alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Analoog geluid

Analoog geluid is een term die, net als digitaal geluid, niet helemaal correct is. Er wordt doorgaans een elektrische vorm van geluid mee bedoeld en niet een fysische trilling in een medium.

Geluid kan in deze vorm gebracht worden met behulp van een transducer (voorbeeld van zo'n transducer is een microfoon, die met een bepaalde regelmaat (frequentie) de amplitude van een luchtdruktrilling meet en omzet naar een elektrisch signaal (dat dus ook met diezelfde frequentie varieert).

Digitaal geluid is echter niet hoorbaar, het moet worden omgezet naar analoog geluid voordat men het kan horen. Het geluid van een auto, een drilboor, het vallen van bladeren; het bereikt ons oor als analoog geluid. Dit geluid bestaat uit golven, die het oor registreert en doorstuurt naar de hersenen.

Zie ook 
 Digitaal geluid

Akoestiek
Epicentrum

Onder epicentrum verstaat men het punt op het aardoppervlak (epi is Grieks voor "op") loodrecht boven het hypocentrum (ondergronds) van een aardbeving. 

De trillingen van een aardbeving verspreiden zich als uitdijende kringen over het aardoppervlak en het midden van die cirkel wordt aangeduid met epicentrum. Aangezien het epicentrum het punt op het aardoppervlak is dat het dichtst bij de haard is, is dit ook het punt waar de aardbevingsgolven het sterkst gevoeld worden en vaak vindt men rond het epicentrum de meeste verwoestingen.

Ander gebruik 
Het begrip epicentrum wordt, behalve voor aardbevingen, weleens in overdrachtelijke zin gebruikt voor middelpunt.

Trivia
Soms wordt abusievelijk “episch centrum” geschreven.

Zie ook
 Ground zero
 Hypocentrum

Aardbeving
980

Het jaar 980 is het 80e jaar in de 10e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Voorjaar - Keizer Otto II ("de Rode") sluit een vredesverdrag met koning Lotharius III (II) in Margut. Lotharius ziet af van zijn aanspraken op Lotharingen, terwijl Otto belooft Lotharius' zoon Lodewijk V ("de Nietsdoener") te erkennen als de rechtmatige erfgenaam van het West-Frankische Rijk. Het verdrag veroorzaakt spanningen tussen Lotharius en zijn vazal Hugo Capet, die zijn macht versterkt om meer invloed te krijgen op de opvolging.
 11 juni - Vladimir I ("de Grote"), grootvorst van Kiev, consolideert zijn territorium van het huidige Oekraïne tot aan de Baltische Zee. Hij wordt uitgeroepen tot heerser van het Kievse Rijk. Kort daarna wordt het vorstendom Polotsk en Smolensk verovert door Vladimir. In Kaniv (of Rodja) wordt Vladimir's broer Jaropolk I (die zich verschanst heeft in de belegerde stad) tijdens vredesonderhandelingen door Kievse edelen (bojaren) vermoordt.
 Zomer - Arnulf van Gent, de zoon van graaf Dirk II van Holland, trouwt met de 20-jarige Lutgardis van Luxemburg, een zuster van de toekomstige Duitse koning Hendrik II ("de Heilige").
 Herfst - Otto II ("de Rode") vertrekt op zijn eerste expeditie naar Italië. Hij laat de regering over aan aartskanselier Willigis. Otto wordt vergezeld door zijn vrouw, keizerin Theophanu.
 Winter - Otto II ("de Rode") viert kerstfeest met zijn gezin in Ravenna. Hij ontvangt de IJzeren Kroon van Lombardije als "koning van Italië".

Azië 
 Keizer Taizong maakt van de interne problemen in Vietnam gebruik om het gebied weer onder controle te krijgen. Einde van de Đinh-dynastie en begin van de Vroegere Le-dynastie.

Religie 
 Notger (of Notker), een Frankische monnik en bisschop, sticht het prinsbisdom Luik (huidige België). Het prinsendom blijft een onafhankelijke staat binnen het Heilige Roomse Rijk.
 Eerste schriftelijke vermeldingen van Badingen, Gontrode, Humbeek en Zaamslag (Zeeuws-Vlaanderen).

Geboren 
 23 april - Gerard Sagredo, Italiaans bisschop (overleden 1046)
15 juli - Ichijo (of Kanehito), keizer van Japan (overleden 1011)
 Adalbero van Eppenstein, hertog van Karinthië (overleden 1039) 
 Avicenna, Perzisch filosoof en wetenschapper (overleden 1037)
 Boudewijn IV ("met de Baard"), Frans edelman (overleden 1035)
 Cunegonde, keizerin van het Heilige Roomse Rijk (overleden 1033)
 Godfried I (of Berengar), hertog van Bretagne (overleden 1008)
 Humbert I ("de Witte Hand"), graaf van Savoye (overleden 1048)
 Ibn Tahir al-Baghdadi, Arabisch wetenschapper (overleden 1037)
 Olaf II ("de Schatkoning"), koning van Zweden (overleden 1022)
 Otto III, keizer van het Heilige Roomse Rijk (overleden 1002)
 Svjatopolk I, grootvorst van het Kievse Rijk (overleden 1019)
 Theodora III, keizerin van het Byzantijnse Rijk (overleden 1056)

Overleden 
 16 januari - Berthold II, markgraaf van Nordgau (r. 961 - 980)
 11 juni - Jaropolk I, grootvorst van het Kievse Rijk (r. 972 - 980)
 Rogvolod (of Ragnvald), grootvorst van Polotsk (r. 945 - 980)

000
980-989
1037

Het jaar 1037 is het 37e jaar in de 11e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
 Togrul Beg begint de opbouw van het rijk der Seltsjoeken. Hij plundert Ghazni.
 28 mei - Constitutio de feudis: Koenraad II bepaalt dat alle lenen in Italië voortaan permanent en erfelijk zijn.
 Het Kievse Rijk onder Jaroslav de Wijze boekt een verpletterende overwinning op de Petsjenegen.
 Harold I wordt gekroond tot koning van Engeland. Zijn halfbroer Hardeknoet blijft echter het rijk ook claimen.
 15 november - slag bij Bar-le-Duc: Odo II van Blois, die de titel van koning van Italië aangeboden had gekregen (hoewel keizer Koenraad II die titel reeds bezat) wordt verslagen door Gozelo I van Verdun. Odo wordt op de vlucht gedood.
 4 mei - Lodewijk van Mömpelgard trouwt met Sophia van Lotharingen.
 Jan van Beverley wordt heilig verklaard.
 Voor het eerst genoemd: Landegem

Opvolging 
 Blois, Dunois en Tours: Odo II opgevolgd door zijn zoon Theobald III
 Champagne en Meaux: Odo II van Blois opgevolgd door zijn zoon Stefanus II
 graafschap Dammartin: Manasses opgevolgd door zijn zoon Odo.
 graafschap Évreux: Robert de Deen opgevolgd door zijn zoon Richard
 León-Asturië en Galicië: Bermudo III opgevolgd door zijn zwager Ferdinand III van Castilië
 emiraat Sicilië: al-Akhal opgevolgd door Abdallah
 graafschap Toulouse: Willem III opgevolgd door zijn zoon Pons

Geboren 
 Sancho II, koning van Castilië (1065-1072) en Galicië (1071-1072)
 Beatrix, Duitse prinses en abdis van Quedlinburg en Gandersheim

Overleden 
 4 september - Bermudo III, koning van León-Asturië en Galicië (1028-1037)
 15 november - Manasses, graaf van Dammartin
 15 november - Odo II van Blois, graaf van Blois, Dunois, Tours, Champagne en Meaux
 5 december - Reginhard, prins-bisschop van Luik (1025/26-1037)
 Avicenna (~57), Perzisch wetenschapper
 Ibn Tahir al-Baghdadi (~57), Arabisch wiskundige
 Boleslav III, hertog van Bohemen (999-1003)
 Robert de Deen (~72), aartsbisschop van Rouen (989-1037) en graaf van Évreux (996-1037)
 Willem III, graaf van Toulouse (978-1037) (vermoedelijke jaartal)

Jaar
1368

Het jaar 1368 is het 68e jaar in de 14e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
 Zhu Yuanzhang verovert Ta-Tu (Beijing) en verdrijft daarmee de Mongolen uit China. Hij roept de Ming-dynastie uit met zichzelf onder de naam Hongwu als eerste keizer.
 In Mongolië wordt de Mongoolse Yuan-dynastiea voortgezet, zie Noordelijke Yuan-dynastie.
 Het vorstendom Albanië wordt gesticht.
 Casimir III van Polen laat zijn huwelijk met Adelheid van Hessen annuleren.
 Het Rood-Klooster nabij Oudergem wordt gesticht.
 oudst bekende vermelding: Halfmijl, Ham

Opvolging 
 China - Toghun Temür (Yuan) opgevolgd door Hongwu (Ming)
 Hohenlohe-Brauneck - Godfried IV opgevolgd door Koenraad II
 Japan - Go-Murakami opgevolgd door zijn zoon Chokei
 Japan (shogun) - Ashikaga Yoshiakira opgevolgd door zijn zoon Ashikaga Yoshimitsu
 Kleef - Jan opgevolgd door Adolf III van der Mark
 Moghulistan - Ilyas Khoja opgevolgd door Qamar ad-Din
 Pommeren-Wolgast - Bogislaw V opgevolgd door Bogislaw VI
 Saksen-Ratzeburg-Lauenburg - Erik II opgevolgd door zijn zoon Erik IV
 Schweidnitz - Bolko II opgevolgd door zijn echtgenote Agnes van Habsburg
 Orde van Sint-Lazarus - Jean Le Conte opgevolgd door Jacques van Besne
 Sukhothai - Thammaracha I opgevolgd door Thammaracha II
 Tver - Vasili I van Kasjin opgevolgd door Michaël II
 Venetië - Marco Corner opgevolgd door Andrea Contarini

Afbeeldingen

Geboren 
 3 februari - Karel VI, koning van Frankrijk (1380-1422)
 15 februari - Sigismund, koning van Hongarije (1387-1437) en Bohemen (1419-1437) en koning en keizer van Duitsland (1411/1433-1437)
 1 juli - Braccio da Montone, Italiaans militair
 Albrecht II van Beieren, Duits edelman
 Anglesia Visconti, echtgenote van Janus van Cyprus
 Filips I van Nassau-Weilburg, Duits edelman
 Hendrik III van Gronsveld, Limburgs edelmana
 Martinus V, paus (1417-1431)
 Otto van Nijenrode, Hollands edelman (jaartal bij benadering)
 Thomas Stafford, Engels edelman (jaartal bij benadering)

Overleden 
 7 januari - Waldemar I van Anhalt, Duits edelman
 13 januari - Marco Corner (~82), doge van Venetië (1365-1368)
 29 maart - Go-Murakami (~39), keizer van Japan (1339-1368)
 25 juni - Bolesław II van Falkenberg, Duits edelman
 26 juli - Nicolaas Capocci, Italiaans kardinaal, bisschop van Utrecht (1341)
 28 juli - Bolko II van Schweidnitz (~56), Silezisch edelman
 17 oktober - Lionel van Antwerpen (29), Engels prins
 19 november - Jan (~75), graaf van Kleef
 Catharina Hoen (~23), Limburgs edelvrouw
 Engelbert III van der Mark, aartsbisschop van Keulen (1364-1368)
 Erik II van Saksen-Lauenburg, Duits edelman
 Ilyas Khoja, kan van Moghulistan (1363-1368)
 Nang Kaeva Lot Fa Kaeng Nya, echtgenote van Fa Ngum
 Thammaracha I, koning van Sukhothai (1347-1368)

Jaar
63 v.Chr.

Het jaar 63 v.Chr. is een jaartal in de 1e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
In Rome worden Gaius Antonius Hybrida en Marcus Tullius Cicero, door de Senaat tot consul gekozen van het Imperium Romanum.
 Julius Caesar wordt door de Senaat benoemd tot pontifex maximus en krijgt het bevel over het Romeinse leger in Hispania Ulterior.
Tullius Cicero onderdrukt een samenzwering tegen de Romeinse Republiek, onder leiding van Lucius Sergius Catilina.
De Senaat kondigt een staat van beleg af en laat opstandige populares, aanhangers van de "Volkspartij" in het openbaar executeren. Cicero krijgt uit dankbaarheid de eretitel Pater Patriae.

Palestina
 Gnaeus Pompeius Magnus verovert Jeruzalem en maakt een einde aan de Hasmonese staat. Op de Tempelberg worden ± 12.000 Joden door de Romeinen afgeslacht.
 Aristobulus II wordt gevangengenomen en naar Rome afgevoerd. Hyrcanus II wordt aangesteld als Hogepriester en krijgt de politieke verantwoordelijkheid over Judea.
Pompeius Magnus sticht Dekapolis, een tienstedenbond - een zelfstandige eenheid van steden, die verantwoording en schatting verschuldigd is aan de legaten van de Romeinse provincie Syria.

Klein-Azië
Einde van de Derde Mithridatische Oorlog, Mithridates VI pleegt zelfmoord, hij neemt gif in (die echter niet werkt!) en stort zich vervolgens, geholpen door een trouwe dienaar op zijn zwaard.
 Pharnaces II (63 - 47 v.Chr.) volgt zijn vader Mithridates VI op als laatste koning van de Bosporus.

Geboren 
 23 september - Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus), eerste keizer van het Romeinse Keizerrijk (overleden 14)
 Marcus Vipsanius Agrippa (~63 v.Chr. - ~12 v.Chr.), Romeins veldheer en vriend van Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus)

Overleden 
 Quintus Caecilius Metellus Pius (~127 v.Chr. - ~63 v.Chr.), Romeins consul en pontifex maximus (64)
 Mithridates VI (~132 v.Chr. - ~63 v.Chr.), koning van Pontus (69)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
43 v.Chr.

Het jaar 43 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 In Rome worden Aulus Hirtius en Gaius Vibius Pansa door de Senaat gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
 Marcus Antonius wordt door het Romeinse leger (7 legioenen) onder bevel van Vibius Pansa verslagen in de Slag bij Forum Gallorum.
 De Senaat benoemt Gaius Octavianus tot consul van Rome en vormt rechtbanken om de moordenaars van Caesar te berechten.
 Atia Balba Caesonia, een nicht van Julius Caesar overlijdt, Gaius Octavianus houdt voor zijn moeder een lijkrede op het Forum.
 Het Tweede Triumviraat: Marcus Antonius, Gaius Julius Caesar Octavianus en Marcus Aemilius Lepidus sluiten een politieke alliantie.
 Gaius Octavianus trouwt met de 11-jarige Clodia, een stiefdochter van Marcus Antonius. Dit om het bondgenootschap te versterken.
 De Romeinse Republiek wordt verdeeld onder het Driemanschap:
 Africa en Sicilia komen onder toezicht van Marcus Lepidus.
 Het oosten (Griekenland en de rest van het oosten) wordt aan Marcus Antonius toegewezen.
 Gallia Narbonensis (Gallië) en Hispania komen onder bestuur van  Gaius Octavianus.
 In Rome worden als vergelding ruim 130 magistraten en 2.000 welgestelde Romeinen, op beschuldiging van verraad ter dood gebracht.
 Marcus Tullius Cicero wordt tijdens zijn vlucht in Formia vermoord, zijn hoofd en handen worden op het Forum Romanum te kijk gesteld.
 Lugdunum (huidige Lyon), een Romeinse handelskolonie op de heuvel van Fourvière, wordt gesticht door proconsul Munatius Plancus.

Palestina 
 Antipater, gouverneur van Idumea, wordt bij het innen van belastinggeld als procurator voor de Romeinen in Judea vermoord.

India 
 Volgens Nagasena, een boeddhistische sage, wordt de Boeddha van Smaragd vervaardigd en in een tempel in Pataliputra geïnstalleerd.

Geboren 
 20 maart - Publius Ovidius Naso, Romeins dichter van de augusteïsche elegiaci (overleden 17)

Overleden 
 Antipater (~100 v.Chr. - ~43 v.Chr.), gouverneur van Idumea en vader van Herodes de Grote (57)
 Atia Balba Caesonia (~85 v.Chr. - ~43 v.Chr.), moeder van Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus) (42)
 Aulus Hirtius (~90 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins consul en veldheer (47)
 Decimus Junius Brutus Albinus (~84 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins veldheer en een van de samenzweerders tegen Julius Caesar (41)
 Gaius Cornelius Verres (~120 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins praetor en staatsman (77)
 Gaius Trebonius (~90 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins staatsman en veldheer (47)
 7 december - Marcus Tullius Cicero (~106 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins redenaar en staatsman (63)
 Quintus Tullius Cicero (~102 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins praetor en broer van Cicero (59)
 Servius Sulpicius Rufus (~106 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins consul en staatsman (63)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
17 v.Chr.

17 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
In Rome worden ter ere van het 700-jarig bestaan van de stad eeuwfeesten gehouden: de "Ludi Saeculares". De Senaat kondigt de wereldvrede (Pax Augusta) af. 
Quintus Horatius schrijft ter gelegenheid van de feesten het Carmen saeculare.

Geboren 
Lucius Julius Caesar Vipsanianus, zoon van Marcus Vipsanius Agrippa (overleden 2)

Overleden 

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
27 v.Chr.

Het jaar 27 v.Chr. is een jaartal in de 1e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Romeinse Rijk 
 In Rome wordt de 35-jarige Gaius Julius Caesar Octavianus voor de zevende maal gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
 16 januari - Octavianus draagt officieel zijn bevoegdheden over aan de Senaat, hij wordt benoemd tot princeps en vereerd met de titel Augustus ("De Verhevene").
 Begin van de Julisch-Claudische dynastie (27 v.Chr. - 68): Augustus laat op het Marsveld een zonnewijzer (gnomon) oprichten, een obelisk verscheept vanuit Heliopolis (Egypte).
 Marcus Vipsanius Agrippa laat onder zijn consulschap het Pantheon bouwen.
 Einde van de Romeinse Republiek: Keizer Augustus voert hervormingen door, de veterani (± 100.000 man) krijgen eervol ontslag en het Romeinse leger wordt gereorganiseerd.
 In het imperium worden 23 legioenen gestationeerd, de pretoriaanse garde wordt opgericht.
 Augustus vormt de Classis Misenensis aan de Tyrreense Zee, met als marinehaven "Porticus Julius" bij Misenum.
 Vlooteenheden (vexillationes) worden gevestigd in Centumcellae, Ostia, en Pozzuoli.
 Zomer - Augustus voert een inspectiereis door het noordwestelijk deel van zijn rijk, hij reorganiseert het staatsbestuur in Gallië en Hispania. Zo wordt Tarraco de hoofdstad van Hispania Citerior.
 De Augusteïsche staatsvorm en het muntrecht van de provinciae in het Keizerrijk worden gemonopoliseerd. In Rome wordt het mausoleum van Caesar Augustus voltooid.

Egypte 
 Bij een zware aardbeving wordt de Tempel van Karnak verwoest.

Geboren 
 Lucius Arruntius, Romeins consul en staatsman (overleden 37)

Overleden 

 Marcus Terentius Varro, Romeins geleerde en bibliothecaris van Julius Caesar

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
Wolkbreuk

Een wolkbreuk is een abrupte regenbui waarbij een extreme hoeveelheid neerslag in een korte periode wordt geproduceerd. Een wolkbreuk gaat meestal gepaard met onweer en hagel en is in staat om overstromingen te veroorzaken. Een wolkbreuk kan enorme hoeveelheden water achterlaten: in enkele minuten wel 25 mm aan neerslag, wat overeenkomt met 25.000 ton/km2. 

Wolkbreuken zijn zeldzame verschijnselen. Ze ontstaan door middel van orografische stuwing of wanneer een warmeluchtpakket zich mengt met koelere lucht, wat resulteert in plotselinge condensatie. De term "wolkbreuk" kwam voort uit het idee dat wolken beschouwd konden worden als waterballonnen die konden barsten, waarna alle neerslag naar beneden viel. Hoewel dit idee sindsdien is weerlegd, blijft de term in gebruik.

In een warm klimaat is een wolkbreuk bui gewoner dan in het gematigde klimaat van Nederland en België. Hierdoor wordt aan het begrip niet overal dezelfde betekenis gehecht. In Nederland wordt een wolkbreuk gedefinieerd als een hevige bui waarin 25 millimeter of meer in een uur valt, en/of minstens 10 millimeter in vijf minuten. Het zicht loopt tijdens een wolkbreuk terug tot soms minder dan 200 meter. Een wolkbreuk kan gepaard gaan met een valwind.

Nederland

In een willekeurige plek in Nederland ontstaat gemiddeld eens in de tien jaar een wolkbreuk. Vrijwel jaarlijks komt er wel ergens in Nederland of België een wolkbreuk voor. Wanneer het weinig waait en de buien lange tijd boven een bepaald gebied blijven hangen of een serie hevige buien overtrekt, kunnen vooral 's zomers aanzienlijke hoeveelheden regen vallen. Een willekeurige plaats in Nederland krijgt ook eens in 10 jaar in 24 uur een hoeveelheid van meer dan 50 mm te verwerken.

Op sommige dagen is er aanzienlijk meer gevallen. Zo viel er op 24 juni 1975 in de Nederlandse stad Gouda binnen 24 uur 146 mm regen. Op 9 augustus 1951 kreeg een weerstation van het KNMI in Amsterdam 148 mm en het eeuwrecord van de regen in Nederland staat nog altijd genoteerd voor Voorthuizen, waar in 1948 op 3 augustus 208 mm is gevallen.

Ook in de zomer van 1997 en 2006 zijn er op verschillende dagen enorme plensbuien gevallen. De vliegbasis Twente kreeg op 13 juli 1997 29 mm, waarvan 15 mm in 20 minuten. Op 29 juni 1997 kreeg het noorden van het land plaatselijk 100 mm binnen een etmaal. Leeuwarden ving 48 mm in een uur, waarvan 19 mm in 20 minuten. Ook in 1998 heeft Nederland met wolkbreuken te maken gehad: op 6 juni kreeg Schinnen in Zuid-Limburg 50 mm binnen een uur, op 3 september kreeg Boskoop binnen twee uur tijd 92,2 mm en op 14 september viel in Dirksland op de Zuid-Hollandse eilanden 134 mm, op drie na de hoogste dagsom van de 20e eeuw.

Neerslag
Kwartier (tijd)

Een kwartier is een eenheid van tijd, namelijk een kwart gedeelte van een uur. Een kwartier bestaat uit 15 minuten of uit 900 seconden. Een etmaal bevat 96 kwartieren. Een jaar bestaat uit 35040 kwartier. 

Het begrip kwartier werd in de Middeleeuwen al gebruikt. Omdat de wijzerplaat van een klok een ronde vorm heeft, ligt het voor de hand om deze cirkel in helften en kwarten onder te verdelen. Naast halfuur komt men dan op het woord kwartier.

Kwart
Bij tijdsaanduidingen wordt in plaats van kwartier het woord kwart gebruikt.
Het is nu kwart voor zes.

Zie ook
 Academisch kwartiertje

Niet-SI-eenheid
Tijdseenheid
Peter Høeg

Peter Høeg (Kopenhagen, 17 mei 1957) is een Deense schrijver van literaire fictie die zijn carrière begon als zeeman, danser en acteur.

Leven en werk 
Peter Høeg groeide op in Kopenhagen, waar hij in 1984 zijn studie literatuurwetenschap aan de Universiteit van Kopenhagen afrondde. Hierna werkte hij onder andere als sportleraar en danser. In 1988 debuteerde hij met Forestilling om det tyvende århundrede (Voorstelling van de twintigste eeuw). Na deze roman en zijn tweede boek Fortællinger om natten (Nachtvertellingen) uit 1990 groeide de belangstelling voor zijn werk. Zijn grote doorbraak kwam in 1992 met zijn misdaadroman Frøken Smillas fornemmelse for sne (Smilla's gevoel voor sneeuw) waarvoor hij bekroond werd met de Glazen Sleutel. Deze wereldwijde bestseller werd in 1997 door Bille August verfilmd als Smilla's Sense of Snow. Ondanks het internationale succes besloot Høeg geen verdere verfilmingen van zijn werk toe te staan om de fantasie van zijn lezers niet vast te pinnen op de filmbeelden.   

Voor de roman De måske egnede (Grensgevallen) uit 1993 werd hij onderscheiden met De Gyldne Laurbær en de Deense Kritikerprisen. Minder lovend was de kritiek over Kvinden og aben (De vrouw en de aap) uit 1996. Daarna bleef het tien jaar lang stil rond Peter Høeg, totdat in 2006 Den stille pige (De stilte en het meisje) uitkwam. Deze roman werd niet al te best ontvangen door de Deense recensenten, die het boek "te complex" of "te postmodern" vonden, terwijl de Noorse schrijver Jan Kjærstad het juist voor hem opnam en de kleingeestigheid aanviel van de hedendaagse Deense kritiek. Die zou moeite met hem hebben omdat hij als literair schrijver moeilijk te rubriceren is. Zijn werken verschillen onderling nogal in stijl en thematiek en hebben etiketten gekregen als postmodern, gothic, magisch realistisch en nordic noir.

Peter Høeg heeft het fonds Lolwe opgericht, dat vrouwen en kinderen in de derde wereld ondersteunt. De opbrengst van de roman Kvinden og aben ging naar dit fonds.

In 2006 was in de Nederlandse theaters een toneelbewerking van Han Römer door Toneelgroep Oostpool te zien van het boek De måske egnede onder de naam Grensgevallen.

Werkenlijst 
 Forestilling om det tyvende århundrede (Voorstelling van de twintigste eeuw), 1988
 Fortællinger om natten (Nachtvertellingen), 1990
 Frøken Smillas fornemmelse for sne (Smilla's gevoel voor sneeuw), 1992 - verfilmd door Bille August
 De måske egnede (Grensgevallen), 1993
 Kvinde og aben (De vrouw en de aap), 1996
 Den stille pige (De stilte en het meisje), 2006
 Elefantpassernes børn (De kinderen van de olifantenhoeders), 2010
 Effekten af Susan (Het effect van Susan), 2014
 Gennem dine øjne (Door jouw ogen), 2018

Deens schrijver
Functieleer

Functieleer of experimentele psychologie is het terrein binnen de psychologie dat zich richt op de basisfuncties van de hersenen die in alle gedrag een rol spelen. Zo is er bijvoorbeeld onderzoek naar:
 aandacht
 leren, geheugen, denken en probleemoplossing
 taal: taalproductie, lezen, taalperceptie, communicatie
 motoriek: aansturing van complexe bewegingen als het vangen van een bal, grijpen van een kopje
 motivatie en daarmee samenhangende emoties
 bewustzijn

Geschiedenis en termen 
Aanvankelijk heette dit terrein van onderzoek ook in het Nederlands experimentele psychologie, zoals in het Engels (en veel andere talen) nu nog 'experimental psychology'. De benaming 'functieleer' is door de Amsterdamse hoogleraar Duijker ingevoerd, omdat men inmiddels ook in andere takken van de psychologie 'experimenten' was gaan doen en hij dit verwarrend vond. Wat men later cognitieve psychologie is gaan noemen valt ook onder de functieleer. Vanwege de sterke nadruk op theorievorming en het gebruik van kwantitatieve onderzoekstechnieken, wordt ook wel de term psychonomie (= wetten van de ziel) gebruikt.

Specialisaties 
De meeste onderzoekers specialiseren zich tegenwoordig in een van deze functies en zo heeft men het dan bijvoorbeeld apart over de waarnemingspsychologie, de motivatie- of dynamische psychologie, de leerpsychologie, taalpsychologie of psychologie van het geheugen. Het voornaamste doel van deze richting in de psychologie is om te beschrijven hoe onze interne representaties van de buitenwereld tot stand komen, en om een beter inzicht te krijgen in de stapjes en deelprocessen waaruit complexe denk- en informatieverwerkingsprocessen zijn samengesteld. De voornaamste onderzoekstechnieken van de psychologische functieleer zijn computersimulatie van netwerken (ook weleens neurale netwerken genoemd) en gedragsmatig experimenteel onderzoek met proefpersonen waarin gebruik wordt gemaakt van cognitieve taken. Meer recent wordt ook aansluiting gezocht bij het meer biologisch gerichte onderzoek, zoals in de cognitieve neurowetenschap.

Toepassingen 
Bevindingen en theorie van de functieleer worden toegepast in bijvoorbeeld:
 Klinische psychologie
 Ontwikkelingspsychologie
 Arbeids- en organisatiepsychologie

Belangrijke namen uit het verleden 
 Donald Broadbent
 Gerard Heymans
 William James
 Albert Michotte
 Géry van Outryve d'Ydewalle
 Armand Thiéry
 Ernst Heinrich Weber
 Wilhelm Wundt

Psychologie
Hansie Cronjé

Wessels Johannes (Hansie) Cronjé (Bloemfontein, 25 september 1969 – Outeniquabergen, 1 juni 2002) was een Zuid-Afrikaans cricketspeler.

Hij was een getalenteerde jonge batsman met een goed inzicht in de tactiek van het spel. Hij begon zijn carrière in Vrijstaat, waar hij op 21-jarige leeftijd de captain werd. Zijn eerste nationale wedstrijd was een jaar later. Hij werd captain voor het Zuid-Afrikaanse team in 1993 en leidde het team naar een aantal overwinningen tegen Nieuw-Zeeland en Engeland. Hij was een gelovig christen, die zowel op het veld als daarbuiten integer overkwam, en daarom kwam het als een schok toen hij in april 2000 toegaf deel uit te maken van een groot omkoopschandaal, waarbij hij geld en goederen ontving van wedkantoren om de uitkomst van wedstrijden te beïnvloeden. Hierna werd hij veroordeeld en verboden cricket te spelen of te coachen.

Hansie Cronjé vond werk in een bedrijf dat mijnen beheerde, en terwijl hij voor zijn werk op reis was kwam hij op 32-jarige leeftijd bij een vliegtuigongeluk om het leven.

Cronje, Hansie
Zygote

Een zygote is het eerste, eencellige stadium in de levenscyclus van een geslachtelijk voortplantend organisme, vlak na de versmelting van twee haploïde gameten, bijvoorbeeld de bevruchting van een eicel door een zaadcel.

De twee gameten kunnen morfologisch gelijk zijn, beide met flagellen. Als de vrouwelijke gameet groter is dan de mannelijke gameet of geen flagellen heeft, dan is er sprake van een eicel.

Bij sommige groepen van schimmels, zoals bij de ascomyceten en de basidiomyceten, kan na de versmelting van de gameten (plasmogamie) de versmelting van de celkernen (karyogamie) uitgesteld worden tot een later tijdstip. Er is dan een fase, de dikaryofase, waarin de cellen twee kernen hebben.

Na de fusie van twee beweeglijke gameten kan ook de nieuw gevormde zygote beweeglijk zijn (planozygote), in andere gevallen is ze onbeweeglijk (aplanozygote). Een zygote is een diploïde cel die wordt gevormd uit twee haploïde cellen.

Bij de mens wordt een zygote gevormd als een zaadcel en eicel elkaar ontmoeten in de eileider. Snel na de vorming begint de zygote met celdelingen en vormt dan een blastocyste. De bevruchte eicel van een mens is van 0 tot 2 weken een zygote. Hierna wordt het een embryo, dat later uitgroeit in een foetus.

Referenties 

Geslachtelijke voortplanting
Levenscyclus
Cel
Ontwikkelingsbiologie
Eicel

Een eicel is de niet beweeglijke, vrouwelijke gameet of geslachtscel. De mannelijke gameten, de zaadcellen, zijn beweeglijk, doordat ze flagellen bezitten. De biologische term voor eicel is ovum (meervoud ova, van het Latijnse woord ovum dat ei of eicel betekent).

Bij hogere dieren, inclusief de mens, ontstaan eicellen in de vrouwelijke geslachtsklieren, de eierstokken.

Menselijke eicel 
Bij haar geboorte heeft een vrouw in aanleg enkele duizenden eicellen. Hiervan komen er gedurende haar vruchtbare leven een paar honderd tot rijping. Het proces van de rijping van de eicellen is oögenese.

In het menselijk lichaam is de eicel een van de grootste cellen en is met een diameter tussen de 100 en 200 µm zichtbaar met het blote oog, dus zonder hulp van een microscoop.

De eicel is in tegenstelling tot de zaadcel niet zelf mobiel. Daarentegen bevat een eicel een grote hoeveelheid reservevoedsel om na de versmelting de zygote en het vroege embryo voor de eerste tijd van energie te voorzien. De eicel is door deze reserve de grootste cel van het organisme.

Plantaardige eicel 

In het vruchtbeginsel van een bedektzadige plant kunnen één of meerdere zaadknoppen met elk een eicel (embryozak) voorkomen. De embryozak van een plant bevat in tegenstelling tot een dierlijke eicel minder reservevoedsel. Bij de bedektzadigen versmelt na bevruchting één kern uit de stuifmeelbuis met de secundaire embryozakkern en vormt zo een triploïde (3n) kern. Deze kern groeit uit tot het endosperm (kiemwit), dat reservevoedsel bevat voor de zich later te ontwikkelen plant. De andere kern versmelt met de eicel, dat vervolgens uitgroeit tot het kiempje. Na bevruchting wordt bij dicotylen het reserve voedsel uit het endosperm opgeslagen in de kiemlobben en bij de monocotylen blijft het in het endosperm.

Zie ook 
 Oögenese
 Gameet
 Ovariële follikel
 Ovulatie
 Bevruchting
 Menstruatiecyclus
 Zwangerschap

Geslachtelijke voortplanting
Levenscyclus
Cel
Ovulatie

De ovulatie of eisprong is het gereedkomen van een eicel uit de eierstok.

Dit proces vindt bij de vrouw eenmaal per menstruatiecyclus plaats, in het midden van de cyclus. Daarbij komt er in een van de twee eierstokken een eicel tot rijping. Het moment dat de eicel door de eierstok wordt afgestoten, heet de eisprong. Dit wordt zo genoemd omdat de ovaria niet rechtstreeks aan de eitrechter en dus de eileider (of het oviduct) vastzitten, maar met een vlies onder de trechter 'hangen'. Het rijpe eicelletje moet dus bij de ovulatie een kleine 'sprong' maken om in de eileider terecht te komen.

De eicel wordt via de eileider naar de baarmoeder (oftewel de uterus) getransporteerd.

Omdat zaadcellen in het lichaam van de vrouw meerdere dagen kunnen blijven leven, is het niet noodzakelijk op de dag van de ovulatie geslachtsgemeenschap te hebben om een bevruchting te laten plaatsvinden. Met een ovulatietest kan de LH-piek worden opgespoord. De ovulatie vindt plaats 20-48 uur na de start LH-piek. Dit is de meest vruchtbare periode van de menstruatiecyclus, dat wil zeggen de meest kansrijke om zwanger te worden.

Na de ovulatie kan de eicel nog slechts enkele uren bevrucht worden door een zaadcel om tot de ontwikkeling van een embryo te komen.

In sommige gevallen komen er bij toeval twee eicellen tot rijping per cyclus. In geval van bevruchting kan op die manier een twee-eiige tweeling ontstaan.

Indien de eicel niet bevrucht wordt, komt 10 tot 16 dagen na de eisprong de menstruatie.

Op 11 juni 2008 verscheen in het blad New Scientist een artikel over de Belgische professor Jaques Donnez, die erin slaagde duidelijke foto's te nemen van een eisprong. Tot dan toe was dat altijd zeer moeilijk gebleken.

Afwijkingen
Wanneer een vrouw in de vruchtbare fase van haar leven geen eisprong krijgt, wordt gesproken van anovulatie. Anovulatie, dus afwezigheid van ovulatie, dient niet verward te worden met amenorroe: de afwezigheid van menstruatie. Anovulatoire vrouwen kunnen nog steeds enkele menstruaties hebben. Bij paren met onvervulde kinderwens wordt in 20 - 25% van de gevallen de diagnose anovulatie gesteld.

Geslachtelijke voortplanting
Scrotum

Het scrotum (ook wel balzak) is, bij mannelijke, niet-testiconde zoogdieren, een onder de buik hangende huidplooi (zakje) waarin de twee teelballen (testikels) hun plaats hebben.

Het scrotum bevindt zich tussen de benen, de penis en de anus.

Bij de mens is het voor een goed verlopende zaadcelproductie in de teelballen nodig dat de testes op de juiste temperatuur worden gehouden; dat is enkele graden beneden de lichaamstemperatuur. Dit wordt geregeld door de musculus cremaster zodat de inhoud van de balzak, afhankelijk van de omgevingstemperatuur, dichter naar of verder van het lichaam beweegt waardoor de temperatuur resp. hoger of lager wordt.

Bij castratie wordt de inhoud van het scrotum geheel verwijderd, waardoor niet alleen de zaadproductie maar ook de hormoonproductie die normaal in de teelballen plaatsvindt wordt onderbroken.

In de seksualiteit speelt de gevoeligheid van het scrotum een rol. Een voorzichtige aanraking kan zeer opwindend zijn. Een ruwere aanraking van het scrotum is echter bijzonder pijnlijk. Daarom worden bij sommige balsporten het scrotum en de penis beschermd door een zogenaamde toque.

In de ontwikkeling van een menselijk embryo is het scrotum homoloog aan de buitenste schaamlippen. Op de foto rechts is duidelijk de verticale sluiting te zien.

Extern zichtbaar lichaamsdeel
Geslachtsorgaan (mannelijk)
Geluk

Geluk (emotie), de positieve emotie van het 'gelukkig zijn'
Geluk (kans), voorspoed, d.w.z. dat het toeval iemand beter dan gemiddeld beloont
Gelug, een van de vijf hoofdscholen binnen het Tibetaans boeddhisme

Personen:
Constantijn Geluk (1974), Nederlands voorganger en christelijk spreker
Jan Geluk (1950), Nederlands politicus, landbouwer en ondernemer
Leonard Geluk (1970), Nederlands politicus
Guus Geluk, een stripfiguur uit de wereld van Donald Duck
Zoen (kus)

| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|}
Een zoen of kus is het met de lippen aanraken van iets anders, gewoonlijk een ander persoon.

Liefde 
Een zoen is vaak een uitdrukking van liefde of seksuele aantrekking; het betreft in dat geval twee personen die elkaar wederzijds op de lippen kussen, of een persoon die de ander op verschillende onderdelen van zijn of haar lichaam kust. Dit soort kus kan de liefdes- of lustgevoelens sterk verhogen.

Wanneer een kus geen uitdrukking geeft aan liefde is het grotendeels een symbolisch gebaar dat uitsluitend voor de waarde wordt uitgewisseld en niet voor het gevoel dat de kus teweeg kan brengen.

In een romantische of seksuele kus gaat het vooral om het lichamelijke effect. Dat maakt dat een romantische of seksuele kus veel intenser is en vaak langer duurt dan een symbolische kus.

Begroeting 
Kussen kan een groet zijn tussen twee personen. Dit behelst vaak het kussen op elkaars wangen.

De exacte manier waarop dat gebeurt en hoe vaak en met wie is sterk afhankelijk van de cultuur en verschilt daarom per land, maar ook per bevolkingsgroep en familiegebruik: in sommige families worden alle familieleden ter begroeting gezoend, in andere wordt alleen tussen mannen en vrouwen gekust. Soms worden twee kussen op de wangen gegeven, soms drie. Dat laatste is vooral gebruikelijk in onder andere Nederland en België.

In Zuid-Europa wordt vaak al bij eerste kennismaking gezoend, vooral met kinderen. De Finnen kussen elkaar vrijwel nooit.

Bij sommige speciale gelegenheden, bijvoorbeeld een prijsuitreiking, is een kus voor de vrouwen niet ongebruikelijk.

Een kus tussen twee mannen is in West-Europa minder gebruikelijk, behalve in sommige landen (Frankrijk, Wallonië in België enz.).

In de Bijbel valt meermalen te lezen dat een kus de gebruikelijke begroeting is tussen twee personen, zowel mannen als vrouwen. Berucht is de Judaskus, die Judas gebruikte om Jezus op een onopvallende manier aan te wijzen.

Handkus

Bij de inmiddels minder gebruikelijke handkus raken de lippen van de man de hand van de vrouw slechts licht of net niet. In adellijke kringen is de handkus nog courant gebruik en niet verouderd.

Verwant aan de handkus is het kussen van de ring van een gezagsdrager zoals de paus. Dit kan door mannen en vrouwen gedaan worden. Het kussen van de ring van een bisschop is grotendeels verdwenen.

Onderdanigheid 
Afgezien van de liefdeskus en de begroetingskus kan met een kus ook onderdanigheid worden uitgedrukt, zoals wanneer iemand de ring van de koning of paus kust.

Wanneer paus Johannes Paulus II in een vreemd land voet op de grond zette, kuste hij altijd eerst de grond om zijn respect voor dat land te tonen.

Trivia 
 De bruid en bruidegom kunnen elkaar zoenen nadat het huwelijk is voltrokken.
 Judas Iskariot verraadde Jezus door hem te kussen.

Zie ook 
 Kus (middeleeuwen)
 Tongzoen
 Verzoening
 Zuigzoen

Zoenen
Eileider

Een eileider of tuba uterina is een deel van de geslachtsorganen van de vrouw. Het is een trechtervormig orgaan dat zich met het brede eind over de eierstokken heen buigt, en met het smalle uiteinde in de baarmoeder uitkomt.

De functie van de eileider is het vervoer van de eicel of embryo naar de baarmoeder. De epitheelcellen die het oppervlak van de eileider bedekken, hebben trilharen die de eicel of embryo voortbewegen naar de baarmoederholte. In de eileider kan de bevruchting plaatsvinden.

De medische naam voor de eileider (tuba uterina), Tuba Falloppi, is afkomstig van de ontdekker van de eileiders, de 16e-eeuwse Italiaanse anatoom Gabriele Falloppio.

Afwijkingen 
 Buitenbaarmoederlijke zwangerschap (extra-uteriene graviditeit, EUG) treedt op als een embryo in plaats van het baarmoederslijmvlies, zich in een eileider, of op de eierstok (ovarium), dan wel in de buikholte nestelt. Behandeling bestaat uit operatieve verwijdering middels openen van de eileider, dan wel verwijdering van de eileider. Dit kan middels een buikoperatie of met behulp van een laparoscopie. Soms wordt een EUG medicamenteus behandeld met methotrexaat, een chemotherapeuticum.
 Hydrosalpinx is een ophoping van secreet, gemaakt door slijmklieren van de eileider, nadat de beide uiteinden verstopt zitten, bijvoorbeeld door verklevingen, EUG, ontsteking ten gevolge van infectie. Vaak wordt gedurende de cyclus een wisselende diameter van hydrosalpinx gezien met behulp van echoscopie. In principe hoeft dit niet behandeld te worden tenzij er klachten ontstaan of kinderwens bestaat. Afhankelijk van de grootte, doel en ernst van de klachten, en of de andere kant ook aangedaan is, kan de aangedane eileider operatief verwijderd worden of geclipt worden
 Pyosalpinx is een pusophoping nadat er een opstijgende infectie is opgetreden in de eileider (pelvic inflammatory disease, PID, salpingitis). In het kader van een PID wordt een behandeling met antibiotica gestart, en indien de klinische toestand niet verbetert na 2 dagen en er aanwijzingen zijn dat de ontsteking, nadat een ontstekingsinfiltraat is ontstaan, zich ontwikkelt tot een abces lijkt een operatieve behandeling onvermijdbaar.
 Tumor

Geslachtsorgaan (vrouwelijk)
12 v.Chr.

Het jaar 12 v.Chr. is een jaartal in de 1e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
In Rome wordt keizer Augustus door de Senaat benoemd tot pontifex maximus, de opperste priester van de Romeinse staatsreligie (religio Romana).
 De Romeinse vloot wordt overgebracht naar de nieuwe marinebasis bij Misenum op Sicilië.

Balkan
 Tiberius Claudius Nero onderdrukt een opstand in Dalmatië en Pannonië, hij verovert het gebied van de Midden-Donau (huidige Hongarije).

Germanië
 Nero Claudius Drusus breidt het Romeinse Keizerrijk uit langs de Rijn tot aan de Elbe.
Nero Drusus stuurt een kleine Romeinse vloot langs de Noordzee-kust en verkent het gebied van de Ampsivaren in Noord-Germanië.
Drusus sticht in de Elzas langs de Limes, het Romeinse grensfort Argentoratum (Straatsburg) en vestigt er Legio VIII Augusta.
Drusus sticht in Germania Inferior aan de riviermonding de Lippe, een Romeinse kolonie: Colonia Ulpia Traiana (huidige Xanten). Op de Fürstenberg wordt het legerkamp Castra Vetera gebouwd, voor het versterkte fort ontstaat een civiele nederzetting (canabae legionis). Hier wonen en werken de ambachtslieden, handelaars en de gezinnen van de legionairs. Het legerkamp vormt een uitvalsbasis voor twee Romeinse legioenen (± 10.000 man).

Nederlanden
 Romeinen onderwerpen Friezen ten noorden van de grote rivieren.
 Eerste vermelding Bataven als socii (bondgenoten) in Romeinse dienst ter bescherming van de Rijnlinie.
 Romeinse veldheer Drusus Claudius Nero legt strategische waterwerken aan. De Drususdam regelt de waterstand bij de splitsing Rijn en Waal (Herwen). De Drususgracht verbindt de Oude Rijn via de Vecht (wellicht bij Neude in Utrecht) met het Flevomeer.
 Belgica administratieve Romeinse provincie inclusief Nederlandse gebieden in Germania Romana op linkeroever Rijn.

India
Koning Azes II overlijdt. In het noordwesten van India wordt het Indo-Scythische Rijk bedreigt door de Kushanen, een van de vijf stammen van de Yuezhi in Bactrië.

Geboren 
 Herodes van Chalkis, hogepriester en tetrarch (vazalkoning) van Chalkis
 Marcus Vipsanius Agrippa Postumus, zoon van Marcus Vipsanius Agrippa en Julia Caesaris (overleden 14)

Overleden 
 Marcus Vipsanius Agrippa (51), Romeins veldheer en vriend van Imperator Caesar Augustus
 Sextus Propertius, Romeins elegisch dichter

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
10 v.Chr.

10 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa

Keizer Augustus vestigt in Gallië een Romeinse kolonie: Augustoritum (Limoges). De stad wordt een belangrijk knooppunt voor handelswegen.
Drusus sticht Castellum Bonna (Bonn) en bouwt een brug over de Rijn. Het legerkamp vormt een uitvalsbasis tegen de Chatten en Cherusken.
Nero Claudius Drusus sticht in Rijnland-Palts langs de Limes, het Romeinse grensfort Noviomagnus Nemetum (huidige Speyer).

Nederlanden 
 Nero Claudius Drusus strijdt tegen de Chauken aan de Noordzeekust.

Palestina

De Joodse tempel in Jeruzalem wordt na een ambitieuze restauratie ingewijd door Herodes de Grote.

China
 
Oost-Turkestan (huidig Sinkiang) werpt het juk van de Han-dynastie van zich af en verdrijft de Chinezen uit het Tarimbekken.

Geboren 

Alexander de Alabarch, leider van de Joodse gemeenschap in Alexandrië
1 augustus - Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus, keizer van het Romeinse Keizerrijk (overleden 54)
Herodes Agrippa I, koning van Judea (overleden 44)

Overleden 
Titus Statilius Taurus (50), Romeins consul en veldheer

010
9 v.Chr.

Het jaar 9 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië

 30 januari - In Rome wordt de Ara Pacis ("Altaar van de Vrede") ingewijd door keizer Augustus.

Europa

Nero Claudius Drusus bezet het gebied aan de Main in Beieren en laat grensforten bouwen in het Taunusgebergte. 
Drusus voert een veldtocht tegen de Marcomannen langs de Elbe en overlijdt ten gevolge van een val van zijn paard bij de rivier de Saale.

Palestina

Aretas IV (9 v.Chr. - 40) volgt Obodas III op als koning van de Nabateeërs.

Geboren 
Asconius Pedianus, Romeins grammaticus en historicus (overleden 76)

Overleden 
Nero Claudius Drusus (29), stiefzoon van Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus)

009
43

Het jaar 43 is het 43e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Keizer Claudius en Lucius Vitellius worden door de Senaat herkozen tot consul van het Imperium Romanum.
 Claudius verleent Gallische stamhoofden het Romeinse burgerrecht en laat ze in de Senaat toetreden.
 Pomponius Mela schrijft het aardrijkskundig boekwerk "De Chorographia" en stelt de klimaatzones vast.

Europa 
 Koning Cunobelin overlijdt, Brittannië wordt verdeeld onder zijn zoons Togodumnus, Caratacus en Arvirargus. Claudius eist een jaarlijkse schatting, de Britten weigeren dit te betalen.
 Claudius laat in Gallia Belgica in Gesoriacum (huidige Boulogne-sur-Mer), de Classis Britannica bouwen. De vloot wordt opgericht om het Romeinse invasieleger te transporteren.
 Invasie van Brittannië: Het Romeinse leger (Legio II Augusta, Legio IX Hispana, Legio XIIII Gemina en Legio XX Valeria Victrix) landt bij Richborough in het zuidoosten van Engeland.
 Slag bij Medway: Britse stammen onder leiding van Togodumnus worden aan de oevers van de Medway verslagen. Caratacus voert vredesonderhandelingen met de Romeinen.
 Arvirargus (r. 43-57) volgt zijn broer Togodumnus op als koning van Brittannië. Legio XX onder bevel van Vespasianus verovert 20 steden tot aan Devon en het eiland Wight.
 Claudius bezet Camulodunum (Colchester) en vestigt er een Romeins legerkamp. De Britse stammen worden tot overgave gedwongen, Britannia wordt een Romeinse provincie.

Egypte 
 Marcus wordt door de Orthodoxe Kerk benoemd tot patriarch van Alexandrië in Egypte.

Klein-Azië 
 Lycië en Pamphylië worden ingelijfd bij het Romeinse Keizerrijk.

Geboren

Overleden 

 Julia Drusi Caesaris, dochter van Drusus Claudius Nero

00
42

Het jaar 42 is het 42e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Keizer Claudius begint met de bouw van Portus, langs de Via Portuensis wordt de haven verbonden met Rome.

Palestina 
 Paulus, de apostel, reist naar Klein-Azië en Griekenland om het evangelie te prediken. Zijn redevoeringen overtuigen mensen van een nieuw geloof (het christendom).

China 
 Begin tweede Chinese overheersing van Vietnam: Keizer Han Guangwudi stuurt een Chinees expeditieleger onder bevel van Ma Yuan naar Vietnam. De zusters Trung worden verslagen en plegen zelfmoord.

Geboren

Overleden

Zie ook 
 Het getal 42
 42, het antwoord op het Leven, het Universum, en Alles

00
58

Het jaar 58 is het 58e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Rome
Keizer Nero stuurt Marcus Salvius Otho weg uit Rome en benoemt hem tot proconsul van Lusitania (huidige Portugal).

Armenië
Gnaius Domitius Corbulo valt met een Romeins expeditieleger (vier legioenen) Armenië binnen. Hij steekt de rivier de Aras over en bezet Artaxata.

Palestina
Paulus keert terug naar Jeruzalem met ingezameld geld. Hij wordt echter beschuldigd van verraad en opgesloten in de gevangenis van Caesarea.

China
Keizer Han Mingdi geeft boeddhistische monniken toestemming zich te vestigen in het Chinese Keizerrijk en heiligdommen op te richten.

Germanië
De Chauken verdrijven hun buurstam de Ampsivaren uit het gebied van de Eemsmonding.

Geboren

Overleden 

00
59

Het jaar 59 is het 59e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
Keizer Nero laat zijn moeder Agrippina de Jongere vermoorden. Tijdens de Quinquatrus weet ze in Baia door een geplande schipbreuk aan de verdrinkingsdood te ontsnappen. Later wordt Agrippina in opdracht van Nero in haar villa op brute wijze vermoord.
In Campania ontstaan er in het amfitheater van Nuceria hevige rellen en vallen er doden. Nero besluit de gladiatorspelen voor een periode van 10 jaar te verbieden.

Armenië
 Gnaeus Domitius Corbulo verovert Tigranocerta en plaatst Tigranes VI (r. 59 - 62) op de troon als vazalkoning van Armenië.

Geboren

Overleden 

 Agrippina de Jongere (43), dochter van Germanicus Julius Caesar
 Domitia Lepida de Oudere, kleindochter van Marcus Antonius

00
60

Het jaar 60 is het 60e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 Boudicca, koningin van de Iceni, verenigt na het overlijden van haar man Prasutagus de Keltische stammen in East Anglia. Hij schenkt bij testament zijn koninkrijk aan Nero.
 Suetonius Paulinus, gouverneur van Britannia, ontneemt de Iceense edelen hun land en eigendommen. Boudicca leidt een opstand tegen de Romeinen en plundert Londinium (huidige Londen).
 Suetonius Paulinus besluit de macht van de druïdes te breken, door het eiland Anglesey aan te vallen, waarbij de heiligdommen van de druïdes worden vernietigd.
 De Romeinen stichten de Thermen van Bath.

Midden-Oosten en Afrika 
 Paulus, de apostel, vertrekt als gevangene naar Rome om door de Senaat berecht te worden, onderweg lijdt hij schipbreuk op het eiland Malta bij St. Paul's Bay.
 Porcius Festus volgt Antonius Felix op als procurator van Judea. De Sicariërs ("dolkmannen"), een verzetsbeweging van de Zeloten, plegen aanslagen op Joodse aristocraten.
 Heron van Alexandrië, Grieks wetenschapper, berekent in zijn boekwerk "Metrica", met zijn formule van Heron de oppervlakte van een driehoek.
 Keizer Nero stuurt een militaire expeditie naar Meroë (Soedan); het koninkrijk sluit een handelsverdrag met Rome.

Geboren 
 Juvenalis, Romeins satirendichter (overleden 138)
 Keiko, keizer van Japan

Overleden

Verschenen 
 Hero van Alexandrië schrijft de "Metrica", "Mechanica" en "Pneumatica".

00
667

Het jaar 667 is het 67e jaar in de 7e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Arabische Rijk 
 Prins Javanshir ("jonge leeuw") leidt in Kaukasisch Albanië (huidige Azerbeidzjan) tevergeefs een christelijke opstand tegen de Omajjaden. Albanië wordt een islamitische vazalstaat.

Azië 
 Dathopa Tissa II overlijdt na een regeerperiode van 8 jaar en wordt opgevolgd door Aggabodhi IV als koning van Ceylon.

Religie 
 Aubertus, bisschop van Atrecht, sticht de abdij van Sint-Vaast.

Geboren

Overleden 
 23 januari - Ildefonsus, aartsbisschop van Toledo

000