alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
The Four Ancient Books of Wales

The Four Ancient Books of Wales oedd teitl llyfr a gyhoeddwyd gan yr hanesydd a hynafiaethydd Albanaidd William Forbes Skene yn 1868, mewn dwy gyfrol.

Mae'r llyfr yn cynnwys testunau a chyfieithiadau a dynnwyd o bedair llawysgrif Cymraeg Canol, sef:

Llyfr Du Caerfyrddin
Llyfr Taliesin
Llyfr Aneirin
Llyfr Coch Hergest

Cerddi ydy'r testunau o'r llawysgrifau hyn i gyd - ni chyhoeddodd Skene y testunau rhyddiaith yn Llyfr Coch Hergest, sy'n cynnwys chwedlau'r Mabinogion. Cynhwysodd Skene ddeunydd ychwanegol hefyd, sef Englynion y Juvencus a rhai o'r Trioedd.

Cynorthwywyd Skene gan y Cymro Daniel Silvan Evans, ac mae'n debyg mai ei waith ef yw'r rhan fwyaf o'r cyfieithiadau. Cyfieithwyd testun Llyfr Taliesin gan yr hynafiaethydd Robert Williams.

Yn ôl safonau heddiw, mae llawer o wallau yn y testun, ac oherwydd hynny yn y cyfieithiadau. Er hynny, roedd llyfr Skene yn gam pwysig ymlaen yn hanes astudiaethau Cymraeg Canol a llenyddiaeth Gymraeg. Ceisiodd rhoi'r cerddi a'r chwedlau yn eu cyd-destun hanesyddol ac ieithyddol a gwnaeth ymgais i ddosbarthu'r cerddi yn rhai hanesyddol a rhai mytholegol.

Dolen allanol
 The Four Ancient Books of Wales ar wefan openlibrary.org

Llyfrau 1868
Barddoniaeth Gymraeg
Llawysgrifau Cymreig
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
British National Party

Y blaid gyfoes yw pwnc yr erthygl hon. Am y blaid yn y 1960au, gweler British National Party (1960au).

Plaid wleidyddol dde eithafol yn y Deyrnas Unedig yw'r British National Party (cyfieithiad answyddogol: "Plaid Genedlaethol Prydain") neu'r BNP ("PGP"). Mae ganddi tuda 56 o gynghorwyr mewn llywodraeth leol Lloegr, ond nid oes ganddi gynrychiolaeth o fewn Senedd y Deyrnas Unedig. Yn etholiad cyffredinol 2005, enillodd y BNP ond 0.7% o'r bleidlais boblogaidd, sef wythfed o'r holl bleidiau, ac yn etholiad 2007 Cynulliad Cymru daeth yn bumed yn nhermau pleidleisiau'r rhestrau rhanbarthol, ond eto methodd ag ennill unrhyw sedd. Enillodd dwy sedd  i Senedd Ewrop yn 2009, un yn etholaeth Swydd Efrog a Humber, ac un yn etholaeth Gogledd Orllewin Lloegr.

Yn ôl ei chyfansoddiad, mae'r BNP yn "ymrwymedig i atal a gwrthdroi'r llanw o fewnfudo di-wyn ac i adfer, trwy newidiadau cyfreithlon, trafodaeth a chydsyniad, y gyfran andros o fawr wyn o'r boblogaeth Brydeinig a fodolant ym Mhrydain cyn 1948". Mae'r BNP yn cynnig "cymhellion cadarn ond gwirfoddol i fewnfudwyr a'u disgynyddion i ddychwelyd adref". Dadleir y BNP o blaid diddymu holl ddeddfwriaeth wrth-wahaniaethu y Deyrnas Unedig, a chyfyngir aelodaeth bleidiol i "grwpiau ethnig Prydeinig brodorol sy'n deillio o'r dosbarth 'Cawcasaidd brodorol'".

Cred y BNP bod yna gwahaniaethau hiliol biolegol arwyddocaol sy'n penderfynu ymddygiad a chymeriad unigolion. Haerir y blaid taw rhan o natur dynol yw ffafriaeth dros ethnigrwydd personol. Yn hanesyddol, o dan arweinyddiaeth John Tyndall, roedd gan y BNP tueddiadau gwrth-Semitaidd cryf, ond yn ddiweddar mae'r blaid wedi tueddu canolbwyntio ar Fwslimiaid fel ei phrif wrthwynebydd. Datganodd y blaid yn gyhoeddus nid yw'n ystyried Hindŵiaid a Sikhiaid i fod yn fygythiad, er nad yw'r BNP yn derbyn bod Hindŵiaid a Sikhiaid ymarferol yn Brydeinig yn ddiwylliannol neu'n ethnig. Yn y gorffennol mae'r BNP wedi gweithio gyda grwpiau gwrth-Islamaidd Sikhaidd a Hindŵaidd.

Caiff y BNP ei hymyleiddio gan bleidiau gwleidyddol prif ffrwd yn y Deyrnas Unedig, ac mae'r blaid wedi'i beirniadu'n gryf gan yr arweinydd Ceidwadol David Cameron, cyn-arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol Syr Menzies Campbell, a chyn-Brif Weinidog Llafur Tony Blair.

Hanes

2000au 
Yn Rhagfyr 2007 bu'r BNP yn dechrau cyfnod o ymladd mewnbleidiol, wnaeth cynnwys ymddiswyddiad a gwaharddiad dros 60 o'i swyddogion lleol a chenedlaethol. Galwodd y gwrthryfelwyr, a alwodd eu hunain yn the Real BNP ("y Gwir BNP"), am waharddiad tri o swyddogion hynaf y blaid, a gyhuddent o ddwyn anfri ar y BNP. Roedd cyhuddiadau'r gwrthryfelwyr yn erbyn arweinyddiaeth y blaid yn cynnwys lladrad, bygio a phrosesu arian anghyfreithlon.

Gweler hefyd 
 Cenedlaetholdeb Prydeinig

Troednodion

Cysylltiadau allanol 
 Gwefan swyddogol
 BNPtv – sianel teledu rhyngrwyd y blaid
 Maniffesto 2005 y blaid ar BBC.co.uk
 Maniffesto 2007 y Cynulliad Cymru 
 Maniffesto 2011 y Cynulliad Cymru

Cenedlaetholdeb Prydeinig
Hiliaeth
Pleidiau cenedlaetholgar
Pleidiau ewrosgeptig
Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1982
Audrey Hepburn

Actores ffilm enwog oedd Audrey Hepburn (ganed Audrey Kathleen Ruston) (4 Mai 1929 – 20 Ionawr 1993).

Fe'i ganed yn Ixelles, Gwlad Belg.  Priododd yr actor Mel Ferrer (1954-1968) ac yna'r meddyg Andrea Dotti (1969-1982).

Ffilmiau enwog 
 Roman Holiday (1953)
 Sabrina (1954)
 Love in the Afternoon (1957)
 The Nun's Story (1959)
 Breakfast at Tiffany's (1961)
 My Fair Lady (1964)

! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Gwobrau'r Academi
|-

|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Gwobr BAFTA
|-

|-

|-

|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Gŵyl Ffilm Ryngwladol San Sebastian
|-

|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | New York Film Critics Circle Award
|-

|-

|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Gwobrau'r Golden Globes
|-

|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrin
|-

|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Gwobr Grammy
|-

Actorion ffilm Prydeinig
Actorion theatr Prydeinig
Genedigaethau 1929
Marwolaethau 1993
Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Merched yr 20fed ganrif
Kenneth H. Jackson

Ysgolhaig o Sais oedd yn arbenigo yn yr ieithoedd Brythoneg oedd Kenneth Hurlstone Jackson (1 Tachwedd 1909 – 20 Chwefror 1991). Ei waith enwocaf yw Language and history in early Britain, sy'n trafod trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg.

Ganed ef yn Beddington, Surrey, ac astudiodd yn Ysgol Ramadeg Croydon cyn ennill ysgoloriaeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt ym 1928. Astudiodd dan Hector a Nora Chadwick, a daeth yn rhugl mewn chwech iaith Geltaidd.

Dychwelodd i Gaergrawnt fel darlithydd mewn Celteg ym 1934, ac ym 1939 aeth i Harvard, lle daeth yn Athro Iaith a Llenyddiaeth Geltaidd. Ym 1950 daeth yn Athro Ieithoedd, Hanes a Hynafiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Caeredin, a bu yno hyd ei ymddeoliad ym 1979.

Cyhoeddiadau 

 Language and history in early Britain: A chronological survey of the Brittonic languages, first to twelfth century A.D. (1953)
  The Pictish Language yn F T Wainwright (gol) The Problem of the Picts (1955)
 Contributions to the study of Manx phonology (1955)
 "The Arthur of History" yn Arthurian Literature in the Middle Ages (1959)
 "Arthur in Early Welsh Verse" yn Arthurian Literature in the Middle Ages (1959)
 "The international popular tale and early Welsh tradition" Darlithoedd Gregynog, 1961 (1961)
 The oldest Irish tradition: A window on the Iron Age (1964)
 A Historical phonology of Breton (1967)
 The Gododdin: The Oldest Scottish poem (1969)
 A Celtic Miscellany : Translations from the Celtic Literature (1972)

Genedigaethau 1909
Ieithyddion Seisnig
Marwolaethau 1991
Pobl o Surrey
Ysgolheigion Celtaidd
A.O.H. Jarman

Ysgolhaig Cymreig oedd Alfred Owen Hughes Jarman (8 Hydref 1911 - 26 Hydref 1998). Bu'n Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Caerdydd, ac roedd ganddo ddiddordeb arbennig yn y chwedlau Arthuraidd Cymreig. Roedd yn briod ag Eldra Jarman, gor-wyres John Roberts ('Telynor Cymru'), cynrychiolydd olaf traddodiad y telynorion Sipsi Cymreig.

Cyhoeddiadau
 The Arthur of the Welsh: the Arthurian legend in medieval Welsh literature (1991)
 Chwedlau Cymraeg Canol; (1969)
 The Cynfeirdd: early Welsh poets and poetry  (1981)
 Y Gododdin: Britain's oldest heroic poem (1988)
 A guide to Welsh literature (gol. gyda Gwilym Rees Hughes) (1992, 1997)
 The legend of Merlin (1960)
 Llyfr Du Caerfyrddin: gyda rhagymadrodd, nodiadau testunol a geirfa (1982)
 Sieffre o Fynwy (1966)
 Y Sipsiwn Cymreig: teulu Abram Wood'' gyda Eldra Jarman (1979)

Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1998
Ysgolheigion Cymraeg
John Williams (Ab Ithel)

Hynafiaethydd a chlerigwr Cymreig oedd John Williams (Ab Ithel) (7 Ebrill 1811 – 27 Awst 1862).

Bywgraffiad
Ganed ef yn Llangynhafal, Sir Ddinbych, yn fab i Roger ac Elizabeth Williams. Cymerodd ei enw barddol "Ab Ithel" o enw ei daid, William Bethell. Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a daeth yn gurad yn Llanfor, ac yno y priododd Elizabeth Lloyd Williams. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain yn 1836. Yn 1843 daeth yn gurad parhaol Nercwys, ac yn 1849 daeth yn rheithor Llanymawddwy. Yn 1846 dechreuodd gyhoeddi Archaeologia Cambrensis gyda H. Longueville Jones, a bu yn ei olygu o 1846 hyd 1853, ac roedd ganddo ran amlwg yn sefydlu Cymdeithas Hynafiaethau Cymru.

Daeth Ab Ithel yn amlwg iawn ym maes ysgolheictod Gymreig yn ei ddydd, ac wedi marwolaeth Aneurin Owen penodwyd ef gan The Welsh Manuscripts Society i gwblhau'r cynllun o gyhoeddi yr Annales Cambriae a Brut y Tywysogion, a ymddangosodd yn 1860. Roedd yn drwm dan ddylanwad syniadau Iolo Morgannwg, ac nid ystyrir ei waith o fawr werth gan ysgolheigion diweddar. Roedd yn un o brif drefnwyr Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, pan wrthodwyd y wobr i Thomas Stephens am draethawd ar chwedl Madog am nad oedd yn derbyn gwirionedd yr hanes.

Ym Mawrth 1862 symudwyd ef i blwyf Llanenddwyn a Llanddwywe (Dyffryn Ardudwy), ond bu farw rai misoedd wedyn a chladdwyd ef yn Llanddwywe.

Cyhoeddiadau
Gwaith gwreiddiol
 Eglwys Loegr yn Anymddibynol ar Eglwys Rhufain (1836).
 Ecclesiastical Antiquities of the Cymry (1844)
Golygiadau
Dosparth Edeyrn Davod Aur (1856)
Annales Cambriae and Brut y Tywysogion (1860)
Meddygon Myddfai (1861)
Barddas (1862)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1811
Golygyddion Cymreig
Hynafiaethwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1862
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Sir Ddinbych
Ysgolheigion Cymraeg
Nercwys

Pentref gwledig a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Nercwys (). (Weithiau gwelir sillafu Seisnigedig hŷn Nerquis.) Saif tua dwy filltir i'r de o dref Yr Wyddgrug.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
John Davies Nercwys (c.1800–1879), gweinidog ac awdur

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Pentrefi Sir y Fflint
Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards

Llyfr ar farddoniaeth y Gogynfeirdd a'r Cynfeirdd gan yr ysgolhaig amryddawn Evan Evans (Ieuan Fardd) a gyhoeddywd ym 1764 yw Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards. Fe'i rhennir yn dair rhan. Roedd y rhan gyntaf yn cynnwys cyfieithiadau i'r Saesneg o rai o gerddi'r Gogynfeirdd (Beirdd y Tywysogion), yr ail ran yn draethawd Lladin ddeallus ar y canu Cymraeg cynnar, sy'n cynnwys deg pennill o'r Gododdin (y tro cyntaf i ran o destun y gerdd honno gael ei hargraffu), ac yn y rhan olaf ceir testunau gwreiddiol Cymraeg Canol y cerddi a gyfieithwyd i'r Saesneg yn y rhan gyntaf.

Disgrifiad
Teitl llawn y llyfr yw:
Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards. Translated into English, with Explanatory Notes on the Historical Passages, and a short Account of Men and Places mentioned by the Bards, in order to give the curious some Idea of the Taste and Sentiments of our Ancestors, and their Manner of Writing.

Cafodd ei gyhoeddi gan R. a J. Dobsley yn Pall-Mall, Llundain.

Llyfr mewn tair iaith ydyw'r Specimens felly. Roedd yn rhan o ymdrech Cylch y Morrisiaid i gyhoeddi testunau clasurol Cymraeg a hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r gyfrol yn ymateb hefyd i'r ffasiwn yn Lloegr yn ail hanner y 18g am waith Ossian. Cyhoeddodd James Macpherson "gyfieithiadau" o gerddi Gaeleg honedig hynafol ac yn ei ragymadrodd i'r llyfr mae'n mynegi'r farn nad oedd unrhyw beth tebyg i'w cael yn y Gymraeg ac yn amau yn wir fod unrhyw lenyddiaeth o werth o gwbl i'w cael yn yr iaith. Un o fwriadau Evan Evans wrth gyhoeddi'r gwaith felly oedd dangos i'r byd fod gan y Gymraeg lenyddiaeth hynafol a haeddai ei lle ymhlith llenyddiaethau mawr y byd (drwgdybiai Evans a'r Morysiaid hefyd fod gwaith Macpherson yn dwyll). Yn ei ragymadrodd meddai'r golygydd mai ei amcan yw "dangos ansawdd ein Prydyddiaeth i wyr cywraint, dysgedig, anghyfiaith." Yn ogystal â'r farchnad yn Lloegr, anelwyd y llyfr at y dosbarth breiniol yng Nghymru yn y gobaith o ennyn diddordeb bonheddwyr Cymru - a llawer ohonynt wedi'u Seisnigeiddio - a'u cael i noddi gweithiau eraill yn y dyfodol.

Mae'r traethawd Lladin sy'n llenwi canol y llyfr yn gampwaith o ysgolheictod am ei gyfnod, cymaint felly fel y cyfeirir at y gyfrol gyfan weithiau dan enw'r adran honno, sef De Bardis Dissertatio.

Dyma oedd barn Thomas Parry am y llyfr:
Dyma gynnyrch gwir ysgolhaig, gŵr sydd yn ddigon onest i gyfaddef pan na fedr ddeall darn o hen farddoniaeth, a gadael lle gwag yn ei gyfieithiad. Y tu ôl i'r llyfr hwn yr oedd blynyddoedd o waith hir a chaled i ymgyfarwyddo â chynnwys y llawysgrifau, ac yn y cyfnod hwnnw nid bychan o lafur oedd cael gafael arnynt.

Cyfeiriadau

 Aneirin Lewis, Dysg a Dawn: Cyfrol Goffa Aneirin Lewis, gol. W. Alun Mathias ac E. Wyn James (Cylch Llyfryddol Caerdydd, 1992)
Gwilym Lleyn, Llyfryddiaeth y Cymry (Llanidloes, 1869)
Prys Morgan, The Eighteenth Century Renaissance (Llandybie, 1981)

Gweler hefyd
Cylch y Morrisiaid
Llenyddiaeth Gymraeg y ddeunawfed ganrif

Blodeugerddi Cymraeg
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llyfrau Lladin
Llyfrau 1764
Brwydr Pont Stirling

Ymladdwyd Brwydr Pont Stirling Bridge ar 11 Medi 1297 rhwng byddin Albanaidd dan William Wallace ac Andrew de Moray a byddin Seisnig dan John de Warenne, 7fed Iarll Surrey a Hugh de Cressingham. Ymladdwyd y frwydr ger y bont sy'n croesi Afon Forth ger Stirling.

Roedd Surrey wedi ennill brwydr yn erbyn uchelwyr yr Alban ym Mrwydr Dunbar, ac efallai'n or-hyderus. Dechreuodd y fyddin Seisnig, oedd yn cynnwys llawer o Gymry, groesi'r bont gul; dim ond day farchog allai groesi ar y tro. Disgwyliai'r fyddin Albanaidd ar dir uwch, a phan oedd ychydig dros 5,000 o'r fyddin Seisnig wedi croesi, ymosodasant. Llwyddodd rhai o'r gwŷr traed i nofio ar draws yr afon i ddiogelwch, ond nid oedd fawr o obaith i'r marchogion. Lladdwyd dros gant ohonynt, yn cynnwys Hugh de Cressingham. Blingwyd corff Cressingham a gyrrwyd rhannau o'i groen yma ac acw fel prawf o'r fuddugoliaeth.

Ni allai Surrey a'r gweddill o'r fyddin gynorthwyo, ac enciliodd i gyfeiriad Berwick, gan adael Iseldiroedd yr Alban yn nwylo Wallace. Clwyfwyd Andrew de Moray, a bu farw o'i glwyfau yn ddiweddarch.

1297
13eg ganrif yn yr Alban
Pont Stirling
Morlo Llwyd

{{Blwch tacson
| enw = Morlo Llwyd
| delwedd = Grey seal rhossili 1.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = Morlo Llwyd ger Rhossili.
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Mammalia
| ordo = Carnivora
| familia = Phocidae
| genus = Halichoerus
| awdurdod_genus = Nilsson, 1820
| species = H. grypus
| enw_deuenwol = Halichoerus grypus
| awdurdod_deuenwol = (Fabricius, 1791)
}}

Ceir y Morlo Llwyd' (Halichoerus grypus) ar ddwy ochr Môr Iwerydd; ef yw'r mwyaf cyffredin o'r ddwy rywogaeth o Forlo o gwmpas arfordir Cymru. Mae'n perthyn i deulu'r Phocidae, y "gwir forloi", a dyma'r unig rywogaeth yn y genws Halichoerus.

Morlo gweddol fawr yw'r Morlo Llwyd, gyda'r gwrywod yn cyrraedd 2.5 - 3 metr o hyd a phwysau o hyd at 300 kg; mae'r benywod yn llai, 1.6 - 2.0 metr o hyd ac yn pwyso 150 kg. Pysgod o wahanol fathau yw eu bwyd, a gallant blymio i ddyfnder o 70 metr neu fwy i'w dal. Genir y cenawon (sef y morloi ifance) rhwng Medi a Thachwedd;

Amcangyfrifir fod poblogaeth o tua 5,000 o gwmpas arfordir Cymru i'r de o Aberystwyth, yn magu 1,300 o loi bach yn ôl amcangyfrif yn 2000.

Bwyd

Pysgod o bob math ac anifeiliaid eraill y môr, er enghraifft, y gath fôr felen:

Ymrafael rhwng morlo a chath fôr:

Cadarnhaodd yr arbenigwr bywyd môr Sion Roberts: “...cath fôr wedi ei dal gan forlo. Efallai mai Raja brachyura, y gath fôr felen, yw'r 'sgodyn.

Enwau lleoedd
Bae bychan ger Trwyn y Fuwch, ardal Bae Penrhyn, Llandudno, yw Porth Dyniewaid. Mae'r enw'n ddiddorol ac mae sawl sillafiad gwahanol a dau ystyr. Buwch ifanc rhwng blwydd a dyflwydd, neu fustach yw un ystyr. Mae'r llall, sef 'morlo ifanc' yn gwneud mwy o synnwyr. Gwelwyd llawer o forloi yno ar y 6 Ionawr 2019. Yn ôl un person roedd yno 47. Ar dudalen o'r cylchgrawn You Know you are from Llandudno'' mae rhywun wedi cyfri dros 70.Facebook.

Dolenni allanol 
 Morloi Llwyd SAC Bae Ceredigion 

Phocidae
Fine Gael

Fine Gael – The United Ireland Party, neu Fine Gael (Gwyddeleg am Deulu neu Dylwyth y Gwyddelod) yw'r ail blaid wleidyddol fwyaf yng Ngweriniaeth Iwerddon ar ôl Fianna Fail. Mae'n hawlio aelodaeth o 30,000, Fine Gael oedd y blaid fwyaf yn etholiad cyffredinol 2011 gan ffurfio Llywodraeth âr Blaid Lafur yn yr 31 Mawrth 2011 yn yr hyn a elwir yn 31ain Dáil Éireann (senedd Gweriniaeth Iwerddon).  

Sefydlwyd Fine Gael ar 3 Medi 1933 ar ôl uno ei mam-blaid Cumann na nGaedheal, y Centre Party a'r Army Comrades Association, neu'r "Blueshirts". Gorwedd ei gwreiddiau yn Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon a'r pleidiau a fu o blaid y Cytundeb Eingl-Wyddelig yn Rhyfel Cartref Iwerddon, gan uniaethu yn enwedig â Michael Collins fel sefydlydd y mudiad a'r rhai a gefnogodd sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon (Saesneg: Irish Free State; Gwyddeleg: Saorstát Éireann).

Mae'r Fine Gael fodern yn ei disgrifio ei hun fel plaid y canol progresif, a'i gwerthoedd canolog yn seiliedig ar bolisi ariannol gofalus, hawliau a dyletswyddau'r unigolyn a'r farchnad rydd.  Maent yn gadarn o blaid integreiddio yn yr Undeb Ewropeaidd ac yn gwrthwynebu gweriniaetholdeb Wyddelig dreisgar. Mewn cyd-destun ehangach, mae'r blaid yn perthyn i sbectrwm y pleidiau Democratiaeth Gristnogol yn Ewrop. Fine Gael yw'r unig blaid Wyddelig sy'n rhan o Blaid Pobl Ewrop (EPP) yn Strasbourg; mae ei ASEau yn eistedd yn y grwp EPP-ED. Ffurfiwyd adain ieuenctid y blaid, Young Fine Gael, ym 1977 ac mae ganddi tua 4,000 o aelodau.

Daeth Enda Kenny yn arweinydd ar 5 Mehefin 2002. Roedd Kenny yn Taoiseach y Weriniaeth rhwng 2011-2017. Arweinydd gyfredol Fine Gael a'r toaiseach gyfredol yw Leo Varadkar.

Arweinwyr y blaid

Baner Fine Gael

Chwifiwyd y faner yn hanesyddol wrth ymyl baner Iwerddon. Defnyddiwyd hi gan rhagflaenydd plaid Fine Gael, sef Cumann na nGaedheal, a ffacsiwn y tu fewn iddi, y lle-ffasgaidd, y 'crysau gleisio', Blueshirts. Dyluniad y faner yw croes goch sawtyr Padrig Sant ar faes glas tywyll, sef un o liwiau cenedlaethol Iwerddon (fel gwelir yn sêl a baner Arlywydd Iwerddon).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  www.finegael.ie

Pleidiau gwleidyddol yng Ngweriniaeth Iwerddon
Sefydliadau 1933
Morlo Cyffredin

{{Blwch tacson
| enw = Morlo Cyffredin
| delwedd = Seehund.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Mammalia
| ordo = Carnivora
| familia = Phocidae
| genus = Phoca
| species = P. vitulina
| enw_deuenwol = Phoca vitulina
| awdurdod_deuenwol = Linnaeus, 1758
}}

Ceir y Morlo Cyffredin' (Phoca vitulina'') o gwmpas glannau gogleddol Môr Iwerydd a'r Môr Tawel. Maent o liw brown neu lwyd, hyd at 1.85 medr o hyd ac yn pwyso hyd at 130 kilo. Credir fod tua 400,000 i 500,000 ohonynt yn y byd.

Mae'r Morlo Cyffredin yn un o'r ddau rywogaeth o Forlo a geir o gwmpas glannau Cymru, ond er gwaethaf yr enw, mae'n llai cyffredin na'r Morlo Llwyd.

Phocidae
Fianna Fáil

Fianna Fáil – An Páirtí Poblachtánach (Saesneg: Fianna Fáil – The Republican Party), y cyfeirir ati fel rheol fel Fianna Fáil ("Rhyfelwyr [Fianna] Iwerddon"), yw'r blaid wleidyddol fwyaf yng Ngweriniaeth Iwerddon ac Iwerddon gyfan gyda tua 55,000 o aelodau.

Fe'i sefydlwyd ym 1926 fel plaid radicalaidd weriniaethol ganol-chwith, ond erbyn heddiw mae hi'n blaid ganolaidd. Mae wedi dominyddu bywyd gwleidyddol Iwerddon ers y 1930au. Hi yw'r blaid fwyaf yn Dáil Éireann er 1932, ac mae hi wedi ffurfio'r llywodraeth saith o weithiau ers creu'r weriniaeth ym 1921: 1932–48, 1951–54, 1957–73, 1977–81, 82, 1987–94, ac o 1997 hyd heddiw. Yn nhermau tymhorau pleidiau mewn llywodraeth yng ngwledydd Ewrop, mae Fianna Fáil yn ail i Blaid Ddemocrataidd Sosialaidd Sweden yn unig. Micheál Martin yw ei harweinydd presennol.

Yn Senedd Ewrop, roedd Fianna Fáil yn aelod blaenllaw o'r grŵp Undeb dros Ewrop y Cenhedloedd, ond mae ei haelodaeth o'r grŵp gwleidyddol hwnnw wedi ennyn beirniadaeth o fewn ac y tu allan i'r blaid am fod gwerthoedd de-canol y grŵp hwnnw yn groes i werthoedd traddodiadol Fianna Fáil ei hun. Ymunodd Fianna Fáil â Chlymblaid y Rhyddfrydwyr a Democratiaid dros Ewrop yn 2009.

Arweinwyr
Éamon de Valera (1926–1959) -Ail Arlywydd Cyngor Gweithredol Saorstat Eireann, Taoiseach 1af a 3ydd Arlywydd Iwerddon
Seán Lemass (1959–1966) - 3ydd Taoiseach
Jack Lynch (1966–1979) - 4ydd Taoiseach
Charles Haughey (1979–1992) - 6ed Taoiseach
Albert Reynolds (1992–1994) - 8fed Taoiseach
Bertie Ahern (1994–2008) - 10fed Taoiseach
Brian Cowen (2008-2011) - 11fed Taoiseach
Micheál Martin (2011-heddiw)

Llyfryddiaeth 
Joe Ambrose (2006) Dan Breen and the IRA, Douglas Village, Cork : Mercier Press, ISBN 1-85635-506-3
Bruce Arnold (2001) Jack Lynch: Hero in Crisis, Dulyn : Merlin.  ISBN 1-903582-06-7
Tim Pat Coogan (1993) De Valera : long fellow, long shadow, Llundain : Hutchinson, ISBN 0-09-175030-X
Joe Joyce and Peter Murtagh (1983) The Boss: Charles J. Haughey in government, Swords, Dulyn : Poolbeg Press, ISBN 0-905169-69-7
F.S.L. Lyons (1985) Ireland Since the Famine, Llundain : FontanaPress, ISBN 0-00-686005-2
Dorothy McCardle (1968) The Irish Republic. A documented chronicle of the Anglo-Irish conflict and the partitioning of Ireland, with a detailed account of the period 1916-1923, etc., ISBN 0-552-07862-X
T. Ryle Dwyer (2001) Nice fellow : a biography of Jack Lynch, Cork : Mercier Press, ISBN 1-85635-368-0
T. Ryle Dwyer (1999) Short fellow : a biography of Charles J. Haughey, Dulyn : Marino, ISBN 1-86023-100-4
T. Ryle Dwyer, (1997) Fallen Idol : Haughey's controversial career, Cork : Mercier Press, ISBN 1-85635-202-1
 Raymond Smith (1986) Haughey and O'Malley : The quest for power, Dulyn : Aherlow, ISBN 1-87013-800-7
Tim Ryan (1994) Albert Reynolds : the Longford leader : the unauthorised biography, Dulyn : Blackwater Press, ISBN 0-86121-549-4
Dick Walsh (1986) The Party : inside the Fianna Fáil, Dulyn : Gill & Macmillan, ISBN 0-7171-1446-5

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol y blaid

Pleidiau gwleidyddol yng Ngweriniaeth Iwerddon
Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Sefydliadau 1926
Ifor ap Llywelyn

Uchelwr o Went oedd Ifor ap Llywelyn a adwaenir yn well fel Ifor Hael (fl. c. 1320 - 1360/1380). Roedd yn gyfaill a phrif noddwr y bardd enwog Dafydd ap Gwilym. Daeth i gynrhychioli delfryd nawdd yng ngolwg Beirdd yr Uchelwyr a beirdd Cymru ar eu hôl. Mae'r epithet 'Hael' yn adlais bwriadol o'r 'Tri Hael' a geir yn nhestunau Trioedd Ynys Prydain.

Hanes
Ychydig o ffeithiau cadarn sydd gennym amdano. Cedwir ei ach fel Ifor ap Llywelyn ab Ifor ap Bledri ap Cadifor Fawr, arglwydd Blaen-cuch yn Nyfed. Priododd ei dad, Llywelyn, Angharad ferch Morgan ap Maredudd o Dredegar, un o ddisgynyddion Rhys ap Tewdwr, gan symud i fyw yng Ngwent pan etifeddodd ei wraig diroedd Morgan. Mae cyfeiriadau mewn dwy ddogfen yn dangod i Angharad gael ei geni naill ai ym 1293 neu 1299, sy'n awgrymu i Ifor gael ei eni tua 1315-20.

Trigai Ifor ym mhlas Gwernyclepa ger Basaleg yng Ngwent, tua milltir i'r de o'r pentref presennol lle cadwai groeso cynnes ar ei aelwyd i'r beirdd. Ceir sawl cyfeiriad at lys Ifor Hael yng nghanu Dafydd ap Gwilym. Credir i'r bardd ganu iddo yn y cyfnod 1345-80. Mae un o'i gerddi yn gywydd mawl i lys Ifor ym Masaleg sy'n cynnwys y llinellau:

Mawr anrhydedd a'm deddyw;
Mi a gaf, o byddaf fyw,
Hely â chŵn, nid haelach iôr,
Ac yfed gydag Ifor,
A saethu rhygeirw sythynt,
A bwrw gweilch i wybr a gwynt,
A cherddau tafodau teg,
A solas ym Masaleg.

Ymhlith cerddi gorau Dafydd ap Gwilym yw ei farwnadau i Ifor a'i wraig Nest ynghyd, ac i Angharad. Dyma englyn agoriadol ei farwnad i Ifor a Nest:

Henaint anghywraint a hiraeth, — a phoen
A phenyd fal blaen saeth,
Marw Ifor, nid rhagoriaeth,
Marw Nest, y mae Cymry'n waeth.

Etifeddiaeth
Yn y 18g a'r 19g daeth 'Llys Ifor Hael' yn destun poblogaidd gan y beirdd, fel arfer fel myfyrdod pruddglwyf dros yr adfeilion fel symbol o'r fyrhoedledd bywyd a'r gogoniant a fu. Un o gerddi mwyaf adnabyddus Evan Evans (Ieuan Fardd), er enghraifft, yw'r gadwyn englynion 'Llys Ifor Hael' a gyfansoddwyd pan ymwelodd ag adfeilion llys Ifor ap Llywelyn ym Masaleg ym 1779 yng nghwmni Iolo Morganwg. Canodd sawl bardd arall ar y pwnc, yn cynnwys Ieuan Glan Geirionydd.

Yn 2008, agorwyd yr ail ysgol gynradd Gymraeg yn ninas Casnewydd a'i henwi yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd i'r noddwr canoloesol. Agorwyd yr ysgol yn swyddogol yng Ngorffennaf 2009.

Cyfeiriadau

Barddoniaeth Gymraeg
 Ifor ap Llywelyn
Cymry'r 14eg ganrif
Genedigaethau'r 1310au
Marwolaethau'r 14eg ganrif
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Went
Llangynhafal

Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych i'r gogledd-ddwyrain o Rhuthun, i'r de-ddwyrain o dref Dinbych ac i'r gorllewin o fryn Moel Famau yw Llangynhafal (). Saif yr eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Cynhafal, ar ei phen ei hun gryn bellter o'r pentref, y drws nesaf i hen ffermdy.

Pobol enwog
Nathaniel Cynhafal Jones
John Williams (Ab Ithel)

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Eglwys Sant Cynhafal 

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Eisteddfod Fawr Llangollen

Cynhaliwyd Eisteddfod Fawr Llangollen yn mis Medi 1858 yn Llangollen, Sir Ddinbych.

Bu cryn dipyn o ddadlau ynglŷn a'r eisteddfod hon. John Williams (Ab Ithel) oedd un o'r prif drefnwyr, ac enillodd ef a'i deulu nifer o wobrau. Ni thalwyd y wobr i Thomas Stephens am draethawd ar stori Madog, am nad oedd Stephens yn derbyn gwirionedd y chwedl.

Enillodd Ceiriog y gystadleuaeth rieingerdd, gyda Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân, cerdd a ddaeth yn boblogaidd iawn ar unwaith.

Dolenni allanol
Eisteddfod Fawr Llangollen - Amgueddfa Werin Cymru 

1858
19eg ganrif yng Nghymru
Llangollen
1858
Llangollen
Hanes Sir Ddinbych
Llangollen
Basaleg

Pentref hanesyddol sydd erbyn heddiw yn ardal ddinesig ar gyrion gorllewinol Casnewydd, de-ddwyrain Cymru, yw Basaleg (Saesneg: Bassaleg). Lleolir ar ffordd yr A468. Mae'n adnabyddus fel lleoliad llys Ifor Hael (Ifor ap Llywelyn), noddwr Dafydd ap Gwilym yn y 14g.

Cysylltir Basaleg â Santes Gwladys yn ogystal, un o ferched Brychan, brenin teyrnas Brycheiniog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Tarddiad yr enw 
Ar un adeg credid taw ffurf ar Maesaleg oedd yr enw, ond dangosodd Syr Ifor Williams taw gair sy'n deillio o'r Lladin basilica (eglwys) yw baseleg, gyda'r terfyniad -a wedi affeithio -i- yn -e- dros ddwy sillaf. Yn ôl Gwynedd O. Pierce, Baseleg yw'r ffurf "gywirach" ond dywed: "Amrywiad ar hwn yw Basaleg, a chystal peth ei gadw, pe bai ond er mwyn osgoi'r ynganiad erchyll (fel pe bai'n ddau air Saesneg) a roir i'r ffurf Baseleg gan y di-Gymraeg)." Mewn rhai plwyfi y mae'r eglwys wedi ei chysegru i sant arbennig am fod pobl wedi credu taw enw'r sant hwnnw a goffeir yn enw'r lle y saif yr eglwys ynddo. Am y rheswm hwn cysegrwyd yr eglwys ym Masaleg i'r Sant Basil ers dechrau'r 12g o leiaf, ond nid am fod ynddo unrhyw gysylltiad â neb o'r enw Basil, boed sant neu beidio.

Llys Ifor Hael

Trigai Ifor Hael ym mhlas Gwernyclepa ger Basaleg, tua milltir i'r de o'r pentref presennol (gorweddai ym Morgannwg yn y cyfnod hwnnw). Cadwai croeso cynnes ar ei aelwyd i'r beirdd. Ceir sawl cyfeiriad at lys Ifor Hael yng nghanu Dafydd ap Gwilym. Credir i'r bardd ganu iddo yn y cyfnod 1345-80. Mae un o'i gerddi yn gywydd mawl i lys Ifor ym Masaleg sy'n cynnwys y llinellau:
Mawr anrhydedd a'm deddyw;
Mi a gaf, o byddaf fyw,
Hely â chŵn, nid haelach iôr,
Ac yfed gydag Ifor,
A saethu rhygeirw sythynt,
A bwrw gweilch i wybr a gwynt,
A cherddau tafodau teg,
A solas ym Masaleg.

Ymwelodd Evan Evans (Ieuan Fardd) â safle'r llys, yng nghwmni Iolo Morgannwg, a chyfansoddodd gyfres englynion 'I Lys Ifor Hael' sydd ymhlith y mwyaf adnabyddus o gerddi'r 18g.

Cyfeiriadau

Pentrefi Casnewydd
Afon Tees

Afon yng ngogledd Lloegr yw Afon Tees. Mae'n tarddu ar lechwedd ddwyreiniol bryn Cross Fell yn y Pennines, ac yn llifo ar gwrs i gyfeiriad y dwyrain am 85 milltir (132 km) i aberu ym Môr y Gogledd, rhwng Hartlepool a Redcar. Mae ei dalgylch yn cynnwys 708 milltir sgwar (1834 km sgwar), ond ni cheir llednentydd sylweddol. Yn yr Oesoedd Canol Cynnar nodai'r afon ffin teyrnas Deifr. Yn fwy diweddar, nodai'r ffin rhwng hen siroedd Durham ac Efrog. Yn ei rhan isaf heddiw mae'n ffurfio'r ffin rhwng siroedd seremonïol Swydd Durham a Gogledd Swydd Efrog.

Tees
Tees
Tees
Pennines

Cadwyn o fryniau yng ngogledd Lloegr yw'r Pennines neu'r Penwynion. Dywedir yn aml eu bod yn ffurfio "asgwrn cefn Lloegr", gan ffurfio cadwyn ddidor o fryniau sy'n ymestyn o Ardal y Copaon yn Swydd Derby, trwy'r Dyffrynnoedd Swydd Efrog, rhannau o Fanceinion Fwyaf, Rhosdiroedd Gorllewin Pennine yn Swydd Gaerhirfryn a bryniau Cumbria i Fryniau Cheviot ar y ffin rhwng Lloegr a'r Alban. I'r gogledd o Fwlch Aire mae'r Pennines yn ymrannu gyda changen yn ymestyn i gyfeiriad y gorllewin i Swydd Gaerhirfryn a Fforest Bowland, ar ymyl Mynyddoedd Cumbria (Ardal y Llynnoedd) a changen arall i Fryniau Rossendale. Ffurfia'r Pennines talgylch dŵr pwysig gyda nifer o gronfeydd dŵr ym mhennau'r prif gymoedd. Mae Gogledd y Pennines a Nidderdale yn Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol, a gorwedd rhannau o'r Pennines ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Copaon, Parc Cenedlaethol yr Yorkshire Dales a Parc Cenedlaethol Northumberland. Rhed Llwybr y Pennines (Pennine Way) ar hyd y gadwyn. Eu hyd yw tua 250 milltir (402 km). Cross Fell, Cumbria, yw'r copa uchaf (2930').

Bu ardal y Pennines yn rhan o diriogaeth yr Hen Ogledd a cheir nifer o enwau lleoedd sy'n dyst i fodolaeth y Frythoneg yno, e.e. Penrith, Cumbria.

Cyfeiriadau 

Pennines
Pennines
Pennines
Pennines
Pennines
Pen-blwydd

Diwrnod i ddathlu diwedd blwyddyn gron ar ôl digwyddiad neilltuol yw pen-blwydd, yr enedigaeth fel rheol. Mae'r gair "blwydd" yn cyfeirio at "flwyddyn". Defnyddir y term hefyd i gofnodi hyn-a-hyn o flynyddoedd o fewn priodas h.y. pen-blwydd priodas. Ymddangosodd y gair mewn argraffiad Cymraeg yn gyntaf yn 1862. Y cyfarchiad arferol yn y Gymraeg ydyw "Pen-blwydd hapus!" a chenir cân i gyfarch a dymuno hapusrwydd i'r person, sef Pen-blwydd Hapus i Ti a sgwennwyd gan ddwy chwaer  Patty Hill a Mildred J. Hill oddeutu 1912.

Pen-blwydd geni person
Mewn sawl diwylliant, cynhelir dathliad ar ben-blwydd genedigaeth person. Ceir parti a rhoddir anrhegion a chardiau pen-blwydd. Mae'n bosib mai defod Mithras oedd tarddiad yr arfer o ddathlu pen-blwydd yn Ewrop, ac i'r syniad cael ei ledaenu gan luoedd yr Ymerodraeth Rufeinig. Ond ni ddethlir pen-blwyddi unigolion gan bawb ymhob diwylliant.

Pen-blwyddi eraill
Mae sawl math arall o ben-blwyddi'n cael eu nodi neu eu dathlu:
 Priodas - yn enwedig felly ar ôl 25 mlynedd (priodas Arian), 40 mlynedd (Rhuddem), neu 50 mlynedd (Aur)
 Dyddiad sefydlu gwladwriaeth neu fudiad.

Gweler hefyd
Pen-blwydd Hapus i Ti

Cyfeiriadau

Bywyd personol
Pen-blwyddi
Cross Fell

Cross Fell (2,930' / 893m) yw mynydd uchaf bryniau'r Pennines yng ngogledd Lloegr. Yn ogystal â bod y pwynt uchaf yn y Pennines, dyma'r copa uchaf yn Lloegr tu allan i Ardal y Llynnoedd. Llwyfandir uchel creigiog yw'r copa, sy'n rhan o gefnen 20 km o hyd sy'n rhedeg o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain, ac sy'n cynnwys hefyd Little Dun Fell (842 m) a Great Dun Fell (849 m). Gyda'i gilydd mae'r copaon hyn yn ffurfio rhes o glogwynni sy'n codi'n syrth uchlaw Dyffryn Eden i'r de-orllewin ond yn disgyn yn llai syrth ar eu llethrau gogledd-ddwyreiniol i gyfeiriad cymoedd Tyne a Tees.

Ar ddiwrnod braf ceir golygfeydd gwych o'r cysgodfa ar y copa dros Ddyffryn Eden i fynyddoedd Ardal y Llynnoedd. O lethrau gogleddol Cross Fell ceir golygfeydd da i gyfeiriad Moryd Solway ac ucheldir De'r Alban.

Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Pennines
Eglwys Apostolaidd Armenia

Eglwys Gristnogol yw Eglwys Apostolaidd Armenia (Armeneg: Հայ Առաքելական Եկեղեցի, Hay Arakelagan Yegeghetzi), un o'r cymunedau Cristnogol hynaf yn y byd. Cyfieithwyd y Beibl i'r Armeneg gyntaf gan Saint Mesrob (361-440), ac mae 48 llyfr yn fersiwn yr Eglwys o'r Hen Destament. Fe wahanodd o Eglwys y Gorllewin ym 554, wedi anghytuno â defodau Cyngor Chalcedon. Catholicos yw arweinydd yr Eglwys, a Karekin II yw'r Catholicos presennol.

Cristnogaeth yn Armenia
Apostolaidd Armenia
Hanes Armenia
Llyn Llumonwy

Llyn yn yr Alban yw Llyn Llumonwy (Gaeleg: Loch Laomainn; Saesneg: Loch Lomond). Saif yn rhannol yn Ucheldiroedd yr Alban ac yn rhannol yn yr Iseldiroedd. Mae'r lan ddeheuol rhyw 14 milltir i'r gogledd o ddinas Glasgow.

Mae hyd y llyn yn 24 milltir, a'i led yn amrywio o ¾ milltir i 5 milltir. Ar gyfartaledd, mae ei ddyfnder yn 120 troedfedd (37 medr), a'r man dyfnaf tua 630 troedfedd (190 medr). Gydag arwynebedd o 27¼ milltir sgwar (71 km²), dyma'r llyn mwyaf ar Ynys Prydain o ran arwynebedd, a'r ail fwyaf ar ôl Loch Ness o ran y maint o ddŵr ynddo.

Saif y llyn ym Mharc Cenedlaethol Llyn Llumonwy a'r Trossachs, ac mae'r West Highland Way yn dilyn ei lan ddwyreiniol, gyda'r briffordd A82 yn dilyn y lan orllewinol. Uwchben y lan ddwyreiniol mae Ben Lomond, 3,195 troedfedd (974 medr) o uchder. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd yn y llyn, rhai ohonynt yn ynysoedd wedi ei hadeiladu a elwir yn crannog.

Ceir yr enghraifft gynharaf o enw Cymraeg y llyn ('Lumonoy') yn yr adran ar 'Ryfeddodau Prydain' yn y testun Lladin Historia Brittonum (tua 830). Llyn Llumonwy yw'r ffurf gyfoes safonol yn ôl Geiriadur yr Academi.

Enwogwyd y llyn gan y gân "The Bonnie Banks O' Loch Lomond", a gyhoeddwyd gyntaf tua 1841:

Oh, ye'll tak' the high road, and I'll tak' the low road,
And I'll be in Scotland afore ye;
But me and my true love will never meet again
On the bonnie, bonnie banks o' Loch Lomond.

Cyfeiriadau 

Daearyddiaeth Argyll a Bute
Daearyddiaeth Gorllewin Swydd Dunbarton
Daearyddiaeth Stirling
Llumonwy
Yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol

ON Ni ddylid drysu'r Eglwys hon ag Eglwys y tri chyngor, a elwir yn Oriental yn Saesneg.

Ail enwad Gristnogol fwya'r byd, a'r mwyaf o'r Eglwysi Uniongred, gyda rhwng 150 a 350 miliwn o ddilynwyr, yw'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Fe wahanodd o Eglwys y tri chyngor ym 451, ac o'r Eglwys Gatholig Rufeinig ym 1054. Prif grefydd Belarws (89%), Bwlgaria (86%), Gweriniaeth Cyprus (88%), Georgia (89%), Gwlad Groeg (98%), Macedonia (70%), Moldofa (98%), Montenegro (84%), Rwmania (89%), Ffederasiwn Rwsia (76%), Serbia (88%), ac Wcráin (83%) ydyw, a cheir niferoedd sylweddol mewn gwledydd eraill.

Ymrannodd yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol a'r Eglwys Gatholig oddi wrth ei gilydd yn y Sgism Fawr neu'r Sgism Ddwyreiniol fel y'i gelwir weithiau, (Groeg schisma). Dechreuodd yn 857 pan ysgymunwyd Photius, Patriarch Caergystennin gan y Pab Sant Nicolas I (858 - 867). Ymatebodd y patriarch drwy herio uniongrededd Eglwys Rhufain, yn arbennig yn achos cymal yng Nghredo Nicea ynglŷn â tharddiad yr Ysbryd Glân o Grist (y cymal filioque "ac o'r Mab..").

Daeth yr anghydfod i'w uchafbwynt cyntaf yn 1054 pan ysgymunwyd y patriarch Cerularius o Gaergystennin (1043 - 1058) am iddo feirniadu diweirdeb offeiriadol gorfodol y Gorllewin a defnyddio bara heb ei godi yn yr offeren fel arferion hereticaidd. Er gwaethaf ymgeision i gymodi yn Ail Gyngor Lyons yn 1274 a Chyngor Fflorens yn 1439, daeth y rhwyg terfynol yn 1472. Un ffactor a arweiniodd at y rhwyg terfynol oedd ymddygiad y Croesgadwyr yn ymosod ar Gristnogion ac eglwysi uniongred yn Asia Leiaf a'r Lefant, gan gynnwys ymosod ar Gaergystennin ei hun a'i dal (1204 - 1261).

Eglwys Uniongred
Eiddew

Cydnebir erbyn hyn ddau fath o eiddew yng Nghymru, Prydain ac Ewrop. Fe'u hymdrinir yma gan amlaf yn gonfensiynol fel Hedera helix agg. oni welir rheswm i'w gwahaniaethu fel Hedera helix a H. hibernica.

Planhigyn prennaidd sy'n tyfu'n agos i'r pridd neu'n dringo yw Eiddew neu Iorwg (Lladin: Hedera).

Ffordd o fyw 
Mae’r Eiddew (Iorwg) yn dringo trwy ddefnyddio gwreiddiau sy’n tyfu o’r coesyn. Dywed Wynne mai ond ychydig o neithdar sydd gan flodau’r eiddew ac fe gaiff y blodau eu peillio gan wybed fwyaf am nad oes arnynt angen llawer iawn o fwyd (er fod paill yn llawer mwy maethlon na neithdar!).

Mae dau fath o ddail gan yr eiddew, y dail lled-grynion sy'n cynnal y blodau a'r ffrwythau, a'r dail â thri phigyn iddynt sydd yn anffrwythlon.

Tacsonomeg 
Barnwyd tan yn ddiweddar i'r eiddew ymrannu i ddwy is-rywogaeth, ond yn ôl y farn ddiweddaraf, fe'u hymrennir yn ddwy rywogaeth gyflawn Hedera helix is-rh. hibernica, eiddew/iorwg yr Iwerydd, a Hedera helix is-rh. helix, eiddew/iorwg cyffredin.
.

Ecoleg 
Mae lle arbennig i’r eiddew H. helix agg. yn ecoleg y goedwig ac yng nghefn gwlad yn gyffredinol. Sail yr arbenigrwydd yma yw ei ffenoleg, ei dymor blodeuo yn yr hydref) a ffrwytho ffrwytho yn y gwanwyn), a’r ffaith ei fod yn fythwyrdd.

Ffenoleg
Mae’r eiddew yn blodeuo yn yr hydref ac yn ffrwytho yn y gwanwyn a thrwy hynny yn cynnig manteision ecolegol pwysig. Mae’r blodau felly yn cynnig paill i bryfed ar adeg pan fo paill fel arall yn brin. Yn yr un modd mae ffrwythau yn y gwanwyn yn cynnig bwyd maethlon i adar (ysguthanod, bronfreithod ayb.). Mae manteision hyn i’r pryfed ac i’r adar yn amlwg. Llai amlwg efallai yw’r manteision i’r planhigyn ei hunan. Mae’n debyg mai osgoi cystadleuaeth am wasgarwyr paill a hadau sydd i gyfrif am patrwm hyn.

Gwyrddni gaeaf

Mae’r eiddew yn un o’r ychydig blanhigion prennaidd yng Nghymru sydd yn cadw ei ddail drwy’r flwyddyn.

Mae’r Gorfanhadlen Eiddew (Orobanche hederae  Ivy Broomrape) barasitig sy’n nodweddiadol o arfordir Cymru a de-orllewin Lloegr, yn sugno maeth o wreiddiau’r eiddew.

Dosbarthiad

Y planhigyn

Yr enwau

Meddygaeth 
Dibynnir yn yr adran hon ar dystiolaeth safonol Ann Elizabeth Williams 

Y Llygaid a’r Glust:

‘’Dywedodd Mrs Margaret Jennie Thomas, Llwyncynhyrus, Llanymddyfri, mai plastr o ddaul iorwg neu eiddew wedi’u pwnio a roddwyd ar lugaid ei thad i dynnu’r boen pan dasgodd pyg berwedig drosto unwaith wrth iddo farcio defaid’’

‘’Defnyddid [llysiau pen tai] ar y cyd â dail eiddew yn ôl tystiolaeth o Ferthyr Tydfil: cymysgid sudd y ‘dail gerllysg’, fel y’u gelwid, gyda thrwyth ‘dail iddia’ wedi’i hidlo, ac ychwanegid ychydig o hufen at y cymysgedd cyn rhoi diferyn ohono yn y glust’’

Llên Gwerin 
Fel un o'r ychydig blanhigion prenaidd bythwyrdd cynhenid yng Nghymru (y gelynen Ilex aquifolium a'r ferywen Taxus baccata yw'r lleill) mae ei arwyddocad mewn llen gwerin yn deillio yn bennaf o'r ffaith bod ei ddail yn fythwyrdd.

Enwau 
Hedera helix is-rh. hibernicaiorwg yr IweryddegAtlantic ivy

Hedera helix is-rh. helixiorwgegcommon ivy

Araliaceae
Ceunant Cheddar

Ceunant calchfaen enwog ym Mryniau Mendip, Gwlad yr Haf, yw Ceunant Cheddar (Saesneg: Cheddar Gorge). Gorwedd ger pentref Cheddar, cartref Caws Cheddar.

Cheddar
Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Loch Ness

Llyn yn Ucheldiroedd yr Alban i'r de-orllewin o Inverness yw Loch Ness (Gaeleg yr Alban: Loch Nis).

O ran arwynebedd, Loch Ness yw'r llyn ail-fwyaf yn yr Alban ar ôl Loch Lomond, ond mae'n cynnwys llawer mwy o ddŵr na Loch Lomond gan ei fod yn eithriadol o ddwfn, 230 medr (754 troedfedd) yn y man dyfnaf. Dim ond Loch Morar sy'n ddyfnach yn yr Alban. Mae'n cynnwys mwy o ddŵr na phob llyn yng Nghymru a Lloger gyda'i gilydd.

Dim ond un ynys sydd ar Loch Ness, Cherry Island, yn rhan dde-orllewinol y llyn ger Fort Augustus, a crannog, ynys wedi ei hadeiladu, yw honno.

Daeth Loch Ness yn enwog fel preswylfan dybiedig Anghenfil Loch Ness, a cheir arddangosfa yn Drumnadrochit ar yr hanes.

Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Ness
Loch Morar

Llyn yn Morar, Lochaber, yn Ucheldiroedd yr Alban yw Loch Motar (Gaeleg yr Alban: Loch Mhòrair). Loch Morar yw'r dyfnaf o lynnoedd yr Alban, 310 metr (1,017 troedfedd) yn y man dyfnaf. Gydag arwynebedd o 26.7 cilometr sgwâr (10.37 milltir sgwar), saif yn bumed ymhlith llynnoedd yr Alban. Ceir pum ynys yn y llyn, sydd tua 19 km o hyd.

Yr unig ffordd ger Loch Morar yw'r un sy'n arwain am tua pedair milltir ar hyd y lan ogleddol. Tenau yw'r boblogaeth o'i gwmpas bellach, ac mae'r ardal yn un anghysbell. Cyn diboblogi'r Ucheldiroedd. roedd poblogaeth sylweddol yma.

Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Morar
Robin Huw Bowen

Cerddor sy’n arbenigo mewn canu’r delyn deires yw Robin Huw Bowen. Ganed ef yn Lerpwl i deulu o Ynys Môn .

Dysgodd ganu’r Delyn Geltaidd yn yr ysgol dan ddylanwad Alan Stivell. Dechreuodd gymeryd diddordeb yn y Delyn deires trwy ddylanwad Dafydd a Gwyndaf Roberts o’r grŵp Ar Log, oedd wedi eu dysgu gan Nansi Richards. Ymunodd â grŵp Mabsant yn 1986 ac yn ddiweddarach a Cusan Tân. Ers 1998 mae wedi bod yn aelod o Crasdant. Yn 2004 ffurfiodd ef a phedwar telynor arall Rhes Ganol.

Bu’n gweithio yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn  Aberystwyth am flynyddoedd, a thra yno bu’n ymchwilio i hen gerddoriaeth telyn Gymreig. Cyhoeddwyd nifer o’r tonau hyn gan y Llyfrgell neu gan ei wasg ef ei hun, Gwasg Teires. Ymhlith ffynonellau eraill, cafodd wybodaeth gan y delynores Eldra Jarman, gor-wyres John Roberts ('Telynor Cymru'), cynrychiolydd olaf traddodiad y telynorion Sipsi Cymreig.

Dyfarnwyd Gwobr Glyndŵr iddo yn 2000 ac yn 2002 enillodd BAFTA (Cymru) am ei gerddoriaeth wreiddiol i'r ffilm Eldra.

Disgyddiaeth

Cyhoeddiadau
 Trwy'r Weiar - Through the Wire (1987) gyda Mabsant
 Telyn Berseiniol Fy Ngwlad - Sweet Harp of My Land (1991)
 Cusan Tân - Kiss of Fire (1992) gyda Cusan Tân
 Hela'r Draenog - Hunting the Hedgehog (1994)
 Cerddoriaeth Telyn Cymru - Harp Music Of Wales (1995)
 Esgair - The Ridge (1996) gyda Cusan Tân''
 Hen Aelwyd - Old Hearth (1999)
 Crasdant (1999) gyda Crasdant
 Nos Sadwrn Bach - Not Yet Saturday (2001) gyda Crasdant
 Yn y Gwaed - In the Blood (2004) gyda Rhes Ganol
 Dwndwr - The Great Noise (2005) gyda Crasdant
 Y Ffordd i Aberystwyth - The Road to Aberystwyth (2007)

Dolenni allanol
 Crasdant 
 Y ffilm Eldra

Cerddoriaeth Geltaidd
Cerddoriaeth Gymraeg
Telynorion Cymreig
Eldra Jarman

Telynores ac awdures Gymreig oedd Eldra Jarman (1917 – 2000).

Ganed hi yn Eldra Roberts, yn or-wyres i John Roberts (Telynor Cymru), cynrychiolydd traddodiad y telynorion Roma Cymreig. Daeth hithau yn delynores adnabyddus, a dysgodd tonau gan ei thad, Ernest France Roberts, a thrwyddo ef efallai o'i thaid Reuben Roberts. Cyfansoddodd rai tonau ei hunan hefyd.

Roedd yn briod a'r ysgolhaig A.O.H. Jarman. Ychydig cyn ei marwolaeth, bu'n cydweithio ar sgript y ffilm deledu Eldra, a ddangoswyd at S4C yn 2001, yn seiledig ar ei bywyd cynnar ym Methesda.

Cyhoeddiadau
 Y Sipsiwn Cymreig (1979)
 The Welsh Gypsies: Children of Abram Wood (1991)

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1917
Marwolaethau 2000
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Fethesda
Telynorion Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Sipsi

Defnyddir y term Sipsi (lluosog Sipsiwn) am nifer o grwpiau ethnig, yn bennaf y Romani.

Pobl Romani
Abram Wood (c. 1699 - 12 Tachwedd 1799), sefydlydd y Sipsiwn Cymreig
Roma yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.
Kalderash, y mwyaf niferus o'r bobloedd Romani, yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.
Gitanos, Sbaen, Portiwgal a de Ffrainc
Lyuli, Kyrgyzstan, Canolbarth Asia
Teithwyr Norwyaidd a Swedaidd, pobl Romani
Romnichal, Prydain
Sinti, Yr Almaen, Awstria a'r Eidal
Garachi, Aserbaijan
Banjara, India
Lambani, India

Eraill
Ashkali, Kosovo
Domari, Dwyrain Canol
Lom yn y Caucasus
Yeniche, Yr Almaen, Awstria, Y Swistir, Ffrainc a Gwlad Belg

Gweler hefyd
 Romani
 Sipsiwn Cymreig

Hanesion personol
Cofnododd y diweddar Mrs Elisabeth Roberts ei chof am y sipsiwn fel rhan o’i Hatgofion Mebyd sydd i’w gweld yn eu cyfanrwydd ar dudalen Llanfaglan:
”Amser difyr fyddai pan ddoi y Gipsies i Parc Plwy. Byddai yno ryw hanner dwsin neu fwy o garafans yno, byddai rhai ohonynt yn neillteuol o lân, sef teulu y Boswells, ac un arall a dim ond y fam a’i mab Tom hefo hi.
Fe fyddan ni y plant yn cael mynd yno i’w gweld yn gwneud pegiau a matiau, a chael tê hefo nhw yn y garafan. Cofiaf yn dda am fabi bach un ohonynt yn wael iawn, a’i fam yn dod a fo i Glan Llyn i’r doctor gael ei weld. Byddai yno rai reit rough hefyd, a chwffio garw yn mynd ymlaen, amser hynny wardio yn yr ardd i gweld nhw byddan ni.
Fe fyddai mwy o lawer iawn o rai wedi meddwi yr amser hynny na heddiw. Peth cyffredin fyddai gweld aml un yn cysgu dros nôs ar ochr y ffordd“.

Grwpiau ethnig
Nomadiaid
Ivanhoe (ffilm 1913)

Ffilm fud a ffilmiwyd ger Castell Cas-Gwent yn 1913 oedd Ivanhoe. Mae'r ffilm yn seiliedig ar hanes Ivanhoe yn yr Oesoedd Canol fel y'i ceir yn nofel enwog Syr Walter Scott. Dyma'r tro cyntaf erioed i leoliad yng Nghymru gael ei ddefnyddio gan Hollywood. Cyflogwyd tua 500 o bobl lleol fel rhodwyr.

Ffilm yng Nghymru
Ffilmiau mud
Ffilmiau 1913
Bro-Leon

Rhanbarth yn Llydaw ac un o esgobaethau traddodiadol Llydaw yw Bro-Leon neu Bro Leon (Ffrangeg: Le pays de Léon). Dynodir ei ffin â rhanbarth Trégor gan lannau Morlaix, a gyda Cornouaille ger Landerneau gan Afon Élorn ac yn neilltuol gan Bont Rohan yn y ddinas honno. Ceir dihareb amdani yn Llydaweg: War pont Landerne e vezer ar penn e Leon hag ar revr e Kerne (Ar bont Landerneau, bydd eich pen yn Léon a'ch pen-ôl yn Cornouaille).

Prifddinas draddodiadol Bro-Leon yw Saint-Pol-de-Léon, sedd esgobaeth Bro-Leon.

Baneri Bro
Ceir Baneri bro Llydaw eu chwifio yn aml mewn digwyddiadau cyhoeddus ac ar adeiladau cyhoeddus yn nhrefi a phentrefi'r fro.

Gweler hefyd
 Esgobaeth Bro-Leon
 Baneri bro Llydaw

Cyfeiriadau

Llydaw
Daearyddiaeth Llydaw
Swamp Women

Ffilm antur gan y cyfarwyddwr Americanaidd
Roger Corman yw Swamp Women (1955). Mae'n enwog fel enghraifft glasurol o'r ffilmiau-B poblogaidd a gynhyrchwyd yn Hollywood yn y 1950au a'r 1960au. Ffilm am beddair merch yn dianc o'r carchar i chwilio am arian a guddiwyd mewn cors ydyw. Mae'n enghraifft dda o ffilm "sexploitation" hefyd, ond mae'r actio a'r saethu yn nodweddiadol o ffilmiau B y cyfnod, heb fawr o werth artistaidd na dramataidd.
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 1955
The Vampire Lovers

Ffilm arswyd gan Ffilmiau Hammer a ryddhawyd yn 1971 yw The Vampire Lovers. Y cyfarwyddwr oedd Roy Ward Barker. Mae'n serennu Ingrid Pitt, Madeline Smith, Peter Cushing ac eraill. Seilir y ffilm yn fras ar y nofel Carmilla gan Joseph Sheridan Le Fanu.
Mae The Vampire Lovers'' yn cael ei hystyried gan rai yn un o'r ffilmiau Hammer gorau o'r 1970au. Ffilm arswyd liwgar ydyw, gyda'r setiau llawn awyrgylch sy'n nodweddiadol o gynnyrch stiwdios Hammer ar eu gorau. Ceir elfen gref o erotiaeth yn y ffilm, gyda chymeriad Ingrid Pitt yn bennaethes ar griw o vampiriaid lesbiaidd. Madeleine Smith yw eu prau diniwed.

Ffilmiau 1971
Ffilmiau arswyd
Ffilmiau Saesneg
Puerto Rico

Tiriogaeth hunan-lywodraethol yr Unol Daleithiau yn y Caribî yw Puerto Rico. Fe'i lleolir yn yr Antilles Mwyaf, i'r dwyrain o Weriniaeth Dominica ac i'r gorllewin o'r Ynysoedd Virgin. Mae ganddi arwynebedd o 9,104 km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714 km². Mae'r diriogaeth yn cynnwys prif ynys Puerto Rico ynghyd â nifer o ynysoedd llai megis Vieques, Culebra a Mona.

Antilles Fwyaf
 
Tiriogaethau tramor yr Unol Daleithiau
Ynysoedd y Caribî
Rhanbarth

Term daearyddol yw rhanbarth a ddefnyddir mewn sawl ffordd yng ngwahanol ganghennau daearyddiaeth. Yn gyffredinol, mae rhanbarth yn ardal o faint canolig o dir neu ddyfroedd sy'n llai na'r brif ardal o ddiddordeb (e.e. y Ddaear, gwlad, basn afon sylweddol, cadwyn mynydd, a.y.y.b.) ond yn fwy ei maint na lleoliad neilltuol (e.e. dinas neu sir). Gellid ystyried rhanbarth fel casgliad o unedau llai (e.e. "siroedd Gogledd Cymru") neu fel un rhan o uned fwy (e.e. "Gogledd Cymru fel un o rhanbarthau Cymru").

Defnyddir rhanbarthau fel un o unedau sylfaenol daearyddiaeth. Gellir diffinio rhanbarth yn ôl ei nodweddion tirlunol (e.e. ardal o anialdir), dynol (yn cynnwys ethnigrwydd, iaith, diwylliant a hanes, e.e. Y Fro Gymraeg) neu weithredol (e.e. Coridor yr M4, ardal twristiaeth, a.y.y.b.).

Gweler hefyd 
 Rhanbarthau Cymru

 
Daearyddiaeth
Cefnfor y Byd

Corff mawr o ddŵr hawlynog sy'n ffurfio'r brif ran o'r hydrosffer yw Cefnfor y Byd. Mae'n gorchuddio tua 71% o wyneb y Ddaear (tua 361 miliwn km2). Arferir ei rannu'n nifer o brif gefnforoedd a moroedd llai. Mae dros hanner o arwynebedd Cefnfor y Byd gyda dyfnder o fwy na 3000 m.

Gweler hefyd 
 Cefnfor
 Cefnfor yr Arctig
 Cefnfor y De
 Cefnfor yr Iwerydd
 Cefnfor India
 Y Cefnfor Tawel
 Môr

Byd