Nowa Ruda

Nowa Ruda (, w gwarze kłodzkiej Noiroode, ) – miasto w województwie dolnośląskim, siedziba miasta i gminy Nowa Ruda, w powiecie kłodzkim nad Włodzicą. Wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej.

Nowa Ruda uzyskała lokację miejską przed 1360 rokiem. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecnie Nowa Ruda pełni funkcję ponadgminnego ośrodka administracyjno-edukacyjnego dla mikroregionu noworudzko-radkowskiego.

Nową Rudę zamieszkuje niemal 20,7 tys. mieszkańców, co czyni ją 2. miastem, po Kłodzku, pod względem liczby ludności w powiecie kłodzkim oraz 18. miastem w województwie dolnośląskim. Nowa Ruda jest ważnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tutaj trasy wojewódzkie. W mieście znajduje się stacja kolejowa i dworzec autobusowy, dzięki czemu można do Nowej Rudy dotrzeć koleją lub busami i autobusami PKS-u.

Położenie 

Nowa Ruda położona jest w Sudetach Środkowych, nad rzeką Włodzicą i jej dopływami; pomiędzy Górami Sowimi, Bardzkimi, Suchymi i Stołowymi, w dolinach i obniżeniach pomiędzy wzniesieniami Wzgórz Włodzickich. Pod względem historycznym Nowa Ruda leży w ziemi kłodzkiej.

Miasto podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.

Historia 

Nowa Ruda, miasto położone w dolinie rzeki Włodzicy i jej dopływów, swą historią sięga XIII wieku. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji na prawie niemieckim pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II, który panował w latach 1253–1278. Pierwsza pisemna wzmianka o Nowej Rudzie, zamieszczona w najstarszej księdze fundacji miejskiej Kłodzka, datowana jest na rok 1337. W 1347 r. osada należała do Hannusa Wustehubego, który w roku 1352 sprzedał noworudzkie dobra rodzinie Donynów. W latach 1350–1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo. Od 1368 było siedzibą okręgu sądowego, którym zarządzał wójt. Poskutkowało to nadaniem statutu cechowego szewcom noworudzkim w 1404 roku oraz miejskim sukiennikom w 1416. Podczas wojen husyckich miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427–1429, co doprowadziło do jego zniszczenia. Po śmierci księcia Jana, ostatniego Piasta z linii ziębickiej, w 1428 miasto przeszło w ręce czeskie. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw poprzez rodzinę Donynów, którzy prawa te nadali w 1434. Rok ten to także rok, w którym po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. W 1457 miasto uzyskało przywilej eksportu płótna, sukna i wyborów z nich przygotowanych. Nowa Ruda w 1472 przeszła pod władanie Jerzego Stillfrieda, jednego z rycerzy króla Czech, Jerzego z Podiebradów. Jerzy Stillfried zaślubił także Annę von Donyn, splatając w ten sposób dzieje miasta i swojej rodziny na trzy kolejne wieki. Wiek XVII zapisał się w historii miasta najazdem gen. hrabiego  w 1622. Z racji tego, iż Bernard I Stillfried i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego, miasto zostało zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648). Uwięzieni Stillfriedowie nawrócili się jednak na katolicyzm, w efekcie czego odzyskali wolność i prawo do dóbr noworudzkich. Miasto w 1742 zostało włączone do Prus, wskutek nabycia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami ⅓ obszaru ziemi kłodzkiej. Jednakże w 1810 Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny von Magnisów. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945.

Wcześniej, bo już w 1855 Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich. Nastąpiło ożywienie gospodarcze, związane z prężnym rozwojem przemysłu włókienniczego, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo węgla kamiennego. Powstało wiele kopalń na terenie miasta m.in. kopalnia „Ruben” w Nowej Rudzie (później kopalnia „Nowa Ruda”), „Johann Baptysta” w Słupcu, „Rudolph” w Przygórzu oraz „Wenceslaus” w Ludwikowicach Kłodzkich. Od roku 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej, od 1873 rozpoczęto wydobywanie łupków ogniotrwałych oraz kontynuowano eksploatację złoża czerwonych piaskowców. W 1879 r. doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w r. 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884 r. Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny. Działania wojenne podczas I wojny światowej ominęły miasto, jednak wielu mieszkańców miasta, zaciągniętych do armii niemieckiej, brało w niej udział i straciło życie. Miasto odczuło dość poważnie powojenny kryzys gospodarczy. Nastąpiła stagnacja gospodarcza, która doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie. Doszło do tego w roku 1932, na skutek reformy administracyjnej Niemiec. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech ruch narodowosocjalistyczny zaczął wkraczać w życie miasta. W 1937 r. obchodzono uroczyście 600-lecie Nowej Rudy, a mieszkaniec miasta prof. Joseph Wittig wydał obszerną jego kronikę. Okres ten to także czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni „Ruben” na skutek zawału w 1941 roku zginęło 187 górników.

II wojna światowa ominęła miasto nie niszcząc jego zabudowy. Niemcy obsadzili miasto 17 Armią „Mitte”, ale rejon ten został okrążony przez 21 i 59 Armię 1 Frontu Ukraińskiego. Ostatecznie Armia Czerwona zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945. W czerwcu tegoż roku przybyli pierwsi Polacy. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć Ziemia kłodzka. Ostatecznie Nowa Ruda pozostała w granicach Polski. Obecną nazwę miasta zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946 roku. Pierwszym polskim burmistrzem został Edward Miernik. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy, z którymi miasto zmagało się przez wiele lat.

Nowa Ruda po wojnie znacznie się rozbudowała. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego „Nowa Ruda”; dawny „Ruben”, oraz Kopalnia Węgla Kamiennego „Słupiec”; dawny „Johann Baptysta”). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar” (specjalizujące się w produkcji sztucznego jedwabiu) oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych „Diora”. W 1954 Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu. Do roku 1975, w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W roku 1970, noworudzianie otrzymali nowy budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, a w 1972 roku po raz pierwszy zorganizowano w Nowej Rudzie Festiwal Studentów Szkół Artystycznych. Rok później Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie). II połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976 roku, w KWK „Nowa Ruda” zginęło 17 górników, a w 1979 zginęło kolejnych 7. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji ustrojowej zaznaczył się licznym udziałem mieszkańców miasta. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. Burmistrzem został Stanisław Łukasik. W lipcu 1990 roku ukazał się pierwszy numer lokalnej „Gazety Noworudzkiej”. W 1991 roku podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel oraz francuskim Wallers-Arenberg. Rok później z sąsiednim czeskim miastem Broumov podpisano podobną umowę. Transformacja ustrojowa odbiła się negatywnie na mieście. Zlikwidowano wszystkie większe zakłady przemysłowe. W roku 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK „Nowa Ruda”, w 1994 zamknięto także pole „Piast”. Pole „Słupiec” działało do roku 2000, kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 roku upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”, a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej „Diory”. Przez wiele następnych lat bezrobocie było głównym problemem miasta. W latach 1945–1975 Nowa Ruda należała do województwa wrocławskiego, lata 1975–1998 to okres przynależności do województwa wałbrzyskiego, a od roku 1999, Nowa Ruda należy do powiatu kłodzkiego, województwa dolnośląskiego.

Właściciele Nowej Rudy 

 1472–1482 – Georg (Jerzy) I von Stillfried und Rattonitz (1420–1482)
 1482–1483 – Paweł von Stillfried und Ratienitz
 1482–1492 – Georg (Jerzy) II von Stillfried und Ratienitz (1459–1492)
 1492–1518 – Georg (Jerzy) III von Stillfried (zm. 1518)
 1518–1524 Jakob von Stillfried und Rattonitz (1483–1524/9)
 1524–1554 – Georg (Jerzy) IV von Stillfried (1506–1554)
 1554–1566 – Róża Schaffgotsch, żona Jerzego IV
 1566–1572 Georg (Jerzy) V von Stillfried (1548–1586), wł. Jugowa, Zacisza, Drogosławia od 1572
 1572–1580 Henryk von Stillfried (zm. 1580), wł. Nowej Rudy
 1586 – Georg (Jerzy) VI von Stillfried
 1586–1615 – Henryk von Stillfried – Starszy (1519–1615)
 Jan (Hans) von Stillfried Rattonitz (1549–1609), wł. Drogosławia, Jugowa od 1600
 1615–1637 – Bernhard I von Stillfried (1567–1537)
 1637–1669 – Bernhard II von Stillfried (1611–1669)
 1669–1702 – Bernhard III von Stillfried und Rattonitz (1641–1702)
 1702–1720 – Raymund Erdmann Anton baron Stillfried von Rattonitz (1672–1720)
 1720–1739 – Johann Joseph I baron Stillfried von Rattonitz (1695–1739)
 1739–1761 – Anna von Stillfried hrabina von Salburg (1703–1761), żona Johanna Josepha I
 1761–1767 – Michael Raymund baron Stillfried und Rattonitz (1730–1796)
 1767–1773 – Augustyn von Stillfried
 1773–1796 – Michał Rajmund von Stillfried
 1796–1805 – Johann Joseph (Jan Józef) II, hrabia Stillfried und Rattonitz (1762–1805)
 1805–1810 – Fryderyk August von Stillfried
 1810–1945 – rodzina von Magnisów

Zabytki 
 Do wojewódzkiego rejestru zabytków, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959, na listę wpisane są obiekty:

Inne obiekty 

 Inne ciekawe miejsca

 Kompleks Sportowy-Rekreacyjny CTS w dzielnicy Słupiec (hala widowiskowo-sportowa, boiska, korty tenisowe, Aqua Centrum – basen z szeregiem atrakcji).
 Okolice do zwiedzania latem
 Góry Sowie, Góry Stołowe, Góry Suche, Wielka Sowa, Wzgórza Włodzickie,
 Podziemne hitlerowskie miasta Gór Sowich: Osówka, Walim i Włodarz
 Zimowe ośrodki narciarskie
 Sokolec, Rzeczka, Przełęcz Jugowska.

Struktura powierzchni 

Według danych z 2023 Nowa Ruda ma obszar 37,05 km² (129. miejsce w kraju), w tym:
 użytki rolne: 61%
 użytki leśne: 17%
Miasto stanowi 2,25% powierzchni powiatu.

Demografia 

Dane z 31 grudnia 2010:

Ludność – podział na dzielnice (dane z 30 czerwca 2004 r.):
 Nowa Ruda – Centrum – 10 528
 Nowa Ruda – Słupiec – 10 893
 Nowa Ruda – Drogosław – 3819

Liczba ludności na osiedlach mieszkaniowych:
 Osiedle Wojska Polskiego – 3679
 Osiedle XXX-lecia – 1897
 Osiedle Piastowskie – 1637

Piramida wieku mieszkańców Nowej Rudy w 2014.

Gospodarka 
W Nowej Rudzie przez kilkaset lat wydobywany był węgiel kamienny. Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda została zamknięta w ramach restrukturyzacji górnictwa. W Słupcu pracuje odkrywkowa kopalnia gabra – kamieniołom. Obecnie w Nowej Rudzie funkcjonuje część Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W mieście działają następujące zakłady: ZPAS S.A., ZPAS-NET, Ostheimer-Akok, Matplast, Faned, Orion, ITR Poland, Plastitec Kopalnia Czerwonego Piaskowca, CTS. W 2015 nastąpiło uruchomienie Umicore Autocat Poland. Przygotowywane jest ponowne otwarcie kopalni węgla koksującego przez australijską firmę Balamara Ltd. Ponadto w mieście funkcjonuje Noworudzki Park Przemysłowy oraz Technoinkubator Nowa Ruda. W lipcu 2015 zakład w Nowej Rudzie otworzyła niemiecka firma Framo Morat.

Zanieczyszczenie powietrza 
Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Nowa Ruda została sklasyfikowana jako dwudzieste pierwsze najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej. Według ekspertów Polskiego Alarmu Smogowego, Nowa Ruda jest miastem o najgorszej jakości powietrza w Polsce. Dane z opublikowanego przez nich raportu za 2021 rok wskazują, że w mieście smog utrzymywał się przez 96 dni, czyli niemal całą zimę, natomiast stężenie rakotwórczego benzo(a)pirenu przekraczało dopuszczalną normę o 1500%.

Sąsiednie gminy 
Nowa Ruda (gmina wiejska), Radków.

Transport 

 Drogi wojewódzkie
 381: Wałbrzych – Nowa Ruda – Kłodzko (DK8)
 384: (DK8, DK39) – Łagiewniki – Dzierżoniów – Bielawa (obwodnica) – Nowa Ruda
 385: Tłumaczów – Nowa Ruda – Srebrna Góra – Ząbkowice Śląskie – Ziębice – Grodków – Jaczowice (DK8)

 Drogi lokalne
 Nowa Ruda – Jugów – Sokolec – Walim
 Nowa Ruda – Bieganów
 Nowa Ruda – Bożków – Gorzuchów
 Nowa Ruda – Dzikowiec – Wolibórz

Centrum miasta ominąć można obwodnicą, której budowa zakończyła się 12 listopada 2014.

 Kolej

 Linia kolejowa nr 286: Wałbrzych Główny – Nowa Ruda – Kłodzko Główne (niezelektryfikowana).
Przewozy osobowe obsługuje spółka Koleje Dolnośląskie SA. W mieście znajdują się stacje i przystanki kolejowe: Nowa Ruda, Nowa Ruda Przedmieście i Zdrojowisko, stacja towarowa Nowa Ruda-Słupiec oraz nieczynny przystanek Słupiec Dolny.

Połączenia kolejowe:
 Wałbrzych Główny,
 Kłodzko Miasto,
 Wrocław Główny,
 Kudowa – Zdrój.

Komunikacja miejska
Od września 2021 roku w Nowej Rudzie działa linia komunikacji miejskiej łącząca dzielnice Drogosław, Centrum i Słupiec. Docelowo komunikacja miejska obsługiwana ma być autobusami elektrycznymi, które miasto planuje zakupić z dofinansowaniem z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. 6 czerwca 2023 burmistrz Tomasz Kiliński podpisał umowę na zakup dwóch autobusów elektrycznych Solaris Urbino 9 LE electric (z opcją na zakup kolejnego) z przedstawicielem firmy Solaris – Waldemarem Wlazło. Umowa opiewa na kwotę 5 620 000 zł, a dostarczenie autobusów ma potrwać do 12 miesięcy od daty jej podpisania.

Klimat (1979–2013)

Kultura 

Nowa Ruda jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości i gmin. W mieście działa Miejski Ośrodek Kultury, kino, Miejska Biblioteka Publiczna, działają dwa muzea: Górnictwa i Josepha Wittiga. Organizowane są imprezy zarówno plenerowe, jak i salowe z zakresu teatru, muzyki, czy tańca.

W 2016 Agnieszka Holland realizowała w mieście zdjęcia plenerowe i wnętrz do swojego filmu Pokot.

 Miejski Ośrodek Kultury
W Nowej Rudzie życie kulturalne toczy się głównie wokół Miejskiego Ośrodka Kultury, którego początki sięgają 1971. MOK organizuje wiele imprez kulturalno-rozrywkowych, festynów; prowadzi zajęcia z dziedziny plastyki, muzyki, czy teatru. Ośrodek dysponuje dwiema salami. Jedną większą – na 360 miejsc, która jest jednocześnie salą kinową. Prowadzone tutaj „Kino MOK” wyświetla seanse filmowe dla mieszkańców miasta i nie tylko. Druga sala, mniejsza, może pomieścić około 200 widzów. Używana jest podczas imprez estradowych, teatralnych i muzycznych licznie organizowanych w Nowej Rudzie. Spośród najważniejszych imprez organizowanych w mieście wyróżniają się:
 Międzynarodowe Noworudzkie Spotkania z Folklorem
 Dni Nowej Rudy
 Turniej Tańca Towarzyskiego
 Noworudzki Filmowy Zawrót Głowy
 Dni Japonii
 Bieguny Kultury
 Smaki Pogranicza (zabawy kawą)
 Maraton Zumby
 Festiwal Góry Literatury

 Miejska Biblioteka Publiczna
Historia MBP w Nowej Rudzie sięga 1949. Biblioteka dysponuje dużym księgozbiorem, w którym znajduje się ponad 130 tysięcy woluminów; prenumeruje około 10 tytułów czasopism i gazet. Uzupełnieniem tychże zasobów są zbiory audiowizualne, w którym znajduje się ponad 2,5 tysiąca pozycji. Biblioteka jest współorganizatorem kilku wydarzeń kulturalnych, a mianowicie:
 Noworudzkich Spotkań z Poezją
 Ogólnopolskich Konkursów Poetyckich: O Laur Kosmicznego Koperka, im. Zygmunta Krukowskiego
 Polsko-Czeskich Dni Kultury Chrześcijańskiej.

Przy Miejskiej Bibliotece Publicznej w Nowej Rudzie działał Noworudzki Klub Literacki Ogma, który patronował i zrzeszał lokalnych poetów i twórców. Wydawane są antologie poetyckie.

 Muzea

 Dom – Muzeum Josepha Wittiga – kronikarza Nowej Rudy (między Nową Rudą a Słupcem, na północ od szosy)
 Muzeum Górnictwa z podziemną trasą i kolejką górniczą (na północ od centrum)
 Muzeum Minerałów w Nowej Rudzie

Szkolnictwo 
W Nowej Rudzie znajdują się następujące placówki edukacyjne:
 Przedszkole Miejskie Nr 1
 Przedszkole Miejskie Nr 2
 Szkoła Podstawowa Nr 2
 Szkoła Podstawowa Nr 6
 Szkoła Podstawowa Nr 7
 Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Henryka Sienkiewicza w Nowej Rudzie
 Noworudzka Szkoła Techniczna im. Stanisława Staszica
 Centrum Szkoleniowo-Usługowe „KaeRtur” – niepubliczna placówka kształcenia ustawicznego i doskonalenia nauczycieli
 Powiatowe Centrum Doradztwa i Poradnictwa Psychologiczno-Pedagogicznego w Kłodzku – Biblioteka Pedagogiczna w Nowej Rudzie
 Centrum Kształcenia „Profesja” – szkoła niepubliczna zaoczna

Media 
 „Gazeta Noworudzka” – tygodnik
 „Kurier Noworudzko-Radkowski” – informator samorządowy
 NowaRuda24.pl – informacje i wydarzenia
 Nowa-Ruda.com – informacje kulturalne z Nowej Rudy i okolic
 nowaruda.info – informacje i wydarzenia
 „Noworudzianin” – tygodnik
 Telewizja Sudecka
 „Wiadomości Gospodarcze”

Wspólnoty wyznaniowe 

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia św. Barbary
 parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej
 parafia św. Mikołaja w Nowej Rudzie
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Nowa Ruda-Centrum
 zbór Nowa Ruda-Słupiec (Sala Królestwa ul. Radkowska 24B)
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 filiał parafii w Wałbrzychu

Opieka zdrowotna 
 Ludzi
 W Nowej Rudzie istnieje Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej (organem założycielskim zakładu jest Starostwo Powiatowe w Kłodzku). Zakład posiada 2 przychodnie rejonowe na terenie miasta (dzielnica Centrum i Drogosław), Ośrodek Zdrowia w Jugowie, Ośrodek Zdrowia w Bożkowie, oraz Szpital Rejonowy, w skład którego wchodzą działy: Wewnętrzny „A”, Wewnętrzny „B”, Pediatryczny, Zakład Opiekuńczo Leczniczy w Nowej Rudzie, Centralne Laboratorium Analityczne.
 W Nowej Rudzie znajdują się również przychodnie niepubliczne: Lekarska Spółdzielnia Specjalistyczna „Evita” (3 przychodnie w dzielnicach: Centrum, Słupiec, Drogosław), Centrum Medyczne Euromed NZOZ, NZOZ „Zdrowie”, Przychodnia specjalistyczna „Optomed”.
 W dzielnicy Centrum przy ul. Krańcowej zlokalizowana jest Podstacja Pogotowia Ratunkowego. Podstacja swoim zasięgiem obejmuje gminy: Nowa Ruda (Miasto), Nowa Ruda, Radków.

 Zwierząt
 W Nowej Rudzie znajduje się jedyny na Dolnym Śląsku punkt usług inseminacyjnych zwierząt hodowlanych

Sport i rekreacja 
 Klub Sportowy Piast, ul. Sportowa 1
 Centrum Turystyczno-Sportowe Spółka z o.o., ul. Kłodzka 16
 Hala Widowiskowo-Sportowa, ul. Kłodzka 16
 „Aqua Centrum”, ul. Kłodzka 16
 Górska Turystyka Konna Overo Stefan Kobak, ul. Nowa Osada 5
 Stajnia Pod Lasem Janusz Cembryło, ul. Ugory 11
 Korty tenisowe, ul. Kłodzka (przy Hali Sportowej) oraz ul. Łużycka
 Wieża wspinaczkowa (dawny szyb Kopalni KWK Nowa Ruda), ul. Kłodzka – najwyższa ścianka wspinaczkowa w Polsce (58,8 m)

Władze miasta 

 Rada Miejska w Nowej Rudzie
Nowa Ruda ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy miasta wybierają do swojej rady miasta 21 radnych w wyborach co 4 lata, w 21 okręgach wyborczych. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz, znajdujący się na rynku.

 Burmistrzowie Nowej Rudy (od 1990):
 1990–1994: Stanisław Łukasik
 1994–1998: Andrzej Cyman
 1998–2002: Marek Bawecki
 od 2002: Tomasz Jacek Kiliński

Mieszkańcy Nowej Rudy wybierają parlamentarzystów do Sejmu z okręgu wyborczego Wałbrzych, a do Senatu z okręgu wyborczego dzierżoniowsko-kłodzko-ząbkowickiego, zaś posłów do Parlamentu Europejskiego z dolnośląsko-opolskiego okręgu wyborczego z siedzibą we Wrocławiu. W mieście znajduje się biuro poselskie Moniki Wielichowskiej z PO oraz biuro senatorskie Aleksandra Szweda z PiS.

W Nowej Rudzie znajduje się także siedziba gminy wiejskiej Nowa Ruda.

Osoby związane z miastem 

aktorzy:
 January Brunov (ur. 1964), polski aktor
  (ur. 1941), czeska aktorka
 Zdzisław Leśniak (1930–2002), polski aktor
 Krzysztof Tyniec (ur. 1956), polski aktor filmowy i teatralny
 Robert Więckiewicz (ur. 1967), polski aktor filmowy

duchowni:
 Stanisław Orzechowski (1939–2021), prałat, duszpasterz
 Joachim Reinelt (ur. 1936), biskup Drezna i Miśni
 Marian Kopko (ur. 1951), prałat, duszpasterz „S”, kustosz

pracownicy naukowi
 Lili Fuchsberg (ur. 1942) – francuska muzykolożka
 Witold Roter (1932–2015), profesor matematyki
osoby historyczne:
 Joseph Ebers (1845–1923), architekt
 Franz Eckert (1852–1916), kompozytor hymnów Japonii, Korei
 Paul Elsner (1865–1933), nauczyciel, muzyk i kompozytor
 Carl Ferche (1853–1940), turysta, honorowy obywatel miasta
 Fritz Jung (1903–1981), prof. na Uniw. Gutenberga
 Robert Karger (1874–1946), poeta piszący w dialekcie kłodzkim
 Friedrich Kayssler (1874–1945), aktor, pisarz i kompozytor
 Friedrich Wilhelm Otte (1898–1944), generał-major Wehrmachtu
 Józef Sokol (1898–1974), płk, dowódca 3 Batalionu Strzel. Karp.
 Ernst Seger (1865–1939), rzeźbiarz
 Joseph Wittig (1879–1949), profesor teologii, filozof

politycy:
 Teresa Bazała (ur. 1955), posłanka, nauczyciel
 Julian Golak (ur. 1957), wydawca, samorządowiec, opozycjonista
 Krystyna Herman (ur. 1951), posłanka
 Grzegorz Kołacz (ur. 1966), polityk
 Ryszard Jastrzębski (ur. 1956), poseł
 Mieczysław Szyszka (ur. 1961), polityk, senator
 Jacek Uczkiewicz (ur. 1950), poseł, były wiceminister finansów
 Monika Wielichowska (ur. 1973), posłanka

sportowcy:
 Jan Jankiewicz (ur. 1955), kolarz
 Manfred Matuszewski (ur. 1941), kolarz
 Tadeusz Nowak (ur. 1948), piłkarz, początkowo w „Górniku” Słupiec
 Dorota Nowak-Idzi (ur. 1966), pięcioboistka, multimedalistka
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata:
 Helena Grzegorczyk (1918–1985), 
 Władysław Grzegorczyk (1905–1981), 
 Jadwiga Zofia Szostakiewicz (1894–1970), 
 Janina Teresa Szostakiewicz (1925–2004),
twórcy: 
 Przemysław Dominas (ur. 1975), autor książek o historii kolei
 Edyta Geppert (ur. 1953), piosenkarka
 Anna German (1936–1982), piosenkarka i kompozytorka
 Jaga Hupało (ur. 1966), kreatorka wizerunku
  (ur. 1975), zał. przedsiębiorstwa OVHcloud
 Zygmunt Krukowski (1951–2013), poeta, tłumacz, dramaturg
 Tomasz Leśniowski (ur. 1968), poeta, animator społeczno-kulturalny
 Karol Maliszewski (ur. 1960), poeta, prozaik, krytyk literacki
 Juliusz Multarzyński (ur. 1948), artysta fotografik
 Olga Tokarczuk (ur. 1962), pisarka, laureatka Nagrody Nobla

Miasta partnerskie 
  Wallers-Arenberg, Francja
  Castrop-Rauxel, Niemcy
  Broumov, Czechy

Zobacz też 
 Gmina Nowa Ruda
 Obniżenie Noworudzkie
 Powiat noworudzki
 Związek Miast Polskich

Przypisy

Bibliografia 
 Behan Andrzej: Nowa Ruda: przewodnik historyczno-turystyczny. Nowa Ruda: Wydawnictwo Maria, 2007, .
 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Kolebka i rozwój przestrzenny miasta Nowa Ruda, Cz. 1, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, .
 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto pracujące, Cz. 3, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005,  (całość)
 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto walczące, Cz. 4, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005,  (całość), 83-88842-90-0 (cz. 4)
 Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Rozśpiewane miasto, Cz. 5, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006,  (całość), 83-88842-99-4 (cz. 5)
 Słownik geografii turystycznej Sudetów. Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie, T. 11, pod red. M. Staffy, Wrocław, Wyd. I-Bis 1995, s. 259–283.
 550 let Hrabství kladského 1459–2009 (sborník) / 550 lat Hrabstwa Kłodzkiego 1459–2009 (księga zbiorowa). Edytor . Trutnov 2009, s. 42, 46–47, 52, 70, 80, 239, .

Linki zewnętrzne 
 
 Portal informacyjny i Radio internetowe NowaRuda24.pl
 
 Joseph Wittig, Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona,Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937.

 
Miasta w województwie dolnośląskim
Dawne ośrodki górnictwa w Polsce
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku