Julian Tuwim

Julian Tuwim (ur. 13 września 1894 w Łodzi, zm. 27 grudnia 1953 w Zakopanem) – polski poeta żydowskiego pochodzenia, pisarz, autor wodewili, skeczy, librett operetkowych i tekstów piosenek; jeden z najpopularniejszych poetów dwudziestolecia międzywojennego. Współzałożyciel kabaretu literackiego „Pod Picadorem” i grupy poetyckiej „Skamander”. Bliski współpracownik tygodnika „Wiadomości Literackie”. Tłumacz poezji rosyjskiej, francuskiej, niemieckiej oraz łacińskiej. Brat polskiej literatki i tłumaczki Ireny Tuwim, kuzyn aktora kabaretowego i piosenkarza Kazimierza „Lopka” Krukowskiego. Jego bratem stryjecznym był aktor Włodzimierz Boruński.

Podpisywał się ponad czterdziestoma pseudonimami m.in. Oldlen, Tuvim, Schyzio Frenik, Jan Wim, Pikador, Roch Pekiński, Owóż, Czyliżem, Atoli, Wszak, On-że, Schyzio-Frenik, Folcio-Berżer, Mulek Róż, Gibz i Marmureg, Peer, Tik, Mik i Optyk, Quis, Korek i Amorek, Dr Jodocus, Dr Moraviglio, Dr Pietraszek, dr Zajączkowski, Dyzio, T. Slaz, Teofil, Torreador, Sigma, Twardzioch, St. Brzost, Jerzy Wł. Urbański, Robert Galant, Alcybiades Kminek, Ariostefanes, Old Ack, Julian Rozbij Tuwicki, Zenon Pseudeck, Fra Filippo Sconoppi, Harryman, I. Dem, Ikacy Ikacewicz początkujący poeta, Barbiere di Varsavia, Prof. Baltazar Dziwacki, Profesor Ptaszek, Edumion, Stary małpiarz, Tandal Endymion, Zenon Pseudeckq, Madam Ickiewicz.

Życiorys

Lata młodości (1894–1916) 
Urodził się w Łodzi, przy ul. Widzewskiej 44 (obecnie Kilińskiego 46), w mieszczańskiej rodzinie zasymilowanych Żydów Izydora i Adeli Tuwimów. W latach 1904–1914 uczęszczał do Męskiego Gimnazjum Rządowego w Łodzi. Na początku uczył się słabo, nie okazywał zainteresowania przedmiotami ścisłymi, zwłaszcza matematyką, przez co powtarzał szóstą klasę.

Zadebiutował w 1911 przekładem na esperanto wierszy Leopolda Staffa. W 1913 miał miejsce jego właściwy debiut poetycki, wiersz Prośba opublikowany został w „Kurierze Warszawskim”. Utwór poeta podpisał inicjałami St. M., poznanej w 1912, swojej przyszłej żony Stefanii Marchwiówny.

Pobyt w Warszawie (1916–1939) 
W 1916, z myślą rozpoczęcia studiów, przeniósł się do Warszawy. Studiował prawo i filozofię na Uniwersytecie Warszawskim (1916–1918), ukończył jedynie po jednym semestrze. W trakcie studiów rozpoczął współpracę z czasopismem Pro Arte et Studio. Był jednym z założycieli grupy poetyckiej Skamander w 1916. Pisał teksty do programów Teatru Sfinks.

30 kwietnia 1919 poślubił Stefanię Marchew. W czasie wojny polsko-bolszewickiej pracował w Biurze Prasowym Józefa Piłsudskiego. W młodości inspirował się twórczością Leopolda Staffa (pisał o tym w swych pamiętnikach). Członek założyciel Związku Artystów i Kompozytorów Scenicznych (ZAiKS).

Życie na obczyźnie (1939–1946) 
W 1939 wyemigrował przez Rumunię, Włochy do Francji. Wspólnie z Janem Lechoniem, Antonim Słonimskim, Kazimierzem Wierzyńskim oraz Mieczysławem Grydzewskim (określanymi jako poeci satelici) spotykali się w paryskiej kawiarni Café de la Régence.

W obliczu upadku Francji (1940) i osobistego zagrożenia, Tuwim i Lechoń udali się przez Hiszpanię do Lizbony, a następnie do Rio de Janeiro, gdzie dołączył do nich Kazimierz Wierzyński. Ostatecznie wspólnie też wyjechali do Nowego Jorku, gdzie poeta mieszkał przez blisko pięć lat (1942–1946).

Tuwim i Oskar Lange pisali dla pism „Nowa Polska” oraz „Robotnik”, natomiast Wierzyński i Lechoń utworzyli „Tygodnik Polski”. Z kolei Grydzewski wyjechał do Londynu, gdzie pozostał redaktorem naczelnym demokratyczno-liberalnego tygodnika „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”, a po wojnie „Wiadomości”, odpowiednika krajowych „Wiadomości Literackich”. Członkowie grupy poetyckiej „Skamander” stanowili pierwszą, wielką falę emigracji polskich literatów i poetów.

W czasie okupacji niemieckiej całość twórczości Tuwima trafiła na niemieckie listy proskrypcyjne jako szkodliwa i niepożądana z przeznaczeniem do zniszczenia.

Ostatnie lata w Polsce (1946–1953) 
Do Polski Tuwim wrócił w czerwcu 1946 i stał się osobą chronioną, adorowaną i uprzywilejowaną przez ówczesne władze. Został okrzyknięty poetą państwowym. W tym samym roku Tuwimowie adoptowali córkę Ewę. W latach 1947–1950 pełnił funkcję kierownika artystycznego Teatru Nowego. W listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina. Po wojnie Tuwimowie otrzymali dom w Aninie przy ul. Zorzy 19, gdzie mieszkali wraz z Ireną Tuwim (siostrą poety). Dom ten po śmierci Tuwima nabył Piotr Jaroszewicz.

W ostatnich latach życia stworzył niewiele wierszy; czasami tylko ulegał prośbom zaprzyjaźnionych redaktorów, potrzebujących wierszy na rocznicowe okazje. Pisał prywatnie (bez publikowania). Do końca zajmował się też tłumaczeniami i zbieraniem kuriozów literackich, które publikował w miesięczniku „Problemy” w cyklu „Cicer cum caule”. W 1949 zredagował antologię Polska nowela fantastyczna.

Rodzina 
Ojciec poety, Izydor Tuwim (ur. 22 lipca 1858 w Kalwarii, zm. 1935), ukończył szkołę w Królewcu, następnie studiował w Paryżu, znał kilka języków obcych. Był urzędnikiem oddziału łódzkiego Azowsko-Dońskiego Banku Handlowego. Zmarł w 1935 i jest pochowany na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi.

Matka, Adela z Krukowskich (ur. 9 stycznia 1872 w Mariampolu, zm. 1942), była córką właściciela drukarni, pochodziła z rodziny inteligenckiej, jej czterej bracia byli adwokatami oraz lekarzami. Po śmierci męża popadła w poważną chorobę psychiczną, próbowała popełnić samobójstwo. Ostatni okres życia spędziła w szpitalu dla psychicznie chorych w Otwocku. Podczas likwidacji otwockiego getta została zastrzelona przez Niemców 19 sierpnia 1942. Pierwotnie pochowana w Otwocku, w masowym grobie.

Później oboje spoczęli na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi, gdzie odnalezione w Otwocku ciało matki Julian Tuwim ekshumował i złożył. W 2013, z okazji obchodów „Roku Tuwima”, jako jeden z jego istotnych elementów, władze Łodzi sfinansowały prawie dokładną rekonstrukcję pierwotnego – przedwojennego – pomnika na grobie ojca J. Tuwima. Mieli dwoje dzieci: Juliana i córkę Irenę.

Julian Tuwim poślubił Stefanię Marchew (1894–1991) 30 kwietnia 1919 r. w Wielkiej Synagodze w Łodzi.

Po powrocie z emigracji adoptowali z otwockiego domu dziecka córkę Ewę, która w 2006 r. założyła „Fundację im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim”. Celem Fundacji jest udzielanie pomocy niepełnosprawnym i nieuleczalnie chorym dzieciom oraz niepełnosprawnej i nieuleczalnie chorej młodzieży, a także sprawowanie opieki nad dorobkiem artystycznym poety oraz jego siostry.

Stan zdrowia 
Julian Tuwim nosił przez całe życie nieusuwalne duże znamię na lewym policzku, tzw. myszkę. Przez znaczną część swego życia cierpiał na zaburzenia nerwicowe (agorafobia, nerwica wegetatywna) i depresję, które ograniczały jego normalne funkcjonowanie i pracę. Jedną z przyczyn jego problemów zdrowotnych był alkoholizm. W atmosferze nasilających się ataków antysemickich wymierzonych w Tuwima, poeta zaczął cierpieć na agorafobię. Pierwszy atak agorafobii miał miejsce w 1932 roku, kolejne ataki pojawiały się coraz częściej, przez co w pewnych okresach Tuwim miewał problem z opuszczeniem mieszkania. Do tego przeszedł ciężką operację wrzodów żołądka, a jego nerwica lękowa zaczęła się nasilać. Dodatkowym obciążeniem były problemy rodzinne: śmierć ojca i postępująca choroba matki. W 1936 r. podjął leczenie w Bad Gräfenberg (dzisiejsze Lázně Jeseník) metodą Vincenza Priessnitza.

Śmierć 
Zmarł 27 grudnia 1953 w pensjonacie ZAiKS-u „Halama” w Zakopanem na atak serca.

Został pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A24-tuje-14/15). W imieniu władz PRL przemówienie pożegnalne na pogrzebie wygłosił minister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski.

Twórczość 
Był autorem tekstów kabaretowych, rewiowych i librecistą oraz autorem tekstów politycznych. Był współautorem i redaktorem pism literackich i satyrycznych (Skamander, Wiadomości Literackie, „Cyrulik Warszawski”). Tłumacz literatury rosyjskiej, m.in. Aleksandra Puszkina (Jeździec miedziany, Połtawa), Władimira Majakowskiego (Obłok w spodniach). Był autorem popularnych wierszy dla dzieci, m.in. Lokomotywa, Ptasie radio, Pan Hilary, Słoń Trąbalski, Bambo. Był bibliofilem i kolekcjonerem kuriozów (Czary i czarty polskie, Pegaz dęba, Cicer cum caule).

Znany był ze swojego specyficznego humoru objawiającego się bystrością umysłu i świeżością. Świeżości tej szukał najczęściej w języku – głównym orężu modernizmu, a szczególnie postmodernizmu. Swe badania językowe rozpoczął od nauki esperanto jeszcze w latach gimnazjalnych. Tłumaczone na esperanto wiersze Staffa, a także Testament mój (Mia testamento) Juliusza Słowackiego i inne wiersze zostały opublikowane na łamach Esperantysty Polskiego (Pola Esperantisto). W późniejszych badaniach nad językiem tworzył neologizmy. Podobnie jak B. Leśmian, A. Wat i S. Młodożeniec, tworzył tak zwany język pozarozumowy (zaum), którego poznanie miało być aprioryczne i zgodne ze skojarzeniami każdego odbiorcy. Próby te wyraził w Słopiewniach.

Poezja Tuwima uważana jest za jedną z najtrudniejszych ze względu na częste gry słów, zwielokrotnienia znaczeń jednego wyrazu poprzez inne, nie zawsze jasne podkreślenia niektórych słów w zdaniu jakby było ono niedokończone. Ogromna giętkość i błyskotliwość tego języka przyjmuje często koloryt humorystyczny, jak w Balu w Operze. Słowa przyjmują cechy opisywanej rzeczywistości (np. mistrzowsko zastosowana została rytmika i szelest polskich słów w Lokomotywie, przez co jest to wiersz-onomatopeja).

Oprócz dzieł charakteryzujących się niebywałym pięknem i kulturą słowa, Julian Tuwim tworzył także wiersze pisane językiem potocznym, czy wprost wulgarnym (np. „Do prostego człowieka” czy „Wiersz, w którym autor grzecznie, ale stanowczo uprasza liczne zastępy bliźnich, aby go w dupę pocałowali”).

Jedynym właścicielem autorskich praw majątkowych wszystkich utworów poety oraz jego siostry Ireny Tuwim-Stawińskiej jest Fundacja im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim, założona w 2006 r., przez córkę Tuwima Ewę Tuwim-Woźniak.

Narodowość 
Dla polskich antysemitów, szczególnie w okresie międzywojennym, na zawsze pozostał Żydem i jako taki był w tym czasie przedmiotem brutalnych ataków. Zarzucano mu „zażydzanie” polskiej literatury: „Tuwim nie pisze po polsku, lecz tylko w polskim języku (...), a jego duch szwargoce” („Prosto z mostu”, publikacje w latach 1930). Nazywano go gudłajskim Mickiewiczem. Natomiast dla wielu Żydów był zdrajcą, który wybrał polskość. Tuwim zmagał się z tą swoją podwójną tożsamością przez całe życie. Pisał o tym wielokrotnie przed wojną, choćby w wierszu dedykowanym Stanisławowi Piaseckiemu „Poeta zazdrości pewnemu literatowi imieniem Staś, że jest Sarmatą; on zaś, nieszczęsny poeta, żydem parchatym jest. Takoż obojej stron żywot wiernie opisany”, który ukazał się na łamach „Szpilek”.

Konsekwentnie odmawiano wyboru Tuwima do Polskiej Akademii Literatury ze względu na pochodzenie,  w 1938 r. prezes akademii Wacław Sieroszewski wprost apelował o zignorowanie Tuwima. Przed II wojną światową Tuwim opowiadał się za asymilacją Żydów.

Najmocniej problem swojej tożsamości narodowości poruszył w manifeście „My, Żydzi Polscy” opublikowanym w sierpniu 1944 r. w Londynie, w którym mówi „[j]estem Polakiem, bo mi się tak podoba”, ale pisze także, że jest Żydem, gdyż czuje więź ze wszystkimi, którzy zginęli w Zagładzie. Problem swojej tożsamości narodowości J. Tuwim poruszył także m.in. w pierwszych wersach wiersza napisanego z okazji pochowania matki na łódzkim cmentarzu żydowskim („Matka”): Jest na łódzkim cmentarzu, / Na cmentarzu żydowskim, / Grób polski mojej matki, / Mojej matki żydowskiej. (...).

Swoistym manifestem związków ze społecznością żydowską, a także poparciem dla idei syjonistycznej było przyjęcie w 1948 r. przez Tuwima funkcji prezesa Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie.

Najważniejsze dzieła 
 Juwenilia (1911–1918) – wczesne próby poetyckie, sam Tuwim nigdy ich nie wydał.
 Czyhanie na Boga (1918)
 Sokrates tańczący (1920)
 Siódma jesień (1922)
 Pogrzeb prezydenta Narutowicza (1922)
 Wierszy tom czwarty (1923)
 Czary i czarty polskie (1924)
 Wypisy czarnoksięskie (1924)
 A to pan zna? (1925)
 Czarna msza (1925)
 Tysiąc dziwów prawdziwych (1925)
 Słowa we krwi (1926)
 Tajemnice amuletów i talizmanów (1926)
 Strofy o późnym lecie
 Rzecz czarnoleska (1929)
 Do prostego człowieka (1929)
 Jeździec miedziany (1932, przekład Puszkina)
 Biblia cygańska i inne wiersze (1932)
 Jarmark rymów (1934)
 Polski słownik pijacki i antologia bachiczna (1935)
 Bambo (1935)
 Treść gorejąca (1936)
 Lutnia Puszkina (1937)
 Rzepka (1938)
 Bal w Operze (1936, wyd. 1946)
 Wiersz, w którym autor grzecznie, ale stanowczo uprasza liczne zastępy bliźnich, aby go w dupę pocałowali (1937)
 Lokomotywa (1938)
 Kwiaty polskie (1940–1946, wyd. 1949)
 Pegaz dęba, czyli panopticum poetyckie (1950)
 Piórem i piórkiem (1951)
 Cicer cum caule (1949–1953)

Ordery i odznaczenia 
 Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 29 grudnia 1953)
 Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949)
 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (17 maja 1946)
 Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935)

Nagrody i wyróżnienia 
 Nagroda Państwowa I stopnia (1952)
 Nagroda Miasta Łodzi – nagroda literacka za całokształt działalności pisarskiej na polu literatury (1928)
 Nagroda Miasta Łodzi – nagroda literacka za całokształt twórczości poetyckiej (1949).
 Nagroda polskiego PEN Clubu (1935)
 Doktorat honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego (1949)
 Uchwałą Sejmu RP VII kadencji z 7 grudnia 2012 rok 2013 ogłoszony został Rokiem Juliana Tuwima

Tuwim w piosenkach 

Piosenki powstałe na podstawie utworów Juliana Tuwima, bądź specjalnie pod tym kątem napisane przez autora (alfabetycznie):
 Absztyfikanci Grubej Berty, piosenkę wykonał zespół Bez Jacka
 Berlin 1913, śpiewa do muzyki własnej Leszek Długosz, utwór wykonał również Jakub Blokesz
 Całujcie mnie wszyscy w dupę, Fokus w ramach projektu Poeci
 Chrystus miasta, Buldog na płycie Chrystus miasta
 Co nam zostało z tych lat?, śpiewa Chór Dana, Mieczysław Fogg
 Do prostego człowieka, piosenkę nagrały zespoły Liberum Veto, Włochaty oraz Akurat
 Do generałów, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Figielek, kompozycja Miłosz Bembinow, śpiewa Magda Polańska, chórki Agatka Chodyra
 Grande valse brillante (fragm. poematu Kwiaty polskie), muz. Z. Konieczny, śpiewa Ewa Demarczyk, ostatnio J. Steczkowska, J. Radek, Michał Bajor
 Humoreska, Buldog, na płycie Laudatores Temporis Acti
 Ja śpiewam piosenki, Hanka Ordonówna, Barbara Muszyńska, Halina Kunicka oraz Violetta Villas
 Jeżeli, śpiewa Czesław Niemen
 Kamienice, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Kobiece, śpiewa K. „Grabaż” Grabowski z zespołem Strachy na Lachy
 Kotek, kompozycja Miłosz Bembinow, śpiewa Magda Polańska i Iza Sobieraj
 Litania, Stan Borys, Buldog, na płycie Laudatores Temporis Acti
 Lokomotywa, Trudny rachunek, Dwa Michały, muzyka Jarek Kordaczuk, śpiewa Basia Raduszkiewicz
 Lokomotywa, wykonuje Lilu w ramach projektu Poeci
 Miejscowa idiotka z tutejszym kretynem, muzyka i śpiew Grzegorz Turnau
 Mieszkańcy, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Miłość ci wszystko wybaczy, muz. Henryk Wars, śpiewa Hanka Ordonówna, Jerzy Czaplicki, ostatnio również m.in. Kayah, Tatiana Okupnik
 Na pierwszy znak, śpiewa Hanka Ordonówna, ostatnio Czarno-Czarni
 Nędza, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Niczyj, Stan Borys, Buldog, na płycie Laudatores Temporis Acti oraz Stan Borys
 Noc ubogiego człowieka, śpiewa Stan Borys
 O chorym synku, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Ostry erotyk, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Pan Hilary, Lil Gruby
 Pomarańcze i mandarynki (wiersz pt. Sen złotowłosej dziewczynki), śpiewa Marek Grechuta
 Pokoik na Hożej, śpiewa Zofia Terné, Hanna Orsztynowicz
 Tomaszów, muz. Z. Konieczny, śpiewa Ewa Demarczyk, ostatnio J. Radek, Marysia Sadowska
 Trawa, Wagabunda, ZHP; także zespół Pustki na albumie Kalambury
 Ty, Buldog, na płycie Chrystus miasta
 Venus, Buldog, na płycie Laudatores Temporis Acti
 Wspomnienie, muz. M. Sart, śpiewa Czesław Niemen, Grzegorz Turnau, Janusz Radek, Kobranocka
 Wygon, Łąki Łan na płycie Łąki Łanda
 Z wierszy o państwie I–IV, Buldog, na płycie Laudatores Temporis Acti
 Zadymka, muz. Jan Kanty Pawluśkiewicz, śpiewa Marek Grechuta i zespół Anawa, ostatnio Grzegorz Turnau, na płycie Historia pewnej podróży
 Zawieja, muz. Andrzej Zieliński – Skaldowie, na płycie Od wschodu do zachodu słońca
 Zmęczony burz szaleństwem..., śpiewa Stan Borys
 Znów to szuranie, L.U.C. w ramach projektu Poeci
 Żandarm, zespół Hańba!
 Życie moje, śpiewa Stan Borys

W 2008 r. nakładem wytwórni muzycznej 4ever Music ukazała się składanka Co nam zostało z tych lat? Piosenki Juliana Tuwima.

W 2011 r. ukazała się płyta CD „Tuwim dla dorosłych. Piosenki ze spektaklu” (wyd. Teatr Muzyczny Roma). Kompozytorami muzyki do wierszy wykorzystanych w spektaklu byli: Leszek Możdżer, Jacek Kita, Jerzy Satanowski, Zygmunt Konieczny, Władysław Dan, Tadeusz Muller, Władysław Bugajski, Włodzimierz Korcz, Marcin Partyka i Krzysztof Łochowicz. Spektakl miał premierę w 2011 r. w Teatrze Muzycznym Roma (Nova Scena) w Warszawie.

Pieśni, utwory kameralne i symfonie do wierszy Tuwima 
 Karol Szymanowski – Słopiewnie na głos i fortepian op. 46bis (1921)
 Witold Lutosławski – Piosenki dziecinne na głos i fortepian: Taniec, Rok i bieda, Kotek, Idzie Grześ, Rzeczka, Ptasie plotki (1947); także w oprac. na głos i orkiestrę (1952)
 Witold Lutosławski – Spóźniony słowik na głos i fortepian (1947) lub głos i orkiestrę kameralną (1952)
 Witold Lutosławski – O Panu Tralalińskim na głos i fortepian (1947) lub głos i orkiestrę kameralną (1952)
 Henryk Mikołaj Górecki – Ptak, nr 3 z cyklu Trzy pieśni op. 3 (1956)
 Henryk Mikołaj Górecki – Pieśni o radości i rytmie op. 7 (1956/1960), zatytułowane cytatem z Tuwima
 Henryk Mikołaj Górecki – Epitafium op. 12 na chór i orkiestrę do ostatnich słów poety (1958)
 Józef Świder – Przypomnienie na sopran lub tenor z fortepianem (1955)
 Józef Świder – Cuda i dziwy na chór mieszany a cappella (1963)
 Józef Świder – Gabryś na chór mieszany a cappella (1963)
 Józef Świder – Śląsk śpiewa na chór mieszany a cappella (1968)
 Krzysztof Meyer – Quartettino na sopran, flet, wiolonczelę i fortepian (1966)
 Krzysztof Meyer – II Symfonia, do fragmentu Biblii cygańskiej (1967)
 Krzysztof Meyer – Śpiewy polskie na sopran i orkiestrę: Świt, Dwa wiatry, Rzeź brzóz, Akacje, Motyle, Suma jesieni (1974)

Miejsca w Łodzi związane z Tuwimem 
 ul. Piotrkowska 104 – Pomnik „Ławeczka Tuwima”
 ul. Legionów 2 – rzeźba „Dupa Tuwima”
 ul. Stanisława Moniuszki 4A – „Popiersie Juliana Tuwima”
 ul. Widzewska 44 – miejsce urodzenia (obecnie ul. Jana Kilińskiego 46)
 Pasaż Szulca 5 (obecnie al. 1 Maja) – kamienica, w której mieszkał w młodości
 ul. Dzielna 50 (obecnie ul. Gabriela Narutowicza 56) – kamienica, w której mieszkał w młodości
 ul. Andrzeja 40 (obecnie ul. Andrzeja Struga 42) – kamienica w której mieszkał
 ul. Mikołajewska 46 (obecnie ul. Henryka Sienkiewicza) – adres Gimnazjum Męskiego, do którego uczęszczał (obecnie III Liceum Ogólnokształcące im. T. Kościuszki)
 cmentarz żydowski przy ul. Brackiej – można tu znaleźć mogiłę rodziców Tuwima
 Pałac Młodzieży im. Juliana Tuwima w Łodzi, w latach 1964–1996, przy ul. Moniuszki 4a (d. gmach YMCA), następnie na osiedlu Retkinia, przy al. Wyszyńskiego 86.

Zobacz też

Pozostali Skamandryci 
 Antoni Słonimski
 Jarosław Iwaszkiewicz
 Kazimierz Wierzyński
 Jan Lechoń

Hasła powiązane z Tuwimem 
 Szpilki (czasopismo)
 Galeria Wielkich Łodzian
 Ławeczka Tuwima
 Polska nowela fantastyczna
 Ulica Juliana Tuwima w Łodzi
 Ulica Juliana Tuwima w Olsztynie

Inne 
 Polscy autorzy palindromów

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 publikacje
 Kazimierz Koźniewski, Historia co tydzień: szkice o tygodnikach społeczno-kulturalnych, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1976.
 Hanna Kostyrko (wybór), Podróż w dalekie lata: antologia, Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1976.

Linki zewnętrzne 
 
 
 Kalendarium na stronie Fundacji im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim
 Julian Tuwim wraca po wojnie do Polski w PKF na stronie KronikaRP
 Julian Tuwim, My, Żydzi polscy...

 
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Polscy poeci XX wieku
Polscy prozaicy XX wieku
Polscy scenarzyści XX wieku
Polscy tekściarze
Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej
Polscy tłumacze literatury łacińskojęzycznej
Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej
Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej
Członkowie polskiego PEN Clubu
Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa)
Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich
Pisarze związani z Łodzią
Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego
Skamander
Polscy esperantyści
Pisarze esperanccy
Libreciści musicalowi
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim
Laureaci Nagrody Miasta Łodzi
Polacy pochodzenia żydowskiego
Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
Ludzie urodzeni w Łodzi
Urodzeni w 1894
Zmarli w 1953