Kędzierzyn-Koźle

Kędzierzyn-Koźle (, , , ) – miasto w Polsce, w województwie opolskim oraz siedziba powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego, położone w południowo-wschodniej części Niziny Śląskiej, w Kotlinie Raciborskiej (Niecka Kozielska) na Górnym Śląsku, nad Odrą przy wylocie Kanału Gliwickiego i ujścia Kłodnicy.

Powstało w 1975 z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Sławięcic i Kłodnicy. W Koźlu znajduje się jeden z największych portów rzecznych w Polsce. W Kędzierzynie-Koźlu znajdują się jedne z największych w Polsce zakładów chemicznych – Zakłady Azotowe Kędzierzyn, a także holding „Blachownia”. Jest to drugie co do wielkości miasto województwa opolskiego pod względem liczby ludności i obszaru.

Według danych Urzędu Miasta z 31 grudnia 2022 miasto liczyło 52 723 mieszkańców, którzy byli zameldowani na pobyt stały.

Geografia

Położenie 
Miasto leży w południowo-wschodniej części województwa opolskiego, w środkowej części mezoregionu Kotliny Raciborskiej (318.59). Mezoregion ten jest najdalej, wzdłuż biegu Odry, wysuniętą na południe częścią Niziny Śląskiej (318.5). Od wschodu sąsiaduje z Płaskowyżem Rybnickim, Wyżyną Katowicką i Garbem Tarnogórskim, od zachodu z Płaskowyżem Głubczyckim. Na południu dolina Odry łączy Kotlinę Raciborską z Kotliną Ostrawską.

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 123,4 km².

Środowisko geograficzne 
Na obszarze Kędzierzyna-Koźla różnica wysokości terenu sięga 50 m. Najwyższy punkt znajduje się w lasach, przy wschodniej granicy miasta i osiąga 215,3 m n.p.m.. Teren obniża się ku dolinie Odry, a sama dolina wykazuje spadek w kierunku północnym. Najniższy punkt znajduje się w miejscu, w którym Odra opuszcza miasto, a jego wysokość wynosi około 165 m n.p.m.. Dla miasta przyjmuje się średnią wysokość 180 m n.p.m.. Można dodać, że najwyższym stałym punktem miasta jest szczyt 150-metrowego komina E w Elektrowni Blachownia (dzielnica Blachownia – ul. Energetyków 11), który jest jednocześnie najwyższą budowlą miasta, osiągający wysokość około 350 m n.p.m..

Większość terenów miasta jest położona na dnie dolin rzecznych: Odry i jej prawobrzeżnego dopływu Kłodnicy. Tereny położone na wschód od brzegów rzeki Odry są równinną terasą rzeczną. Północno-wschodni skrawek miasta tworzą pokrywy lessowe, będące częścią grzbietu Chełma (masyw Góry św. Anny).

Wody 

Sieć rzeczną stanowi rzeka Odra i jej prawy dopływ Kłodnica (ma swoje ujście do Odry na południowy wschód od centrum dzielnicy Koźle).

Oddzielną rolę w strukturze sieci hydrograficznej miasta zajmują sztuczne drogi wodne. Dwa kanały wykorzystywały przebieg doliny naturalnego cieku Kłodnicy: Kanał Kłodnicki (już nie funkcjonuje) i Kanał Gliwicki. Trzecim kanałem jest Kanał Kędzierzyński, będący odgałęzieniem od Kanału Gliwickiego do ZAK Spółka Akcyjna. Kanał Odra-Dunaj-Łaba łączący Koźle z Wiedniem pozostał w sferze planów.

Gleby 
Pokrywa glebowa na obszarze Kędzierzyna-Koźla charakteryzuje się stosunkowo silnym zróżnicowaniem, a do najważniejszych jej typów i rodzajów należą:
 gleby brunatne – w północnej części miasta (Cisowa, Miejsce Kłodnickie, Sławięcice)
 gleby bielicowe – w południowo-wschodniej części miasta, na obszarach zalesionych między osiedlem Azoty i miejscowością Stara Kuźnia
 gleby płowe, wytworzone z piasków zaglinionych i glin zwałowych lekkich oraz bielicowe wytworzone z piasków i żwirów (w rejonie Sławięcic)
 gleby rdzawe, wytworzone z piasków luźnych na obszarze zalesionym pomiędzy Cisową, a połączeniem Kanału Gliwickiego z Odrą
 mady – w dolinach Odry i Kłodnicy

Klimat 

Rejon Kędzierzyna-Koźla należy do śląsko-wielkopolskiego regionu klimatycznego. Lato rozpoczyna się wcześnie i jest ciepłe, zima jest krótka i łagodna. Średnia temperatura roczna wynosi 8,3 °C (średnia temp. w styczniu -2,0 °C, średnia temp. w lipcu 18,2 °C). Amplitudy temperatury są mniejsze od przeciętnych w Polsce. Czas trwania zimy wynosi 70 dni, czas trwania lata wynosi 90 dni. Opady atmosferyczne utrzymują się poniżej średniej krajowej. Średni opad roczny wynosi około 650 mm.

Ochrona środowiska 
Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Kędzierzyn-Koźle zostało sklasyfikowane jako trzydzieste trzecie najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej. We wspólnym raporcie Greenpeace i AirVisual Kędzierzyn-Koźle został uwzględniony jako 6. w Polsce i 21. w Europie najbardziej zanieczyszczone miasto pyłem zawieszonym PM2,5 w 2018 roku.

Flora i fauna 
O bogactwie flory Kędzierzyna-Koźla stanowi przeszło 400 gatunków roślin występujących w granicach miasta. Obok gatunków pospolitych, jak drzewiaste: sosna, świerk, modrzew, dąb (szypułkowy i czerwony), lipa, klon (zwyczajny i jawor), jesion, olsza, topola (czarna i osika), wierzba (różne gatunki) i brzoza; występują krzewy i krzewinki: bez czarny, głóg, czeremcha, róża, jeżyna, borówka czy jemioła; zielne: trawy, turzyce, sity, jeżogłówki w tym tworzące szuwar trzciny, tataraki i pałki, bylice czy komosy. Spotyka się także gatunki rzadkie w regionie i chronione. Na terenie miasta stwierdzono 13 gatunków roślin objętych ochroną, m.in.: bluszcz pospolity, kopytnik pospolity, barwinek pospolity, osoka aloesowata, grążel żółty, zimowit jesienny, kalina koralowa czy wawrzynek wilczełyko.

Świat zwierząt jest również bogaty. Występują tutaj gatunki całego spektrum siedlisk. Fauna związana z wodami, np.: jętki i ważki (świtezianki, ważka płaskobrzucha, żagnice), nartniki, pluskwiaki czy chrząszcze; płazy takie jak: żaby (zielone i brunatne), kumaki nizinne, ropuchy; ptaki: perkozy, gęsi, kaczki, wodniki, kurki wodne, czaple, kuropatwy, bażanty oraz wróblowate, zięby, sikory czy krukowate; ssaki: jelenie, sarny czy dziki.

Handel 
W mieście znajdują się placówki handlowe sieci: Carrefour, Kaufland, E.Leclerc, Castorama, Intermarché, Biedronka, Lidl, Aldi, Netto, Żabka, Groszek, Odido oraz wielu innych. Na osiedlu Pogorzelec znajduje się galeria handlowa „Odrzańskie Ogrody”, która mieści 85 sklepów – w tym supermarket i kino.

Podział administracyjny 

Kędzierzyn-Koźle nie tworzy spójnej całości – wyraźnie odrębne dzielnice są porozdzielane lasami, łąkami i polami uprawnymi. Miasto powstało w 1975 z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Kłodnicy i Sławięcic (miasto i gmina). Podzielone jest na 16 osiedli (jednostek pomocniczych gminy): Azoty, Blachownia Śląska, Cisowa, Kędzierzyn (Śródmieście), Kłodnica, Koźle (Stare Miasto, Południe i Zachód), Koźle-Rogi, Kuźniczka, Lenartowice, Miejsce Kłodnickie, Osiedle Piastów, Osiedle Przyjaźni, Pogorzelec i Sławięcice. Ponadto zwyczajowo wyodrębnia się osiedla Koźle-Port, Powstańców Śląskich i Żabieniec, jednak nie stanowią one obecnie jednostek pomocniczych miasta.

Powiat 
Miasto jest siedzibą władz samorządu powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego.

Nazwa 

Nazwa miasta pochodzi z połączenia nazw dwóch miejscowości – Kędzierzyna oraz Koźla. Pierwsze informacje źródłowe o ufortyfikowanej osadzie Kosle pochodzą ze spisanej po łacinie w latach 1112–1116 przez Galla Anonima Kroniki polskiej. Z kolei w 1283 nazwa Kędzierzyna wymieniona została w zlatynizowanej formie jako Kandersino, a w 1410, Candirsyn. W pruskim urzędowym dokumencie z 1750 wydanym w języku polskim w Berlinie przez Fryderyka Wielkiego wymienione jest Koźle pośród innych śląskich miejscowości. Nazwę Koźle w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa. Polską nazwę Kędzierzyn oraz niemieckie Kandrzin i stację kolejową Kosel-Kandrzin wymienia Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku.

W 1934 władze III Rzeszy zmieniły nazwę miasta z Kandrzin na Heydebreck O.S., która obowiązywała do 1945. Nowa nazwa upamiętniała dowódcę niemieckiego oddziału ochotniczego, Petera von Heydebrecka, który w czasie III powstania śląskiego walczył w bitwie pod Górą Świętej Anny oraz zdobył Kędzierzyn.

W dniu 30 października 1975 do Kędzierzyna przyłączono trzy inne miasta: Koźle, Kłodnicę i Sławięcice oraz gminę Sławięcice, przy czym nazwa połączonego miasta pozostała niezmieniona przez trzy dni. Obecnie obowiązująca nazwa urzędowa „Kędzierzyn-Koźle” weszła w życie 3 listopada 1975.

Historia 

Pierwsze wzmianki historyczne o Koźlu pochodzą z 1104, jednak nadanie praw miejskich nastąpiło dopiero w 1281. Ziemie te wchodziły wówczas w skład księstwa kozielsko-bytomskiego, które od 1289 było lennem króla czeskiego. W 1526 księstwo kozielsko-bytomskie wraz z Czechami przeszło pod władzę Habsburgów. Od 1741 pod panowaniem Prus. W 1743 nastąpił początek rozbudowy twierdzy w Koźlu (Twierdza Koźle). Znaczny rozwój gospodarczy całej okolicy rozpoczął się wraz z budową Kanału Kłodnickiego (lata 1792–1812). W 1807 twierdza kozielska była oblężona przez wojska napoleońskie. W 1845 uruchomiono linię kolejową Opole–Gliwice – był to początek rozwoju wsi Kędzierzyn, w której umieszczono stację kolejową. Od tego momentu Kędzierzyn rozpoczął swój systematyczny rozwój kosztem Koźla, którego rozwój ograniczało istnienie twierdzy. Sytuacji nie zmieniło zlikwidowanie w 1873 twierdzy kozielskiej i budowa portu rzecznego w Koźlu (lata 1891–1908). W 1921 okolica była terenem walk podczas III powstania śląskiego. Ziemie te, na mocy plebiscytu, pozostały w granicach Niemiec. W latach 1934–1938 wybudowano nowy Kanał Gliwicki. W 1945 w wyniku przegranej Niemców w wywołanej II wojnie światowej i po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną, miasto weszło w skład Polski. W 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie, w 1973 Kłodnica i powtórnie Sławięcice. W 1975 nastąpiło przyłączenie do Kędzierzyna trzech miast (Koźla, Kłodnicy i Sławięcic) oraz gminy Sławięcice, które dały początek dzisiejszemu miastu Kędzierzyn-Koźle.

Demografia 

Rozkład liczby kobiet i mężczyzn wg wieku zamieszkałych w Kędzierzynie-Koźlu (stan na 2014) był następujący:

Kędzierzyn-Koźle podlega pod Urząd Statystyczny w Opolu, oddział w Prudniku.

Zabytki 

W rejestrze zabytków nieruchomych województwa opolskiego na dzień 31 maja 2017 figuruje 76 obiektów z terenu Kędzierzyna-Koźla, m.in.:

Koźle, Kędzierzyn
 stare miasto Koźle (w ramach założeń średniowiecznych)
 kościół parafialny pw. św. Zygmunta i św. Jadwigi Śląskiej, ul. Złotnicza, z 1489 – XV wiek, 1570, XIX w., z wieżą gotycko-renesansową
 kościół parafialny pw. św. Mikołaja, ul. Judyma 1, z lat 1901–1902 w Kędzierzynie
 kościół parafialny pw. MB Bolesnej, ul. Kłodnicka 2, z 1928
 zespół klasztorny franciszkanów, ul. Doktora Wojciecha Czerwińskiego 5: kościół poklasztorny pw. Wniebowzięcia NMP, ob. fil. z lat 1751–1753, klasztor, ob. biura, z 1753 – XVIII w., XIX w.
 kościół ewangelicko-augsburski w Kędzierzynie, ul. Głowackiego 17, z lat 1902–1903
 kapliczka-dzwonnica, tzw. Pańszczyźniana, ul. Wyspiańskiego, 1814 
 mogiły żołnierzy polskich, uczestników Kampanii Wrześniowej 1939, na cmentarzu rzym.-kat., ul. Cmentarna
 mogiła zbiorowa żołnierzy I Armii WP poległych w 1945
 cmentarz wojenny żołnierzy Armii Radzieckiej, ul. Jana Pawła II w Kędzierzynie
 zamek w Koźlu – najwcześniejsza faza zamku została najpewniej wzniesiona jako siedziba kasztelańska równocześnie z lokacją miasta przez Kazimierza opolskiego, datowaną na 1222. Pierwszym znanym jego zarządcą był kasztelan Naczesław, wzmiankowany w latach 1222–1230. Założenie wzniesiono z cegły posadowionej na fundamencie kamiennym i w pierwszej fazie składało się z późnoromańskiej wolnostojącej wieży mieszkalnej. Gdy w latach 1312–1335 miasto stało się stolicą samodzielnego księstwa kozielskiego, rządzonego samodzielnie przez Władysława od 1303, zamek rozbudowano, by mógł spełniać funkcję siedziby książęcej oraz kwatery dla drużyny, wzmiankowanej w 1283. Wieżę otoczono murem obwodowym o zarysie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 41,5 × 42,8 m, z bramą umieszczoną od wschodu oraz wzniesioną przy narożniku południowo-wschodnim czworoboczną basztą. Na lata 1558–1562 datowana jest przebudowa w stylu renesansowym, w czasie której powstały zabudowania południowego oraz zachodniego skrzydła. 
 mury obronne Koźla, z XIV w., z poł. XVI w.: fragment murów, ul. Kraszewskiego, fragment murów oporowy z fragmentami półkolistej bastei – baszty, obok zamku
 fortyfikacje „fryderycjańskie” Twierdzy Koźle: obwałowania i fosy, murowano-ziemne, z XVIII w. Zachowały się fragmenty fortyfikacji na lewym brzegu Odry, pięć narożników obwodu wału głównego, fragmenty wewnętrznego obwodu walki oraz przedwał z kilkoma hangarami prochowymi; przedstok z fosą przekształcono w planty miejskie i rozproszone umocnienia na brzegu prawym: Fort Fryderyka Wilhelma, Wieża Montalemberta, fort Rondel, ul. Portowa z XVIII w., schron forteczny, wzniesiony w XVIII–XIX wieku, budynek forteczny z XVIII w./XIX w., studnia forteczna z XIX w., ul. Konopnickiej, Żeromskiego, Piramowicza, Skarbowa, Planty, Zamkowa, Garncarska, Targowa
 planty miejskie, na terenie fortyfikacji Twierdzy Koźle, z poł. XIX w.
 dom, ul. Bolesława Chrobrego 20, z pocz. XX w.
 prochownia, ob. magazyn, ul. Garncarska 1, z XVIII w./XIX w.
 dom, ul. Grunwaldzka 5, z pocz. XX w.
 dom, ul. Łukasiewicza 9, z 1908, Poczta, Bank PKO, Caritas
 dom, ul. Matejki 10–12, z lat 1900–1910
 domy, ul. Pamięci Sybiraków 2, z k. XVIII w.-1920 nr 4, z XVIII w.-XX w.
 domy – kamienice, ul. Piastowska 3, 5, 7, 17, 33, z k. XIX w./XX w.
 dom, ul. Piramowicza 17, z XIX w./XX w., dawny szpital
 budynek administracyjny d. starostwa powiatowego, ob. urząd miasta, ul. Piramowicza 32, z lat 1909–1910: dom dozorcy
 areszt z wartownią, ul. Racławicka 10, z czwartej ćw. XIX w.,
 domy, Rynek 1, 2, z 1798, 1800, XVIII w.-XX w.
 kasyno wojskowe, ob. Miejski Ośrodek Kultury, ul. Skarbowa 10, z 1930 
 dom, ul. Skłodowskiej 7, z XIX w./XX w.
 zespół dworski, ul. Sławięcicka 3, z 1930: dwór, park
 trzy budynki koszarowe, ob. domy mieszkalne, ul. Targowa 13/15, 17/21, 23/27, z lat 1776–78, XIX w.-XX w.
 dom, ul. Żeromskiego 9, z k. XIX w.
 zespół wodociągów miejskich, ul. Filtrowa 14, z lat 1900–1902: wieża ciśnień, pompownia, budynek biurowy
 wieże ciśnień PKP nr 1 i przepompownia ze stacją trafo, nr 2, nr 3, nr 4, ul. Towarowa w Kędzierzynie, z lat 1908–1914, wieża ciśnień wodociągowa PKP, na stacji Koźle–Port, z 1905 
 stary Kanał Kłodnicki, który łączył Koźle z Gliwicami (wybudowany w latach 1792–1812) w Kłodnicy, na terenie miasta i w granicach województwa
 sześć śluz – Śluzy Koźle, odremontowana po powodzi 1997, śluza IV nie istnieje
Kłodnica
 dom, ul. Krasickiego 12, drewniany, z XIX w., nie istnieje
Sławięcice
 kościół parafialny pod wezwaniem św. Katarzyny, z lat 1864–1869, ul. Staszica, wypisany z księgi rejestru
 zespół plebanii przy kościele św. Katarzyny, ul. Staszica 1, z XIX w.: plebania, budynek gospodarczy, altana w ogrodzie
 zespół pałacowy, pozostałości z XVIII w.-XIX w., jeden z największych parków województwa: barokowy pawilon ogrodowy – belweder, z 1802, późnoklasycystyczny dom ogrodnika, z 1830, park; mogiła zbiorowa powstańców śląskich, z 1921 
 zespół szpitala im. Roberta Kocha, ul. Orkana 14, z lat 1880–1884: budynek mieszkalno-biurowy – pawilon „A” z łącznikiem, budynek administracyjno-pomocniczy – pawilon „B” z łącznikiem, budynek szpitalny – pawilon „C”, budynek mieszkalno-gospodarczy – pawilon „D”, z 1925, dwie leżakownie, drewniane, zieleń parkowa, ogrodzenie, murowane z bramami
 dom, ul. Sadowa 95, z 1830, nie istnieje
 elektrownia wodna, ob. dom mieszkalno-przemysłowy, ul. Puszkina 1, z poł. XIX w.
 krematorium, znajduje się na placu apelowym, na terenie dawnego obozu hitlerowskiego, poza rejestrem: pomnik ku czci pomordowanym, w otaczającym lesie – liczne pozostałości wież strzelniczych i bram wjazdowych.
inne zabytki:
 synagoga (obecnie nieistniejąca)
 cmentarz żydowski 
 zespół portowy, ul. Żeglarska w Koźlu–Porcie posiada trzy baseny z zachowanymi urządzeniami przeładunkowymi (wywrotnice wagonowe)
 schron przy ul. Szymanowskiego, koło starego boiska, zasypany, widoczne są tylko kominy
 kaplica pańszczyźniana, ul. Wyspiańskiego w Kłodnicy
 syfon w Lenartowicach, ul. Nowowiejska, gdzie rzeka Kłodnica przepływa pod Kanałem Gliwickim.

Podział użytkowy powierzchni miasta 
Według danych SWDE z 2017:
 Powierzchnia użytków rolnych: 2860 ha, w tym:
 Grunty orne: 2175 ha
 Sady: 29 ha
 Łąki: 413 ha
 Pastwiska: 134 ha
 Lasy i grunty leśne: 5758 ha
 Pozostałe grunty i nieużytki: 3724 ha

Transport

Transport drogowy 
Miasto jest położone na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych Górnego i Dolnego Śląska. Przez Kędzierzyn-Koźle przebiega droga krajowa nr  Głuchołazy – Pyskowice.

Ponadto w mieście zbiegają się drogi wojewódzkie:
 droga wojewódzka nr  Kędzierzyn-Koźle – Gliwice
 droga wojewódzka nr  Kędzierzyn-Koźle – Brzeźce
 droga wojewódzka nr  Kędzierzyn-Koźle – Reńska Wieś
 droga wojewódzka nr  Kędzierzyn-Koźle – Opole
 droga wojewódzka nr  Kędzierzyn-Koźle – Zawadzkie

Wybudowano część obwodnicy (w 2008 zatwierdzono plan budowy pozostałej części obwodnicy z nowym mostem na rzece Odrze oraz dogodne połączenie z autostradą  Jędrzychowice – Korczowa, w miejscowości Olszowa.

Zjazdy z autostrady  w kierunku na Kędzierzyn-Koźle:
 Dąbrówka na drogę krajową nr  Opole – Zabełków
 Gogolin na drogę wojewódzką nr 
 Krapkowice na drogę wojewódzką nr  Dębina – Strzelce Opolskie, a następnie na drogę wojewódzką nr 
 Olszowa na drogę wojewódzką nr 
 Łany na drogę krajową nr 
 Ostropa na drogę wojewódzką nr 

Na terytorium Kędzierzyna-Koźla znajduje się dwanaście rond:

Transport autobusowy 

Komunikację miejską zapewnia Miejski Zakład Komunikacyjny w Kędzierzynie-Koźlu, który prowadzi od 1 maja 1969 działalność przewozową osób na terenie miasta i sąsiednich gmin. Obecnie istnieje 12 linii.

Transport międzymiastowy zapewnia Veolia Transport Opolszczyzna Spółka z o.o. (byłe Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej S.A.) posiada w Kędzierzynie-Koźlu około 25 przystanków oraz Dworzec Autobusowy w Koźlu. Veolia obsługuje liczne połączenia lokalne na terenie powiatu Kędzierzyn-Koźle oraz częściowo na terenie powiatów Krapkowice i Prudnik.

Transport kolejowy 

Kędzierzyn-Koźle leży na trasie linii o znaczeniu krajowym i międzynarodowym. Przez miasto przebiegają dwie międzynarodowe linie kolejowe: E-30 i E-59. W Kędzierzynie-Koźlu początek ma Podsudecka Magistrala Kolejowa, która jest niezelektryfikowaną częścią linii kolejowej nr 137. Miasto posiada pięć stacji kolejowych:
 Dworzec Główny – jedna z największych stacji kolejowych w województwie opolskim
 Kędzierzyn-Koźle Przystanek – przystanek kolejowy w dzielnicy Koźle-Port
 Kędzierzyn-Koźle Zachodnie – przystanek kolejowy w dzielnicy Koźle
 Sławięcice – stacja kolejowa w dzielnicy Sławięcice
 Kędzierzyn Koźle Azoty – przystanek kolejowy w dzielnicy Azoty

Przez teren miasta przechodzi 12 linii kolejowych wykorzystywanych do ruchu pasażerskiego lub towarowego:

 Linia kolejowa nr 136 o znaczeniu magistralnym: Kędzierzyn-Koźle – Opole Groszowice
 Linia kolejowa nr 137 o znaczeniu magistralnym/pierwszorzędnym: Katowice – Legnica
 Linia kolejowa nr 151 o znaczeniu magistralnym: Kędzierzyn-Koźle – Chałupki
 Linia kolejowa nr 174 o znaczeniu miejscowym: Kędzierzyn-Koźle KKD – Żabieniec
 Linia kolejowa nr 199 o znaczeniu magistralnym: Rudziniec Gliwicki – Kędzierzyn-Koźle KKA
 Linia kolejowa nr 680 o znaczeniu drugorzędnym: Kędzierzyn-Koźle KKD – Kłodnica
 Linia kolejowa nr 681 o znaczeniu pierwszorzędnym: Nowa Wieś – Stare Koźle
 Linia kolejowa nr 682 o znaczeniu drugorzędnym: Nowa Wieś – Kędzierzyn-Koźle KKB
 Linia kolejowa nr 709 o znaczeniu drugorzędnym: Kędzierzyn-Koźle – Stare Koźle
 Linia kolejowa nr 872 o znaczeniu miejscowym: Nowa Wieś – Kędzierzyn-Koźle KKC
 Linia kolejowa nr 890 o znaczeniu miejscowym: Bierawa – Zakłady Azotowe Kędzierzyn
 Linia kolejowa nr 956 o znaczeniu miejscowym: Kędzierzyn-Koźle KKC – Kędzierzyn-Koźle KKB 12

W mieście siedzibę ma przewoźnik kolejowy DB Cargo Spedkol, a Grupa Azoty Koltar zlokalizowała jeden ze swoich oddziałów.

Transport wodny 

Miasto leży na trasie międzynarodowej drogi wodnej E-30 i Odrzańskiej Drogi Wodnej, w miejscu gdzie do Odry dochodzi Kanał Gliwicki i dzięki temu ma połączenie drogami wodnymi ze Szczecinem, Bydgoszczą, Europą Zachodnią i wschodnim Górnym Śląskiem – Port Gliwice. W Koźlu znajduje się duży port rzeczny o następujących parametrach:
 powierzchnia nabrzeży 250 000 m²
 powierzchnia wód portowych 140 000 m²
 długość nabrzeży przeładunkowych 3,2 km
 długość nabrzeży postojowych 0,64 km
 składowiska 60 000 m²
 magazyny 800 m²
 elewator zbożowy, dźwigi portowe, stacja paliw

W 2021, w związku z niedrożnością Odry w jej środkowym biegu jako drogi wodnej i ogólnym brakiem zainteresowania wodnym transportem w Polsce możliwości przeładunkowe portu wykorzystywane są jedynie w nikłym procencie, a elementy infrastruktury portowej ulegają szybkiej degradacji.

Ruch turystyczny obsługuje Marina Lasoki (na terenie starej stoczni), która leży w Lasokach (część osiedla Koźle-Rogi), na 101 km Odry.

W Kędzierzynie-Koźlu znajdują się:
 na 95,5 km Odry, śluza wodna Koźle o długości 38,5 m, szerokości 5,3 m i wysokości podnoszenia 1,3 m. Jest to śluza z drewnianymi wrotami otwieranymi ręcznie przy pomocy dyszli.
 na 3,6 km Kanału Gliwickiego, dwukomorowa bliźniacza śluza wodna Kłodnica o długości 71,8 metra, szerokości 12 metrów i wysokości podnoszenia 10,4 metra.
 na 7,8 km Kanału Gliwickiego, dwukomorowa bliźniacza śluza wodna Nowa Wieś o długości 71,4 metra, szerokości 12 metrów i wysokości podnoszenia 6,2 metra.
 na 15,1 km Kanału Gliwickiego, dwukomorowa bliźniacza śluza wodna Sławięcice o długości 71,4 metra, szerokości 12 metrów i wysokości podnoszenia 6,25 metra.

Na terenie miasta zlokalizowane są również dwie śluzy, które znajdują się na jedynym zachowanym odcinku dawnego Kanału Kłodnickiego.

Transport lotniczy 
W 2014 przy ul. Wyspa oddano do użytku lądowisko sanitarne Kędzierzyn-Koźle-Szpital dla śmigłowców.

Około 22 km na południowy zachód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Pawłowiczki.

Kultura 
Organizacją życia kulturalnego w Kędzierzynie-Koźlu kieruje i nadzoruje Wydział Kultury, Sportu i Rekreacji Urzędu Miasta. W tym celu gmina powołała instytucje kultury:
 Miejski Ośrodek Kultury
 Miejska Biblioteka Publiczna, która posiada osiem placówek w mieście (Bibliotekę Główną i 7 filii)

W mieście działa 5 osiedlowych domów kultury. W baszcie zamkowej urządzono stałą ekspozycję muzealną poświęconą historii miasta.

Kina:

 Kino „Chemik” posiada nowoczesny system dźwiękowy Dolby Digital Surround Ex. Obiekt przystosowany jest do obsługi osób niepełnosprawnych, liczba miejsc wynosi 300. Kino po gruntownym remoncie zostało otwarte ponownie 27 marca 2009
 Kino „Hel” zlikwidowano na początku XXI wieku
 Kino „Twierdza” przy Domu Kultury w Koźlu
 Kino „Helios” w galerii „Odrzańskie Ogrody”

Stałe imprezy kulturalne 
Imprezy o zasięgu ogólnokrajowym:
 Ogólnopolski Konkurs Literacki „Krajobrazy Słowa”
 Ogólnopolski Przegląd Piosenki Żeglarskiej i Poezji Morskiej „Szantki” – dwudniowa impreza poświęcona pieśniom żeglarskim szantom
 „Art Attack” – Międzynarodowy Festiwal Humoru i Satyry – jednodniowy festiwal kabaretów satyrycznych
 Ogólnopolski Przegląd Piosenki Turystycznej i Poezji Śpiewanej „Wrzosowisko” – przegląd zespołów piosenki turystycznej
 Międzynarodowy Festiwal Filmów Niezależnych „Publicystyka”
Imprezy o zasięgu regionalnym:
 Dni Miasta – Dni Chemików
 Festiwal Pieśni Religijnej „Azoty”
 Turniej Kultury Szkół – prezentacja dorobku kulturalnego szkół miejskich
 Regionalny Przegląd Małych Form Teatralnych „Opowiem Ci bajkę” – konkurs dla dzieci przedszkolnych

Stowarzyszenia kulturalne 
 Towarzystwo Ziemi Kozielskiej
 Kozielskie Stowarzyszenie Miłośników Historii i Archeologii EXPLORATOR
 Związek Młodzieży Mniejszości Niemieckiej Koło Koźle-Rogi
 Stowarzyszenie Muzyczno-Kulturalne – Miejska Orkiestra Dęta „Azoty Kędzierzyn-Koźle”
 Stowarzyszenie Społeczno-Edukacyjne „Ziemia Kozielska”
 Stowarzyszenie Zespół Pieśni i Tańca KOMES
 Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Francuskiej Oddział w Kędzierzynie-Koźlu
 Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Romów w Rzeczypospolitej Polskiej
 Stowarzyszenie Blechhammer-1944
 Stowarzyszenie Kresowian Kędzierzyn-Koźle

Zespoły muzyczne 
 A Caress of Twilight (black metal, ambient)
 Archivum (rock)
 Bustum (black metal)
 Honker (blues-rock)
 Livermorium (folk metal) 
 Lust Mord (death metal)
 Szlagier Maszyna (muzyka śląska)

Wspólnoty wyznaniowe 

Na terenie Kędzierzyna-Koźla działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia św. Zygmunta i św. Jadwigi Śl. – ul. Złotnicza 12, dzielnica: Koźle
 parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej – ul. Staszica, dzielnica: Sławięcice
 parafia św. Mikołaja – ul. dr. Judyma 1, dzielnica: Kędzierzyn
 parafia św. Franciszka z Asyżu i św. Jacka – ul. A. Fredry 36, dzielnica: Cisowa
 parafia pw. Ducha Św. i NMP Matki Kościoła – ul. B. Krzywoustego 2, dzielnica: Osiedle Piastów
 parafia pw. Matki Boskiej Bolesnej – ul. Kłodnicka 2, dzielnica: Kłodnica
 parafia pw. św. Piusa X Papieża i św. Marii Goretti – ul. Przyjaźni 69, dzielnica: Blachownia Śląska
 parafia pw. św. Floriana – ul. Chemików 3, dzielnica: Azoty
 parafia NMP Królowej Świata – ul. Baczyńskiego 1, dzielnica: Koźle-Rogi
 parafia św. Eugeniusza de Mazenod – ul. Ligonia 22, dzielnica: Pogorzelec
 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
 parafia Ikony Bogurodzicy „Wszystkich Strapionych Radości” – ul. Kościelna 11, dzielnica: Kędzierzyn.
 Kościoły protestanckie:
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 Kościół Ewangelicko-Augsburski w Kędzierzynie-Koźlu, ul. Grunwaldzka, dzielnica: Kędzierzyn – jest to filia parafii w Zabrzu.
 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
 Zbór w Kędzierzynie-Koźlu, ul. Grunwaldzka 29, dzielnica: Kędzierzyn.
 Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa:
 Dom Modlitwy, aleja Jana Pawła II 2/3
 Kościół Zielonoświątkowy:
 Zbór „Betezda”, ul. Racławicka 5
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Kędzierzyn-Koźle-Wschód (w tym grupa ukraińskojęzyczna)
 zbór Kędzierzyn-Koźle-Zachód (w tym grupa języka romani) – Sala Królestwa ul. Przyjaźni 141
 Świecki Ruch Misyjny „Epifania”:
 zbór w dzielnicy Kuźniczka, ul. Starowiejska 1/1.
 Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego:
 zbór
 Buddyzm
 Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu – Buddyjski Ośrodek Medytacyjny w Kędzierzynie-Koźlu, ul. Głowackiego 9a/1.

Oświata 

Na terytorium Kędzierzyna-Koźla znajdują się 23 przedszkola oraz 14 szkół podstawowych i 7 szkół ponadpodstawowych, w tym m.in.:
 Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących (Azoty) – pierwsza w Polsce szkoła z klasą o profilu e-sportowym
 Zespół Szkół Żeglugi Śródlądowej im. Bohaterów Westerplatte – jedna z dwóch szkół żeglugi śródlądowej w Polsce
 Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza w Kędzierzynie-Koźlu

Sport 

Organizacją życia sportowego w Kędzierzynie-Koźlu kieruje i nadzoruje Wydział Kultury, Sportu i Rekreacji Urzędu Miasta. Współpracuje on z Miejskim Ośrodkiem Sportu i Rekreacji.

W mieście znajdują się: 5 stadionów sportowo-rekreacyjnych, 3 korty tenisowe, 2 hale widowiskowo-sportowe, kryta pływalnia, dwa baseny odkryte oraz lodowisko (sezonowo).

Piłkę nożną w mieście reprezentuje reaktywowany 26.07.2006 roku grający niegdyś w 2 lidze a obecnie w rozgrywkach klasy okręgowej (V liga) Klub Sportowy (w przeszłości wielosekcyjny) Chemik Kędzierzyn-Koźle.

Najbardziej utytułowanym klubem sportowym działającym w mieście jest męski klub siatkarski ZAKSA Kędzierzyn-Koźle.

W mieście tym znajduje się również Klub Sportowy „Caper” reprezentujący miasto w softballu (kobiety) i baseballu (mężczyźni).

Turystyka

Hotele 
Liczba turystów zagranicznych korzystających z miejsc noclegowych (źródło: GUS, 2005 r.):

Na obszarze miasta znajdują się cztery hotele (aktualizacja 2023 r.):
 Hotel Court Wellness & Spa, ul. Bolesława Śmiałego 2, Piastów
 Hotel Hugo Business & Spa, ul. Władysława Orkana 14, Sławięcice
 Hotel i restauracja Dworska Elektrownia, ul. Aleksandra Puszkina 1, Sławięcice
 Hotel Solidaris, ul. Ludwika Waryńskiego 5, Azoty

Szlaki turystyczne 
Na obszarze Kędzierzyna-Koźla wytyczono trzy szlaki turystyczne na trasach:

  (Szlak III Powstania Śląskiego) Kędzierzyn-Koźle (stacja kolejowa) – Dąbrówka – Sławięcice – Ujazd – Stary Ujazd – Zimna Wódka – Klucz – Czarnocin – Poręba – Góra Świętej Anny – Żyrowa – Oleszka – Jasiona (stacja kolejowa) 

  (Szlak Powstańców Śląskich) Bytom – Piekary Śląskie – Radzionków – Tarnowskie Góry – Wilkowice – Zbrosławice – Kamieniec – Boniowice – Karchowice – Jaśkowice – Łubie – Pniów – Pisarzowice – Toszek – Płużniczka – Dąbrówka – Centawa – Jemielnica – Gąsiorowice – Strzelce Opolskie – Szymiszów – Kalinowice – Ligota Górna – Góra Świętej Anny – Leśnica – Krasowa – Raszowa – Kłodnica – Pogorzelec – Brzeźce – Stare Koźle – Bierawa – Lubieszów – Dziergowice – Solarnia – Kotlarnia – Łącza – Sierakowice – Rachowice – Kozłów – Gliwice

  (Szlak im. kpt. Roberta Oszka) Kędzierzyn-Koźle (stacja kolejowa) – Kuźniczka – Łąki Kozielskie – Leśnica – Poręba – Lichynia – Klucz – Olszowa – Komorniki – Księży Las – Suche Łany – Strzelce Opolskie

Szlaki rowerowe 
Przez obszar Kędzierzyna-Koźla przebiega wyznaczony jeden szlak rowerowy na trasie:
  (Rowerowy Szlak Odry) Chałupki – Racibórz – Kędzierzyn-Koźle – Zdzieszowice – Krapkowice – Opole – Brzeg – Oława – Wrocław – Brzeg Dolny – Lubiąż – Prochowice – Ścinawa – Głogów – Bytom Odrzański – Nowa Sól – Bojadła – Krosno Odrzańskie – Kłopot – Słubice – Kostrzyn nad Odrą

Administracja 
Kędzierzyn-Koźle ma status gminy miejskiej. Organem stanowiącym samorządu jest Rada Miasta Kędzierzyn-Koźle składająca się z 23 radnych. Organem wykonawczym jest prezydent miasta.

Prezydenci Miasta

Władze Miasta

Rada Miasta

Zarząd Rady Miasta 
23-osobową (od 2002, a wcześniej 36-osobową) Radą Miasta kieruje przewodniczący oraz dwaj wiceprzewodniczący wybierani ze swego składu:

Ugrupowania wchodzące w skład Rady Miasta 

Samorząd miasta jest członkiem: Związku Miast Polskich, Związku Gmin Śląska Opolskiego.

Osoby związane z miastem

Honorowi Obywatele Miasta 
Tytuł „Honorowy Obywatel Miasta Kędzierzyn-Koźle” Rada Miasta ustanowiła na mocy Uchwały Nr XXIV/136/91 z 12 listopada 1991.

Zasłużeni dla Miasta 
Ponadto Rada Miasta nadaje na mocy Uchwały Nr LI/588/14 z 26 marca 2014, Tytuł Honorowy „Zasłużony dla Miasta Kędzierzyn-Koźle” osobom lub jednostkom organizacyjnym za szczególne zasługi na rzecz miasta, a także uznania dla dorobku zawodowego, naukowego, artystycznego oraz w zakresie działalności społecznej i politycznej. Warto dodać, że wcześniej w okresie 1995–2014 Rada Miasta przyznawała medal „Za zasługi dla Miasta”.

Media 

W Kędzierzynie-Koźlu wydawane są 3 lokalne tygodniki: Nowa Gazeta Lokalna, Tygodnik Lokalny 7 Dni i Echo Gmin. Działa rozgłośnia radiowa Radio Park FM oraz Samodzielna Telewizja Miejska w Kędzierzynie-Koźlu.

Służba zdrowia 
 Szpital (ul. Roosevelta 2) – OIOM, laryngologia, okulistyka, chirurgia, noworodki, położnictwo, ginekologia, urologia, ortopedia, dziecięcy
 Szpital (ul. Judyma) – pulmonologia, geriatria, neurologia, dermatologia
 Przychodnia SN ZOZ "B-med" lekarz POZ, Dermatolog, Neurolog, Psychiatra, Psycholog, Poradnia Terapii Uzależnień i Współuzależnień od alkoholu, Oddział Dzienny Terapii Uzależnień, Stomatolog

Służby mundurowe 

 Policja – Komenda Powiatowa Policji w Kędzierzynie-Koźlu
 Areszt śledczy – położony w Koźlu obsługuje sąd i prokuraturę w Kędzierzynie-Koźlu
 Straż pożarna – Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Kędzierzynie-Koźlu posiada dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze:
 Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 1 w Azotach
 Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 2 w Koźlu
 Wojsko – Od 1945 w Koźlu znajdował się sztab 2. Dywizji Piechoty. W sierpniu 1945 garnizon wzmocniono 35 (później 36) Pułkiem Artylerii. 11 października 1989 nastąpiła likwidacja garnizonu wojskowego w Kędzierzynie-Koźlu. 18 lipca 1994 nastąpił powrót garnizonu wojskowego. Stacjonował tutaj 10 Śląski Pułk Artylerii Mieszanej. Podczas katastrofalnej powodzi 1997 teren koszar został całkowicie zatopiony. Doprowadziło to do likwidacji pułku i garnizonu (31 grudnia 1998)

Klęski żywiołowe 

 Zima 1985. Ostry atak zimy w styczniu i lutym 1985 sparaliżował miasto. Doszło do licznych awarii sieci wodociągowej i instalacji grzewczych. Uszkodzonych zostało 230 budynków komunalnych (na łączną liczbę 630). Przerwy w dostawach gazu zatrzymały produkcję w ZAK Spółka Akcyjna (straty wyniosły 550 mln zł).

 Powódź 1985. W dniach 10–12 sierpnia 1985 Kędzierzyn-Koźle dotknęła powódź. Zalanych zostało 169 budynków, szpital w Koźlu i dwa cmentarze. Ewakuowano 170 osób. Dzielnica Koźle Rogi była odcięta od świata.

 Pożar lasów 1992. W sierpniu 1992 doszło do pożaru lasów w rejonie Kuźni Raciborskiej i Dziergowic. Pożar objął powierzchnię ponad 9000 ha. W akcji gaszenia wzięło udział ponad 8500 osób. W bezpośrednim zagrożeniu znalazł się Kędzierzyn-Koźle i okoliczne zakłady chemiczne. W nadleśnictwie Kędzierzyn spłonęło 2200 ha lasów.

 Powódź 1997. W nocy z 8 na 9 lipca 1997 doszło do największej powodzi w historii Kędzierzyna-Koźla. Zatopione zostały dzielnice: Koźle (z wyjątkiem rynku), Kłodnica, Koźle Rogi, Koźle-Port i Żabieniec. Częściowo podtopione zostały: Lenartowice i Pogorzelec. W mieście nie działały telefony (także komórkowe), a w niektórych dzielnicach nie było prądu, gazu i wody pitnej. Powódź dotknęła 2100 rodzin. Zginęła 1 osoba. Straty gminy obliczono na ponad 23 mln zł. Usuwanie skutków zajęło kilka lat.

 Powódź 2010. 19 maja 2010 na terenie całego miasta z koryt wystąpiły rzeki: Odra, Kłodnica oraz Lineta. Zatopiona została duża część Koźla, Kłodnicy i Pogorzelca. Podtopienia nastąpiły także na osiedlach Lenartowice i Kuźniczka. W związku z powodzią odwołane zostały Młodzieżowe Mistrzostwa Europy w triathlonie.

 Nawałnica 2016. 11 lipca 2016 przez dzielnicę Koźle-Rogi przeszła nawałnica, która uszkodziła kilkanaście budynków (w tym osiedlowy dom kultury), połamała dziesiątki drzew, uszkodziła słupy i zerwała linie energetyczne. Wskutek późniejszej ulewy zalanych zostało 13 budynków mieszkalnych. W 65 budynkach nie było prądu, a w całej dzielnicy nie działały telefony stacjonarne. W związku z przejściem nawałnicy strażacy w dniach 11–12 lipca interweniowali w Rogach 99 razy.

 Pomór ryb 2022. W marcu 2022 w Kanale Gliwickim doszło do obserwacji pierwszych śniętych ryb. Następnie w lipcu w Kanale Kędzierzyńskim (m.in. w basenie portowym na terenie Zakładów Azotowych) i ponownie w Kanale Gliwickim, w pobliżu śluzy Nowa Wieś. Kolejne zwiększone ilości padłych ryb zaobserwowano na przełomie sierpnia i września, gdy dochodziło do przypadków wyciągania w ciągu kilku dni z samego Kanału Gliwickiego około 3 ton śniętych ryb. 6 września został wprowadzony przez wojewodów opolskiego i śląskiego zakaz korzystania z wód Kanału Gliwickiego od śluzy Rudziniec do śluzy Sławięcice, a Rządowe Centrum Bezpieczeństwa wydało alert dla mieszkańców m.in. Kędzierzyna-Koźla. Zakaz trwał do 19 września.

Miasta partnerskie 
Rada Miasta podjęła uchwały w sprawie nawiązania współpracy z ośmioma miastami, jednak z miastami francuskimi Héricourt (Górna Saona) i Grand-Charmont dotychczas nie podpisano stosownych umów dwustronnych.  
  Grand-Charmont
  Héricourt (Górna Saona)
  Jonava (Janów) – od 2010
  Kałusz – od 2005
  Öhringen – od 2013
  Pisz – od 2012
  Přerov – od 2007
  Racibórz – od 2005

Sąsiednie gminy 
 Bierawa
 Cisek
 Leśnica
 Reńska Wieś
 Rudziniec (granica z Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolią i województwem śląskim)
 Ujazd
 Zdzieszowice

Zobacz też 
 Nadleśnictwo Kędzierzyn
 powiat kozielski

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 Kędzierzyn-Koźle w bazie fotopolska.eu
 Kędzierzyn-Koźle w bazie polska-org.pl
 Kędzierzyn-Koźle w bazie Polona
 Kędzierzyn-Koźle w bazie Śląskiej Biblioteki Cyfrowej 
 Kędzierzyn-Koźle w bazie Kędzierzyńsko-Kozielskiej Biblioteki Cyfrowej
 
 
 

 
Miasta w województwie opolskim
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku