alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Crossing-over

Crossing-over – wymiana odcinków chromatyd pomiędzy chromosomami homologicznymi w czasie mejozy, w uproszczeniu jest to proces wymiany materiału genetycznego, w wyniku którego zwiększa się zmienność genetyczną. Odkrywcą procesu crossing-over był Thomas Morgan.

Przebieg 
Proces ten zachodzi w profazie I mejozy (pachytenie) i polega na tworzeniu połączeń (chiazm) między chromatydami, a następnie rozrywaniu tych połączeń, ale tak, że następuje wymiana ich odcinków. W wyniku crossing-over dochodzi do rozszczepienia genów sprzężonych i powstania nowych sprzężeń. Częstość tego procesu zależy od odległości pomiędzy rozpatrywanymi genami w chromosomie: im bliżej są one położone, tym silniej są sprzężone i mniejsze jest prawdopodobieństwo rozdzielenia ich pomiędzy dwa różne chromosomy homologiczne. Wystąpienie crossing-over w określonym miejscu chromosomu wpływa ograniczająco na możliwość zajścia c-o w pobliżu. Zjawisko to określane jest terminem interferencji.

W procesie crossing-over następuje rekombinacja homologiczna. Nukleotydy jednej nici DNA łączą się z nukleotydami homologicznymi drugiej, ale zanim to nastąpi chromosomy homologiczne ustawiają się równolegle do siebie, po czym następuje przecięcie nici w kilku miejscach. Następnie fragment homologiczny jednej nici łączy się z fragmentem drugiej krzyżowo, kolejne dwie nici nie są połączone krzyżowo, dlatego następuje rotacja aby takie połączenie utworzyć.

Pod koniec crossing-over następuje synteza P-DNA, który stanowi 0,1% jądrowego DNA i jest reperacyjnym DNA.

Znaczenie 
Crossing-over jest procesem o dużym znaczeniu dla różnorodności genetycznej, ponieważ prowadzi do powstania komórek potomnych o genotypie innym od rodzicielskiego.

Zobacz też 
 rekombinacja genetyczna

Przypisy 

Genetyka molekularna
Hekla

Hekla (isl. „kaptur, czepek, płaszcz z kapturem”) – wulkan w południowo-zachodniej Islandii, położony 115 km na wschód od stolicy kraju, Reykjavíku. Najwyższy czynny wulkan wyspy (1491 m n.p.m.), należy też do najbardziej aktywnych. 

Hekla jest stratowulkanem, który powstał w rezultacie wylewów o charakterze liniowym z kilku szczelinowych kraterów, rozsianych na obszarze kilkunastu kilometrów. W czasie erupcji wulkan wyrzuca duże ilości różnych produktów wulkanicznych: bomby, popioły, gazy oraz lawę. Dlatego zalicza się go do wulkanów eksplozywno-efuzywnych typu wezuwiańskiego. 

Ważniejsze erupcje w czasach przedhistorycznych to: 6600 p.n.e., 4000 p.n.e., 2800 p.n.e. oraz ok. 860 r. n.e. W czasach historycznych odnotowano wybuchy Hekli w latach: 1104, 1158, 1206, 1222, 1300, 1341, 1389, ok. 1440, 1510, 1597, 1636, 1693, 1766, 1845, 1878, 1947–48, 1970, 1991 i 2000. Erupcja Hekli została uwieczniona na mapie Islandii z Theatrum orbis terrarum Abrahama Orteliusa.

Erupcjom towarzyszą najczęściej lekkie trzęsienia ziemi oraz spływy gwałtownie topniejących lodów tzw. jökulhlaupy (w czasie erupcji 1947/48 w jednej fali spłynęło około 3 km³ wody). Hekla produkuje głównie dacyty oraz andezyty bazaltowe.

Wybuchy Hekli zazwyczaj nie przynosiły bezpośrednio strat w ludziach czy gospodarce, jako że jego okolice są słabo zaludnione. Największym problemem jest jednak opad popiołów, które osiadając na roślinach wywoływały straty w hodowlach zwierząt, które były podstawą islandzkiego rolnictwa.

Hekla często pojawiała się w literaturze europejskiej, już od średniowiecza. Wielokrotnie pojawiał się motyw Hekli jako „wrót piekieł”.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Wulkany w Islandii
Stratowulkany
Aktywne wulkany
Szczyty Islandii
Vestfirðir

Vestfirðir (dosłownie Fiordy Zachodnie) – region administracyjny w północno-zachodniej Islandii, obejmujący historyczne okręgi (sýsla) Barðastrandarsýsla, Ísafjarðarsýsla i Strandasýsla oraz dziewięć współczesnych gmin. Jest to obszar bardzo słabo zaludniony (0,74 osób/km²). Mieszka tu niecałe siedem tysięcy mieszkańców (2018), z czego duża część w Ísafjörður (głównym mieście i stolicy regionu). Pozostali mieszkają w mniejszych osadach oraz samotnych farmach. Od wielu lat obserwuje się wyludnianie tego obszaru, wynikające głównie z mechanizacji rybołówstwa i przetwórstwa rybnego. W 1910 roku mieszkało tu 13 386 osób, w 1950 było ich 11 166, a w 1998 pozostało 8601. Większość osób migruje do Reykjavíku.

Gminy regionu

Miejscowości regionu

Poszczególne miejscowości regionu zamieszkiwała następująca liczba ludności (stan na 1 stycznia 2018):

 Ísafjörður (Ísafjarðarbær) – 2625 mieszkańców
 Bolungarvík (Bolungarvíkurkaupstaður) – 924 mieszkańców
 Patreksfjörður (Vesturbyggð) – 677 mieszkańców
 Hólmavík (Strandabyggð) – 320 mieszkańców
 Þingeyri (Ísafjarðarbær) – 276 mieszkańców
 Suðureyri (Ísafjarðarbær) – 257 mieszkańców
 Tálknafjörður (Tálknafjarðarhreppur) – 231 mieszkańców
 Bíldudalur (Vesturbyggð) – 225 mieszkańców
 Hnífsdalur (Ísafjarðarbær) – 208 mieszkańców
 Flateyri (Ísafjarðarbær) – 177 mieszkańców
 Súðavík (Súðavíkurhreppur) – 157 mieszkańców
 Reykhólar (Reykhólahreppur) – 130 mieszkańców
 Drangsnes (Kaldrananeshreppur) – 77 mieszkańców.

W pozostałym (rozproszonym) osadnictwie na terenie gminy zamieszkiwało 710 osób.

Geografia 

Geograficznie region ten zajmuje obszar Półwyspu Północno-Zachodniego, połączonego z resztą wyspy wąskim przesmykiem o szerokości 12 km. Linia brzegowa jest bardzo dobrze rozwinięta – jej długość wynosi 2100 km, co stanowi 1/3 linii brzegowej całej wyspy. Wzdłuż niej można znaleźć ponad 50 fiordów i zatok, sięgających niekiedy 10 km w głąb lądu. Wnętrze półwyspu zajmują góry o spłaszczonych wierzchowinach, o wysokościach sięgających 900 m n.p.m., które opadają stromym ścianami do oceanu. Wiek bazaltowych skał oceniany jest na 16 milionów lat.

Atrakcje turystyczne
Najciekawszym miejscem regionu jest Ísafjörður, gdzie można obejrzeć stare XVIII-wieczne budynki oraz zwiedzić muzeum żeglugi i rybołówstwa w tym regionie. Ponadto zainteresowaniem turystów cieszy się nieskażona ludzką obecnością natura. Wielu z nich przyjeżdża podziwiać stanowiska dzikiego ptactwa, gnieżdżącego się na skalnych urwiskach.

Do przyrodniczych atrakcji regionu należą:
 czerwona plaża Rauðasandur, na której od bywa doroczny festiwal muzyczny
 klif Látrabjarg, będący najbardziej na zachód wysuniętym punktem Islandii
 wodospad Dynjandi
 rezerwat Hornstrandir
 wybrzeże Strandir.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Kultura i przyroda Fiordów Zachodnich 

Regiony Islandii
Vestfirðir
Przesmyk

Przesmyk (międzymorze, istm) – wąski pas lądu łączący dwa większe obszary lądowe, oddzielający od siebie dwa morza, oceany lub inne akweny. Przesmyki stanowią najkorzystniejsze miejsca do budowy kanałów dla żeglugi morskiej, np. Kanał Panamski zbudowany został na Przesmyku Panamskim, a Kanał Sueski na Przesmyku Sueskim.

W innym znaczeniu: wąskie, ciasne przejście między skałami, budynkami itp.

Przypisy
Masyw Centralny

Masyw Centralny (fr. Massif central) – wyżynno-górska kraina w środkowej i południowej Francji, zajmująca powierzchnię około 85 tys. km². Wznosi się średnio 400–700 m n.p.m., a najwyższym szczytem jest położony w północnej części Puy de Sancy (1885 m n.p.m.), będący częścią krawędzi krateru wulkanu Mont Dore. Doliny rzek (m.in. Loary, Allier, Dordogne, Lot i Tarn) rozdzielają go na odrębne płaskowyże i grupy górskie. Najciekawsza z nich to położone w południowej części Sewenny.

Przyroda Masywu Centralnego chroniona jest w Parku Narodowym Sewennów oraz parkach regionalnych, m.in. Wulkanów Owernii i Livradois-Forez.

Geologia 
Masyw Centralny to obszar o budowie zrębowej. Najstarsze elementy podłoża, skały paleozoiczne, zostały sfałdowane w czasie orogenezy hercyńskiej. Zostały one przykryte niekiedy młodszymi osadami, m.in. z karbonu – do niedawna eksploatowano tu węgiel kamienny. W czasie fałdowania alpejskiego miały miejsce kolejne ruchy górotwórcze. W tym też okresie obserwuje się wzmożoną aktywność wulkaniczną, która ustała ostatecznie około 10 tysięcy lat temu. Dzisiaj można podziwiać dobrze zachowany krajobraz powulkaniczny, ze stożkami wulkanicznymi i jeziorami kraterowymi. Występują tu też licznie gorące źródła mineralne, które wykorzystywane są w lecznictwie uzdrowiskowym (m.in. w Vichy, Royat, Chamalières, Saint-Nectaire, Bourboule).

Działalność człowieka 
Większa część Masywu pokryta jest łąkami i pastwiskami, ale także znaczącymi obszarami leśnymi. Podstawą utrzymania miejscowej ludności było głównie rolnictwo (hodowla owiec i bydła, uprawa zboża i winorośli). Przemysł rozwijał się jedynie w większych miastach i w okolicy zagłębia węglowego. Zarówno tradycyjne rolnictwo, jak i lokalny przemysł znalazł się w kryzysie, dlatego też w tym już słabo zaludnionym regionie, obserwuje się intensywne procesy wyludniania. 

Najważniejszymi miastami tego obszaru są: Clermont-Ferrand, Saint-Étienne, Le Creusot, Limoges. Masyw Centralny położony jest w następujących regionach administracyjnych: Owernia-Rodan-Alpy, Nowa Akwitania, oraz Oksytania.

Góry Francji
Łańcuchówka

Łańcuchówka (wieś leśno-łanowa) – typ wsi zakładanej w średniowieczu na prawie niemieckim (Waldhufendorf osadnictwo saksońskie) na zalesionych obszarach górskich. Forma ta była rozpowszechniona w okresie kolonizacji przedkarkonoskiej części Śląska, południowej Małopolski oraz Rusi Halickiej (XII-XV wiek).

Zagrody znajdowały się po jednej lub obu stronach drogi, która przebiegała zazwyczaj dnem doliny wzdłuż rzeki bądź strumienia. Każda zagroda zbudowana była na własnym łanie wykarczowanego pola, który odchodził od głównej drogi. W odróżnieniu od owalnic i ulicówek w łańcuchówkach pola nie były dzielone na niwy w systemie trójpolówki. Za polami łan przechodził w należący do tego samego gospodarza płat lasu (stąd druga nazwa wieś leśno-łanowa), który biegł aż do działu wód stanowiącego granicę wsi.

Łańcuchówki upowszechniały się w Polsce od XV wieku. Również w okresie tzw. kolonizacji józefińskiej (XVIII/XIX wieku) osady zakładane są w układzie łańcuchowej zabudowy wsi. Gwarowo osady śródleśne to huby, kąty, majdany. Pozostałości dawnych określeń do dzisiaj widoczne są w nazwach miejscowości.

Przykłady 
Hedwiżyn, Kamienica (powiat kłodzki), Kochanów (województwo dolnośląskie), Lesica (województwo dolnośląskie), Rybnica Leśna, Siedlęcin, Sławnikowice (województwo dolnośląskie), Ubocze (województwo dolnośląskie), Steinfels.

Przypisy 

Historia chłopów
Historia gospodarcza średniowiecza
Historia rolnictwa
Rodzaje układów przestrzennych wsi
Ładunek kumulacyjny

Ładunek kumulacyjny – rodzaj ładunku wybuchowego stosowany w głowicach bojowych pocisków, granatów i min.

Historia 
Pracę nad ładunkiem kumulacyjnym podjęto w końcu XIX wieku (po wynalezieniu przez Alfreda Nobla w 1867 roku spłonki detonującej). Amerykanin Charles E. Munroe w 1888 roku na stalowej płycie zdetonował ładunek kumulacyjny z wklęsłymi wydrążeniami odtwarzającymi litery U. S. N. (United States Navy). Odwzorowane one zostały w postaci wyraźnych kraterów. Niemcy von Foerster i Bloem zajmowali się ładunkiem w Europie i w latach 1911–1912 opatentowali ładunki wybuchowe z wydrążeniem. M. Neuman w 1911 roku zdetonował dwa cylindryczne (wypełnione trotylem) ładunki wybuchowe. Jeden bez wydrążenia o masie 3100 g, a drugi z wydrążeniem o masie 2470 g, wykazując w tym przypadku zwiększenie głębokości krateru.

Konstrukcja 
Ładunek kumulacyjny złożony jest z wydrążonego na kształt stożka ładunku wybuchowego (kąt stożka przy wierzchołku – ostry; przy większych kątach stożka pojawia się efekt EFP – ang. Explosive Formed Projectile) oraz tzw. wkładki kumulacyjnej (znajdującej się w wydrążonym miejscu – jest ona częścią czołową ładunku kumulacyjnego). Jest ona najczęściej miedziana. Ładunki wykonywane są z materiałów wybuchowych, które charakteryzują się dużą prędkością detonacji (oktogen, pentryt flegmatyzowany, heksogen, pentolit, który jest mieszaniną pentrytu i trotylu, heksolit jako mieszanina heksogenu i trotylu) i zaopatruje się go w wykonaną z tworzywa sztucznego przesłonę celem lepszego ukierunkowania fali detonacyjnej.

Zastosowanie 
Ma zastosowanie w artyleryjskich i rakietowych pociskach przeciwpancernych, granatach przeciwpancernych, minach. 

Używane są również w hutnictwie do przebijania otworów spustowych i w górnictwie do przebijania twardych stali. Do przecinania bloków metalowych i liniowego cięcia blach stosuje się wydłużone ładunki kumulacyjne. 

Po trafieniu w cel eksplozja ładunku formuje z wkładki cienki strumień metalu, poruszający się z dużą prędkością. Ładunki kumulacyjne były wykorzystywane między innymi przez niemieckich komandosów w opanowaniu belgijskiego fortu Eben-Emael, części twierdzy Liège nad Kanałem Alberta. 

Ładunek 25-kilogramowy przebijał beton o grubości do 50 cm. Stosowany jest do przebijania pancerzy jako ładunek o skumulowanej dużej sile działania na małą powierzchnię.

Bibliografia 
  
 Fortyfikacje Obszaru Warownego "Śląsk" - historia, przewodnik. Wydawnictwo  PRO FORTALICIUM, 2006 , Piekary Śląskie.  

Materiały wybuchowe
Aleksiej Abrikosow

Aleksiej Aleksiejewicz Abrikosow, ros. Алексей Алексеевич Абрикосов (ur. 25 czerwca 1928 w Moskwie, zm. 29 marca 2017 w Palo Alto) – rosyjski fizyk teoretyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z 2003.

Życiorys 
Był synem profesora Aleksieja Iwanowicza Abrikosowa (1875−1955), rosyjskiego fizyka, oraz doktor Fanii Dawidownej z domu Wulf (1895−1965), fizyczki pochodzącej z rodziny rosyjskich Żydów. Jego siostra,  Maria Aleksiejewna Abrikosowa (1929−1998) również zajmowała się fizyką.

W 1948 ukończył fizykę na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym. W latach 1948−1965 pracował w Instytucie Fizyki Akademii Nauk ZSRR, gdzie uzyskał stopień naukowy doktora.

Jego najsłynniejsze prace dotyczą fizyki ciała stałego. Zajmował się on badaniami, w jaki sposób strumień pola magnetycznego przenika przez nadprzewodniki. Stworzył teorię nadprzewodników II rodzaju oraz opisał wirową strukturę stanu mieszanego. Od roku 1991 pracował w Stanach Zjednoczonych. Był członkiem Materials Science Division w Argonne National Laboratory w stanie Illinois w USA.

Był laureatem Nagrody Leninowskiej z 1966. Razem z Witalim Lazarewiczem Ginzburgiem oraz Anthonym Jamesem Leggettem otrzymał w roku 2003 nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki, za badania nad nadprzewodnictwem i nadciekłością.

Był żonaty ze Swietłaną Jurijewną Bunkową, z którą miał troje dzieci.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Absolwenci Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M.W. Łomonosowa
Członkowie Rosyjskiej Akademii Nauk
Rosyjscy nobliści – fizyka
Rosyjscy fizycy XX wieku
Rosyjscy fizycy XXI wieku
Rosyjscy fizycy ciała stałego
Laureaci Nagrody Leninowskiej
Laureaci Nagrody Państwowej ZSRR
Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy
Odznaczeni Orderem „Znak Honoru”
Wykładowcy Moskiewskiego Instytutu Fizyczno-Technicznego
Rosyjscy Żydzi
Ludzie urodzeni w Moskwie
Urodzeni w 1928
Zmarli w 2017
Anthony James Leggett

Sir Anthony James Leggett (ur. 26 marca 1938 w Londynie) – brytyjski fizyk niskich temperatur, noblista. Jego badania dotyczyły sposobów na eksperymentalne udowodnienie kwantowych własności systemów fizycznych, czyli teorii kondensatu Bosego-Einsteina oraz wysokotemperaturowego nadprzewodnictwa.

Życie i twórczość 
Jako wykładowca Anthony J. Leggett rozpoczął pracę na University of Sussex w 1967; w roku 1978 otrzymał funkcję profesora. W tym czasie miał znaczący udział w wyjaśnieniu złożonej nadciekłości 3He, niedługo po tym, jak to zjawisko odkryli Robert Richardson, Douglas D. Osheroff oraz David M. Lee. W następnych latach podjął pracę na Uniwersytecie Illinois w Urbana-Champaign.

Leggett twórczo połączył teorię Landaua na temat płynów Fermiego, teorię magnetycznego rezonansu jądrowego oraz teorię nadprzewodnictwa metali, żeby przewidzieć główne właściwości nowych faz w kondensacie. Otrzymał nagrodę British Institute of Physics oraz Maxwell Medal and Prize za wkład w teorię zachowania kondensatów w niskich temperaturach. W 1980 roku został wybrany na członka angielskiego Royal Society. Do American Philosophical Society przyjęto go w 1991 roku. Do American Academy of Arts and Sciences został zaproszony w 1996 roku. Razem z Witalijem Lazarewiczem Ginzburgiem oraz Aleksiejem Aleksiejewiczem Abrikosowem otrzymał w roku 2003 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Przypisy 

Brytyjscy fizycy XX wieku
Brytyjscy fizycy XXI wieku
Fizycy ciała stałego
Członkowie Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk
Członkowie Rosyjskiej Akademii Nauk
Brytyjscy nobliści – fizyka
Ludzie urodzeni w Londynie 
Urodzeni w 1938
Amerykańscy nobliści
Brytyjscy laureaci Nagrody Wolfa w dziedzinie fizyki
Laureaci Nagrody i Medalu Diraca IOP
Abakus (architektura)

Abakus (gr. ábaks, łac. abacus) – czworoboczna płyta będąca najwyższą częścią głowicy kolumny, pośrednicząca wraz z nią w przenoszeniu ciężaru belkowania na trzon kolumny. 

W porządku doryckim i toskańskim płytka jest kwadratowa i oparta na echinusie, w jońskim i korynckim ma kształt prostokąta o zdobionych i zaokrąglonych krawędziach. W porządku doryckim abakus w połączeniu z echinusem tworzy właściwą głowicę. Na abakusie spoczywa najniższa część belkowania, czyli architraw.

Przypisy 

Detale architektoniczne
Abandon

Abandon (fr. abandon, 'opuszczenie, odstąpienie') – w prawie morskim jest to zrzeczenie się przez armatora praw własności do ubezpieczonej rzeczy (ładunku lub statku) na rzecz ubezpieczyciela, które następuje po zgłoszeniu wypadku objętego umową ubezpieczeniową, jeśli ubezpieczonemu przysługuje prawo całkowitego odszkodowania.

Prawo to stosowane jest w wypadku zaginięcia bądź uszkodzenia ponad 75% zaasekurowanego mienia (nawet jeśli jest możliwość eksploatacji po naprawie).

Przypisy 

Prawo morskie
Wimperga

Wimperga (niem. Wimperg) – dekoracyjne wykończenie w kształcie wysokiego trójkąta, wieńczące szczyt portalu albo ostrołuk okna charakterystyczne w architekturze gotyckiej oraz stosowane w zdobnictwie neogotyckim.

Wykonany z kamienia lub cegły. Pole trójkąta rzeźbione ślepym lub ażurowym maswerkiem lub gładkie. Krawędzie zdobione motywami dekoracyjnymi w kształcie zwiniętego liścia, czołgankami inaczej zwanymi żabkami. Zwieńczony kwiatonem albo krzyżem.

Bibliografia 
 

Detale architektoniczne
Apatyt

Apatyt (gr. apato = „oszukiwać, zwodzić, łudzić”, gdyż często bywa mylony z innymi minerałami) – minerał z gromady fosforanów. Należy do minerałów szeroko rozpowszechnionych występujących we wszystkich typach skał.

Charakterystyka

Właściwości 
Tworzy kryształy sześcioboczne, o pokroju słupkowym, igiełkowym lub tabliczkowym. Często występuje w formie skupień zbitych, ziarnistych, nerkowatych. Jest kruchy, przezroczysty, wykazuje fluorescencję o bardzo różnych barwach. Jest izostrukturalny z mimetezytem, piromorfitem, wanadynitem.

Stosunkowo twardy, daje się zarysować szkłem, stalą zwykłą oraz stalą narzędziową.

Występowanie 
Krystaliczny apatyt występuje prawie we wszystkich skałach magmowych. Duże koncentracje apatytu znajdują się w pewnych partiach rud magnetytowych. Apatyt jest częstym składnikiem pegmatytów. Najładniejsze okazy spotykane są w druzach jako szczotki krystaliczne oraz w pustkach skał wulkanicznych. Szczególnie duże okazy występują w Kanadzie (do 70 cm długości) i USA (do 25 cm). Największy oszlifowany apatyt ma masę 147 kg (pochodzi z Kenii, jest żółtozielony).

Miejsca występowania:
 Na świecie: Niemcy, Szwajcaria, Meksyk, Kanada, Brazylia, Birma, Sri Lanka, Boliwia, Algieria, Kenia, Tanzania, Republika Południowej Afryki, Hiszpania, Finlandia, Portugalia, Rosja (Półwysep Kolski).

 W Polsce: Góry Sowie (w hornblendytach), okolice Bielska-Białej i Żywca.

Zastosowanie 
 źródło otrzymywania fosforu (do produkcji nawozów sztucznych, zapałek, produkcji kwasu fosforowego)
 czyste i ładnie zabarwione kryształy stosowane są w jubilerstwie (nadaje się im szlif fasetkowy i kaboszonowy)
 główny nieorganiczny składnik tkanek zębowych (szkliwa, zębiny i cementu) oraz kości.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Artykuł o apatycie na stronie Webmineral.com 
 Artykuł o apatycie na stronie Mindat.org 
 Apatyt – prezentacja filmowa

Fosforany (minerały)
Surowce ceramiczne
Surowce chemiczne
Wapń
Układ krystalograficzny

Układ krystalograficzny – system klasyfikacji kryształów ze względu na układ wewnętrzny cząsteczek w sieci krystalicznej. Układ krystalograficzny definiuje się także jako zespół klas symetrii, których elementy powodują jednakowe ograniczenia stałych sieciowych komórki elementarnej sieci przestrzennej. System wyróżnia siedem układów, w których wyróżnia się 32 klasy krystalograficzne.

Ogólne informacje 
Uznany podział wyróżnia sześć układów krystalograficznych (regularny, heksagonalny, tetragonalny, rombowy, jednoskośny i trójskośny). Ze względów tradycjonalnych można spotkać podziały z dodatkowym układem trygonalnym, który w rzeczywistości jest komórką romboedryczną układu heksagonalnego. Układ cząstek wynika po części ze struktury chemicznej cząsteczki. Większość kryształów przyjmuje formę regularnego wielościanu. Zewnętrzny kształt kryształu (monokryształu) jest odzwierciedleniem jego struktury wewnętrznej. Wewnątrz kryształu atomy, jony i cząsteczki są uporządkowane przestrzennie w określony, regularny sposób.

Elementami symetrii budowy kryształów są:
 płaszczyzny symetrii
 osie symetrii
 środek symetrii

Wyróżnia się następujące układy krystalograficzne 
 układ regularny, np. sól kamienna, diament, magnetyt, spinel
 układ tetragonalny, np. kasyteryt, cyrkon, wezuwian, szelit, wulfenit
 układ heksagonalny, np. beryl, pirotyn, apatyt, cynkit, nefelin, grafit
 układ trygonalny, np. romboedr, skalenoedr, kalcyt, korund, kwarc
 układ rombowy, np. siarka, baryt, oliwin, struwit, hemimorfit
 układ jednoskośny, np. wolframit, gips, tytanit, augit, ortoklaz
 układ trójskośny, np. chalkantyt, dysten = cyanit, aksynit, rodonit, albit

Istnieją substancje niemające struktury krystalicznej – amorficzne (bezpostaciowe), zwane też szkłami, np. opal. Mimo iż nie są minerałami, są przedmiotem badań mineralogii. Nazywa się je mineraloidami.

Z reguły jednemu związkowi chemicznemu odpowiada jedna klasa krystalograficzna, chociaż niektóre minerały o jednakowym składzie chemicznym mają różną budowę wewnętrzną i należą do różnych klas krystalograficznych. Zjawisko to definiuje się jako polimorfizm.

Przykładowe formy polimorficzne (alotropowe):

 (dla węgla) diament i grafit
 kalcyt i aragonit
 piryt i markasyt
 kwarc, trydymit i krystobalit
 rutyl, anataz i brukit

Charakterystyka układów

Sieć Bravais’go 
Układ krystalograficzny opisuje się często za pomocą sieci Bravais’go. Jest to sposób wypełnienia przestrzeni przez wielokrotne powtarzanie operacji translacji komórki elementarnej. Sieci Bravais’go uzyskiwane są przez złożenie siedmiu układów krystalograficznych i czterech sposobów centrowania (P – prymitywne; C – centrowanie na podstawach; F – centrowanie na wszystkich ścianach; I – centrowanie przestrzenne). Jeżeli rozpatruje się układ trygonalny jako romboedryczną wersję układu heksagonalnego to jest on oznaczany przez literę R. Spośród teoretycznie możliwych 28 (7 · 4) sposobów występuje tylko 14:

Zobacz też 

 sieć krystaliczna
 właściwości fizyczne i chemiczne minerałów

Uwagi

Przypisy
Rysa (mineralogia)

Rysa – w mineralogii, barwa proszku, jaki powstaje po sproszkowaniu minerału. 

Barwa rysy, czy też proszku jest bardzo ważną cechą diagnostyczną przy rozpoznawaniu minerałów. Nazwa wywodzi się stąd, że najłatwiej proszek uzyskać poprzez zarysowanie próbki. Najprostszym urządzeniem jest ostrze stalowe lub twardsze, lecz najpowszechniejsza jest biała płytka porcelanowa. Na jej białym tle najłatwiej można określić barwę proszku uzyskanego przez potarcie minerału o płytkę. 

Barwa rysy bywa inna niż barwa minerału dostrzegana makroskopowo. Ułatwia to identyfikację odmian minerałów różniących się barwą, np. hematyt Fe2O3, tworzy wiele odmian o różnych barwach i odcieniach, jednak każda jego postać daje nam brunatnowiśniową rysę.

Zobacz też 
 Właściwości fizyczne i chemiczne minerałów

Mineralogia
Wraki polskiego wybrzeża

Wraki polskiego wybrzeża – poniższa lista zawiera wraki położone w polskiej strefie ekonomicznej.

Uwagi:
 informacje z "?" są tylko przypuszczeniem badaczy, nie potwierdzonym w faktach.
Łupliwość

Łupliwość – zdolność minerału do pękania i podziałów wzdłuż określonych kierunków zwanych płaszczyznami łupliwości pod wpływem uderzenia lub nacisku.

Liczba kierunków łupliwości oraz kątów, które one tworzą, jest zmienna, ale stała dla wszystkich osobników tego samego rodzaju minerału. 

Powierzchnie łupliwości są zawsze równoległe do istniejących lub możliwych ścian kryształu. Jeżeli minerał łupie się według jakiejś płaszczyzny, jest przynajmniej teoretycznie możliwe zrobienie nieskończonej liczby innych płaszczyzn łupliwości tak blisko jedna drugiej, jak to określają położenia odpowiednich wiązań w krysztale.

Płaszczyzny łupliwości nie mają nic wspólnego z zewnętrznym kształtem minerału, są zależne wyłącznie od struktury jego sieci.

Wyróżnia się następujące rodzaje łupliwości:
 doskonała – dostrzegalna na mikach i chlorytach, które mają zdolność do dzielenia się na cieniutkie blaszki według dwuścianu podstawowego<001>. Rozłupanie tych minerałów w innych kierunkach jest bardzo trudne, np. chryzoberyl, topaz, epidot
 dokładna – pod naciskiem lub uderzeniem z łatwością rozpadają się na odłamki ograniczone prawidłowymi ścianami przypominającymi ściany kryształów naturalnych; np. galena według sześcianu <100>, kalcyt według romboedru <1011>, sól kamienna według ścian sześcianu <100>, 
 wyraźna – pod wpływem uderzenia pękają wzdłuż równych płaszczyzn łupliwości, obok których pojawiają się przełamy w kierunkach przypadkowych, np. anhydryt, amfibol, pirokseny
 niewyraźna – płaszczyzny łupliwości niewyraźnej trzeba wyszukiwać wśród przeważających przypadkowych przełamów; np. kasyteryt, heliodor, granat
 bardzo niewyraźna lub brak – płaszczyzny można wyjątkowo dostrzec na odłamkach rozbitego kryształu; np. złoto, chryzopraz, platyna 

Wiele minerałów wykazuje łupliwość w kilku kierunkach, przy czym jej stopień bywa różny, np. łupliwość gipsu (klasa słupa jednoskośnego) w kierunku ścian <001> jest doskonała, w kierunku <111> – wyraźna, a według <100> niewyraźna. 

Oprócz tego określa się ją w odniesieniu do liczby kierunków łupliwości i kątów, które tworzą; używa się takich terminów jak:
 łupliwość dwuścienna (pinakoidalna),
 sześcienna,
 romboedryczna,
 ośmiościenna,
 słupowa.

Kamienie nie wykazujące łupliwości pękają wzdłuż nierównych powierzchni pęknięć zwanych przełamem.

Łupliwość jest wykorzystywana przy obróbce drogich kamieni.

Zobacz też 
 Właściwości fizyczne i chemiczne minerałów

Fizyka minerałów
Przełam

Przełam − w mineralogii, zdolność minerału do dzielenia się wzdłuż powierzchni nierównych, przypadkowych niezwiązanych z wewnętrzną strukturą kryształu.

Cecha ta występuje zwłaszcza w przypadku kryształów, które nie mają łupliwości i rozpadają się pod działaniem czynników mechanicznych nieprawidłowo, wzdłuż krzywych powierzchni przełamu.

Terminologia 

Powierzchnie przełamu są zazwyczaj nierówne, a najbardziej charakterystyczne formy są określane własnymi nazwami opisowymi. Wyróżnia się następujące rodzaje przełamu:

 muszlowy − charakteryzuje się falistą powierzchnią przypominającą muszlę małży. Często pojawia się w amorficznych lub drobnoziarnistych minerałach, takich jak krzemień i opal, ale może również wystąpić w krystalicznych minerałach, takich jak kwarc. Obsydian, który jest skałą magmową, a nie minerałem, także ma widoczny przełam muszlowy. Przełam submuszlowy jest podobny do przełamu muszlowego, ale ma mniej zauważalne krzywizny.
 nierówny − chropowata powierzchnia z przypadkowymi nierównościami, typowa dla kamieni tworzących drobnoziarniste skupienia zbite. Występuje u wielu minerałów, takich jak np. piryt.
 haczykowaty − chropowata i nierówna powierzchnia, cecha metali rodzimych, np. srebra, złota.
 zadziorowaty − zawiera ostre, podłużne pęknięcia wzdłuż punktów. Jest to szczególnie widoczne u minerałów włóknistych, takich jak chryzotyl, ale też i niewłóknistych, takich jak kyanit.
 ziemisty  – struktura przełamu ziemistego przypomina wyglądem łamaną glebę. Często widoczna jest w minerałach stosunkowo miękkich, słabo zbitych, jak np. limonit i kaolinit.
 włóknisty

Zobacz też 
właściwości fizyczne i chemiczne minerałów

Przypisy 

Mineralogia
Liberalna Partia Kanady

Liberalna Partia Kanady (, ) – partia polityczna działająca w Kanadzie.

Program partii zmieniał się przez lata w zależności od epoki i oscylował pomiędzy popieraniem swobód gospodarczych (np. kadencja Jeana Chrétiena) a tworzeniem socjalnego państwa opiekuńczego (kadencja Pierre’a Trudeau). Pewne założenia ideologiczne pozostają jednak niezmienne przez niemal 150 lat historii partii.

Jak to określa oficjalny dokument:
The Liberal Party of Canada is committed to the view that the dignity of each individual man and woman is the cardinal principle of democratic society and the primary purpose of all political organization and activity in such a society.

„Godność człowieka, bez względu na pochodzenie, rasę, religię, przekonania społeczne i polityczne oraz umacnianie demokracji, a przy tym jedności narodowej – są najważniejszymi wyróżnikami filozofii Partii Liberalnej.”

W gospodarce Partia Liberalna zawsze opowiadała się za zniesieniem barier ekonomicznych, liberalizacją handlu międzynarodowego, minimalizacją regulacji oraz wolnością gospodarowania. Historycznie Partia Liberalna wiązana jest z katolicyzmem, aczkolwiek współcześnie nie ma to zasadniczego znaczenia.

Sumaryczny okres rządów Partii Liberalnej w ciągu 136 lat od Konfederacji do 2004 wynosi 81 lat (plus cztery lata w koalicji). Partia Liberalna kształtowała obraz Kanady w czasie najistotniejszych momentów w jej historii. Za czasów jej rządów (lub współrządców) Kanada wzięła udział w dwóch wojnach światowych, uzyskała pełną suwerenność i stała się potęgą gospodarczą. W czasie rządów liberałów uchwalono najistotniejsze dla Kanady prawa – Konstytucję, Kartę Praw; powstały i zostały urzeczywistnione koncepcje państwa przyjaznego (lecz nie opiekuńczego) oraz społeczeństwa wielokulturowego.

Liberalna Partia Kanady jest instytucją działającą na poziomie federalnym. W każdej prowincji działają prowincjonalne partie liberalne. Są one niezależnymi partiami, posiadającymi specyficzne programy, często jednak koordynujące wzajemnie swe działania.

Liderzy Partii Liberalnej:
 Alexander Mackenzie (1872-1880)
 Edward Blake (1880-1887)
 Wilfrid Laurier (1887-1919)
 Mackenzie King (1919-1948)
 Louis St. Laurent (1948-1958)
 Lester Pearson (1958-1968)
 Pierre Trudeau (1968-1984)
 John Turner (1984-1990)
 Jean Chrétien (1990-2003)
 Paul Martin (2003-2006)
 Stéphane Dion (2006-2008)
 Michael Ignatieff (2008-2011)
 Bob Rae (2011-2013)
 Justin Trudeau (od 2013)

Poparcie

Zobacz też 

 partie polityczne w Kanadzie

Przypisy 

Partie i ugrupowania w Kanadzie
Partie liberalne
Aberracja sferyczna

Aberracja sferyczna – cecha soczewki, układu optycznego lub zwierciadła sferycznego polegająca na odmiennych długościach ogniskowania promieni świetlnych ze względu na ich położenie pomiędzy środkiem a brzegiem urządzenia optycznego – im bardziej punkt przejścia światła zbliża się ku brzegowi urządzenia (czyli oddala od jego osi optycznej), tym bardziej załamują się promienie świetlne.

W modelu nieskończenie cienkiej soczewki pomija się jej grubość. W takim wypadku wszystkie padające na nią promienie, niezależnie od ich odległości od osi optycznej, skupiają się w jednym punkcie (w przypadku soczewki rozpraszającej – mają ognisko pozorne w jednym punkcie). Natomiast każda rzeczywista soczewka, której powierzchnie są sferami, ma skończoną grubość, dlatego występuje w niej aberracja sferyczna, zależna od rozmiarów soczewki i materiału, z którego jest wykonana.

Efektem tego rodzaju aberracji jest spadek ostrości obrazu w całym polu widzenia.

Aberracja sferyczna jest jedną z aberracji optycznych.

Zobacz też 
 aberracja chromatyczna
 teleskop Schmidta

Przypisy 

Fotografia
Optyka geometryczna
Aberracja optyczna

Aberracja optyczna – wada pojedynczej soczewki, układu optycznego, a także zwierciadła niepłaskiego, polegająca na deformacji uzyskanego obrazu, a w szczególności zniekształceniu, pogorszeniu ostrości lub niepożądanych zmianach chromatycznych. Aberrację zmniejsza się stosując zamiast pojedynczej soczewki zespół soczewek wykonanych z różnych gatunków szkła (np. szkło crown, szkło flintowe).

Wadami zaliczanymi do aberracji są:

 aberracje niechromatyczne, tzw. aberracje Seidla:
 aberracja sferyczna
 koma
 astygmatyzm
 krzywizna pola
 dystorsja
 aberracja chromatyczna, która może być:
 wzdłużna (osiowa)
 poprzeczna (lateralna)

Wadami niezaliczanymi do aberracji są, między innymi:
 flara
 winietowanie.

Zobacz też 

 anastygmat
 aplanat
 Rapid Rectilinear
 Planar

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Fotogrametria
Optyka geometryczna
Pogoda

Pogoda – stan atmosfery w danym miejscu i czasie; w szerszym ujęciu – warunki meteorologiczne na danym obszarze. Ogół zjawisk pogodowych na danym obszarze w okresie wieloletnim (przynajmniej 30 lat) określany jest jako klimat. O ile nie jest podane inaczej termin pogoda jest rozumiany jako pogoda na Ziemi.

Jej stan określają składniki pogody (czyli fizyczne właściwości troposfery):
 temperatura powietrza,
 ciśnienie atmosferyczne,
 wilgotność,
 natężenie promieniowania słonecznego (insolacja)
 prędkość i kierunek wiatru,
 zachmurzenie i rodzaj chmur,
 opady i osady atmosferyczne – ich rodzaj i wielkość,
 zjawiska atmosferyczne np. burze,
 czasami podaje się także stężenie alergenów w powietrzu.

Badaniem zjawisk pogodowych zajmuje się meteorologia, ich przewidywaniem dział meteorologii – synoptyka. Dane meteorologiczne zbierane są przez stacje meteorologiczne. W Polsce sieć tych stacji obsługiwana jest przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Pogoda poza Ziemią 
Pojęcie pogody stosowane jest także do zjawisk zachodzących na innych ciałach niebieskich, np. na Słońcu czy Jowiszu.

Zobacz też 
 mapa synoptyczna
 rekordy klimatyczne
 prognoza pogody
 pogoda kosmiczna

Przypisy
Elipsa (ujednoznacznienie)

Elipsa (z gr. ἔλλειψις elleipsis – „brak, opuszczenie”; od ελλειπειν elleipein, „opuszczać, brakować”; od εν en – „w” i λειπειν leipein – „opuścić”) – termin ten może odnosić się do jednego z następujących pojęć:
 elipsa a. wyrzutnia – w językoznawstwie,
 elipsa – w logice,
 elipsa – w matematyce,
 Elipsa – polski samochód o napędzie elektrycznym.
 Dom Wydawniczy Elipsa – polskie wydawnictwo

Zobacz też 
 opuszczenie
 funkcje eliptyczne
Dendryt (biologia)

Dendryt (od gr. δένδρον déndron, drzewo) – cylindryczna wypustka cytoplazmatyczna, która stanowi przedłużenie ciała komórki nerwowej. Dendryty zazwyczaj występują licznie, tworząc drzewo dendrytyczne. Ich ułożenie i ilość to cechy typowe dla danego neuronu.

Budowa 
Dendryty osiągają długość do 1 mm. Rozgałęziają się na całej swojej długości, a w miarę oddalenia od somy zmniejsza się ich średnica. Są otoczone błoną komórkową składającą się z mikrotubuli, neurofilamentów i cytosolu, pod którą znajduje się cytoplazma. Ze względu na to, że dendryty stanowią przedłużenie ciała komórki, można w nich znaleźć organelle tam występujące: mitochondria, siateczka śródplazmatyczna szorstka, aparat Golgiego, rybosomy. W niektórych neuronach dendryty są pokryte cienkimi tworami, zwanymi kolcami dendrytycznymi, na których szczycie tworzą się synapsy z innymi neuronami. Komórki nerwowe mające kolce nazywane są neuronami kolczastymi, a te bez nich neuronami bezkolcowymi. Rozgałęzienia dendrytowe mogą rozrastać się lub kurczyć. Alkohol wpływa szkodliwie na wzrost dendrytów; w podeszłym wieku zaś dochodzi do skrócenia i zmniejszenia liczby tych rozgałęzień.

Funkcje 
Dendryty są wyspecjalizowane w odbieraniu bodźców i przesyłaniu sygnałów do ciała komórkowego, które integruje dochodzące sygnały. Impulsy nerwowe są przewodzone wzdłuż błony komórkowej. Wytwarzając połączenia z innymi neuronami i przewodząc impulsy, dendryty pełnią funkcje integrujące czynności wielu komórek nerwowych. Pojedyncze, długie dendryty nerwów rdzeniowych przewodzą impulsy elektryczne wzbudzone bodźcami czuciowymi do ciał komórkowych neuronów czuciowych. Dendryty znacznie zwiększają powierzchnię komórek nerwowych - stanowią do 90% powierzchni wielu neuronów.

Zobacz też 
 akson

Przypisy 

Cytologia neuronu
Cykuta

Cykuta – śmiertelna trucizna będąca wyciągiem z różnych roślin, stosowana w starożytności i średniowieczu. Zawierała alkaloidy m.in. z takich gatunków jak szczwół plamisty (Conium maculatum) i szalej jadowity (Cicuta virosa). Zarówno koniina, pochodząca ze szczwołu, jak i cykutoksyna oraz cykutol z szaleju porażają ośrodek oddechowy w rdzeniu przedłużonym. 

W tradycji literackiej przyjmuje się, że cykutą uśmiercono m.in. Sokratesa, najprawdopodobniej zaś był to szczwół plamisty zawierający koniinę.

Przypisy 

Toksykologia
Kalcyt

Kalcyt – minerał z gromady węglanów, węglan wapnia. Bardzo rozpowszechniony minerał skałotwórczy.

Nazwa pochodzi od gr. χάλιξ chalix = wapno oraz łac. calx (calcis) = wapno i nawiązuje do tradycyjnego zastosowania tego minerału.

Właściwości 
Tworzy kryształy izomeryczne, tabliczkowe, słupkowe, igiełkowe. Często wykształca bliźniaki oraz zrosty wielokrotne. Odznacza się bogactwem postaci – znanych jest ponad 2000 form jego kryształów i kombinacji. Najczęściej przyjmuje postać romboedrów i skalenoedrów. Pospolity minerał utworów hydrotermalnych. Często tworzy naskorupienia, naloty, żyły. Jest izostrukturalny z magnezytem, rodochrozytem, syderytem. Jest kruchy, przezroczysty, często zawiera domieszki: manganu – manganokalcyt; żelaza i magnezu – kalcyt magnezowy; strontu – stroncjokalcyt; baru i kobaltu – kobaltokalcyt; ołowiu – plumbokalcyt.

W czystych kryształach kalcytu (szpat islandzki) można zaobserwować zjawisko podwójnego załamania światła.

Szereg izomorficzny kalcytu: magnezyt MgCO3, sferokobaltyn CoCO3, smithsonit ZnCO3, syderyt FeCO3, rodochrozyt MnCO3 i kalcyt.

Tworzy trzy polimorfy: kalcyt, aragonit (rombowy) i vateryt (heksagonalny).

Galeria

Występowanie 
Kalcyt stanowi powszechny składnik skałotwórczy.

Kryształy kalcytu przybierają bardzo różne postacie i są elementem wielu różnych skał – wapienie, marmury, nacieki jaskiniowe (stalaktyty, stalagmity i stalagnaty), oolity, dolomitów, margli, zieleńców, fyllitów, skarnów, erlanów. Może występować jako spoiwo w piaskowcach i zlepieńcach. Tworzy wypełnienie żyłek w najrozmaitszych skałach osadowych i metamorficznych.

Miejsca występowania to głównie: Wielka Brytania (Kumbria, Kornwalia), Islandia, Niemcy, USA, Czechy.

W Polsce – występuje na Wyżynie Śląskiej i Krakowsko-Częstochowskiej, w Górach Świętokrzyskich, Pieninach, Tatrach, na Górnym i Dolnym Śląsku.

Zastosowanie 
Kalcyt stosowany jest w
 przemyśle budowlanym – do produkcji wapna i cementu
 przemyśle chemicznym – do wytwarzania sody i sody kaustycznej
 przemyśle metalurgicznym – jako topnik
 rolnictwie – jako nawóz
 przemyśle optycznym – do produkcji pryzmatów polaryzacyjnych (nikoli)
 przemyśle ceramicznym
 przemyśle szklarskim
 przemyśle cukrowniczym
 zdobnictwie – jako kamień dekoracyjny i ozdobny.
.

Zobacz też 
 dwójłomność

Przypisy 

Węglany (minerały)
Surowce chemiczne
Wapń
Craig Venter

John Craig Venter (ur. 14 października 1946 w Salt Lake City w USA) – amerykański biotechnolog i przedsiębiorca.

W szkole średniej zamierzał przez pewien czas porzucić naukę. Walczył w Wietnamie; po zakończeniu wojny rozpoczął studia medyczne lecz ostatecznie zrezygnował z nich. Uzyskał stopnie naukowe z zakresu biochemii, fizjologii i farmakologii.

Był założycielem, dyrektorem i głównym naukowcem w firmie Celera Genomics, która stała się sławna z powodu prowadzonych przez nią prac nad ludzkim genomem niezależnie od publicznego Human Genome Project. Firma ta zamierzała wykorzystać wyniki prac do celów komercyjnych. Venter założył w 1992 roku The Institute for Genomic Research, a obecnie jest dyrektorem The Center for the Advancement of Genomics. W roku 2005 został współzałożycielem firmy Synthetic Genomics.

W 1999 otrzymał nagrodę Newcomb Cleveland Prize za pracę naukową opublikowaną w czasopiśmie Science – The Genome Sequence of Drosophila melanogaster (doi://10.1126/science.287.5461.2185)
 
4 września 2007 kierowany przez Ventera zespół genetyków opublikował w czasopiśmie „PLoS Biology” pełną sekwencję jego genomu. Była to pierwsza tak dokładna analiza materiału genetycznego konkretnego człowieka.

18 października 2007 ukazała się jego autobiografia zatytułowana A Life Decoded: My Genome: My Life.

W październiku 2007 Venter ogłosił, że jego grupa badawcza rozpoczyna pracę nad utworzeniem w sposób syntetyczny żywego organizmu. Pierwszym etapem miało być odtworzenie bakterii Mycoplasma genitalium. 29 stycznia 2008 w magazynie „Science” opublikowano doniesienie o uzyskaniu pełnego genomu bakterii.

W maju 2010 zespół Ventera stworzył pierwszą na świecie żywą komórkę zdolną do rozmnażania, tzw. sztuczne życie

Przypisy 

Absolwenci Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego
Amerykańscy biotechnolodzy
Urodzeni w 1946
Laureaci National Medal of Science
Ludzie urodzeni w Salt Lake City
Amerykańscy weterani wojny wietnamskiej
Flaga Węgier

Flaga Węgier – prostokąt podzielony na trzy poziome pasy: czerwony, biały, zielony,
symbolizujące odpowiednio: siłę, wiarę, nadzieję.

Konstrukcja i wymiary 
Proporcja długości boków wynosi 3:6.

Historia 
Flaga została ustanowiona w 1848. Kolory flagi razem po raz pierwszy pojawiły się na sznurze królewskiej pieczęci w 1618. W dwudziestoleciu międzywojennym na fladze widniał węgierski herb.

Po II wojnie światowej tradycyjny herb na fladze został pozbawiony korony. W 1949 zastąpiony został nowym, przedstawiającym młot skrzyżowany z kłosem zboża pod czerwoną gwiazdą okolone trójkolorową wstęgą i snopami zboża.

Podczas powstania węgierskiego w 1956 nowy herb demonstracyjnie wycinano z flag na znak protestu przeciwko rządom komunistycznym.

Przez krótki okres posługiwano się następnie flagą według wzoru z 1944 (z tradycyjnym herbem, lecz pozbawionym korony). Pod taką flagą Węgrzy wystąpili na LIO Melbourne 1956.

1 września 1957 wprowadzono nowy herb Węgier i na fladze zastąpiono młot i kłos tarczą herbową w barwach narodowych (dodano jednakże u dołu czerwoną wstęgę) – w tej postaci flaga nie była praktycznie nigdzie używana. Oficjalnie i powszechnie stosowano trójkolorową flagę bez herbu (w proporcjach 2:3).

Po 1990 przywrócono historyczny herb Królestwa Węgierskiego i proporcje 1:2.

Zobacz też 
 hymn Węgier

Przypisy 

Węgier
Symbole narodowe Węgier
Trałowce typu YMS

Trałowce typu YMS – typ drewnianych trałowców budowanych w okresie II wojny światowej w Stanach Zjednoczonych. Skrót pochodzi od nazwy Yard Minesweeper. Zbudowano aż 561 okrętów tego typu w 32 stoczniach. Większość służyła podczas wojny w marynarce wojennej USA, 150 okrętów przekazano brytyjskiej Royal Navy, 30 marynarce Wolnych Francuzów i 45 pod koniec wojny marynarce ZSRR. W służbie amerykańskiej nosiły one oznaczenia YMS z kolejnymi numerami 1-481, w służbie brytyjskiej nosiły natomiast oznaczenia BYMS z numerami powyżej 2000 (British Yard Minesweeper). Budowane były w trzech niewiele różniących się wariantach:
 Mk. I miał dwa kominy (YMS-1 – 134, BYMS-2001 – 2080),
 Mk. II – jeden komin (YMS-135 – 445),
 Mk. III – brak komina (YMS-446 – 481).

Trałowce były skonstruowane z drewna dla przyspieszenia budowy, dopiero później okazało się, że dzięki temu mają dobre własności małomagnetyczne, stanowiące zaletę przy trałowaniu min magnetycznych.

Po wojnie, liczne trałowce zostały sprzedane z demobilu do różnych państw całego świata, w tym do Korei Południowej. Pozostające w służbie USA, otrzymały w 1947 oznaczenia AMS z numerami, w 1955 oznaczenia MSC(O) z numerami, później MSCO. Ze służby w US Navy ostatecznie wycofano je w latach 60.

Cztery trałowce typu YMS Mk. II zostały zakupione w sierpniu 1947 z demobilu amerykańskiego przez polskie Ministerstwo Żeglugi. Trzy z nich zostały następnie przekazane polskiej Marynarce Wojennej w zamian za przetrałowanie toru wodnego ze Szczecina do Szwecji toru wejściowego do Kołobrzegu i basenu portowego w Gdańsku, wchodząc do służby 19 kwietnia 1948. Nosiły one nazwy: ORP "Delfin" (ex- YMS-211, BYMS-2211), "Foka" (ex- YMS-257, BYMS-2257) i "Mors" (ex- YMS-282, BYMS-2282). Czwarta jednostka pod nazwą "Zodiak" używana była w cywilnej służbie hydrograficznej.

Trałowcem typu YMS jest też "Calypso" – statek badawczy używany przez Cousteau, zbudowany jako BYMS-26.

Uzbrojenie 
 uzbrojenie oryginalne:
 działo kalibru 76,2 mm
 dwa działka przeciwlotnicze kalibru 20 mm
 uzbrojenie w polskiej służbie:
 działo 85 mm
 4 wkm Colt-Browning kalibru 12,7 mm
 wyposażenie:
 trały kontaktowe i niekontaktowe

W pobliżu Helu na zatoce na głębokości 16-18 m leży dobrze zachowany wrak ORP Delfin.

Przypisy

Bibliografia 
 Marek Twardowski: Trałowce typu BYMS w polskiej służbie. „Morza, Statki i Okręty” 6/2001. ISSN 1426-529X.

Linki zewnętrzne 
 zdjęcia
 historia BYMS-26, czyli późniejszej Calypso
Junona

Junona (łac. Iuno) – bogini rzymska, małżonka Jowisza. Zakresem swych możliwości i obowiązków przypominała Herę. Często jest z nią utożsamiana. Była opiekunką życia kobiet, w tym życia seksualnego i macierzyństwa. Należała do Trójcy Kapitolińskiej, w skład której wchodzili również bóg Jowisz i bogini Minerwa.

Mianem iuno określano też półboską, śmiertelną istotę opiekującą się kobietą i towarzyszącą jej od narodzin aż do śmierci. Uważano, że każda kobieta miała swoją indywidualną iuno. Męskim odpowiednikiem iuno był geniusz.

Zobacz też 
 (3) Juno (planetoida)
 Junona – karta tarota

Rzymskie boginie
Korund

Korund – minerał będący tlenkiem glinu Al2O3. Nazwa minerału wywodzi się z sanskrytu (kurivinda znaczy „rubin”).

Występowanie 
Bywa spotykany w wielu skałach magmowych i metamorficznych oraz okruchowych. Jest minerałem pospolitym.

Miejsca występowania to głównie: Stany Zjednoczone (Karolina Północna), Madagaskar, Kanada, Ural, Birma (okolice Mogok, Mandalaj, Mjitkiny) i Tajlandia (okolice Bangkoku).

W Polsce występuje na Dolnym Śląsku.

Zastosowanie 
Bardzo cenny kamień, używany od dawna do zdobienia. Przezroczyste odmiany korundu są cennymi kamieniami szlachetnymi, od dawna używanymi do celów zdobniczych, np. do pierścieni, brosz, wisiorków i innych ozdób.

Drobnokrystaliczne, zbite, ziarniste odmiany korundu (np. szmergiel) są stosowane do celów przemysłowych jako materiał ścierny i polerski oraz jako surowiec na kamienie łożyskowe w zegarkach. Do tego typu zastosowań przemysłowych stosowana jest często jego syntetyczna postać – elektrokorund.

Korund w nazwie własnej 
Nazwę tę do przejęcia przez Saint-Gobain Abrasives SA nosiła Fabryka Materiałów i Wyrobów Ściernych „Korund” w Kole, co było jednak związane z nazwą miejscowości (Koło) i węgliku krzemu (karborund).

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Corundum – Mineral Data

Kamienie szlachetne
Tlenki i wodorotlenki (minerały)
Glin
Minerwa

Minerwa (łac. Minerva) – w mitologii rzymskiej pierwotnie bogini sztuki i rzemiosła, ale także bogini mądrości, nauki i literatury. Jest to prawdopodobnie bogini pochodzenia etruskiego (znana jest etruska bogini Menrva). Razem z Jowiszem i Junoną tworzyła Trójcę Kapitolińską.

Utożsamiano ją z grecką Ateną, którą również często przedstawiano w zbroi i hełmie. Jej atrybutem była sowa, będąca alegorią jej mądrości.

W dniach 19-23 marca rzemieślnicy, artyści i lekarze obchodzili święto ku jej czci, Quinquatrus. Jej główna świątynia znajdowała się na Awentynie.

Sowa Minerwy stała się symbolem Iluminatów bawarskich.

Rzymskie boginie
Bóstwa wojenne w mitologii rzymskiej
Bóstwa sztuk
Bóstwa rzemiosł
Bóstwa mądrości
Bóstwa nauki
Momos

Momos (gr.  Mō̂mos, łac. Momus, Querella) – w mitologii greckiej i rzymskiej bóstwo drwin i ironii oraz uosobienie sarkazmu, żartów i kpin, a także niezasłużonej krytyki. 

Według teogonii Hezjoda był synem Nyks. Początkowo doradca bogów olimpijskich, lecz z powodu przesadnych drwin i ciągłego ich krytykowania (ośmielił się drwić nawet z Zeusa) ostatecznie wygnany z Olimpu i strącony na ziemię.

W sztuce przedstawiany zwykle jako starzec z maską w jednej ręce i laską błazna w drugiej. Autorem poświęconego mu dramatu satyrowego był Sofokles.

Bibliografia 
 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 1987
 Marjorie Leach: Uniwersalny leksykon bóstw. Poznań: Oficyna Wydawnicza Atena, 1998
 Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008

Bogowie greccy
Bogowie rzymscy