Leszno

Leszno (, ) – miasto na prawach powiatu w województwie wielkopolskim, położone w zachodniej części Polski, pomiędzy dwoma dużymi centrami gospodarczymi – Poznaniem i Wrocławiem.

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1547 roku położone było w XVI wieku w województwie poznańskim.

Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r., Leszno liczyło 59 232 mieszkańców i było pod względem liczby ludności 7. miastem w województwie wielkopolskim, a także 61. spośród najludniejszych miast w Polsce.

Nazwa 
Miejscowość wymieniona została pierwszy raz w dokumencie zapisanym po łacinie z 1393 jako Lesczno, 1396 Olesczno, 1397 Leszczno, 1408 Lessna, 1425 Lesczyno, 1436 (kopia z 1468) Lessno, (kopia z XVI wieku) Leszno, (kopia z XVII wieku) Lyeszno, Lieszno, 1451 (kopia z XIX wieku) Leszcze, 1453 Leszczyno, 1457 Leschno, 1468 Liszna, Lesoczno, 1469 (kopia z 1675) Leszczyna, 1484 Lischno, 1488 Liessno, Lieshno, 1490 Leszno, 1504 Lesno, 1506 Lisse, Lysse, 1521 Lyeschno.

Według językoznawców istniała starsza nieużywana obecnie staropolska forma rzeczownikowa nazwy miasta, która brzmiała Leszczno lub Leszczyn, a obecna nazwa jest zniekształconą formą pierwotnej nazwy wywodzącej się bezpośrednio od nazwy leszczyny rośliny z rodziny leszczynowatych będącej źródłem orzechów laskowych. Jeden ze średniowiecznych dokumentów datowany na 1469 r. podaje bezpośrednio nazwę miasta jako Leszczyna.

Po raz pierwszy miejscowość wymieniona została w 1393 r. jako Lesczno, w 1397 Leszczno, w 1425 Leszczyno, w 1453 Lesczyno. Miasto nazywane było w historii również po łacinie Lessna Polonorum. Od nazwy miejscowości pochodzi nazwisko wielkopolskiego magnackiego rodu Leszczyńskich. Od XVI w. ze względu na trudną w wymowie dla Niemców kombinację spółgłosek „szcz” nazwa uległa stopniowej germanizacji i Niemcy notowali ją jako Lissa Polonorum (Polska Lissa), a później Polnisch Lissa. Z czasem nazwa została skrócona do Lissa i zatraciła swoje pierwotne znaczenie. W dziele Matthäusa Meriana pt. „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae” z 1650 roku miejscowość wymieniona jest pod zgermanizowanymi nazwami Liessau oraz Lissa.

Obecną nazwę polską oraz niemiecką Polnisch Lissa podają liczne niemieckie źródła z XIX wieku. Statystyczny opis Prus z roku 1837 notuje „Polnisch-Lissa (Leszno)”.

Nazwę Polnisch Lissa, Lissa oraz Leszno notuje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1902. Niemiecki leksykon geograficzny Neumanna wydany w 1905 roku notuje nazwę Polnisch Lissa oraz Lissa in Posen.

Historia

Średniowiecze 
Miejscowość pierwotnie była wsią związaną z Wielkopolską. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od końca XIV wieku. Pierwsza wzmianka historyczna o Lesznie pochodzi z 1394 roku. Wówczas osada Leszczno stanowiła własność Stefana z Karnina, który używał pieczęci herbu Wieniawa. Zgodnie z modą, jaka panowała wśród polskiej szlachty, ród Wieniawitów przybrał nazwisko Leszczyńscy utworzone przez dodanie do nazwy rodowej miejscowości końcówki -ski.

W średniowieczu w miejscu obecnego miasta Leszno istniały małe, osobne osady Leszczno i Leszczynko, a obecne dzielnice miejskie były osobnymi wsiami. W 1397 dziedzic w Lesznie Stefan Karmiński oraz Szymon z Grunowa (obecnie dzielnica Leszna Gronowo) toczyli proces sądowy o granice pomiędzy Lesznem a Grunowem. Granicę mieli wytyczyć arbitrzy przedstawieni przez obie strony. Kolejny proces graniczny odnotowano w 1414, kiedy Jakusz Wyciążkowski oskarżył Stefana z Leszna o zniszczenie trzech kopców granicznych. W 1408 miejscowość była siedzibą własnej parafii. W 1496 należała do lokalnej szlachty wielkopolskiej i leżała w powiecie wschowskim Korony Królestwa Polskiego.

Wiek XVI i XVII 
Z 1507 roku pochodzi pierwsze świadectwo istnienia osiedla żydowskiego w Lesznie. W początkach XVI w. Leszno stało się znaczącym centrum reformacji. W 1510 miejscowość należała do dekanatu Wschowa.

Wieś, a później także miasto, wielokrotnie odnotowały historyczne dokumenty prawne, a także księgi podatkowe dzięki czemu można odtworzyć panujące w niej stosunki społeczne i własnościowe. W 1510 Leszno było wsią liczącą 14 łanów osiadłych, 10 zagrodników, trzy folwarki dziedziców oraz jeden łan należący do miejscowego plebana. W 1535 miał w miejscowości pobór podatków od 13 łanów, 3 prętów, karczmy. W 1564 Leszno liczyło 13 łanów i 3 pręty. W 1566 odbył się pobór z miasta Leszna z majętności należącej do pani Barbary Leszczyńskiej liczącej 13,5 łana, w której pracowało 26 rzemieślników, 13 zagrodników. Odnotowano także w miejscowości wiatraki. Miejscowy piwowar zapłacił za cały rok 30 florenów. Miasto płaciło także podwójny szos wynoszący 7 florenów i 6 groszy. W 1579 z miasta Leszna pobrano podatki od 84 domów, 12 łanów i 3 prętów, 13 komorników z bydłem, 10 komorników bez bydła, dwóch owczarzy wypasających 138 owiec, 57 rzemieślników, 11 komorników, jednej biednej wdowy, a także od 5 wiatraków, dwóch karczmarzy, oraz od wyszynkowanych trzech beczek gorzałki.

Wielkopolskie Leszno leżało blisko granicy z Dolnym Śląskiem. W 1528 wytyczano granice pomiędzy Koroną Królestwa Polskiego, a księstwie głogowskim. Z powodu niekorzystnych warunków terenowych podjęto wtedy decyzję, że granice pomiędzy Lesznem, Lasocicami i Rydzyną leżącymi w Koronie, a miejscowościami leżącymi w księstwie: Stropen (obecnie Strupin), Seifersdorf (obecnie Radosław), Crosen (niem. Kraschen, obecnie Chróścina) oraz Heyersdorf (niem. Heinzendorf, obecnie Witoszyce), zostaną wytyczone, kiedy będzie sucho lub gdy przyjdzie mróz.

Do 1547 civitas Leszno rozwijało się w cieniu większych, starszych, bogatszych i uprzywilejowanych ośrodków takich jak: Wschowa, Kościan, Osieczna, Święciechowa. W 1547 król polski Zygmunt II August zezwolił kasztelanowi Rafałowi IV Leszczyńskiemu na założenie w jego wsi Leszno miasta na prawie magdeburskim o tej samej nazwie. Mieszczanie mieli być w nim sądzeni na prawie niemieckim przez wójta, który z kolei miał być sądzony przez dziedzica. W mieście mogły odbywać się trzy jarmarki: w niedzielę po Wniebowstąpieniu, 12 sierpnia na św. Klarę, 19 listopada na św. Elżbietę [19 XI] oraz cotygodniowe targi poniedziałkowe. W 1549 mieszczanie otrzymali prawa miejskie. W ławie miejskiej oprócz mieszczan zasiadali dwaj chłopi ze wsi Leszno. MIasto uzyskało prawo handlu solą, po 15 latach jej sprzedaży miała zostać ustalona wysokość czynszu należnego z tego tytułu miejscowym dziedzicom. Miasto miało także przydzielone dwie ławy chlebowe, dwie szewskie oraz dwie jatki, postrzygalnię sukna, wagę oraz publiczną łaźnię, w której ubodzy z miejskiego szpitala w każdą sobotę mieli prawo do darmowej kąpieli. Mieszczanom leszneńskim przysługiwał 15 letni okres wolnizny na zagospodarowanie, po którym mieli dopiero płacić podatki. Zostali oni także zwolnieni z powinności wobec dworu. Tylko ci, którzy nie mieli stałej pracy lub nie trudnili się rzemiosłem mieli pracować dla dziedziców po 6 dni w roku. W 1561 w mieście założony został szpital miejski pod wezwaniem św. Ducha i św. Barbary. W 1565 założone zostało także Gimnazjum w Lesznie, w którym wykładali między innymi Jan Ámos Komenský oraz Jan Jonston..

Bracia czescy 
Osiedlenie Braci czeskich (1516) oraz sprowadzenie tkaczy śląskich do miasta spowodowały szybki rozwój Leszna. W 1626 Bracia czescy utworzyli tu szkołę wyższą, z tego też roku pochodzi zachowana synagoga, a ok. 1633 powstała tu również parafia ewangelicka (luterańska). W latach 1638–1647 mieszkał tu teolog i poeta Johann Heermann i tu został pochowany. XVII-wieczne Leszno było największym w Wielkopolsce ośrodkiem drukarstwa, związanym z działalnością miejscowych ewangelików (wśród których przeważali uchodźcy z pobliskiego Śląska). W latach 1636–1639 nastąpiło znaczne powiększenie obszaru miasta, otoczono je nowymi fortyfikacjami ziemno-bastionowymi. Cztery Bramy (północna Kościańska, wschodnia Osiecka, zachodnia Święciechowska i południowa Rydzyńska) łączyły miasto z przedmieściami. W mieście odbywały się liczne jarmarki, mieszczanie korzystali ze zwolnień i udogodnień podatkowych. Towary produkowane w Lesznie eksportowane były do Saksonii, Rosji i na Litwę. Okres rozwoju miasta zbiegł się w czasie z okresem podziału chrześcijaństwa, walk religijnych i prześladowań. Właśnie takie ośrodki jak Leszno pozwoliły uzyskać Polsce status kraju „bez stosów”. W Lesznie współżyły cztery wyznania: bracia czescy, luteranie, katolicy oraz żydzi. Leszno stało się w czasach nowożytnych również ośrodkiem życia naukowego. Będąc jeszcze pod względem ludności miasteczkiem potrafiło się ufortyfikować oraz założyć sieć wodociągową. Leszno stało się od tego momentu drugim, po Poznaniu, miastem Wielkopolski. Stan ten nienaruszalnie zachował się aż do rozbiorów.

Ćwierćwiecze 1630–1656 to nie jedyny „złoty okres” dla tej miejscowości. Pojęcie to odnosi się także do lat po odbudowie i rewitalizacji miasta po wielokrotnych pożarach i wojnach. Władze wraz z właścicielami dbali skutecznie o miasto. Stwarzano wiele urzędów, które pomagały w rozwoju handlowym, społecznym, terytorialnym, stratygraficznym, ale także estetycznym, kulturowym. Leszno czasów nowożytnych nie było tylko jednym z głównych ośrodków produkcji tekstylnej, ale zarazem swego rodzaju szkołą przemysłową w tej dziedzinie. Tutaj powstawały wzory organizacyjne i produkcyjne sukiennictwa. Uczyli się w Lesznie rzemiosła liczni przybysze z różnych miast nie tylko polskich (jak Gdańsk, Poznań czy Kraków), lecz także zagranicznych (Berlin, Augsburg, Królewiec, Lubeka czy Lipsk).

Obok innych szkół, w mieście działało gimnazjum akademickie z bogatą biblioteką i teatrem. Znaczącą postacią leszczyńskiego środowiska naukowego o uniwersalnym wymiarze był reformator pedagogiki Jan Ámos Komenský, a obok niego także inni uczeni, jak Jan Jonston czy Daniel Ernest Jabłoński, współzałożyciel Berlińskiej Akademii Nauk. W leszczyńskich szkołach w II poł. XVIII w. uczyło się jednocześnie kilkuset uczniów. Wraz z Lesznem rozwijała się cała Wielkopolska. Stała się ona najwyżej rozwiniętym gospodarczo regionem w przedrozbiorowej Polsce.

Złoty okres dla Leszna zakończył się w kwietniu 1656, gdy miasto zostało spalone i zniszczone, a część mieszkańców wymordowana przez wojska wierne królowi Janowi Kazimierzowi za wpuszczenie przez większość protestancką Szwedów. Ponownie spalone w 1707 przez armie saską. W roku 1709 zaraza zdziesiątkowała mieszkańców.

Okres rozbiorów i odzyskania niepodległości 

W wyniku drugiego rozbioru Polski w 1793 r. Leszno zostało wcielone do Prus i przemianowano jego nazwę na Lissa. W tym okresie miasto dotknęły dwa wielkie pożary – w 1767 i 1790. Leszno dzieliło losy Wielkopolski, którą Berlin zamierzał zintegrować z państwem pruskim jako jego rolnicze zaplecze. Leszno utraciło swoją unikalną pozycję kulturalną, jednak nadal pozostawało silnym i ważnym ośrodkiem na mapie Wielkopolski. Miasto unowocześniało się, rozwijało pod względem urbanistycznym. Wobec utworzenia granicy celnej z większością ziem dawnej Rzeczypospolitej znikła jednak możliwość dalszego rozwoju sukiennictwa i płóciennictwa, straciły także swoje znaczenie młynarstwo i handel zbożem. Aktywność gospodarcza trwała, ale już w innych warunkach.

Polacy związani z Lesznem publikowali w mieście polską prasę i książki. W latach 1834–1849 w mieście wychodziło polskie ilustrowane czasopismo Przyjaciel Ludu. W latach 1841–1847 polski historyk, geograf i statystyk Stanisław Plater napisał i wydał w mieście dwa tomy Małej Encyklopedii Polskiej, jednej z pierwszych dziewiętnastowiecznych polskich encyklopedii ogólnych.

Od XIX w. w Lesznie dominowała ludność niepolska (aż do okresu po odzyskaniu niepodległości), przede wszystkim napływowa niemieckojęzyczna i protestancka. Wraz z procesami uprzemysłowienia nowym zjawiskiem stał się stopniowy przyrost ludności polskiej, który zbiegł się z rozwojem polskiej i niemieckiej świadomości narodowej oraz zarysowaniem się konfliktów narodowościowych. Jeszcze w I poł. XIX w. nie przynosiło to znacznego zachwiania tradycyjnego współżycia. Kontynuowana była działalność naukowa, gdzie Leszno, oprócz Poznania, było w Wielkopolsce największym ośrodkiem wydawniczym i oświatowo-kulturalnym. II poł. XIX w. była okresem narastającej polityki germanizacyjnej, nasilonej w szczególności po zjednoczeniu Niemiec w 1871. W latach 1876–1900 usunięto język polski z gimnazjum, zaczęto zwalniać polskich nauczycieli i zastępowano ich Niemcami. Działania te wywołały opór wśród ludności polskiej, która organizowała strajki szkolne i prowadziła działalność konspiracyjną. W 1905 w mieście mieszkało 16 021 osób, w tym 79,2% Niemców (w zdecydowanej większości napływowi w okresie zaborów w celach germanizacji tę część ziem polskich), 13,7% Polaków i 6,2% Żydów. 53,1% mieszkańców było ewangelikami, 39,8% – katolikami.

Wielu leszczynian wzięło udział w walkach Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 r. W warunkach przewagi ludności niemieckiej w mieście powstańcom nie udało się go opanować. Do Polski miasto powróciło na mocy traktatu wersalskiego 17 stycznia 1920

Okres międzywojenny 
Po I wojnie światowej Leszno znowu stało się częścią odrodzonego państwa polskiego. W okresie międzywojennym miasto było ważnym węzłem komunikacyjnym (biegły tu linie kolejowe Rawicz – Poznań, Zbąszyń – Leszno, Leszno – Ostrów Wielkopolski, Kalisz – Leszno, Jarocin – Leszno, krzyżowały się też linie tranzytowe do Wrocławia i Głogowa). Rozwinięte były handel i przemysł: młyny, browary, tartaki, garbarnie, fabryka produktów chemicznych, produkowano wyroby włókiennicze, maszyny, wagi i fortepiany, cukier i eksploatowano kredę.

W okresie 20-lecia międzywojennego z Leszna odpłynęła ludność niemiecka. W 1919 r. Polacy stanowili ok. 70% mieszkańców miasta, a w 1939 już ok. 90%.

W latach 1923-27 w Lesznie lub sąsiedniej wsi Strzeżewice odnaleziono wczesnośredniowieczny skarb srebrny.

W latach 1937–1954 miasto było siedzibą wiejskiej gminy Leszno.

II wojna światowa 

Po wybuchu II wojny światowej Leszno zajęte przez wojska niemieckie zostało wcielone do III Rzeszy. Ponownie nadano mu zgermanizowaną nazwę Lissa i administracyjnie włączono je do Kraju Warty. Niemcy, w ramach operacji Tannenberg, 21 października 1939 rozstrzelali 20 Polaków, a następnie dokonano masowych wysiedleń ludności (ok. 80% mieszkańców) do Generalnego Gubernatorstwa. Na terenie miasta funkcjonowały dwa obozy pracy przymusowej dla Polaków i Żydów. W roku 1940 ruszyły prace nad planem kompleksowej przebudowy miasta. Wyznaczono nowe drogi przelotowe przez miasto, a także sektory pod przyszłe zabudowy przemysłową oraz mieszkalną i tereny zielone. Powstały dwie wersje planu: w 1940 roku autorstwa R. Kühna oraz prof. E. Jobsta Siedlera w roku 1942. Żadne z założeń planu nie zostało zrealizowane. Oprócz tego, na polach na północny wschód od miasta, jesienią 1939 roku rozpoczęto budowę zakładów amunicyjnych wojsk lądowych (według niemieckiej nomenklatury Heeres-Munitionsanstalt, w skrócie Muna), ale przerwano ją zimą 1941 roku po alianckich lotach zwiadowczych. Miasto zostało zdobyte 31 stycznia 1945 roku przez oddziały 120 korpusu armijnego 3 armii gwardii 1 Frontu Ukraińskiego kończąc okupację niemiecką (mogiła poległych w walkach znajdowała się na ul. Lipowej, róg Starozamkowej, skąd zostali ekshumowani w 1949 roku; w miejscu tym stanął Pomnik Wdzięczności).

Okres po II wojnie światowej 
Po zakończeniu wojny nastąpiły rozbudowa i przebudowa miasta. Powstało jedno z największych w Europie lotnisk szybowcowych. W czerwcu 1958 roku odbyły się na nim VII Szybowcowe Mistrzostwa Świata, które otworzył ówczesny prezes honorowy Aeroklubu, premier Józef Cyrankiewicz. W 1971 wybudowano dworce kolejowy i autobusowy, powstało wiele osiedli mieszkaniowych (Osiedla: Grunwald, Sułkowskiego, Przyjaźni, Wieniawa), miasto zyskało szeroką arterię al. Konstytucji 3 Maja, która wyprowadziła ruch poza centrum miasta, wybudowano halę widowiskową Trapez na 800 miejsc, krytą pływalnię Akwawit, ścieżki rowerowe. W latach 1975–1998 Leszno było stolicą województwa leszczyńskiego. 1 sierpnia 1977 zgodnie z rozporządzeniem Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska w granice administracyjne miasta włączono część wsi: Gronowo (596 ha) z gminy Lipno oraz z gminy Święciechowa wsie: Strzyżewice (254 ha) razem z terenami lotniska i grunty należące do wsi Święciechowa (prawie 5 ha) oraz wieś Zaborowo razem z przynależącymi do niej gruntami rolnymi (371 ha). Powierzchnia miasta wzrosła z 1950 do 3176 ha, a liczba mieszkańców z ok. 39 tys. do prawie 44 tys. W okresie PRL-u powstało wiele przedsiębiorstw przemysłowych, co podniosło rangę miasta w skali kraju. Stało się ono także ważnym węzłem tranzytowym, szczególnie w transporcie kolejowym.

Okres po 1989 roku 
Od 1 stycznia 1999 roku jest miastem na prawach powiatu grodzkiego. W roku 2016 w Lesznie powstał pierwszy od 40 lat nowy teatr publiczny w Polsce, który otrzymał nazwę Teatr Miejski w Lesznie.

Kalendarium 
 1393 – Pierwsza wzmianka źródłowa o Lesznie
 1516 – Do Leszna przybywa pierwsza nieduża grupa Braci Czeskich
 1547 – Przywilej lokacyjny dla miasta nadany przez króla Zygmunta Starego
 1573 – Działa szkoła przeznaczona dla Braci Czeskich
 1606 – Żydzi otrzymują zgodę właściciela miasta na osiedlenie się w Lesznie
 1618 – Do miasta napływa duża grupa luterańskich rzemieślników, uchodźców ze Śląska
 1628 – Miasto przyjmuje kolejnych braci czeskich z J.A. Komeńskim, wybitnym teologiem i pedagogiem na czele
 1631 – Przywilej Zygmunta III Wazy zrównujący w prawach Leszno z największymi miastami Polski
 1656 – Spalenie miasta w odwet za przyjęcie załogi szwedzkiej podczas Potopu
 1707 – Spalenie miasta przez wojska saskie
 1738 – Stanisław Leszczyński sprzedaje Leszno Aleksandrowi Józefowi Sułkowskiemu
 1790 – Wielki pożar miasta, trzeci w tym stuleciu
 1793 – W wyniku drugiego zaboru Leszno wcielone do Prus i zdegradowane do roli miasta prowincjonalnego
 1815 – Na mocy kongresu wiedeńskiego Leszno znajduje się w Wielkim Księstwie Poznańskim pod zaborem pruskim
 1856 – Wybudowanie linii kolejowej łączącej Leszno z Poznaniem i Wrocławiem
 1886 – Miasto staje się centrum administracyjnym powiatu leszczyńskiego
 1920 – Powrót do Polski na mocy traktatu wersalskiego
 1939–1945 – II wojna światowa, Leszno znajduje się pod okupacją niemiecką
 1945 – utworzenie obozu pracy nr 125 przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego.
 1947 – Potyczka żołnierzy polskich i radzieckich na dworcu kolejowym w Lesznie
 1975 – Leszno staje się miastem wojewódzkim
 1977 – Organizacja centralnych dożynek
 1990 – Pierwsze demokratyczne wybory do Rady Miejskiej Leszna
 1999 – Polska reforma administracyjna – Leszno miastem powiatowym
 2013 – Start usługi Google Street View w Lesznie.
 2016 – Otwarcie Teatru Miejskiego w Lesznie.

Architektura

Zabytki 
 Układ urbanistyczny Starego Miasta
 Barokowy Ratusz na Rynku Staromiejskim
 Bazylika św. Mikołaja
 Kościół św. Jana
 Dawny kościół ewangelicki pw. św. Krzyża
 Kościół Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej z XVII wieku (dawny zbór kalwiński)
 Nowa Synagoga (obecnie Galeria Sztuki)
 Dawne gimnazjum Braci Czeskich z końca XVIII wieku
 Pastorówka z 1. połowy XVIII wieku (obecnie Muzeum Okręgowe)
 Gmach Poczty Polskiej
 Wiatrak „Antoni” z 1705 roku
 Zespół młyna parowego z XIX/XX wieku
 Zespół pałacowy z 2. połowy XIX wieku w Antoninach (osiedle Leszna)

Pomniki i tablice pamiątkowe 
W Lesznie znajdują się m.in. następujące pomniki i tablice pamiątkowe:
 Pomnik 200-lecia Konstytucji 3 Maja i Odzyskania Niepodległości
 Pomnik Jana Pawła II
 Pomnik Stanisława Grochowiaka
 Pomnik Jana Jonstona
 Pomnik Jana Amosa Komeńskiego
 Pomnik Żołnierzom Garnizonu Leszczyńskiego ku czci żołnierzy poległych w wojnie obronnej 1939
 Pomnik Powstańców Wielkopolskich
 Tablica ku czci księży leszczyńskich zamęczonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych
 Pomnik ku czci pomordowanych jeńców wojennych
 Pomnik Alfreda Smoczyka
 Ławeczka Romana Maciejewskiego
 Pomnik upamiętniający Błękitną Armię gen. J. Hallera

Demografia

Gospodarka 
W okresie PRL w mieście funkcjonowały m.in. fabryka cukierków i czekolady „Rywal”, roszarnia lnu oraz szereg zakładów z branż metalowej, odzieżowej oraz maszynowej. Po transformacji ustrojowej część przedsiębiorstw postawiona została w stan upadłości.

Obecnie w mieście istnieje kilka marketów wielkopowierzchniowych, wiele hurtowni, składów, kilka centrów handlowych. Działają 2 stacje radiowe, 6 redakcji gazet, 2 stacje telewizyjne. W Lesznie działa podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

W końcu stycznia 2011 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Lesznie obejmowała ok. 3 tys. mieszkańców, co stanowiło stopę bezrobocia na poziomie 8,8% do aktywnych zawodowo.

W 2013 r. wydatki budżetu samorządu Leszna wynosiły 307,17 mln zł, a dochody budżetu 309,71 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu na koniec 2013 r. wynosiło 148,8 mln zł, co stanowiło 48,05% wysokości jego dochodów.

Podmioty gospodarcze

Zatrudnienie 
Dane dla jednostek zatrudniających powyżej 9 osób

Wynagrodzenia (zatrudnienie pow. 9 osób)

Bezrobocie

Transport

Drogowy 
Na zachód od miasta zlokalizowany jest węzeł Leszno Zachód łączący drogę ekspresową S5 (w ciągu trasy europejskiej E261) Bydgoszcz – Poznań – Wrocław z przebiegającą przez Leszno drogą krajową nr 12 Łęknica – Berdyszcze.

Kolejowy 
Na terenie Leszna znajdują się stacja Leszno (według klasyfikacji PKP ma kategorię dworca regionalnego) i przystanek Leszno Grzybowo.

Leszno jest pasażerskim i towarowym węzłem kolejowym, łączą się tu trzy linie kolejowe:
 Wrocław Główny – Leszno – Poznań Główny;
 Łódź Kaliska – Leszno – Forst;
 Leszno – Zbąszyń.

Przez Leszno kursują pociągi pasażerskie:
 InterCity – (Artus, Bosman, Gwarek, Halny, Heweliusz, Jeziorak, Malczewski, Mamry, Mieszko, Piast, Pomorzanin, Przemyślanin, Szkuner, Szyndzielnia) między innymi do Białogardu, Bielska-Białej, Brzegu, Bydgoszczy, Częstochowy, Gdańska, Gdyni, Giżycka, Gliwic, Gniezna, Iławy, Inowrocławia, Jeleniej Góry, Katowic, Kędzierzyna-Koźle, Kłodzka, Kołobrzegu, Koszalina, Krakowa, Laskowic, Olsztyna, Opola, Piły, Polanicy-Zdrój, Poznania, Przemyśla, Rzeszowa, Słupska, Sopotu, Strzelina, Tczewa, Torunia, Ustki, Wałbrzycha Miasto, Wrocławia;
 TLK (Rozewie) między innymi do Gdańska, Gdyni, Gniezna, Katowic, Opola, Poznania, Wrocławia;
 REGIO (Kamieńczyk) między innymi do Głogowa, Kościana, Jeleniej Góry, Poznania, Rawicza, Szklarskiej Poręby, Wałbrzycha, Wrocławia i Międzylesia oraz Zielonej Góry;
 Koleje Wielkopolskie (Poznańczyk) między innymi do Krotoszyna, Ostrowa Wlkp., Poznania, Rawicza, Wolsztyna i Zbąszynka.

Systematycznie na stację dojeżdżają składy w trakcji parowej z Wolsztyna uruchamiane przez Koleje Wielkopolskie wraz z Parowozownią Wolsztyn oraz pociągi retro uruchamiane przez TurKol

Lotniczy 

W roku 2000 otwarto sanitarne lądowisko przy ul. Kiepury.

Edukacja

Wyniki matury (zdawalność egzaminów pisemnych) 
 2007 r.: j. polski – 94,6%; matematyka – 80,6%
 2008 r.: j. polski – 93,4%; matematyka – 94,9%
 2009 r.: j. polski – 90,7%; matematyka – 82,3%
 2010 r.: j. polski – 91,4%; matematyka – 86,8%

Uczelnie 
 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Jana Amosa Komeńskiego
 Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Króla Stanisława Leszczyńskiego
 Wyższa Szkoła Marketingu i Zarządzania
 Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych
 AE w Poznaniu Ośrodek Studiów Wyższych w Lesznie (do 2007 r.)

Licea ogólnokształcące 

 I Liceum Ogólnokształcące im. Rodu Leszczyńskich w Lesznie
 II Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika z Oddziałami Dwujęzycznymi i Międzynarodowymi w Lesznie
 III Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Słowackiego w Lesznie
 Prywatne Liceum Ogólnokształcące
 Pierwsze Prywatne Liceum Ogólnokształcące w Lesznie

Technika (zespoły szkół) 

 Zespół Szkół Rolniczo-Budowlanych im. Synów Pułku w Lesznie
 Zespół Szkół Ekonomicznych im. Jana Amosa Komeńskiego w Lesznie
 Zespół Szkół Technicznych Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego im. 55. Poznańskiego Pułku Piechoty w Lesznie
 Zespół Szkół Elektroniczno-Telekomunikacyjnych w Lesznie
 Zespół Szkół nr 4 im. Powstańców Wielkopolskich w Lesznie
 Zespół Szkół Specjalnych im. Janusza Korczaka w Lesznie
 Technikum Teb Edukacja

Administracja 

Prezydenci Leszna:
 Edward Szczucki (1990–1998)
 Tomasz Malepszy (1998–2014)
 Łukasz Borowiak (od 2014)

Rada Miasta od 2010 
KW Tomasza Malepszego Lewica dla Leszna (SLD): Grażyna Banasik, Marcin Błaszkowski, Marek Ganowicz, Ryszard Hayn, Bernardyna Kaźmierczak, Zenon Kurt, Elżbieta Mizgalska, Wojciech Rajewski – wiceprzewodniczący, Wojciech Zimniak
 Platforma Obywatelska Tadeusz Feliczak, Krystian Maćkowiak, Stanisław Mikołajczyk, Sławomir Mocek, Barbara Mroczkowska, Tadeusz Pawlaczyk – Przewodniczący, Piotr Więckowiak, Dorota Zgaińska
 Prawo i Sprawiedliwość Andrzej Bortel, Kazimierz Jęcz, Sławomir Szczot – Wiceprzewodniczący, Stefania Ratajczak
 Gospodarni dla Leszna Ryszard Sudolski, Marek Wein

Podział administracyjny 
W Lesznie nie występuje prawny podział administracyjny na dzielnice miejskie i osiedla mieszkaniowe. Miasto jest jednolitą gminą o statusie miasta, a dzielnice i osiedla nie są jednostkami pomocniczymi gminy (art. 5 ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 roku). Nazewnictwo dzielnic i osiedli jest nazewnictwem zwyczajowym, powszechnie używanym przez mieszkańców, wynikającym z pewnych uwarunkowań urbanistycznych i historycznych tych terenów.

Dzielnice miasta:
 Nowe Miasto
 Podwale
 Zatorze
 Leszczynko
 Gronowo
 Grzybowo
 Zaborowo
 Śródmieście
 Międzytorze
Osiedla mieszkalne:
 Osiedle Przyjaźni
 Przylesie
 Antoniny Antoniny
 Osiedle Ogrody
 Osiedle Wieniawa
 Osiedle Na Skarpie
 Osiedle Zamenhofa
 Osiedle Rejtana
 Osiedle Sułkowskiego
 Osiedle Grunwald
 Osiedle Prochownia
 Osiedle Ostroroga
 Osiedle Leśna Osada

Media 
W Lesznie działają 2 stacje radiowe, 5 redakcji gazet, dwie telewizje i kilka portali internetowych.
 Radio
 Radio Elka 98.5 FM
 Radio Eska Leszno 102 FM
 Prasa
 Panorama Leszczyńska
 Gazeta ABC
 Tygodnik Żużlowy
 Reporter leszczyński
 Głos Wielkopolski
 ogólnopolski magazyn żużlowy Super Speedway
 LeszczyńskiSport.pl
 leszno998.pl
 Telewizja
 Telewizja Leszno
 Telewizja TVML

Wspólnoty wyznaniowe 
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Buddyzm 
 Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu:
 grupa medytacyjna w Lesznie

Kościoły katolickie 
 Kościół rzymskokatolicki – dekanat leszczyński (8 parafii)

Przez miasto przebiega Wielkopolska Droga św. Jakuba – odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

Kościół prawosławny 
Nabożeństwa prawosławne odprawiane są w rzymskokatolickiej kaplicy przy kościele Świętego Krzyża (Plac Jana Metziga 19); wierni pozostają pod opieką duchowieństwa z diecezji wrocławsko-szczecińskiej.

Kościoły protestanckie 
 Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa:
 zbór w Lesznie, ul. Edwarda Raczyńskiego 8
 Kościół Boży w Chrystusie:
 Kościół Boży w Chrystusie w Lesznie (placówka Zboru w Żyrardowie)
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 Parafia w Lesznie, ul. Paderewskiego 10
 Kościół Zielonoświątkowy:
 zbór w Lesznie, ul. Grunwaldzka 121

Restoracjonizm 
 Świadkowie Jehowy
 zbór Leszno-Centrum
 zbór Leszno-Zachód (w tym grupa ukraińskojęzyczna) – Sala Królestwa ul. Jana Kochanowskiego 15 C.
 Świecki Ruch Misyjny „Epifania”
 zbór w Lesznie

Sport

Obiekty sportowe 

 Stadion im. Alfreda Smoczyka – stadion żużlowy, swoje mecze rozgrywa tutaj klub Unia Leszno. Odbywają się tutaj też koncerty i imprezy okolicznościowe
 Hala Trapez – hala usytuowana tuż przy DK5. Odbywają się tu zawody sportowe, koncerty, wystawy psów, targi lub inne imprezy okolicznościowe. Swoje mecze rozgrywa tu m.in. Tęcza Leszno; PLKK
 Stadion Piłkarsko-Lekkoatletyczny – ogólnodostępny stadion. Swoje mecze rozgrywa tutaj piłkarska sekcja klubu Polonia Leszno.
Bieżnia oraz inne obiekty lekkoatletyczne służą wielu klubom sportowym oraz mieszkańcom Leszna
 Pływalnia Środowiskowa w Lesznie
 Pływalnia Akwawit – odbywały się tu ogólnopolskie zawody w pływaniu. Na tym basenie zawody organizował Klub Pływacki Akwawit Leszno. Basen został zamknięty w 2018
 Kryta Ujeżdżalnia przy Wyższej Szkole Marketingu i Zarządzania
 Hala Ćwicznia – odbywają się tu głównie zawody sztuk walki oraz szermierki
 Hala Trzynastka – Znajduje się przy Szkole Podstawowej nr 13. Swoje mecze rozgrywa tutaj drużyna szczypiornistów MKS REAL Astromal Leszno
 Hala Dziewiątka – Znajduje się przy Gimnazjum nr 9, w dzielnicy Zatorze. Odbywają się tu mecze Leszczyńskiej Ligi Siatkówki
 Skateplaza Zatorze – kompleks sportowy przeznaczony do jazdy na rolkach, deskorolkach i BMX-ach. Jest to największy i najnowocześniejszy taki obiekt w kraju. Oddany do użytku w 2011 roku

Organizacje sportowe 
Liczba organizacji sportowych: 64 stowarzyszeń kultury fizycznej, w tym: 23 uczniowskie kluby sportowe

Unia Leszno – klub żużlowy. Zawodnicy Unii Leszno odnoszą sukcesy w całej Polsce. Osiągnięcia Klubu Unia Leszno:
 34 medali DMP (19 złotych, 8 srebrnych, 7 brązowych)
 28 medali IMP (13 złotych, 8 srebrnych, 7 brązowych)
 27 medali MIMP (9 złotych, 12 srebrnych, 6 brązowych)
 17 medali MPPK (10 złotych, 7 srebrnych)
 13 medali MDMP (6 złotych, 3 srebrne, 4 brązowe)
 10 medale MMPPK (7 złotych i 3 brązowe)
 1 medal MEP (złoty)
 2 medale IMŚJ (złoty i srebrny)
 1 medal DMŚJ (złoty)
 2 medale DMŚ (złoty)

Arot-Tęcza – sekcje: piłki ręcznej (I liga) i koszykówki, zrzeszające ponad 200 zawodników i zawodniczek.

Polonia 1912 Leszno prowadzi sekcje: piłki nożnej (należący do III ligi), koszykówki (II Liga).Zawodnicy sekcji kręgli odnieśli wiele sukcesów (tytuły Mistrza Polski) w kategoriach:

Kolejną sekcją Klubu Polonia 1912 jest szermierka.
Ogółem od roku 1990 zawodnicy sekcji szermierczej zdobyli 97 medali, w tym 76 medali Mistrzostw Polski w różnych kategoriach wiekowych oraz 21 medali w Mistrzostwach Świata i Europy w kategoriach: kadetów, juniorów i seniorów.
Polonia prowadzi również z wieloma sukcesami sekcje Boksu i Kick-boxingu oraz Kręglarstwa.

Owal Leszno – klub Rugby założony 6 czerwca 2011, grający w formule Rugby 7 oraz prowadzący szkółkę dla dzieci.

Imprezy sportowe 
 Aeroklub Leszczyński organizuje międzynarodowe zawody szybowcowe na lotnisku Centralnej Szkoły Szybowcowej w Strzyżewicach. Mistrzostwa Świata w Szybownictwie zostały w Lesznie rozegrane w roku 1958, 1968, 1999, 2003 oraz 2014
 Drużynowe Mistrzostwa Świata na żużlu były w Lesznie organizowane w roku 1984, 2007, 2009 oraz 2017
 Etap Tour de Pologne miał swój start lub metę w Lesznie w roku 1969, 1979, 2005, 2023, a w roku 1968 był etap z metą, dookoła Leszna oraz ze startem w Lesznie
 OS „Leszczynko” TKKF Leszno organizuje od roku 2011 Halowy Puchar Polski pétanque o Puchar Polskiej Federacji Pétanque

 Młodzieżowa Rada Miasta Leszna od 2012 roku organizuje zawody Leszno Sport Festival.
 Warriors Fight Night – Leszczyńska impreza prezentująca zawodników mieszanych sztuk walki.

Wydatki na kulturę fizyczną i sport w Lesznie 
 Rok 2007 – 5 277 740
 Rok 2008 – 6 790 712
 Rok 2009 – 11 250 484
 Rok 2010 – 8 429 985

Miasta partnerskie 
  Suhl,
  Deurne,
  Montluçon,
  Batouri,
  St. Pölten,
  Sisak,
  Stryj,
  Zweibrücken,
  Dunaújváros.

Honorowi Obywatele 
 Wojciech Maciejewski (ur. 30 marca 1923) – reżyser w Teatrze Polskiego Radia
 Janusz Centka (ur. 1950) – dwukrotny szybowcowy mistrz świata
 Martin Kummer – nadburmistrz Suhl
 Leigh Adams (ur. 1971) – australijski żużlowiec
 Jan Duffhauss – wiceburmistrz Deurne
 Czesław Orsztynowicz – kompozytor Hejnału Miasta Leszna, dyrygent
 Johannes W. Smeets – Burmistrz Deurne
 Prof. dr hab. Wiesław Osiński – wiceprezes Leszczyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
 Lech Kaczyński – były prezydent RP
 Kapitan Tadeusz Wrona (ur. 1958) – polski pilot cywilny, który 1 listopada 2011 uratował życie 220 pasażerom lądując awaryjnie na warszawskim lotnisku Okęcie (zob. Awaryjne lądowanie lotu PLL LOT 016).
 Witalij Skakun – ukraiński żołnierz, który podłożył ładunki wybuchowe i oddając życie, wysadził most nieopodal Geniczeska.

Legenda 
Znana jest legenda związana z powstaniem miasta, której treść brzmi następująco:

Zobacz też 
 Cmentarz żydowski w Lesznie
 Nowa Synagoga w Lesznie

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberg Print, t.34/16, W-wa 2001.  .

Linki zewnętrzne 

 
 Oficjalna strona miasta
 

 
Miasta lokowane przez Zygmunta I Starego
Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku
Miasta w województwie wielkopolskim
Miasta na prawach powiatu
Ośrodki luteranizmu w I Rzeczypospolitej
Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie)