Epos

Epos (gr. έπος, epos „słowo”), także: ‘epopeja’, ‘poemat heroiczny’, czasem również ‘poemat epicki’ – jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki. Tradycyjne eposy to dłuższe poematy narracyjne o specyficznej konstrukcji elementów świata przedstawionego, podporządkowanej funkcji parenetycznej i afirmującej etos społeczności, w której zostały napisane. Eposy charakteryzują również: typ bohatera (heros, początkowo król bądź rycerz, później także heros duchowy; postać programowo idealizowana), podniosły rejestr stylistyczny, koncepcja podmiotu twórczego (narracja trzecioosobowa) oraz tworzywo poetyckie (początkowo autorzy eposów sięgali najczęściej po zdarzenia mityczne bądź legendarne, do „czasu ojców”, później także po wydarzenia historyczne). Obejmuje utwory najczęściej poetyckie, np. Iliada, Odyseja, choć eposami (epopejami) nazywa się także powieści o rozmachu epickim, ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów lub też opowieść o prapoczątkach jakiegoś narodu, a także omawia początki kultów religijnych. Często opowiadają nie tylko o postaciach ludzkich, ale też boskich, magicznych czy demonicznych (np. Ramajana). Najwcześniejsze eposy mają charakter zbioru opowieści mitycznych i wywodzą się często z czasów, w których grupa ich autorów nie znała pisma. Epos doby pisma wykształcił odmianę historyczną, ukazującą wydarzenia jeszcze nieprzebrzmiałe (np. poematy Samuela Twardowskiego, Transakcyja wojny chocimskiej Wacława Potockiego), a także biblijną, która za pomocą środków biblijnych przedstawia losy bohaterów Pisma św., zwłaszcza Chrystusa, ale też całą historię świętą (odmianę tę reprezentują np. Chrystiada Marca Girolama Vidy, Raj utracony Johna Miltona).

Prostszą, krótszą odmianą jest poemat epicki (np. Beowulf). Często głównym wątkiem eposu jest historia jednego rodu panującego (Pieśń o Nibelungach) lub dzieje życia jednego niezwykłego heroicznego bohatera (Odyseja), ale może on też przedstawiać opowieść o całym ludzie (Kalevala), o jego początkach (Eneida), także o jego bogach (Dzieje Dionizosa, Edda) i przodkach (eposy Hezjoda). Dawne eposy i poematy epickie przeznaczone były do recytowania lub do śpiewania, często zawierały elementy rytuałów i były używane w celach religijnych. Stanowiły też często zapis religii i mitologii danego ludu, jego wartości moralnych, obyczajowości i najstarszego języka.

Za ostatnią „żywą epopeję” uważa się nawiązującą do początków buddyzmu tybetańskiego Epopeję o Królu Gesarze. Wśród Tybetańczyków i Mongołów znaleźć można około 140 pieśniarzy, którzy zajmują się tą balladą. Eposy powstałe w czasach późniejszych (począwszy od czasów rzymskich, ale i np. Raj utracony i Pan Tadeusz) są dziełami czysto literackimi, które nie wywodzą się bezpośrednio z ustnej tradycji epickiej.

Eposy były pisane przy użyciu różnych form wersyfikacyjnych. Eposy greckie oraz rzymskie były układane iloczasowym heksametrem daktylicznym, bez podziału na strofy i bez rymu. 

 Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
 Italiam, fato profugus, Laviniaque venit
 litora, multum ille et terris iactatus et alto
 vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;
 multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,
 inferretque deos Latio, genus unde Latinum,
 Albanique patres, atque altae moenia Romae. 
 (Wergiliusz, Eneida. Księga pierwsza)

W krajach romańskich eposy pisano przeważnie oktawą (abababcc), a niekiedy tercyną (aba bcb cdc...). Oktawa była budulcem wielu renesansowych eposów włoskich, hiszpańskich i portugalskich. Przy jej użyciu tworzyli swoje najsławniejsze dzieła Luigi Pulci, Matteo Maria Boiardo, Ludovico Ariosto, Torquato Tasso, Lucrezia Marinella, Alonso de Ercilla y Zúñiga, Luís de Camões, Vasco Mouzinho de Quevedo, Francisco de Sá de Meneses i Gabriel Pereira de Castro. 

 As armas e os barões assinalados,
 Que da ocidental praia Lusitana,
 Por mares nunca de antes navegados,
 Passaram ainda além da Taprobana,
 Em perigos e guerras esforçados,
 Mais do que prometia a força humana,
 E entre gente remota edificaram
 Novo Reino, que tanto sublimaram;
 (Luís Vaz de Camões, Os Lusíadas, Canto Primeiro)

W Anglii w roli tworzywa eposów stosowano albo wiersz biały (blank verse), albo siedmiowersową strofę królewską (ababbcc) i dziewięciowersową strofę spenserowską (ababbcbcc).

 Heavy that slumber over all the land;
 But terrible the wakening! for, behold!
 While yet the sun shone brightly,--on the leaves,
 Dew--steeped, and grasses, and the rippling streams,
 A diamond sparkle flinging,--the clear air
 Suddenly 'gan to thicken. Cloud was none,
 Nor gentlest waft of wind, that from afar,
 O'er sea, or desert, might that gloom have brought.
 (Edwin Atherstone, Israel in Egypt, Book fourteenth)

W Polsce eposy pisze się przeważnie trzynastozgłoskowcem rymowanym parzyście. W ten sposób pisał między innymi Wacław Potocki. Tradycyjnie rymowanym trzynastozgłoskowcem tłumaczono także starożytny heksametr.

 Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata
 Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata
 Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka,
 Już ma na karku piękna Europa łyka;
 Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów
 Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów
 Konstantynopol – niegdy twój, Paleologu!
 Tam siedzi i samemu nie składając Bogu,
 Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi,
 Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi.
 (Wacław Potocki, Wojna chocimska)

Niekiedy eposy są pisane przy użyciu innych rodzajów wiersza. Serbowie stosują dziesięciozgłoskowiec, zaś fińska Kalevala została skomponowana zasadniczo ośmiozgłoskowcem. W epice staroangielskiej wykorzystywano nie rym, ale aliterację, która budowała wiersz aliteracyjny

Znane eposy w literaturze światowej 

 Gilgamesz – literatura sumero-akadyjska – ok. XX wiek p.n.e.

 Enuma elisz – literatura sumero-akadyjska

 Ramajana – literatura sanskrycka – II wiek p.n.e. – II wiek n.e.
 Mahabharata – literatura sanskrycka – IV wiek p.n.e. – IV wiek n.e.
 Iliada – literatura grecka – VIII wiek p.n.e.
 Odyseja – literatura grecka – VIII wiek p.n.e.
 Theogonia – literatura grecka – Hezjod
 Prace i dnie – literatura grecka – Hezjod
 Argonautica – Apolloniusz z Rodos – III wiek p.n.e.
 Roczniki – literatura rzymska – Enniusz – II wiek p.n.e.
 Eneida – literatura rzymska – Wergiliusz – I wiek p.n.e.
 Farsalia – literatura rzymska – Lukan – I wiek
 Achilleida – literatura rzymska – Publiusz Papiniusz Stacjusz – I wiekTebaida – literatura rzymska – Publiusz Papiniusz Stacjusz – I wiek
 Punica (epos) – literatura rzymska – Silius Italicus – I wiek
 Argonautica – literatura rzymska – Waleriusz Flakkus – I wiek
 Dzieje Dionizosa Nonnos z Panopolis
 Epopeja o Królu Gesarze – tybetański epos – X/XI wiek
 Szahname (Księga królewska) – Ferdousi – literatura perska – X/XI wiek
 Beowulf – literatura angielska – IX wiek
 Widsith – literatura angielska
 Bazyli Digenis Akritas – literatura Bizancjum – XII wiek
 Dawid z Sasunu – literatura ormiańska
 Rycerz w tygrysiej skórze – Szota Rustaweli – literatura gruzińskaEdda – XIII wiek
 Pieśń o Nibelungach – XIII wiek
 Bitwa na Kosowym Polu – literatura serbska
 Parsifal i Willehalm – Wolfram von Eschenbach – XII/XIII wiek
 Kalevala – XIX wiek
 Kalevipoeg – estoński epos wzorowany na Kalevali
 Życie i przygody Remusa – literatura kaszubska – XX wiek
 Heimskringla
 Bitwa pod Maldon – literatura angielska
 Pieśń o Cydzie
 Tain. Uprowadzenie stad z Coulange
 Mabinogion
 Cad Gaddeu (Bitwa drzew)
 Saga rodu Wölsungów
 sagi islandzkie
 cykl feniański
 cykl ulsterski
 cykl arturiański
 Słowo o wyprawie Igora – literatura staroruska
 Oguz chan – literatura azerska
 Pieśń o Hildebrandzie
 Hikayat Hang Tuah – malezyjski epos narodowy
 Epos o Manasie – Kirgistan
 Filostrato – Giovanni Boccaccio – XIV wiek
 Teseida – Giovanni Boccaccio – XIV wiek
 Morgante – Luigi Pulci – XV wiek
 Roland zakochany – Matteo Maria Boiardo – XV wiek
 Jerozolima wyzwolona – Torquato Tasso – XVI wiek
 Orland szalony – Ludovico Ariosto – XVI wiek
 Luzjady – Luís de Camões – XVI wiek
 Malakka zdobyta – Francisco de Sá de Meneses – XVII wiek
 La Argentina – Martín del Barco Centenera – XVII wiek
 Afonso Africano – Vasco Mouzinho de Quevedo – XVII wiek
 Viriato Trágico – Brás Garcia de Mascarenhas – 1699
 Caramuru – Santa Rita Durão – brazylijski epos bohaterski – XVIII wiek
 Araukana – Alonso de Ercilla y Zúñiga -XVI wiek
 Koroğlu – literatura azerska
 Osman – Ivan Gundulić – XVII wiek
 L'Enrico – Lucrezia Marinella – 1635
 Wojna chocimska – Wacław Potocki – XVII wiek
 Raj utracony – John Milton – XVII wiek
 Raj odzyskany – John Milton – XVII wiek
 Królowa wieszczek (albo Królowa elfów) – Edmund Spenser – XVI wiek
 Jagiellonida – Dyzma Bończa-Tomaszewski – XIX wiek
 Pan Tadeusz – Adam Mickiewicz – XIX wiek
 Chrzest nad Sawicą – literatura słoweńska – France Prešeren – XIX wiek
 Mateusz z Trenczyna – literatura słowacka – Ľudovít Štúr – XIX wiek
 Nordens Guder (Bogowie północy) – literatura duńska – Adam Gottlob Oehlenschläger – XIX wiek
 Pan Balcer w Brazylii – Maria Konopnicka – XX wiek
 Król Alfred – John Fitchett – XIX wiek
 Upadek Niniwy (epos) – Edwin Atherstone – XIX wiek
 Izrael w Egipcie''' – Edwin Atherstone – XIX wiek
 Evangeline i Pieśń o Hajawacie – Henry Wadsworth Longfellow – XIX wiek
 Powieść o Udałym Walgierzu – Stefan Żeromski (na podstawie powieści średniowiecznej)
 John Brown’s Body – Stephen Vincent Benét – XX wiek
 Aniara'' – Harry Martinson – XX wiek

Zobacz też 

 epos narodowy

Przypisy 

Typy poematów