Uniwersał połaniecki

Uniwersał połaniecki (właściwie Uniwersał urządzający powinności gruntowe włościan i zapewniający dla nich skuteczną opiekę rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość w komisjach porządkowych) – akt prawny wydany przez Tadeusza Kościuszkę 7 maja 1794 roku w okolicach miasta Połaniec. Formalnie był wydany w imieniu rządu krajowego Rzeczypospolitej Obojga Narodów w oparciu o art. IV Konstytucji Trzeciego Maja.

Charakter 
Był to drugi po Konstytucji 3 maja i zarazem ostatni akt prawny Rzeczypospolitej, który formalnie przyznawał ograniczoną wolność osobistą chłopom pańszczyźnianym. Uniwersał ten, jak większość aktów prawnych wydanych w czasie insurekcji kościuszkowskiej, nie przetrwał jej upadku i nie miał prawie żadnego wpływu na faktyczną sytuację chłopów. Głównym powodem jego wydania było zalegalizowanie oddziałów kosynierów i umożliwienie chłopom walki zbrojnej w ramach armii powstańczej. Uniwersał stanowił jednak piękne zakończenie reform polskiego Oświecenia i z biegiem lat nabrał znaczenia symbolicznego.

Treść 
Postanowienia Uniwersału dotyczyły:
 ograniczenia poddaństwa chłopów,
 nadania im wolności osobistej,
 przyznania prawa opuszczenia ziemi, po spełnieniu określonych warunków (spłata długów, zaległych podatków, zawiadomienie wojewódzkiej komisji porządkowej),
 uznania ograniczonego prawa chłopów do dochodzenia swoich spraw w sądach,
 zapewnienia nieusuwalności z ziemi, zakazania rugów i potwierdzenia własności podległej,
 zmniejszenia pańszczyzny od 1/3 do 1/2, z obietnicą dalszych ulg po wygranym powstaniu,
 zawieszenie wykonania pańszczyzny chłopom powołanym do wojska,
 polecenia zawierania umów między szlachtą a chłopami,
 wprowadzenia urzędu dozorcy, który był pierwszym w dziejach Polski urzędnikiem państwowym reprezentującym sprawy chłopskie. Jeden dozorca miał mieć pod swoją opieką okręg liczący ok. 1000 gospodarstw. Miał dbać o przestrzeganie postanowień Uniwersału.

W toku insurekcji zapowiedziano uwłaszczenie chłopów – uczestników powstania z gruntów narodowych i skonfiskowanych zdrajcom.

Dozorcy 
Dozorcy byli urzędnikami państwowi, mającymi opiekować się chłopami, kontrolować szlachtę, pośredniczyć w sporach między chłopami i szlachtą, czuwać nad bezpieczeństwem publicznym (bunty chłopskie). Ponadto do ich zadań miały należeć: spisy ludności, utrzymanie dróg i mostów, rozwój rolnictwa, ochrona lasów, opieka nad szkołami wiejskimi. Dozorców miały ustanawiać wojewódzkie komisje porządkowe, a potem szlachta, mieszczanie, władze miejskie i gromady wiejskie. Dozorcami mogły być osoby umiejące czytać, pisać, liczyć i cieszące się dobrą opinią. Odwołania od decyzji dozorców miały rozpatrywać komisje porządkowe.

Dla uczczenia wydania Uniwersału i pamięci o nim, w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki usypano w Połańcu Kopiec Kościuszki.

Przypisy

Bibliografia 
 J. Kowecki, Uniwersał połaniecki i sprawa jego realizacji, Warszawa 1957.
 Wojciech Witkowski, Historia administracji w Polsce 1764-1989, Warszawa 2007.

Linki zewnętrzne 
 Uniwersał połaniecki z 7 V 1794 roku
 Tekst Uniwersału w zmodernizowanej pisowni

Historia chłopów w I Rzeczypospolitej
Prawo publiczne I Rzeczypospolitej
Powstanie kościuszkowskie
Połaniec
Źródła prawa polskiego okresu przedrozbiorowego