobasso zamieszkują Arboresze (ludność pochodzenia albańskiego), z kolei część południowo-wschodnią potomkowie Chorwatów  mieszkający w wioskach San Felice del Molise, Acquaviva Collecroce i Montemitro, a   posługujący się niekiedy jeszcze dialektem molizańsko-chorwackim (około 3500 mówiących). Osadnicy ze wschodniego wybrzeża Morza Adriatyckiego przybywali tu w XV i XVI w.

Samnici byli jednymi z pierwszych mieszkańców regionu Molise. Dzielili się na pięć plemion: Caraceni, Irpini, Caudini, Pentri i Frentani; byli narodem wielkich wojowników. Pentri zamieszkiwali obecną prowincję Iserni i ich stolica była zwana Pentria, dzisiejsza Isernia.

Prowincje 
W skład regionu wchodzą 2 prowincje:
 prowincja Campobasso
 prowincja Isernia.

Gospodarka 
 rolnictwo: uprawa ziemniaków, pszenicy; hodowla trzody chlewnej, kóz, bydła
 przemysł: elektromaszynowy (mechaniczny, samochodowy), spożywczy
 rzemiosło artystyczne (wyroby z miedzi)

Polityka 
Prezydentem regionu jest Donato Toma (FI).

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona domowa regionu
 Region Molise po polsku
 Opisy miast, ciekawych miejsc i atrakcji w regionie Molise + oznaczenie ich na mapach

 
Regiony Włoch
Piemont

Piemont ()  – kraina historyczna i region administracyjny w północno-zachodnich Włoszech. Od zachodu graniczy z Francją, od północy ze Szwajcarią i regionem Dolina Aosty, od wschodu z Lombardią i Emilią-Romanią, a od południa z Ligurią.

Informacje ogólne 
 stolica: Turyn
 powierzchnia: 25 402 km²
 liczba mieszkańców: 4,378 mln
 gęstość zaludnienia: 172 os./km²
 prezydent: Sergio Chiamparino (PD)
 ważniejsze miasta: Asti, Alessandria, Cuneo, Novara i Vercelli.

Powierzchnia Piemontu jest górzysta, w zachodniej i północnej części Alpy Zachodnie, w środkowej – Nizina Padańska. Gęsta sieć rzeczna (główna rzeka – Pad), na granicy z Lombardią duże jezioro Maggiore.

Jeden z najbardziej uprzemysłowionych regionów Włoch: przemysł środków transportu, maszynowy, elektrotechniczny, gumowy, papierniczy, materiałów budowlanych, hutniczy (hutnictwo aluminium i żelaza).

W Piemoncie uprawia się zboża, buraki cukrowe, warzywa, drzewa owocowe, trufle, winorośl. Hoduje się bydło, trzodę chlewną i owce.

Rozwinięta turystyka (m.in. sporty zimowe).

W skład regionu wchodzi 8 prowincji: Alessandria, Asti, Biella, Cuneo, Novara, Turyn (zlikwidowana w grudniu 2014), Cusio Ossola i Vercelli.

Historia 
Sama nazwa regionu po raz pierwszy zaczęła być używana w XII wieku dla określenia północnych terenów obecnych Włoch. W czasach starożytnych kraina ta była zamieszkiwana przez Celtów, następnie dostała się pod panowanie imperium rzymskiego. Od 568 roku region znajdował się pod władzą Longobardów, by następnie przejść pod władzę Franków (Karol Wielki). W okresie od XI do XV wieku Piemont był podzielony na pięć jednostek terytorialnych: Turyn, Ivrea, Monferrato, Saluzzo, Sabaudia. W XV wieku został ponownie zjednoczony, tworząc Księstwo Sabaudii-Piemontu. W 1720 roku Piemont stanowił kluczowy region Królestwa Sardynii ze stolicą w Turynie. W latach 1799–1814 wcielony przez Napoleona I do Francji. Od ostatecznej klęski Napoleona w 1815 roku centrum polityczne i gospodarcze Królestwa Sardynii i ośrodek włoskiego ruchu zjednoczeniowego (risorgimento) pod egidą domu sabaudzkiego. Od 1860 r. stanowi część zjednoczonych Włoch, stąd też wywodzi się pierwszy król Włoch Wiktor Emanuel II.

Zobacz też 
 kuchnia piemoncka

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa regionu Piemont.

 
Regiony Włoch
Wenecja Euganejska

Wenecja Euganejska (wł. Veneto) – region administracyjny w północno-wschodnich Włoszech o powierzchni 18 377 km² ze stolicą w Wenecji (331,4 tys. mieszkańców). Od północy graniczy z Austrią, od wschodu z regionem Friuli-Wenecja Julijska, od południa z Emilią-Romanią, a od zachodu z Trydentem-Górną Adygą i Lombardią. Najdłuższe rzeki w regionie to Pad oraz Adyga, a najwyższym wzniesieniem jest Marmolada.

Etymologia 
W języku włoskim i w większości języków nazwa regionu jest jednoczłonowa, a nazwa polska „Wenecja Euganejska” pochodzi od półmitycznego ludu Euganejczyków, który zajmował te ziemie w I i II w. p.n.e. Sama nazwa miasta Wenecja pochodzi od ludu Wenetów Adriatyckich.

Historia 
Wenetowie Adriatyccy zamieszkiwali ziemie Wenecji Euganejskiej od 1500 r. p.n.e., a przybyli na tereny Morza Adriatyckiego z Azji Centralnej wraz z innymi ludami indoeuropejskimi. Pierwsza wzmianka o plemieniu nazywanym Wenetami pochodzi z IV w. p.n.e. Plemię zostało niemal całkowicie wyniszczone podczas bitwy pod Kannami w 216 r. p.n.e. W V w. tereny Wenecji Euganejskiej zostały najechane przez Alaryka I, a następnie przez Attylę Huna. W połowie VI w. za sprawą cesarza Justyniana I Wielkiego Wenecja Euganejska dostała się pod wpływy Bizancjum. W połowie VIII w. została częścią Imperium Karolińskiego, a w X w. została włączona do Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Po włączeniu w XII w. do Włoch Północnych, w 1222 r. ufundowano jeden z najstarszych uniwersytetów we Włoszech – Uniwersytet w Padwie. W tym czasie rozpoczął się trwający do XVI w. okres świetności, nazywany Republiką Wenecką, który w XVII w. został zahamowany przez ekspansję Imperium Osmańskiego. Po najeździe Napoleona pod koniec XVIII w. część Wenecji Euganejskiej weszła w granice Cesarstwa Austriackiego, a część w granice Republiki Cisalpińskiej. W 1866 r. połączona Wenecja Euganejska została przyłączona do Włoch.

Separatyzm 

W regionie panują silne nastroje separatystyczne. W nieoficjalnym internetowym głosowaniu w 2014 r. za odłączeniem od Włoch opowiedziało się 89% uczestników. Frekwencja wyniosła 73% uprawnionych do głosowania (2,3 mln).

Prowincje 

W skład regionu wchodzi 7 prowincji:
 Belluno
 Padwa
 Rovigo
 Treviso
 Vicenza
 Wenecja (od 2015 jako miasto metropolitalne)
 Werona.

Gospodarka 
 Rolnictwo – uprawa owoców, warzyw, winorośli, kukurydzy, pszenicy
 Przemysł – metalurgiczny (metalowy), lekki (włókienniczy, obuwniczy), drzewno-papierniczy (meblarski), mineralny (ceramiczny)

Gastronomia 
Wenecja Euganejska jest ojczyzną m.in. wina valpolicella.
Wytwarzany jest tu ser Grana Padano.

Zabytki 
Teatro Olimpico w Vicenzy to pierwszy wolno stojący i pokryty dachem budynek centralny nowożytności. Został on zbudowany przez Andreę Palladia w 1580 r. – roku jego śmierci.

W regionie znajdują się 24 wille zaprojektowane przez Palladia.

W XVIII wieku zbudowano wille połączone systemem podziemnych tuneli powietrznych. Dzięki temu do pomieszczeń dostawało się zimą ciepłe powietrze, a latem – zimne.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa regionu Wenecja Euganejska

 
Regiony Włoch
Pomnik Obrońców Wybrzeża

Pomnik Obrońców Wybrzeża – pomnik w Gdańsku na półwyspie Westerplatte, przy wejściu do portu morskiego, na terenie byłej polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Pomnik w formie kopca (nie jest nazywany kopcem) z monumentem o wysokości 25 metrów, upamiętnia polskich obrońców Wybrzeża we wrześniu 1939.

Historia 
Autorem projektu urbanistycznego (zawierającego niezrealizowany pawilon muzealny) był Adam Haupt. Autorami projektu pomnika, wybranego spośród 63 innych, byli Franciszek Duszeńko i Henryk Kitowski. Do zespołu rzeźbiarskiego, oprócz Franciszka Duszeńki, należeli: Zbigniew Erszkowski, Czesław Gajda, Józef Galica, Stanisław Radwański, Piotr Solecki i Zbigniew Zabrocki.

Budowa dzieła została zainicjowana przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Monument składa się z 236 bloków granitowych, przywiezionych z kamieniołomów w Strzegomiu i Borowie, o łącznej wadze 1150 t. Ozdobiony jest płaskorzeźbami oraz wykutymi napisami. Teksty upamiętniają obronę polskiego Wybrzeża w 1939, nazwy akwenów i miejsc bitew morskich II wojny światowej, w których uczestniczyli polscy marynarze i żołnierze, ale także bitwę pod Lenino (1943), bitwę pod Studziankami (1944) i bitwę o Kołobrzeg (1945). Umieszczony jest również napis „Chwała wyzwolicielom”. Na szczycie monumentu znajdują się postaci marynarza i żołnierza z rosyjskim uzbrojeniem (pepesza). Kształt bryły pomnika przypomina wyszczerbiony bagnet wbity w ziemię. Siedem zniczy u stóp pomnika odnosi się do siedmiu dni obrony Westerplatte.

Wzniesienie o średnicy 20 m i wysokości 22 m zostało usypane z ziemi pozyskanej podczas poszerzania i pogłębiania sąsiedniego Kanału Portowego. Zasadniczą część kopca 
stanowi przedwojenny wał, usypany przez Polaków dla ochrony portu i miasta na wypadek wybuchu amunicji w Wojskowej Składnicy Tranzytowej.
Budowa pomnika, przy której pracowały zespoły budowlane, kamieniarskie, rzeźbiarskie, architektoniczne, inżynieryjne trwała 2 lata. Uroczystość odsłonięcia odbyła się w niedzielę 9 października 1966, w rocznicę bitwy pod Lenino.

Wśród napisów na pomniku upamiętniających miejsca walk września 1939 umieszczono Pocztę Gdańską. Autorzy zapewne mieli na myśli Pocztę Polską w Wolnym Mieście Gdańsku, jednak nieopatrznie odwołali się do obiektu w zupełnie innym miejscu i nie związanym z walkami Polaków.

Zobacz też 
 Cmentarzyk Poległych Obrońców Westerplatte

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Pomnik Obrońców Wybrzeża na stronach miasta Gdańska
 Pomnik Obrońców Wybrzeża w Gedanopedii

Obrońców Wybrzeża
Westerplatte
Obrońców Wybrzeża
Obrońców Wybrzeża
Obrońców Wybrzeża
Dolores (imię)

Dolores – imię żeńskie pochodzenia hiszpańskiego wywodzące się od słowa dolor oznaczającego ból. W języku hiszpańskim używane w María de los Dolores – Matka Boska Bolesna. Popularnym zdrobnieniem imienia Dolores jest Lola lub Lolita.

Dolores imieniny obchodzi 15 września.

Znane osoby noszące imię Dolores 
 Dolores Claiborne — tytułowa bohaterka powieści Stephena Kinga
 Dolores Haze — bohaterka Lolity Vladimira Nabokova
 Dolores Parrales Moreno, zwana La Parrala — hiszpańska pieśniarka flamenco
 Dolores O’Riordan — irlandzka wokalistka
 Dolores Umbridge — bohaterka 3 książek z serii o Harrym Potterze autorstwa Joanne Kathleen Rowling
 Dolores Vargas — hiszpańska piosenkarka i tancerka
 María Dolores de Cospedal — hiszpańska polityk
 Lola Flores, właściwie María Dolores Flores Ruíz — hiszpańska piosenkarka i tancerka

Bibliografia 
 
 

Żeńskie imiona hiszpańskie
Gama

Gama – szereg dźwięków ułożonych według reguł danej skali muzycznej, zaczynający się od konkretnego dźwięku, który zazwyczaj nadaje nazwę tak utworzonej gamie.

Gama różni się tym od tonacji, że mówiąc o niej, ma się na myśli jej uszeregowane dźwięki (np. dla C-dur: c1, d1, e1, f1, g1, a1, h1, c2). Tonacja zaś określa podstawowy materiał dźwiękowy dla utworu.

Budowa gam durowych i molowych 

Podobnie jak w przypadku skal, tak i w każdej gamie można wyróżnić tetrachordy oraz stopnie.

Przypisy
Skala molowa

Skala molowa (z  – miękki), zwana też minorową (z łac.  – mniejszy, odnosi się do tercji małej zawartej między I a III stopniem skali) – siedmiostopniowa skala z charakterystycznym półtonem między stopniami II i III. Uważa się skale molowe i oparte na nich utwory muzyczne za mające smutne brzmienie, w odróżnieniu od skal durowych.

Odmiany skal minorowych

Skala minorowa eolska (naturalna) 
Skala minorowa eolska (naturalna) to taka skala minorowa, w której sekundy małe zawarte są tylko pomiędzy stopniami II–III i V–VI. Pomiędzy pozostałymi stopniami skali występują sekundy wielkie. Zbudowana jest z dwóch tetrachordów: doryckiego i lidyjskiego.

Ze względu na archaizujący charakter, używana jest często w stylizacjach. Brak dźwięku prowadzącego rozluźnia tradycyjne brzmienie zwłaszcza w kadencjach utworów.

Skala minorowa harmoniczna 
Skala minorowa harmoniczna to taka skala minorowa, w której sekunda mała zawarta jest pomiędzy stopniami II–III, V–VI oraz VII–VIII (powtórzony I stopień o oktawę wyżej). Pomiędzy stopniami VI–VII powstaje sekunda zwiększona. Siódmy stopień, podobnie jak w skali durowej, ma charakter dźwięku prowadzącego. Ta odmiana jest najbardziej popularna. Podsumowując, jest to skala minorowa naturalna z podwyższonym VII stopniem.

Skala minorowa dorycka 
Skala minorowa dorycka to taka skala minorowa, w której sekunda mała zawarta jest pomiędzy stopniami II–III i VII–VIII (powtórzony I stopień o oktawę wyżej).  Podsumowując, jest to skala minorowa naturalna z podwyższonym stopniem VI i VII.

Skala minorowa melodyczna 
Skala minorowa melodyczna to połączenie odmiany doryckiej (w kierunku wznoszącym) i naturalnej (w kierunku opadającym).

Skala chromatyczna minorowa 
Skala chromatyczna minorowa to skala dwunastostopniowa oparta na skali minorowej naturalnej. Powstaje ona przez wstawienie między sekundy wielkie dodatkowego dźwięku. W efekcie taka skala jest zbudowana z samych półtonów (sekund małych lub prym zwiększonych).

Przyjęto jako zasadę stosowanie zmian chromatycznych w utworach według poniższych schematów.

Określanie tonacji molowych 
Określenie tonacji molowej, w której został napisany utwór, sprowadza się do określenia tonacji durowej na podstawie znaków przykluczowych. Nazwa tonacji molowej pochodzi od dźwięku niższego o tercję małą od prymy tonacji durowej w ten sposób określonej. Tryb określa się analizując przebieg utworu.

Przykład :
 Utwór w trybie molowym został napisany w tonacji zawierającej 4 krzyżyki (fis, cis, gis oraz dis), które określają tonację E-dur.
 Dźwięk położony o tercję małą niżej od e to cis. Utwór jest napisany w tonacji cis-moll.

Budowanie gam molowych 
Budowanie gamy molowej sprowadza się do określenia znaków przykluczowych gamy durowej naturalnej w prymie położonej o tercję małą wyżej niż pryma zadanej gamy molowej. Odpowiednią odmianę gamy uzyskuje się umieszczając przygodne znaki chromatyczne.

Zobacz też 

 skala diatoniczna
 skala durowa
 system dur-moll
 tonalność

Bibliografia 
 

Molowa skala
Morze Tyrreńskie

Morze Tyrreńskie (, ) – część Morza Śródziemnego, zawarta pomiędzy wyspami Korsyką, Sardynią i Sycylią a Półwyspem Apenińskim. Nazwa morza wywodzi się od greckiego określenia Etrusków (Tyrrhenoi), którzy w starożytności zamieszkiwali północne rejony Półwyspu Apenińskiego. Do Morza Tyrreńskiego uchodzi trzecia co do długości rzeka Włoch – Tyber.

Główne porty:
 Livorno
 Piombino
 Neapol
 Salerno
 Palermo
 Bastia
 Civitavecchia

Geografia 

Morze Tyrreńskie przypomina kształtem trójkąt. Jego powierzchnia wynosi 231 000 km² z maksymalną głębokością wynoszącą około 3840 m. Warto zaznaczyć, że prawie całą powierzchnię dna zajmuje Basen Tyrreński o głębokości od 3000 do 3500 m.

Morze Tyrreńskie dzieli się na dwa baseny: Basen Vavilov i Basen Marsili, oddzielone Grzbietem Issel.

W południowej części, na północ od Sycylii znajdują się Wyspy Liparyjskie oraz Ustica. We wschodniej części Morza Tyrreńskiego znajduje się podwodny wulkan Marsili.

Zasolenie z uwagi na mały wpływ wód kontynentalnych jest praktycznie stałe i wynosi 38 PSU przy czym na głębokości 1500 m wzrasta do 38,4 PSU. Temperatura wody wynosi zimą około 13 °C, natomiast latem waha się od 23 do 24 °C. Morze charakteryzuje śródziemnomorski klimat podzwrotnikowy, w suche i ciepłe lata temperatura powietrza wynosi od 28 do 34 °C.

Na północ od Morza Tyrreńskiego znajduje się Morze Liguryjskie, na południowy wschód za Cieśniną Mesyńską znajduje się Morze Jońskie natomiast na zachód za Cieśniną Świętego Bonifacego znajduje się Morze Balearskie.

Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna wyznacza granice Morza Tyrreńskiego w następujący sposób:

 przy Cieśninie Mesyńskiej (A) – linia łącząca najbardziej wysunięty na północ punkt Cape Paci (15°42′E) na Półwyspie Kalabryjskim z najbardziej wysuniętym na wschód punktem Sycylii, Cape Pelero (38°16′N)
 od południowego zachodu (B) – linia biegnąca od najbardziej wysuniętego na zachód punktu Sycylii – Cape Lilibeo do najbardziej wysuniętego na południe punktu Cape Teulada na Sardynii (8°38′E)
 przy Cieśninie Świętego Bonifacego (C) – linia łącząca najbardziej wysunięty na zachód punkt Cape Testa (41°14′N) na Sardynii z najbardziej wysuniętym na południowy zachód punktem Cape Feno (41°23′N) na Korsyce
 od północy (D) – linia biegnąca od Cape Corse (Cape Grosso 9°23′E) na Korsyce, przez wyspę Tinetto (44°01′N, 9°51′E) następnie przez wyspy Tino oraz Palmaria do punktu San Pietro (44°03′N, 9°50′E) na wybrzeżu Włoch

Fauna 
Morze zamieszkuje wiele gatunków ryb, skorupiaków i mięczaków w tym: tuńczyki, włócznik, sardynki, barweny, seriola olbrzymia, dentex, kalmary czy małże.

W północnych wodach Morza Tyrreńskiego można spotkać między innymi: finwale, kaszaloty, delfiny zwyczajne, delfiny Risso, delfiny pręgobokie, butlonosy, grindwale sporadycznie można tam również natrafić na orki czy nawet długopłetwce.

Uwagi

Przypisy 

 
Części Morza Śródziemnego
Morza oblewające Europę
Wyspy Toskańskie

Wyspy Toskańskie () – archipelag kilkudziesięciu wysp (w tym siedmiu dużych) i skał na Morzu Tyrreńskim, zlokalizowanych pomiędzy Półwyspem Apenińskim, a Korsyką, administracyjnie należący do Włoch (region Toskania, prowincja Livorno). Cały archipelag - o łącznej powierzchni 292,82 km² - objęty jest ochroną w ramach Parku Narodowego Wysp Toskańskich (utworzonego 22 lipca 1996).

Archipelag rozciąga się na długości 166 km (odległość od wysuniętej najbardziej na północ Gorgony do wysuniętej najbardziej na południe Giannutri) i szerokości 56 km (odległość od wysuniętej najbardziej na zachód Caprai do wybrzeża Toskanii).

Według stanu na 1 stycznia 2016 archipelag zamieszkiwany był przez 34 389 osób. Głównym miastem i największym portem jest Portoferraio na wyspie Elba. Powierzchnia górzysta, najwyższy szczyt – Monte Capanne na Elbie (1019 m n.p.m.). Klimat śródziemnomorski. Uprawa zbóż, winorośli, drzew owocowych; połów ryb, małży, skorupiaków; wydobycie rud żelaza i pirytów (na Elbie).
 
W skład archipelagu wchodzi siedem dużych wysp:

 * – mniejsze wysepki archipelagu to m.in.: Cerboli, Formiche di Grosseto i Palmaiola 

Rezerwaty biosfery w Europie
Marena

Marena – słowiańska bogini, Marzanna
 Marena – rodzaj chrząszczy z rodziny karmazynkowatych

Przypisy
Hymn Serbii

Боже правде (transkrypcja łacińska Bože pravde, Sprawiedliwy Boże) – hymn Serbii napisany w roku 1872 z muzyką Davorina Jenki i słowami Jovana Đorđevića i przyjęty 8 listopada 2006.

Słowa hymnu w okresie Królestwa Serbii, nawiązywały do serbskiego króla. Obecnie w Serbii używa się nieco zmodyfikowanych słów, dla podkreślenia, że nie istnieje już monarchia serbska. Cztery wersy zostały zmodyfikowane; w trzech z nich słowa Serbski król zmieniono na Serbskie ziemie, a w czwartym - Boże, zachowaj serbskiego króla na Boże, zachowaj, Boże, obroń.

Serbii hymn
Symbole narodowe Serbii
Propinacja

Propinacja (łac. propinatio) – wyłączne prawo właściciela dóbr ziemskich do produkcji i sprzedaży piwa, gorzałki i miodu w obrębie jego dóbr oraz przywilej do sprowadzania tych wyrobów z innych miast i czerpania z tego tytułu dochodów. Sprzedaż pańskiego alkoholu odbywała się w karczmie pańskiej, w której obowiązywał zakaz sprzedaży obcego alkoholu.

Przywilej propinacji dzierżawiony był często przez Żydów, sołtysów lub karczmarzy, a dochody właściciela dóbr z propinacji często przekraczały te z innych form działalności. Niejednokrotnie pan feudalny zmuszał chłopów do zakupu trunków w swoich karczmach lub nakładał opłaty na chłopów produkujących napoje alkoholowe na własne potrzeby. Kiedy chłop nie wykupił narzuconej mu ilości piwa czy wódki, przypadającą na niego ilość alkoholu wylewano w jego chałupie, a on i tak za alkohol musiał zapłacić. Dochodziło do tego, że nie chciano na wsi zawierać ślubów z obawy przed płaceniem za narzucony przez właściciela dóbr zbyt wysoki kontyngent wódki. Karl Grolmann w tej sprawie twierdził: czego nie wydarto chłopu daninami, pańszczyzną, odbierano pośrednio przez wódkę.

Prawo propinacji znosiło tym samym obowiązek sprzedaży alkoholu z miast królewskich, a dawało uprawnienia właścicielom ziemskim. W Polsce propinacja wprowadzona została ustawą sejmową w 1496 r., a rozpowszechniła się w XVII wieku.
Zasadniczy statut wolności propinacyjnej z r. 1496 brzmi:
 
 
Propinacja służyła miastom królewskim w ich granicach: 

Do prawa tego rościli też pretensje Kozacy. Ugoda zborowska w punkcie 11 głosiła: 
.

Propinację zniesiono ostatecznie w zaborze pruskim w 1845, w Galicji w 1889, a w zaborze rosyjskim w 1898. Według innego źródła prawo propinacji istniało w Galicji w kolejnych latach, a wskutek zabiegów galicyjskich szynkarzy stowarzyszonych w Centralnym Związku Krajowym Gospodnio-Szynkarskim (kierowanym przez Krzysztofa Janowicza), w 1905 przewidziano ustanie propinacji w 1911 i w tym roku miała wejść w życie ustawa o koncesjach szynkarskich.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Historia gospodarcza
Piwowarstwo
Historia chłopów w Polsce
Marka fińska

Marka fińska () – waluta używana w Finlandii od 1861 do 2002. Dzieliła się na 100 penni.

Została zastąpiona przez euro. Kurs wymiany wynosił 1 euro = 5,94573 marki.

Marka została wprowadzona w 1861 jako ćwierć rosyjskiego rubla. Po odzyskaniu niepodległości w 1917 Bank Finlandii uznał markę za oficjalną walutę i oparł jej wartość o parytet złota.

Zobacz też 
 marka

Historia Finlandii
Waluty zastąpione przez euro
Marka (waluta)
Gospodarka Finlandii
Hipocentrum

Hipocentrum (z gr. ὑπο- „pod-” i łac. centrum „środek”) – położony w głębi Ziemi hipotetyczny punkt, od którego rozchodzą się fale sejsmiczne. Należy je odróżniać od ogniska trzęsienia ziemi, które jest pewną objętością wewnątrz Ziemi (czasami o rozmiarach tysięcy kilometrów), w której nastąpiło wyzwolenie energii sprężystej. Pionowo nad hipocentrum, na powierzchni Ziemi, znajduje się epicentrum.

Lokalizowanie hipocentrum odbywa się dzięki pomiarom fal sejsmicznych. Istnieje jednak spora niepewność wyniku, która rośnie wraz z długością fali. Jest to bardzo ważne, gdyż silne trzęsienia ziemi najczęściej uwalniają większość swojej energii w falach o bardzo dużej długości. W takim wypadku precyzyjne zlokalizowanie hipocentrum jest bardzo utrudnione.

Hipocentrum to też punkt na powierzchni Ziemi położony dokładnie pod miejscem wybuchu w atmosferze bomby atomowej.

Sejsmologia
Tetrachord

Tetrachord – cztery kolejne dźwięki siedmiostopniowej skali muzycznej zawierające się w kwarcie czystej. 

Podział tetrachordów:
ze względu na dźwięki skali muzycznej, jakie zawiera:
tetrachord dolny – zawiera pierwsze cztery dźwięki (w gamie C-dur są to: c, d, e, f)
tetrachord górny – zawiera pozostałe trzy dźwięki i pierwszy powtórzony o oktawę wyżej (w gamie C-dur są to: g, a, h, c')
ze względu na strukturę interwałów wewnątrz tetrachordu:
tetrachord diatoniczny – zbudowany jest z dwóch sekund wielkich i jednej sekundy małej
tetrachord diatoniczny durowy – zbudowany kolejno z: sekundy wielkiej, sekundy wielkiej, sekundy małej
tetrachord diatoniczny molowy – zbudowany kolejno z: sekundy wielkiej, sekundy małej, sekundy wielkiej
tetrachord diatoniczny eolski – zbudowany kolejno z: sekundy małej, sekundy wielkiej, sekundy wielkiej
tetrachord harmoniczny – zbudowany, kolejno, z sekundy małej, sekundy zwiększonej i sekundy małej
tetrachord chromatyczny – zbudowany, kolejno, z tercji wielkiej oraz dwóch ćwierćtonów.

Zobacz też 
 Skala muzyczna
 Gama
 Interwały

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

System dźwiękowy
Szatt al-Arab

Szatt al-Arab (,  Arvand Rud) − rzeka w południowym Iraku, formująca się przez złączenie wód Eufratu i Tygrysu. Uchodzi do Zatoki Perskiej. Ma długość około 200 km, a w dolnym biegu wyznacza granicę między Irakiem i Iranem. Nad Szatt al-Arab położona jest Basra, główny port Iraku.

Prawa do żeglugi i roszczenia terytorialne do okolicznych terenów były jednym z oficjalnych powodów wojny iracko-irańskiej (1980-1988). Po zakończeniu wojny przywrócono status quo ante.

Zobacz też 
 Rzeki Azji

Rzeki w Iranie

Rzeki w Iraku
Rzeki graniczne
Piero della Francesca

Piero della Francesca (ur. ok. 1415 w Borgo San Sepolcro, zm. 12 października 1492) – malarz włoski.

Urodził się w Borgo San Sepolcro (Toskania). Tworzył między innymi w Arezzo, Rzymie, Florencji, Rimini, Urbino, Ferrarze, a także w rodzinnym mieście. Do najważniejszych jego dzieł należą: Chrzest Chrystusa, Zmartwychwstanie, freski w bazylice S. Francesco w Arezzo (Legenda Krzyża Świętego 1452–59). Był też teoretykiem malarstwa i uczonym – napisał traktaty o perspektywie (De prospectiva pingendi) oraz o pięciu figurach wykorzystywanych w sztukach plastycznych.

W malarstwie Piera silne są wpływy mistrzów Północy, m.in. Rogiera van der Weydena oraz pierwiastek rodzimy (Domenico Veneziano – jasny koloryt). Geometryzacja brył wynika prawdopodobnie z fascynacji architekturą. Sztuka Piera jest wyraźnie intelektualna, występują napięcia psychologiczne (kontrasty), symbole, odniesienia do literatury i kultury (legenda krzyża według wersji Jacques’a Voragine’a).

Najciekawszym okresem twórczości Piera jest jego pobyt na dworze księcia Federica da Montefeltro w Urbino, który skupiał takie osobistości jak Leone Battista Alberti (architekt), Baldassare Castiglione (autor Dworzanina), czy Luca Pacciolli (dominikanin i matematyk). Malarstwo Piera zostało wkrótce po jego śmierci zepchnięte na drugi plan, ponownie odkryto je dopiero w XIX wieku, a rozreklamowano na początku XX, po sukcesie kubizmu i neoimpresjonizmu. Najsławniejsi (we Włoszech) uczniowie Piera to Luca Signorelli i Melozzo da Forlì.

Jeden z esejów z cyklu Barbarzyńca w ogrodzie, zatytułowany "Piero della Francesca", poświęcił malarzowi Zbigniew Herbert. Szkic o identycznej nazwie, poświęcony recepcji dzieł malarza, Wojciech Karpiński opublikował w "Twórczości", a następnie w książce "Pamięć Włoch".

Prace

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Twórczość Piero della Francesca 
  
 Piero della Francesca: Biography na stronie Web Gallery of Art 
  – przegląd twórczości 
 Pilgern zum Pionier – 

Malarze quattrocenta
Urodzeni w XV wieku
Zmarli w 1492