Johannes Hendrikus Donner

Johannes Hendrikus (Hein) Donner (Den Haag, 6 juli 1927 – Amsterdam, 27 november 1988) was een Nederlandse schaakgrootmeester en schrijver. J.H. Donner was zijn schrijversnaam. Hij was drievoudig Nederlands kampioen schaken. In 1987 ontving hij de Henriette Roland Holst-prijs.

Leven 
Hij werd geboren als zoon van Jan Donner, destijds minister van Justitie en later president van de Hoge Raad. J.H. Donner was een broer van André Donner en daarmee een oom van de politicus mr. Piet Hein Donner. Hein Donner maakte pas op zijn 14e jaar kennis met het schaakspel.

Hij heeft in zijn schaakcarrière enkele grote toernooi-overwinningen behaald, zoals het Hoogovenstoernooi in 1950; hij eindigde toen, met een vol punt voorsprong, vóór Nicolas Rossolimo en oud-wereldkampioen Max Euwe. In 1958 werd hij gedeeld eerste met Euwe en in 1963 won hij het Hoogovenstoernooi nogmaals. Ook won hij het internationale schaaktoernooi in Venetië in 1967, waarbij hij de toenmalige wereldkampioen Tigran Petrosjan achter zich liet. In een vierdubbelrondige vierkamp in Leiden (1970) moest hij wereldkampioen Spasski voor zich dulden, maar bleef hij oud-wereldkampioen Botwinnik en topgrootmeester Larsen voor.

Naast deze prestaties op het internationale vlak werd Donner drie keer Nederlands kampioen: in 1954 doorbrak hij Euwes jarenlange hegemonie en ook in 1957 en 1958 was hij overwinnaar. Hij kwam twaalfmaal voor Nederland uit op de olympiade. In 1958 werd hem de grootmeestertitel toegekend.

Donner was gehuwd met Irène van de Weetering en in de tweede echt met Marian Coeterier. Hij is de vader van schrijfster Marian Donner.

Voornaam 
Donner noemde zich in publicaties J.H. Donner, naar zijn voornamen Johannes Hendrikus. In de volksmond werd hier Jan Hein van gemaakt, dit tot groot ongenoegen van Donner zelf: "Mijn naam is J.H. Donner, voor mijn vrienden 'Hein'. 'Jan-Hein' was een misplaatste grap van kwaadwillende sportjournalisten, maar zo heet ik niet, heb ik nooit geheten en wil ik ook niet heten."

Schrijverschap 
Naast schaker was Donner ook schrijver van artikelen in onder andere De Tijd, Elsevier, Het Parool en De Volkskrant. Vanaf 1971 was hij medewerker bij Schaakbulletin, een maandblad dat verscheen van 1968 tot 1984. Een bloemlezing van deze stukken, voor zover ze over schaken gaan, is samengesteld door Tim Krabbé en Max Pam en is verschenen als De Koning, Schaakstukken. Daarnaast schreef hij verhalen, zoals De Nederlander. Hij was een groot bewonderaar van de schrijvers J.L. Borges en Harry Mulisch. Met de laatste was hij ook bevriend en Donner diende als voorbeeld voor de hoofdpersoon Onno Quist in de roman De ontdekking van de hemel van Mulisch. De laatste jaren van zijn leven genoot hij vooral bekendheid door de stukjes die hij schreef voor NRC Handelsblad.

Hij was goed bevriend met de schrijfster Renate Rubinstein. Jarenlang correspondeerden ze met elkaar.

Politiek engagement 
Donner was politiek geëngageerd; in 1966 weigerde hij Nederland te vertegenwoordigen vanwege de manier waarop de provobeweging aangepakt werd (zijn eerste vrouw, Van de Weetering, was een provo). Hij was een fel tegenstander van het zionisme en bestuurslid van het genootschap Nederland-Cuba. Bij Elseviers Weekblad moest hij vertrekken wegens zijn standpunt met betrekking tot de oorlog in Vietnam: de trofee die hij had gewonnen in Venetië in 1967, een gouden sieraad,
wilde hij schenken aan het Medisch Comité Vietnam, opdat die er medicijnen van kon kopen – of desnoods machinegeweren, zo liet hij weten tijdens een televisie-uitzending. In de zaak Weinreb koos hij de kant van de belaagde schriftgeleerde.
Daarnaast was hij anti-Amerikaans en een aanhanger van het stalinisme.

Gezondheid 

Donner was een kettingroker.
In augustus 1983 kreeg hij een hersenbloeding die het hem zeer moeilijk maakte om te spreken en te typen, wat hem dwong tot een zeer eigen, uiterst beknopte stijl. De stukjes zijn verzameld in vier bundeltjes, Na mijn dood geschreven, Geen patiënten, Slecht nieuws voor iedereen en Als schrijver moet je veel lijden. Voor het eerste werk ontving hij in 1987 de Henriette Roland Holst-prijs. Hein Donner overleed op 61-jarige leeftijd in verpleeghuis 'Vreugdehof' aan een maagbloeding.

Bibliografie 
 Mulisch, naar ik veronderstel, 1971
 Dagboek van een tweekamp. De match Spasski-Fischer op de voet gevolgd, 1972
 Donner-Ree. Polemiek en tweekamp, met Hans Ree, geredigeerd door W.F. Andriessen, 1972
 De Nederlander en andere korte verhalen, met co-auteur Max Euwe, 1974
 Jacht op de inktvis, 1975
 Het eindspel 1, met co-auteur Max Euwe, 1977
 Dagboek van de tweekamp Karpov-Kortsjnoi, 1978
 Van Mulisch' Oude Lucht. Een droomanalyse, 1979
 Van computers, politiek, Amsterdam en een klein meisje, 1983
 De toestand, verzameling columns, 1986
 Na mijn dood geschreven. Stukjes uit NRC Handelsblad, 1986.
 Slecht nieuws voor iedereen. Nieuwe stukjes uit NRC Handelsblad, 1987
 De Koning. Schaakstukken, geredigeerd door Tim Krabbé en Max Pam, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 1987, ISBN 90-351-0520-6. Vertaald in het Engels: The King. Chess Pieces, New In Chess, 1997, ISBN 90-569-1171-6
 Geen patiënten. Nieuwe stukjes uit NRC Handelsblad met een interview van Max Pam, 1987
 Als schrijver moet je veel lijden, 1988
 Na mijn dood geschreven. Alle stukjes uit NRC Handelsblad, met een voorwoord van Renate Rubinstein, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 1989, ISBN 90-351-1207-5. Dit is een uitbreiding van de uitgave van 1986. "Na mijn dood" slaat, in overdrachtelijke zin, op zijn hersenbloeding.
 Van vroeger, bloemlezing, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 1989, ISBN 90-351-0589-3

Secundaire literatuur 
 Timman, Jan: J.H. Donner: An Obituary, New in Chess, 1989, No. 1.
 Münninghoff, Alexander: Hein Donner 1927–1988, een biografische schets. Uitgeverij Scheffers, Utrecht 1994, ISBN 90-5546-008-7
 Straat, Evert-Jan: J.H. Donner, grootmeester. Interchess, Alkmaar 1993, ISBN 90-71689-56-5

Externe links 
 Portret in Biografisch Woordenboek van Nederland
 
 Donners statistische gegevens bij Chessmetrics
 
 

Nederlands columnist
Nederlands schaker
Nederlands schrijver
20e-eeuws schrijver
Schaakgrootmeester