alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ptolemeusze

Ptolemeusze (albo Lagidzi) – dynastia pochodzenia macedońskiego panująca w starożytnym Egipcie w latach 304–30 p.n.e., w południowej Syrii, Libanie i Palestynie w latach 301–200 p.n.e., na Cyprze do 58 p.n.e. i w latach 48–30 p.n.e. oraz w Cyrenajce do 96 p.n.e. Przejściowo do państwa Ptolemeuszów należały także południowe i południowo-zachodnie wybrzeża Azji Mniejszej i wyspy Morza Egejskiego. Nazwa dynastii pochodzi od imienia założyciela i kolejnych królów dynastii, zaś nazwa alternatywna, Lagidzi, od ojca Ptolemeusza I – Lagosa.

Założycielem dynastii był jeden z wodzów armii Aleksandra Wielkiego, Ptolemeusz I Soter, który po jego śmierci objął satrapię Egiptu i stopniowo usamodzielnił się w toku wojen diadochów, a w roku 304 p.n.e. ostatecznie przyjął tytuł króla. Jego potomkowie panowali w Egipcie aż do roku 30 p.n.e., kiedy Kleopatra VII, która wdała się w rozgrywkę o władzę w Imperium rzymskim, została pokonana przez rzymskiego wodza Oktawiana (późniejszego cesarza Augusta).

Ptolemeusze używali podwójnej tytulatury greckiej i egipskiej, a przy obejmowaniu władzy odbywali intronizację w Aleksandrii według tradycji państwa macedońskiego oraz koronację w Memfis zgodnie z rytuałem staroegipskim.

Wśród uczonych zarysowują się dwie tendencje. Pierwsza przypisuje Ptolemeuszom rolę macedońskich faraonów. Druga uznaje ich za najeźdźców i dynastię obcą starożytnemu Egiptowi.

Ostatnim władcą z dynastii Ptolemeuszów był Ptolemeusz XV Cezarion współrządzący z matką Kleopatrą VII, później Egipt dostał się pod panowanie Cesarstwa Rzymskiego, stając się prowincją rzymską.

Genealogia

Przypisy

Bibliografia
Pseudobazylika

Pseudobazylika – typ kościoła, w którym nawa główna jest wyższa od naw bocznych, ale w przeciwieństwie do bazyliki kościół taki nie posiada okien w ścianach nawy głównej ponad rzędami podpór (kolumn lub filarów). Nawa główna doświetlana jest pośrednio, oknami umieszczonymi w ścianach naw bocznych. Możliwe sposoby przekrycia kościoła pseudobazylikowego to jeden wspólny dach nad trzema nawami lub dach dwuspadowy nad nawą główną i dachy pulpitowe nad bocznymi (podobnie jak w bazylice).

Typologia

Przykłady

Polska 
 Chełmno – kościół pofranciszkański św. św. Jakuba i Mikołaja,
 Ciechanów – kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny,
 Grudziądz – kościół św. Mikołaja,
 Jeleśnia – kościół św. Wojciecha w Jeleśni,
 Kwidzyn – katedra św. Jana,
 Pyrzyce – kościół Wniebowzięcia NMP,

Austria 
 Wiedeń-Heiligenstadt – kościół św. Michała

Czechy 
 Hradec Kralové – Katedra Świętego Ducha

Francja 
 Clermont-Ferrand – kościół Notre-Dame-du-Port

Hiszpania 
 Frómista (Kastylia i León) – kościół św. Marcina

Niemcy 
 Ansbach – kościół św. Jana
 Bensheim – kościół św. Jerzego, klasicista
 Braunschweig – Kościół bratski St. Ulrici (św. Ulryka)
 Einbeck – kościół św. Jakuba
 Hamburg – kościół Główny św. Katarzyny
 Ingolstadt – kościół św. Mateusza
 Bad Königshofen – kościół Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny
 Neustadt in Holstein – Kościół miejski
 Marklkofen-Steinberg – Farni kościół Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny

Włochy 
 Adria (Veneto) – Stara katedra św. Piotra i św. Pawła
 Tortona (Piemont) – Katedra ("Duomo") św. Piotra i św. Pawła

Zobacz też 
 bazylika
 kościół halowy

Przypisy 

Architektura sakralna
Przepona

przepona (botanika)
 przepona (budowa maszyn)
 przepona (mięsień)
 Przepona, pseudonim Stanisława Kasznicy, komendanta Narodowych Sił Zbrojnych
Prezbiterium

Prezbiterium, dawniej: chór kapłański – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balaskami lub łukiem tęczowym i wyodrębnia się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter (ksiądz).

Przed Soborem Trydenckim było skierowane na wschód i zamknięte apsydą lub prostą ścianą. Jego układ mógł być wzbogacony obejściem, apsydiolami i wieńcem kaplic.

Centralne miejsce w prezbiterium zajmuje ołtarz, na którym jest sprawowana liturgia eucharystyczna. Ponadto kluczowymi miejscami są: umieszczona nieco z boku ambona, miejsce przewodniczenia (krzesło celebransa lub katedra biskupa) oraz tabernakulum, które może też znajdować się w wydzielonej kaplicy Najświętszego Sakramentu, w innej części kościoła. Oprócz tego w prezbiterium znajdują się stalle lub ławki dla duchowieństwa i służby liturgicznej oraz kredencja (miejsce, gdzie przygotowuje się naczynia liturgiczne i dary ofiarne do celebracji).

Bibliografia 
 

Architektura sakralna
Pescenniusz Niger

Gajusz Pescenniusz Niger, Gaius Pescennius Niger Iustus (ur. 135/140 w Akwinum, zm. jesienią 194) – namiestnik Dacji, Syrii, senator, cesarz rzymski od kwietnia 193 do śmierci.

Kariera 
Pescenniusz Niger urodził się w rodzinie ekwitów między 135 a 140 w miejscowości Akwinum. Jako pierwszy członek rodziny około 180 wszedł do stanu senatorskiego. W 183 został namiestnikiem Dacji. Od 191 sprawował namiestnictwo Syrii. Wcześniej cesarz Kommodus mianował go konsulem pomocniczym (consul suffectus).

Wojna o tron cesarski 
Po zamordowaniu Pertynaksa, a później (1 lub 28 czerwca 193) jego następcy Didiusza Julianusa, Pescenniusz Niger został wybrany cesarzem w tym samym roku w kwietniu w Antiochii. O sukcesję walczył z Septymiuszem Sewerem. Pod zwierzchnictwem Nigra na wschodzie znajdowało się 9–10 legionów oraz bogate i ludne tereny. Natomiast Sewer dysponował 16–18 legionami. Do walki z nim Pescenniusz wysłał wojska pod wodzą Aselliusza Emiliana, namiestnika Azji, który dotarł do Bizancjum i zdołał obsadzić przeprawę przez Bosfor. Pod Peryntem udało mu się pokonać część oddziałów Sewera pod wodzą Lucjusza Fabiusza Kilo. Gdy jesienią 193 przybył z wojskami Septymiusz Sewer, jego wódz Kandydus pokonał Emiliana w bitwie pod Kyzikos. Sam Emilian zginął podczas ucieczki.

W styczniu 194 doszło do kolejnej bitwy pod Kios niedaleko Nicei, w której wojska Pescenniusza Nigra zostały pokonane przez wojska Septymiusza Sewera dowodzone przez Kandydusa. W efekcie tej bitwy Niger wycofał wojska z Azji Mniejszej, a w lutym 194 spod jego władzy oderwał się Egipt uznając Sewera.

We wrześniu 194 doszło do decydującej bitwy pod Issos, w której Niger poniósł klęskę i zginął w czasie ucieczki do Partów.

Po stronie Nigra opowiedziało się między innymi miasto Bizancjum, za co, po długim oblężeniu zakończonym w grudniu 195, zostało zniszczone przez zwycięzcę i przemianowane na kolonię. Również Antiochia za poparcie dla Nigra utraciła prawa miejskie i została włączona do terytorium Laodycei.

Represje zwycięskiego Septymiusza Sewera dotknęły wdowę i dorosłych synów Pescenniusza Nigra, którzy zostali skazani na wygnanie, a potem uśmierceni.

Przypisy

Bibliografia 
Źródła
 
 
 
Opracowania

Linki zewnętrzne 
 

Cesarze rzymscy
Rzymscy namiestnicy Syrii
Urodzeni w II wieku
Zmarli w 194
Pasja (muzyka)

Pasja – forma muzyczna która powstała w XII wieku w kościołach katolickich, część chorału gregoriańskiego. Tematem pasji jest męka i śmierć Jezusa Chrystusa, tekst opiera się zazwyczaj na dwóch-trzech z Ewangelii.

Pasja chorałowa – pierwsze jednogłosowe pasje wykonywane były przez trzech kapłanów śpiewających kolejno partie: Chrystusa (najniższą, w tempie wolnym, w skali c – f, najczęściej był to bas), narratora, czyli ewangelisty (umiarkowane tempo, skala f – c, najczęściej był to tenor) oraz tłumu (szybkie tempo, wysoki rejestr: c – f]).

Pasja motetowa – wokalna pasja wielogłosowa powstała pod koniec XV w., wykorzystywała ona w głosie tenorowym melodię chorału (tzw. cantus firmus). Utwory w takiej formie komponowali w XVI w. m.in.: Orlando di Lasso, F. Guerrero, William Byrd, Jacob Obrecht, Cypriano de Rore.

Pasja kantatowo-oratoryjna – na początku XVII w. pasja stała się formą wokalno-instrumentalną, składającą się z recytatywów (muzycznych deklamacji), arii, duetów, tercetów oraz chórów. Do arcydzieł tego gatunku należą: Pasja według św. Mateusza (BWV 244) (1729) oraz Pasja według św. Jana (BWV 245) (1723) Johanna Sebastiana Bacha. Partie Chrystusa oraz narratora mają w nich formę recytatywu opartego na tekście Ewangelii, arie i duety komentujące akcję dramatyczną skomponowane zostały do tekstów współczesnych Bachowi twórców, chór pełni rolę tłumu. Pamiętać należy, że choć zbliżona jest formą do opery, to jednak pozbawiona jest akcji scenicznej, charakteryzacji, kostiumów i scenografii.

Na początku XVIII wieku komponowano pasje do tekstu "Der für die Sünde der Welt gemarterte und Sterbende Jesus" autorstwa Bartolda Heinricha Brockesa. Muzykę do jej tekstu tworzyli najwybitniejsi niemieccy kompozytorzy Georg Friedrich Händel, Johann Mattheson, Georg Philipp Telemann, Reinhard Keiser, Johann Friedrich Fasch, Gottfried Heinrich Stölzel.

W XVII i XVIII wieku pasje komponowali: Heinrich Schütz, Georg Philipp Telemann, Carl Philipp Emanuel Bach. W XX w. powstała m.in. Pasja według św. Łukasza Krzysztofa Pendereckiego (1965), nawiązująca do tradycji gatunku, lecz wykorzystująca współczesny język dźwiękowy, Pasja według św. Jana estońskiego kompozytora Arvo Pärta oraz Pasja według św. Marka Pawła Mykietyna (2008).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Pasja Chorałowa Gregoriańska
 

Formy muzyczne
Pasje
Prawo średzkie

Prawo średzkie (łac. ius Novi Fori, ius sredense, niem. Neumarkt-Magdeburger Recht) – odmiana prawa niemieckiego powstała w Środzie Śląskiej na wzór praw obowiązujących w Halle na początku XIII wieku.

Historia 
W Środzie Śląskiej początkowo funkcjonowało prawo polskie, które ok. 1210 r. zostało zastąpione przez regulacje prawa flamandzkiego. Ponieważ ławnicy magdeburscy nie zawsze instruowali lub rozstrzygali zgłaszane wątpliwości zgodnie z oczekiwaniami Henryka I Brodatego, w 1235 r. książę uzyskał dla Środy Śląskiej wykładnię prawa magdeburskiego z saskiego Halle. Regulacje obowiązujące w Środzie Śląskiej były efektem połączenia elementów praw flamandzkiego i magdeburskiego. Kodyfikacja prawa średzkiego miała na celu podporządkowanie prawa niemieckiego interesom księcia.

Po dokonanej przez Henryka Brodatego lokacji Środy Śląskiej na nowych zasadach ich działanie musiało zostać pozytywnie ocenione, bowiem już w 1214 r. prawo średzkie nadano Kostomłotom, a potem miejscowościom Ujów i Sobótce. Na podstawie tego prawa dokonywano lokacji miast 132 miast (do 1477 r.) i ponad tysiąca wsi, głównie na Śląsku, we wschodniej  Wielkopolsce i północnej Małopolsce, a prawo średzkie było stosowane w Polsce na równi z magdeburskim i chełmińskim. Lokalną odmianą prawa średzkiego stosowaną we wschodniej Wielkopolsce było prawo kaliskie.

Znaczenie prawa średzkiego zmalało po zjednoczeniu państwa w czasach Kazimierza III Wielkiego i utworzeniu sądu wyższego prawa niemieckiego w Krakowie, a w XVI w. włączono je do prawa magdeburskiego, zaś sama Środa Śląska w 1362 r. przeszła na prawo magdeburskie.

Postanowienia 
Według prawa średzkiego w mieście rządził sołtys lub wójt dziedziczny wraz z ławnikami, a miasto posiadało ograniczoną autonomię i sądownictwo. Zapewniało prawo spadkowe kobietom.

Miasta lokowane na prawie niemieckim mogły stanowić w pewnym zakresie swoje własne prawa poprzez wilkierze regulujące kwestie bezpieczeństwa, spraw targowych czy norm obyczajowych, oraz statuty cechowe regulujące działalność cechów miejskich.

Przypisy

Zobacz też 
 prawo lokacyjne

Średniowieczne prawo miejskie
Historia gospodarcza Polski
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Ptak (ujednoznacznienie)

ptaki – gromada stałocieplnych kręgowców o ciele pokrytym piórami
 Ptaki Polski
Ptak – polskie nazwisko
 Ptak – osada w województwie warmińsko-mazurskim
 Ptak – szczyt w Górach Stołowych
 Ptak – szczyt we Wzgórzach Włodzickich
 Ptak – szczyt we Wzgórzach Ścinawskich
 Ptak – turnia w Tatrach
 Ptak – jedna ze Skał Kroczyckich
 Centrum Handlowe Ptak – centrum handlowe w miejscowości Rzgów koło Łodzi

Ludzie o nazwisku Ptak 
 Aleksander Ptak (ur. 1977) – polski piłkarz
 Andrzej Ptak (1938–2018) – polski hokeista na trawie
 Antoni Ptak (ur. 1952) – polski przedsiębiorca i działacz piłkarski
 Barbara Ptak (ur. 1930) – polska kostiumolog teatralna i filmowa
 Bernard Ptak (ur. 1954) – polski polityk
 Czesław Ptak (ur. 1942) – polski bokser
 Ewelina Ptak (ur. 1987) – polska lekkoatletka
 Franciszek Ptak (1859–1936) – polski działacz ruchu ludowego, poseł do sejmu galicyjskiego
 Jan Ptak (ur. 1954) – polski historyk mediewista
 Jeff Ptak (ur. 1979) – amerykański siatkarz
 Krzysztof Ptak (1954–2016) – polski operator filmowy
Marian Ptak (ur. 1950) – dr hab. nauk prawnych
 Stanisław Ptak (1902–1939) – polski piłkarz
 Stanisław Ptak (1927–2002) – polski aktor teatralny i filmowy
 Wiesław Ptak (1941–2004) – polski chemik
 Władysław Ptak (1920–1990) – polski metalurg
 Włodzimierz Ptak (ur. 1928) – polski immunolog i mikrobiolog
Natalia Ptak – polska wokalistka, kompozytorka i autorka tekstów

Zobacz też 
 ptaki (ujednoznacznienie)
Patryca

Patryca (od  – ojciec; także puncon) – rodzaj wypukłego stempla, służącego do wykonania wklęsłej matrycy. Patryca to "matryca" służąca do wykonania matrycy, czyli formy, z której dopiero wykonuje się kopie. Patryca jest negatywem matrycy - wystające elementy rysunku na powierzchni jednej z nich są analogicznymi zagłębieniami w drugiej. Patryca jest modelem lub kopią oryginału i służy do wykonania jednej lub wielu matryc (np. w numizmatyce wskazane jest, aby liczba matryc była jak najmniejsza lub wręcz równa jeden - aby wszystkie kopie były identyczne). Patryca jest siłą rzeczy wykonana z twardszego lub w inny sposób bardziej odpornego materiału niż matryca. Matrycę uzyskuje się z patrycy metodą tłoczenia lub kucia, na zimno lub gorąco.

Przypisy 

Poligrafia
Grafika
Próchnica (humus)

Próchnica (humus) – bezpostaciowe, organiczne szczątki w różnym stadium mikrobiologicznego i fizykochemicznego procesu rozkładu, głównie roślinne, nagromadzone w glebie albo na jej powierzchni (np. w lesie). Stanowi 70–80% materii organicznej gleby.  Próchnica dzieli się na prehumus, będący jeszcze nie całkiem zhumifikowanymi szczątkami organicznymi, oraz humus, czyli bezpostaciowe produkty zaawansowanej humifikacji resztek roślinnych i zwierzęcych. Zależnie od rozpatrywanych właściwości, stosowane są różne określenia próchnicy:

 próchnica iluwialna
 próchnica kwaśna
 próchnica nadkładowa
 próchnica nasycona

Próchnica, a ściślej jej poziom organiczny jest oznaczany w gleboznawstwie literą O.

W glebach leśnych, w zależności od rozmieszczenia materiału organicznego w profilu glebowym wyróżnia się 3 główne typy morfologiczne próchnicy: mull, moder, mor oraz 2 typy przejściowe: moder-mull i moder-mor.

Objaśnienia symboli w tabeli:
 V% – wysycenie kompleksu sorpcyjnego kationami o charakterze zasadowym
 C:N – stosunek atomów węgla do azotu
 Ol – podpoziom surowinowy
 Of – podpoziom butwinowy
 Ofh – podpoziom detrytusowy
 Oh – podpoziom epihumusowy

W gleboznawstwie rolniczym terminem próchnica określa się zwykle wyłącznie dobrze zhumifikowaną, bezpostaciową materię organiczną.

Próchnica (humus) jest używana jako nawóz.

Zobacz też 

 kwasy humusowe
 mineralizacja
 materia organiczna w glebie

Przypisy

Bibliografia 
 

Gleboznawstwo
Próchnica nasycona

Próchnica nasycona inaczej próchnica słodka – próchnica, która jest adsorpcyjnie nasycona głównie kationami o charakterze zasadowym, przede wszystkim wapnia Ca2+ i magnezu Mg2+. Podział na próchnicę słodką, słoną lub kwaśną stosuje się przeważnie do opisu dobrze rozłożonej próchnicy gleb uprawnych.

Próchnica słodka, w przeciwieństwie do słonej i kwaśnej, wpływa pozytywnie na tworzenie się struktury gleby.

Zobacz też 
 materia organiczna w glebie
 kompleks sorpcyjny
 odczyn gleby

Bibliografia 
 

Gleboznawstwo
Pożarnictwo

Pożarnictwo – ogół działań mających na celu zapobiegania pożarom i bezpośrednią walkę z nimi.

Najstarsze ślady takiej działalności sięgają roku 2000 p.n.e. Spotykamy je zapisane na egipskich papirusach. Dzisiaj pojęcie pożarnictwo ma jednak dużo szersze znaczenie.

Przez pożarnictwo należy rozumieć całokształt działań podejmowanych przez jednostki ochrony przeciwpożarowej, a na mocy obowiązujących przepisów prawa zadania te w znacznym stopniu zostały rozszerzone. Dziś pożarnictwo to walka z pożarami, działania ratownicze podczas różnego rodzaju wypadków drogowych, działania w zakresie pierwszej pomocy, ratownictwo chemiczne i ekologiczne, ratownictwo na wodach, czy ratownictwo wysokościowe. Dlatego w szerokim znaczeniu należy przyjąć, że pożarnictwo to każda czynność podejmowana przez wyspecjalizowane jednostki ochrony przeciwpożarowej.

Zobacz też 
 budownictwo pożarnicze
 straż pożarna (straż ogniowa)
 muzea pożarnictwa
Próchnica nadkładowa

Próchnica nadkładowa, ektopróchnica, podściółka, butwina, surowina – poziom organiczny pokrywający w lasach powierzchnię gleby mineralnej. 

Próchnica nadkładowa zbudowana jest z resztek roślinnych w różnych stadiach mineralizacji i humifikacji. Grubość tej warstwy jest odwrotnie proporcjonalna do intensywności biologicznych procesów rozkładu (butwienia z udziałem tlenu i beztlenowego gnicia). 

Gleboznawstwo
Próchnica iluwialna

Próchnica iluwialna – substancje humusowe (próchniczne) przemieszczone z infiltrującymi roztworami do głębszych poziomów gleby. Z powodu zmian warunków wraz z rosnącą głębokością gleby mogą one tracić zdolność do rozpuszczania i wytrącać się tworząc poziomy iluwialne.

Przypisy 

Gleboznawstwo
Próchnica kwaśna

Próchnica kwaśna, inaczej próchnica nienasycona – próchnica, która jest adsorpcyjnie nasycona głównie kationami wodoru H+  i glinu Al3+. Podział na próchnicę słodką, słoną lub kwaśną stosuje się przeważnie do opisu dobrze rozłożonej próchnicy gleb uprawnych. 

Kwaśna próchnica może doprowadzić do zwiększenia przyswajalności niektórych pierwiastków przez rośliny. Działa ona podobnie jak silny kwas organiczny i wiąże zasady z minerałów. Wiąże do siebie kationy zasadowe, które, stosunkowo słabo związane, mogą być przyswajane przez rośliny. Próchnica kwaśna, podobnie jak słona, wpływa ujemnie na tworzenie się struktury gleby.

Zobacz też 
 materia organiczna w glebie
 kompleks sorpcyjny
 odczyn gleby

Bibliografia 
 

Gleboznawstwo
Przeskład tekstu

Przeskład – termin dotyczący tekstu przygotowywanego do druku, oznaczający zmianę zawartości lub parametrów utworzonego wcześniej tekstu (całego lub jego dużego fragmentu), przy czym zmiana ta jest poważniejsza aniżeli naniesienie poprawek.

W zecerstwie było to:
 powtórne wykonanie składu tekstu z powodu zbyt dużych zmian w korekcie, zmiany formatu kolumny, zastosowania innej czcionki itp.

W DTP termin ten posiada zastosowanie w następujących sytuacjach:
 ponowne wprowadzenie poprawionego tekstu do komputera zamiast nanoszenia zbyt dużej liczby poprawek na tekście już istniejącym w komputerze
 wymiana tekstu na całkiem nowy
 zmiana parametrów złamanego tekstu bez zmieniania parametrów samego łamu

W niektórych edytorach tekstu i programach do składu publikacji może zdarzyć się nawet niepożądany przez nas przeskład tekstu, np. przy zmianie domyślnej drukarki, wymianie tzw. ppd, czy otwarciu pracy w programie ze zmienionymi preferencjami.

Zobacz też 
 łamanie tekstu
 przełamanie tekstu
 skład tekstu
 DTP
Skład i łamanie tekstu
Projekt internetowy

Projekt internetowy – nieformalna grupa użytkowników-woluntariuszy internetu, którzy łączą swoje wysiłki, aby osiągnąć jakiś cel.

Projekty internetowe można ogólnie podzielić na dwa rodzaje: polegające na uczestnictwie czynnym lub biernym.

Uczestnictwo czynne 
Uczestnictwo w projektach oparte na wspólnej pracy polegającej na dostarczaniu, porządkowaniu, klasyfikacji lub wyszukiwaniu określonych informacji. 

Do tego rodzaju projektów można m.in. zaliczyć:
 Wikipedię – encyklopedię tworzoną siłami woluntariuszy,
 DMOZ – Open Directory Project – katalog stron WWW tworzony siłami woluntariuszy,
 Galaxy Zoo – projekt astronomiczny, w którym uczestnicy klasyfikują oraz porównują galaktyki.
 BoardGameGeek
 Wikitribune

Uczestnictwo bierne 
Uczestnictwo polegające na bezpłatnym udostępnianiu mocy obliczeniowej swojego komputera przyłączonego do internetu. Zwykle projekt taki polega na wykorzystywaniu mocy obliczeniowej komputerów użytkowników w celu wykonania na nich żmudnych i czasochłonnych obliczeń niezbędnych do rozwiązania danego problemu. 

Do tego rodzaju projektów można m.in. zaliczyć: 
 distributed.net zwany także dnetem – był to pierwszy, pionierski projekt, uruchomiony w 1997 roku, którego zadaniem było sprawdzenie możliwości złamania algorytmów kryptograficznych RSA, stosowanych obecnie w takich protokołach internetowych jak np: SSH. Wiele projektów dnetu skończyło się pełnym sukcesem. Obecnie trwają prace nad 72-bitowym wariantem tego algorytmu o nazwie roboczej RC5. Uczestniczy w nim ok. 50 000 woluntariuszy.
 SETI@home – zrzesza internautów w celu znalezienia obcych cywilizacji. Ich zadaniem jest przetwarzanie danych otrzymanych z radioteleskopów rozsianych po całym świecie, w nadziei znalezienia w "kosmicznym szumie radiowym" – uporządkowanych sygnałów, które mógłby być nośnikiem informacji przesyłanej przez pozaziemskie cywilizacje. Obecnie projekt SETI – choć wciąż nie mogący się poszczycić jakimikolwiek realnymi osiągnięciami – zrzesza ponad 2 miliony woluntariuszy i jest największym tego rodzaju projektem.
 Great Internet Mersenne Prime Search – zrzesza internautów w celu znalezienia dużych liczb pierwszych wśród liczb Mersenne'a.
 grid.org – rodzina projektów biomedycznych, uruchomionych i koordynowanych przez Wydział Biotechnologii Oxford University, których celem jest pomoc w wyszukiwaniu związków chemicznych o potencjalnym działaniu antynowotworowym, antywirusowym i antybakteryjnym oraz analiza ludzkiego DNA w celu znalezienia miejsc, gdzie znajdują się geny wywołujące choroby genetyczne.
 Folding@home – jest to internetowy projekt zorganizowany przez Uniwersytet Stanforda (USA), który bada procesy zwijania białek. Wyniki tych badań mogą znacząco przyczynić się do znalezienia skutecznych leków na nowotwory złośliwe oraz na inne choroby.

Społeczność internetowa
Proterozoik

Proterozoik (algonk, eozoik) 

 w sensie geochronologicznym: drugi eon w dziejach Ziemi, młodszy od archaiku a starszy od fanerozoiku. Proterozoik trwał około dwóch miliardów lat (od około 2,5 mld do 542 mln lat temu). Dzieli się na trzy ery: paleoproterozoik, mezoproterozoik i neoproterozoik.

 w sensie chronostratygraficznym: drugi eonotem, wyższy od archaiku, niższy od fanerozoiku. Proterozoik dzieli się na trzy eratemy: paleoproterozoik, mezoproterozoik i neoproterozoik.

Klimat 
Klimat podlegał silnym zmianom na początku i na końcu proterozoiku: wystąpiły dwa okresy ekstremalnie silnych, być może nawet globalnych zlodowaceń (hipoteza Ziemi-śnieżki). Około 2,3 mld lat temu nastąpiło zlodowacenie hurońskie, związane ze wzrostem zawartości tlenu w atmosferze. W środkowej części eonu klimat przez około miliard lat był bardzo stabilny, ciepły, brak jest osadów lodowcowych. Eon zakończyła seria zlodowaceń w okresie od 750 mln do 580 mln lat temu (kriogen oraz środkowy ediakar), po której doszło do radiacji zwierząt wielokomórkowych.

Geologia 
Skorupa ziemska powoli stawała się grubsza i stabilniejsza, nasiliły się procesy sedymentacji, dzięki którym pojawiły się skały osadowe. W tym długim czasie nastąpiło kilka orogenez, które spowodowały metamorfozę wcześniej powstałych utworów osadowych, wulkanicznych i po części plutonicznych, oraz kilka etapów niszczenia gór. Były to: orogeneza algomijska na pograniczu archaiku i proterozoiku, orogeneza karelska, hudsońska, penakaen, grenwilska, dalslandzka, katangijska, kadomska (kadomijska, assyntyjska), bajkalska. Początkowo atmosfera ziemska była pozbawiona tlenu. Dzięki rozwojowi życia, pod koniec proterozoiku nastąpił znaczny wzrost zawartości tlenu w atmosferze.

Życie 
W proterozoiku wyewoluowały pierwsze jądrowce (prawdopodobnie 1,2 mld lat temu). Zwierzęta żyją od ostatniego okresu tego eonu - ediakaru. pochodzą najstarsze znaleziska kopalne zwierząt – prymitywnych tkankowców (fauna ediakarańska). W ediakarze pojawiły się jamochłony, gąbki, pierścienice, stawonogi. Z flory występowały wiciowce, zielenice i krasnorosty. Życie ograniczone było wyłącznie do morza. Środowiska ekstremalne powszechnie zasiedlały archeowce i bakterie.

Skamieniałości 
Skamieniałości z tego okresu są wyjątkowo rzadkie, co wiąże się z brakiem szkieletu u ówczesnych zwierząt. Wprawdzie nie udało się wyróżnić jednoznacznie skamieniałości przewodnich dla proterozoiku, ale wiele informacji o tamtym okresie dostarczyła tzw. fauna ediakarańska, o której wszakże trudno powiedzieć by występowała powszechnie, miała szerokie spektrum środowiskowe, szybko ewoluowała i była łatwa do identyfikacji – a to są cechy wyróżniające skamieniałości przewodnie.

Zobacz też 
 Tabela stratygraficzna

Przypisy
Paw

Ptaki:
 gatunek ptaka z rodzajów Pavo i Afropavo w rodzinie kurowatych (Phasianidae):
 paw indyjski (Pavo cristatus),
 paw złoty (Pavo muticus),
 paw kongijski (Afropavo congensis),
 paw szmaragdowy – krzyżówka pawia indyjskiego i pawia złotego.

Inne:
 Gwiazdozbiór Pawia,
 PAW (Physics Analysis Workstation),
 PAW (Pracownia Alternatywnego Wychowania).
 Paw – rzeźba plenerowa w Poznaniu
 Paw królowej – powieść Doroty Masłowskiej
Praporządek

Praporządek, quasi-porządek – relacja, która jest zwrotna i przechodnia. Praporządkiem określa się również relację przeciwzwrotną i przechodnią, tak zdefiniowana relacja jest ostrym porządkiem częściowym. Dalsza część artykułu omawia wersję zwrotną.

Przykłady praporządków 
 Szczególnym przypadkiem praporządku jest częściowy porządek.
 Każda relacja równoważności jest praporządkiem.
 Niech  i niech relacja  będzie zadana następująco:  Wówczas  jest praporządkiem na  który nie jest porządkiem częściowym.

 Rozważmy zbiór  wszystkich funkcji ze zbioru liczb naturalnych  w  Określmy relację  na  przez
  wtedy i tylko wtedy, gdy 
 (gdzie  oznacza naturalny porządek na ). Wówczas  jest praporządkiem, ale nie porządkiem częściowym.
 Rozważmy zbiór  wszystkich nieskończonych podzbiorów zbioru liczb naturalnych  Określmy relację  na  przez
  wtedy i tylko wtedy, gdy różnica zbiorów  jest skończona.
 Wówczas  jest praporządkiem, ale nie porządkiem częściowym.
 Niech  będzie monoidem. Określmy relację  na  przez
  wtedy i tylko wtedy, gdy 
 Wówczas  jest praporządkiem. Dla monoidu wolnego  jest to porządek częściowy zwany porządkiem prefiksowym (mamy  gdy  jest prefiksem ).
 Niech  będzie grafem skierowanym. Określamy relację  na  przez
  wtedy i tylko wtedy, gdy w  istnieje droga z  do 
 Innymi słowy, relacja  jest wyznaczona przez krawędzie domknięcia zwrotnego i przechodniego grafu  Wówczas  jest praporządkiem.
 Jeżeli  jest klinem w rzeczywistej przestrzeni unormowanej  to relacja dana warunkiem  jest praporządkiem w zbiorze

Redukcja do porządków 
W niektórych rozważaniach w matematyce (np. w teorii forsingu) traktujemy praporządki tak jakby były one porządkami częściowymi przez utożsamienie elementów które powinny być równe. Formalnie postępuje się w następujący sposób.

Przypuśćmy, że  jest praporządkiem, tzn.  jest zwrotną i przechodnią relacją na zbiorze  Zdefiniujmy relacje binarną  na  przez
  wtedy i tylko wtedy, gdy  oraz 

Wówczas  jest równoważnością na  Ponadto
 jeśli   oraz  to także 

Dlatego możemy określić relację binarną  na przestrzeni ilorazowej  przez
  wtedy i tylko wtedy, gdy 

Można sprawdzić, że  jest relacją zwrotną, przechodnią i (słabo) antysymetryczną, czyli jest to częściowy porządek.

Oznaczmy przez  przyporządkowanie, które praporządkowi  przypisuje porządek częściowy określony wyżej. Niech  i  będą praporządkami. Wówczas funkcji monotonicznej  można przypisać funkcję  określoną wzorem
 

Można sprawdzić, że tak określona funkcja jest dobrze określona i jest funkcją monotoniczną 

Przyporządkowanie  określmy także dla funkcji (tj. przypisując funkcji  między praporządkami odpowiadającą funkcję  między porządkami częściowymi). Wtedy  jest funktorem z kategorii Pre praporządków w kategorię Pos posetów. Jest to funktor lewy sprzężony do funktora zapominania (włożenia)

Zobacz też 
 antyłańcuch
 łańcuch
 pojęcie forsingu

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Ciąg zawierający liczby praporządków na zbiorze n-elementowym

Porządki
Piołunówka

Piołunówka − bardzo gorzka wódka ziołowa sporządzona poprzez zalanie alkoholem ziela piołunu.

Piołunówkę można spożywać bez dodatkowego dojrzewania. Stosowana w bardzo małych ilościach ma lecznicze działanie na problemy z układem pokarmowym. Może być używana u osób ze zmniejszonym apetytem.

Zobacz też 
 absynt

Przypisy 

Wódki ziołowe
Podgórze

podgórze – termin geograficzny

Miejscowości w Polsce 
 Wg TERYT jest ich 110, w tym 21 podstawowych

Inne 
 Podgórze – dawne miasto, obszar Krakowa
 Podgórze – dzielnica administracyjna Krakowa od 1915 do 1991
 Podgórze – zajezdnia tramwajowa w Krakowie
 Podgórze – nieistniejąca część wsi Katarzyn w woj. lubelskim, w pow. lubartowskim, w gminie Michów, w sołectwie Katarzyn część II
 Podgórze – wzniesienie i las między wsiami Podlesie i Braciejówka koło Olkusza
 Podgórze – zwyczajowo wyodrębniane, osiedle we wschodniej części Łodzi
 Podgórze – dawny folwark, położony w miejscu leżącym obecnie na Białorusi,  w obwodzie grodzieńskim, w rejonie grodzieńskim, w sielsowiecie Indura
 Podgórze – dawny zaścianek, był położony, na terenie obecnej Białorusi
 Podgórze – wieś na Ukrainie, w obwodzie iwanofrankiwskim, w rejonie bohorodczańskim

Kluby sportowe 
 Podgórze Kraków – klub z Krakowa
 Podgórze Łódź – nieistniejący już klub z Łodzi

Zobacz też 
 Podgórze-Gazdy
 Podgórze-Parcele
 Podgórze-Zameczek
 Dzielnica XI Podgórze Duchackie
 Dzielnica XIII Podgórze
 TSR Podgórze
Powstanie

Powstanie, rebelia (dawniej insurekcja) – zbrojne wystąpienie ludności państwa, miasta lub pewnego obszaru, skierowane przeciw władzy okupacyjnej. 

Powstania często dążyły do uzyskania niepodległości państwa, autonomii obszaru lub przyłączenia obszaru do innego państwa.

Zobacz też 

 rewolucja
opornik – symbol oporu
 konflikt zbrojny
 strona walcząca
 wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, 
 Norbert Wójtowicz, Powstanie, [w:] Pamięć Walki. Powstanie Warszawskie 1944, Warszawa sierpień 2007 Muzeum Niepodległości, s. 4-9.

Linki zewnętrzne 
 Powstanie
Portal internetowy

Portal internetowy – witryna internetowa zawierająca usługi stanowiące „bramę” do Internetu.

Serwis informacyjny zazwyczaj poszerzony jest o różnorodne funkcje internetowe. Portale często oferują darmowe usługi, np. pocztę elektroniczną, czy hosting.

Portal udostępnia informacje będące przedmiotem zainteresowania szerokiego grona odbiorców. Jako przykładową treść można podać: dział aktualnych wiadomości, prognoza pogody, katalog stron WWW, czat, forum dyskusyjne. Zawiera mechanizmy wyszukiwania informacji w nim samym lub w zewnętrznych zasobach Internetu (wyszukiwarki internetowe). W intencji twórców portali jest zachęcanie użytkowników do ustawienia adresu portalu jako strony startowej w przeglądarce WWW.

Techniki stosowane w portalach 
Wśród technik stosowanych w portalu internetowym wyróżnia się:
 personalizację,
 wyszukiwanie,
 powiadamianie,
 współpracę,
 autoryzację zadań,
 aplikację,
 infrastrukturę,
 integrację.

Rodzaje portali internetowych 
 Portale horyzontalne – przedstawiają tematykę o najszerszym zakresie. Jego celem jest wygenerowanie jak największej liczby wyświetleń reklam.
 Wortal, portal wertykalny, portal tematyczny () – portal wyspecjalizowany, publikujący informacje z jednej dziedziny, tematycznie do siebie zbliżone, np. dotyczące motoryzacji, muzyki, filmu, programów komputerowych. Zawartość portali tematycznych (wortali) dotyczy tylko wybranego tematu.Nazwa wortal miała stanowić przeciwstawienie do zwykłego portalu, obejmującego szeroki zakres tematyczny (horyzontalnego), a przy okazji podkreślać wyższą jakość udostępnianych zasobów, jednak nie przyjęła się szeroko.
 Intranet – sieć wewnętrzna łącząca np. komputery w jednej firmie i jego oddziałach. Sieć taka jest potocznie znana jako LAN.
 Ekstranet – zewnętrzna sieć firmy. Pozwala na zdalny i 24-godzinny dostęp do bazy firmy.
 Portal korporacyjny – rozbudowana witryna firmy będąca połączeniem ekstranetu oraz szerokiej informacji dla klientów oraz ich usług.

Największe portale internetowe w Polsce 
 Google.com - 27,1 mln realnych użytkowników miesięcznie
 Facebook.com - 20,5 mln ru/msc
 YouTube.com - 19,2 mln ru/msc
 WP.pl - 17,4 mln ru/msc
 Onet.pl - 16,5 mln ru/msc
 Allegro, 16,0 mln ru/msc
 Interia.pl - 15,8 mln ru/msc
 Gazeta.pl - 13,1 mln ru/msc
 OLX.pl - 12,9 mln ru/msc
 Wikipedia.org - 12,4 mln ru/msc Dane pochodzą z badania Mediapanel PBI za czerwiec 2023 r.

Przypisy

Bibliografia
Półgrupa

Półgrupa – grupoid, w którym działanie jest łączne, czyli zbiór  z określonym na nim działaniem dwuargumentowym  w którym dla wszelkich elementów  zachodzi:
 

Gdy działanie jest dodatkowo przemienne, półgrupę nazywa się przemienną bądź abelową.

Szczególnymi przypadkami półgrup są:
 monoidy, w których wyróżniony jest ponadto element neutralny działania 
 grupy, w których dodatkowo istnieje element neutralny, a każdy element ma dany element odwrotny.

Przykłady 
 Pełna półgrupa transformacji dowolnego zbioru.
 Półgrupa relacji dwuargumentowych ustalonego zbioru.
 Liczby całkowite dodatnie z dodawaniem.
 Liczby całkowite z mnożeniem (również z dodawaniem, jako grupa przemienna).
 Zbiór mas umieszczonych w punktach zbioru wypukłego  z działaniem, które dwóm masom przyporządkowuje sumę ich mas wraz z ich środkiem masy: półgrupa na zbiorze  której działanie zadane jest wzorem
 
 Półgrupa macierzy Reesa.

Zobacz też 
 półgrupa cykliczna
 półgrupa regularna

Przypisy

Bibliografia 
 J. M. Howie, An introduction to semigroup theory, Academic Press, 1976.

Teoria półgrup
Struktury z jednym działaniem
PostScript

PostScript – uniwersalny język opisu strony opracowany przez firmę Adobe Systems, będący obecnie standardem w zastosowaniach poligraficznych.

Jest to równocześnie kompletny język programowania, oparty na architekturze stosu oraz notacji postfixowej – odwrotnej notacji polskiej (RPN). Pozwala on więc nie tylko opisać precyzyjnie wygląd strony, ale także wykonywać złożone operacje na dostarczonych danych (np. wykonywanie separacji kolorów czy też wyliczenie zbioru Mandelbrota).

PostScript jest proceduralnym, niezależnym od urządzenia wyjściowego językiem programowania, który opisuje tekst i grafikę na stronie. Jego polecenia sterują drukarką laserową (lub dowolnym innym urządzeniem postscriptowym), umieszczając w odpowiednim miejscu linię, okrąg, tekst czy też mapę bitową.

Ogólnie, PostScript jest turingowo-kompletnym językiem programowania, podobnie jak Basic, Pascal, Fortran czy C. Pozwala tworzyć własne zmienne i procedury, co umożliwia organizowanie programów postscriptowych w większe bloki. Ponadto każda strona może być użyta do skonstruowania innej, bardziej skomplikowanej strony.

PostScript różni się od innych języków programowania tym, że został specjalnie zaprojektowany do tworzenia znaków tekstowych i obrazów graficznych na drukowanych stronach. Jego zaletą jest jeden spójny model, w którym litery tekstu są traktowane jak specjalny rodzaj grafiki. Ponieważ litera jest elementem grafiki, to może być na przykład skalowana, wypełniana kolorem lub dowolnym wzorem itd. Taka spójna interpretacja tekstu i grafiki zdecydowała o elastyczności PostScriptu, dzięki której zdobył popularność.

Pierwszym urządzeniem, które wyposażono we wbudowany interpreter PostScriptu, była drukarka laserowa LaserWriter firmy Apple, wprowadzona na rynek w 1985 roku.

Przykładowy program 
Poniżej implementacja "Hello world" w wersji dla PostScriptu:
%!
/Helvetica findfont 72 scalefont setfont
72 72 moveto
(Hello, world!) show
showpage

Zobacz też 
 Encapsulated PostScript
 fonty PostScript
 Ghostscript

Linki zewnętrzne 
 
 

DTP
Języki opisu strony
Adobe
Typografia cyfrowa
Pilumnus

Pilumnus – bóstwo przyrody w mitologii rzymskiej, brat Picumnusa. 

Dbał on o zdrowie i prawidłowy wzrost dzieci. Po narodzinach dziecka starożytni Rzymianie ścielili dodatkowe łóżko, by zapewnić sobie pomoc Pilumnusa. Pilumnusowi miała także zawdzięczać ludzkość umiejętność mielenia ziarna.

Wraz z boginiami Intercidoną i Deverrą bronił domu rodzących kobiet przed szkodliwym bóstwem leśnym Sylwanem.

Bogowie rzymscy
Picumnus

Picumnus – w mitologii rzymskiej był bogiem płodności, rolnictwa, małżeństwa i dzieci. Przypuszcza się, że można go identyfikować ze Sterquilinusem. Jego bratem był Pilumnus.

Bogowie rzymscy
Prądnica

Prądnica – urządzenie przekształcające energię mechaniczną w energię elektryczną. Jest rodzajem maszyny elektrycznej i generatora elektrycznego. Wytwarzanie energii elektrycznej odbywa się w prądnicach dzięki zjawisku indukcji elektromagnetycznej. Dzieje się to dzięki względnemu ruchowi przewodnika i zewnętrznego pola magnetycznego.

Podział prądnic 
Ze względu na rodzaj wytwarzanego napięcia prądnice dzieli się na:
 prądu przemiennego
 prądu stałego

Ze względu na budowę i zasadę działania prądnice (generatory) dzieli się na:
 generatory synchroniczne
 generatory asynchroniczne

Budowa i zasada działania 
Głównymi częściami prądnicy jest stojan (nieruchoma część związana z obudową) oraz wirnik (rotor, część wirująca wewnątrz stojana). Uzwojenie cewki umieszczonej w wirniku prądnicy przecina linie pola magnetycznego wytwarzanego przez uzwojenie wzbudzające i dzięki temu indukuje się w nim zmienna siła elektromotoryczna.

Historia 
Przed skonstruowaniem prądnic prąd elektryczny uzyskiwano z ogniw chemicznych oraz maszyn elektrostatycznych. Tak uzyskiwana energia elektryczna była bardzo droga.

Pierwszą prądnicę skonstruował w 1831 roku odkrywca indukcji elektromagnetycznej Michael Faraday. Jego prądnica, zwana dyskiem Faradaya lub maszyną jednobiegunową, wytwarzała prąd w wyniku obrotu miedzianego dysku w polu magnetycznym podkowiastych magnesów trwałych. Prądnica ta wytwarzała prąd stały o dużym natężeniu, lecz niewielkim napięciu.

W 1832 roku francuski fizyk Hippolyte Pixii skonstruował prądnicę prądu przemiennego, w której prąd elektryczny był wytwarzany w wyniku obrotu magnesu w pobliżu zwojnicy. Po wprowadzeniu zwojnicy obracającej się w polu magnetycznym magnesu oraz po zastosowaniu komutatora uzyskano prądnicę, w której prąd płynął w jednym kierunku.

Inne 
Rodzajami prądnic są: alternator, turbogenerator, dynamo, dysk Faradaya.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Silniki i prądnice z XIX w.
Analizator składniowy

Analizator składniowy, parser – program komputerowy dokonujący analizy składniowej danych wejściowych w celu określenia ich struktury gramatycznej w związku z określoną gramatyką formalną. Analizator składniowy umożliwia przetworzenie tekstu czytelnego dla człowieka w strukturę danych przydatną dla oprogramowania komputera. Wynikiem analizy składni, dokonywanej przez parser, najczęściej jest drzewo składniowe nazywane czasami drzewem wyprowadzenia.

Przed przystąpieniem do analizy składniowej, wymagany jest podział kodu źródłowego na części (tzw. leksemy), którym zajmuje się analizator leksykalny. Nazwa analizator składniowy podkreśla analogię z analizą składniową stosowaną w gramatyce i językoznawstwie. Parsery wielu języków programowania bazują na gramatykach typu LALR. Najczęściej stosowane są własne standardy notacji oparte na notacji BNF. Gdy kod źródłowy nie jest zgodny z gramatyką języka, parser może zasygnalizować błąd składniowy.

Zastosowanie 
Najczęstszym zastosowaniem parserów jest analiza języków programowania. Mają one zwykle prostą gramatykę, z nielicznymi wyjątkami. Jednakże gramatyki bezkontekstowe mają ograniczone zastosowanie, gdyż mogą one opisać jedynie ograniczony zestaw języków. Analizator składniowy może być także użyty do statycznej analizy programu, formatowania kodu lub jako część edytora tekstu takiego jak Emacs lub zaawansowane IDE jak np. Visual Studio Code.

Ręczne pisanie parsera, szczególnie dla dużych języków, jest zajęciem dosyć żmudnym, dlatego powstały generatory parserów. Jednym z popularniejszych generatorów jest yacc, pozwalający na generowanie parserów w języku C. Jego odpowiednikiem rozprowadzanym na zasadach wolnego oprogramowania jest bison stworzony przez Free Software Foundation. Wśród przykładów generatorów parserów dla innych języków jest ocamlyacc dla języka OCaml oraz JavaCC i SableCC dla Javy.

Przykłady parserów 
Przykłady parserów używających analizy zstępującej:
 Rekurencyjny analizator syntaktyczny
 Parser LL (Left-to-right, Leftmost derivation)
 X-SAIGA - eXecutable SpecificAtIons of GrAmmars. Zawiera publikacje dotyczące algorytmów analizy zstępującej.
Przykłady parserów używających analizy wstępującej:
 Parsery oparte na pierwszeństwie
 Operator-precedence parser
 Metoda prostego pierwszeństwa  simple precedence parser
 Metoda ograniczonego kontekstu  bounded-context parsing
 Parser LR (Left-to-right, Rightmost derivation)
 Parser SLR
 Parser LALR
 Kanoniczny parser LR
 Parser GLR
 Parser CYK

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Gramatyka generatywna
Protoplazma

Protoplazma – część komórki oddzielona od środowiska błoną komórkową. Wyróżnia się w niej jądro komórkowe i cytoplazmę.

Struktury komórkowe

Zobacz też 
 protoplast
 organellum

Bibliografia 
 
 
 

Anatomia komórki
Paradoks Hilberta

Paradoks Hilberta – paradoks opisany przez Davida Hilberta w celu ilustracji trudności w intuicyjnym rozumieniu pojęcia "ilości" elementów zbioru z nieskończoną liczbą elementów. Paradoks ten znany jest też pod nazwą paradoksu Grand Hotelu lub paradoksu hotelu Hilberta.

Wyobraźmy sobie, że jesteśmy portierem w Grand Hotelu, w którym jest nieskończona liczba pokoi. Wszystkie pokoje są już zajęte, gdy przychodzi do nas kolejny klient chcący wynająć pokój. Wydawałoby się, że sytuacja jest bez wyjścia i musimy klienta odprawić z kwitkiem. Na szczęście nasz hotel ma nieskończoną liczbę pokoi, więc możemy wykonać sprytny trik: klienta z pokoju numer 1 przekwaterujemy do pokoju nr 2, tego z pokoju nr 2 do pokoju nr 3, itd. Ogólnie można powiedzieć, że dokonujemy przekwaterowania klientów z pokojów n do pokojów n+1. W ten sposób wszyscy nasi wcześniejsi klienci mają gdzie mieszkać, a my mamy wolny pokój nr 1, do którego możemy zakwaterować naszego nowego gościa. Tak więc, mimo że hotel był pełny, znalazło się miejsce dla nowego klienta...

Będąc portierem w naszym nieskończonym hotelu mamy jeszcze więcej możliwości. Nawet jeśli przyjedzie do nas nieskończona (ale przeliczalna) liczba autobusów z nieskończoną (przeliczalną) liczbą klientów w każdym z nich, to nadal możemy ich wszystkich zakwaterować dokonując kolejnego, nieco bardziej złożonego triku z zamianami pokojów: najpierw trzeba opróżnić pokoje hotelowe z nieparzystym numerem poprzez chwilowe umieszczenie ich gości w np. autobusie nr 1. Klientów z autobusu nr 1 umieszczamy tymczasem w pokojach z numerami 3n, gdzie n to np. numery miejsc w autobusie (wszystkie te pokoje będą nieparzyste, czyli już wcześniej opróżnione). Potem umieszczamy klientów z autobusu 2 w pokojach o numerach 5n. Następny autobus pójdzie do pokojów 7n. Ogólnie, będziemy umieszczali klientów kolejnych autobusów w pokojach m(n)n, gdzie m(n) to kolejne liczby pierwsze. Potęgi liczb pierwszych większych od 2 są nieparzyste, a że zbiory kolejnych potęg liczb pierwszych są parami rozłączne, więc nie ma ryzyka, że poślemy nowych klientów do już zajętych pokojów. Wreszcie klientów, wcześniej wykwaterowanych z pokojów nieparzystych, wysyłamy do pokojów o numerach m(n+1)n i wszyscy są już rozlokowani.

Opisany tu paradoks nie jest sprzeczny z logiką, lecz tylko z intuicyjnym pojmowaniem liczby elementów w zbiorach nieskończonych. Pokazuje on tylko, że moc przeliczalnych zbiorów nieskończonych jest zawsze jednakowa, nawet wtedy, gdy dany zbiór jest podzbiorem innego zbioru. Np. zbiór liczb nieparzystych dodatnich ma taką samą moc (jest równoliczny) ze zbiorem liczb naturalnych, mimo że jest jego podzbiorem.

Bibliografia 
 Włodzimierz Krysicki, Ryszard Jajte, Z matematyką za pan brat 1985 i następne wydania, , rozdział 11 O paradoksach w matematyce.

Linki zewnętrzne 
Hotel Hilberta
Hotel Hilberta czyli krótka opowieść o zbiorach nieskończonych.
O nieskończoności – paradoks hotelu Hilberta

Paradoksy teorii mnogości
Pierwotna nukleosynteza

Pierwotna nukleosynteza – nukleosynteza, która zachodziła we wczesnej fazie ewolucji Wszechświata, w wyniku której doszło do powstania jąder atomowych innych niż proton (jądro wodoru 1H).

Proces został po raz pierwszy opisany w 1948 r. w Physical Review w pracy pod tytułem „The Origin of Chemical Elements”. Jej twórcami, według zgłoszenia publikacji, byli Ralph Alpher, Hans Bethe i George Gamow, teorię nazwano teorią αβγ.

Według modelu Wielkiego Wybuchu, Wszechświat w początkach swego istnienia miał dużą gęstość i temperaturę, które systematycznie malały. Pierwotna nukleosynteza zaszła pod koniec ery leptonowej, gdy istniały tylko cząstki elementarne i nukleony (czyli protony i neutrony), będące w równowadze termodynamicznej. Później, w miarę spadku temperatury Wszechświata, procesy syntezy jądrowej pomiędzy nukleonami doprowadziły do utworzenia jąder deuteru 2H, helu 3He i 4He i litu oraz niewielkich ilości berylu i boru. Szybki spadek temperatury i gęstości w miarę rozszerzania się Wszechświata spowodował zahamowanie tego procesu. Brak stabilnych jąder o liczbie masowej 8 praktycznie uniemożliwił powstanie w tym procesie jąder pierwiastków cięższych niż beryl. Pierwiastki o liczbach masowych większych od 8 powstają w wyniku syntezy w gwiazdach, wybuchach supernowych lub są otrzymywane w laboratoriach.

Stosunek zawartości helu, deuteru i litu do zawartości wodoru w obserwowanym Wszechświecie zgadza się z przewidywaniami modelu Wielkiego Wybuchu.

Zobacz też 
 bariogeneza
 reakcja termojądrowa
 częstość występowania pierwiastków we Wszechświecie
 historia pierwiastków chemicznych

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Chronologia Wszechświata
Nukleosynteza
Pismo bengalskie

Pismo bengalskie – pismo używane w Bangladeszu i Indiach do zapisu języków: bengalskiego, assamskiego oraz kilku innych rzadziej używanych. Alfabet bengalski to alfabet sylabiczny. Alfabet ten wywodzi się z pisma brahmi, a powstał pod wpływem pisma dewanagari. W XIX wieku wraz z wprowadzeniem druku litery przybrały kształty standardowe. Nad niektórymi literami stawiana jest matra (poziomy znak nad literą). W języku bengalskim występują grafemy lub znaki, a nie litery.

Pismo to obejmuje 52 znaki podstawowe i 5 znaków dodatkowych. Istnieje 11 grafemów na oznaczenie samogłosek, w tym 2 dyftongi (dyftongów jest w sumie 16 ale tylko 2 mają zapis). Istnieje 35 spółgłosek. Występuje również około 300 ligatur (zbitek spółgłoskowych) czyli dwucząstkowych znaków zapisywanych poziomo, pionowo bądź przez odrębne znaki.

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Alfabet bengalski na portalu Omniglot 

Abugidy
Pisma indyjskie
Pismo dewanagari

Dewanagari (देवनागरी, z sanskr. Devanāgarī; deva „bóg” + nagari „gród, miasto”) – pismo alfabetyczno-sylabiczne, używane w północnych, zachodnich i środkowych Indiach do zapisu kilkunastu języków z grupy języków indoaryjskich, m.in. sanskrytu, hindi, marathi, nepali. 

Składa się z 46 znaków oraz ligatur. Zapis znaków jest poziomy, od strony lewej do prawej. Charakterystyczna dla niego jest pozioma linia (matra) nad każdą literą i ligaturą (oprócz znaków dha i bha, których linia jest niepełna). Dewanagari posiada także kilka znaków interpunkcyjnych oraz znaków o znaczeniu fonetycznym.

Rozwinęło się z brahmi, starszej formy pisma indyjskiego, którego najwcześniejsza postać znana jest z napisów cesarza Aśoki (poł. III w. p.n.e.). Najstarsze inskrypcje pochodzą z VII wieku.

Spółgłoski 

Na końcu tabeli alfabetu umieszcza się dwie grupy innego charakteru, używane w sanskrycie wedyjskim, języku marathi i radżasthani.

Implozje sindhi podkreślone.

Cyfry

Bibliografia 
 Andrzej Gawroński: Podręcznik sanskrytu Kraków 1932, wznowienia Lublin 1978, 1985, Warszawa 2004: s. 2–5.
 Georg Bühler: Podręcznik sanskrytu Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1977 (Tytuł oryginału: Leitfaden für den elementarcursus des Sanskrit, Wien 1927. Przekład i opracowanie Bolesław Baranowski): s. 17–27.

Linki zewnętrzne 

 Obsługa dewanagari w różnych systemach operacyjnych 
 Transliteracja/transkrypcja dewanagari online

Kultura w Indiach
D
Transliteracja
Dewanagari