Klasztor

Klasztor (, z , od  – miejsce zamknięte) – budynek lub zespół budynków, w którym mieszkają wspólnoty religijne zakonników albo zakonnic. Klasztory są znane przede wszystkim z chrześcijaństwa i buddyzmu, choć występują lub występowały także w hinduizmie, dżinizmie, islamie i judaizmie.

Nazwą tą określa się często sam zakon czy zgromadzenie zakonne.

Klasztory w różnych religiach

Religie wywodzące się z półwyspu indyjskiego 
Najstarsze formy życia monastycznego wywodzą się z półwyspu indyjskiego z hinduistycznego ascetyzmu. Hinduistyczne formy klasztorów to większa i bardziej sformalizowana matha oraz aśrama.

Z praktyk hinduistycznych wywodzą się monastycyzm buddyjski i dżinnijski. O ile w dżinnizmie jest on podobny do hinduizmu, to buddyzm wytworzył własną bogatą i różnorodną tradycję budowy klasztorów, rozwijaną od IV wieku przed Chr. do dziś na terenie wschodniej Azji, a od XX wieku na całym świecie.

Religie abrahamiczne 
W judaizmie starożytnym istniały wspólnoty przypominające klasztorne np. w Kumran.

Własną i bogatą tradycję monastyczną wykształciło chrześcijaństwo. Klasztory zaczęły się rozwijać ze wspólnot pustelniczych w Egipcie i rozprzestrzeniły się na cały chrześcijański świat. Klasztory istnieją we wszystkich odłamach chrześcijaństwa, także w protestantyzmie, jednak w każdym rozwinęły odrębne cechy charakterystyczne. W języku polskim klasztory prawosławne określa się słowem monaster.

W Islamie cechy klasztorów nabrały wspólnoty sufickie.

Klasyczne cechy klasztorów w zachodnim chrześcijaństwie 

W klasycznym układzie zabudowań ich centralnym punktem był kościół, do którego od strony południowej przylegał otoczony krużgankami czworoboczny wirydarz, od wschodniej – kapitularz, a od zachodniej – cele zakonne lub dormitoria. Naprzeciwko kościoła usytuowany był refektarz, a różne inne budynki (szkoła, zabudowania gospodarcze) lokowano w dalszych częściach kompleksu, jednak w obrębie opasających go murów.

Pomieszczenia klasztorne 
 armarium – pomieszczenie do przechowywania ksiąg.
 auditorium – sala do odczytu; służyła mnichom do omawiania spraw codziennych, rozdzielania prac na bieżący dzień
 cellarium – magazyn klasztorny
 dormitorium – sypialnia klasztorna
 fraternia – pomieszczenie służące zakonnikom do wspólnej pracy
 infirmeria – pomieszczenie przeznaczone dla chorych zakonników
 kalifaktorium (calefactorium) – ogrzewalnia klasztorna
 kapitularz – sala zebrań
 klauzura – ściśle określona część budynków, do której wstęp mają tylko członkowie danego zgromadzenia zakonnego
 krużganek – okalająca dziedziniec galeria utworzona przez arkady wsparte na ciągu filarów bądź kolumn
 lawaterz, lawatorium – umywalnia klasztorna
 oratorium – kaplica klasztorna
 parlatorium – rozmównica; pomieszczenie przeznaczone do rozmów z osobami świeckimi.
 refektarz – jadalnia klasztorna 
 skryptorium – pomieszczenie służące do przepisywania i iluminowania ksiąg
 wirydarz – wewnętrzny dziedziniec klasztorny z ogrodem, otoczony krużgankami skrzydeł klasztornych

Znane klasztory chrześcijańskie 
 

 obrządku zachodniego
 rzymskokatolickie
 Klasztor oo. paulinów na Jasnej Górze
 Klasztor benedyktyński na Monte Cassino
 Klasztor benedyktyński w Sankt Gallen (zobacz też: plan klasztoru w Sankt Gallen)
 Klasztor benedyktyński w Cluny
 Klasztor bernardyński w Kalwarii Zebrzydowskiej - Sanktuarium pasyjno-maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej
 Klasztor cysterski w Cîteaux
 Klasztor cysterski w Clairvaux
 Klasztor cysterski w Morimond
 Klasztor benedyktyński na Mont Saint-Michel
 Klasztor dominikanów Sainte Marie de La Tourette
 Klasztor franciszkański w Asyżu
 Klasztor cysterski w Lubiążu
 Klasztor cysterski w Mogile
 Klasztor benedyktynów w Tyńcu
 mariawickie
 Klasztor mariawitów w Płocku - Świątynia Miłosierdzia i Miłości
 Klasztor mariawicki w Felicjanowie
 protestanckie
 Augustinerkloster w Erfurcie

 obrządku wschodniego (monastyry)
 prawosławne
 Klasztor Świętej Katarzyny na górze Synaj w Egipcie
 Zespół klasztorów na półwyspie Athos
 Ławra Troicko-Siergijewska w Siergijewie Posadzie k. Moskwy
 Ławra Peczerska w Kijowie
 Ławra Uspenska w Poczajowie
 Monaster św. Elżbiety w Mińsku
 Monaster św. Ducha w Wilnie
 Ławra Supraska
 Monastyr Sołowiecki na Wyspach Sołowieckich (Morze Białe, Rosja)
 Monastyr Uspieński w pobliżu Bachczysaraju na Krymie
 Rylski Monastyr (w górach Riła, Bułgaria)
 Meteory na równinie tesalijskiej (Grecja)
 unickie
 Ławra Uniowska należąca do mnichów reguły studyckiej
 orientalne 
Debre Damo należąca do Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego

Słynne klasztory buddyjskie 

 Baima si – jeden z najstarszych chińskich klasztorów
 Songgwang-sa – klasztor sŏn (jap. zen)
 Haein sa – klasztor koreański
 Daitoku-ji – zespół klasztorny
 Engaku-ji – klasztor zen
 Hosshin-ji – klasztor zen sōtō
 Rumtek – klasztor w Tybecie
 Hemis – klasztor w Tybecie
 Ryutaku-ji
 Shaolin – klasztor chan (jap. zen)

Zobacz też 

 monastycyzm chrześcijański
 klasztor buddyjski
dom parafialny

Bibliografia 
 
 Janusz Leszek Jurkiewicz, Pomorski Szlak Cystersów, Gdynia: Region; Pelplin: Bernardinum, 2006,  (Region),  (Bernardinum)
 Izabela Kaczyńska, Tomasz Kaczyński, Cystersi w Polsce, Warszawa: Sport i Turystyka, 2010, 
 

Architektura buddyjska
Obiekty sakralne
Klasztory