alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Otterlo

Otterlo is een esdorp in de Nederlandse gemeente Ede, provincie Gelderland. Het dorp en het omliggende buitengebied had in   inwoners.

Op 1 januari 1812 werd Otterlo als zelfstandige gemeente van Ede afgesplitst. Onder deze gemeente vielen ook de dorpen Deelen en Harskamp en de buurtschappen Eschoten, Hoog-Baarlo, Mossel, Nieuw-Reemst, Oud-Reemst en Westeneng (bij Harskamp). Bij het kadaster is dit gebied nog steeds bekend als kadastrale gemeente Otterlo. Op 1 januari 1818 werd de gemeente alweer bij Ede gevoegd. In tegenstelling tot andere dorpen in de gemeente Ede heeft Otterlo een laag percentage bevindelijk gereformeerden. Dit blijkt ook uit het stemgedrag, in de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 waren de VVD en Gemeente Belangen veruit de twee grootste partijen in Otterlo.

In 2005 werd het 1150-jarig bestaan van het dorp Otterlo gevierd.

Herkomst van de naam 
Het voorvoegsel Otter (vroeger Utter) komt van het zoogdier zelf. Het achtervoegsel lo, afgekort van loo, is een historische benaming voor een bos.

De naam van de plaats Otterlo werd in het verleden ook wel geschreven als Otterloo. Deze twee namen werden afwisselend gebruikt. Dit is nog terug te zien op oude ansichtkaarten.

Tweede Wereldoorlog 
Tijdens de eerste vier jaren van de oorlog is Otterlo relatief ongeschonden gebleven. Het verzet van Otterlo maakte gebruik van een geheime telefoonverbinding vanuit het elektriciteitshuisje, dat in 2021 nog steeds achter kapper Prophitius aan de dorpsstraat staat, om te communiceren met o.a. de geallieerden aan de andere kant van de Rijn (1944/1945). Tijdens de oorlog hebben meerdere mensen geholpen met het onderduiken van joden. Eén locatie werd echter verraden (de dader is altijd onbekend gebleven), waardoor er in oktober 1944 een razzia plaatsvond in het huisje bij 'De Lindenhof' aan de Hoenderloseweg.

Tijdens de bevrijding in april 1945 is Otterlo het toevallige middelpunt geworden van een omvangrijk en bloedig gevecht tussen Duitse en Britse en Canadese soldaten. Zie de Slag om Otterlo.

Bezienswaardigheden 
Vlak bij Otterlo ligt het Nationaal Park De Hoge Veluwe. In Otterlo bevindt zich een van de ingangen van dit park. Het in het park gelegen Kröller-Müller Museum, genoemd naar Helene Kröller-Müller, heeft een aanzienlijke collectie schilderijen van onder andere Vincent van Gogh, alsmede een gerenommeerde collectie beeldhouwkunst in het Beeldenpark van het Kröller-Müller Museum. in het Nationaal Park bevindt zich ook het Museonder. Daarnaast bevindt zich in Otterlo het Nederlands Tegelmuseum. Het Rode Kruismonument aan de Harskamperweg herinnert aan de massale evacuaties na het mislukken van de Operatie Market Garden in 1944.

Langs de Planken Wambuisweg richting Ede bevindt zich het Uitkijkpunt Valenberg.

Geboren 
 Evert van Milligen (1948), politicus en bestuurder
 Nick de Bondt (1994), voetballer (speelde onder andere bij SV Otterlo)

Foto's

Zie ook 
 Lijst van rijksmonumenten in Otterlo
 Lijst van gemeentelijke monumenten in Otterlo
 De Slag om Otterlo
 Kröller-Müller Museum

Externe links 

 Otterlo.nl
 Otterlo.com

Plaats in Ede
Plaats in Gelderland
Voormalige gemeente in Gelderland
422 v.Chr.

Het jaar 422 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland
De Atheense politicus Cleon beëindigt de wapenstilstand tussen Athene en Sparta. Hij leidt een strafexpeditie naar Thracië.
Slag bij Amphipolis: Het Spartaanse leger onder Brasidas verslaat de Atheners, Cleon en Brasidas sneuvelen beide tijdens het ontzet van Amphipolis.
Hyperbolus neemt na de dood van Cleon de leiding over van de Atheense oorlogspartij.
 Aristophanes schrijft Sphekes (Wespen).

Geboren

Overleden 

Cleon, Atheens politicus en veldheer
Brasidas, Spartaans veldheer

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
425 v.Chr.

Het jaar 425 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland
De Atheners onder bevel van Demosthenes nemen in de Slag bij Pylos de stad in. Het Spartaans garnizoen onder Brasidas geeft zich over na de Slag bij Sphacteria.

Perzië
Koning Artaxerxes I verliest Trapezus (huidige Trabzon). Hiermee is de noordkust van Klein-Azië niet langer onder de Perzische invloedssfeer.

Geboren

Overleden

Verschenen
 De Acharniërs van Aristophanes

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
Vaticaan

Vaticaanstad, de soevereine staat die op 11 februari 1929 (Verdrag van Lateranen) werd opgericht
 de Heilige Stoel, het centrale bestuursorgaan van de Katholieke Kerk
 de Romeinse Curie, het dagelijks bestuur van de Katholieke Kerk
 Vaticaanse Heuvel, de heuvel in Rome waarop Vaticaanstad is gebouwd en waaraan het zijn naam ontleent
426 v.Chr.

Het jaar 426 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland
Slag bij Tanagra: Het Atheense leger onder Nicias verslaat de Thebanen in Boeotië.
Slag bij Olpae: Atheners onder Demosthenes verslaan het Spartaanse leger in Aetolië.
Athene wordt door een aardbeving getroffen.

Italië
Rome sluit met de Etrusken een wapenstilstand.

Geboren

Overleden 

Herodotus van Halicarnassus (~485 v.Chr. - ~426 v.Chr.), Grieks historicus (59)
Kao wang, Chinese koning van de Zhou-dynastie

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
428 v.Chr.

Het jaar 428 v.Chr. is een jaartal in de 5e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland
 Mytilini, de hoofdstad van Lesbos, komt in opstand. Het Atheense leger belegert de stad.
In Athene wordt Euripides, Grieks tragediedichter, onderscheiden voor zijn stuk "Hippolytus".

Italië
In Rome zijn Aulus Cornelius Cossus en Titus Quinctius Pennus Cincinnatus (tweede keer) consul.
De Griekse handelskolonie Cumae wordt veroverd door de Samnieten.

Geboren 
 Archytas (~428 v.Chr. - ~347 v.Chr.), Grieks astronoom, filosoof en staatsman

Overleden 
 Anaxagoras (~500 v.Chr. - ~428 v.Chr.), Grieks astronoom en filosoof (72)

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
Emfyseem

Emfyseem is in de geneeskunde een toestand waarin de longen sterker uitgerekt zijn dan normaal terwijl de interne microstructuur ervan, in de vorm van de longblaasjes en de fijne tussenschotjes daartussen, deels verloren is gegaan zonder dat er duidelijke longfibrose is opgetreden.

De interalveolaire septumruptuur leidt tot significante vervormingen van de longarchitectuur die belangrijke functionele gevolgen heeft.

De belangrijkste mechanische consequentie van septumbreuk is dat de resulterende holte groter is dan de som van de twee alveolaire ruimtes (zie zijkant figuur). Als gevolg van het ontbreken van mechanische ondersteuning van de gebroken septa wordt de elastische terugslag van de longen vergroot door deze nieuwe ruimte, noodzakelijkerwijs op kosten van het omringende gezonde parenchym.

Hierdoor is:
 het totale gaswisselingsoppervlak verminderd;
 het capillaire vaatbed verkleind (waardoor de rechterkamer van het hart op den duur in moeilijkheden kan komen);
 de luchtinhoud van de longen verhoogd;
 de elasticiteit van de long verminderd; en de
 maximale uitademingssnelheid verlaagd.
Dit heeft gevolgen voor de patiënt, die sneller kortademig wordt en een grote, tonvormige borstkas ontwikkelt die permanent in de inademingsstand staat. In het eindstadium van de ziekte is de patiënt permanent benauwd, zelfs in rust.

Roken is zonder enige twijfel (in 95% van de gevallen) de belangrijkste oorzaak van emfyseem, maar ook het langdurig roken van crack en slecht behandelde astma kan uiteindelijk tot deze toestand leiden, evenals een aantal andere afwijkingen zoals genetische defecten in een aantal enzymen, zoals alfa 1-antitrypsine, maar ook bij aandoeningen zoals cutis laxa en het syndroom van Marfan.
Ook bepaalde beroepen kunnen een beïnvloedende factor zijn, zoals glasblazer, trompettist en kapper -vanwege het gebruik van haarproducten.

'Zuiver' emfyseem is zeldzaam; er komt vaak nog een chronische bronchitis en/of astma bij. Deze combinaties worden wel onder het spectrum van COPD (chronic obstructive pulmonary disease) ondergebracht en in het verleden in Nederland ook wel CARA genoemd (chronische aspecifieke respiratoire aandoeningen). De term CARA wordt niet meer officieel gebruikt.

Emfyseem is onomkeerbaar en neigt tot verergering, zeker als de patiënt niet stopt met roken. Genezing is niet mogelijk. Behandeling (met luchtwegverwijders, antibiotica bij infectie, onderdrukking van de ontstekingsreacties van de luchtwegen en uiteindelijk met permanente zuurstoftoediening) is maar beperkt effectief. Emfyseem is een van de belangrijke, meestal vermijdbare, oorzaken van invaliditeit, met name bij mensen boven de 45 jaar.

De medische term emfyseem  is voor het eerst als emphysema beschreven in 1824 als ziektekundig verschijnsel. Het woord betekent zwelling, en is afkomstig van het modern Latijnse woord emphysema, dat ontleend is aan het Griekse woord emphusema, dat het inblazen of opblazen betekent, van het werkwoord  en (in)+phusao (ik blaas); het is een klanknabootsend woord. 

Longaandoening
Eno (rivier)

De Eno is een rivier in North Carolina, Verenigde Staten.

De rivier stroomt ten noorden van Durham naar het oosten en eindigt in Falls Lake. De rivier is een zijrivier van de voornaamste rivier van de staat, de Neuse. De naam is afgeleid van de gelijknamige indianenstam die in deze streek gewoond heeft. 

De Eno heeft een belangrijke rol gespeeld in de economische ontwikkeling van de koloniale tijd en de vroege 19e eeuw. Het water van de rivier werd namelijk gebruikt als energiebron middels tientallen watermolens. De laatste daarvan -de molen van West Point aan de Eno- is in de jaren 1960 in elkaar gezakt maar enige jaren daarna weer in ere hersteld. In de jaren 1970 kwam een beweging op gang het stroomgebied van de Eno voor de oprukkende stedelijke ontwikkeling van Durham te behoeden. Dit heeft geleid tot de stichting van zowel een stedelijk park (van de stad Durham) als een staatspark (van North Carolina).

Rivier in North Carolina
Stroomgebied van de Atlantische Oceaan
Falls Lake

Falls Lake is een stuwmeer in de Amerikaanse staat North Carolina.

Het meer ligt ca. 40 km ten noorden van de hoofdstad Raleigh en is een belangrijke bron van oppervlaktewater voor de Triangle, de 'randstad' Raleigh-Durham-Chapel Hill.

De voornaamste rivier van de staat, de Neuse voert door het meer en een zijrivier, de Eno komt erop uit.

Stuwmeer in de Verenigde Staten
Geografie van North Carolina
Stroomgebied van de Atlantische Oceaan
Phaya Samsenthai

Koning Somdetch Brhat-Anya Samu Sena Daya Daya Buwana Natha Adipati Sri Sadhana Kanayudha, beter bekend onder de naam Phaya Samsenthai, was de oudste zoon van koning Fa Ngum en de tweede koning van het Zuidoost-Aziatische koninkrijk Lan Xang.

Samsenthai werd geboren in 1357 en volgde zijn vader op als koning van Lan Xang in 1373, nadat deze verbannen was naar Nan in Thailand. De titel Phaya Samsenthai betekent in het Nederlands: heerser over 300.000 Thais. Hij kreeg deze titel omdat een nationale census in 1376 uitwees dat er ongeveer 300.000 volwassen mannen in het koninkrijk woonden. Phaya Samsenthai was een gelovig man en stichtte daarom vele tempels en scholen door het gebied. Hij vestigde ook een administratieve infrastructuur naar Siamees voorbeeld. Hij stierf in 1417 op 60-jarige leeftijd. Zijn heerschappij was een gouden tijd voor de handel in Lan Xang. Na zijn dood ontbrandde er een machtsstrijd die zou duren tot de komst van koning Photisarat in 1520.

Hij heeft voor zover bekend 4 vrouwen gehad. De eerste was zijn nicht, prinses (Chao Fa Nying) Keo Noi Nong Hiao, ook wel bekend als koningin (Mahadevi) Buwana Dhani Fa (Bua Then Fa). Dit was de dochter van koning Kham Hiao, de laatste koning van Sawa. Phaya Samsenthai trouwde met haar in 1377. Zijn tweede vrouw was Nang Nayunsari (Noi On Sor), dit was de dochter van de koning van Lanna. Zijn derde vrouw was Nang Kaeva Yudhi Fa (Keo Yot Fa), de dochter van de koning van Ayutthaya. En zijn vierde vrouw was prinses Nang Sri Devi (Sida), de dochter van de prins van Chiengtung (Xieng Hung).
Voor zover bekend had Phaya Samsenthai op zijn minst 6 zonen en 5 dochters uit deze huwelijken, waaronder:
 Prins (Chao Fa) Lamakamadinga (Lan Kham Deng), die hem opvolgde in 1417. Dit was een zoon van Keo Noi Nong Hiao.
 Prins (Chao Fa) Luajaya (Lue Sai), die koning zou worden in 1432.
 Prins (Chao Fa) Kama Dharmasara (Kham Tam Sa), die koning zou worden in 1432. Dit was een zoon van Sri Devi.
 Prins (Chao Fa) Gunikama, Brhat-Anya Chikrama (Kong Kham), die koning zou worden in 1430. Dit was een zoon van Nayunsari.
 Prins (Chao Fa) Wangpuri, Brhat-Anya Kunapasakra, (Sao Tia Kaphat), die koning zou worden in 1441. Dit was een zoon van Kaeva Yudhi Fa.
 Kham Keut, zoon van een slavin die koning zou worden in 1436. 
 Prinses (Chao Fa Nying) Kaeva Kumari (Keo Phim Fa), die koningin zou worden in 1438. Zij was het oudste kind van Phaya Samsenthai.
 Prinses (Chao Fa Nying) Anuja (Anocha).
 Prinses (Chao Fa Nying) Manura (Manora).
 Prinses (Chao Fa Nying) Supadhatri (Supatthat).
 Prinses (Chao Fa Nying) Mahakani (Mahakai), dit was een dochter van Kaeva Yudhi Fa. Zij stierf in haar vijfde levensjaar.

Phrayadynastie
Pha Bang

De Pha Bang (betekenis: groot heilig beeld) is een gouden Boeddhabeeld geschonken door de Khmer aan koning Fa Ngum van Lan Xang, een voorganger van het huidige Laos.

Het beeld is 83 cm hoog. Het gewicht wordt geschat op 43 tot 55 kg. Volgens de legende is het beeld gemaakt in de 1e eeuw na Christus in Sri Lanka en is het als gift aan de Khmer koning Phaya Sirichantha gegeven. Deze heeft het beeld op zijn beurt gegeven aan koning Fa Ngum in 1359. Het diende als een bevestiging van de onafhankelijkheid van Lan Xang. Fa Ngum bracht het beeld onder in een tempel in de stad Meuang Xieng Thong (Gouden Stad), de hoofdstad van Lan Xang.

Ter ere van dit beeld werd de naam van de hoofdstad veranderd in Luang (Koninklijke) Pha Bang.

Het beeld is tweemaal door de Siamezen geroofd en afgevoerd naar Thailand, in 1779 en 1827. Koning Rama IV heeft het beeld uiteindelijk in 1867 teruggegeven. Het staat nu in het Koninklijk-paleismuseum (Haw Kham, "de gouden hal") in Luang Prabang.

Tot vandaag de dag aan toe is dit beeld het meest vereerde religieuze symbool van Laos. Voor Laotianen symboliseert dit beeld de onafhankelijkheid van hun land. Een replica wordt ieder jaar getoond tijdens het Laotiaans Nieuwjaar.

Aanhoudende geruchten zeggen dat het beeld in het museum een replica is en dat het origineel in een kluis is opgeborgen in Vientiane of Moskou.

Boeddhistische bedevaart
Laos
Koninkrijk Xhieng Khuang

Xhieng Khuang was een van de koninkrijkjes in het berggebied tussen Laos en Vietnam. Er wordt algemeen aangenomen dat de staat gevormd is in 698 onder de naam: Muang Maharatanaburirom Phommachakkhati
Simahanakkharatakkasela Nakhon Xiang Khuang Rajathani.

In de 14e eeuw maakte het voor korte tijd deel uit van Lan Xang. In de loop van de geschiedenis was het echter meestal een onafhankelijke staat of een vazal van een Vietnamese staat. De Vietnamese naam voor deze vazalstaat is Tran Ninh. In het begin van de 19e eeuw werden er vele veldslagen geleverd in het gebied en in 1832 namen de Vietnamezen onder keizer Minh Mạng de koning van Xhieng Khuang gevangen en executeerden hem in Huế. Hieropvolgend werd het koninkrijk een onderdeel van het protectoraat Annam. In 1835 annexeerde Siam het gebied. In 1848 werd het weer als een vazalstaat bij Vietnam gevoegd. In 1851 werd de onafhankelijkheid hersteld. In 1875 annexeerde Siam het gebied wederom, om een jaar later in 1876 de soevereiniteit wederom te herstellen. In 1887 werd het weer een vazal van Siam, dat het in 1888 annexeerde. In 1893 werd het gebied overgenomen door de Fransen die het bij hun gebieden in Laos voegden. De reden van de laatste annexatie door Siam is dat de Chinese Ho in die tijd regelmatig het gebied onveilig maakten. De koning van Xhieng Khuang vroeg daarom om Siamese steun.

Koningen van Xhieng Khuang (voor zover bekend)  
 1687 - ? Chao Kham Lan  
 ? - ? Chao Kham Phuttha  
 ? - ? Chao Kham Sattha  
 ? - ? Chao Bun Lang Thai 
 ? - ? Chao Bun Lot 
 ? - ? Chao Kham Bun Khong 
 ? - ? Phraña Kham Thewo (regent) 
 ? - ? Chao Bun Chan 
 ? - 1751 Chao Kham Un Muang 
 1751 - 1753 Chao Ong Lo (1e periode) 
 1753            Chao Ong Bun 
 1753 - 1779 Chao Ong Lo (2e periode) 
 1779 - 1781 Chao Ong Si Phom 
 1781 - 1782 Chao No Muang 
 1782 - 1802 Chao Som Phu
 1802 - 1803 Chao Xiang 
 1803 - 1832 Chao Suthakasuvannakuman 
 1832 - 1835 Chao San (regent) Onderdeel van Annam 
 Geannexeerd door Siam 
 1848 - 1865 Phra Chao Issarasettha 
 1865 - 1874 Chao Ung 
 Geannexeerd door Siam 
 1876 - 1887 Chao Khanti 
 1887 - 1888 Thao Xiang Phet (regent) Vazaal van Siam

Zie ook 
 Provincie Xhieng Khuang
 Stad Xhieng Khuang

Xhieng
Xhieng
Geschiedenis van Laos
Xieng Khuang

Xhieng Khuang (Laotiaans: ຊຽງຂວາງ) is een provincie in het oosten van Laos. De hoofdstad is Phonsavan. De provincie heeft ongeveer 262.200 inwoners. De drie hoogste pieken van Laos liggen in deze provincie. De hoogste berg is de Phu Bia van 2819 m. Ten noorden van deze berg ligt Laos' grootste hoogvlakte, het Xhieng Khuang-plateau, op een hoogte van 1200 meter. Het bekendste onderdeel van deze hoogvlakte is de Vlakte van Kruiken. De Nam Ngumrivier ontspringt op deze hoogvlakte. Ook zijn er enkele warmwaterbronnen in de provincie. Xieng Khuang is tevens het thuis van de phuan taal en cultuur die onderdeel vormen van de Thai-Kadai familie. Ook leven er vele bergvolkeren.
Sinds het einde van de oorlog heeft er ook een grote instroom van Vietnamezen plaatsgevonden in het gebied.

Klimaat 
In de provincie Xhieng Khuang valt gemiddeld 100-150 cm regen per maand. In de maand december kan het vrij koud worden in deze provincie, met temperaturen 's nachts tot om en nabij het vriespunt. Tijdens de droge tijd in maart en april kan de temperatuur oplopen tot meer dan 35 graden. In de regentijd is de gemiddelde temperatuur 25 tot 30 graden.

Geschiedenis 
Deze provincie is het thuis van het oude koninkrijk Xhieng Khuang. Na de val van dit koninkrijk is dit gebied deel uit gaan maken van het toen door de Fransen gekoloniseerde Laos. Tijdens de burgeroorlog in Laos was dit gebied een belangrijk slagveld in de periode van 1964 tot 1973. De oude hoofdstad Xhieng Khuang is daarbij bijna totaal verwoest. De provincie heeft de twijfelachtige eer het zwaarst gebombardeerde gebied in Zuidoost-Azië tijdens de Vietnamoorlog te zijn. Op het hoogtepunt van de bombardementen leefde bijna de totale bevolking in grotten. De reden voor deze zware gevechten was de aanwezigheid van zowel Vietcong als Pathet Lao bases als de belangrijkste basis van de Hmong (Meo) generaal Vang Pao in hetzelfde gebied. De Hmong werden gesteund en bewapend door de CIA. Ook waren de belangrijkste vliegvelden van de Ravens in dit gebied. Ook Air America opereerde vanuit deze provincie.

De provincie bestaat uit zes 'muang's (districten):
Muang Khun, Muang Phonsavan (de hoofdstad), Muang Nong Hai, Muang Kham, Muang Mork, Muang Phu Kut. Een andere belangrijke plaats is Muang Sui.

Xieng Khuang
Xhieng Khuang (stad)

Xhieng Khuang (ook wel Muang Khun genoemd) was eens de hoofdstad van het Koninkrijk Xhieng Khuang. De stad ligt in de provincie Xhieng Khuang in het oosten van Laos. De stad werd nagenoeg totaal vernietigd tijdens de Laotiaanse Burgeroorlog. De Hmong Generaal Vang Pao en zijn troepen voerden vanuit deze stad en de omgeving een bittere geheime oorlog tegen de communistische Pathet Lao. Ook vlogen de Ravens vanuit een vliegveldje bij deze stad missies. In de stad wonen nu ongeveer 15.000 mensen. Met de vernietiging van de stad zijn vele belangrijke historische werken verloren gegaan. Slechts enige restanten van de stad, waaronder een groot zittend Boeddha beeld en Wat Pia Wat beeld zijn overeind gebleven. Een andere belangrijk historische bezienswaardigheid 10 km ten zuidoosten van de stad is de Vlakte van Kruiken.

Plaats in Laos
Stad in Laos
Luang Prabang (stad)

Luang Prabang is een stad met 47.510 inwoners in centraal Laos aan de Mekong in de provincie Luang Prabang met een rijke historie. Het is qua inwonertal de vierde stad van het land (na Vientiane, Pakse en Kaysone Phomvihane).

Geschiedenis

In zijn eerste incarnatie heette deze stad Meuang Sawa, de naam voor Java. Het is waarschijnlijk dat de stad deze naam heeft gekregen naar aanleiding van de Javaanse invasie van het koninkrijk Chenla. De dominante macht in het gebied tussen de 6de en 8ste eeuw na Christus. Tussen de 10de en 12de eeuw werd de naam van de stad veranderd in Muang Xien Thong. Een van de belangrijkste tempels in Luang Prabang draagt deze naam nog, Wat Xieng Thong.

In 1353 werd Meuang Xieng Thong (gouden stad) door koning Fa Ngum veroverd. Meuang Xien Thong was inmiddels uitgeroepen tot hoofdstad van het Lan Xang. De stad zou weer later weer van naam veranderen nadat de Khmer het gouden Boeddha beeld Pha Bang aan koning Fa Ngum schonken in 1359. De stad werd later, bij de verplaatsing van de hoofdstad naar Vientiane, Luang Prabang genoemd: Luang (wat grote of koninklijke betekent) Pha Bang. In de loop der tijd werd dit verbasterd tot Luang Prabang. In 1545 verplaatste koning Photisarat de hoofdstad naar Vientiane. Desondanks bleef men Luang Prabang beschouwen als de belangrijkste stad. In 1707 werd Luang Prabang de hoofdstad van het koninkrijk Luang Prabang.

UNESCO Werelderfgoed

In 1995 werd de hele stad toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Golf
In 2012 wordt het Luang Prabang Laos Open op de Luang Prabang Golf CLub georganiseerd door de Aziatische PGA Tour. Het is het eerste professionale golftoernooi ooit in Laos. Het prijzengeld is US$ 80.000.

Zie ook 
 Laos van A tot Z
 de lijst met de koningen van Sawa
 de lijst met Luang Prabangs koningen

Plaats in Laos
Stad in Laos
Werelderfgoed in Laos
Boeddhistische bedevaart
Lijst van koningen van Luang Prabang

Dit is een lijst met voor zover bekend de koningen van het koninkrijk Luang Prabang:

Koningen van Luang Prabang (1707-1975) 

 

 K
Luang Prabang
Koningen
Lijst van koningen van Vientiane

Dit is een lijst met voor zover bekend de koningen van het koninkrijk Vientiane:

1707 - 1735 Koning Sai Setthathirat II 
1735 - 1767 Koning Ong Long 
1767 - 1778 Koning Ong Boun ,1e keer 
1778 - 1780 interregnum onder gouverneur Phaya Supho  
1780 - 1781 Koning Ong Boun , 2e keer 
1781 - 1795 Koning Nanthesan 
1792 - 1805 Koning Inthavong 
1805 - 1828 Koning Anouvong

Zie ook 
 Laos van A tot Z

 
Vientiane
Koningen
Koningen
Lijst van koningen van Champasak

Dit is een lijst met de koningen en prinsen van het koninkrijk Champasak (in het zuiden van het tegenwoordige Laos) en een verdere lijst van de familiehoofden van de koninklijke familie na 1946. Champasak was een van de opvolgers van het koninkrijk Lan Xang. Voor zover bekend zijn de jaartallen vermeld. Tussen haakjes staan eventuele alternatieve namen of spellingen van de koningen vermeld:

Koningen van Champasak (1713-1946) 

  

 K
Champasak
Koningen
Schaakbord

|
|-
|
|-
|

|}

Een schaakbord is het spelbord waarop het schaakspel wordt gespeeld. Het bestaat uit 64 velden: acht horizontale rijen en acht verticale lijnen. De velden worden zwart en wit genoemd, maar hebben vaak een andere donkere en lichte kleur, wat een beter contrast geeft met de schaakstukken. Zowel in horizontale als in verticale richting zijn de velden om en om licht en donker (wat meer algemeen een schaakbordpatroon wordt genoemd).

Een schaakbord is vaak gemaakt van hout, met een rand eromheen.  De velden zijn van donker en licht fineer, maar kunnen ook donker en licht geverfd zijn. Ook een stenen bord is mogelijk. Een schaakbord kan in een tafel ingebouwd zijn. De afmeting is ongeveer 40 à 50 centimeter in het vierkant. Een enkel veld is zo groot dat er vier pionnen, twee aan twee, op passen.

De FIDE-regels schrijven voor dat het schaakbord aan de tafel is vastgemaakt.

In een doos met spelbenodigdheden vindt men vaak een goedkoop kartonnen bord dat kan worden opgevouwen. Vaak vindt men op de andere kant een dambord, met 100 velden. Een dergelijk schaakbord is prima te gebruiken, maar zal op een serieus schaaktoernooi niet worden geaccepteerd. 

Sommige, vaak fraai uitgevoerde, schaakborden hebben ruimte om de bijbehorende stukken op te bergen. Dat kan in een lade onder het bord of tussen de twee helften van het opvouwbare bord.

Het schaakbord dient zodanig te worden opgesteld dat er voor beide spelers zich linksonder een donker veld bevindt. De witte dame dient bij de beginopstelling op een wit veld te staan, de zwarte dame op een zwart veld.

Notatie
De lijnen worden aangeduid met een letter (a-h), voor de witspeler is lijn a links en lijn h rechts. De rijen worden aangeduid met een cijfer (1-8), 1 aan de kant van de witspeler en 8 aan de kant van de zwartspeler. Zo kan elk veld worden genoteerd met een letter en cijfer, bijvoorbeeld e4.

Soms zijn op schaakborden langs de randen de letters en cijfers gedrukt. Ervaren schakers hebben hier in het algemeen geen behoefte aan.

In oudere Angelsaksische literatuur wordt een andere notatie gebruikt. De lijnen heten: QR, QN, QB, Q, K, KB, KN, KR, naar de stukken die daar in de beginstelling staan. Bijvoorbeeld wordt met de lijn QR bedoeld: de lijn waarop bij aanvang van het spel de toren (Rook) op de damevleugel (Queen) staat. Bovendien worden de rijen genummerd vanaf de speler die aan zet is. Het veld e4 heet voor een Angelsaksische witspeler K4 en voor zijn tegenstander K5. Een ander verschil is dat men in de Angelsaksische wereld vanouds niet van witte en zwarte maar van witte en rode stukken spreekt.

Schaakstukken 
De schaakstukken die op het bord worden geplaatst, dienen proportioneel te zijn aan de afmetingen van het bord. Voor stukken op een officieel schaakbord gelden de voorschriften van het Fide Handboek. Voor afwijkende bordafmetingen gelden diverse indicatieve voorschriften.

Legende 
Over het schaakbord bestaat een beroemde legende, die heden bekend staat als het graankorrelvraagstuk.  
Een soortgelijk resultaat wordt verkregen bij de legende van de Torens van Hanoi.

Zie ook 
 Battenburgpatroon

Externe link 
 Fide-regels

Schaakterminologie
Xhieng Khuang

Xhieng Khuang (stad), een stad in Laos
Khwaeng Xieng Khuang, een provincie van Laos
Koninkrijk Xhieng Khuang, een oud koninkrijk in Laos
Cannabis sativa

Cannabis sativa is een eenjarige kruidachtige plant, die oorspronkelijk uit Oost-Azië komt, maar nu overal ter wereld wordt verbouwd.

Het wordt al sinds de oudheid gebruikt als bron van industriële vezels, zaadolie, voedsel, recreatie, religie en geneeskunde. Elk deel van de plant wordt anders geoogst, afhankelijk van het doel waarvoor het wordt gebruikt. De soort werd voor het eerst geclassificeerd door Carl Linnaeus in 1753.

De bloemen van Cannabis sativa zijn eenhuizig en de planten zijn meestal ofwel mannelijk ofwel vrouwelijk. Het is een kortdagsbloeiende plant, waarbij de mannelijke planten meestal hoger en minder robuust zijn dan de vrouwelijke planten. 

De bloemen van de vrouwelijke plant zijn gerangschikt in trossen en kunnen honderden zaden produceren.

Mannelijke planten laten hun stuifmeel los en sterven enkele weken voordat op de vrouwelijke planten de zaden rijpen. Onder typische omstandigheden met een lichtperiode van 12 tot 14 uur worden beide geslachten in gelijke aantallen geproduceerd door erfelijke X- en Y-chromosomen.

Cannabis sativa bevat honderden chemische stoffen, waarvan er ongeveer 60 behoren tot cannabinoïden, de typische psychoactieve verbindingen waarvan THC de bekendste is. De effecten ervan zijn nu bekend: ze verlichten pijn, bevorderen slaap en eetlust, en geven een gevoel van euforie en welzijn.

Hennepfamilie
Plant uit het Palearctisch gebied
Remise

een ondergronds bomvrij gewelf voor geschut of ander materiaal
 Remise (bordspel), een onbeslist einde van een spel
 Remise (openbaar vervoer), een opstelplaats voor trams en/of bussen, waar deze gedurende de nacht staan
Oude remise (Bad Nieuweschans)
 Een oud woord voor koetshuis
 Een inpandige garage bij een politiebureau, gevangenis of rechtbank met een sluissysteem, voor het beveiligd vervoer van verdachten/gedetineerden
 Een geldzending
 Remise (schermen), een herzetten van een aanval in het schermen
 Remise (hoorspel), een hoorspel van Karl Günther Hufnagel
Olie

Olie is een veelal stroperige vloeistof, die niet of nauwelijks met water mengt. Oleochemie is de wetenschap die de chemie van natuurlijke oliën en vetten beschrijft.

Afhankelijk van de context, kan onder olie worden verstaan:
 Minerale olie zoals aardolie
 Vetten die bij kamertemperatuur vloeibaar zijn, zoals:

 Etherische olie

Van deze soorten olie kunnen andere producten worden afgeleid, die op hun
beurt ook olie genoemd worden, zoals:

 smeerolie
 kruipolie
 hydraulische olie
 elektrische olie

Olie heeft zeer uiteenlopende toepassingen, het wordt gebruikt als brandstof, smeermiddel, elektrische isolatie, voedingsmiddel, en traditioneel ook voor zalving tijdens rituelen.

Zie ook 
 Afscheider
 Heilige olie

Brandstof
Voeding
Gewone tabaksplant

De tabaksplant (Nicotiana tabacum) is de eenjarige plant waarvan tabak gewonnen wordt. De tabaksteelt is een eenjarige teelt die op grote plantages plaatsvindt.

Externe links 
 
 
 

Nachtschadefamilie
Tabak
tabaksplant
Jean Nicot

Jean Nicot (Nîmes, 1530 – Parijs, 4 mei 1604) was Frans ambassadeur in Portugal. Hij stuurde in 1560 het in Amerika ontdekte geneeskrachtige wondermiddel tabak naar de koningin Catharina de' Medici om haar van haar hoofdpijn af te helpen. Naar Jean Nicot is het geslacht Nicotiana en later de stof nicotine vernoemd. In 1606 is postuum een Frans woordenboek "Thrésor de la Langue françoyse, tant ancienne que moderne" gepubliceerd door David Douceur.

Nicot, Jean
Nicot, Jean
Nigelle

Nigelle (Nigella) is een plantengeslacht uit de ranonkelfamilie (Ranunculaceae).

Soorten 
 Juffertje-in-het-groen (Nigella damascena) wordt in tuinen als sierplant aangeplant. De plant komt in Nederland van nature niet voor, maar is lokaal verwilderd. De bloemen zijn helderblauw. De zaaddozen hebben een gecompliceerde vorm, die door velen aantrekkelijk gevonden wordt in droogboeketten. Er bestaan verschillende cultivars:
 Nigella damascena 'Dwarf Moody Blue' is 15–20 cm groot en heeft blauwe bloemen.
 Nigella damascena 'Miss Jekyll' is 45 cm groot en heeft halfdubbele, helderblauwe bloemen.
 Nigella orientalis 'Transformer'
 Wilde nigelle (Nigella arvensis), een bedreigde wilde plant in Zwitserland met vijf felblauwe, groen geaderde bloemblaadjes. De vruchtdozen zijn tot het midden met elkaar vergroeid en cilindervormig.
 Zwarte komijn, of muskaatbloem (Nigella sativa) een plant die ook lijkt op Juffertje-in-het-groen met witte bloemen, met ook ongeveer dezelfde zaaddozen. De plant is eenjarig en wordt tussen 30 en 45 cm hoog. De zaden zijn oliehoudend en worden wel over het brood gestrooid net als maanzaad. Het zaad wordt ook veel gebruikt in de Indiase keukens (de Hindoestaanse benaming is Kalonji). Het zaad wordt verwarrend ook wel als zwart uienzaad verkocht.

Externe link 
 Schwarzkümmel und Schwarzkümmelöl

Ranonkelfamilie
Arabier

Arabieren, mensen die het Arabisch als moedertaal hebben
Arabier (bier), een Belgisch bier
Arabier (paard), een paardenras
Arabier (turnen), een oefening bij het turnen
Draaiorgel de Arabier, een van de bekendste Nederlandse draaiorgels
Franse tarot

Franse tarot is een kaartspel dat wordt gespeeld met een spel van 78 kaarten. Met name in Frankrijk en Italië is dit spel populair. Hoewel het mogelijk is om met de klassieke tarotkaarten - die ook voor waarzeggerij worden gebruikt - te spelen, is het gebruikelijker om met een beter aangepast set te spelen: de "Tarot Nouveau" of "Bourgeois Tarot". De afbeeldingen op dit soort spellen verschillen grondig van de esoterische tarots zoals de Tarot van Marseille.

Het tarotspel kent tussen de vrouw en de boer nog een kaart, de ruiter. Verder zijn er 21 extra kaarten toegevoegd, de troefkaarten genummerd 1 tot 21. Ten slotte is er nog de Excuse, een ongenummerde kaart met de afbeelding van een dwaas.

Geschiedenis
Het tarotspel is in de 14e eeuw ontstaan in Noord-Italië, door aan het reeds bestaande kaartspel vier extra hofkaarten en 22 troefkaarten ('triomfi' of 'atouts') toe te voegen. Pas nadat in 1781 Antoine Court de Gébelin in zijn boek Le Monde Primitif beweerde dat tarotkaarten "geheimen van de Egyptenaren" zouden bevatten, begon men tarotkaarten te gebruiken voor het voorspellen van de toekomst.

Spelregels
Franse tarot wordt doorgaans met vier kaarters gespeeld, hoewel het ook met drie of vijf spelers kan. Het is een slagenspel zoals Klaverjas of bridge. De troef 1, 21 en de Excuse spelen een bijzondere rol en worden oudlers of bouts genoemd. Van de oudlers zijn 21 en Excuse veilige kaarten omdat zij altijd baas zijn in een slag. De troef 1, de petit is niet veilig omdat hij in een slag naar de tegenpartij verloren kan gaan. Net als bij klaverjas worden slagen gespeeld en na afloop van het spel punten geteld. Afhankelijk van hoeveel oudlers men aan het eind heeft, geldt er een andere grens voor wat bij klaverjas 'nat' heet.

Het spel begint met een biedronde, waarin men 'petit' (of ook wel 'Prise' genoemd), 'Pouce' 'Garde' en 'Chelem' kan bieden. Garde kan ook nog 'sans le chien' en 'contre le chien' zijn. De chien is het stapeltje van zes kaarten dat overblijft na het delen. Degene die speelt mag de chien oppakken en uitwisselen met zijn eigen kaart. De punten van de kaarten in de chien tellen voor degene die speelt. Bij sans le chien pakt de speler de chien niet op, bij contre chien tellen de punten in de chien voor de tegenpartij.

Puntentelling
Het aantal punten dat een speler moet halen, wordt bepaald door het aantal oudlers dat hij op het einde van het spel heeft behaald.
Heeft hij er 0, dan moet hij in totaal 56 punten behalen.
Heeft hij er 1, dan moet hij in totaal 51 punten behalen.
Heeft hij er 2, dan moet hij in totaal 41 punten behalen.
Heeft hij er 3, dan moet hij in totaal 36 punten behalen.

De nummerkaarten en troeven 2 t/m 20 tellen voor een half punt, de boer is 1,5 punten waard, de ruiter telt voor 2,5 punten. De vrouw levert 3,5 punten op en de koning ten slotte 4,5 punten. De oudlers tellen, net als de koning, voor 4,5 punten. Overigens is het gebruikelijk kaarten met twee tegelijk te tellen zodat men niet met halve punten hoeft te rekenen.

Tarot
D'n Observant

D'n Observant of stortheuvel 2 is een kunstmatige heuvel op het plateau van de Sint-Pietersberg in de Nederlandse gemeente Maastricht met als hoogste punt +170,8 m NAP. De naam is afgeleid van het franciscaanse observantenklooster (Slavante), dat zich vroeger op de Sint-Pietersberg bevond, en verwijst tevens naar de mogelijkheid om vanaf de top de omgeving te observeren.

Stortheuvel 1 ligt op ongeveer een kilometer naar het noordwesten onder het ENCI-bos.

Onder d'n Observant ligt een grotendeels ingestorte kalksteengroeve, het Zuidelijk Gangenstelsel; door het gewicht van de opgeworpen grond hebben de steunpilaren het begeven. Ooit liep hier een ondergrondse smokkelroute van Nederland naar België.

Geschiedenis 
In de periode 1939 tot 1967 werd de heuvel opgeworpen. Bij de aanvang van de exploitatie van de ENCI-groeve door de cementproducent ENCI was het noodzakelijk eerst de metersdikke onbruikbare deklagen te verwijderen om de kalklagen te bereiken die voor de cementproductie geschikt waren. De grond van deze deklagen was gemiddeld 15 meter dik en vormt de huidige kunstmatige heuvel. Op de heuvel plantte men bomen en struiken om te voorkomen dat de grond van de heuvel werd uitgespoeld en zou gaan afschuiven.

In 1976 werd D'n Observant opengesteld voor het publiek en kreeg het een recreatieve bestemming. De heuvel kreeg toen ook de naam D'n Observant.

In 2010 werden D'n Observant en de Oehoevallei (in de ENCI-groeve) overgedragen aan de Vereniging Natuurmonumenten. Eveneens in 2010 werd op de top een stervormig patroon van schanskorven aangelegd, een verwijzing naar de vijfpuntige ster in het wapen van Maastricht. Vanaf de sterpunten heeft men een panoramisch uitzicht.

Natuur 
Op de hellingen van D'n Observant zijn verschillende soorten bomen en struiken aangeplant, waaronder de eik, es, beuk, haagbeuk, iep, wilde kers, meidoorn, sleedoorn, hazelaar en braamstruik.

Zie ook 
 Observant (Universiteit Maastricht) - universiteitsblad

Heuvel in Zuid-Limburg (Nederland)
Geografie van Maastricht
Maastricht-Zuidwest
Superoxide

Een superoxide is een chemische verbinding die het superoxide-ion  bevat.

Naast het superoxide-ion bevat de verbinding in de regel een alkali- of aardalkalimetaal-ion. 
Enkele voorbeelden:

 Natriumsuperoxide: NaO2
 Kaliumsuperoxide: KO2
 Lithiumsuperoxide: LiO2
 Calciumsuperoxide: Ca(O2)2
 Bariumsuperoxide: Ba(O2)2

Superoxiden zijn reactieve en sterke reductoren, reactiever dan peroxiden.

Structuur

Radicaal 
Het  superoxide-ion is een radicaal, dat een ongepaard elektron bevat en daarom paramagnetische eigenschappen heeft. Formeel heeft elk zuurstofatoom in het superoxide-ion een oxidatietoestand van −1/2.

Lewisstructuur 
De Lewisstructuur (zie figuur), suggereert dat beide zuurstofatomen een verschillende oxidatietoestand hebben: eentje heeft oxidatiegetal 0, het andere heeft oxidatiegetal -1. Deze beschrijving gaat echter uit van een heel statisch model van elektronen in een molecuul.

Orbitalen 

Een meer dynamische beschrijving van het deeltje gaat uit van de mogelijkheden van de elektronen in een molecuul dizuurstof. In de figuur hiernaast is de elektronenverdeling weergegeven voor het neutrale molecuul. We zien links en rechts de orbitalen van de losse zuurstofatomen, in het midden de orbitalen van het deeltje dizuurstof.  Om de elektronen van de neutrale stof allemaal een plaats te geven wordt opgevuld tot en met twee enkel bezette orbitalen.  De orbitaalstructuur verandert door het toevoegen van een extra elektron niet: het extra elektron in het superoxide-anion vindt een plek in de laagste vrije orbitaal: een van de twee enkel bezette orbitalen.

Het gevolg is dat het diradicaal dizuurstof wordt omgezet in het superoxide radicaal-anion.  Omdat het extra elektron in een moleculaire orbitaal geplaatst wordt is het niet aan een van de twee zuurstof-atomen gekoppeld.  Hiermee komt de structuur dan weer erg in de buurt van twee zuurstofatomen, beide met een oxidatiegetal van −1/2.

Biologie 
Als gevolg van de biologische oxidatieve reacties, kan ook superoxide-ion als bijproduct in cellen ontstaan. Dit is een zeer reactief deeltje. Het deeltje wordt dan ook zo snel mogelijk, voor het schade kan aanrichten, door het enzym superoxidedismutase opgeruimd. Superoxide wordt in verband gebracht met allerlei ziekten en het verouderingsproces. Het enzym superoxidedismutase dat superoxide laat reageren tot zuurstof en waterstofperoxide, is voor zover bekend het snelste enzym.

Oxoanion
Radicaal
Predicatenlogica

Predicatenlogica is wiskundig-formele logica waarin expliciet predicaten voorkomen, waarmee eigenschappen van en relaties tussen verzamelingen objecten worden beschreven.  Vaak wordt vooral de eerste-orde-predicatenlogica bedoeld.

Eerste-orde-predicatenlogica 

De eerste-orde-predicatenlogica is een uitbreiding van de propositielogica.
De taal is uitgebreid met constanten, variabelen, predicaten en soms ook functiesymbolen. Een propositie is een speciaal geval van een predicaat, namelijk een predicaat met plaatsigheid nul. De taal van de predicatenlogica bevat verder twee kwantoren: de universele kwantor  en de existentiële kwantor .

In de propositielogica kan een propositie als Wikipedia is een encyclopedie worden uitgedrukt met een letter, bijvoorbeeld P. In de predicatenlogica kan dit worden uitgedrukt met een predicaat dat een encyclopedie zijn vertegenwoordigt, bijvoorbeeld met de letter E aangegeven, en een constante voor Wikipedia, bijvoorbeeld w. De bewering Wikipedia is een encyclopedie kan dan worden uitgedrukt met de formule: E(w). Een atomaire propositie is in de predicatenlogica een formule waarin geen voegtekens (connectieven) voorkomen.

Als de letter  het predicaat nuttig zijn uitdrukt, kan de zin Als Wikipedia een encyclopedie is, is Wikipedia nuttig als volgt met een predicaatlogische formule representeren: 
.

Ook een uitdrukking als Alle encyclopedieën zijn nuttig kan in predicatenlogica worden uitgedrukt, bijvoorbeeld als: 
. 

De formele taal waarin de logica werkt, legt het aantal constanten, relaties en functies en de ariteit van de relaties en functies vast. Deze gegevens vormen het similariteitstype.

Hogere-orde-predicatenlogica 
Men onderscheidt predicatenlogica's van verschillende ordes:
 binnen de eerste-orde-predicatenlogica kan alleen over constanten en variabelen worden gekwantificeerd,
 binnen de tweede-orde-predicatenlogica kan ook over eerste-orde-predicaten worden gekwantificeerd,
 in het algemeen kan in -de-orde-predicatenlogica's over predicaten van orde ten hoogste  worden gekwantificeerd.

Als we een constante  en een opvolgerfunctie  definiëren, kunnen we het inductieprincipe in tweede-orde-logica als volgt opschrijven:
 
In de eerste-orde-predicatenlogica kan het inductieprincipe niet als een enkele formule worden opgeschreven.

 
Theoretische informatica
Tijdslogica

Tijdslogica's of temporele logica's kunnen worden gezien als uitbreiding van de propositielogica, de predicatenlogica, de modale logica of de hybride logica. Hierbij is er extra formele apparatuur om uit te drukken of iets in het verleden, het heden, de toekomst het geval is, mogelijk het geval is, of het in een mogelijke toekomst het geval is, enzovoorts. Met andere woorden kan temporele informatie met het formele systeem verwerkt worden.

Een van de onderscheiden die bij temporele logica's worden gemaakt, is die tussen logica's die tijd als een lineair gegeven zien, en die, die het toestaan dat er vertakkingen in de tijd bestaan. Dit laatste kan gezien worden als mogelijke toekomstige scenario's, of, bijvoorbeeld in een sciencefiction setting of de kwantummechanica, toekomstige parallelle werelden binnen een multiversum. Een ander onderscheid is dat tussen systemen die tijd discreet beschouwen, zoals als verzameling tijdstippen, en die waarbij tijd continu is.

Voorbeelden van tijdslogica's zijn die van Arthur Prior en die van Hans Reichenbach.

Tijdslogica van Prior
De temporele logica van Arthur Prior is een modale logica, die propositielogica verrijkt met de modale operatoren P, F, H en G. Pp drukt uit, dat p ooit het geval is geweest, Fp drukt uit, dat p in de toekomst het geval zal zijn, Hp dat het altijd in het verleden het geval is geweest dat p, en Gp dat het altijd in de toekomst het geval zal zijn dat p. Hier is 'p' een propositie, bijvoorbeeld als p staat voor Tweety is geel, drukt Hp uit, dat Tweety altijd in het verleden geel is geweest, en Hp p  Fp dat er nooit een moment zal zijn of is geweest waarop Tweety niet geel is.

Op grond van de eigenschappen van de bovengenoemde modale operatoren, kon Prior diverse stellingen formuleren. Het ligt bijvoorbeeld voor de hand, dat als iets in de toekomst het geval zal zijn, dat het dan in het verleden ook zo was dat het in de toekomst het geval zal zijn. Formeel: FpPFp.

De modale operatoren van Prior kunnen ook worden toegepast op andere logica's, zoals de predicatenlogica.

De minimale tijdslogica die aan een bepaald aantal kenmerken voldoet, wordt Kt genoemd

Tijdslogica van Reichenbach
Binnen de tijdslogica van Reichenbach worden drie referentiepunten gebruikt om temporele informatie uit te drukken: E voor het tijdstip waarop iets plaatsvindt, S voor het tijdstip waarop een uitspraak wordt gedaan en R voor het tijdstip van een referentiepunt. Met een combinatie van deze referentiepunten, waarbij A B uitdrukt dat A voor B komt, en A,B dat A en B gelijktijdig het geval zijn, kunnen de diverse tempora uit de natuurlijke taal worden gerepresenteerd.

Logica
Fuzzy logic

Fuzzy logic (soms vage logica of wollige logica genoemd) is een stroming binnen de logica waarin met waarschijnlijkheden wordt gerekend in plaats van alleen met de mogelijkheden 'waar' en 'onwaar'. 

In het informele spraakgebruik wordt met de term 'vage logica' soms de drogreden 'non sequitur' of een variant daarop bedoeld. In de context van dit lemma wordt het woord vaag bedoeld in de betekenis van geleidelijk, de voornoemde drogreden wordt uitdrukkelijk niet bedoeld.

Achtergrond 
Fuzzy logic kan gezien worden als een uitbreiding van de booleaanse logica. Het principe uit de booleaanse logica dat iets of waar of onwaar is, wordt losgelaten; het is dus een vorm van meerwaardige logica. In plaats daarvan worden waarheidswaarden gebruikt tussen 0 (onwaar) en 1 (waar) in. Het discrete karakter van de traditionele logica wordt hiermee ook losgelaten, iets kan bijvoorbeeld voor 1/3 waar zijn. Of 'een beetje' waar. Het Engelse woord fuzzy betekent wazig, wollig.

De grondlegger van de fuzzy logic is Lotfi A. Zadeh. Hij ontwikkelde deze logica om met onzekerheden die in natuurlijke taal voorkomen te kunnen omgaan met formele middelen.

Het idee valt uit te leggen aan de hand van een voorbeeld. Het woord 'lang' komt in de natuurlijke taal voor en zegt iets over de lengte van iets. Er bestaan echter geen harde, objectieve grenzen over wanneer iets nu precies 'lang' is. Als voorbeeld kan de bewering "Jan is lang" dienen. Volgens de booleaanse logica zou deze zin waar of onwaar moeten zijn. Wanneer Jan één meter zestig is, kan wel worden gesteld dat de zin onwaar is. Wanneer Jan twee meter is, zal niemand bestrijden dat de bewering waar is. Ingewikkelder wordt het als Jan één meter tachtig is. De ene persoon zal dit lang noemen, terwijl de ander het niet zo lang vindt. Met fuzzy logic kan dan aangegeven worden dat Jan enigszins lang is, door te stellen dat de bewering voor 0,6 waar is.

Fuzzy logic vindt een praktische toepassing in de meet- en regeltechniek, waar het soms ook 'Fuzzy control' genoemd wordt. Met regels als "zet de verwarming aan als het koud is" kan hiermee op eenvoudige manier een temperatuurregeling beschreven en ook geïmplementeerd worden. Bij goede definitie van "aanzetten" en "koud" kan hiermee een constantere temperatuur bereikt worden dan met een simpele 'aan-uit' regeling, omdat de verwarming dan maar een beetje aangaat als het een beetje koud is.

Zie ook
PID-regelaar

Logica
Kunstmatige intelligentie
Regeltechniek
Logica in de informatica
Radicaal

Het woord radicaal is afkomstig van het Latijnse woord voor wortel en heeft verscheidene afgeleide betekenissen:

radicaal (scheikunde), een atoom, molecule of groep met een bindingsmogelijkheid: 
radicaal (Chinees schrift), een onderdeel van karakters in het Chinese, Japanse, Koreaanse en Vietnamese schrift
radicaal (Semitische taal), een term uit de Semitische taalstudie
radicalisme, een persoon met een radicale zienswijze
radicaal (fonetiek), een klank die wordt gevormd in de keel
radicaal van een getal, de grootste kwadraatvrije deler van dat getal
ne-machtswortel of bij uitbreiding een uitdrukking van de vorm  die dergelijke wortels als oplossing heeft

In de abstracte algebra
Jacobson-radicaal van een ring de doorsnede van alle priemidealen. 
radicaal van een ideaal, nauw verwant, maar verschillend. 
nulradicaal, van een ring is het radicaal van het ideaal (0) in die ring.

Radicaal kan verder verwijzen naar:
RADICAAL, de politieke jongerenorganisatie van de politieke partij BIJ1
Klaus Junge

Klaus Junge (Concepción (Chili), 1 januari 1924 – bij Welle (Nedersaksen), 18 april 1945) was een Duits schaker. Hij werd geboren in een Duits-Chileens gezin met vijf zonen; zijn vader was een sterk schaakspeler die in 1922 Chileens kampioen werd. Het gezin remigreerde in 1928 naar Duitsland.

In 1941 werd hij gedeeld tweede bij het kampioenschap schaken van Duitsland, hij was toen 17 jaar oud en hoorde al bij de top. Weliswaar deelde hij de eerste plaats met Paul Felix Scmidt, maar verloor vervolgens een tweekamp. Een jaar later eindigde hij gedeeld eerste met Aljechin in het toernooi te Praag. Zijn ingeschatte rating omstreeks deze periode was 2661.

In 1945 was hij officier bij de Duitse Wehrmacht en sneuvelde enige weken voor de capitulatie van Duitsland.

Hij blijft bekend in de schaakwereld door de Klausvariant in het Half Slavisch, een subvariant van de schaakopening Slavisch:
1.d4 d5 2.c4 e6 3.Pc3 c6 4.Pf3 dc 5.a4 Lb4 6.e3 b5 7.Ld2 Db6

Junge, Klaus