alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ү

Y латин хәрефе белән бутамагыз.

Ү, ү — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының егерме алтынчы хәрефе. [y] авазны белдерелә. У хәрефенең "туры" форманы тәшкил итә. Ү ү хәрефенә татар латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе туры килә.

 Алман телендә [y] авазны «Ü, ü» (умлаут белән U латин хәрефе) белдерелә. 
 Чуаш телендә бу авазны «Ӳ ӳ» (акут белән У кирилл хәрефе) белдерелә.
 Хакас телендә бу авазны «Ӱ ӱ» (умлаут белән У кирилл хәрефе) белдерелә.

Кулланылу 
 Башкорт әлифбасының егерме алтынчы хәрефе.
 Казакъ әлифбасында егерме сигезенче хәреф.
 Кыргыз әлифбасында егерме өченче хәреф.
 Маңгул әлифбасында егерме өченче хәреф.
 Бурят әлифбасында егерме өченче хәреф.
 Калмык әлифбасында егерме җиднече хәреф.
 Якут әлифбасында егерме сигезенче хәреф.
 дуңган әлифбасында егерме алтынчы хәреф.
 Азәрбайҗан һәм төркмән кирилл әлифбаларда кулланылган.

Алмашулар 
 Азәрбайҗан латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе кулланыла.
 Төркмән латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе кулланыла.
 Татар латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе кулланыла.

Юникодта

Охшаган хәрефләр 
 Ӱ ӱ : (умлаут белән У кирилл хәрефе)
 Ӳ ӳ : (акут белән У кирилл хәрефе)

Кирилл әлифбасы
Вупи Голдберг

Вупи Голдберг (; чын исеме — Кэрин Элейн Джонсон (), ) — америкалы театр һәм кино актрисасы, продюсер, сценарист, телевидение алып баручысы.  1980—90-нчы елларда голливуд йолдызлары арасында иң танылган актрисаларының берсе.

Бүләкләр 
 1986 ел — «Алтын глобус» бүләге һәм  «Миләүшә алан чәчәкләре» фильмы белән «Оскар» бүләгенең «Иң әйбәт актриса»сы төркемендә номенацияләнә.
 1991 ел — «Өрәк» фильмы белән «Икенче пландагы иң әйбәт актриса» төркемендә «Оскар» һәм «Алтын глобус» бүләкләрен ала.

Кызыклы факт 
Вупи Голдберг - сулагай.

Сылтамалар 

 

АКШ кинематографы актрисалары
«Оскар» премиясе лауреатлары
«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
«Эмми» премиясе лауреатлары
«BAFTA» премиясе лауреатлары
«Грэмми» премиясе лауреатлары
«Сатурн» премиясе лауреатлары
«Тони» премиясе лауреатлары
ЮНИСЕФның Игелекле ихтыяр илчеләре
Комедиант хатын-кызлар
Җ

Җ, җ (койрыклы Ж) — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының унынчы хәрефе.

Ж кирилл хәрефтән барлыкка килде.

 Татар теленә /ʓ/ авазны белдерә.
 Калмык телендә /ʤ/ авазны белдерә.
 дуңган телендә /tʂ/ һәм /tɕ/ авазларны белдерә.

Куллану 
 Калмык әлифбасында унберенче хәреф.
 дуңган әлифбасында унынчы хәреф.
 Татар әлифбасында унынчы хәрефе.
 Төркмән кирилл әлифбасында тугызынчы хәреф.
 Коми әлифбасында 1917-1931 елларда кулланылган.

Алмашлар 
 Төркмән латин алфавитта «J, j» әрефе кулланыла.
 Татар латин әлифбасында «C, c» хәрефе кулланыла.

Юникодта

Охшаган хәрефләр 
 Ӂ ӂ (кратка белән Ж)
 Ӝ ӝ
Ƶ

Ƶ, ƶ — латин әлифбасы хәрефе.

Латин әлифбаларның күпчелектә — Z хәрефенең язма варианты. Поляк телендә — Żż хәрефенең язма варианты.

Куллану 
Ƶ Яңалиф алфавитында кулланылган һәм [ʒ] авазын белдергән, хәзерге татар латин әлфбасында аңа J хәрефе туры килә.

1992—2000 елларда чечен әлифбасында кулланылган.

Моны да карагыз 
 «Ж, ж»

Фәндә 
Математиклар, галимнәр һәм инженерлар Z хәрефен 2 белән бутамас өчен Ƶ хәрефен кулланалар.

Юникодта 

Латин әлифбасы хәрефләре
А

А, а — кириллик алфавитына нигезләнгән алфавитларның беренче хәрефе. Искеславян язуында «аз» исемен йөртә.

Кодлар таблицасы 

HTMLда: Баш хәреф өчен &#1040; яйсә &#x410; һәм юл хәреф өчен &#1072; яйсә &#x430;.

А хәрефтән ясалма хәрефләр 
 Ӑ, ӑ - чуаш әлифбасында гына кулланыла.
 Ӓ, ӓ - (диарезис белән А хәрефе)
 Ӕ, ӕ - осетин әлифбасында гына кулланыла.
 Аь - кайбер Кавказ телләрдә кулланылган диграф.
Щ

Щ, щ (ща) - кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының утыз өченче хәрефе. Кирилл әлифбаларның күпчелегендә кулланыла.

Кириллицада гадаттә егерме бишенче хәреф дип санала, чиркәү-славян әлифбасында егерме сигезенче дип санала һәм  буларак күренә; глаголицада егерме алтынчы урында урнаша,  буларак күренә.

Әйтелеш

Болгар телендә 
 Әлифбасында егерме алтынчы хәреф. Әйтелеш: ШТ.

Рус телендә 
 Әлифбасында егерме җиденче хәреф. Әйтелеш: Ш', Ш'Ш', ШШ.

Украин телендә 
 Әлифбасында утызынчы хәреф. Әйтелеш: ШЧЪ.

Төрле әлифбаларда 
 Болгар әлифбасында егерме алтынчы хәреф.
 Рус әлифбасында егерме җиденче хәреф.
 Коми һәм монгол әлифбаларда егерме тугызынчы хәреф.
 Украин һәм кыргыз әлифбаларда утызынчы хәреф.
 Чуаш һәм мари әлифбаларда утыз бернче хәрефе.
 Удмурт һәм русин әлифбаларда утыз икенче хәреф.
 Якут әлифбасында утыз дүртенче хәреф.
 Башкорт һәм казакъ әлифбаларда утыз бишенче хәреф.
 Осетин әлифбасында утыз җиденче хәреф.
 Чечен әлифбасында кырыгынчы хәреф.

1998 елда Щ хәрефе таҗик әлифбасыннан юкка чыкты.

Алмашулар 
 Татар латин әлифбасында «şç» диграфы кулланыла.

Төрле кодировкаларда

Кызыклы фактлар 
 Щ — паровозлар сериясе
 Щ — Новосибирскта микрорайон
Гүзәл Минакова

Гүзәл Хаммат кызы Минакова (Сибгатуллина, 1987 елның 11 маенда туган) — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының артисткасы.

Тормыш юлы 
Гүзәл Минакова Татарстанның Алексеевск районы Ялкын п. туа. 2008 елда Казан мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый һәм Галиәсгар Камала исемендәге Татар дәүләт Академия театрында эшли башлый.

Рольләре 
Беренче рольләре:
 Галиябану — "Галиябану сылуым иркәм" Туфан Миңнуллин
 Мәйсәрә — Зәңгәр шәл — Кәрим Тинчурин
 Кызлар — Йөзек кашы — Фатих Хөсни (Илгиз Зәйниев инсценировкасы)
 Эльмира — Тартюф — Жан Батист Мольер
 Софи, Меджи, санитар — Акылдан язган кеше язмалары — Николай Гоголь
 Диләфрүз — Диләфрүз — Remake — Туфан Миңнуллин
 Сәрия — Зөбәйдә — адәм баласы — Шәриф Хөсәенов
 Хәлимә — Яшь йөрәкләр — Фәтхи Бурнаш
 Миләүшә — Дуслар җыелган җирдә — Туфан Миңнуллин
 Эльба — Бәби — Илгиз Зәйниев
 Фәхерниса — Кыю кызлар — Таҗи Гыйззәт
 Анук — Гөргөри кияүләре — Туфан Миңнуллин

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Минакова Гүзәл Хаммат кызы

Камал театры актерлары
Й

Й, й («кыска И») — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының унөченче хәрефе.

/j/ авазын белдерә.

Й хәрефе чиркәү-славян әлифбасыннан XV—XVI гасырларда чыккан. 18 гасырның башында барлык юл өстендәге билгеләре (аның санында Й) юкка чыкканнар. 1735 елда ул торгызылган, ләкин мөстәкыйль хәреф дип саналмаган. Рәсми статусны 1918 елда гына алды.

Төрле әлифбаларда 
 Болгар әлифбасында тугызынчы хәрефе.
 Рус, кыргыз, молдаван һәм маңгул әлифбаларында унынчы хәреф.
 Украин, македон, мари һәм таҗик әлифбаларында унберенче хәреф.
 Русин, башкорт, удмурт, чечен, якут һәм чуаш әлифбаларында уникенче хәреф.
 Осетин әлифбасында ундүртенче хәреф.

Төрле кодировкаларда

Охшаган хәрефләр 
 И и
 Ѝ ѝ (гравис белән И хәрефе)											 
 Ӥ ӥ (диарезис белән И хәрефе)
 Ӣ ӣ 
 І і													 
 Ї ї												 
 Ӏ Ӏ
 J j
 Ј ј кирилл
 Ў ў
Маһирә Хәйретдинова

Маһирә Ибраһим кызы Хәйретдин — Австралиягә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар.

Ул 1925 елның 8 маенда Бакчасарай шәһәрендә дөньяга килә. Әтисе, Ибраһим Хәйретдин, Беренче бөтендөнья сугышыннан соң маҗар булган Эльвира Бенедиктка өйләнеп Кырымга килә. Гаиләләрендә бер-бер артлы 4 бала туа: уллары Сәйлән һәм кызлары Зөбәйдә, Маһирә һәм Гөлнара. Маһирәгә 16 яшь булганда, Кырымны алман гаскәрләре басып ала (Икенче бөтендөнья сугышы бара). Маһирәне Алманиягә, урман кисү эшләренә җибәрәләр. 1944 елда Кырым татарлары депортациясе турында хәбәр алгач, кире кайту юлының булмавы билгеле була.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Австралия татарлары: чәк-чәктән — парламентка
 Австралиядәге татарлар 
 «Азатлык» по-австралийски  

Чит илләрдәге татарлар
Тере табигатьнең оешу катлары

Тере материянең оешу каты — тереклекнең кыенлыкта нигезләнгән иерархиясендә биологик структураның функциональ урыны. Бу мәкаләдә катлар вагыннан-эресенә урынлашкан. 
 Молекуляр (молекуляр-генетик) кат. Шушы катта материя кыен күпмолекуляр  органик берләшүләргә (аксымнарга, нуклеин әчелекләргә һ.б.) организация итенә.
 Субкүзәнәк каты (өсмолекуляр кат). Бу катта тере материя органоидларга (хромосомаларга, күзәнәк мембранасына, митохондрияләргә, Гольджи аппаратына, лизосомаларга һ.б. субкүзәнәк структураларына) организация итенә.
 Күзәнәк каты. Бу катта материя күзәнәкләр белән тәкъдим ителгән. Күзәнәк - элементар структур һәм функциональ терелекнең бөртеге.
 Орган-тукыма каты. Бу катта материя тукымаларга һәм органнарга организация итенә. Тукыма - төзелеш һәм функцияләр буенча охшаш күзәнәкләр һәм күзәнәкара матдәләр берлеге. Орган - үз функциясен эшләгән күпкүзәнәкле организм өлеше.
 Организм (онтогенетик) каты. Бу катта тере материя организмнар белән тәкъдим ителгән. Организм (индивид) - бүленә алмаган тереклек бөртеге.
 Популяция-төр каты. Бу катта тере материя популяцияләр белән тәкъдим ителгән. Популяция - башка поппуляциядән аерым яшәгән төрдәшләр (бер төр вәкилләре) берлеге. Төр - бер-берсенә охшаш, бер-берсе белән күбәя алган һәм бер ареалда яшәгән тере организмнар берлеге.
 Биоценотик кат. Бу катта тере материя биоценозлар ясый. Биоценоз - бер территориядә яшәгән төрле төрләрдән торган поппуляцияләр берлеге. 
 Биогеоценотик кат. Биогеоценозлар ясала. Биогеоценоз - биоценоз һәм абиотик факторлар (туфрак, климат) берлеге.
 Биосфера каты. Бу катта тере материя биосфераны ясый. Биосфера - тере организмнар белән үзгәртелгән Җир оболочкасы.
Ләкин галимнәр биогеоценотик һәм биосфера катларын һәрвакыт түгел аералар, чөнки шушы аларга тере булмаган матдәләр дә керә. Шулай ук субкүзәнәк һәм орган-тукыма катлары гел түгел аерыла (аларны күзәнәк һәм организм катларына кертәләр).

Шулай ук карагыз 

 Биологик классификация

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Общая биология : учебное пособие / С.И. Колесников. - 3-е изд., перераб. и доп. - М.: КНОРУС, 2012. - 288 с. - (Среднее профессиональное образование).

Биологик системалаштыру
Ң

Ң, ң («койрыклы Н») — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының унсигезенче хәрефе. Күбесенчә төрки телләрдә кулланыла.

[ŋ] авазны белдерә (чыгарма: кильдин саам телендә [n̥] авазны белдерә).

Төрле әлифбаларда

Алмашулар 
 Төркмән латыйн әлифбасында «Ň, ň» хәрефе кулланыла.
 Татар латыйн әлифбасында «Ꞑ, ꞑ» хәрефе кулланыла.

Юникодта

Охшаган хәрефләр 
 Ӊ
 Ӈ
 Ҥ
 Ñ
 Ŋ
   (койрыклы N)
Ефәкчелек

Ефәкчелек - ефәк булдыру максатыннан ефәк кортларын үрчетү белән шөгелләнүче авыл хуҗалыгы тармагы. Ешрак тут ефәк кортларын (Bombyx mori) кулланалар.

Тарманың барлыкка килү вакыты б.э.к. 27 гасыр дип баралар, әмма археологик эзләнүләр ефәкчелекнең Яншаода б.э.к. 5000нче елда ук булуын исбатлый.
Б.э. 1нче гасырында ефәкчелек Хотанга, ә аннан 3 гасыр азагында Һиндстанга тарала. Соңрак Аурупага һәм калган Азия илләренә дә тарала.

Бүген ефәк продукциясенең 60 %ы Кытай белән Һиндстанга туры килә.

Әдәбият 
 А. Тихомиров, «Основы практического Ш.» (1895); 
 О. Тихомирова, «О грене» (1899), «О коконе» (1899), «О скорцонере» (1900), «Беседы о постановке шелководного хозяйства средней России» (1897), "Скорцонера, как корм шелковичного червя (1896), «Как разводить шелковичных червей» (1894), «Краткое наставление к выкормке шелковичных червей шелковицей и скорцонерой» (1896); 
 H. Шавров, "Шелковица, ее разведение и пользование ею (1899), «Основные правила выкормки шелковичных червей» (1892), «Справочная книга русского шелковода» (1896), «Добывание, обработка и условия сбыта шелка» (отчет, 1890), «Справочная таблица при выкормке шелковичных червей»; 
 Бертенсон, «Ш. в Херсонской, Бессарабской и Таврической губернии и меры к его развитию» (1894); 
 Fr. Haberlandt, «Der Seidenspinner des Maulbeerbaumes, seine Aufzucht und seine Krankheiten» (Вена, 1871); 
 Dr. Holdhaus, «Denkschift über die Entwickelung der Seidenzucht in nördlicheren Lander» (1864); 
 M. E. Pariset, «Histoire de la soie»; Guérin de Meneville, «Revue de sériciculture comparée» (1864); 
 А. В. Frank, «Die Krankheiten der Pflanzen» (1880); 
 Eug. Maillot, «Leçons sur le ver. à soie du murier» (1885); 
 J. Bolle, «Kurze Anleitung zur rationeller Aufzucht der Seidenraupe» (1882); 
 Pelletan, «Manuel pratique du Microscope appliqué à la sériciculture» (Париж); 
 Romande, «Miramas L. Manuel du magnanier» (Париж, 1876); 
 L. Leclere, «Ecoliers et vers à soie ou la petite magnanierie du père Toussaint» (Париж, 1850); 
 Isnard, «Mémoires et instruction pour le plant des muriers blancs etc.» (Париж, 1665).
  /Яна.Шелк - история, этапы (технология) изготовления.
 "Древние китайцы" - Издательство "Ранок", 2004г.
 "Тайны Шелкового пути" - Москва, "Вече", 2002г. Н.Х. Ахметшин.

Искәрмәләр 

Терлекчелек
Җәнлекчелек

Җәнлекчелек -- малчылыкның тармагы. Кыйммәтле тиреле җәнлекләрне үрчетеп, аларның тиресен иләү. XX гасыр соңыннан яңа атама барлыкка килде: тире-тире иләү индустриясе. Кешечелек объектлары: чәшке, зәңгәр төлке, чуар-кара төлке, нутрия (саз кондызы) кеш, елга кондызы, шиншилла (күк соры тиреле кролик токомо) һәм башка кыйммәтле тиреле җәнлекләр.

Җәнлекчелек XX гасырның 1960 елларыннан хайваннар хокукларын яклаучылар һәм табигый тиреләргә каршылар тарафыннан тәнкыйтьләнә.

Тарихы 

Россия территориясендә җәнлекчелек 16-17 гасырларда, төньяк халыклары йорт каршында  җәнлекләрне тиресе өчен үрчетү белән шөгыльләнә башлаган вакытта барлыкка килә. Русларда  җәнлекчелек  булмый, чөнки фермада үстерелгән җәнлек тиресенең үзкыйммәте аучылык тапкан тиреләрнең бәясеннән югарырак була. 1917 елга Россиядә  аерым кешеләр генә хуҗалык өлкәсендә аз кыйммәтле җәнлекләр (кызыл төлке, арктик төлке һ.б.) үрчеткән,  23 вак һәвәскәр җәнлекчелек фермасы булган. ССРБ да терлекчелек тармагы буларак. 1928-29 елларда экспортка җәнлек тиресе җитештерү өчен беренче махсуслаштырылган җәнлек үрчетү совхозлары (Архангельск өлкәсе, Пушкин һәм Салтыковск өлкәсе, Тобольск өлкәсе һ.б.) оештырыла башлый. 1932 елда ССРБда 20 җәнлек совхозы була. 1934 елдан колхозларда да үсеш ала. 1941-45 еллардагы Бөек Ватан сугышы вакытында җәнлекчелек бик нык зыян күрә һәм сугыштан соңгы елларда яңадан оештырыла .

Фәнни эшчәнлек 
Җәнлекчелек өлкәсендә галимнәр һәм практикларның эшен төрле илләрдә координациялиләр: Халыкара җәнлек тиресе буенча фәнни ассоциация (International Fur Animal Scientific Association, IFASA), Европа Советы каршындагы Авыл хужалыгы хайваннарын яклау буенча  даими аурупа конвенциясе (Standing Committee of the European Convention on the Protection of Animal kept for Farming purposes, T-AP, Council of Europe) һ.б. Һәр 4 ел саен Халыкара җәнлекчелек буенча конгресслар уза. (соңгысы-2004 елда Нидерландта).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Звероводство// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Звероводство, 3 изд. — М., 1959

Ильина Е. Д., Звероводство —  М.  1963

Ильина Е. Д., Кузнецов Г. А. Генетические основы разведения цветных норок  -М. 1965;

Афанасьев В. А., Перельдик Н. Ш. Клеточное пушное звероводство, М., 1966.

Бе­ре­стов В. А. Зве­ро­вод­ст­во. СПб., 2002;

Зве­ро­вод­ст­во. СПб., 2004;

Ба­ла­ки­рев Н. А., Куз­не­цов Г. А. Зве­ро­вод­ст­во. М., 2006.

Авыл хуҗалыгы
Терлекчелек
Аквакультура

Аквакультура (  —  су һәм культура — эшкәртү) — су организмнарын үрчетү белән шөгылләнүче авыл хуҗалыгы тармагы. Төп хайваннары булып балыклар, кысласыманнар, моллюсклар һәм суүсемнәр тора. Аларны махсус төзелгән плантация корылмаларында үрчетәләр.

Аквакультураның тарихы 4 мең ел дип исәпләнә. Б.э.к 1020 елларда Кытайда балык үрчетүгә корылган буалар булуы билгеле.

Балыкчылык аквакультураның төп формасы булып тора. Балыкчылыкта балыкларны ешрак махсус цистерналарда, бүлемнәрдә азыкка үстерәләр. Балыкчылык, шулай ук, диңгез, елга, күл балыкларын арттыру белән дә шөгелләнә. Шул исәптән сөләйман балыгы ,җәен, тилапия, тәрәч, чәки , керкә һ.б. үрчетелә.

Балыкчылык базар сорауларын балык ите, балык мае һәм балык аксымы белән тулыландыра.

Моны да карагыз 
Марикультура.

Әдәбият 
 Моллюсклар үрчетү белешмәсе // Рыбное хозяйство. 2009. № 3. с.92-94.

Авыл хуҗалыгы
Красногорское районы

Красногорское районы (, ) — Удмуртиянең төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль округ. Административ үзәге ― Красногорское авылы.

География

Чиктәшлек 

Районның төньягы Красногорское калкулыгында, ә көньягы — Көлмез түбәнлектә урнашкан; район җире аша Уть, Убыть, Пестерь, Лекма, Саля, Көлмез, һ. б. елгалар ага.

Тарих 
Район 1929 елның 15 июльдә элекке Глазов өязнең Святогорское һәм Курья волостьларның 13 авыл советыннан төзелә, ләкин 1932 елда район юкка чыгара, ә аның территориясе Глазов һәм Юкамен районнар арасында бүленә. 1935 елның 8 гыйнварында яңадан барлыкка килә; шул ук елның 8 мартта исемен Барышниково районына алыштыра. 1938 елда исемен Красногорское районына алыштыра.

1962 елда, чираттагы административ реформасы нәтиҗәсендә, Красногорское районы яңадан юкка чыга, ә аның территория өч (Балезино авыл районы, Глазов авыл районы, Игра сәнәгать районы) район араыснда бүленә. 1965 елда торгызыла.

Халык 

Милли состав: арлар — 38 %, руслар — 59,3 %, татарлар — 1,5 % (2002 җанисәбе буенча).

Административ бүленеше

Социаль инфраструктура 
Мәгариф системасы үз эченә 11 мәктәп һәм 12 балалар бакчасын ала. Медицина ярдәмен өч хастаханә һәм 14 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 16 мәдәния йорты һәм 15 китапханә эшли.

Икътисад 
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

Фотогалерея

Искәрмәләр 

Удмуртия районнары
Удмурт Автономияле Совет Социалистик Республикасы

Удмурт Автономияле Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы (, ) — 1930-1990 елларда хәзерге Удмуртия территориясендә урнашкан җɵмһүрᴎят.

Тарих 
Удмурт АССР 1934 елның 28 декабрендә БҮБК карары нигезендә барлыкка килә. 1935—1936 елларда — Киров крае cастaфында.

1937 елда Сарапул, Каракүл, һәм Кыяс районнары Киров өлкәсе cастaфыннан Удмурт АССР cастaфына тапшырыла.

1930-елларда, индустриализация чикләрендә, җɵмһүрᴎятда сәнәгать кәcəбәләрнең төзү башлана. Нәтиҗәсендә, шәһәрләрдә яшәүче кешеләрнең өлеше 26%тан (1939 ел) 57%ка (1979 ел) күтәрелгән.

1990 елның 4 ноябрендә Удмурт АССРның Югары Сәвиты җɵмһүрᴎятның суверенитетны игълан итте. 1994 елдагы Конституция буенча, Удмуртия — Россия Федерациясе cастaфында дәүләт.

Халык

Миили cастaф 
Милли cастaф:

Халык саны

Административ бүленеш

Искәрмәләр 

Pəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте җɵмһүрᴎятлары
Удмуртия тарихы
Хант-Манси — Югра автономияле округы

Хант-Манси — Югра автономияле округы () — Россия Федерациясенең субъекты (Төмән өлкәсе составында). Урал федераль округына керә.

Административ үзәге — Ханты-Мансийск шәһәре.

География

Чиктәшлек 

ХМАО Көнбатыш Себер тигезлегенең үзәк өлешендә, Об һәм Иртеш елгаларның түбән агымында урнашкан. Көнбатышта чиге Урал таулары буйлап үтә. Нефть һәм газның эре чыганаклары бар.

Климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -18°…-23°С, июльнең уртача температурасы +16°…+19°С. Еллык явым 400– 500 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере — 130 көн.

Төп елгалар — Об һәм аның кушылдыклары (Иртеш, Төньяк Сосьва, Вах, Пим, Лямин, Назым, Казым). Күлләр күп (1500 дән артык), шуларның кайберләре системаларны хасил итәләр. Шактый өлешне сазлыклар алып торалар. Туфраклар — торф-сазлык, көлсу һәм аллювиаль.

Чыршы, нарат, эрбет, каен үсә. Кыргый хайваннардан йоклач, кеш, себер көзәне, төлке, ак куян, сусар һ.б. бар. Кошларның ике йөзгә якын төре, шул исәптә боҗыр, суер, көртлек бар. Елгаларда һәм күлләрдә җалык (сөләйман балыгы, ала балык, мәрсин балыгы һ.б.) күп.

«Кече Сосьва», «Юган» тыюлыклары, «Нумто», «Себер Уваллары» табигый парклары, «Конда күлләре», «Югары Конда» заказлыклары бор.

Тарих 
хант-Вогул милли округы 1930 елның 10 декабрьдә барлыкка килгән. 1940 елның 23 октябрьдә исемен Хант-Манси милли округына алыштыра. 1978 елдан — Хант-Манси автономияле округы; 2003 елдан — Хант-Манси — Югра автономияле округы.

1930–1934 елларда Урал өлкәсе составында, 1934 елда — Обь-Иртеш өлкәсе составында, 1934–1944 — Омск өлкәсендә. 1944 елдан Төмән өлкәсе составында, 1993 елдан — Россия Федерациясенең мөстәкыйль субъекты.

Халык 
Халык саны 1 558 004 кеше (2012 елына прогноз). Шәһәрәрдә халыкның 91,5 % өлеше яши (2009 ел).

Халыкның табигый үсеше: 9,6 (1000 кешегә, 2010)

Милли состав

Статистика

Торак пунктлары 
Ханты-Мансийск автономияле округның эре шәһәрләре
<noinclude>

Административ бүленеше 

Округ буйсынудагы шәһәрләр:
 Белоярский
 Когалым
 Лангепас
 Лянтор
 Мегион
 Нефтеюганск
 Түбән Варта
 Нягань
 Покачи
 Пыть-Ях
 Радужный
 Советский
 Соргыт
 Урай
 Ханты-Мансийск
 Югорск

Районнар:
 Белоярский районы
 Берёзово районы
 Конда районы
 Нефтеюганск районы
 Түбән Варта районы
 Октябрьское районы
 Советский районы
 Соргыт районы
 Ханты-Мансийск районы

Округта туганнар 
 Мәскәү мэры Сергей Собянин Няксимволь авылында туган.
 Актёр Николай Мерзликин Сартынья авылында туган.

Искәрмәләр 

Хант-Манси автономияле округы
Раяз Фасихов

Раяз Фасихов — татар эстрадасының җырчысы, «Татар җыры» конкурсының лауреаты (2008, 2009, 2011-2014). Татарстанның атказанган артисты (2015).

Тәрҗемәи хәле 
Раяз Фасихов 1983 елның 8 июлендә Балтач районының Нөнәгәр авылында биш балалы гаиләдә туган. Гаиләдә алар белән Раязның әбисе (Наил абыйның әнисе) тора. Авылга хәзерге вакытта да еш кайта, хуҗалык эшендә булыша, сабантуйларында чыгыш ясый.

 

Арча педагогия көллиятендә белем ала, 2008 елда Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетын тәмамлый, соңыннан Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтына укырга керә.

Арча көллиятендә укыган вакытында Раяз Фасихов Марсель Фәйзрахманов җитәкчелегендәге «Арча егетләре» ансамблендә гармунчы була, әз-мәз җырлый да.

Көллиятне тәмамлагач, Айдар Фәйзрахманов аны үз төркеменә чакыра. Анда 3 ел эшләгәннән соң «Барс-Медиа» Раязга сольный проект тәкъдим итә.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 «Татар җыры – 2009» бәйгесендә Раяз Алтын Барска лаек була. «Татар җыры»ның икенче көнендә Илһам Шакиров белән «Идел буе каеннары»н башкара. Шулай ук Венера Ганиева белән дә дуэт башкара.
 2008, 2009, 2011-2014 ― «Татар җыры» конкурсы лауреаты.
 2015 ― Татарстанның атказанган артисты

Фильмография 
 «Язмыш шуклыгы» фильмында төшә.

Җыентыклары 
 2009 ел ― «Ярат әле» (беренче җыентыгы).

Гаиләсе 
Беренче тапкыр 2000 елда өйләнгән. 
Икенче тапкыр 2007 елда өйләнгән. Хатыны Люция. Ике бала үстерәләр: кызы Венера, улы Рамазан.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

  Раяз Фасихов - биография
 http://kurshe.ru/rayaz-fasixov
 Раяз Фасихов: моя любовь взаимна! 
 Альбомы Раяза Фасихова на CD и DVD

Моны да карагыз 

Татар җырчылары
Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
«Алтын Барс» премиясе лауреатлары
Татарстанның атказанган артистлары
Умартачылык

Умартачылык — бал, балавыз һәм башка умартачылык продуктларын алу, үсемлекләрне серкәләндерү максатыннан, бал кортларын үрчетү белән шөгылләнүче авыл хуҗалыгы тармагы.

Умартачылык продуктлары 

 бал,
 Тома балавыз (прополис) - кортлар бөреләрнең сумалалы бүлендекләрен җыеп һәм аларны үз ферментлары белән эшкәртеп әзерли торган корт җилеме. Бактериягә, вируска һәм паразитларга каршы нәтиҗә бирә. Пешкән, яраланган, ашказаны җәрәхәте, туберкулез вакытында файдаланыла. Теш авыртуын баса.
 Серкә - ул аксым, май, углевод, витамин, минераль матдәләргә бай. Депрессиядән алып балага узмауга кадәр һәм яман шеш кебек чирләрдән файдалы. Авыруларга каршы торучанлыкны арттыра.
 Корт анасы сөте - яшь туендыручы бал кортлары бизләрендә ана корт салган күкәй кәрәзләрендә үсүче кортларны туендыру өчен эшкәртелә. Баш мие эшчәнлеген, аппетитны, йокыны, хәтерне яхшырта. Аның составында В һәм РР төркеме витаминнары, фолий кислотасы, микроэлементлар: калий, кальций, натрий, магний, тимер, цинк һәм башкалар бар.
 Бал икмәге (перга) - кортлар җыйган һәм кәрәз тишекләренә тутырылган чәчәк серкәсе. Аның составында бөтен билгеле витаминнар һәм алыштыргысыз аминокислоталар, иллегә якын фермент, дистәләгән углевод, микроэлемент һәм гормоннар бар. Аз канлылык, анемия, ашказаны җәрәхәте вакытында нәтиҗәле, иммунитетны көчәйтә, гемоглобин һәм эритроцитларны арттыра.
 Сорыкорт сөте - А витамины күләме буенча балык маеннан соң икенче урында тора. Аксым, пептидлар, алыштыргысыз аминокислоталар, липидлар, гормоннар, макро- һәм микроэлементларга бай. Җенес органнары дисфункцияләрендә, психиатрия, гастроэнтерологиядә аеруча файдалы.

Шулай ук:
 балавыз,
 чыршын,
 үле бал кортлары,
 бал корты агуы,
 забрус
 кау гомогенаты.

Тарих 

Умартачылыкның тарихи этаплары:
 Кыргый умартачылык — ау ярдәмендә агач куышыннан бал вә балавыз табу.
 Куышлы умартачылык.
 Тубаллы умартачылык (бал кортларын махсус тубалларда үрчеткәннәр).
 Рамлы умартачылык (бал кортларын умарталарда үрчеткәннәр) .

Беренче рамлы умартаны Украина умартачысы Петр Прокопович 1814 елда булдыра.

Ә америкалы Лоренц Лорен Лангстротом 1851нче елда өстән алынмалы рамлы умарталар булдыра/.

Чех умартачысы Ф.Грушко бал аеру аппараты уйлап тапкач умартачылык тагы да җайлаша.

Бал алу

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Аветисян Г. А., Пчеловодство, М., 1965;
 Учебник пчеловода, 5 изд., М., 1973.
 Глазов Г. В. Начала пасечного ремесла по системе инженера Г. В. Глазова. (Комплект чертежей и технологическая карта ухода за пчелами) Псков — Печоры, 1996 г.
 Глазов Г. В. Пчеловодство как ремесло. Новгород, Русская провинция, 1992 г.
 Глазов Г. В. Пчелиная охота. Ловля вольных роев по системе Г. В. Глазова. Республиканская школа передового опыта Российского Национального Союза пчеловодов. Псков. Печоры 2005.
 Пчеловодство журналы (10 номеров в год).

Сылтамалар 
 Современное пчеловодство - статьи о современном пчеловодстве и его особенностях
 Пчеловодство как полезное хобби

Умартачылык
Келәт

Келәт  — нидер саклау өчен корылган җылытылмаучы, салкын авыл хуҗалыгы корылмасы.

Эчтән келәтләр бүлмә дип аталучы бүлемнәрдән тора. Татарларда, ешрак, келәтләрдә иген саклаганнар.

Россиянең Архангельск өлкәсендә авыл янында келәт шәһәрчекләре корылган. Бу - авылда янгын чыга-калса, келәтләр сакланып калсын дип эшләнелгән.

Төньяк халыклары, төп йорттан ерак араларда йөргәнлектән, шулай ук, күчмә келәтләр булдырганнар. Совет чорында келәтләрне,бар кирәк-ярак саклауда уңайлы, сарайлар кысырыклап чыгара.

Сылтамалар 
 Амбар, анбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
 Амбарное // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907
 Сабаленка, Э. Р., Гуркоў, У. С., Іваноў, У. М., Супрун, Дз. Д. Беларускае народнае жыллё. Мн., 1973
 Якімовіч, Ю. А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978.

Авыл хуҗалыгы корылмалары
Игра (Удмуртия)

Игра (, ) — Удмуртиядә шәһәр тибындагы бистә, Игра районының административ үзәге.

Халык саны — 20 747 кеше (2010)

Ижаудан төньякка таба 92 км урнашкан. Ижау — Пермь тимер юлда станция.

Исеме 
Авыл (булачак посёлогы) башта нәсел төркеме исеме буенча Эгра исемен йөртте.

Тарих 
Игра авылы беренче мәртәбә 1615 елда телгә алган. 1678 елдагы җансәбендәге китаб буенча, Игра-над-Лозою авылында 43 йорт, 185 кеше иде.

1798 елдан соң Игра - Глазов өяздәге Игра волсотьның административ үзәге. 1859 елда анда 19 йорт һәм 111 кеше торган.

1929 елда Игра яңадан барлыкка килгән Зура районына керә. 1937 елда Игра районы барлыкка килә, ә Игра аның административ үзәге була.

"Шәһәр тибиндагы посёлок" статусны 1954 елда ала.

Халык

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
  
 http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00028/68700.htm

Удмуртия район үзәкләре
Удмуртия шәһәр тибындагы бистәләре
Игра районы торак пунтлары
Нократ Аланы районы

Нократ Аланы районы () — Киров өлкәсенең көньягында административ берәмлек.

Адмнистратив үзәге — Нократ Аланы (мар. Виче Алан) шәһәре (район составына керми).

География

Чиктәшлек 

Төп елгалар — Нократ һәм аның кушылдыклары: Ошторма, Пыжманка, Люга, Ямышка, Казанка.

Тарих 
Районның асаба халкы — чирмешләр (Нократның уң ягында) һәм арлар (Нократның сул ягында). 1553 елга кадәр бу җирләре Малмыж кенәзлегенә кергәннәр.

1929 елга кадәр Вятка губернасының Малмыж өязе составында булган.

1929 елның июлендә Түбән Новгород өлкәсендәге Нулин өязе составында Нократ Аланы районы оештырылган. 1933 елдан — Түбән Новгород крае, 1932 елдан — Горький крае, 1934 елдан — Киров крае, 1936 елдан — Киров өлкәсе составында.

Халык

Демография

Милли состав

Административ бүленеше 
 Красная Поляна шәһәр җирлеге 
 Сосновка шәһәр җирлеге
 Гремячка авыл җирлеге
 Ершовка авыл җирлеге
 Кулыжское авыл җирлеге 
 Яңа Бүреч авыл җирлеге
 Омга авыл җирлеге
 Слудка авыл җирлеге
 Урта Тойма авыл җирлеге
 Урта Шөн авыл җирлеге
 Иске Пенәгәр авыл җирлеге 
 Усть-Люга авыл җирлеге
 Чекашево авыл җирлеге

Торак пунктлары 
 Сосновка шәһәре,
 Красная Поляна штп-ы,
һ.б.

Танылган шәхесләр 
 Ләбибә Ихсанова — татар шагыйрәсе.
 Рафаэль Сибат — татар язучысы.
 Дамир Хәйруллин (1939-66) — Татар академия театры артисты.
 Венера Ихсанова (1933-2019) — журналист, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1974).

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 http://www.kirovreg.ru/region/regionmap/index.php?ID=4340 

Киров өлкәсе районнары
Малмыж районы

Малмыж районы (, ) — Киров өлкәсенең көньягында административ берәмлек.

Административ үзәге — Малмыж шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Төп елгалар — Нократ һәм Шушма.

Тарих 
Районның асаба халкы — чирмешләр. 1553 елга кадәр бу җирләр Малмыж кенәзлеге составына кергәннәр.

1780 елда Малмыж өязе барлыкка килгән.

1929 елда Малмыж районы барлыкка килгән.

Халык

Демография

Милли состав

Административ бүленеше 
 Малмыж шәһәр җирлеге 
 Аджим авыл җирлеге 
 Арык авыл җирлеге 
 Олы Китәк авыл җирлеге 
 Каксинвай авыл җирлеге
 Калинино авыл җирлеге 
 Константиновка авыл җирлеге
 Мари-Малмыж авыл җирлеге 
 Мелеть авыл җирлеге 
 Яңа Смәел авыл җирлеге 
 Плотбищенское авыл җирлеге 
 Преображенка авыл җирлеге
 Ральники авыл җирлеге 
 Рожки авыл җирлеге 
 Сәвәли авыл җирлеге 
 Олы Ирю авыл җирлеге 
 Олы Тушка авыл җирлеге 
 Тат-Верх-Гоньба авыл җирлеге

Шәхесләр 
 Фәнис Сәлахиев (1966, Иске Йөрек), гер күтәрү спорты буенча дөнья чемпионы.
 Николай Тишин (1907, Зур Китәк ― 1938, Уфа), мари язучысы, шагыйрь, сәяси золым корбаны.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 Сведения на сайте областной администрации 
 Главы поселений Кировской области

Киров өлкәсе районнары
Нократ губернасы

Вятка губернасы, яки Вәтке губернасы (, ) — Россия империясенең административ берәмлеге. 1796 елда Вятка калгайлыгыннан чыккан. Элекке Вятка губернасы территориясендә хәзерге Удмуртиянең һәм Киров өлкәсенең зур өлешләре урнаша.

География

Чиктәшлек (1914 елына)

Тарих

Алтарих 
1708—1710 елларда Петр I илне җиде губернасына бүлгән. Вятка иле Казан, Себер һәм Архангельск губерналары арсында бүленгән; Себер губернасына аның төп өлеше кергән.

Реформа буенча, Себер губернасын үзәге Тубыл иде, ләкин беренче Себер губернаторы Вятканы яхшырак күргән. 1711—1715 елларда Вятка Себер губернаның хакыйкый үзәге иде.

Яңа реформа буенча, Себер губернасы эчендә өч (Вятка, Саликам һәм Тубыл) провинция барлыкка килгән. Вятка провинциясе эченә җиде дистрикт барлыкка килгән. 1721 елда Көңгер дистрикты Саликам провинциясе составына тапшырылган.

1780 елгы административ реформа буенча, Вятка провинциясе һәм Казан губернасының көньяк өязләре Вятка калгайлыгына берләштерелгәннәр.

XVIII гасыр 
1796 елда Вятка губернасы барлыкка килә.

XX гасыр 
1918 елда Советск өязе барлыкка килә.

1919 елда Төньяк Нократ тау округы барлыкка, ләкин ел үткәч, ул юкка чыкты.

1920 елда Алабуга, Сарапул, һәм Глазов өязләре, шулай ук Малмыж, Өрҗем, һәм Яраң өязләре Пермь губернасы, Татарстан АССРга, Вәтәк АӨ һәм Мари АӨ составына тапшырылганнар.

1921 елда Омутниск өязе барлыкка килә.

1923 елда Орлов өязе исемен Халтурин өязенә исемен алыштырды.

1924 елда Советск өязе, ә 1928 елда — Өрҗем өязе юкка чыгарла.

1929 елда Вятка губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Түбән Новгород өлкәсе составына керә.

Административ бүленеше 

1775 елда барлыкка килгән Вятка  башта 13 өязгә (Вятка, Орлов, Глазов, Сарапул, Алабуга, Слободской, Кайгород, Өрҗем, Котельнич, Царевосанчурск, Малмыж, Яраң һәм Нулин) бүленгән. 1796 елда, Кайгород һәм Царёвосанчурск өязләр юкка чыгарылганнар.

Халык 

Еллар буенча халык саны:

Губернаның җитәкчелеге

Генрал-губернаторлар

Наместниклыгынын хакимнәре

Губернаторлар

Искәрмәләр 

Удмуртия тарихы
Россия империясе губерналары
Нократ Аланы

Нократ Аланы (рус. Вятские Поляны, мар. Виче Алан) — Киров өлкәсенең көньягында шәһәр, Нократ Аланы районының административ үзәге.

Халык саны — 35 159 кеше (2010).

Тарих 
XVI гасырның уртасына кадәр, бу җир Казан ханлыгына буйсынган. Риваятьләр буенча, хәзерге Нократ Аланы урынында Ошторма-Бодья удмурт авылы булган.

Нократ Аланы авылы бернче тапкыр 1596 елда, Нократ  монастыреның вотчинасы буларак телгә алына. 1915 елда Мәскәү — Екатеринбур тимер юлы авыл аша уза. 1938 елда Нократ Аланы «эшчеләр посёлогы» статусын ала.

1942 елда, Загорсктан Нократ Аланына корал фабрикасы күчерелгәннән соң, Нократ Аланы шәһәр статусын ала.

Халык 

Милли состав: руслар — 70,2%, татарлар — 18,2%, арлар — 5,3%, чирмешләр — 2,5%.

Климат 

 Еллык уртача һава температурасы — 3,7 °C
 Һаваның дымлылыгы — 69,7 %

Массакүләм мәгълүмат чаралары

Телевидение 
 КГТРК «Вятка»

Радио 
 Авторадио-Нократ Аланы FM 103.4
 «Дорожное радио» Нократ Аланы 105.4
 Юмор FM — Нократ Аланы FM 106.7
 «Мария FM» радиосы — Нократ Аланы FM 107.1
 «Новый Век» радиосы — FM 107.9

Газеталар 
 Наш Рубль
 7 вечеров
 «Вятско-Полянская правда»
 Из первых рук
 Настроение
 Отчина
 Рабочая трибуна
 О полянах. RU

Сәнәгать 
 Нократ Аланы машиналар төзү заводы, хәзер ААҖ «Молот»
 ООО «МОЛОТ-МЕТТЭМ»
 ООО «Молот Энерго»
 ААҖ «Вятско — Полянская птицефабрика»
 ААҖ «Поляны хлеб»

Галерея

Моны да карагыз 
 "Электрон" футбол клубы 1991-1997 елларда ССРБ һәм Россия чемпионатларында уйнаган.
 Нократ Аланы (станция)

Искәрмәләр 

Киров өлкәсе шәһәрләре
Киров өлкәсе район үзәкләре
Яраң районы

Яраң районы (, ) — Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышындагы административ берәмлек.

Административ үзәге — Яраң шәһәре.

Район 1929 елда барлыкка китерелә.

География 

Төп елгалар — Яраң, Лум.

Халык

Демография

Милли состав

Административ бүленеш 
 Яраң шәһәр җирлеге
 Знаменское авыл җирлеге
 Кугалки авыл җирлеге
 Кугушерга авыл җирлеге
 Никольское авыл җирлеге
 Никулята авыл җирлеге
 Опытне Поле авыл җирлеге
 Салобеляк авыл җирлеге
 Сердеж авыл җирлеге
 Шкаланка авыл җирлеге

Искәрмәләр 

Киров өлкәсе районнары
Килемары районы

Килемар районы (рус. Килемарский район, мар. Кӹлемар кундем) — Мари Илнең көнбатышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — штп. Килемары

География

Чиктәшлек

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр – 51,6%, руслар – 44,4%, чуашлар – 1,4%, татарлар – 1,3%.

Эре торак пунктлары - Килемары (4 059 кеше), Визимьяр (2 100 кеше), Озёрный (454 кеше), Арда (432 кеше).

Демография

Административ бүленеш 
 Килемары шәһәр җирлеге
 Арда авыл җирлеге
 Олы Кибеево авыл җирлеге
 Визимьяр авыл җирлеге
 Красный Мост авыл җирлеге
 Кумья авыл җирлеге
 Нежнур авыл җирлеге
 Широкундыш авыл җирлеге
 Юксары авыл җирлеге

Моны да карагыз 
 Дубовский (Мари Ил)

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Волжск районы

Волжск районы (рус. Волжcᴋи район мар., Юлсер кундем) — Мари Илнең көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Волжск (мар. Юлсер-Ола) шәһәре.

Җәгърaфия

Чиктәшлек 

Район территориясендә «Марий Чодра» (татарча: «Мари урманы») националь паркның көньяк-көнчыгыш өлеше урнаша. Төп елга — Илләт; Ялчык, Диңгез Күзе, Елан-Ер, күлләре, һ. б.

Тарих 
Урта гасырларда Казан ханлыгы сасᴛафына кергән. Россия империясе заманнарда Казан губернасы сасᴛафына кергән. 1939 елның 26 аугьıста Лопатино районы барлыкка килә (үзәге — Лопатино посөлогы). 1940 елда Лоатино посөлогы шәһәр стаусын алды һәм Волжскка исемен алыштырды; район да үз исемен алыштырган.

Демография

Милли сасᴛаф

Административ бүленеш 
Приволжcᴋи шәһәр җирлеге (54,40 км²):
 Приволжcᴋи шәһәре тибындагы бистәсе (административ үзәк);
 Александровка авылы,
 Красная Горка авылы
Большепаратское авыл җирлеге (60,30 км²):
 Яңа Параты саласы (административ үзәк);
 Ашланка авылы,
 Бизүргуб авылы,
 Васүткинa авылы,
 Вахоткинa авылы,
 Воскресенcᴋи утары,
 Иманайкинa авылы,
 Китунькинa авылы,
 Микушкинa авылы,
 Отымбал авылы,
 Очаково авылы,
 Иске Параты,
 Үрнәк авылы
Карамас авыл җирлеге (88,00 км²):
 Чодыраял авылы (административ үзәк);
 Кече Карамас авылы,
 Яңа Карамас авылы,
 Нурмучаш авылы
Обшияр авыл җирлеге (104,56 км²):
 Полевая (административ үзәк);
 Ильнетуры (Элнеттÿр) авылы,
 Кичиер бистәсе,
 Кленовая Гора бистәсе,
 Коротково авылы,
 Пекоза авылы,
 Ромашкинa авылы,
 Горьковcᴋи тимер юлының 24 км бистәсе.,
 Яльчикcᴋи бистәсе
Петъял авыл җирлеге (268,40 км²):
 Петъял авылы (административ үзәк);
 Зур Сосновка авылы,
 Зур Олыкъял авылы,
 Югары Азъял авылы,
 Данилкинa авылы,
 Инерымбал авылы,
 Карай авылы,
 Кожласола авылы,
 Кече Иваново авылы,
 Кече Сосновка авылы,
 Кече Олыкъял авылы,
 Нагорино авылы,
 Түбән Азъял авылы,
 Пинжан Кукмор авылы,
 Тошнер авылы,
 Учейкинa авылы,
 Чапейкинa авылы,
 Ярамор авылы
Помар авыл җирлеге (103,00 км²):
 Помар саласы (административ үзәк);
 Березники авылы,
 Кече Параты авылы,
 Передовик авылы,
 Унур утары,
 Часовенная авылы,
 Шеренгуб авылы
Сотнур авыл җирлеге (102,00 км²):
 Сотнур саласы (административ үзәк);
 Верхне-Азъяльcᴋи утары,
 Курмузаково авылы,
 Куршембал авылы,
 Кусола авылы,
 Нуршари авылы,
 Памашенер авылы,
 Паражбеләк авылы,
 Подгорные Шари авылы,
 Полаткинa авылы,
 У Тумер авылы,
 Шарембал авылы,
 Шарибоксад авылы
Эмеково авыл җирлеге (133,20 км²):
 Эмеково саласы (административ үзәк);
 Əләcкиое саласы,
 Болотная авылы,
 Елагино авылы,
 Краснознаменcᴋи утары,
 Моркиялы саласы,
 Челыкинa авылы,
 Яльчик бистәсе

Икътисад 
 Кәгазь һәм эш үзагачны җитештерү; Волжскта целлүлоз-кәгазь комбинаты урнаша.

Фотогалерея

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Спас өязе

Спас өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Спас өязе Казан  (1796 елдан — губерна) составында 1781 елда барлыкка килгән.

1920 елда ул юкка чыга, ә аның территория Татарстан АССР составына керә.

Административ бүленеш 
1913 елда 13 вулыска бүленгән.

Халык 
1897 елдагы җанисәбе буенча: руслар — 58,4 %, татарлар — 30,2 %, чуашлар — 7,2 %, мордвалар — 4,1 %.

Спас шәһәре: руслар — 91,4 %, татарлар — 7,3 %, мордвалар — 0,8 %, чуашлар — 0,4 %, башкалар — 0,2 %

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Тәтеш өязе

Тәтеш өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

География

Чиктәшлек 

Элекке Тәтеш өязе территорисндә Татарстанның Тәтеш, Буа, Кама Тамагы һәм Апас районнары; Чуашиянең Ялчык, Батыр һәм Комсомол районнары урнашалар.

Тарих 
Тәтеш өязе Казан  (1796 елдан — губерна) составында 1781 елда барлыкка килгән.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССР составына Тәтеш кантоны буларак керә.

Административ бүленеш 
1913 елда 17 вулыска бүленгән.

Халык 
1897 елдагы җанисәбе буенча: татарлар — 91 124 кеше (49,1 %), урыслар — 58 663 кеше (31,2 %), чуашлар — 30 875 кеше (16,6 %), мордвалар — 5 040 кеше (2,7 %), башкалар (поляклар, белоруслар, украиннар, алманнар, яһудләр, чирмешләр) — 73 кеше (0,04 %)

 Тәтеш шәһәре (4 754 кеше): урыслар — 3 883 кеше (81,7 %), татарлар — 789 кеше (16,6 %), чуашлар — 49 кеше (1,0 %), поляклар — 9 кеше (0,2 %), белоруслар — 17 кеше (0,2 %), алманнар, мордвалар — 4 кеше (0,1 %), чирмешләр — 1 кеше (0,02 %), башкалар — 8 кеше (0,2 %).

Искәрмәләр 

Татарстан
Казан губернасы өязләре
Юрино районы

Юрино районы (, , ) — Мари Илнең көнбатышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Юрино штп-ы.

Район 1924 елның 28 августында барлыкка килгән.

География

Чиктәшлек 

Район Иделнең сул ярында урнаша, аның кушылдыгы Ветлуга районны икегә бүлә. Район җире аша шулай ук Люнда, Дорогуча, һ.б. елгалар ага.

Халык

Демография

Милли состав

Административ бүленеш 
 Юрино шәһәр җирлеге
 Быковка авыл җирлеге
 Марьино авыл җирлеге
 Васильевское авыл җирлеге
 Юркино авыл җирлеге
 Козиково авыл җирлеге
 Горный Шумец авыл җирлеге

Икътисад

Сәнәгать 

Агач хәзерләү, пиломатериалларны җитештерү, торф чыгару.

Мәдәният 

18 мәктәп, бер музей.

Истәлекле урыннар 
 Шереметев замогы (фотографиядә)
 Михаил-Архангел храмы

Район территориясендә 59 археология һәйкәле, 21 тарихи һәйкәл, 13 архитектура һәйкәле урнашкан.

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Казан өязе

Казан өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Географиясе

Чиктәшлек

Тарих 
Казан өязе әле XVII гасырда бар иде. 1708 елда ул юкка чыга, ә Казан Казан губернасы составына тапшырыла. 1727 елда ул яңадан торгызыла.

1920 елда Казан өязе юкка чыгарылган; территориясенең 98% өлеше Татарстан АССР составына кергән, 2% исә Мари АӨ составына кергән..

Административ бүленеш 
1860-еллар: 10 волсть һәм 3 стан.

Өяз үзәге булмаган шәһәр — Арча (1781—1795 елларда Арча өязенең үзәге).

1913 елда 20 вулыска бүленгән.

Халык 
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Моны да карагыз 
 Казан өлкәсе

Искәрмәләр 

Татарстан тарихы
Казан губернасы өязләре
Чар өязе

Чар өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Чар шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Чар өязе әле Петр Iгә кадәрге вакытлардан мәгълүм. 1708 елда ул юкка чыгарыла, ә Чар шәһәре Казан губернасы составына тапшырыла. 1719 елда, провинцияләргә бүлү вакытында, Зөя провинциясе составына кертелгән. 1727 елда, Зөя провинциясе составында, ул яңадан торгызыла.

ТАССР оетшырылганнан соң, өязнең ТАССРга кермәгән өлеше (96%) башта Вятка губернасы составына, ә аннары яңа оештырылган Мари АӨ составына күчерелгән.

Административ бүленеш 
1913 елда 11 вулыска бүленгән.

Халык 
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Звенигово районы

Звенигово районы (рус. Звениговский район, мар. Провой кундем) — Мари Илнең көньягында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Звенигово шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Районның көньяк чиге Идел елга буенча уза.

Халык

Демография

Милли состав

Административ бүленеш 
 Звенигово шәһәр җирлеге
 Красногорский шәһәр җирлеге
 Суслонгер шәһәр җирлеге
 Исменцы авыл җирлеге
 Кокшамар авыл җирлеге
 Кокшайск авыл җирлеге
 Красный Яр авыл җирлеге
 Кужмара авыл җирлеге
 Чёрное Озеро авыл җирлеге
 Шелангер авыл җирлеге

Мәдәният һәм мәгариф 
28 мәктәп, 31 клуб, өлкәне өйрәнү музее (2004 ел).

Икътисад

Авыл хуҗалыгы 
Авыл хуҗалыкның төп тармагы — терлекчелек.

Районда туганнар 
 Яков Эшпай — композитор
 Иван Палантай — мари композиторы

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Мари-Төрек районы

Мари-Төрек районы (рус. Мари-Турекский район, мар. Марий Тӱрек кундем) — Мари Илнең көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — Мари-Төрек шәһәр тибиндыгы посёлогы.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Мари-Төрек районы 1924 елда барлыкка килгән. чирмешләр бу җирләрне «эрвел» (иртәнге як) дип атыйлар, ә аның яшәүчеләрен — «эрвел мари» (көнчыгыш мари). Район үзәгенең исеме «тӱр» (чит, кырый) сүзендән чыккан. Бу исеме монда мари иле башланып китүен белдерә.

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр — 48,6%, руслар — 25,7%, татарлар — 18,7%, арлар — 6,0%.

Демография

Административ бүленеш 
 Мари-Төрек шәһәр җирлеге
 Карлыган авыл җирлеге
 Косолапово авыл җирлеге
 Мари-Билямор авыл җирлеге
 Мариец авыл җирлеге
 Хлебниково авыл җирлеге

Районда туганнар 
 Кузьма Андреев (1857, Олы Карлыган ― 1940, Можга), удмурт мәгърифәтчесе, укытучы, тәрҗемәче, православие дине миссионеры.
 Вячеслав Кислицын — Мари Ил президенты (1997—2000).

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Медведево районы

Медведево районы (рус. Медведевский район, мар. Маскасола кундем) – Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге – штп. Медведево

Район 1943 елда барлыкка килгән.

География

Чиктәшлек 

Шуның өстенә, Медведево районы эчендә Йошкар-Ола шәһәре урнаша.

Районның төп елгалар – Олы һәм Кече Какшан, 16 күл, 32 буа бар. Ике заказник («Устье-Кундышский» һәм «Большая Кокшага») бар.

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр – 50,5%, руслар – 43,6%, татарлар – 2,7%.

Демография

Административ бүленеш 
 Медведево шәһәр җирлеге
 Краснооктябрьский шәһәр җирлеге
 Азаново авыл җирлеге
 Азяково авыл җирлеге
 Ежово авыл җирлеге
 Знаменский авыл җирлеге
 Кузнецово авыл җирлеге
 Кундыш авыл җирлеге
 Куяр авыл җирлеге
 Люльпаны авыл җирлеге
 Нужъялы авыл җирлеге
 Нурма авыл җирлеге
 Пекшиксола авыл җирлеге
 Пижма авыл җирлеге
 Русский-Кукмор авыл җирлеге
 Руэм авыл җирлеге
 Сенькино авыл җирлегем
 Сидорово авыл җирлеге
 Турша авыл җирлеге
 Шойбулак авыл җирлеге
 Юбилейный авыл җирлеге

Икътисад

Авыл хуҗалыгы 
Район республиканың авыл хуҗалыгы продукциясенең 1/3 өлешне җитештерә.

Социаль инфраструктура 
28 мәктәп, 23 хастаханә һәм фельдшер-акушерлык пункты.

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Медведево районы
Кичкеево (Чуашстан)

Кичкеево (, ) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429296. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97258815003. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102200001100.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

Халык 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 239 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (99,06%).

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
Чуаш энциклопедиясе.

Янтык районы торак пунктлары

ru:Кичкеево
Көҗәңәр районы

Көҗәңәр районы (рус. Куженерский район, мар. Кужэҥер кундем) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — штп. Куженер

География

Чиктәшлек

Тарих 
Куженер районы 1935 елның 25 гыйнварында барлыкка килгән. 1959 елда район юкка чыккан, ә аның территориясе Сернур һәм Морки районнарга кертелгән. 1965 елда Куженер районы элекке чикләрендә яңадан торгызыла.

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр – 74,4%, руслар – 24,2%.

Демография

Административ бүленеш 
 Куженер шәһәр җирлеге
 Иштымбал авыл җирлеге
 Руссике Шои авыл җирлеге
 Салтакъял авыл җирлеге
 Токтайбеляк авыл җирлеге
 Тумьюмучаш авыл җирлеге
 Шойсола авыл җирлеге
 Шудумарь авыл җирлеге
 Юледур авыл җирлеге

Икътисад 
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

Районда туганнар 
 Евгений Смоленцев — ССРБ Югары судның соңгы (1989—гыйнвар 1992) рәисе.
 В.М. Регеж-Горохов (1937, Югары Регеж) — актер, язучы, Мари АССР халык, РСФСР атказанган әртисе, Мари АССР дәүләт премиясе лауреаты.
 Альбертина Иванова (1954 ел, Шойдум авылы)  —  мари (урман сөйләше) язучысы, шагыйрә, тәрҗемәче, фин-угыр халыклары әдәбиятчылары ассоциациясе идарәсе әгъзасы.

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Лаеш өязе

Лаеш өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Лаеш шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Лаеш өязе 1781 елда Казан  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның Лаеш кантонына кертелә.

Административ бүленеш 
1913 елда 13 вулыска бүленгән.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Моны да карагыз 
 Лаеш кантоны
 Лаеш районы

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Чистай өязе

Чистай өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Чистай шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Чистай өязе 1781 елда Казан наместниклылыгы (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда ул юкка чыгарылган; территориясенең 95% өлеше Татарстан АССР составына кергән, 5% исә Самар губернасы составына кергән..

Административ бүленеш 
1913 елда 21 вулыска бүленгән.
 Аксубай вулысы,
 Биләр вулысы, 
 Богородски вулысы,
 Олы Талкыш вулысы, 
 Ягүрки вулысы, 
 Ерыклы вулысы, 
 Изгар вулысы, 
 Иске Әлмәт вулысы, 
 Иске Иванай вулысы, 
 Иске Максимкин вулысы, 
 Иске Мукшы вулысы, 
 Иске Чаллы вулысы,
 Иске Чишмә вулысы, 
 Каргалы вулысы, 
 Котыш вулысы,
 Күтәмә вулысы,
 Кызылъяр вулысы, 
 Мөслим вулысы,  
 Сидилкин вулысы, 
 Яңа Әдәм вулысы,
 Яңа Чишмә вулысы.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Моны да карагыз 
 Чистай районы
 Чистай өлкәсе

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре