Vizantijski kalendar

Vizantijski kalendar je bio kalendar zvanično upotrebljavan u Vizantijskom carstvu (Istočnom Rimskom carstvu) od 988 i vladavine Vasilija II, do pada carstva 1453. Takođe je korišćen u zemljama pod vizantijskim uticajem, npr. Srbiji.

Osobine kalendara 
Bio je identičan Julijanskom kalendaru, osim što su imena meseci bila transkribovana sa latinskog na grčki jezik, prvi dan godine je bio 1. septembar/rujna a prva godina je najčešće bila po carigradskoj eri, 5509-08. pne. (verovalo se da je tada stvoren svet - vidi Datiranje postanja). Da bi ste dobili godine carigradske ere, dodajte godini naše ere 5508 za datume od 1. januara/siječnja do 31. avgusta/kolovoza, odn. 5509 za ostatak godine. Pre naše ere: godina V vizantijske ere zahvata godine (5510-V)-(5509-V) pre nove ere, odn. u godini P pre naše ere počinje 5510-P godina vizantijske ere.

Od 1.(jul.) / 14.(greg.) septembra 2022, do kraja avgusta 2023, po starom kalendaru, teče godina vizantijske (carigradske) ere:
   7531    ("arapskim" brojem)
 ͵ζφλαʹ  (grčkim)
 ҂ЗФΛА, nadvučeno titlom: " ҃ "   (→ ćirilični brojevi)

Početak godine vizantijskog indikta je oko 462. promenjen na 1. septembar a 537. je zvanično usvojen kao način da se identifikuje vizantijska godina. Ipak, vizantijski istoričari, poput Maksima Ispovednika, Teofana Ispovednika i Đorđa Sinkela su sve do desetog veka počinjali svoju godinu 25. marta/ožujka (Blagovesti) i brojali godine od tog datuma u 5493. pne. Pomenuta era se nazivala "antiohijska" ili "aleksandrijska" . Latinski meseci su transkribovani na grčki još od kako su Rimljani zauzeli istočni Mediteran.

Prestupni dan vizantijskog kalendara je dobijan na isti način kao i bisekstilni dan prvobitne rimske verzije julijanskog kalendara, udvojenjem šestog dana pred martovske kalende, tj. udvojenjem 24. februara/veljače (numerisanje dana u mesecu od prvog nadalje, a time i prestupni dan 29. februar/veljače, je uvedeno u kasnom srednjem veku).

Kalendar je korišćen i kod Srba u srednjem veku, a osim septembarskog, postojalo je i tzv. martovsko datiranje, naročito do Dušanovog vremena (polovina 14. veka), a izgleda i kasnije — Zaharije Orfelin u svom "Večnom kalendaru" iz 1783. objašnjava da postoje "astronomičeski" i "graždanski god". Astronomska godina potiče od kretanja Sunca duž zodijaka, i "načinajet v mesec Mart, jako togda bilo sotvorenije vsego mira" (stvaranje sveta). Građanska godina je "uražden(a) k upotrebljeniju hristijanskih narodov" i počinje januarom "radi roždestva Hristova".

U hronologiji datoj u istoj knjizi Orfelin smatra mart za prvi mesec leta mirobitija ("godine postojanja sveta"). Isusovo rođenje je datirano 25. decembra, ovde nazvanog "desetog meseca", godine 5508. Ako to poistovetimo sa decembrom 1. pne., to bi značilo da je po martovskom datiranju početak godine "kasnio" šest meseci (po ovoj varijanti) - tj. 5509. bi počela 1. marta 1. godine naše ere, umesto 1. septembra 1. godine pre naše ere. U Rusiji bi se to nazvalo "martovskim" datiranjem, za razliku od "ultramartovskog", prema kojem godina počinje pola godine pre vizantijske, septembarske, godine.

Takođe se u nekim najstarijim spisima ("Skazanije ob obreteniji moštej svetago Klimenta" i "O pismeneh črnorisca Hrabra") može naići i na eru Seksta Julija Afrikanca, po kojoj je od Postanja do Isusovog rođenja prošlo 5500 godina (upravo, Sekst je Isusovu Inkarnaciju postavio na prvi dan 5501. godine Sveta, što bi odgovaralo 25. martu 1. godine pne.).

Ciklusi godina 
Za datiranje se koriste i neki ciklusi godina, pre svega pomenuti indikt (nastao kao period procenjivanja poreza).
 Indikt carigradski (takođe "indikat" ili "indiktion", poznat i kao Rimski indikt) ima 15 godina, njegov broj se odnosi na godinu u ciklusu a ne sam ciklus i dobija se kao ostatak nakon deljenja sa 15: (godina od stvorenja sveta)/15 = nešto + ostatak koji čini indikt; npr. 7517/15 = 501 sa ostatkom 2, što je i indikt. Ako bi ostatak bio 0, indikt bi bio 15. Ako je samo od početka naše ere: [(godina n.e)+3]/15 = nešto + ostatak; uzima se godina koja se u dužem intervalu poklapa sa carigradskom (tj. ona koja počinje posle 1. septembra): [2009+3]/15 = 134, ostatak i indikt opet 2 (ali samo do 1. septembra po julijanskom).

Mogu biti pomenuti i pashalni elementi, koji se koriste pri izračunavanju datuma Uskrsa i to krug sunca (krug slncu) i krug meseca (krug luni).
 Krug sunca je ciklus od 28 godina, nakon kojih se dani meseca ponavljaju u iste dane sedmice. Izračunavanje: (godina od stvorenja sveta)/28 = nešto + ostatak; 7517/28 = 268 i ostatak i krug sunca je 13. Ako je ostatak 0, krug s. je 28. Od početka naše ere: [(godina n.e)+20]/28 = nešto + ostatak. Ovo je poznato i kao Sunčev broj.
 Krug meseca je ciklus od 19 godina, nakon kojih mesečeve mene padaju u iste dane u godini (vidi Metonski ciklus). Izračunavanje: (godina od stvorenja sveta)/19 = nešto + ostatak; 7517/19 = 395 i ostatak i krug meseca je 12. Ako je ostatak 0, krug m. je 19. Od početka naše ere: [(godina n.e)+17]/19 = nešto + ostatak. Ovaj broj je poznat i kao Zlatni broj.

Množenjem dva pashalna ciklusa se dobija ciklus od 532 godine, koji se zove "obhod" ili "obhoždenije" (pashalni krug). Ciklus se koristi u tablicama za pronalaženje datuma Uskrsa po julijanskom kalendaru, koji se ponavlja nakon navedenog perioda. Jedan prepisivač je 1408. n.e. (6916-17. po vizantijskoj eri) zabeležio kraj 13. i početak 14. pashalnog kruga:
"Va leto 6917, meseca dekemvrija 14, indiktion 2, savrši se sija knjiga, krug slncu 1, va lune 1, ježe bist savršenije krugovom 13-tomu obhodu. "

Sledeća smena "obhoda" je trebala biti 1940.

Važni datumi 
 1. v.e. (vizantijske tj. carigradske ere) (5509-08. pne.) - Postanje sveta
Peti milenijum
 4755. v.e. (753. pne.) - Osnovan Rim
 4841. v.e. (667. pne.) - Osnovan Bizantion (Vizantion), budući Carigrad
 5000-01. v.e. (509. pne.) - Tradicionalan datum Rimske republike

Šesti milenijum
 5019-20. v.e. (490. pne.) - Maratonska bitka (avgust/septembar)
 5478. v.e. (30. pne.) - Bitka kod Akcija, Oktavijan, budući August, prvi rimski car
 5500. v.e. (8. pne. - Isusovo rođenje prema   [mrtav link])
 oko 5502. v.e. (6. pne.) - Rođen Isus (naučna procena)
 oko 5541. v.e. (33.) - Raspeće Isusa Hrista i Uskrsnuće
 5838. v.e. (330) - Konstantinopolj nova prestonica Rimskog carstva
 5888. v.e. (380) - Dekretom Teodosija I, hrišćanstvo zvanična religija carstva
 5903. v.e. (395) - Smrću Teodosija I carstvo se deli na istočno i zapadno
 5985. v.e. (476-77) - Romul Augustul zbačen 6. 9., po tradiciji kraj zapadnog carstva.

Sedmi milenijum
 6045. v.e. (537) - Justinijan I dekretira da u oznaci godine mora biti uključen indikt(ion)
 6118. v.e. (610) - Grčki jezik zvaničan umesto latinskog
 6496. v.e. (988) - Vasilije II prvi put zvanično koristi ovu eru
 6562. v.e. (1054) - Veliki Raskol između pravoslavne i katoličke crkve
 6700. v.e. (1191-92) - Rastko Nemanjić beži na Svetu goru i postaje monah Sava.
 6712. v.e. (1204) - Carigrad opljačkan u Četvrtom krstaškom pohodu
 6769. v.e. (1261) - Mihajlo VIII Paleolog oslobodio Carigrad, usvojen dvoglavi orao kao simbol.
 6897. v.e. (1389) - Kosovska bitka 15. juna
 6961. v.e. (1453) - Pad Carigrada 29. maja

Osmi milenijum (tekući)
 7001. v.e. - Kolumbovo Otkriće Amerike (11. okt. 1492)
 7102. v.e - Spaljivanje moštiju svetog Save (27. april [7. maj] 1594)
 7197-98. v.e. - Slavna revolucija u Engleskoj (1688-89)
 7198-99. v.e. - Velika seoba Srba (1690)
 7301. v.e. - Prva godina francuskog revolucionarnog kalendara (1792-93)
 7400. v.e. - Rođen Josip Broz (maj 1892)
 7500. v.e. - Raspad SFR Jugoslavije (1991-92), kao i Raspad Sovjetskog Saveza (do decembra 1991). U februaru '92. potpisan Maastrichtski ugovor o osnivanju EU (na snazi od novembra).

Kasnija upotreba 

Nakon pada Vizantije, kalendar je i dalje korišćen u Rusiji, na ruskom jeziku, do 1700. i reformi Petra Velikog, s tim što se Nova godina do 1492 računala od 1. marta. Još ga u nekoj meri koriste neke pravoslavne crkve (crkvena nova godina je 1. septembra po julijanskom kalendaru).

Neki pojedinci u Srbiji misle da je ovaj kalendar stari srpski kalendar (što je tačno samo utoliko što je bio u upotrebi u srpskoj srednjovekovnoj državi), iz čega zaključuju da srpska istorija traje 7500 godina.

Povezano 
 Etos Kosmu
 Indikt

Fusnote

Spoljne poveznice 
(na engleskom)
 Vizantijsko računanje vremena (mrtav link)
 Pravoslavni timeline , od Stavros L. K. Markou, orthodoxfaith.com (mrtav link)

 
Kalendari
Arhaični kalendari
Kalendar
Pravoslavlje