alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Skins

Cyfres drama'r arddegau Prydeinig gan Company Pictures ydy Skins. Darlledwyd gyntaf ar E4 ar 25 Ionawr 2007. Mae Skins yn un o'r rhaglenni sy'n flaengar yn aneliad Channel 4 at ddangos mwy o gynnwys Prydeinig ar eu sianeli. Mae ail gyfres wedi cael ei chomisiynnu a chafodd ei darlledu ym mis Chwefror 2008.

Cast

Prif Gymeriadau 
 Nicholas Hoult fel Tony Stonem
 Mike Bailey fel Sid Jenkins
 April Pearson fel Michelle Richardson
 Hannah Murray fel Cassie
 Joseph Dempsie fel Chris Miles
 Mitch Hewer fel Maxxie
 Larissa Wilson fel Jal Fazer
 Dev Patel fel Anwar Kharral

Cymeriadau Cefnogol 
 Siwan Morris fel Angie
 Georgina Moffat fel Abigail Stock
 Kaya Scodelario fel Effy Stonem
 Daniel Kaluuya fel Kenneth

Gwesteion Arbennig 
Yn ogystal a'r cast arferol, mae amryw o ymddangosiadau gan westeion bron ym mhob pennod:

Cyfres 1

Cyfres 2 
Mae'r ail gyfres am ddechrau yn ôl ar E4 ym mis Chwefror 2008.

 Bill Bailey fel Tad Maxxie
 Shane Richie fel Darlithydd yn y coleg

Dolenni Allanol 
 Tudalen Skins ar wefan E4
 Skins ar wefan Channel 4

Ffynonellau 

Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Diweddiadau rhaglenni teledu 2013
Rhaglenni teledu Channel 4
Siwan Morris

Actores o Gymru ydy Siwan Morris (ganwyd 7 Chwefror 1976).

Fe'i magwyd yn Nglyn-nedd a graddiodd o Brifysgol Fetropolitan Manceinion.

Ymddangosodd ar raglen ddrama Caerdydd ar S4C, a Skins ar E4. Chwaraeodd ran Llinos yn Con Passionate, a Liv Jones yn nrama BBC Wales, Belonging. Parhaodd ei gyrfa yn Llundain gan chwarae sawl rhan gyda'r Royal Shakespeare Company.

Bu'n caru'r actor Christopher Eccleston am gyfnod. Mae hefyd wedi gweithio fel cantores gyda'r grŵp pop-electronig Clinigol, ac mae'n ymddangos ar 3 trac ar "Melys" - albwm gyntaf y band.

Ffilmyddiaeth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Proffil ar wefan BBC Cymru
Proffil ar imdb.com
Myspace Clinigol

Genedigaethau 1976
Actorion Cymreig
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Bill Bailey

Digrifwr, actor a cherddor Seisnig ydy Mark "Bill" Bailey (ganwyd 13 Ionawr 1965, Caerfaddon, Gwlad yr Haf, Lloegr). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ymddangosiadau ar Never Mind the Buzzcocks, QI, Have I Got News for You, a Black Books yn ogystal â digrifwch stand-up.

Roedd Madryn, ei fam, yn Gymraes o Sir Benfro. Yn blentyn byddai Bill yn mynd ar wyliau bob blwyddyn i Llanusyllt a Dinbych-y-Pysgod.  Wedi gadael y coleg, bu'n gweithio am rhai misoedd yng Nghaerdydd gyda cwmni theatr Pandemonium.

Rhai o'i weithiau

Teithiau
 Bill Bailey's Cosmic Jam (1995)
 Bewilderness''' (2000–2002)
 Part Troll (2003–2004)
 Steampunk (Awst 2006)
 Tinselworm (Tachwedd 2007)

Teledu / Ffilm
 Is It Bill Bailey? (1998)
 Spaced (1999–2001)
 Have I Got News for You (Gwestai - 1999,2001,2005, Cyflwynydd Gwadd - 2007)
 Saving Grace (2000)
 Black Books (2000–2004)
 Jonathan Creek: "Satan's Chimney" (2001)
 Wild West (2002–2004)
 Never Mind the Buzzcocks (2002–present) (Capten Tîm Rheolaidd)
 QI (2003–present) (Gwestai cyson)
 The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (2005) (Llais y Morfil)
 The Libertine (2005 film) (Rôl cameo fel cynghorydd Siarl II o Loegr).
 Wild Thing I Love You (2006) (Cyflwynydd)
 Top Gear (Star in a Reasonably-Priced Car)
 Hot Fuzz (2007)
 Run, Fat Boy, Run (2007) (Cameo)

DVD
 Bewilderness (2001)
 Part Troll (2004)
 Cosmic Jam (2005)
 Cosmic Jam (fersiwn arbennig dau ran gyda Bewilderness fel ei pherfformwyd yn Abertawe, 2005)
 The Classic Collection (Set-bocs yn cynnwys Bewilderness, Part Troll a Cosmic Jam, 2006)

Crynoddisgiau
 Bewilderness New York (2002)
 The Ultimate Collection... Ever! (2003)
 Part Troll (2004)
 Cosmic Jam (2006)
 Das Hokey Kokey (2006) - Sengl
 Tinselworm Live and Direct (2007) - Recordiau byw o'i daith 'Tinselworm'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1965
Digrifwyr Seisnig
Actorion Seisnig
Cerddorion Seisnig
Saeson Cymreig
Nicholas Hoult

Actor Seisnig ydy Nicholas Caradoc Hoult (ganwyd 7 Rhagfyr 1989), mae'n adnabyddus am chwarae rhan Marcus yn y ffilm About a Boy a Tony yn y ddrama Skins ar E4.

Rhai Gweithiau
The Children of Green Knowe (1999)
Judge John Deed Pennod: Everyone's Child (2002) - Jason Powell
About a Boy (2002) - Marcus Brewer
Jack's Love (2005, drama radio) - Jack
Wah-Wah (2005) - Ralph Compton
The Weather Man (2006) - Mike
Kidulthood (2006) - Blake
Coming Down the Mountain (2007, TV movie) - David Philips
Skins (2007- cyfres deledu) - Tony Stonem

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Genedigaethau 1989
Canabis (cyffur)

Mae canabis, a elwir hefyd yn mariwana, ganja (Hindi: गांजा gānjā), gêr, reu, neu mwg drwg yn gynnyrch seicoweithredol sy'n deillio o'r planhigyn Canabis. Mae ffurf berlysiol y cyffur yn cynnwys blodau aeddfed y planhigyn wedi'u sychu ynghyd â dail o'r planhigyn. Mae'r ffurf resin, sy'n cael ei alw'n hashish yn bennaf, yn cynnwys blew chwarennol wedi'u casglu'r o'r un defnydd planhigyn.
Y prif gyfansoddyn cemegol biolegol byw mewn canabis yw Δ9-tetrahydrocannabinol (delta-9-tetrahydrocannabinol), a gyfeirir ato'n gyffredinol fel THC.
Mae'r ddynol ryw wedi bod yn defnyddio canabis ers cyn hanes, ond ers yr 20g mae cynnydd wedi bod yn y defnydd ohono at ddibenion hamdden, crefyddol, ysbrydol a meddygol. Amcangyfrifir bod tua phedwar y cant o boblogaeth oedolion y byd yn defnyddio canabis yn flynyddol, a 0.6 y cant yn ddyddiol. Daeth bod ym meddiant, defnyddio neu werthu cynnyrch seicoweithredol canabis yn anghyfreithiol yn y rhan fwyaf o wledydd y byd yn ystod yr 20g. Ers hynny, mae rhai gwledydd wedi ceisio gwahardd y defnydd o ganabis yn llwyr, tra bo gwledydd eraill wedi dewis ei gyfreithloni neu leihau lefel difrifoldeb bod â chanabis yn eich meddiant.

Cyfeiriadau

 
Cyffuriau
fr:Chanvre
Plaid y Bumed Frenhiniaeth

Grŵp neu "blaid" o grefyddwyr Piwritanaidd yng nghyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a gredai fod y Milflwydd ar wawrio ac y byddai Crist yn dychwelyd i deyrnasu ar y ddaear oedd Plaid y Bumed Frenhiniaeth neu'r Pumed Frenhinwyr. Nid oedd yn blaid wleidyddol yn yr ystyr arferol, er bod ei aelodau'n ymwneud â gwleiddyddiaeth y dydd. Bu'r Pumed Frenhinwyr yn ddylanwadol iawn yn Lloegr yn y cyfnod 1645-1649, ond prin fu eu dylanwad yng Nghymru. Dangosodd y cyfrinydd a llenor o Gymro Morgan Llwyd gryn gydymdeimlad ag amcanion y blaid, ond ni wyddys i ba raddau y cymerodd ran yn ei gwaith.

Tynnai'r Pumed Frenhinwyr eu hysbrydoliaeth a'u credo o lenyddiaeth apocolyptaidd y Beibl, ac yn enwedi o lyfrau Daniel a'r Datguddiad. Credent fod hanes y byd yn ymrannu'n bum cyfnod yn ôl goruchafiaeth pum teyrnas, sef Asyria, Ymerodraeth Persia, Groeg a'r Ymerodraeth Rufeinig: Teyrnas Crist ar y Ddaear fyddai'r bumed a'r olaf. Credent y byddai'n dechrau yn y flwyddyn 1666 (666 yw Rhif y Bwystfil yn Llyfr y Datguddiad).

Cyfeiria Morgan Llwyd at y blaid fel hyn:
Mae dynion gwych, hiliogaeth yr hen Iacob, yn barod i gyfodi allan o'r pridd... Y cyfiawn a gred, ac a gaiff weled â'i lygaid y brenin Iesu yn ei degwch; a'r delwau a gwympant o'i flaen, a'r teyrnasoedd a blygant i'r Bumed Frenhiniaeth, fel meibion Israel i Ioseff, megis y dywed yr Ysgrythur yn helaeth. Mae hyn yn agos, wrth y drws: ie, ac yn oes gŵt fe'i gwelir. Mae y droell yn troi yn rhyfedd trwy'r holl fyd yn barod; ac a dry eto yn gyflymach ac yn rhyfeddach beunydd.

Credent fod 'Rhufain' yn cael ei chynrychioli gan y Babyddiaeth a grym yr Eglwys Gatholig. Cyfeirir yn Llyfr y Datguddiad at "Y Bwystfil", a'r brenin Siarl I o Loegr oedd hwnnw, gwrthwynebydd dieflig Teyrnas Crist; byddai Crist yn ddod yn frenin newydd tragwyddol yn ei le. Yn fuan cafodd y Pumed Brenhinwyr eu tynnu i mewn i wleidyddiaeth yr oes. Galwodd rhai ohonynt am ddienyddio'r brenin a defnyddio grym y gyfraith a nerth arfau i baratoi'r ffordd ar gyfer yr ail-ddyfodiad. Pan gymerodd Oliver Cromwell awenau'r llywodraeth iddo ei hun fel Arglwydd Amddiffynnwr troes nifer o'r Pumed Frenhinwyr yn ei erbyn. Pan adferwyd y frenhiniaeth dioddefodd nifer ohonynt erledigaeth a chafodd rhai eu dienyddio am deyrnfradwriaeth.

Cyfeiriadau

17eg ganrif yn Lloegr
Cristnogaeth yn Lloegr
Cyfriniaeth
Llanfair Waterdine

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Llanfair Waterdine (Cymraeg: Llanfair Dyffryn Tefeidiad).  Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Gorwedd ar ymyl Fforest Clun tua chwarter milltir o'r ffin â Cymru. Saif y pentref ar y B4355, 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Dref-y-clawdd a nepell o bentref Cnwclas dros y ffin yng Nghymru. Yn hanesyddol bu'n rhan o Gymru am gyfnod hir ac mae'n gorwedd i'r gorllewin o Glawdd Offa. Yn ogystal mae afon Tefeidiad (Teme), sy'n dynodi'r ffin, wedi newid ei chwrs ers cyfnod y Deddfau Uno (1536).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 225.

Ceir sawl cysylltiad Cymreig. Brodor o Lanfair Waterdine oedd Hywel Ap Mathew (m. 1581), un o Feirdd yr Uchelwyr a raddiodd yn Eisteddfod Gyntaf Caerwys (1523). Bu'r cyfrinydd a llenor Morgan Llwyd yn weithgar yno ar ddiwedd y 1630au gyda Walter Cradock.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau 

Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Pentrefi Swydd Amwythig
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
There's Something About Mary

Ffilm gomedi rhamantus Americanaidd gan 20th Century Fox ydy There's Something About Mary (1998). Cyfarwyddwyd y ffilm gan Bobby Farrelly a Peter Farrelly (y brodyr Farrelly). Sêr y ffilm oedd Ben Stiller, Cameron Diaz, Matt Dillon, Chris Elliott, Lin Shaye, W. Earl Brown, Lee Evans a Jeffrey Tambor, mae ymddangosiadau cameo gan seren Pêl-droed Americanaidd, Brett Favre sydd yn chwarae ef ei hun, Sarah Silverman, Keith David a Harland Williams.

Ffilmiau 1998
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru

Deddf seneddol a basiwyd gan Senedd Lloegr yng nghyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr i archwilio cyflwr crefydd yng Nghymru a hyrwyddo achos y Piwritaniaid yn y wlad oedd Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru (1650) (Saesneg: Act for the better propagation and preaching of the Gospel in Wales, and for redress of some grievances).

Ffrwyth gyntaf y ddeddf hon oedd i Oliver Cromwell ddirprwyo awdurdod dros grefydd yng Nghymru i'r Cyrnol Thomas Harrison. Roedd ganddo saith deg o gomisiynwyr dan ei awdurdod, yn cynnwys Cymry fel y Cyrnol John Jones o Faesygarnedd, Syr Erasmus Phillips a'r Cyrnol Philip Jones (Llangyfelach).

Enwebwyd 25 o gymeradwywr dan y ddeddf, yn cynnwys Morgan Llwyd, Walter Cradock, Vavasor Powell, Oliver Thomas, Jenkin Jones, John Miles ac eraill. Un o dasgau'r cymeradwywyr oedd gweld os oedd gweinidogion yn gymwys i'w gwaith a sicrhau dynion eraill i'w lle os nad oeddent. Ymhlith y rhesymau am ddiurddo offeiriad oedd amlblwyfaeth (bod â mwy nag un plwyf yn eu gofal) a methu â phregethu yn Gymraeg.

Un canlyniad o'r ddeddf fu sefydlu tua 60 o ysgolion rhad yng Nghymru, i fechgyn a merched fel ei gilydd. Ond pur gyfyng ar y cyfan oedd effaith y ddeddf a gwaith y comisiynwyr a'r cymeradwywyr ar y wlad am fod trwch y Cymry yn erbyn y Werinlywodraeth.

1650
17eg ganrif yng Nghymru
Taenu'r Efengyl yng Nghymru
Taenu'r Efengyl yng Nghymru
Hanes crefydd yng Nghymru
Cristnogaeth yng Nghymru
Protestaniaeth
Teyrnas

Gwlad neu wladwriaeth a reolir gan brenin (teyrn) neu frenhines neu sydd â brenin neu frenhines yn bennaeth y wladwriaeth yw teyrnas. Nid yw teyrnas yn gyfystyr â gwlad o reidrwydd; mae'r Deyrnas Unedig yn cynnwys tair gwlad (Yr Alban, Cymru a Lloegr) ac un dalaith (Gogledd Iwerddon), er enghraifft; cafodd ei chreu trwy goncwest a chyfuno teyrnas Lloegr a theyrnas yr Alban.

Cymru
Yng Nghymru cafwyd sawl teyrnas yn y gorffennol; erbyn yr Oesoedd Canol roedd tair teyrnas yn y wlad, a elwir yn Dair Talaith Cymru, sef teyrnas Deheubarth, teyrnas Gwynedd a theyrnas Powys. Llwyddodd rhai o frenhinoedd y teyrnasoedd hyn i uno'r rhan fwyaf o'r wlad a'i rheoli - e.e. Hywel Dda, Rhodri Mawr, Gruffudd ap Llywelyn, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd - ond ni pharhaodd yr undod yn ddigon hir i Gymru fel gwlad dyfu'n deyrnas sefydlog.

Gweler hefyd
Brenhiniaeth
Teyrnasoedd Cymru

Ffurfiau llywodraeth
Hanes
197 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC 
202 CC 201 CC 200 CC 199 CC 198 CC - 197 CC - 196 CC 195 CC 194 CC 193 CC 192 CC

Digwyddiadau 
 Nabis, rheolwr Sparta, yn cael dinas Argos gan Philip V, brenin Macedon, fel gwobr am wneud cynghrair yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Mae Nabis wedyn yn troi i ochr y Rhufeiniaid.
 Brwydr Cynoscephalae yn Thessalia; byddin Rufeinig dan Titus Quinctius Flamininus yn gorchfygu byddin Macedon dan Philip V. Dan delerau'r cytundeb heddwch sy'n dilyn, rhaid i Philip ildio yr holl ddinasoedd Groegaidd y mae wedi eu concro a thalu 1,000 talent i Rufain.
 Eumenes II yn dod yn frenin Pergamon wedi marwolaeth ei dad, Attalus I Soter.
 Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn meddiannu rhannau o dernas Pergamon ac amryw o ddinasoedd Groegaidd Anatolia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Attalus I Soter, brenin Pergamon.

197 CC
Cnwclas

Pentref bychan yng nghymuned Bugeildy, Powys, Cymru, yw Cnwclas (Saesneg: Knucklas). Saif yng nghymuned Bugeildy bron ar y ffin â Lloegr (Swydd Amwythig), tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o Dref-y-clawdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganed y diwygiwr Anghydffurfiol a Phiwritan Vavasor Powell yn y pentref ym 1617.  Gorsaf reilffordd Cnwclas yn yr Rheilffordd Calon Cymru gyda threnau ar y llinell wasanaethu'r dref.

Cyfeiriadau

Bugeildy
Pentrefi Powys
Walter Cradock

Piwritan, diwygwr crefyddol a phregethwr Anghydfurffiol oedd Walter Cradock (1610? – 24 Rhagfyr 1659), a aned yn Llan-gwm, Sir Fynwy. Roedd yn un o'r cynorthwywyr a apwyntiwyd i archwilio gweinidogion yng Nghymru dan Ddeddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru (1650).

Mae'n debyg mai yn Wrecsam y cafodd Morgan Llwyd ei addysg ffurfiol, ac iddo gyfarfod Walter Cradock yno am y tro cyntaf; bu Cradock yn athro crefydd i Forgan Llwyd am weddill ei oes.

Cymry'r 17eg ganrif
Genedigaethau'r 1610au
Marwolaethau 1659
Piwritaniaid Cymreig
Pobl o Sir Fynwy
Pregethwyr Cymreig
Thomas Shankland

Llyfrgellydd a hanesydd oedd Thomas Shankland (14 Hydref 1858 – 20 Chwefror 1927). Roedd yn frodor o Sanclêr, Sir Gaerfyrddin. Daeth yn adanbyddus am ei waith fel llyfrgellydd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac am ei ddiddordeb fel hanesydd ym mudiadau crefyddol yr 17g a'r 18g, yn enwedig y mudiadau Anghydffurfiol a'r Methodistiaid cynnar.

Ar ôl treulio cyfnod fel gweinidog gyda'r Annibynwyr yn Y Rhyl a'r Wyddgrug, cafodd ei apwyntio'n llyfrgellydd cynorthwyol yn Llyfrgell Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym 1905. Mawr fu cyfraniad Shankland i dwf y llyfrgell ac enwir un o'r stafelloedd yno er ei anrhydedd. Yn rhyfedd ddigon, er i nifer o bobl ei adnabod fel "Llyfrgellydd Coleg y Prifysgol", arosodd yn llyfrgellydd cynorthwyol ar hyd ei yrfa

Un o ddisgyblion Shankland oedd yr hanesydd Thomas Richards, a chafodd annogaeth a chefnogaeth ymarferol ganddo i astudio gwaith y Piwritaniaid yng Nghymru. Cyhoeddodd Shankland ei hun sawl erthygl a chyfrol ar arweinwyr crefyddol yr 17g, yn cynnwys John Miles (John Myles), Stephen Hughes a John ap John.

Cyfeiriadau

Academyddion Cymreig
Hanesyddion Cymreig
Genedigaethau 1858
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llyfrgellwyr Cymreig
Marwolaethau 1927
Pobl o Sir Gaerfyrddin
John Miles

Arweinydd crefyddol a chefnogwr Piwritaniaeth oedd John Miles neu John Myles (1621 - 1683). Cafodd ei eni yn Clifford, Swydd Henffordd, mewn ardal a oedd yr adeg honno yn bur Gymraeg o hyd er ei bod yn gorwedd dros y ffin yn Lloegr.

Daeth Miles yn arweinydd pwysig gyda'r Bedyddwyr cynnar a adnabyddir fel Bedyddwyr Caeth neu Neilltuol. Cafodd ei addysg brifysgol yn Mhrifysgol Rhydychen. Roedd ganddo gysylltiadau clos â Chymru, er nad oes prawf ei fod yn medru'r Gymraeg. Bu'n un o'r cynorthwywyr a anfonwyd i Gymru ar ôl pasio Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru (1650), ynghyd â Morgan Llwyd, Vavasor Powell ac eraill.

Nid oedd Miles yn cymeradwyo'r ymenwadu a noddweddai cyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a chadwai allan o ddadleuon gwleidyddol y dydd. Serch hynny, cafodd ei droi allan o'i weinidogaeth ar ôl yr Adferiad dan Siarl II o Loegr, a threuliodd ei ddyddiau olaf yn alltud ym Massachusetts lle sefydlodd eglwys yn 1667 a'i galw yn Swanzey ('Swansea').

Cristnogaeth yn Lloegr
Cristnogaeth yng Nghymru
Pobl o Swydd Henffordd
Genedigaethau 1621
Marwolaethau 1683
198 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC 
203 CC 202 CC 201 CC 200 CC 199 CC - 198 CC - 197 CC 196 CC 195 CC 194 CC 193 CC

Digwyddiadau 
 Y Conswl Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cyrraedd Macedonia gyda byddin. Gyda chefnogaeth Cynghrair Achaea mae'n gyrru byddin Philip V, brenin Macedon allan o'r rhan fwyaf o Wlad Groeg, yna yn ei orchfygu ym Mrwydr yr Aous, ger Tepelenë yn Albania.
 Brwydr Panium rhwng byddin Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd a byddin Eifftaidd dan Scopas o Aetolia. Mae Antiochus yn fuddugol, ac yn meddiannu The Palesteina a Coele-Syria oddi wrth Ptolemi V, brenin yr Aifft.

Genedigaethau

Marwolaethau 

198 CC
199 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
204 CC 203 CC 202 CC 201 CC 200 CC - 199 CC - 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC 194 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog Rhufeinig Gnaeus Baebius Tamphilus yn ymosod at lwyth Galaidd yr Insubres, ond yn colli dros 6,700 o'i filwyr.
 Scipio Africanus yn dod yn censor a princeps Senatus (arweinydd Senedd Rhufain).

Genedigaethau

Marwolaethau

199 CC
Genghis Khan

Ghengis Khan (Mongoleg: , Tsieineeg:  pinyin: , Twrceg: ), ganed fel Temüjin, (tua 1162 – 18 Awst 1227), oedd sylfaenydd Ymerodraeth y Mongol.

Ganed Temüjin i deulu uchelwrol ym Mongolia; roedd ei daid, Qabul Khan, eisoes wedi bygwth ffiniau Tsieina. Fodd bynnag, gwenwynwyd ei dad, Yesugei, gan y Tartariaid, a bu ei deulu fyw mewn tlodi am gyfnod. Cyn hir dechreuodd Temüjin ddangos gallu mewn brwydr a chasglu dilynwyr. Enillodd nifer o fuddugoliaethau ac yn 1206 cymerodd yr enw Ghengis Khan. Cyn hir roedd yn feistr ar Mongolia ac yn dechrau bygwth y gwledydd o’i hamgylch.

Yn y cyfnod yma, roedd Tsieina wedi ei rhannu yn bedair teyrnas. Ymosododd Ghengis Khan ar Hsi-hsia neu Xixia. Erbyn 1214 roedd wedi cyrraedd Beijing, a’r flwyddyn wedyn cipwyd y ddinas gan un o’i gadfridogion. Wedi hyn, dychwelodd i Mongolia, lle enillodd fuddugoliaethau pellach, gan ymestyn y ffin hyd at y teyrnasoedd Islamaidd yn y gorllewin. Erbyn 1223 roedd wedi gorchfygu teyrnas Jwarizm.

Bu farw Genghis Khan yn Awst 1227 tra’n ymgyrchu yn erbyn Brenhinllin Jin a’r Xia Gorllewinol yn China. Nid oes sicrwydd am achos ei farwolaeth; dywed rhai iddo syrthio oddi ar gefn ei geffyl a marw o’i anafiadau. Gofynnodd am gael ei gladdu mewn bedd heb ei nodi, yn ôl arfer ei lwyth, a gwnaed hynny, rhywle ym Mongolia (ger mynydd sanctaidd Burkhan Khaldun, i'r gogledd o Ulan Bator, yn ôl un traddodiad).

Cafodd bedwar mab gyda'i wraig Borte:
 Jochi (1185–1227)
 Chagatai (—1241)
 Ogedei (—1241)
 Tolui (1190–1232)

Un o feibion Tolui oedd Kublai Khan, a ddaeth yn ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Yuan yn Tsieina.

Mongolwyr
Hanes Mongolia
Ymerodron
Genedigaethau 1162
Marwolaethau 1227
Y Lindysyn Llwglyd Iawn

Llyfr lluniau plant gan Eric Carle ydy Y Lindysyn Llwglyd Iawn (Teitl gwreiddiol Saesneg:The Very Hungry Caterpillar, cyhoeddwyd 1969). Addaswyd i'r Gymraeg gan Cynthia Saunders Davies a cyhoeddwyd gan y Dref Wen ym mis Hydref 2007.

Mae'r llyfr yn boblogaidd iawn ac mae wedi ennill clôd am y geiriau sy'n hawdd i'w darllen, ac yn gwneud y llyfr yn dda iawn ar gyfer dysgu plant ifanc i ddarllen. Cafodd ei chyfieithu i dros 50 o ieithioedd hyd 50, a nifer mwy ers hynny, gwerthwyd copi o'r llyfr pob 57 eiliad ar gyfartaledd yn 2005. Ymddangosodd y llyfr ar Sesame Street yn yr 1990au cynnar. Mae hefyd wedi cael ei addasu ar fideo gan The Walt Disney Company fel rhan o antholeg sy'n cynnwys pedair llyfr arall gan Carle.

Mae testun bras a darluniau mawr lliwgar y llyfr yn dilyn hanes lindysyn fel mae'n bwyta ei ffordd drwy amryw o fwydydd megis hufen iâ, salami, melon ddŵr a lolipop cyn troi i mewn i pwpa a dad allan fel glöyn byw. Mae'r stori'n dysgu am gylched bywyd y glöyn byw, cyfrif i 5, enwau dyddiau'r wythnos ac am fwyd.

Teitl gwreiddiol y llyfr oedd A Week with Willi Worm, yn dilyn hanes abwydyn llyfr, ond fe gynghorodd golygydd Carle iddo na fuasai abwydyn gwyrdd yn brif gymeriad hoffus iawn. Roedd sôn y gwerthwyd y hawliau ffilm am £1 miliwn.

Rhestrodd George W. Bush y llyfr ymysg ei ffefrynnau pan oedd yn tyfu i fyny, mewn arolwg gan Pizza Hut yn 1999. Fe achosodd hyn gryn gontrofersi ymysg sylwebwyr y cyfryngau gan na chyhoeddwyd y llyfr tan oedd Bush yn 23 oed. Dewisodd Bush y llyfr i'w ddarllen i ddosbarthiadau  ysgol elfennol.

Ffynonellau
Anita Silvey, 100 Best Books for Children, ISBN 0-618-27889-3
BBC Radio 4, A Good Read, darlledwyd 8 Chwefror 2005

Dolenni Allanol
Counting on the Caterpillar ar wefan y BBC, 26 Gorffennaf 2005.
Gwefan bersonnol Eric Carle - Gwybodaeth ar gyfer athrawon a darllenwyr.]]
  MP3 o fersiwn llyfr llafar Y Lindysyn Llwglyd Iawn

Llyfrau 1969
Llenyddiaeth plant
Cyhoeddi

Y broses o gynhyrchu a lledaenu llenyddiaeth neu wybodaeth ydy cyhoeddi, a'r weithred o hoi pethau ar gael i'r cyhoedd. Mewn rhai achosion, gall awduron fod yn gyhoeddwyr eu gwaith eu hunain.

Yn draddodiadol, mae'\r term yn cyfeirio at ddosbarthiad deunydd argraffiedig megis llyfrau a phapurau newydd. Mae'r term wedi tyfu i gynnwys adnoddau trydanol megis fersiynau digidol o lyfrau neu bapurau a gwefannau, gemau cyfrifiadur ac yn y blaen gyda dyfodiad y wê a'r oes ddigidol.

 
Llenyddiaeth
Marchnata yn ôl cyfrwng

es:Publicación
Mynyddcynffig

Pentref yng nghymuned y Pîl, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Mynyddcynffig neu Mynydd Cynffig (Saesneg: Kenfig Hill).

Cyfeiriadau

Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Y Pîl
Aurelius Caninus

Un o’r pum teyrn Cymreig yr ymosodwyd arnynt gan Gildas yn ei lyfr De Excidio Brittanniae oedd Aurelius Caninus (fl. tua 530), y cyfeirir ato hefyd fel Cynan Wledig (gweler isod).

Gildas
Ef yw’r ail i’w grybwyll gan Gildas yn ei restr o frenhinoedd Cymreig, ac awgryma J.E. Lloyd, os yw Gildas yn eu rhestru yn ôl eu lleoliad daearyddol, fod ei deyrnas yn Nyffryn Hafren.

Awgryma Lloyd ymhellach y gall fod Aurelius Caninus yn ddisgynnydd i  Ambrosius Aurelianus, a bod Gildas wedi troi enw Celtaidd y brenin yn "Caninus" (ci)  fel sarhad arno. Mae’n ei gyhuddo o lofruddiaeth, godineb a chasineb at heddwch. Dywed fod ei deulu wedi marw a’i adael "fel pren crin yng nghanol cae."

Sieffre o Fynwy
Ymddengys yng ngwaith Sieffre o Fynwy dan yr enw "Aurelius Conanus", neu yn y trosiadau Cymraeg o waith Sieffre, "Cynan Wledig".

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Hanes traddodiadol Cymru
Teyrnas Powys
Hanes Affrica

Dechreua hanes Affrica gyda'r bodau dynol cyntaf a'u rhagflaenwyr ac felly ar sawl ystyr gellid ystyried cyfandir Affrica fel crud y ddynolryw. Mae wedi bod yn gartref i sawl gwareiddiad a diwylliant dros y canrifoedd.

Cynhanes

Mae Affrica yn gartref i'r tir cyfannedd hynaf ar y ddaear, ac mae'r hil ddynol yn tarddu o'r cyfandir yma. Yn ystod blynyddoedd canol yr ugeinfed ganrif, darganfu anthropolegwyr nifer o ffosilau a thystiolaeth o weithgaredd ddynol, mor gynnar â 7 miliwn o flynyddoedd yn ôl, efallai. Darganfu'r teulu Leakey enwog (sydd â chysylltiadau â Phrydain ag Affrica), gweddillion ffosilaidd nifer o rywogaethau o fodau dynol cynnar, oedd yn debyg i epaod, megis Australopithecus afarensis (wedi'i ddyddio'n radiometregol i 3.9-3.0 miliwn o flynyddoedd CC), Paranthropus boisei (2.3-1.4 miliwn CC) a Homo ergaster (c. 600,000-1.9 miliwn CC). Credir eu bod wedi esblygu'n ddyn modern. Mae'r rhain yn ddarganfyddiadau pwysig yn astudiaeth esblygiad dynol.

Gwareiddiaid hynafol

Datblygodd Affrica nifer o wareiddiaid unigryw, er enghraifft gwareiddiad yr Hen Aifft a Kush, Ethiopia, Simbabwe Fawr, ymerodraeth Mali a theyrnasoedd y Maghreb.

Cyfnod Modern
Yn 1482, sefydlodd y Portiwgaliaid y gyntaf o nifer o orsafoedd masnachu ar hyd arfordir Gini, yn Elmina. Y prif nwyddau a fasnachwyd oedd caethweision, aur, ifori a sbeisiau. Cafodd darganfyddiad America yn 1492 ei ddilyn gan ddatblygiad mawr yn y fasnach caethweision.

Ond ar yr un pryd roedd caethwasiaeth yn dod i ben yn Ewrop, ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, dechreuodd y pweroedd ymerodraethol Ewropeaidd "Ymgiprys am Affrica". Meddiannon nhw ran fwyaf o'r cyfandir, a chreu nifer o wladwriaethau a chenhedloedd trefedigaethol, gan adael ddim ond dwy genedl annibynnol: Liberia, gwladfa'r Americanwyr Duon, ac Ethiopia. Parhaodd y feddiannaeth tan ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Wedi hynny, fe enillodd y gwladwriaethau trefedigaethol annibyniaeth yn raddol, ac erbyn hyn maent i gyd yn annibynnol.

Heddiw, mae Affrica'n gartref i dros 50 o wledydd annibynnol, ac mae gan bob un ond am ddau yr un ffiniau a luniwyd yn ystod oes gwladychiaeth Ewropeaidd.
Vortiporius

Un o'r pum teyrn Cymreig a gondemnir gan Gildas yn ei lyfr De Excidio Britanniae oedd Vortiporius (Hen Gymraeg: Guortepir, Gwrtheuyr neu Gw(e)rthefyr mewn Cymraeg Canol a  diweddar). Roedd yn cyfoesi â Maelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547. Ni ddylid ei gymysgu â'r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, sy'n ymddangos dan y ffurf Ladin ar ei enw, sef Vortimer, yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

Disgrifia Gildas ef fel teyrn y Demetae, ac felly yn frenin Teyrnas Dyfed. Fel y pedwar brenin arall, condemnir ef yn hallt gan Gildas. Mae'n ei gyhuddo o yrru ei wraig i ffwrdd, ac wedi ei marwolaeth hi iddo gymeryd ei lygru gan ei ferch ddigywilydd.

Credir fod carreg goffa, a fu ar un adeg ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, sy'n dwyn yr arysgrif Ladin hyn:

MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS

a'r enw 'Votecorigas' mewn llythrennau Ogam yn garreg fedd yr un Vortiporius. Ar sail y garreg fedd hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai ffurf a luniwyd gan Gildas yw 'Vortiporius' ac mai 'Voteporix' yw'r ffurf Gymraeg Cynnar gywir.

Yng ngwaith Sieffre o Fynwy, yr Historia regum Britanniae, mae'n ymddangos fel brenin Prydain.

Cyfeiriadau
Henry Lewis (gol.), Brut Dingestow (Caerdydd, 1942), tud. 276.

Marwolaethau'r 6ed ganrif
Hanes traddodiadol Cymru
Teyrnas Dyfed
Brwydr Bron yr Erw

Ymladdwyd  Brwydr Bron yr Erw, ar safle ger Clynnog Fawr yn Arfon, penrhyn Llŷn, yn 1075 rhwng byddin Gruffudd ap Cynan a lluoedd Trahaearn ap Caradog. Fe'i cofnodir ym Mrut y Tywysogion a Hanes Gruffudd ap Cynan.

Hanes
Ar farwolaeth Bleddyn ap Cynfyn, brenin teyrnas Powys, yn gynharach yn y flwyddyn, meddianwyd ei deyrnas gan Trahaearn, arglwydd Arwystli a Cynwrig ap Rhiwallon o Faelor. Ceisiodd Trahaearn a Chynwrig sefydlu eu hawdurdod yn Llŷn gyda'r bwriad o reoli teyrnas Gwynedd yn y pen draw.

Daeth Gruffudd ap Cynan drosodd o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr. Glaniodd yn Abermenai a chafodd fuddugoliaethau ysgubol yn erbyn Trahaearn a Chynwrig (a laddwyd) ac yn erbyn y Normaniaid dan Robert o Ruddlan hefyd. Ond lladdwyd y Llychlynwyr a adawsai yn Llŷn a dychwelodd Gruffudd yno o Ruddlan gyda byddin gymharol fechan.

Arweiniodd Trahaearn ei gefnogwyr yn Llŷn a'i fyddin o wŷr Powys, yn cynnwys ei gynghreiriad Gwrgenau ap Seisyllt, yn erbyn Gruffudd. Trechodd y cynghreiriaid fyddin Gruffudd ap Cynan ym Mron yr Erw gyda cholledion trwm.

Ar ôl y frwydr ffoes Gruffudd yn ôl i Iwerddon lle cafodd ymgeledd yn Loch Garman (Saesneg: Wexford).

Gweler hefyd
Brwydr Glyn Cyning

Cyfeiriadau

1075
11eg ganrif yng Nghymru
Bron yr Erw
Clynnog
Hanes Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Twrch Trwyth

Baedd Gwyllt a ffyrnig y ceir hanes ei hela yn y chwedl Culhwch ac Olwen yw'r Twrch Trwyth.

Ceir cyfeiriadau cynharach ato yn y gerdd 'Gorchan Cynfelyn' yn Llyfr Aneirin ac yn y rhestr o Ryfeddodau Prydain ar ddiwedd Historia Brittonum Nennius.

Yn Culhwch ac Olwen un o'r anoethau a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yw cael y grib a'r gwellau sydd rhwng dau glust y Twrch Trwyth. Mae Arthur a'i wŷr yn hela'r Twrch ar ran Culhwch gan ei dilyn trwy goedwigoedd ac anialdiroedd yn ne Cymru, gan gynnwys Buallt, am naw niwrnod a naw nos. Yn ôl y chwedl, brenin a drowyd yn faedd fel dial arno gan Duw yw'r Twrch. Mae ganddo naw o foch bychain sydd bron iawn mor ffyrnig ag ef ei hun. Cais Arthur gael trafodaeth ag ef oherwydd ni thycia'r hela o gwbl, er iddo ladd un o'r moch bychain. Ond gwrthod mae'r Twrch a dianc dros y môr i Iwerddon. Dychwela i Gymru a glanio ym Mhorth Clais yn Nyfed ac mae'r hela'n cychwyn o'r newydd. Y tro yma mae Arthur a'i wŷr yn ei hela trwy afon Hafren i Gernyw. Lleddir y chwe moch arall ond mae'r Twrch Trwyth ei hun yn dianc i'r môr ar ôl i Arthur lwyddo i gael y grib a'r gwellau o'r diwedd, ar ôl ymladd ffyrnig.

Ceir cyfeiriad at hela Ysgithrwyn Pen Beidd yn yr un chwedl a cheir traddodiad cyffelyb yn Iwerddon hefyd.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), Culhwch ac Olwen (Caerdydd, 1988)
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Boydell Press, 1998)

Gweler hefyd
 Henwen
 Hwch Ddu Gwta

Culhwch ac Olwen
Mytholeg Gymreig
Creaduriaid mytholegol
Cylch Arthur
Jimmy Wilde

Paffiwr proffesiynol o Gymro a chyn bencampwr y byd oedd Jimmy Wilde (12 Mai 1892 – 10 Mawrth 1969). Roedd ei lysenwau'n cynnwys "The Mighty Atom" a "The Tylorstown Terror". Disgrifiwyd Wilde gan yr awdur bocsio Nat Fleischer, yr hyfforddwr enwog Charley 'Broadway' Rose a llawer iawn o focswyr eraill fel "the greatest flyweight ever."

Y dyddiau cynnar
Cafodd ei eni yn yr ardal honno a adnabyddir heddiw fel 'y Graig': rhwng Mynwent y Crynwyr, Merthyr Tudful a Nelson, Caerffili - fel y dengys ei dystysgrif geni. Ychydig wedyn, pan oedd Wilde yn 12 mlwydd oed, symudodd y teulu i Bendyrus yng Nghwm Rhondda ym mwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf. Mab i löwr ydoedd a gweithiodd yn y pyllau glo; oherwydd ei fod mor fychan yn gorfforol gyrrwyd ef i gropian drwy fylchau yn y graig. Yn 14 mlwydd oed cychwynodd focsio mewn ffeiriau, ble roedd y tyrfaoedd wedi'u cyffroi gan ei gryfder a'i ddycnwch, a'i allu i drech dynion llawer mwy nag ef.

Ym 1910 priododd Elizabeth a chawsant blentyn y flwyddyn honno. Gadawodd Lofa Pendyrus ym 1913. Ym 1916 ymunodd â'r fyddin ac fe'i danfonwyd i Aldershot fel hyfforddwr addysg gorfforol.

Tlysau 
Cipiodd 137 o dlysau; collodd 4 gwaith yn unig, cafodd 2 ornest gyfartal ac 8 gornest heb enillydd. Roedd 100 allan o'r 137 gornest yn ganlyniad i knockout; mae hyn yn ei wneud yn un o'r enillwyr mwyaf a fu yn hanes bocsio. Yn 2003 cafodd ei enwi gan Ring Magazine fel y 3ydd paffiwr gorau erioed a'r paffiwr pwysau ysgafn gorau erioed yn hanes bocsio; cyhoeddwyd yr ail o'r rhain ganddynt ddwywaith: ym Mawrth 1975 ac ym Mai 1994. Yn Hydref 1999 cyhoeddodd yr un cylchgrawn restr o baffwyr gorau yr holl bwysau a fu'n paffio yn yr 20g, gan ei leoli fel y 13fed.

Ym 1990 cafodd ei ethol i'r International Boxing Hall Of Fame gan rannu'r fraint gyda bocswyr fel Sugar Ray Robinson, Harry Greb, Benny Leonard and Henry Armstrong. Ym 1992 fe'i derbyniwyd i'r Welsh Sports Hall of Fame.

Enwyd ef fel Rhif 1 pwysau ysgafn yn hanes bocsio gan y Mudiad Rhyngwladol Ymchwil i Baffio yn 2006.

Yn 2014 pleidleisiwyd ef y Greatest Bantamweight Ever gan yr Houston Boxing Hall Of Fame. Mae'r HBHOF yn agoredd i gyn-focswyr a bocswyr cyfoes yn unig.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 CBZ Profile
 Profile on BBC Sport 
 
 The forgotten story of... the man who sought revenge for Jimmy Wilde 

Genedigaethau 1892
Marwolaethau 1969
Paffwyr Cymreig
Pobl o Forgannwg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1909 yn Llundain.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llundain

Cymry Llundain
Llundain 1909
1909, Llundain
Llundain
Hanes Llundain
1909
Bengal

Rhanbarth yn isgyfandir India yn ne Asia yw Bengal. Mae'n ymestyn rhwng Bangladesh yn y dwyrain a thalaith Gorllewin Bengal yn y gorllewin, yn India.

Gorwedd Bengal ar lan Bae Bengal yng ngogledd-ddwyrain yr isgyfandir. Y prif afonydd yw Afon Ganges ac Afon Brahmaputra sy'n ffurfio aberoedd anferth, gyda'r gyntaf gyntaf yn gorwedd yn India a'r ail yn llifo trwy Fangladesh trwy gwastadir gorlif eang a ffrwythlon.

Bengaleg yw iaith Bengal a cheir llenyddiaeth gyfoethog yn perthyn iddi.

O ran crefydd, Hindwiaid yn bennaf a geir yn y gorllewin tra bod bron pawb ym Mangladesh yn ddilynwyr Islam. Roedd y rhaniad yn bod ers canrifoedd, ond fe ddyfnheuwyd pan ymranwyd yr hen dalaith yn ddwy ran yn 1947, gyda'r gorllewin yn aros yn India a'r dwyrain, dan yr enw Dwyrain Pacistan, yn mynd yn rhan o'r wlad newydd honno.

 
Daearyddiaeth India
Gorllewin Bengal
Bangladesh
Unrhywioldeb

Y cyfeiriadedd rhywiol lle mae rhywun yn cael un ryw neu rywedd yn unig yn atyniadol yw unrhywioldeb. Gall unrhywiolyn fod naill ai'n heterorywiol neu'n gyfunrywiol.

Cyfeiriadedd rhywiol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1959 yng Nghaernarfon.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

1959
Caernarfon
Caernarfon 1959
1959
Caernarfon 1959
Hanes Gwynedd
200 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC  
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC
205 CC 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC - 200 CC - 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC

Digwyddiadau

 Llynges Philip V, brenin Macedon yn gorchfygu llynges Rhodos a'i fyddin yn ymosod ar Caria yn nhiriogaeth Pergamon
 Yr Acarnaniaid, gyda chefnogaeth Macedon, yn ymosod ar Attica. Mae Athen yn ceisio cynghrair ag Attalus I, brenin Pergamon, ac a Gweriniaeth Rhufain
 Llysgennad Rhufeinig, Marcus Aemilius Lepidus , yn gwahardd Philip V rhag rhyfela yn erbyn unrhyw wladwriaeth Roegaidd. Mae Philip yn gwrthod, gan ddechrau rhyfel rhwng Macedon a Rhufain

Genedigaethau
 Jia Yi, gwleidydd a bardd o Tsieina

Marwolaethau
 Euthydemus I, brenin Bactria (tua'r dyddiad yma)

200 CC
2il ganrif CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC

Digwyddiadau 

 149 CC-146 CC: Trydydd Rhyfel Pwnig rhwng Carthago a Rhufain
 164 CC: Judas Maccabeus yn ailgysegru Teml Jerwsalem

Blynyddoedd a degawdau 
100au CC 101 CC 102 CC 103 CC 104 CC 105 CC 106 CC 107 CC 108 CC 109 CC
110au CC 110 CC 111 CC 112 CC 113 CC 114 CC 115 CC 116 CC 117 CC 118 CC 19 CC
120au CC 120 CC 121 CC 122 CC 123 CC 124 CC 125 CC 126 CC 127 CC 128 CC 129 CC
130au CC 130 CC 131 CC 132 CC 133 CC 134 CC 135 CC 136 CC 137 CC 138 CC 139 CC
140au CC 140 CC 141 CC 142 CC 143 CC 144 CC 145 CC 146 CC 147 CC 148 CC 149 CC
150au CC 150 CC 151 CC 152 CC 153 CC 154 CC 155 CC 156 CC 157 CC 158 CC 159 CC
160au CC 160 CC 161 CC 162 CC 163 CC 164 CC 165 CC 166 CC 167 CC 168 CC 169 CC
170au CC 170 CC 171 CC 172 CC 173 CC 174 CC 175 CC 176 CC 177 CC 178 CC 179 CC
180au CC 180 CC 181 CC 182 CC 183 CC 184 CC 185 CC 186 CC 187 CC 188 CC 189 CC
190au CC 190 CC 191 CC 192 CC 193 CC 194 CC 195 CC 196 CC 197 CC 198 CC 199 CC
200au CC 200 CC
201 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 
206 CC 205 CC 204 CC 203 CC 202 CC - 201 CC - 200 CC 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC

Digwyddiadau 
 Ar gyngor Hannibal, mae Carthago yn ildio i Weriniaeth Rhufain, gan ddod a'r rhyfel rhyngddynt i ben. Dan y telerau heddwch, mae Carthago'n ildio ei holl feddiannau yn Sbaen i Rufain, ac yn cytuno i dalu 200 talent y flwyddyn am 50 mlynedd, i ddinistrio pob un o'u llongau rhyfel ond deg, ac i beidio mynd i rygfel hen gytundeb Rhufain.
 Etholir Hannibal i swydd suffet yn Carthago. Mae'n ail-drenu gweinyddiaeth a chyllid Carthago.
 Philip V, brenin Macedon yn cipio ynys Samos a llynges yr Aifft oedd yn cael ei chadw yno. Mae wedyn yn gwarchae ar Chios.
 Brwydr Chios; Rhodos a'i chyngheiriad Pergamon, Cyzicus a Byzantium yn gorchfygu Philip V.
 Nabis, brenin Sparta, yn cipio Messene. Mae byddin Cynghrair Achaea dan Philopoemen yn ei orchfygu ger Tegea a'i orfodi i encilio.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Gnaeus Naevius, bardd a dramodydd Rhufeinig.

201 CC
Rasal

Is-gwmni o Cwmni Recordiau Sain ydy Rasal. Sefydlwyd yn 2004 yn dilyn penodiad Dafydd Roberts  yn brif-weithredwr y cwmni. Mae'n label recordio sy'n canolbwyntio ar ochr ieuengaf sîn cerddoriaeth Cymru.

Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 2004
Betws-yn-Rhos

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym Conwy, mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Betws-yn-Rhos (hefyd Betws yn Rhos). Fe'i lleolir yng nghantref Rhos.

Daearyddiaeth
Fe'i lleolir yng nghefn gwlad Rhos tua 5 milltir i'r de o drefi arfordirol Abergele a Bae Colwyn. Rhed y ffordd B5821 trwy'r pentref, gan ei gysylltu â Llanelwy i'r dwyrain a Llansantffraid Glan Conwy i'r gorllewin. Mae gan y gymuned boblogaeth o  1923 (Cyfrifiad 2001).

Gorwedd mewn ardal o fryniau isel rhwng afon Dulas ac afon Elwy.

Hynafiaethau
Dwy filltir i'r gogledd o'r pentref ceir bryngaer hynafol Pen y Corddyn.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Fetws-yn-Rhos
 Thomas Gwynn Jones. Ganed y llenor ac ysgolhaig yn Y Gwyndy Uchaf ym mhlwyf Betws yn Rhos, ond symudodd y teulu i fyw yn Llaneilian-yn-Rhos lle treuliodd ei lencyndod. Ceir atgofion y bardd am yr ardal ym mhennof gyntaf ei gyfrol hunangofiannol Brithgofion (Llyfrau'r Dryw, 1941).

Oriel

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Conwy
Parc Cenedlaethol Eryri
Pentrefi Conwy
Rhestr o ddinasoedd Gogledd Corea

Dyma restr o ddinasoedd Gogledd Corea:

 P'yŏngyang (평양, 平壌)
 Anju-si (안주시, 安州市)
 Chasŏng (자성, 慈城)
 Chon'chon (전촌)
 Ch'ŏngjin-si (청진시, 淸津市)
 Haeju-si (해주시, 海州市)
 Hamhŭng-si (함흥시, 咸興市)
 Hoeryŏng-si (회령시, 會寧市)
 Hongwŏn-si (홍원시)
 Hŭich'ŏn-si (희천시, 熙川市)
 Hyesan-si (혜산시, 惠山市)
 Kaech'ŏn-si (개천시, 价川市)
 Kaesŏng (개성시, 開城市)
 Kanggye-si (강계시, 江界市)
 Kapsan-si (갑산, 甲山)
 Kimch'aek-si (김책시, 金策市)
 Kimkol (김골)
 Kowon (고원, 高原)
 Manpo-si (만포시, 滿浦市)
 Namyang
 Nampho (남포, 南浦)
 Munch'ŏn-si (문천시, 文川市)
 Rajin-si (라진시, 羅津市)
 Ryongch'ŏn-si (용천, 龍川)
 Pujon (푸존)
 Pyŏktong (펵통)
 P'yŏngsŏng-si (평성시, 平城市)
 Sariwŏn-si (사리원시, 沙里院市)
 Ryongdae (용대)
 Ryongdung (융등)
 Samjiyon (삼지연, 三池淵)
 Sangwon (상원, 祥原)
 Sariwon (사리원, 沙理院)
 Sinpo-si (신포시, 新浦市)
 Sinŭiju (신의주, 新義州市)
 Songrim-si (송림시, 松林市)
 Sunch'ŏn-si (순천시, 順天市)
 Tanch'ŏn-si (단천시, 端川市)
 Taegwan kun (대관군)
 Tŏkch'ŏn-si (덕천시, 德川市)
 Unhung (운흥, 雲興)
 Wiwŏn (위원)
 Wŏnsan-si (원산시, 元山市)
 Yŏnsan (연산)

Gogledd Corea
3edd ganrif CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC 210au CC 200au CC

Digwyddiadau 
 298 CC-290 CC: Trydydd Rhyfel y Samnitiaid
 273 CC-252 CC: Teyrnasiad Ashoka Fawr yn Ymerodraeth Maurya
 264 CC-241 CC: Rhyfel Pwnig Cyntaf rhwng Carthago a Rhufain
 218 CC-201 CC: Ail Ryfel Pwnig
 206 CC: Sefydlu Brenhinllin yr Han yn Tsieina

Blynyddoedd a degawdau 
200au CC 201 CC 202 CC 203 CC 204 CC 205 CC 206 CC 207 CC 208 CC 209 CC
210au CC 210 CC 211 CC 212 CC 213 CC 214 CC 215 CC 216 CC 217 CC 218 CC 219 CC
220au CC 220 CC 221 CC 222 CC 223 CC 224 CC 225 CC 226 CC 227 CC 228 CC 229 CC
230au CC 230 CC 231 CC 232 CC 233 CC 234 CC 235 CC 236 CC 237 CC 238 CC 239 CC
240au CC 240 CC 241 CC 242 CC 243 CC 244 CC 245 CC 246 CC 247 CC 248 CC 249 CC
250au CC 250 CC 251 CC 252 CC 253 CC 254 CC 255 CC 256 CC 257 CC 258 CC 259 CC
260au CC 260 CC 261 CC 262 CC 263 CC 264 CC 265 CC 266 CC 267 CC 268 CC 269 CC
270au CC 270 CC 271 CC 272 CC 273 CC 274 CC 275 CC 276 CC 277 CC 278 CC 279 CC
280au CC 280 CC 281 CC 282 CC 283 CC 284 CC 285 CC 286 CC 287 CC 288 CC 289 CC
290au CC 290 CC 291 CC 292 CC 293 CC 294 CC 295 CC 296 CC 297 CC 298 CC 299 CC
300au CC 300 CC
202 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 
207 CC 206 CC 205 CC 204 CC 203 CC - 202 CC - 201 CC 200 CC 199 CC 198 CC 197 CC

Digwyddiadau 
 Hasdrubal Gisco yn cael ei gyhuddo o fradwriaeth wedi iddo golli brwydr. Mae'n ei ladd ei hun yn Carthago pan mae'r dyrfa yn ymosod arno.
 19 Hydref — Brwydr Zama; byddin Gweriniaeth Rhufain dan Publius Cornelius Scipio a'i gyngheiriad Masinissa, brenin Numidia, yn gorchfygu byddin Carthago dan Hannibal.
 Sosibius ym ymddeol fel llywodraethwr yr Aifft dros y brenin ieuanc, Ptolemi V Epiphanes, ac Agathocles yn dod yn lywodraethwr yn ei le.
 Tlepolemus, llywodraethwr Pelusium yn dod a byddin i Alexandria, lle mae ei gefnogwyr yn galw am ymddiswyddiad Agathocles. Lleddir Agathocles gan y dyrfa.
 Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III, yn manteisio ar y sefyllfa i geisio meddiannu Coele Syria.
 Brwydr Gaixia yn Tsieina; Liu Bang, brenin Han, yn gorchfygu Xiang Yu o'r Chu Gorllewinol ac yn ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Tsieina. Ef yw ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Han.
 Dechrau adeiladu prifddinas newydd Tsieina, Chang'an.

Genedigaethau 
 Wen, ymerawdwr Tsieina

Marwolaethau 
 Xiang Yu, gwrthryfelwr yn erbyn Brenhinllin Qin
 Hasdrubal Gisco, cadfridog Carthaginaidd (hunanladdiad)

202 CC
Daniel Schneidermann

Newyddiadurwr o Ffrainc yw Daniel Schneidermann (ganed Paris, 5 Ebrill, 1958), sy'n canolbwyntio ar ddadansoddi'r cyfryngau torfol. Bu'n arfer ysgrifennu colofn wythnosol yn Le Monde, ac ar hyn o bryd ysgrifenna colofn wythnosol yn Libération. Bu yn rhedeg y rhaglen deledu Arrêt sur images ar sianel France 5 tan y ddiwedd yn mis mae 2007.

Genedigaethau 1958
Newyddiadurwyr Ffrengig
Pobl o Baris
203 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
208 CC 207 CC 206 CC 205 CC 204 CC - 203 CC - 202 CC 201 CC 200 CC 199 CC 198 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog Rhufeinig, Publius Cornelius Scipio, tra'n trafod y posibilrwydd o heddwch gydag arweinwyr y fyddin Garthaginaidd ger Utica, yn ymosod yn ddirybudd ar eu gwrsyll ac yn ddinistrio. Mae wedyn yn ennill buddugoliaeth ym Mrwydr y Gwastadeddau Mawr dros Hasdrubal Gisco a Syphax, brenin Numidia.
 Y cadfridog Rhufeinig Gaius Laelius a Masinissa yn erlid Syphax i gyfeiriad Cirta, ac yn ei gymeryd yn garcharor. Mae'n marw yn Alba Fucens yn yr Eidal yr un flwyddyn.
 Masinissa yn dod yn frenin y Massyli a'r Massaesyli yn Numidia.
 Hasdrubal Gisco yn perswadio'r Carthaginiaid i godi byddin newydd a galw Hannibal yn ôl o'r Eidal.
 Mago Barca, brawd Hannibal, yn cael ei orchfygu mewn brwydr yn Gallia Cisalpina, ac yn marw o'i glwyfau ar y fordaith yn ôl i Carthago.

Genedigaethau
 Polybius, hanesydd Groegaidd

Marwolaethau
 Mago Barca, cadfridog Carthaginaidd a brawd Hannibal
 Fabius Maximus Cunctator, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig
 Syphax, brenin Numidia

203 CC
204 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 
209 CC 208 CC 207 CC 206 CC 205 CC - 204 CC - 203 CC 202 CC 201 CC 200 CC 199 CC

Digwyddiadau 
 Wedi i Masinissa droi at y Rhufeiniaid, mae'r cadfridog Carthaginaidd, Hasdrubal Gisco, yn gwneud cynghrair a brenin Numidaidd arall, Syphax, sy'n priodi Sophonisba, merch Hasdrubal.
 Byddin Rufeinig dan Publius Cornelius Scipio yn gwarchae ar Utica. Mae byddin Hasdrubal Gisco a Syphax yn llwyddo i godi'r gwarchae.
 Dan arweiniad Sosibius, mae gwŷr llys Ptolemi IV Philopator, brenin yr Aifft yn cadw ei farwolaeth yn gyfrinach, ac yn llofruddio ei wraig, Arsinoe III. Daw eu mab Ptolemi V Epiphanes yn frenin dan lywodraeth Sosibius.
 The Brwydr Crotona rhwng Hannibal a'r Rhufeiniaid dan Publius Sempronius Tuditanus; brwydr gyfartal.
 Philip V, brenin Macedon ac Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn dod i gytundeb i rannu tiriogaethau'r Aifft yn Anatolia ac o gwmpas Môr y Canoldir rhyngddynt.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Arsinoe III

204 CC
205 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
210 CC 209 CC 208 CC 207 CC 206 CC - 205 CC - 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC 200 CC

Digwyddiadau
 Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III, yn dychwelyd o'i ymgyrch yn y dwyrainwedi rhoi diwedd ar wrthryfeloedd llywodraethwyr Media, Persia ac Anatolia.
 Philip V, brenin Macedon yn gwneud cytundeb heddwch a Gweriniaeth Rhufain; mae'r Rhufeiniaid yn cydnabod hawl Philip ar Illyria, ond rhaid iddo roi'r gorau i'w gynghrair a Hannibal.
 Nabis, brenin Sparta yn dechrau rhyfel yn erbyn Cynghrair Achaea. Mae byddin y cynghrair, dan Philopoemen, yn ei orfodi i encilio o Messene.
 Philip V, brenin Macedon, yn adeiladu llynges ac yn gwneud cynghrair a môrladron o Aetolia a Sparta yn erbyn Rhodos. Rhyfel Creta yn dechrau, rhwng Macedon, Cynghrair Aetolia a nifer o ddinasoedd Creta ar un ochr, a Rhodos, sy'n nes ymlaen yn cael cymorth Attalus I, brenin Pergamon, Byzantium, Cyzicus, Athen a Knossos.
 Publius Cornelius Scipio yn mynnu croesi i Ogledd Affrica gyda byddin i geisio gorfodi Hannibal i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Er gwaethaf anfodlonrwydd Senedd Rhyfain, mae'n croesi i Sicilia gyda byddin, yn rhannol o wirfoddolwyr.
 Byddin Garthaginaidd dan Mago Barca yn glanio yn Liguria ac yn cipio Genova a Savona.
 Mae Ptolemi IV, brenin yr Aifft, yn marw ac yn cael ei olynu gan ei fab ieuanc Ptolemi V. Cedwir marwolaeth y brenin yn gyfrinach.

Genedigaethau

Marwolaethau
Ptolemi IV, brenin yr Aifft

205 CC
206 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC
211 CC 210 CC 209 CC 208 CC 207 CC - 206 CC - 205 CC 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Ilipa (Alcalá del Río, ger Sevilla) yn Sbaen; byddin Gweriniaeth Rhufain dan  Publius Cornelius Scipio yn gorchfygu byddin Carthago dan Mago Barca a Hasdrubal Gisco
 Y cadfridog Rhufeinig Publius Cornelius Scipio yn cipio dinas Gades, gan yrru'r Carthaginiaid allan o Sbaen
 Scipio yn sefydlu dinas Italica ar gyfer gyn-filwyr oedd wedi eu clowyfo ym Mrwydr Ilipa
 Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn croesi'r Hindu Kush i ddyffryn Kabul
 Philip V, brenin Macedon, yn cipio Thermum yn Aetolia, ac yn gorfodi'r Aetoliaid i dderbyn cytundeb heddwch
 Ziying, teyrn olaf Brenhinllin Qin yn Tsieina, yn ildio i Liu Bang, arweinydd gwrthryfel yn ei erbyn

Genedigaethau

Marwolaethau
 Ionawr - Ziying, teyrn olaf Brenhinllin Qin yn Tsieina

206 CC
207 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
212 CC 211 CC 210 CC 209 CC 208 CC - 207 CC - 206 CC 205 CC 204 CC 203 CC 202 CC

Digwyddiadau
 Brwydr y Metaurus ger Afon Metaurus yn Umbria. Mae byddin Gweriniaeth Rhufain dan Marcus Livius Salinator a Gaius Claudius Nero yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca.
 Brwydr Mantinea; byddin Cynghrair Achaea dan Philopoemen yn gorchfygu byddin Sparta dan Machanidas. Lleddir Machanidas gan Philopoemen ei hun yn ystod y frwydr.
 Nabis, brodor o Syria oedd wedi bod yn gaethwas, yn cipio grym yn Sparta ac yn llywodraethu dros y brenin ieuanc, Pelops

Genedigaethau

Marwolaethau
 Hasdrubal Barca, cadfridog Carthaginaidd a brawd Hannibal
 Chrysippus, athronydd Groegaidd
 Machanidas, cadfridog a llywodraethwr Sparta
 Qin Er Shi, Ymerawdwr Tsieina (llofruddiwyd)

207 CC
208 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
213 CC 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC - 208 CC - 207 CC 206 CC 205 CC 204 CC 203 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Baecula yn Sbaen; byddin Gweriniaeth Rhufain dan Publius Cornelius Scipio yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca. Mae Hasdrubal yn penderfynu arwain ei fyddin i Gallia Transalpina, gyda'r bwriad o ymuno a'i frawd Hannibal yn yr Eidal.
 Lleddir y cadfridog Rhufeinig Marcus Claudius Marcellus mewn brwydr yn erbyn Hannibal ger Venusia, Apulia.
 Hannibal yn dinistrio byddin Rufeinig oedd yn gwarchae ar Locri Epizephyri
 Antiochus III, brenin yr  Ymerodraeth Seleucaiddyn ymosod ar Bactria

Genedigaethau

Marwolaethau
 Marcus Claudius Marcellus, cadfridog Rhufeinig
 Li Si, athronydd a gwleidydd o Tsieina

208 CC