alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sadi Carnot

Nicolas Léonard Sadi Carnot (Parijs, 1 juni 1796 – aldaar, 24 augustus 1832) was een natuurkundige uit Frankrijk. Zijn onderzoekingen liggen aan de basis van de thermodynamica, met name aan de basis van de tweede wet van de thermodynamica. Uit nagelaten werk blijkt dat Carnot ook al een inzicht had in de eerste wet van de thermodynamica, de wet van behoud van energie, en de ‘warmtestof’-theorie reeds had verlaten.

Biografie 
Hij was een zoon van Lazare Carnot (1753-1823), die in Egypte was geweest. Lazare Carnot gaf zijn zoon de Arabische naam Sadi. Sadi Carnot was een van de belangrijkste tijdgenoten van Joseph Fourier met interesse in de warmtetheorie. Hij stierf, eveneens in Parijs, aan de cholera. 

Carnot bestudeerde het werk van de Schotse ingenieur James Watt (1736-1819) die erin geslaagd was het rendement van de stoommachine te verhogen van 1% tot 19%. Carnot probeerde dat vanuit een wetenschappelijk oogpunt te begrijpen en tot een theorie te komen die het maximaal rendement voorspellen kon. Hij ging daarbij uit van de idealegaswet pV=nRT en beschouwde een kringloop, bestaande uit twee isotherme en twee adiabatische veranderingen. Hij toonde daarmee aan dat het hoogst haalbare rendement geheel werd bepaald door de twee temperaturen Thoog en Tlaag in de cyclus. Hij publiceerde in 1825 deze analyse in zijn boek Sur la puissance motrice du feu, Over de bewegende kracht van het vuur. Hierin gaf hij een eerste formulering van de tweede wet van de thermodynamica, waarmee hij de grondslag legde voor de ontwikkeling van de thermodynamica. Benoît Clapeyron zou zijn ideeën later een strengere wiskundige vorm geven.

Het carnotproces waarmee het rendement van dergelijke een energieomzetting kan worden berekend, is naar hem genoemd.

Familie 
De zoon van zijn broer Hippolyte Carnot, die ook Sadi heette, werd later president van Frankrijk.

Werk 
  Réflexions sur la puissance motrice du feu sur les machines propres à développer cette puissance (1824; facs. 1912).

Externe links 
  Sadi Carnot

Frans natuurkundige
Frans wiskundige
801

Het jaar 801 is het 1e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Koning Lodewijk I, een zoon van Karel de Grote, verovert met een Frankisch expeditieleger gesteund door Willem met de Hoorn, graaf van Toulouse, het belegerde Barcelona. Bera wordt benoemd tot eerste graaf van Barcelona.
 De Spaanse Mark, een bufferzone tussen de provincie Septimanië en het Frankische Rijk, wordt uitgebreid met Pamplona en Navarra.

Midden-Amerika 
 Op het noordelijk halfrond van Amerika wordt voornamelijk mais verbouwd, wat daarmee de belangrijkste voedingsbron wordt. (waarschijnlijke datum)

Religie 
 12 september - Eerste vermelding van Wiesloch (huidige Baden-Württemberg) in een schenkingsakte aan het klooster van Lorsch.
 Eerste vermelding van Grand-Axhe (huidige België) in een oorkonde.

Geboren 
 Al-Kindi, Arabisch filosoof en wetenschapper (waarschijnlijke datum)
 Ansgarius, Frankisch monnik en missionaris (overleden 865)
 17 juni - Drogo, Frankisch aartsbisschop (overleden 855)

Overleden 

000
803

Het jaar 803 is het 3e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Byzantijnse Rijk 
 Keizer Nikephoros I sluit een vredesverdrag (Pax Nicephori) met Karel de Grote. Ze maken afspraken over hun gemeenschappelijke rijksgrens; zoals Dalmatië en Veneto, de toekomstige Republiek Venetië. Karel lijft het schiereiland Istrië in bij het Frankische Rijk. Dit leidt tot spanningen en diplomatieke onrust.
 Zomer - Bardanes Tourkos, een Byzantijnse generaal (strategos), laat zich in de Anatolische thema tot keizer uitroepen en leidt een opstand tegen Nikephoros I. Zijn troepen marcheren naar Constantinopel, maar slagen er niet in om de steun van de bevolking te winnen. Bardanes sluit een vredesverdrag.

Europa 
 Kroem, heerser (khan) van het Bulgaarse Rijk, voert een expansie politiek en plundert de noordelijke rijksgrens van het Byzantijnse Rijk. Hij steekt de Karpaten over en valt Transsylvanië, Thracië en Macedonië binnen.

Religie 
 De Grote Boeddha van Leshan in China komt gereed tijdens de Tang-dynastie. Het beeld staat in Leshan en geeft spirituele bescherming aan de scheepvaart.
 Eerste vermelding van Mulhouse (huidige Elzas) in het Latijnse Mulhusium. De naam verwijst naar het Duitse woord mühle voor molen.

Geboren

Overleden 
 9 augustus - Irene (51), keizerin van het Byzantijnse Rijk

000
804

Het jaar 804 is het 4e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Saksenoorlog: Keizer Karel de Grote verslaat de Saksen ten noorden van de rivier de Elbe en deporteert de bevolking. Hij verleent de Abodriten, in ruil voor hun militaire steun, het recht zich te vestigen in Noordalbingië.
 Koning Godfred van Denemarken posteert met veel machtsvertoon zijn vloot aan de Frankische grens bij Sliesthorp (Sleeswijk-Holstein). Het komt echter (dankzij onderhandelingen) niet tot een treffen met de Franken.
 Venetië, een Byzantijns hertogdom, sluit zich aan bij het Frankische Rijk. Dit leidt formeel tot een 'staat van oorlog' met het Byzantijnse Rijk. Doge Giovanni Galbaio wordt door een pro-Frankische staatsgreep afgezet.
 Kroem, heerser (khan) van het Bulgaarse Rijk, vernietigt het door de aanvallen van de Franken verzwakte Avaarse Rijk. Hij verdeelt met Karel de Grote het veroverde grondgebied, met de rivier de Donau als grens.

Azië 
 Saichō en Kūkai, Japanese boeddhistische monniken, vertrekken voor een religieuze missie naar China. Daar komen ze in aanraking met het esoterisch boeddhisme.
 Koning Sadnaleg (804-815) wordt alleenheerser van Tibet, nadat zijn broer en medekoning Muruk Tsenpo is vermoord door edelen.
 25 maart - De Inscriptie van Soekaboemi: Het oudst bekende geschreven Javaans op West-Java (huidige Indonesië).

Religie 
 De Frankische "paltskapel" (huidige Dom van Aken) wordt ingewijd door paus Leo III. De bouw wordt voltooid door de bouwmeester Odo van Metz.
 Karel de Grote sticht het bisdom Halberstadt met als zetel Seligenstadt (huidige Osterwieck) om de Saksen en de Polabische Slaven te kerstenen.

Geboren 
 Theophilos, keizer van het Byzantijnse Rijk (waarschijnlijke datum)
 Hugo, Frankisch prins en abt (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 19 mei - Alcuinus, Angelsaksisch monnik en geleerde
 Mnata, hertog van Bohemen (waarschijnlijke datum)
 Muruk Tsenpo, koning van Tibet
 Paulinus II, patriarch van Aquileia (of 802)
 1 oktober - Richbod, aartsbisschop van Trier
 Wiho I, Fries bisschop en heilige (of 805)

000
806

Het jaar 806 is het 6e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 De Vikingen plunderen het klooster van Iona, gelegen ten westen van het Schotse eiland Mull. Op het strand ("baai van de martelaren") worden 68 monniken afgeslacht. Degene die kunnen ontsnappen, vluchten met het "Boek van Kells" (een illumineert manuscript) naar het klooster van Kells (huidige Ierland).

Europa 
 Keizer Karel de Grote regelt een rijksdelingsplan, de zogenaamde Divisio Regnorum om na zijn dood onenigheden onder zijn erfgenamen te voorkomen. Hij verdeelt het Frankische Rijk onder zijn zonen; Karel de Jongere krijgt Austrasië, Neustrië, Saksen, Bourgondië en Thüringen. Aan Pepijn wordt Italië, Beieren en Karinthië toegewezen. Karel geeft Lodewijk de Vrome het bestuur over Aquitanië, de Spaanse Mark en de Provence.
 Karel de Grote lijft Dalmatië (huidige Kroatië) in bij het Frankische Rijk. Keizer Nikephoros I stuurt een Byzantijnse vloot en stelt een zeeblokkade in tegen Venetië. Dit om de handel en bevoorrading stil te leggen.
 Willem met de Hoorn, een neef en paladijn van Karel de Grote, treedt na het overlijden van zijn vrouw af als graaf van Toulouse. Hij wordt opgevolgd door Bego en trekt zich als heremiet terug in het klooster.

Arabische Rijk 
 Byzantijns-Arabische Oorlog: Kalief Haroen al-Rashid leidt een militaire campagne (een 'heilige oorlog') tegen het Byzantijnse Rijk. Hij mobiliseert een Arabisch expeditieleger (135.000 man) in Ar-Raqqah (huidige Syrië) en valt Cappadocië (Centraal-Anatolië) binnen.

Japan 
 Keizer Kammu overlijdt na een regeerperiode van 25 jaar. Hij wordt opgevolgd door zijn zoon Heizei als de 51e keizer van Japan.

Religie 
 De kerk van Germigny (Germigny-des-Prés) wordt in opdracht van Theodulf, bisschop van Orléans, gebouwd door Odo van Metz. De kerk wordt als huiskapel (oratorium) gebruikt.
 Door het keizerlijke hof van Japan wordt het bestaan van de Tendaischool officieel toegestaan.

Geboren 
 Hincmar, aartsbisschop van Reims (waarschijnlijke datum)
 Liudolf, hertog van Saksen (waarschijnlijke datum)
 Lodewijk de Duitser, koning van het Oost-Frankische Rijk (overleden 876)

Overleden 
 Kammu (69), keizer van Japan

000
808

Het jaar 808 is het 8e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Koning Gudfred van Denemarken sluit een alliantie met de Wilzen en andere West-Slavische stammen in noordoostelijk Duitsland. Hij valt de Abodriten aan, heidense Slaven, en bondgenoten van keizer Karel de Grote.
 Gudfred verwoest de handelsnederzetting Rerik (huidige Mecklenburg-Voor-Pommeren) en bevordert de vestiging van handelaren in de nieuwe Vikingnederzetting Hedeby (Denemarken).
 De Vikingen voeren een plunderveldtocht langs de Baltische zeekust en verwoesten tevens Ezonstad in Oostdongeradeel (huidige Friesland).

Arabische Rijk 
 Kalief Haroen al-Rashid verplaatst de residentie noordelijk van Bagdad naar Samarra (huidige Irak), gelegen langs de oevers van de rivier de Tigris. Hij maakt het de nieuwe hoofdstad van het kalifaat van de Abbasiden.

Financiën 
 Joodse handelaren voeren in Lombardije (Noord-Italië) het bankieren in. In de stad Milaan ontstaan de eerste bankfilialen ofwel financiële markten. (waarschijnlijke datum)

Geboren 
 Emma van Altdorf, echtgenote van Lodewijk de Duitser (overleden 876)
 Godschalk van Orbais, Saksisch monnik en theoloog (waarschijnlijke datum)
 Hunayn ibn Ishaq, Arabisch fysicus en wetenschapper (overleden 873)
 Walahfrid Strabo, Frankisch abt (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 Elipandus, Spaans bisschop (waarschijnlijke datum)
 Gisela, dochter van Karel de Grote

000
810

Het jaar 810 is het 10e jaar in de 9e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Europa 
 Koning Pepijn van Italië, een zoon van Karel de Grote, belegert Venetië zes maanden lang, zonder succes. Hij onderwerpt Istrië en verovert de Byzantijnse steden aan de Dalmatische kust. Pepijn overlijdt aan een ziekte, vermoedelijk malaria, en wordt opgevolgd door zijn onwettige zoon Bernhard als koning van Italië.
 Juli - Koning Gudfred van Denemarken voert met een Vikingvloot (200 schepen) een plunderveldtocht langs de Friese kust en dwingt de Friezen schatting te betalen. Hij maakt plannen voor een strafexpeditie naar Aken, maar wordt vermoord door húskarls, de lijfwacht van Gudfred.
 Karel de Grote stationeert Frankische vlooteenheden in Boulogne en Gent om zich te verdedigen tegen aanvallen van de Vikingen. In Ingelheim (huidige Duitsland), gelegen aan de rivier de Rijn, laat Karel een paleis bouwen. Dit gegeven komt voor in het contemporaine ridderverhaal Karel ende Elegast.

Arabië 
 Al-Chwarizmi, Perzisch geleerde en astroloog, begint rond dit jaar boeken over rekenkundige en wiskundige vergelijkingen te schrijven. Hij geldt als de bedenker van de algebra (al-djabr).

Meso-Amerika 
 Tikal, een van de grootste steden van de Maya's in Centraal-Amerika (huidige Guatemala), wordt rond dit jaar getroffen door een periode van droogte die 9 jaar duurt.

Religie 
 18 oktober - Karel de Grote benoemt Walcand tot bisschop van Luik.
 Eerste vermelding van Lanaken als Ludinaca (huidige België).

Geboren 
 Al-Boekhari, Perzisch schriftgeleerde (overleden 870)
 Eberhard van Friuli, Frankisch edelman (waarschijnlijke datum)
 Halfdan de Zwarte, koning van Noorwegen (waarschijnlijke datum)
 Johannes Scotus, Iers filosoof (overleden 877)
 Kassia, Byzantijns hymnendichteres (waarschijnlijke datum)
 Kenneth I, koning van Schotland (waarschijnlijke datum)
 Ninmyō, keizer van Japan (overleden 850)
 Sunifried, Frankisch edelman (waarschijnlijke datum)
 Theodora II, keizerin van het Byzantijnse Rijk (waarschijnlijke datum)
 Xuān Zong, keizer van het Chinese Keizerrijk (overleden 859)

Overleden 
 Aboe Noewas, Arabisch dichter (waarschijnlijke datum)
 Abul-Abbas, witte olifant geschonken aan Karel de Grote
 Gerbaldus, Frankisch bisschop
 Gisela (53), Frankisch abdis
 Gudfred, koning van Denemarken
 8 juli - Pepijn van Italië (33), zoon van Karel de Grote
 Rotrudis (35), dochter van Karel de Grote

000
Ionisatiepotentiaal

De ionisatiepotentiaal is de elektrische potentiaal die nodig is om een vrij atoom (of molecuul) in een vacuüm een elektron te doen verliezen. Het is dus een maat voor hoe 'vast' dit elektron gebonden zit aan het atoom.

In plaats van de potentiaal (= energie/lading), die uitgedrukt wordt in volt spreekt men ook wel van de ionisatie-energie (IE), uitgedrukt in joule (J) of elektronvolt (eV) of de molaire ionisatie-energie (in joule per mol). Afgezien van de verschillende eenheden weerspiegelen deze grootheden allemaal hetzelfde gedrag en de grootheden kunnen in elkaar worden omgerekend, gebruik makend van de constante van Avogadro en de lading van een elektron in coulomb.

Regelmatigheden 
De ionisatiepotentialen van de elementen weerspiegelen de periodieke structuur van de atoomopbouw met zijn regelmatig terugkerende elektronenconfiguraties. De edelgassen met hun volledig gevulde schillen hebben de hoogste potentialen en elementen er vlak na (de alkalimetalen) juist de laagste. Algemeen geldt dat de IE daalt van boven naar beneden in de groep: de afstand tussen de positieve atoomkern en het negatief geladen elektron wordt groter, aldus wordt de aantrekkingskracht ertussen kleiner en kan het elektron makkelijker worden afgegeven. Binnen één periode stijgt de IE, de atoomlading wordt namelijk alsmaar groter (voor een constante afstand kern-elektron). De bijkomende elektronen zitten in dezelfde schil en schermen elkaar daardoor niet goed af. De effectieve elektrostatische aantrekking wordt daardoor steeds groter en het wordt dus moeilijker een elektron te bevrijden uit het atoom. Aan het einde van een periode (een edelgas) is de schil echter vol. Een volle schil schermt het volgende elektron dat in een volgende schil geplaatst moet worden (bij een alkalimetaal) bijzonder goed af. Het buitenste elektron van een alkalimetaal ervaart daarom maar weinig aantrekking door de kern en wordt gemakkelijk losgelaten. Dit verklaart de grote neerwaartse sprong in de potentiaal aan het einde van iedere periode. 

Uit de bijstaande grafiek komt ook heel goed naar voren dat de ns2 configuratie van de elementen van de zinkgroep (Zn, Cd, Hg) steeds meer het karakter van een edelgas begint te krijgen bij de latere perioden. Dit komt doordat het energieverschil met de p-subschil die er vlak boven ligt in energie steeds groter wordt.

Naast de eerste ionisatiepotentiaal die aangeeft hoe moeilijk het is een eerste elektron te verwijderen, bestaat er ook een tweede, derde enzovoorts die aangeven hoe moeilijk het is een tweede of derde elektron te verwijderen. Het betreft dan steeds de buitenste elektronen. Bij voldoende energie is het ook mogelijk dieper gelegen elektronen te verwijderen. Dit is wat gebeurt in een röntgenbuis. De potentialen liggen dan echter in de orde van kilovolts, en zijn dus veel groter dan bij de eerste ionisatiepotentiaal: het is namelijk moeilijker een elektron te verwijderen van een positief geladen ion, dan van een neutraal atoom.

Zie ook 
 Elektronenaffiniteit

Atoomfysica
Chemische reactiviteit
732

Het jaar 732 is het 32e jaar in de 8e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Brittannië 
 Koning Ceolwulf van Northumbria wordt (tijdelijk) afgezet door zijn tegenstanders en trekt zich terug in het klooster van Lindisfarne. Kort daarna bestijgt hij met steun van de Angelsaksische adel opnieuw de troon (of 731).

Europa 
 Saintes wordt verwoest door Abdul Rahman Al Ghafiqi.
 25 oktober - Slag bij Poitiers: De Franken en de Bourgondiërs onder bevel van Karel Martel, hofmeier van Neustrië en Austrasië, verslaan bij Poitiers een Arabisch leger – volgens moslimbronnen 80.000 man sterk – onder Abdul Rahman Al Ghafiqi. De noordwaartse expansie van de Arabieren wordt tot staan gebracht. Tijdens de gevechten sneuvelt Rahman Al Ghafiqi, de Arabische troepen trekken zich terug over de Pyreneeën. Karel krijgt voor zijn behaalde overwinning op de Arabieren de bijnaam "de Strijdhamer". Hertog Eudes van Aquitanië moet de Frankische heerschappij in Gallië (huidige Frankrijk) erkennen.
 Karel Martel organiseert de Frankische krijgsmacht van trouwe veteranen om in een beroepsleger, voornamelijk zware infanterie. Hij voert radicale veranderingen door, de stijgbeugel (in China al geruime tijd bekend) wordt geïntroduceerd. Tijdens zijn bewind confisqueert Karel bezittingen van de kerk teneinde zijn leger – met name zijn ruiterleger – te financeren. Geleidelijk wordt de cavalerie de kern van het Frankische leger.

Literatuur 
 De inscriptie van Canggal, het oudste bekende Javaanse historische document, wordt geschreven.

Religie 
 Paus Gregorius III benoemt Bonifatius, Angelsaksische missionaris, tot aartsbisschop – in eerste instantie zonder zetel – en tot pauselijk vicaris voor het oostelijke deel van het Frankische Rijk.
 Gregorius III verbiedt in een decreet het eten van paardenvlees. Het slachten van paarden wordt strikt verboden, dit vanwege religieuze redenen en om het heidense geloof in Europa te onderdrukken.
 Ecgberht wordt door zijn neef Ceolwulf van Northumbria benoemd tot bisschop van York. Hij sticht een school waar onderwijs wordt gegeven aan de katholieke geestelijken en de Angelsaksische adel.

Geboren

Overleden 
 Abdul Rahman Al Ghafiqi, Arabisch gouverneur (emir) van Al-Andalus
 13 maart - Gerald van Mayo, Angelsaksisch abt (of 731)

000
Alluvium

Alluvium kan de volgende betekenissen hebben:
een verouderde naam voor het geologisch tijdperk Holoceen;
een verzamelnaam voor al het door water afgezette losse materiaal, zie alluviaal.
Okeanos (god)

Okeanos (Grieks: Ὠκεανός) of Oceanus (gelatiniseerd) was een Griekse zeegod en Titaan. Hij is de personificatie van de oceaan, die door de oude Grieken en Romeinen werd gezien als een immense rivier die de platte wereldschijf in zijn geheel omcirkelde. Okeanos regelde daarnaast ook de opkomst en ondergang van de hemellichamen: Helios (de zon), Selene (de maan) en de sterren.

Uiterlijke kenmerken 
Op Griekse afbeeldingen heeft Okeanos vaak een gespierd bovenlijf en het onderlijf van een slang. Hij heeft een lange baard en er groeien één a twee lange horens of kreeftenscharen op zijn hoofd. Vaak werden naast Okeanos een slang, een school vissen en een roeiriem afgebeeld.

Positie, mythen en parallellen 
Okeanos was de eerstgeborene van de Titanen, de kinderen van Ouranos en Gaia. Qua positie als eerste van de Titanen of mythologische reuzen en qua functie toont hij overeenkomsten met Aegir in de Noordse mythologie. 

Homerus beschrijft Okeanos in Ilias als 'een ronddraaiende stroom rond de aarde', 'de bron van alle dingen' en 'de vader van alle waterlichamen'. Tethys, een van de andere twaalf Titanen, was zijn vrouw. Daarin is een duidelijke overeenkomst te zien met Apsu en Tiamat uit de Babylonische mythologie. Samen met Tythus had hij drieduizend kinderen, de oceaniden: nimfen die alle vormen van water personifieerden. Hij was ook de vader van de potamiden (de riviergoden) en de Cercopen (twee aapachtige dieven). In Bibliotheca wordt ook Triptolemos als zijn zoon genoemd. 

In de meeste variaties van de mythe over de oorlog tussen de Titanen en de Olympiërs nam Okeanos (samen met Themis en zijn neef Prometheus) niet deel aan de gevechten. Hij sloot zich bij geen van beide kanten aan en trok zich terug. Ook nam Okeanos niet deel aan de opstand tegen zijn vader Ouranos. Door deze acties raakte hij afgezonderd van zijn broers en zusters.

De omvattende wateren waar Okeanos mee geassocieerd werd, oftewel het eind van de bekende wereld, maakte hem enigszins mystiek.

Stamboom 

Titaan
1385

Het jaar 1385 is het 85e jaar in de 14e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
januari
 januari - Karel III van Napels wordt geëxcommuniceerd.

april
 6 - Johan van Aviz wordt door de cortes tot koning van Portugal uitgeroepen.
 12 - Dubbelhuwelijk van Kamerijk: Margaretha en Jan, de kinderen van Filips de Stoute, trouwen met Willem en Margaretha, de kinderen van Albrecht van Beieren.

juli
 17 - Karel VI van Frankrijk trouwt met Isabella van Beieren

augustus
 14 - Slag bij Aljubarrota: Johan van Aviz verslaat dankzij terreinvoordeel een grote overmacht van Johan I van Castilië, die op de vlucht slaat, en niet in staat is een nieuw leger op te bouwen. Johan van Aziz wordt koning van Portugal. Einde van de Crisis van 1383-1385.
 14 augustus - Met de verkiezing van de grootvorst van Litouwen Jogaila tot koning van Polen ontstaat de Unie van Krevo: Voorwaarden voor het huwelijk tussen de Litouwse grootvorst Jogaila en de Poolse koningin Hedwig. Jogaila en de Litouwse edelen zullen overgaan tot het christendom, en Polen en Litouwen vormen een personele unie onder Jogaila.

september
 september - Karel III van Napels valt Dalmatië binnen in de hoop de kroon van Hongarije te bemachtigen.

oktober
 23 - Heidelberg ontvangt van paus Urbanus VI het recht om een universiteit te stichten, de Ruprecht-Karls-universiteit.
 oktober - Maria van Hongarije trouwt met Sigismund van Luxemburg in ruil voor steun tegen Karel van Napels.

december
 18 december - Vrede van Doornik: Filips de Stoute en de opstandige stad Gent sluiten vrede. Einde van de Gentse Opstand. Gent behoudt alle privileges en zijn inwoners krijgen volledige amnestie.
 december - Maria van Hongarije doet onder druk van Karel van Napels afstand van de troon.
zonder datum
 Olaf IV van Noorwegen wordt tot (tegen)koning van Zweden gekozen.
 De Ottomanen veroveren Sofia.

Opvolging 
 Epirus - Maria Angelina Doukaina Palaiologina opgevolgd door haar echtgenoot Esau de' Buondelmonti
 Gorizia - Meinhard VI opgevolgd door zijn zoon Hendrik VI
 Hongarije - Maria opgevolgd door Karel III van Napels
 Milaan - Bernabò Visconti opgevolgd door zijn neef Gian Galeazzo Visconti
 koninkrijk Portugal - Beatrix opgevolgd door haar oom Johan van Aviz
 Zeta - Balša II opgevolgd door Đurađ II

Afbeeldingen

Geboren 
 23 juni - Stefan van Palts-Simmern-Zweibrücken, Duits edelman
 Antoon van Toulongeon, Bourgondisch edelman
 Giovanni dal Ponte, Italiaans schilder
 Immel Abdena, Oost-Fries hoofdeling
 Jan II van Egmont, Nederlands edelman
 Khädrub Je, pänchen lama
 Thomas de Mowbray, Engels edelman
 Jan I van Żagań, Silezisch edelman (jaartal bij benadering)
 Koenraad V Kantner, Silezisch edelman (jaartal bij benadering)
 Willem van Arkel, Gelders edelman (jaartal bij benadering)
 Wolfert V van Borselen, Zeeuws edelman (jaartal bij benadering)

Overleden 
 6 mei - Meinhard VI, graaf van Gorizia
 28 juni - Andronikos IV Palaiologos (~36), (tegen)keizer van Byzantium (1376-1379)
 7 augustus - Johanna van Kent (56), Engels edelvrouw
 18 december - Bernabò Visconti, heer van Milaan (1349-1385)
 Elisabeth van Waldeck, Duitse adellijke vrouw (jaartal bij benadering)

Jaar
1387

Het jaar 1387 is het 87e jaar in de 14e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
 11 maart - Slag bij Castagnaro: Padua, geleid door John Hawkwood, verslaat Verona.
 31 maart - Sigismund van Luxemburg, de echtgenoot van Maria, wordt tot koning van Hongarije gekroond.
 26 september - Moldavië wordt een vazalstaat van Polen.
 17 oktober - Wijding door de bisschop van Utrecht van het klooster van Windesheim.
 Timoer Lenk verslaat Tochtamysj in Azerbeidzjan. Tochtamysj valt vervolgens Transoxanië binnen, maar moet zich wegens sneeuwval terugtrekken.
 Timoer Lenk neemt Isfahan in. Als de bevolking tegen hem in opstand komt, treedt hij bloedig op met tienduizenden doden als gevolg.
 De Ottomanen veroveren Thessaloniki.
 Het Albanese Vorstendom Dukagjini ontstaat.
 Vilnius ontvangt stadsrechten.
 Johan I van Portugal treedt in het huwelijk met Philippa van Lancaster, de dochter van Jan van Gent.

Kunst en literatuur 
 Geoffrey Chaucer: The Canterbury Tales (jaartal bij benadering)
 Geoffrey Chaucer: The Legend of Good Women (jaartal bij benadering)

Opvolging 
 patriarch van Antiochië (Syrisch) - Baselius III Gabriël opgevolgd door Philoxenos II de Schrijver
 Aragon en Sardinië - Peter IV opgevolgd door zijn zoon Jan I
 Denemarken en Noorwegen - Olaf IV opgevolgd door zijn moeder Margaretha I
 Évreux - Karel IV van Frankrijk opgevolgd door Karel III van Navarra
 Navarra - Karel II opgevolgd door zijn zoon Karel III

Afbeeldingen

Geboren 
 6 juli - Blanca I van Navarra, echtgenote van Martinus I van Sicilië en Johan II van Aragon
 24 augustus - Otto I van Palts-Mosbach, Duits edelman
 Lan Kham Deng, koning van Lan Xang (1417-1428)

Overleden 
 1 januari - Karel II (54), koning van Navarra (1349-1387)
 7 januari - Peter IV (67), koning van Aragon (1336-1387)
 16 januari - Elisabeth van Bosnië (~46), echtgenote van Lodewijk I van Hongarije
 22 juli - Frans Ackerman, Vlaams volksleider (vermoord)
 23 augustus - Olaf IV (~17), koning van Noorwegen (1370-1387), Denemarken (1375-1387) en Zweden (1385-1387)
 Abraham Cresques (~62), Joods-Aragonees cartograaf
 Argentina Malaspina, Italiaans edelvrouw
 Gijsbrecht van Walenborch, Utrechts geestelijke
 Hendrik II van Wisch (~37), Gelders edelman
 Jan van Czarnkow, Pools kroniekschrijver
 William Langland, Engels schrijver (jaartal bij benadering)

Jaar
Vliegbasis

Een vliegbasis of vliegkamp is een militaire basis met één of meer landingsbanen. De basis wordt meestal gebruikt door de luchtmacht (en wordt dan vaak luchtmachtbasis genoemd) maar de marine en landmacht kunnen ook over vliegbases beschikken.

Faciliteiten
Een vliegbasis kan tegenover een gewoon vliegveld een aantal unieke faciliteiten hebben. Op veel vliegbases zijn bijvoorbeeld shelters aanwezig, dit zijn bunkers waar een straaljager in gestald kan worden om deze te beschermen tegen aanvallen. Ook kan luchtafweergeschut of een luchtdoelraketsysteem op de basis aanwezig zijn. Voorheen beschikte een vliegbasis ook over een uitgebreide onderhoudsorganisatie zodat gedurende een periode autonoom de vliegoperaties konden worden uitgevoerd. Na de val van de muur werden veel onderhoudsactiviteiten, mede om economische redenen, gecentraliseerd op depots of uitbesteed bij de civiele industrie. Vliegbases beschikken, anders dan burgervliegvelden, ook vaak over een vanginstallatie aan het einde van de landingsbaan. Deze vanginstallatie is soms een over de grond gelegde kabel die vliegtuigen met een zogenaamde 'tailhook' kan afremmen. Ook kan soms gebruikgemaakt worden van een over de landingsbaan gespannen net.

Speciale vliegbases
In Finland, Zweden en Zuid-Korea kent men de wegbasis. Dit is een stuk autosnelweg dat als provisorische landingsbaan gebruikt kan worden. Dankzij een mobiel vangkabelsysteem kan een vliegtuig landen op een stuk snelweg van 300 m. In enkele Centraal-Europese landen zijn delen van autosnelwegen geschikt om in noodgevallen als vliegbasis (snelweg-noodvliegveld) dienst te doen.

Ook een vliegkampschip kan beschouwd worden als een "vliegbasis". Het schip bezit immers alle faciliteiten die een vliegbasis aan land ook heeft.

Trivia
Het gebruik van de landingsbanen kan ook gedeeld worden met een civiel vliegveld, een voorbeeld hiervan in Nederland is Vliegbasis Eindhoven.

Zie ook
 Fliegerhorst

Voetnoten
Pacific

de Engelse naam voor de Grote Oceaan
 Pacific (computerspel), een computerspel van het genre actiespel
 Pacific (Missouri), een plaats in de Amerikaanse staat Missouri
 Pacific (New York), een plaats in de Amerikaanse staat New York
 Pacific (Washington), een plaats in de Amerikaanse staat Washington
 Pacific Rim, een aanduiding voor de landen die grenzen aan de Grote Oceaan
 The Pacific, een dramaserie over de Tweede Wereldoorlog
 Pacific (schip, 1849), een Amerikaanse passagiersschip dat zonk in 1856
 SS Pacific (1851), een Amerikaans passagiersschip dat zonk in 1875
 SS Pacific Redwood, een Amerikaans vrachtschip uit 1818
 Pacific Racing, voormalig autoraceteam
 Pacific (locomotief), een type stoomlocomotief
 Pacific 231, een muziekwerk van Arthur Honegger
Groep (periodiek systeem)

De elementen van het periodiek systeem kunnen in een aantal groepen ingedeeld worden, op basis van een bepaald aantal chemische kenmerken die zij gemeen hebben. Een groep is dus niet meer dan een verzamelnaam voor een aantal elementen. De meeste van deze groepen vallen samen met de kolommen van het systeem. De platinagroep beslaat meerdere kolommen en de (horizontaal weergegeven) lanthaniden en actiniden worden meestal tot de scandiumgroep gerekend. De grootste groep, de overgangsmetalen, kan worden onderverdeeld in een aantal subgroepen.

Veel groepen zijn genoemd naar de naam van het eerste element in de groep, zoals bij de boorgroep. Andere groepen hebben vaak om historische redenen een aparte naam, zoals de edelgassen. Er zijn ook groepen die tegenwoordig een andere - meer systematische - naam hebben dan vroeger, zoals de stikstofgroep die voorheen als pnicogeen door het leven ging.

{|style="background:none; font-size:85%; padding:0; border-collapse:collapse; text-align:center" border="0" align="center" class="vatop"
|- style="line-height:120%; text-align:left; vertical-align:top;"
| 
| style="background:#f1f1f1;" | Alkali-metalen
| style="background:#e1e1e1;" | Aardalkali-metalen
| style="background:#f1f1f1;" | Scandium-groep
| style="background:#e1e1e1;" | Titanium-groep
| style="background:#f1f1f1;" | Vanadium-groep
| style="background:#e1e1e1;" | Chroom-groep
| style="background:#f1f1f1;" | Mangaan-groep
| style="background:#e1e1e1;" colspan=3| Platinagroep
| style="background:#f1f1f1;" | Koper-groep
| style="background:#e1e1e1;" | Zink-groep
| style="background:#f1f1f1;" | Boor-groep
| style="background:#e1e1e1;" | Koolstof-groep
| style="background:#f1f1f1;" | Stikstof-groep
| style="background:#e1e1e1;" | Zuurstof-groep
| style="background:#f1f1f1;" | Halogenen
| style="background:#e1e1e1;" | Edelgassen
|-

Andere groeperingen binnen het periodiek systeem zijn:
 perioden
 blokken
 reeksen
 hoofdgroep

Periodiek systeem
Creool

Creoolse talen,  een mengeling van verschillende talen
 Creool (persoon), een afstammeling van Europese en/of Afrikaanse inwijkelingen in voormalige koloniën
 Creolen (Suriname), de voorheen in Suriname gebruikelijke aanduiding voor de in het land geboren slaven; thans aanduiding voor in Suriname geboren mensen van geheel of gedeeltelijk  Afrikaanse afkomst
 Criollo, de aanduiding van in Latijns-Amerika geboren nakomelingen van Spaanse kolonisten
 Krio (volk), een afstammeling van ex-slaven in Sierra Leone
 Creool (sieraad) een type oorbel
Bergsche Battery

De Bergsche Battery is een re-enactmentgezelschap uit de Nederlandse stad Geertruidenberg. Het gezelschap beeldt soldaten en gevechten van de Tachtigjarige Oorlog uit, waarbij de schutterij uit het belegeringsjaar 1593 als uitgangspunt genomen is. De Bergsche Battery treedt meestal op de wapenplaats van de vesting op, maar verzorgt ook wel elders in de stad en de omgeving optredens. De Bergsche Battery werd in 1995 opgericht.

Leden van de Bergsche Battery hullen zich in de kledij en uitrusting van onder meer piekeniers, musketiers, voetsoldaten, een vaandeldrager en een tamboer. Het gezelschap beschikt over vier kanonnen, waarmee demonstraties worden gegeven en oorlogssituaties worden nagespeeld. De lopen van deze kanonnen zijn uit de zeventiende eeuw. De onderstellen, affuiten genoemd, zijn naar historische modellen nagebouwd. De drie belegeringsaffuiten zijn met hun grote wielen gemakkelijk te verplaatsen en werden daarom vooral in het veld gebruikt. Dit soort geschut had twee wielen en een zogenaamde grondschop aan de achterzijde om de terugslag tegen te gaan tijdens het vuren. Daarnaast heeft de Geertruidenbergse schutterij nog een rolpaard. Dit affuit heeft een viertal kleinere wielen en was aanvankelijk vooral op schepen te vinden. De terugslag van dit wapen werd tegengegaan door het eenvoudig met een flink touw vast te binden bijvoorbeeld aan een boom, of aan ringen in de stadswal. Later werd ook dit type op vestingwerken ingezet.

Externe link 
 Sfeerbeeld van een optreden bij de KMA

Cultuur in Geertruidenberg
Schutterij
Graftombe

Een graftombe is in het algemeen een bouwwerk, grafheuvel of hunebed met als inhoud het graf van een heerser of ander machtig of rijk persoon. De tombe fungeert als een grafmonument. Een tombe bevat over het algemeen een ruimte waar men langs de kist(en) kan bewegen. Een mausoleum en een grafkelder zijn beide vormen van een graftombe.

Bekende graftomben
 Newgrange
 Taj Mahal

Zie ook 
 Cenotaaf
 Epitaaf
 Megaliet
 Praalgraf
Hektor (mythologie)

Hektor (Oudgrieks: ) of Hector (Latijn) is een figuur uit de Griekse mythologie, vooral bekend uit de Ilias van Homeros.

Ilias 
In de Ilias krijgt Hektor vaak het epitheton de 'helmboswuivende' mee. Hij is een zoon van de Trojaanse koning Priamos en Hekabe, en daarmee een broer van Paris, Helenos, Troïlos en van Kreousa, Kassandra en Polyxena. Hij was met Andromache getrouwd en had met haar een zoon, Astyanax. Hektor werd als de voornaamste beschermer van Troje beschouwd gedurende de Trojaanse Oorlog. Aangezien hij een verbod had om Achilles te ontmoeten, dat was hem door een ziener voorspeld, lukte het Hektor om gedurende de eerste 10 jaar van de oorlog van het slagveld te blijven als Achilles in de buurt was. Wanneer Achilles zich weer eens mokkend buiten de strijd hield, teisterde Hektor de Grieken. Hij doodde veel bekende Griekse strijders waaronder Asaios.

Maar toen hij Patroklos doodde, de beste vriend van Achilles, raakte Achilles gemotiveerd om weer deel te nemen aan de strijd. Hektor werd voor een duel uitgedaagd en door Achilles verslagen. Al stervende smeekte Hektor Achilles om zijn lichaam naar Priamus te brengen, zijn vader, maar Achilles weigerde dat en bond het lichaam achter zijn strijdwagen en sleepte het drie maal rond de stad, voordat hij het achterliet om door de honden en gieren te worden opgegeten. Dat was voor de vernedering, maar de goden beschermden het lichaam van Hektor. Drie keer iedere dag sleepte Achilles Hektor drie keer rond het graf van Patroklos, dus negen keer op een dag. Achilles had bij de dood van Patroklos gezworen, dat hij Hektors lijk nooit aan de Trojanen zou overhandigen. Zeus kwam tussenbeide en liet hem door Achilles' eigen moeder, de nimf Thetis overtuigen. Priamus, kapot van verdriet, werd door Iris, bode van de Goden, overtuigd om naar Achilles te gaan en het lijk van zijn zoon vrij te kopen. Door medelijden bewogen aanvaardde Achilles de immense losprijs. Hij liet het lijk wassen en in doeken wikkelen en gaf het aan Priamus mee. Daarna was er nog gedurende het rouwproces van 12 dagen een wapenstilstand.

Doorwerking 
In de laatmiddeleeuwse riddercultur was Hektor een van de Negen Besten (in het Frans de neuf preux) die de grootste historische voorbeelden van ridderlijkheid en dapperheid weerspiegelden.

Hektor is het onderwerp van verschillende latere toneelstukken en romans, in het Nederlands bijvoorbeeld van de roman Hector van Guus Houtzager.

Personage in de Ilias
Straaljager

Een straaljager is een jachtvliegtuig voortgestuwd door een of meer straalmotoren. Ze vervullen verschillende functies: jager voor onderschepping van vijandelijke vliegtuigen, jachtbommenwerper, verkenningsvliegtuig.

Snelheid en vorm 
Moderne straaljagers zijn meestal supersonisch en bereiken meestal een topsnelheid van ongeveer Mach 2. Verder hebben ze in verhouding tot hun gewicht een grote stuwkracht waardoor ze direct na het opstijgen bijna verticaal kunnen klimmen. Hiervoor maken ze gebruik van turbofanmotoren met naverbrander. Enkele straaljagers kunnen zelfs verticaal opstijgen (bijvoorbeeld de Hawker Harrier).

De meeste straaljagers zijn aerodynamisch geoptimaliseerd voor supersonische vluchten (puntige neuzen, scherpe randen, vloeiende vormen). Straaljagers die gebruik maken van stealth-technologie (bijvoorbeeld de Lockheed Martin F-22 en F-35) hebben daarentegen vormen die minder vloeiend en hoekiger en platter zijn.

Bewapening 
De bewapening wordt meestal onder de vleugels gedragen. Dit is niet het geval bij stealth-straaljagers omdat dit hen meer zichtbaar voor de radar zou maken. Afhankelijk van het type en de rol van de straaljager kunnen verschillende wapensystemen worden gebruikt, van boordkanonnen, lucht-luchtraketten, lucht-grondraketten, conventionele bommen in alle soorten en maten, clusterbommen tot tactische atoombommen.

Geschiedenis 
Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog waren er zowel in Duitsland, Groot-Brittannië als de Verenigde Staten al projecten voor de ontwikkeling van een straaljager. De eerste operationele straaljager was de Duitse Messerschmitt Me 262, die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd ingezet. Al snel na de oorlog werden bijna alle nieuwe jachtvliegtuigen met een straalmotor uitgerust.

Lijst van straaljagers (selectie) 
 Dassault Rafale
 Eurofighter Typhoon
English Electric Lightning
F-4 Phantom
F-14 Tomcat
F-15 Eagle
 F-16 Fighting Falcon
F/A-18E/F Super Hornet
F-22 Raptor
 F-35 Lightning II
F-104 Starfighter
F-117 Nighthawk
 Gloster Meteor
 Messerschmitt Me 262
 MiG-21
Mig 29 Fulcrum
 North American F-100 Super Sabre
 Northrop F-5
 Saab JAS39 Gripen
Su27 Flanker

 
Vliegtuigtype
Viking

Vikingen, een historisch volk
 Lockheed S-3 Viking, een vliegtuigtype
 BvS 10, een militair rupsvoertuig
 Vikingmetal, een muzikaal genre
 Viking FK, een Noorse voetbalclub
 Viking Schaatsenfabriek, een fabrikant van schaatsen
 Viking Jeugd, een nationalistische jeugdbeweging
 Víking, een IJslands biermerk
 Viking Press, een Amerikaanse uitgeverij
 Viking (Minnesota), een plaats in de Verenigde Staten
 Viking (Alberta), een plaats in Canada
 Vikingprogramma, een programma van de NASA
 Viking 1, het eerste deel van dit programma
 Viking 2, het tweede deel van dit programma
 Viking (album), een album van Lars Frederiksen and the Bastards
 Mobile Vikings, een operator voor mobiele communicatie.
Continentaal plat

Een continentaal plat is het gedeelte van een continent dat onder water staat. Zo maken de Noordzee en de Oostzee in hun geheel deel uit van het continentaal plat van Europa.

Het punt waarop de zeebodem opeens steiler naar beneden gaat is de grens van het continentaal plat en wordt de continentale helling genoemd. Het plat omringt alle continenten op Aarde maar verschilt in breedte van plaats tot plaats. Het gemiddelde is 75 kilometer maar het kan uitlopen tot 1500 kilometer; zo is het plat rond de Euraziatische plaat erg breed maar rond de Amerika's en Afrika erg smal.

Een continentaal eiland is een eiland in een continentaal plat.

Juridische afbakening
Naast de geologisch-wetenschappelijke beschrijving, is er ook een juridische definitie van het continentaal plateau. Zowel het Verdrag inzake het continentale plateau van 28 april 1958 als het VN-Zeerechtverdrag van 1982 bevatten een definitie van het continentaal plateau. Deze definities betreffen de juridische afbakening van deze maritieme zone. In artikel 6 van het Verdrag inzake het continentale plateau wordt gesteld dat de grenzen hiervan worden vastgesteld door een overeenkomst tussen de betrokken landen. Bij afwezigheid van een overeenkomst en als er geen bijzondere omstandigheden zijn om een andere grens te trekken, geldt het equidistantiebeginsel.

Nederland
Het Nederlandse Continentaal Plat (NCP) is gelijk aan de Nederlandse Exclusieve Economische Zone (EEZ).

België
Het continentaal plat van België (BCP) is afgebakend bij wet van 13 juli 1969. Deze wet is aangepast om uitvoering te geven aan drie verdragen:
De aangrenzende kust met Frankrijk werd geregeld op basis van geodetische coördinaten.
De overliggende kust met het Verenigd Koninkrijk werd geregeld op basis van geodetische coördinaten.
De aangrenzende kust met Nederland werd geregeld op basis van loxodromen.

Het Belgisch continentaal plat valt qua oppervlakte samen met de Exclusieve Economische Zone (waarbij in deze laatste de aansluitende zone is inbegrepen). Het beslaat 2.017 km² van het Belgisch deel van de Noordzee (zelf 3.454 km² groot) en reikt op het verste punt 87 km in zee. De overige oppervlakte wordt ingenomen door de territoriale wateren.

Zie ook
continent
continentale korst
continentale marge
Exclusieve Economische Zone
Kattegat

Het Kattegat (Zweeds: Kattegatt) is de zeestraat tussen Halland in Zweden en Jutland in Denemarken die deel uitmaakt van de verbinding tussen de Noordzee en de Oostzee. Deze verloopt via het Skagerrak, het Kattegat en de Sont, Grote Belt en Kleine Belt. De naam Kattegat is afkomstig van Nederlandse zeelieden en betekent nauwe doorgang. Deze naam wordt internationaal gebruikt, ook in de Scandinavische talen.

Aan het Kattegat staan verschillende vuurtorens waaronder:
 Väderöbod op het gelijknamige eiland in de Väderöarna-archipel, Zweden
 Vuurtoren van Skagen op het eiland Vendsyssel-Thy, Denemarken
 Vuurtoren van Vinga op het eiland Vinga, Zweden

Daarnaast staat er een fort op een eiland in Kattegat, het Nieuwe Älvsborg. 

In het Kattegat mondt de rivier de Göta älv uit, afkomstig van het grootste meer van Zweden.

Zeestraat
Oostzee
Noordzee
Binnenzee

Een binnenzee, niet te verwarren met randzee, is een nevenzee die door een (nauwe) zeestraat verbonden is met andere zeeën en/of oceanen of een zee die helemaal niet verbonden is met een andere zee en dus volledig ingesloten door land. 

Deze zeeën worden onderscheiden van een meer op grond van het feit dat ze zout water bevatten.

Voorbeelden 
Niet-ingesloten binnenzeeën:
 Oostzee
 Zwarte Zee
 Zee van Azov
 Rode Zee
 Middellandse Zee
 Adriatische Zee
 Caribische Zee
 Japanse Zee
 Hudsonbaai
 Zuiderzee voordat deze werd afgesloten

Ingesloten binnenzeeën:
 Kaspische Zee
 Dode Zee
Grote Trek

Grote Trek (Zuid-Afrika), de tocht waarmee de Nederlandstalige bewoners van Zuid-Afrika zich onttrokken aan het Britse koloniale bestuur in de periode rond 1840
Grote Trek (België), een jaarlijkse voettocht/bedevaart van zo'n 57 km in België
Hardheidsschaal van Mohs

De hardheidsschaal van Mohs is een schaal van 1 tot 10, die de relatieve hardheid van een mineraal aangeeft. De hardheid kan bepaald worden met een sclerometer. De schaal werd in 1812 ontwikkeld door Friedrich Mohs (1773-1839). Hardheid valt te bepalen door te zien welke stof de andere een kras kan toebrengen. De hoogste waarde is 10, die wordt toegekend aan diamant. Met een diamant kan dus iedere andere stof gekrast worden. Boorcarbide bijvoorbeeld is iets zachter dan diamant, maar harder dan alle volgende vaste stoffen, het heeft een hardheid van 9,8. Mohs selecteerde tien welbekende mineralen voor zijn schaal, maar bij latere metingen bleek dat zijn schaal niet lineair is. Men kan namelijk in een laboratorium ook een absolute hardheid bepalen.

Hoewel de hardheidsschaal empirisch is, is hij van groot belang tijdens veldwerk aan mineralen. Het is een van de hulpmiddelen om mineralen te identificeren, zonder een beroep te moeten doen op analyse achteraf in een laboratorium.

Mohs' hardheidschaal

Metalen en andere mineralen

Zie ook
 Brinellhardheid
 Rockwellhardheid
 Vickershardheid

Hardheid
Hardheid
Schaal (meten)
Solfège

Solfège of notenleer is de stelselmatige training van het muzikale gehoor door middel van een muzikale zangoefening, waarbij de melodie gezongen wordt zonder de tekst en met gebruikmaking van alleen de namen van de noten. Het doel van deze oefening is het muzikale gehoor te vergroten en tevens door zonder voorstudie van het blad te zingen de trefzekerheid te verhogen met betrekking tot ritme en melodie. Solfège valt onder de muziekdidactiek.

Solfegiëren is het hiervan afgeleide werkwoord en betekent zowel het zingen van toonladders als het zingen van een muziekstuk met benoeming van de noten.

In het professioneel muziekonderwijs (conservatoria) en in de hogere graad van  de muziekscholen wordt het begrip solfège inmiddels in een bredere context gebruikt. Zo bestaan er afzonderlijke lessen ritmische solfège (het noteren van een ritme en het uitvoeren van een genoteerd ritme) en worden het muzikaal dictee en het herkennen van akkoorden in de harmonieleer tot het gebied van de solfège gerekend.

Een 'solfeggio' is de Italiaanse muziekterm voor een genoteerde oefening op het gebied van de solfège. Het woord 'solfège' is afgeleid van de muziektermen 'sol' en 'fa'. In Italië is 'solfa' een andere term voor notenschrift of muziek (zoals in de uitdrukking 'la solita solfa' ofwel 'het oude liedje').

Zie ook
 Solmisatie

Zang
Muziekonderwijs
Muziekterm
Solmisatie

Solmisatie is het zingen van muziek zonder tekst en direct van het blad. Het dient hetzelfde doel als solfège: het vergroten van de trefzekerheid in ritme en melodie en de verbetering van het muzikaal gehoor. Het verschil is echter dat bij de solmisatie-oefening gebruik wordt gemaakt van de Guidonische lettergrepen do-re-mi-fa-so-la-si-do in plaats van de benoeming van de tonen met de letters A t/m G, die eigenlijk gereserveerd zijn voor de stamtonen. Het voordeel is dat de lettergrepen relatief zijn en voor do elke toon kan worden gekozen. Opgemerkt moet nog worden dat in de reeks so gebruikt wordt in plaats van de vroegere sol en dat ook vaak si vervangen wordt door de lettergreep ti.

Hoewel do-re-mi doorgaans als een relatief systeem wordt gebruikt, wordt in sommige landen de benaming do-re-mi ook absoluut gebruikt, waarbij 'do' een 'c' is. Dit resulteert dan in de volgende relatie tussen het "relatieve" en "absolute" systeem van toonnamen:

Zie ook
Guidonische hand
Tonwortsysteem

Zang
Muziektheorie
Kaukasische talen

Met de term Kaukasische talen worden talen aangeduid die gesproken worden in het Kaukasusgebied. Het Kaukasusgebergte staat ook wel bekend als de "Berg der talen".

Het begrip "Kaukasische talen" is in hoofdzaak geografisch en vrijwel niet taalkundig. De talen behoren tot twee of drie afzonderlijke taalfamilies, die niet of vrijwel niet met elkaar verwant zijn. Dit zijn de: 
 Zuid-Kaukasische of Kartvelische talen,
 Noordwest-Kaukasische talen
 Noordoost-Kaukasische talen. 
De laatste twee taalfamilies vormen samen wellicht de Noord-Kaukasische taalfamilie. 

In de Kaukasus worden er ook talen gesproken die tot andere taalfamilies behoren, zoals het Indo-Europese Ossetisch en het Turkse Balkaars. Deze talen worden doorgaans niet "Kaukasisch" genoemd.

Taal naar indeling