alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Opera seria

Opera seria, czyli opera poważna – jeden z dwóch podstawowych gatunków opery, obok opery komicznej. Jej powstanie jest związane z ośrodkiem szkoły neapolitańskiej. W operze seria muzyka dominuje nad słowem, zawiera ona liczne arie, pieśniowe cavatiny, ensemble, chóry.

Do czasów Mozarta opera seria miała ścisłe kanony budowy, takie jak zasada równomiernego rozmieszczania arii i forma owych arii, umieszczanie fragmentów baletowych, odpowiednio zbudowane wątki fabularne i postacie. W późniejszym okresie kompozytorzy zaczęli pozwalać sobie na większą swobodę, np. w operze Don Giovanni Mozart połączył kanony komiczne z poważnymi i sam umieścił to dzieło w katalogu oper buffa.

Poza operą seria i dramma giocoso formą pośrednią jest opera semiseria (opera półpoważna), której przykładem jest Sroka złodziejka Rossiniego.

Opera seria w muzyce polskiej 
Pierwszą znaną polską operą poważną są Ruiny Babilonu Karola Kurpińskiego, najbardziej znane to jednak Halka i Straszny dwór Stanisława Moniuszki. Za najwybitniejsze opery seria w Polsce uważa się dzieła Karola Szymanowskiego (Król Roger) i Krzysztofa Pendereckiego (Diabły z Loudun).

Formy sceniczne
RPG (język programowania)

RPG (ang.: Report Program Generator) – jeden z kilku języków programowania pierwotnie używanych na komputerach wyposażonych w czytniki kart perforowanych, lecz wciąż pozostający w użyciu. RPG został zaprojektowany w IBM dla systemów klasy mainframe, w szczególności dla słynnej rodziny maszyn System/390 (gdzie używano RPG2).

Kolejna wersja – RPG3 była używana na maszynach System/36, a na będących ich następcami maszynach AS/400 używany był RPG/400 ze znacznie poprawioną składnią oraz lepszą obsługą plików i baz danych. Język ten był podstawą programowania na AS/400 mimo bardzo prostego edytora liniowego.

RPG3 wyewoluował w RPG4, w którym usunięto składniowe pozostałości z epoki kart perforowanych.

RPG jest nadal użytkowany i rozwijany na kolejnych generacjach maszyn AS/400 (nazywanych obecnie iSeries) pod ich systemem OS/400 (nazywanym obecnie i5/OS).

Linki zewnętrzne 
 Podręczniki do AS/400

Języki programowania
Euterpe (mitologia)

Euterpe („Radosna”; gr.  Eutérpē ‘dobrze się ciesząca’, łac. Euterpe) – w mitologii greckiej muza poezji lirycznej i gry na aulosie.

Uchodziła za córkę boga Zeusa i tytanidy Mnemosyne oraz za siostrę: Erato, Kalliope, Klio, Melpomene, Polihymnii, Talii, Terpsychory i Uranii. Według jednej z wersji miała z bogiem Strymonem syna Resosa.

Była jedną spośród dziewięciu muz olimpijskich (przebywały na Olimpie), które należały do orszaku Apollina (Apollon Musagetes), ich przewodnika. Wraz ze swoimi siostrami uświetniała śpiewem biesiady bosko-ludzkie (m.in. zaślubiny Tetydy i Peleusa oraz Harmonii i Kadmosa), a także uczty olimpijskie samych bogów.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako kobieta z aulosem (lub fletem) – atrybutem symbolizującym dziedzinę sztuki, której patronowała.

Imieniem muzy nazwano jedną z planetoid – (27) Euterpe oraz rodzaj palm z rodziny arekowatych – euterpa (Euterpe).

Zobacz też 
 kameny
 Pierydy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Muzy
Bóstwa poezji
Bóstwa muzyki
Erato (muza)

Erato („Umiłowana”, „Ukochana”, gr.  Eratṓ, łac. Erato ‘Pożądana’, ‘Namiętna’) – w mitologii greckiej muza poezji miłosnej.

Uchodziła za córkę boga Zeusa i tytanidy Mnemosyne oraz za siostrę: Euterpe, Kalliope, Klio, Melpomene, Polihymnii, Talii, Terpsychory i Uranii.

Była jedną spośród dziewięciu muz olimpijskich (przebywały na Olimpie), które należały do orszaku Apollina (Apollon Musagetes), ich przewodnika. Wraz ze swoimi siostrami uświetniała śpiewem biesiady bosko-ludzkie (m.in. zaślubiny Tetydy i Peleusa oraz Harmonii i Kadmosa), a także uczty olimpijskie samych bogów.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako kobieta z kitarą (lub cytrą) – atrybutem symbolizującym dziedzinę sztuki, której patronowała.

Imieniem muzy nazwano jedną z planetoid – (62) Erato oraz rodzaj roślin z rodziny astrowatych – Erato.

Zobacz też 
 kameny
 Pierydy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Muzy
Bóstwa poezji
Polihymnia

Polihymnia (także Polyhymnia, Polymnia, „Obfitująca w hymny”; gr.  Polýmnia, łac. Polyhymnia ‘bogata w pieśni’, ‘wiele hymnów’) – w mitologii greckiej muza poezji sakralnej i hymnicznej oraz pantomimy.

Uchodziła za córkę boga Zeusa i tytanidy Mnemosyne oraz za siostrę: Erato, Euterpe, Kalliope, Klio, Melpomene, Talii, Terpsychory i Uranii. Niekiedy uważano ją za matkę Orfeusza.

Była jedną spośród dziewięciu muz olimpijskich (przebywały na Olimpie), które należały do orszaku Apollina (Apollon Musagetes), ich przewodnika. Wraz ze swoimi siostrami uświetniała śpiewem biesiady bosko-ludzkie (m.in. zaślubiny Tetydy i Peleusa oraz Harmonii i Kadmosa), a także uczty olimpijskie samych bogów.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako kobieta otulona himationem, w długiej uroczystej szacie (w głębokiej zasłonie, jakiej używało się przy obrzędach religijnych), w zamyślonej pozie, niekiedy z palcem na ustach (na ogół nie posiada atrybutu).

Imieniem muzy została nazwana jedna z planetoid – (33) Polyhymnia.

Zobacz też 
 kameny
 Pierydy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Muzy
Bóstwa poezji
Teatr
Talia (muza)

Talia (także Taleja, „Rozkoszna”; gr.  Tháleia ‘kwitnąca’, łac. Thalia, Thalea) – w mitologii greckiej muza komedii.

Uchodziła za córkę boga Zeusa i tytanidy Mnemosyne oraz za siostrę: Erato, Euterpe, Kalliope, Klio, Melpomene, Polihymnii, Terpsychory i Uranii, a także za matkę korybantów.

Była jedną spośród dziewięciu muz olimpijskich (przebywały na Olimpie), które należały do orszaku Apollina (Apollon Musagetes), ich przewodnika. Wraz ze swoimi siostrami uświetniała śpiewem biesiady bosko-ludzkie (m.in. zaślubiny Tetydy i Peleusa oraz Harmonii i Kadmosa), a także uczty olimpijskie samych bogów.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako kobieta z maską komiczną i wieńcem z bluszczu na głowie – atrybutami symbolizującymi dziedzinę sztuki, której patronowała.

Imieniem muzy nazwano jedną z planetoid – (23) Thalia oraz festiwal teatralny odbywający się każdego roku w Tarnowie – Ogólnopolski Festiwal Komedii „Talia”.

Zobacz też 
 kameny
 Pierydy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Muzy
Bóstwa sztuk
Teatr

eo:Talio (mitologio)#Talio, la muzo
Czart

Czart, zwany także jako czort (cz. czert, rus. czort, ) – w wierzeniach Słowian demon zła, znany głównie u plemion ruskich, zastąpił starosłowiańskiego biesa.  W gwarze ludowej nazywany kusym, a w wierzeniach chrześcijańskich diabłem.

W wierzeniach ludowych czart wyobrażany jest jako chromy. Zamieszkuje bagna, lasy i zbiorniki wodne, objawia się także w wirach powietrznych, co dało podstawę do wysunięcia teorii, według której czart był upersonifikowaniem niszczycielskiej siły wiatru. Czart zsyłał na ludzi niepogodę i choroby, a także namawiał do samobójstwa. Mógł przyjmować postać węża, psa, świni lub czarnego kota. W mitologii słowiańskiej czart prowadził kiedyś walkę z którymś z bogów, w trakcie której został zraniony w nogę, lub też został zrzucony z nieba i spadając złamał nogę. Inna wersja tego mitu mówi o odgryzieniu czartowi ogona przez psa nasłanego przez boga.

Po chrystianizacji określenie czart stało się synonimem słowa diabeł, zaś pierwotne znaczenie i funkcje czarta uległy zatarciu i są obecnie rekonstruowane na podstawie folkloru.

Etymologię słowa wywodzono od określenia „czarny” lub „czary”, wskazywano też na podobieństwo do litewskiego kyréti, „złościć się”. Inna możliwość to związek ze słowem „krótki”, „skrócony” (por.: ang. short, niem. kurz, łac. curtis), na co wskazuje też określenie „kusy” stosowane niekiedy wobec diabła. Imię pochodziłoby w tym wypadku od faktu, że czart miał jedną nogę krótszą.

Zobacz też 
 
 bies
 diabeł
 demon
 czart smolisty
 Czartowice – wieś w woj. opolskim, w pow. prudnickim, w gminie Biała

Przypisy

Bibliografia 
 
 Podgórscy B. i A., Wielka Księga Demonów Polskich - leksykon i antologia demonologii ludowej, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005. 

Demony słowiańskie
Diabły i demony
Czynnik skali

Czynnik skali – wielkość zależna tylko od czasu kosmicznego, wiążąca odległość własną pomiędzy dwoma punktami z odległością we współrzędnych współporuszających się:
 

gdzie:
  – odległość własna pomiędzy punktami,
  – odległość we współrzędnych współporuszających się,
  – czynnik skali, często oznaczany też jako  lub 

Czynnik skali może mieć wymiar odległości lub być bezwymiarowy (w zależności od przyjętej konwencji), wtedy odpowiednio odległość we współrzędnych współporuszających się jest bezwymiarowa lub ma wymiar odległości. Może być też różnie normalizowany – czasem przyjmuje się np.  gdzie t0 jest obecną wartością czasu kosmicznego (obecnym wiekiem Wszechświata).

W ogólności, gdy  mamy następującą zależność pomiędzy czynnikiem skali a przesunięciem ku czerwieni:
 

gdzie z jest przesunięciem.

Czynnik skali występuje w równaniach Friedmanna-Lemaître’a.
Zależność czynnika skali od czasu związana jest z dynamiką Wszechświata.

Z czynnikiem skali związany jest parametr Hubble’a, będący pochodną czynnika skali po czasie, dzieloną przez czynnik skali:
 

W modelu kosmologicznym z niezerową stałą kosmologiczną, wartość czasu kosmicznego dla przesunięcia ku czerwieni z (a więc odpowiadającego mu czynnika skali a) wyraża się wzorem:
 

gdzie H0 jest stałą Hubble’a (obecną wartością parametru Hubble’a),  jest obecną gęstością materii nierelatywistycznej, wyrażoną w jednostkach gęstości krytycznej, zaś  jest obecną gęstością stałej kosmologicznej.

Zobacz też 
 współrzędne współporuszające się

Kosmologia fizyczna
Hellada

Hellada (gr. , Elláda, a także , Ellás) – ogólna nazwa starożytnej Grecji. Pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, zamieszkane przez plemię Hellenów. Mianem Hellenów zaczęto określać w czasach pohomeryckich wszystkich Greków, a Helladą zasiedlane przez nich ziemie.

Określenie helleński bywa czasem stosowane w języku polskim także w odniesieniu do Grecji nowożytnej. Jest to możliwe w sytuacjach, gdy kontekst wskazuje na stylizację lub świadome kreowanie wizerunku poprzez nawiązanie do antycznych tradycji. W odniesieniu do współczesnej Grecji w języku polskim stosowana była dawniej także nazwa Hellas.

W języku nowogreckim nazwa Elláda odnosi się głównie do współczesnego państwa greckiego. Dla odróżnienia czasów starożytnych w nowogreckim używa się określenia Αρχαία Ελλάδα (trb. Archea Ellada – „starożytna Grecja”). Przymiotnik „helleński” i określenie „hellenizm” w znaczeniach nowożytnych mogą być jednak też stosowane dla opisu zjawisk (w tym współczesnych nam), silnie związanych z grecką kulturą, tradycją lub narodowością, mimo braku ich związku z grecką państwowością lub historycznie greckim obszarem geograficznym. 

We współczesnej polszczyźnie spotykanym niekiedy nieporozumieniem jest stosowanie terminu „helleński” w odniesieniu do epoki hellenistycznej, gdyż wyznacza to dwie zupełnie różne cezury czasowe.

Przypisy 

Starożytna Grecja
Jodłowanie

Jodłowanie () – śpiew z częstymi zmianami skokowymi między rejestrami: piersiowym i głowowym, dominacją brzusznego toru oddychania i powiększeniem rezonatorów głosowych przez znaczne obniżenie krtani. Efektem jest specyficzna barwa głosu.

Jodłowanie jest charakterystyczne dla muzyki ludowej Tyrolu, ale nie jest ograniczone tylko do tego rejonu. Popularność jodłowania wśród alpejskich pasterzy wynika z praktycznego zastosowania tej techniki. Górale używali jej do nawoływania bydła pasącego się na górskich halach. Podobne techniki były niekiedy wykorzystywane przez Indian północnoamerykańskich w ich okrzykach bojowych.

Jodłowanie jest popularne w muzyce country. Wykorzystywane bywa także we współczesnej muzyce popularnej, np. Gwen Stefani jodłuje w singlu „Wind It Up”. Jodłowanie jest słyszalne w piosence Loituma – Ievan Polkka. Znanym austriackim zespołem w tej dziedzinie muzyki są Zillertaler Schürzenjäger. Jodłujący wokaliści używają najczęściej sylab pozbawionych znaczenia.

Śpiew
Falset

Falset (z ) fistuła – zwyczajowo mianem falsetu określa się rodzaj wysokiego głosu męskiego o groteskowym brzmieniu. Faktycznie oznacza jednak śpiew na niedomkniętych strunach głosowych zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Realizowany jest poprzez silne, nienaturalne napięcie strun głosowych, przez co drgają w krótszej niż odpowiednia dla danego dźwięku długości, powodując wydobycie dźwięku o niewielkiej dynamice oraz charakterystycznej nosowej barwie. Nazwa pochodzi od włoskiego falso – „fałszywe”.

Falset spotykany jest coraz częściej w muzyce rozrywkowej, ale również w muzyce operowej oraz w folklorze muzycznym (na przykład jodłowanie w Szwajcarii i Tyrolu).
Męski falset często mylony jest z kontratenorem, który posiada naturalne, zbliżone do kobiecego głosu brzmienie.

Zobacz też 
 jodłowanie
 falseta

Przypisy 

Rodzaje głosów
Kreatywna księgowość

Kreatywna księgowość (ang. creative accounting) – rejestrowanie, ewidencjonowanie, przetwarzanie i prezentowanie zdarzeń gospodarczych z wykorzystaniem obowiązujących przepisów i właściwie interpretowanych zasad rachunkowości w sposób, który nie jest bezpośrednio w tych przepisach wskazany, a który jest wynikiem zastosowania pomysłowego, twórczego i niestandardowego podejścia do tych przepisów i zasad.

Rachunkowość kreatywna oznacza działania zgodne z szeroko rozumianym prawem (tj. karnym, cywilnym, gospodarczym, a w szczególności „bilansowym”) i w konsekwencji sama w sobie nie jest pojęciem wartościującym.

Agresywna księgowość 
Agresywna księgowość (rachunkowość) to świadome, zamierzone i celowe prowadzenie rejestracji, ewidencji, przetwarzanie i prezentacja zdarzeń gospodarczych w sposób sprzeczny z przepisami lub przy niewłaściwie i tendencyjnie interpretowanych przepisach oraz zasadach rachunkowości, które może zaszkodzić użytkownikom informacji księgowych poprzez przedstawienie innej (lepszej lub gorszej) niż rzeczywista sytuacji ekonomicznej jednostki.

Ocena zjawiska 
Określenie zyskało popularność w związku z ujawnionymi przypadkami nieprawidłowości księgowych, które wystąpiły w niektórych korporacjach międzynarodowych.

Należy zauważyć, że termin kreatywna księgowość nie jest określeniem wartościującym i nie jest jednoznaczny ze zjawiskiem łamania przepisów prawa.

Zobacz też 

 Enron
 windows dressing

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 Artur Hołda, Anna Staszel, „Pozytywne aspekty rachunkowości kreatywnej”, [w:] „Sprawozdawczość i rewizja finansowa: uwarunkowania ekonomiczne, społeczne i regulacyjne”, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków, 2015,s. 132-143.
 Artur Hołda, Anna Staszel, „Definitions, Perception and Functioning of Creative Accounting in the Theory and Practice of Different Languages, Countries and Parts of the World”, [w:] „China-USA Business Review”, vol. 15, no. 5, s. 205–225, ISSN 1537-1514, DOI: 10.17265/1537-1514/2016.05.001

Rachunkowość
Problemy ekonomiczne
Forma słownikowa

Forma słownikowa, także: forma hasłowa, lemma, lemat – ta spośród form gramatycznych wyrazu odmiennego, która jest tradycyjnie wykorzystywana w słownikach i reprezentuje tam w nagłówku artykułu hasłowego cały wyraz ze wszystkimi jego formami. Forma ta stanowi niejako „umowną etykietę zbioru form” i decyduje o umiejscowieniu artykułu hasłowego w słowniku.

Wybór formy słownikowej bywa ustalony tradycją i różni się w zależności od języka.

Forma słownikowa bywa zwykle traktowana przez osoby uczące się języka obcego jako podstawowa, tj. taka, w której przyswajane są nowe wyrazy i od której tworzy się pozostałe formy odmiany.

Przykłady form słownikowych w niektórych językach

Rzeczowniki 
 język polski: mianownik liczby pojedynczej
 łacina: mianownik liczby pojedynczej, uzupełniony formą dopełniacza liczby pojedynczej, np. miles (militis) „żołnierz (żołnierza)”

Czasowniki 
 język polski: bezokolicznik
 łacina: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, uzupełniona formami bezokolicznika, pierwszej osoby l. poj. czasu perfectum oraz supinum, np. taceo (tacere, tacui, tacitum) „milczę (milczeć, zamilkłem, aby zamilknąć)”
 greka: pierwsza osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, choć istnieją słowniki stosujące tu bezokolicznik

Przymiotniki 
 język polski: mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego

Problemy 
Zdarza się, że w danym języku istnieją wyrazy nieużywane bądź rzadko używane w tej akurat formie, która tradycyjnie pełni rolę słownikowej (np. polskie rzeczowniki sanie, nożyce – nie mają liczby pojedynczej, przymiotniki ciężarna, dojna – w zasadzie nie występują w rodzaju męskim itp.), stanowią one jednak zawsze stosunkowo małą grupę. W przypadku słowników historycznych czy dialektalnych istnieje niebezpieczeństwo utworzenia form sztucznych albo wręcz błędnych, ponieważ np. polski bezokolicznik jest formą rzadko używaną i może nie występować w zabytkach językowych bądź zapisach tekstów gwarowych.

Ponadto tradycyjna forma słownikowa nie zawsze pozwala ustalić sposób odmiany wyrazu, np. w języku japońskim forma twierdząca czasownika, używana jako słownikowa, nie wskazuje, czy należy on do klasy samogłoskowej (jap. ichidan) czy spółgłoskowej (jap. godan), podczas gdy forma przecząca jest pod tym względem w pełni jednoznaczna. Podobnie sprawa ma się z polskim bezokolicznikiem, w którym zatarciu ulega struktura czasownika i typ koniugacyjny (np. umieć – umie, szaleć – szaleje, widzieć – widzi, słyszeć – słyszy, mieć – ma, gdzie identycznemu zakończeniu bezokolicznika -eć odpowiadają różne typy odmiany).

Zobacz też 

 lemat w matematyce

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 

Morfologia
Imiesłów przymiotnikowy czynny

Imiesłów przymiotnikowy czynny – nieosobowa forma czasowników niedokonanych mówiących o sprawcy czynności.

Dla czynności teraźniejszej tworzy się go za pomocą cząstki -ący (np. biorący, tworzący, rozumiejący, piszący). Cząstkę tę dodaje się do tematu 3. osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego czasownika (np. pisać → pisz-ą → piszący; rozumieć → rozumiej-ą → rozumiejący). Podobnie jak przymiotnik odmienia się przez liczby, przypadki i rodzaje. W przeciwieństwie do przymiotnika nie odmienia się przez stopnie.

Czynności w przeszłości opisywane są przez imiesłowy przymiotnikowe przeszłe czynne, które są rzadko używane, a nowych się nie tworzy.

Tworzono je z aspektu dokonanego czasownika oraz cząstki -ły, -ła, -łe, -li (np. zwiędła, zbiegli, zeszłe, zrozumiały, osiwiały). Są postrzegane jako przymiotniki.

Przykład imiesłowów przymiotnikowych czynnych (r.m.M.l.p) od czasownika bazowego więdnąć:
 imiesłów przymiotnikowy czynny więdnący (aspekt niedokonany)
 imiesłów przymiotnikowy przeszły czynny zwiędły (aspekt dokonany)

Zobacz też 
 imiesłów przymiotnikowy bierny
 imiesłów

Imiesłów
Imiesłów przymiotnikowy bierny

Imiesłów przymiotnikowy przeszły bierny – część mowy, imiesłów odnoszący się do przedmiotu czynności.

W języku polskim imiesłów przymiotnikowy przeszły bierny jest tworzony poprzez dodanie przyrostka -ny, -ony (także -’ony ← -’eny), -ty do tematu czasu przeszłego danego czasownika (np. pisać → pisa-ć → pisa-ny, zrobić → zrobi-ć → zrobi-ony, nieść → niós-ł (← nies-ł) → nies-’ony → niesiony). Podobnie jak przymiotnik, odmienia się przez liczby, przypadki i rodzaje. W przeciwieństwie do przymiotnika nie odmienia się przez stopnie. Czasowniki z bezokolicznikiem zakończonym na -nąć (np. spuchnąć, zdmuchnąć) mają w imiesłowie przymiotnikowym biernym cechę -nię, do której dodawana jest charakterystyczna cząstka -ty (spuchnięty, zdmuchnięty).

Zobacz też 

 imiesłów przymiotnikowy czynny

Bibliografia 
 

Imiesłów
Endocentryzm

Endocentryzm – właściwość konstrukcji gramatycznej złożonej z dwóch lub więcej elementów polegająca na tym, że ta konstrukcja należy do tej samej klasy, co jeden z elementów. W praktyce oznacza to, że można zastąpić całe wyrażenie tym elementem.

Np. wyrażenie „czarny kot” jest endocentryczne i można je zastąpić wyrażeniem „kot”: „czarny kot przebiegł drogę” – „kot przebiegł drogę”; słowo ojcobójca można zastąpić słowem zabójca.

Zobacz też 
 egzocentryzm

Przypisy

Bibliografia 
 
Składnia
Egzocentryzm

Egzocentryzm – właściwość konstrukcji gramatycznej złożonej z dwóch lub więcej elementów polegająca na tym, że ta konstrukcja należy do innej klasy niż te elementy i nie można zastąpić jej żadnym z nich. Tadeusz Milewski podaje przykład krzywonos (osoba o krzywym nosie). Wyraz ten składa się z form krzywy i nos, jednak zakres znaczeniowy leży poza zakresem obu części składowych.

Zobacz też 
 endocentryzm

Przypisy

Bibliografia 
 

Składnia
Związek zgody

Związek zgody (kongruencja) – połączenie wyrazu określającego z wyrazem określanym, w którym oba wyrazy zgadzają się w rodzaju, liczbie i przypadku.

Między podmiotem (wyjąwszy przypadek podmiotu logicznego) a orzeczeniem (związek główny) zawsze występuje związek zgody – jest to zazwyczaj zgoda w stosunku do liczby, np. przestępcy kradną. Związek zgody zachodzi między rzeczownikami a określającymi je wyrazami, takimi jak przymiotniki, czy liczebniki, dlatego też pytaniami pomocnymi w ustalaniu związku zgody między wyrazami są pytania przydawki: (jaki?), (który?) itp., lecz nie (czyj?) – pytanie przydawki, która łączy się z wyrazem w związku rządu.

Przykład 
 czarny kot – kot jest rodzaju męskiego (nieosobowego żywotnego), więc aby wyrażenie było składniowo poprawne (tj. aby przymiotnik czarny opisywał kota), wyraz czarny musi przybrać tę samą formę co wyraz kot.

Odmiana przez przypadki 
 M. kto? co? – czarny kot
 D. kogo? czego? – czarnego kota
 C. komu? czemu? – czarnemu kotu
 B. kogo? co? – czarnego kota
 N. z kim? z czym? – czarnym kotem
 Msc. o kim? o czym? – czarnym kocie
 W. brak pytania – czarny kocie

Związek zgody a części mowy 
 podmiot (poza logicznym) + orzeczenie, np. rower stał
 rzeczownik + przymiotnik, np. kolorowe kredki; czerwony samochód
 rzeczownik + zaimek przymiotny, np. mój długopis;
 rzeczownik + imiesłów przymiotnikowy (czynny lub bierny); np. przechodzone ubranie, błyszczący kamień
 rzeczownik pospolity + rzeczownik własny, np. miasto Koło.

Zobacz też 

 konstrukcja
 związek rządu
 związek przynależności
 związek główny

Przypisy

Bibliografia 
 

Związki syntaktyczne
Morfologia

Morfologia (gr.  morphḗ „kształt”,  lógos „nauka”) – „nauka o formach”; „morfologiczny” – związany z „morfologią”; dotyczący postaci i budowy.

Zobacz też 
 morfologia (językoznawstwo) – dział językoznawstwa
 morfologia (biologia) – dział biologii, nauka o kształtach oraz budowie organizmów
 morfologia krwi – skład chemiczny krwi; tak samo nazywa się badanie składu krwi, w celu ustalenia liczby erytrocytów, leukocytów i zawartości hemoglobiny
 geomorfologia
 morfologia terenu
 morfologia gleb

Przypisy
Związek rządu

Związek rządu (rekcja) – relacja między powiązanymi elementami zdania, w której jeden musi mieć pewną z góry ustaloną formę, niezależnie od formy drugiego. Związek rządu typowy jest dla endocentryzmu – element centralny narzuca formę pozostałym elementom. Jest to zdolność łączenia elementów nominalnych z określonym przypadkiem.

Język polski 
W języku polskim związek główny podmiotu logicznego z orzeczeniem jest związkiem rządu. Ponadto pytaniami pomocnymi w ustalaniu związku rządu między wyrazami są pytania dopełnienia (czyli pytania odmiany rzeczownika bez mianownika i wołacza: kogo? czego?; komu? czemu?; kogo? co?; z kim? z czym?; o kim? o czym?). Związek rządu zachodzi również między rzeczownikami, gdy jeden jest wskazaniem własności drugiego, np. „światło słońca”.

Związek rządu zachodzi w przypadkach:
 czasownik + dopełnienie, np. kupiłem czajnik;
 rzeczownik + wyrażenie przyimkowe, np. sukienka w kropki;
 rzeczownik + rzeczownik (drugi rzeczownik nie w mianowniku/wołaczu), np. góra śmieci.

Przykłady 
 kot Ali – wyraz centralny kot narzuca dopełniacz pobocznemu wyrazowi Ali,
 mają kota – centralne mają narzuca formę biernika pobocznemu wyrazowi kota.

Język niemiecki 
W języku niemieckim przez związek rządu (rekcję, niem. Rektion) określa się najczęściej wymóg użycia po danym czasowniku określonego przyimka, a po nim rzeczownika w określonym przypadku gramatycznym. Na przykład czasownik warten („czekać”) wymaga użycia przyimka auf i rzeczownika w bierniku: Ich warte auf den Lehrer („Czekam na nauczyciela”). Termin ten dotyczy jednak również innych konstrukcji, analogicznych do tych w języku polskim.

Zobacz też 

 związek zgody
 związek przynależności
 związek główny

Przypisy

Bibliografia 
 

Związki syntaktyczne
Morfem zerowy

Morfem zerowy (także: zero morfologiczne) – morfem, któremu odpowiada pusty ciąg fonemów, wyrażający stosunki między morfemami pełnymi. Oznacza się go symbolem ∅.

Morfem zerowy można wykryć, gdyż wchodzi on w opozycję z innymi morfemami fleksyjnych występującymi w różnych formach jednego leksemu, np. kot-∅ i kot-a.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Morfem
Typowanie silne

Silna typizacja – system typów w języku programowania, w którym każde wyrażenie ma ustalony typ i nie można go używać w kontekście przeznaczonym dla innych typów.

Przykład:
  int liczba = 1;
  if ("1" == liczba) { // błąd podczas kompilacji, ponieważ "1" to typ tekstowy (string), zatem nie jest liczbą (int)
  }

Zobacz też 
 Typowanie słabe
 Typowanie dynamiczne

Typy danych
Typowanie słabe

Typowanie słabe – system typów, w którym typ wyrażenia może być automatycznie zmieniony, jeśli kontekst tego wymaga. Oznacza to m.in. automatyczne konwersje pomiędzy niektórymi typami.

Pewną zaletą słabego typowania w porównaniu z silnym typowaniem jest to, że wymaga ono mniejszego nakładu pracy programisty, ponieważ kompilator lub interpreter niejawnie wykonuje pewne konwersje. Jednakże, wadą może być to, że systemy ze słabym typowaniem wychwytują mniej błędów na etapie kompilacji i błędy te mogą pozostać niewykryte nawet po zakończeniu testowania. Na przykład w języku PHP łańcuchy "1000" i "1e3" dają przy porównaniu równość, ponieważ są niejawnie konwertowane do liczb zmiennopozycyjnych - mimo że jako łańcuchy znaków są różne. W językach JavaScript i PHP istnieje specjalny operator porównania (identyczność) === który sprawdza czy oba argumenty są tego samego typu i mają tę samą wartość.

Przykład w języku PHP:
$liczba = 1;
if ("1" == $liczba) {
  // mimo porównywania z tekstem, warunek jest prawdziwy, ponieważ liczba jest rzutowana na typ string
}

Zobacz też 
 Typowanie silne

Typy danych
System typów

System typów – system klasyfikacji wyrażeń w zależności od rodzajów wartości, jakie one generują. Każdej obliczonej wartości przypisywany jest pewien typ, który jednoznacznie definiuje, jakie operacje można na niej wykonać. Śledząc przepływ wartości, system typów stara się udowodnić, że w programie występuje poprawne typowanie, tzn. nie dochodzi do sytuacji, w której na wartości określonego typu próbujemy wykonać niedozwoloną operację.

Kompilator może posłużyć się informacją o typie do poprawnego określenia ilości pamięci niezbędnej na przechowanie wartości oraz wyboru najlepszych algorytmów. Na przykład wiele kompilatorów języka C zapisuje typ "float" na 32 bitach zgodnie z założeniami normy IEEE 754 dla liczb zmiennoprzecinkowych pojedynczej precyzji. Ponadto do przetwarzania wartości tego typu wybierane są instrukcje procesora oraz algorytmy zaprojektowane specjalnie dla nich.

Typizacją języka nazwiemy ilość ograniczeń nakładanych na typy oraz sposób ich obliczania. Teoria typów zajmuje się badaniami nad systemami typów, jednak rzeczywiste systemy typów stosowane w językach programowania wywodzą się przeważnie z praktycznych obserwacji oraz ograniczeń nakładanych przez architekturę sprzętową, budowę kompilatora i samego języka.

Zobacz też 
 inferencja typów
 typowanie silne
 typowanie słabe
 system typów ML

Przypisy 

Typy danych
Talia

Talia – w mitologii greckiej muza komedii
 Talia – w mitologii greckiej jedna z Charyt
 Talia – w mitologii greckiej jedna z Nereid
 talia (karty) – przybory do gier karcianych
 talia – naturalna linia na brzuchu pomiędzy klatką piersiową kością biodrową
 talia – lina miękka przepleciona przez bloki, stosowana w żeglarstwie
 Talia – ogólnopolski festiwal komedii

Zobacz też 

 Talia Shire – amerykańska aktorka filmowa
 Amerykańska Talia Kart – pojęcie wymyślone przez rząd Stanów Zjednoczonych
 Taleja – strona ujednoznaczniająca
 Thalia – strona ujednoznaczniająca
System typów ML

System typów ML – silny system typów stosowany w językach rodziny ML (Ocaml, Standard ML) oparty na inferencji.

Podstawowy system typów jest następujący: istnieją typy proste, takie jak string, int, bool, unit (typ pusty) itd. Z dowolnych typów można też generować typy złożone – przez krotki (typ1 * typ2, typ1 * typ2 * typ3 itd.), konstruktory typów (typ list, typ tree itd.) i funkcje (typ1 → typ2).

System próbuje nadać typy każdemu wyrażeniu języka, i nie licząc kilku rzadkich przypadków, udaje mu się to całkiem dobrze.

Generalnie system taki wyklucza polimorfizm (nie licząc typów polimorficznych), jednak w Standard ML stworzono specjalne reguły umożliwiające polimorfizm dla wyrażeń arytmetycznych.

System typów ML jest interesujący z teoretycznego punktu widzenia – wiele problemów ma bardzo wysoką złożoność, jednak w praktyce inferencja zachodzi bardzo szybko – typy, które są rzeczywiście używane, są zwykle bardzo proste – rzadko używa się funkcji rzędów wyższych niż trzeci-czwarty, oraz liczby argumentów większej niż kilkanaście.

W rzeczywistych implementacjach dochodzą do tego bardziej złożone problemy typizacji obiektów, modułów itd.

Meta Language
Krotka

krotka – uporządkowana kolekcja stałych wartości; tablica stałych; rekord w bazie danych
 krotka – w matematyce synonim n-tki
STL

Akronim STL może oznaczać:
 Standard Template Library
 Stowarzyszenie Tłumaczy Literatury
 Stowarzyszenie Twórców Ludowych
 stereolitografia
 STL – format pliku używany w stereolitografii
Konsul

Konsul (łac. consul)
 Konsul – urzędnik państwa pełniący funkcję za granicą, w urzędzie konsularnym,
 Konsul rzymski – urząd w starożytnym Rzymie,
 Konsul – tytuł jednego z trzech najwyższych członków rządu we Francji, w okresie I Republiki,
 Konsul – film w reżyserii Mirosława Borka z Piotrem Fronczewskim z 1989 r.,
 Consul – samochód osobowy marki Ford,
 Consul – marka ręcznych maszyn do pisania w kilku modelach, w tym model walizkowy.
Zmienna typowa

Zmienna typowa – zmienna której wartościami mogą być typy – zwykle istnieje tylko na potrzeby kompilacji,
nie jest natomiast typową zmienną zajmującą pamięć i modyfikowalną w trakcie uruchamiania programu.

Np. w poniższym fragmencie C++ T jest zmienną typową:
template<typename T> void swap (T&a, T&b) {
	T c;
	c = a;
	a = b;
	b = c;
}

Zmienna (informatyka)
Kendo

– sport walki wywodzący się z szermierki japońskich samurajów.

Kendo dzisiaj 
Kendo – jako sport, sposób rekreacji czy sztukę walki – uprawia na świecie około 7 mln ludzi. Co trzy lata odbywają się mistrzostwa świata, w pozostałych latach mają miejsce mistrzostwa Europy. Od 1969 r. działa EKF Europejska Federacja Kendo, a od 1970 IKF Międzynarodowa Federacja Kendo, do której należy obecnie ponad 40 państw. Obydwie te organizacje nadzorują m.in. nadawanie stopni mistrzowskich dan.

Kwalifikacje zawodników kendo, podobnie jak w innych dalekowschodnich sportach walki, wyraża się stopniami uczniowskimi kyū oraz stopniami mistrzowskimi dan. Jednakże w odróżnieniu od judo czy karate, stopień w kendo nie jest w żaden sposób uwidaczniany.

W Polsce kendo jest uprawiane od roku 1973. Obecnie ćwiczy je około 500 zawodników (kendoka) w 23 klubach (dojo), zrzeszonych w Polskim Związku Kendo. Największym dotychczasowym sukcesem sportowym Polaków w kendo był brązowy medal drużynowy, wywalczony na mistrzostwach Europy w Amsterdamie w roku 1989, a w 2005 roku na Mistrzostwach Europy w Bernie Polacy zdobyli srebrny medal w kategorii Juniorów oraz brązowy w zawodach drużynowych kobiet. Polskie zawodniczki w 2007 roku na Mistrzostwach Europy w Lizbonie zdobyły srebrny medal w zawodach drużynowych kobiet.

Na Mistrzostwach Europy w Kendo w 2016 reprezentacja Polski wywalczyła drużynowe srebro i indywidualny brąz (Krzysztof Bosak). Ponadto reprezentanci Polski Maciej Wierzbowski (za turniej męski indywidualny) oraz dwukrotnie Alina Gdeczyk (za turnieje kobiece indywidualny i drużynowy) zdobyli tradycyjną nagrodę kantosho (za ducha walki). Kobieca reprezentacja Polski na tych mistrzostwach doszła do ćwierćfinału i po nieznacznej porażce zajęła ósme miejsce. Był to najlepszy w historii wynik polskiej reprezentacji w kendo.

Literatura 
 polskojęzyczna:
 Ozawa Hiroshi – Kendo, Diamond Books, Bydgoszcz 2000
 Paul Budden – Nihon kendo kata, Diamond Books, 2003
 Jinichi Tokeshi – Kendo. Podstawy, filozofia i zasady walki, Diamond Books, 2008

 anglojęzyczna:
 All Japan Kendo Federation (ZNKR) – Fundamental Kendo, Japan Publications, Tokyo 1974
 All Japan Kendo Federation (ZNKR) – Kendo Fundamentals, Vol.1 – Kendo equipment, courtesies, basic movements, etc., Tokyo 1994
 All Japan Kendo Federation (ZNKR) – Kendo Fundamentals, Vol.2 – Personal attack and defense skills, Training Methods, etc. Tokyo 1994
 All Japan Kendo Federation (ZNKR) – Japanese-English Dictionary of Kendo, Tokyo 1996
 Toshinobu Sakai – A Bilingual Guide to the History of Kendo, Toshinobu Sakai and Alexander Bennett NP, 2010

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Polski Związek Kendo
 Europejska Federacja Kendo
 Międzynarodowa Federacja Kendo

Japońskie sztuki walki
Szablon

wzorzec (szablon) – przedmiot będący pierwowzorem wykonania jakiegoś przedmiotu lub obrazu
 szablon – technika malarska typowa dla street artu.
 szablon – w programowaniu to jedno z podejść do programowania uogólnionego. 
 szablon – konstrukcja programistyczna w języku C++
 szablon – konstrukcja programistyczna w języku D
 W procesie tworzenia publikacji szablon to wcześniej ustalony schemat, który pozwala wpisywać różne dane na wcześniej ustalone miejsca w schemacie.

Zobacz też 

 STL (Standard Template Library)
 szablony Wikipedii
Patrylinearny system pokrewieństwa

Patrylinearny system pokrewieństwa – w antropologii system pokrewieństwa faworyzujący ojca dziecka.

Patrylinearność zakłada automatyczne włączanie dzieci po urodzeniu do grupy ojca i pozostawanie jej członkami przez całe życie (zasada patrylinearności). Przekłada się to np. na dziedziczenie nazwisk, przywilejów, majątku itp. – po krewnym ze strony ojca, a nie matki (tj. nie tylko od samego ojca).

Na podstawie badań ponad pięciuset społeczeństw na całym świecie (zob. światowa próba etnograficzna) stwierdzono, że system patrylinearny występuje średnio trzy razy częściej niż matrylinearny system pokrewieństwa.

Współczesne społeczeństwa europejskie nie są patrylinearne – występuje obustronne dziedziczenie i ustalanie pokrewieństwa – ale mają tendencję do patrylinearyzmu (np. dziecko automatycznie otrzymuje nazwisko ojca, chyba że przedsięweźmie się odpowiednie formalności).

Zobacz też 

 patriarchat
 patriarchalizm
 patrylokalność

Przypisy 

Mężczyzna
Socjologia i antropologia rodziny
ISO 8859

ISO/IEC 8859 – zestaw standardów służących do kodowania znaków za pomocą 8 bitów. Standardy te zostały utworzone przez European Computer Manufacturers Association w połowie lat osiemdziesiątych, po czym zostały uznane przez Międzynarodową Organizacją Normalizacyjną.

Wszystkie zestawy ISO 8859 mają znaki 0-127 (hex 00-7F) identyczne jak w kodzie ASCII, zaś pozycjom 128-159 (hex 80-9F) przypisane są dodatkowe kody sterujące, tzw. C1 (faktycznie są nieużywane).

 ISO 8859-1 (Latin-1) - alfabet łaciński dla Europy zachodniej
 ISO 8859-2 (Latin-2) - łaciński dla Europy środkowej i wschodniej, również odpowiednia Polska Norma
 ISO 8859-3 (Latin-3) - łaciński dla Europy południowej
 ISO 8859-4 (Latin-4) - łaciński dla Europy północnej
 ISO 8859-5 (Cyrillic) - dla cyrylicy
 ISO 8859-6 (Arabic) - dla alfabetu arabskiego
 ISO 8859-7 (Greek) - dla alfabetu greckiego
 ISO 8859-8 (Hebrew) - dla alfabetu hebrajskiego
 ISO 8859-9 (Latin-5)
 ISO 8859-10 (Latin-6)
 ISO 8859-11 (Thai) - dla alfabetu tajskiego
 ISO 8859-12 - brak
 ISO 8859-13 (Latin-7)
 ISO 8859-14 (Latin-8)
 ISO 8859-15 (Latin-9) - z ISO 8859-1 usunięto kilka rzadko używanych znaków i wprowadzono znak euro oraz litery Š, š, Ž, ž, Œ, œ oraz Ÿ
 ISO 8859-16 (Latin-10) - łaciński dla Europy środkowej - zmodyfikowany ISO 8859-2 ze znakiem euro i dodatkowymi literami dla kilku języków.

Polskie litery są obecne w ISO-8859-2, ISO-8859-13 i ISO-8859-16. Tylko ISO-8859-13 i ISO-8859-16 zawierają prawidłowe cudzysłowy stosowane w języku polskim zgodnie z normą PN-83/P-55366 („ i ”), których brak jest w ISO-8859-2. Litery Ą, ą, Ę, i ę istnieją również w ISO-8859-4 i ISO-8859-10 (w tym ostatnim obecne są również Ó i ó).

Porównanie standardów ISO 8859 

Na pozycji 0xA0 zawsze występuje spacja niełamliwa, a na 0xAD w większości zestawów występuje znak warunkowego przełamania tekstu (program może w tym miejscu przenieść zbyt długie słowo do nowej linii wstawiając dywiz), czyli miękki dywiz (ang. soft hyphen). Wszystkie pozostałe puste pola oznaczają, że kod został nieprzypisany lub zastosowany system nie jest w stanie go wyświetlić.

Kolorem żółtym oznaczono dodatki dla wersji ISO/IEC 8859-7:2003 i ISO/IEC 8859-8:1999.

Zobacz też 
 ISO 10646
 ISO/IEC 2022
 kodowanie polskich znaków

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 http://czyborra.com/charsets/iso8859.html 

Formaty plików komputerowych
08859
Absalom

Absalom (czasem w formie Absalon) – hebrajskie imię męskie
 Absalom – w Biblii: jeden z synów Dawida
 Absalom Whitley 1937 – synonim rodzaju ryb Pantolabus

Zobacz też
Bies

Bies – w przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian personifikacja bliżej nieokreślonego złego ducha, demona zła. Nazwa bies wywodzi się z prasłowiańskiego *bĕsъ, od praindoeuropejskiego *bhoidh-, oznaczającego „powodujący strach, przerażenie”.

Biesy mogły wnikać w poszczególne osoby i kierować ich działaniami (stąd określenie „zbiesiony”), przypisywano im też pilnowanie skarbów ukrytych w ziemi. Bytowały w lasach, bagnach i w głębinach wodnych.

Po chrystianizacji Słowiańszczyzny określenia bies zaczęto używać jako synonimu pojęcia diabeł.

Zobacz też 

 czart
 diabeł
 demon

Przypisy

Bibliografia 
 
 Podgórscy B. i A., Wielka Księga Demonów Polskich – leksykon i antologia demonologii ludowej, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005. .

Demony słowiańskie
Diabły i demony
Korybanci

Korybanci (gr.  korýbantes, lp.  korýbas; łac. corybantes, lp. corybant) – bóstwa demoniczne oraz uczestnicy kultu frygijskiej bogini Kybele.

W mitologii 
Początkowo demony pochodzenia frygijskiego towarzyszące Kybele. Grecy uważali ich za synów Kronosa i Rei (utożsamianej przez nich później z Kybele), przypisując im wynalezienie ekstatycznego tańca (korybas) z odpowiednimi instrumentami akompaniującymi (flet, tympanon). Wierzono, iż mają moc wywoływania, ale i leczenia szaleństwa.  Według innej tradycji mieli być synami Zeusa, który zapłodnił ziemię pod postacią deszczu, według jeszcze innych podań – potomstwem muzy Talii i Apollina lub nawet Heliosa i Kybele; występowali zawsze w liczbie dziewięciu.

W obrzędowości 

Nazwę tę potem odnoszono również do uczestników kultu małoazjatyckiej bogini, wykonujących podczas jej świąt orgiastyczne tańce przy wtórze bębnów, fletów i cymbałów, stanowiące część praktykowanych obrzędów kultowych. Wyposażeni we włócznie i tarcze, korybanci nosili też hełmy z potrójnym obrzeżeniem (dlatego zwano ich „trójhełmiastymi”). Ich rytuał obejmował gorszące praktyki (m.in. samookaleczenia na cześć bóstwa), co nie zjednywało im sympatii u Rzymian. Szczególne znaczenie mieli korybanci na Eubei i Samotrace, uczestniczący w tamtejszych misteriach.

Dość wcześnie przyswojeni w Atenach i wspominani w literaturze przez Sofoklesa, Eurypidesa, Arystofanesa, Platona. Później nierzadko utożsamiani z kreteńskimi kuretami, samotrackimi kabirami i frygijskimi daktylami (daktyloi), których pierwowzoru także upatrywano w lokalnych bóstwach demoniczno-opiekuńczych.

Zobacz też 
 dendroforowie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia  
 
 
 Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z (red. Z. Piszczek). Warszawa: PWN, 1973, s. 386 
 Mały słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (red. L. Winniczuk). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1962, s. 171, 
 Slovník antické kultury. Praha: Svoboda, 1974, s. 323
 Lexikon der alten Welt. Zürich-Stuttgart: Artemis Verlag, 1965, kol. 1601
 Maria e Aristide Calderini: Dizionario di antichità greche e romane. Milano: Casa Editrice Ceschina, 1960, s. 228
 E. Royston Pike: Dictionnaire des religions. Paris: Presses Universitaires de France, 1954, s. 95

Linki zewnętrzne 
 

Religie starożytności
Frygia
Kureci

Kureci (gr.  kourē̂tes, l. poj.  kourḗtē, łac. curetes, l. poj. curete) – w mitologii greckiej bóstwa opiekuńcze, później także kapłani kultu.

Dziewięciu kapłanów Rei chroniących na Krecie Zeusa przed jego ojcem Kronosem, by nie dowiedział się o miejscu ukrycia nowo narodzonego. Swymi hałaśliwymi tańcami, m.in. uderzając włóczniami o tarcze, zagłuszali płacz niemowlęcia. W późniejszym czasie nazywano tak również kapłanów kultu, utożsamianych z frygijskimi korybantami lub daktylami.

Zobacz też 
 heros
 kult herosów

Bibliografia 
 Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008 , s. 218.
 Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1989 , s. 216.

Linki zewnętrzne 
 
 

Postacie w mitologii greckiej
Menady

Menady (także bakchantki, bachantki, gr.  Mainádes ‘szalejące’, gr.  Bákchai, łac. Maenades, Bacchae) – 1. w mitologii greckiej towarzyszki Dionizosa; 2. czcicielki Dionizosa (Bachusa).

Wedle mitu menady zabiły Orfeusza, który, pogrążony w rozpaczy po utracie Eurydyki, odmówił wzięcia udziału w Bachanaliach. 

Nazwa bachantki wiąże się z imieniem Bachus (bądź Bakchos – stąd bakchantki), którym również określano boga – Dionizosa.

Trackie bachantki, które odziane w skóry jeleni, wymachując owiniętymi winną latoroślą tyrsami i śpiewając dzikie, szalone pieśni, tworzyły orszak Dionizosa, podczas jego podróży z Lidii, przez cały antyczny świat do Grecji.

W Atenach uważano Traków za barbarzyńców, których cechowało zachowanie gwałtowne i nieopanowane. Rytualne misteria dionizyjskie (Dionizje) stwarzały okazję bachantkom do podobnie nieprzyzwoitego zachowania, krzyków i dzikich tańców graniczących z wyuzdaniem.

Postacie w mitologii greckiej
Amin (imię)

Amin — imię męskie pochodzenia arabskiego. Oznacza „godny zaufania” lub „prawdomówny”. Nosił je szósty kalif abbasydzki.

Amin imieniny obchodzi 2 czerwca.

Znane osoby noszące imię Amin:
 Amin Maalouf — pisarz libański tworzący w języku francuskim, laureat Nagrody Goncourtów

Przypisy 

Męskie imiona semickie
Amon (imię)

Amon – imię męskie pochodzenia egipskiego. Wywodzi się od greckiej wersji imienia egipskiego boga Amona. Oznacza: „ożywiający powiew”. Znanych jest około dziesięciu świętych katolickich o tym imieniu.

Amon imieniny obchodzi , 20 grudnia.

Odpowiedniki w innych językach:
 język niemiecki – Ammo
 łacina – Ammon, Amon, Hammon, Amun

Zobacz też:
 Amon z Toul – święty katolicki, biskup 
 Amon (demon)

Przypisy 

Imiona męskie
Amos

Amos – imię męskie pochodzenia biblijnego. Wywodzi się od hebr. עמוס amos – „mocny, dźwigający ciężary”. Patronem tego imienia jest Amos, jeden z dwunastu proroków mniejszych, którego imieniem nazwana jest jedna z ksiąg biblijnych – Księga Amosa. Obchodzi imieniny 31 marca.

Amos w innych językach:
 rosyjski – Амос.

Znane osoby noszące to imię:
 Jan Ámos Komenský, czeski pedagog, filozof, reformator i myśliciel protestancki
 Amos Oz, izraelski pisarz, eseista i publicysta
 Amos Gitaj, izraelski reżyser filmowy

Przypisy 

Męskie imiona semickie
Ananiasz

Ananiasz – imię męskie pochodzenia biblijnego. Grecka forma hebrajskiego Hananiah – „Jahwe jest łaskawy”. Jednym z patronów tego imienia jest św. Ananiasz z Damaszku.

Ananiasz imieniny obchodzi 25 stycznia, 1 grudnia i 16 grudnia.

Ananiasz w innych językach: 
 rosyjski – Анания, Ананий.
 łaciński – Ananias
 angielski – Annas, Ananias
 francuski – Ananie
 włoski – Anania

Postaci biblijne o imieniu Ananiasz 
 Ananiasz (Ne 3, 23) – dziadek pewnego mężczyzny, który po powrocie z niewoli babilońskiej pomagał przy budowie świątyni
 Ananiasz (Jdt 8, 1) – przodek Judyty w szóstym pokoleniu
 Ananiasz (Jr 28) – fałszywy prorok, przeciwnik Jeremiasza
 Ananiasz (Tb 5, 13–14) – postać, pod którą dał się poznać Anioł Rafał staremu Tobiaszowi jako Azariasz, syn wielkiego Ananiasza
 Ananiasz (Chananiasz) (Dn 1, 6–20; 3, 12–13) – towarzysz Daniela z pokolenia Judy uprowadzony w młodym wieku do Babilonii, gdzie pod zmienionym imieniem jako Szadrak otrzymał staranne wykształcenie, który za odmowę oddania czci boskiej złotemu posągowi (wraz z dwoma towarzyszami) został wrzucony do rozpalonego pieca i cudownie ocalony
 Ananiasz z Damaszku (Dz 9, 10–19; 22, 12–16)
 Ananiasz, syn Nebedeusza (Dz 23, 1–5)
 Ananiasz (Dz 5, 1–11) – mąż Safiry, członek pierwszej gminy chrześcijańskiej w Jerozolimie, którego za kłamstwo spotkała nagła śmierć.

Znane osoby o imieniu Ananiasz 
 Ananiasz z Edessy
 Ananiasz ben Dawid (VIII wiek) – babiloński uczony pochodzenia żydowskiego
 Ananiasz Davisson (1780–1857) – amerykańska kompozytorka
 Ananiasz Harari (1912–2000) – amerykański malarz i ilustrator 
 Ananiasz Maidana Palacios (1923–2010) – paragwajski polityk 
 Ananiasz Zajączkowski

Postaci fikcyjne o imieniu Ananiasz 
 Ananiasz – jeden z bohaterów cyklu Mikołajek René Goscinnego; w rzeczywistości we francuskim oryginale nosi on imię Agnan, francuski odpowiednik imienia Anian.
 Książę Ananiasz – bohater operetki Victora Herberta pod tym samym tytułem.

Przypisy

Bibliografia 
 Encyklopedia katolicka, t. 1, Lublin: Tow. Nauk. KUL, 1973, 
 
 Nowy leksykon biblijny, Warszawa: Jedność, 2011, 
 Słownik imion, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.

Męskie imiona semickie
Baszta

Baszta – budowla obronna, stanowiąca element starożytnego i średniowiecznego muru obronnego w postaci wysunięcia jego fragmentu przed lico i wzniesienia ponad jego poziom. Baszta może być w stosunku do wnętrza obwodu obronnego zamknięta, dostępna z chodnika straży, otwarta częściowo (arkadą) lub całkowicie jako wykusz.

Janusz Bogdanowski w swoich książkach jako element odróżniający basztę od wieży podkreśla zmianę sposobu obrony: odejście od biernej roli murów na rzecz obrony skrzydłowej wobec rozwoju broni palnej. Stąd baszty wysuwają się przed narys murów i opatrzone zostają przez możliwie dużą liczbę strzelnic zamiast gładkich ścian średniowiecznej wieży.

Baszty były budowane na planie koła, prostokąta lub wielokąta. Stanowiły miejsce, skąd możliwa była obrona odcinków muru między nimi. Wznoszono je początkowo z drewna, a następnie z kamienia i cegły. Zazwyczaj były zwieńczone blankami z hurdycjami lub machikułami.

Wnętrze baszty podzielone było na kilka kondygnacji, połączonych ze sobą schodami lub drabinami. Na poszczególnych kondygnacjach umieszczano otwory strzelnicze. Najniższa, podziemna kondygnacja była zazwyczaj przeznaczona na więzienie.

Baszty jako element obronny straciły rolę po wynalezieniu broni palnej i zostały zastąpione bastejami i bastionami.

Najwyższymi basztami w Polsce są: mierząca 34 m Baszta Morze Czerwone w Stargardzie i podobnej wysokości Baszta Jacek w Gdańsku oraz Brama Floriańska w Krakowie.

Określenie baszta odnosi się także do:
 kolistych altan, zamykających naroże żywopłotu lub szpaleru w XVII – XVIII-wiecznych ogrodach
 ściany bocznej doku pływającego.

Zobacz też 

 wieża
 stołp, donżon
 mur obronny
 fortyfikacja
 barbakan

Przypisy

Bibliografia 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, .

Fortyfikacje
 
Części budynku