alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Alice in Wonderland (ffilm 1951)

Ffilm Disney yw Alice in Wonderland. Mae hi'n seiledig ar y llyfrau gan Lewis Carroll ac Alice Through the Looking Glass. Mae'r ffilm yn cyfuno'r ddau lyfr. Cafodd y ffilm ei beirniadu gan rai am Americaneiddio clasur o Loegr.

Cymeriadau 
Alice (Kathryn Beaumont)
Chwaer Alice (Heather Angel)
Y Gwningen Wen (Bill Thompson)
Y Drws (Joseph Kearns)
Y Rhosyn (Doris Lloyd)
Y Lindysyn (Richard Haydn) 
Yr Aderyn (Queenie Leonard)
Cath Swydd Gaer (Sterling Hollaway)
Mad Hatter (Ed Wynn)
March Hare (Jerry Colonna)
Y Pathew (James MacDonald)
Y Frenhines (Verna Felton)
Y Brenin (Dink Trout)

Caneuon 
 "Alice in Wonderland"
 "In a World of My Own"
 "I'm Late"
 "The Caucus Race"
 "How Do You Do Shake Hands"
 "The Walrus and the Carpenter"
 "Old Father William"
 "Smoke the Blighter Out"
 "All in the Golden Afternoon"
 "AEIOU"
 "Twas Brillig"
 "The Unbirthday Song"
 "Very Good Advice"
 "Painting the Roses Red"

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Ffilmiau 1951
Ffilmiau Disney
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau animeiddiedig o'r Unol Daleithiau
Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney

Dyma rhestr ffilmiau animeiddiedig gan y Walt Disney Company:

Ffilmiau animeiddiedig 
 Snow White and the Seven Dwarfs (1937)
 Pinocchio (1940)
 Fantasia (1940)
 Dumbo (1941)
 Bambi (1942)
 Saludos Amigos (1943)
 The Three Caballeros (1945)
 Make Mine Music (1946)
 Fun and Fancy Free (1947)
 Melody Time (1948)
 The Adventures of Ichabod and Mr. Toad (1949)
 Cinderella (1950)
 Alice in Wonderland (1951)
 Peter Pan (1953)
 Lady and the Tramp (1955)
 Sleeping Beauty (1959)
 One Hundred and One Dalmatians (1961)
 The Sword in the Stone (1963)
 The Jungle Book (1967)
 The Aristocats (1970)
 Robin Hood (1973)
 The Many Adventures of Winnie the Pooh (1977)
 The Rescuers (1977)
 The Fox and the Hound (1981)
 The Black Cauldron (1985)
 The Great Mouse Detective (1986)
 Oliver & Company (1988)
 The Little Mermaid (1989)
 The Rescuers Down Under (1990)
 Beauty and the Beast (1991)
 Aladdin (1992)
 The Lion King (1994)
 Pocahontas (1995)
 The Hunchback of Notre Dame (1996)
 Hercules (1997)
 Mulan (1998)
 Tarzan (1999)
 Fantasia 2000 (1999)
 Dinosaur (2000)
 The Emperor's New Groove (2000)
 Atlantis: The Lost Empire (2001)
 Lilo & Stitch (2002)
 Treasure Planet (2002)
 Brother Bear (2003)
 Home on the Range (2004)
 Chicken Little (2005)
 Meet the Robinsons (2007)
 Bolt (2008)
 The Princess and the Frog (2009)
 Tangled (2010)
 Winnie the Pooh (2011)
 Wreck-It Ralph (2012)
 Frozen (2013)
 Big Hero 6 (2014)
 Zootopia (2016)
 Moana (2016)
 Ralph Breaks the Internet (2018)
 Frozen II (2019)

Ffilmiau i ddod 
 Raya and the Last Dragon (2021)

Ffilmiau animeiddiedig yn rhannol 
 The Reluctant Dragon (1941)
 Song of the South (1946)
 So Dear to My Heart (1949)
 Mary Poppins (1964)
 Bedknobs and Broomsticks (1971)
 Pete's Dragon (1977)
 Who Framed Roger Rabbit (1988)
 Enchanted (2007)
 Mary Poppins Returns (2018)

Ffilmiau gyda Pixar 
 Toy Story (1995)
 A Bug's Life (1998)
 Toy Story 2 (1999)
 Monsters, Inc. (2001)
 Finding Nemo (2003)
 The Incredibles (2004)
 Cars (2006)
 Ratatouille (2007)
 WALL-E (2008)
 Up (2009)
 Toy Story 3 (2010)
 Cars 2 (2011)
 Brave (2012)
 Monsters University (2013)
 Inside Out (2015)
 The Good Dinosaur (2015)
 Finding Dory (2016)
 Cars 3 (2017)
 Coco (2017)
 Incredibles 2 (2018)
 Toy Story 4 (2019)
 Onward (2020)
 Soul (2020)

Ffilmiau eraill 
 The Nightmare Before Christmas (1993)
 James and the Giant Peach (1996)
 Doug's 1st Movie (1999)
 Recess: School's Out (2001)
 Teacher's Pet (2004)

Ffilmiau Disney
Disney
Bacharuddin Jusuf Habibie

Bacharuddin Jusuf dr. ir. Habibie, hefyd Rudy Habibie neu B.J. Habibie (ganed 25 Mehefin 1936; m. 11 Medi 2019) oedd trydydd Arlywydd Indonesia, o 1998 hyd 1999.

Ganed ef yn Pare Pare ar ynys Sulawesi, ac astudiodd yn Bandung cyn astudio technoleg awyrennau yn yr Almaen. Bu'n gweithio i gwmni Messerschmitt-Bölkow-Blohm yn Hamburg am gyfnod, cyn dychwelyd i Indonesia i ddod yn gyfarwyddwr cwmni awyrennau.

Daeth yn weinidog dros dechnoleg dan yr arlywydd Suharto yn y cyfnod 1978-1998, yna yn 1998 yn Is-arlywydd. Pan orfodwyd Suharto i ymddiswyddo ym mis Mai 1998 daeth yn Arlywydd. Y flwyddyn wedyn ymddiswyddodd, a dilynwyd ef gan Abdurrahman Wahid (Gus Dur).

Cyfeiriadau 

Habibie
Habibie
Habibie
Habibie
Abdurrahman Wahid

Abdurrahman Wahid, hefyd Gus Dur (7 Medi 1940 - 30 Rhagfyr 2009) oedd pedwerydd Arlywydd Indonesia,  o 1999 hyd 2001.

Ganed ef yn Jombang, Dwyrain Jafa. Bu yn arweinydd plaid Islamaidd y Nahdlatul Ulama, a sylfaenodd y Partai Kebangkitan Bangsa (PKB, "Plaid Deffroad y Bobl"), wedi cwymp yr Arlywydd Suharto. Daeth yn Arlywydd yn 1999, a chymerodd gamau i ddemocrateiddio'r wlad, gan ddileu nifer o ddeddfau oedd yn rhoi Sineaid ethnig dan anfantais. Wedi cyfnod o salwch a chyhuddiadau o lygredd ymysg rhai o'r bobl o'i gwmpas, collodd ei swydd ym mis Gorffennaf 2001. Dilynwyd ef gan Megawati Sukarnoputri.

Wahid
Wahid
Wahid
Nineteen Eighty-Four

Nofel am fyd dystopig gan George Orwell yw Nineteen Eighty-Four. Wedi ei ysgrifennu yn 1948 a'i chyhoeddi yn yr un flwyddyn, mae’r llyfr yn enwog trwy’r byd. Mae'r stori yn canolbwynto ar gymeriad o'r enw Winston, sydd yn gweithio yng Ngweinyddiaeth y Gwir (Saesneg: Ministry of Truth), a'i gyfataliad gan senedd dotalitaraidd gwlad Oceana, lle mae o’n byw.
Mae effaith y llyfr yn amlwg ar yr iaith Saesneg. Mae'r ansoddair "Orwellian" yn cael ei ddefnyddio yn llawer ynglŷn â diogelwch y wlad a phreifatrwydd personol. Hefyd, mae'r geiriau "Big Brother is watching you" yn cael eu defnyddio gan bobol lle bynnag y siaredir Saesneg.
Fel Brave New World gan Aldous Huxley, mae Nineteen Eighty-Four'' wedi cael ei weld fel llyfr gwahanol a pheryglus i ddiogelwch gwladwriaethau. Am y rheswm hwnnw, mae'r llyfr wedi cael ei wahardd mewn sawl gwlad.

Gweler hefyd
 Casineb dwy funud

Llên Lloegr yn yr 20fed ganrif
Nofelau 1948
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Cala goeg

Tegan rhyw yw cala goeg (Saesneg a sawl iaith arall: dildo), sy'n cael ei ddefnyddio yn ystod hunan leddfu (halio neu fastyrbio) neu wrth gael cyfathrach rywiol. Mae o siâp pidyn fel arfer, ac mae'n cael ei roi i mewn i'r wain neu'r anws. Nid oes gan gala goeg gyffredin drydan; ond defnyddir cryno ddic (sy'n fwy soffistigedig) gan lawer gan fod modur trydan yn ei yrru, a'r pleser (yn llawer) yn fwy. Ceir rhai mathau gyda strap i'w ddal yn ei le pan fo dwy ferch yn ei ddefnyddio; gelwir y math hwn yn 'strap gala' mewn rhai rhannau o Ddyfed, a strap on yn Saesneg yn gyffredinol.

Fe'i defnyddir trwy ei roi yn y corff tra'n hunan leddfu a'i siglo nôl ac ymlaen. Ceir gwahanol siapau a lliwiau di-ri.

Enwau arall

Enwau arall arno yw: dildan, gwain-goswr, hudlath y forwyn, peiriant pleser a teclyn ticlo.

Gweler hefyd
 Cryno ddic

Teganau rhyw
Dyn

Bod dynol gwrywaidd aeddfed yw dyn (mewn cyferbyniaeth â dynes) ac mae'n cyfeirio at yr oedolyn yn unig; y ffurf ifanc yw 'bachgen'. Mae'r gair hefyd yn cynnwys merched ar adegau e.e.'Pa beth yw dyn i ti i'w gofio?' (Beibl) lle cyfeirir at y ddynoliaeth gyfan, ac mae'n perthyn i'r genws Homo.

Fel y rhan fwyaf o famaliaid, mae genome dyn yn etifeddu Cromosom X gan ei fam ac Y gan ei dad. Mae gan y ffetws gwrywaidd hefyd mwy o androgen a llai o estrogen na ffetws benyw. Y gwahaniaeth hwn sy'n gyfrifol am y gwahaniaethau ffisiolegol rhwng dyn a dynes. Hyd at y cyfnod glasoed, ychydig o wahaniaeth sydd rhwng y ddau ryw, ond yna, gyda'r hormonau yn ysgogi rhagor o androgen, mae'r gwahaniaeth rhwng nodweddion rhywiol y ddau ryw yn cael eu hamlygu.

Ystyron yn y Gymraeg 
Yn wreiddiol prif ystyr y gair dyn yn Gymraeg oedd "person" neu "fod dynol". Yn ogystal roedd yn air a ddefnyddid yn aml gan y cywyddwyr i gyfeirio at ferched, ac yn enwedig at ferched ifainc (ceir nifer o enghreifftiau o ddisgrifiadau fel dyn deg yng ngwaith beirdd fel Dafydd ap Gwilym, er enghraifft, sy'n golygu "merch deg"). Gallai olygu "gwas" hefyd. Mewn cyferbyniaeth, gŵr oedd y gair arferol ar gyfer dyn mewn oed (gyda "rhyfelwr" ymhlyg yn yr ystyr) a mab am ddyn ifanc (unwaith eto gyda "rhyfelwr" ymhlyg yn yr ystyr). Dim ond yn raddol y daeth y gair i olygu 'dyn' yn yr ystyr sy'n gyfarwydd heddiw.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 bachgen
 gŵr
 gwryw
 gwrywdod

Dynion
Rhywedd
Tllingoneg

Iaith artiffisial yw Tllingoneg (TlhIngan-Hol). Cafodd ei chreu er mwyn ei defnyddio yn y ffilm Star Trek. Mae rhai carwyr y ffilm a charwyr ieithoedd yn ei siarad.

Geiriau 

Ydy (ayyb) -- HIja'
Nac ydy (ayyb) -- ghobe'
Be' sy'n digwydd? -- qaStaH nuq?
Rwy'n deall. -- jIyaj
Dwi ddim yn deall -- jIyajbe'
Dydd da i farw ydy heddiw -- Heghlu'meH QaQ jajvam
Cau dy geg -- bIjatlh 'e' yImev

Dolen allanol 
sefydliad tllingoneg

Ieithoedd artiffisial
Bwlch yr Oernant

Bwlch mynydd hir yn Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru, yw Bwlch yr Oernant (Saesneg: The Horseshoe Pass). Gorwedda rhwng Mynydd Llandysilio i'r gorllewin a bryn Cyrn-y-Brain i'r dwyrain. Mae'r ffordd A542 rhwng Llandegla a Llangollen yn croesi'r bwlch, gan gyrraedd uchder o 417 medr.

Daw'r enw Saesneg poblogaidd, sy'n bur ddiweddar, o'r ffaith fod y ffordd yn ymdroellu ar ffurf pedol wrth ddringo i'r bwlch. Mae'r ffordd bresennol yn dyddio i  1811 pan adeiladwyd ffordd dyrpeg dros y bwlch. Mae'r ffordd ar gau weithiau yn y gaeaf oherwydd eira (mae'n agored iawn) a thirlithriadau.

Dechreuwyd cloddio am lechi yn y bryniau ger y bwlch yn yr 17g a daeth yn ddiwydiant pwysig yn y 19g. Caeodd y chwareli yn yr 20g ac mae rhai o'r pyllau wedi eu llenwi â dŵr erbyn hyn. Ceir sawl math o adar yn nithio ar y clogwynni yn yr hen chwareli, yn cynnwys brain coesgoch.

Agorwyd caffi fymryn i'r gogledd o ben y bwlch ddechrau'r 1930au. Y pryd hynny bu rhaid defnyddio asynnau i'w gyflenwi. Mae'r adeilad presennol, y Ponderosa Cafe, yn boblogaidd gan ymwelwyr a theithwyr oherwydd ei sefyllfa. I'r de o'r bwlch, ar y ffordd i lawr i gyfeiriad Llangollen, ceir Tafarn y Brittania: dywedir mai mynaich o Abaty Glyn y Groes gerllaw a gododd y dafarn wreiddiol yn ôl yn y 14g.

Oernant
Aulus Cremutius Cordus

Haneswr Rhufeinig oedd Aulus Cremutius Cordus neu Cremutius Cordius (bu farw 25 OC).

Cyfansoddodd Cremutius lyfr hanes a groniclodd deyrnasiad Augustus a'r rhyfeloedd cartref Rhufeinig. Ond pechodd yn erbyn Tiberius drwy gyfeirio at Cassius fel "yr Olaf o'r Rhufeinwyr" yn ei lyfr a dywedir iddo lwgu ei hun i farwolaeth mewn ofn.

Dinistriwyd ei gronicl ar orchymyn Tiberius, ond llwyddodd Marcia, merch Cremutius, i ddiogelu rhai copïau o'r testun. Ond erbyn heddiw mae'r testunau hynny ar goll hefyd.

Cyfeirir at yr hanesydd yng ngwaith Seneca'r Ieuaf, Tacitus a Suetonius, ac rydym yn dibynnu ar y dyfyniadau a'r wybodaeth a geir yn y llyfrau hynny am ein gwybodaeth am Cremutius ei hun a'i waith.

Hanesyddion Rhufeinig
Llenorion Lladin
Marwolaethau 25
Ymddoleniad

Tro ar afon a geir pan ymddolenna ei llif yw ymddoleniad. Mae'n dirffurf sy'n nodweddiadol o afonau mewn dyffrynnoedd eang pan fo llif y dŵr yn arafu a'r afon yn ceisio'r ffordd rwyddaf.

Ceir enghraifft drawiadol o ymddoleniad ym Mharc Cenedlaethol W yng ngorllewin Affrica, lle mae afon Niger yn ffurfio ymddoleniad ar siâp "W", gan roi i'r parc ei enw.

Ceir sawl enghraifft o ymddoleniaid ar afonydd Cymru, er enghraifft yn Nyffryn Dysynni, Gwynedd.

Tirffurfiau dŵr croyw
Megawati Sukarnoputri

Diah Permata Megawati Setiawati Soekarnoputri (ganed 23 Ionawr 1947) oedd pumed Arlywydd Indonesia, o 23 Gorffennaf 2001 hyd 20 Hydref 2004.

Ganed Megawati yn Yogyakarta ar ynys Jawa, yn ail ferch i Arlywydd cyntaf Indonesia, Sukarno. Bu'n astudio yn ninas Bandung, ond ni raddiodd, gan i'w thad golli grym pan oedd hi'n 19 oed, a dewisodd fod gydag ef yn hytrach na pharhau i astudio. Ymunodd â hen blaid ei thad, y Partai Demokrati Indonesia (PDI). Pan ddewisodd yr arlywydd newydd, Suharto, arweinydd newydd i'r blaid, bu rhwyg ynddi, a ffurfiwyd y blaid PDI-P i wrthwynebu cefnogwyr Suharto, gyda Megawati yn arweinydd. Wedi cwymp Suharto, daeth Megawati yn Is-arlywydd dan Abdurrahman Wahid, yna wedi iddo ef orfod ymddiswyddo yn 2001 yn Arlywydd. Yn etholiad 2004 gorchfygwyd hi gan Susilo Bambang Yudhoyono.

Mae wedi bod yn briod dair gwaith. Lladdwyd ei gŵr cyntaf, Surindo Supjarso, mewn damwain awyren yn 1970. Yn 1972 priododd Hassan Gamal Ahmad Hasan, ond daeth y briodas i ben yn fuan. Priododd ei gŵr presennol, Taufik Kiemas, yn 1973. Mae ganddynt dri o blant.

Arlywyddion Indonesia
Gwleidyddion Indonesaidd
Genedigaethau 1947
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Dan Ar Braz

Gitarydd Llydewig yw Dan Ar Braz (ganed Daniel Le Bras, 15 Ionawr 1949, Kemper).

Dechreuodd ei yrfa gerddorl wedi iddo gyfarfod Alan Stivell. Rhwng 1967 a 1977 bu'n rhan o grŵp Stivell, yna yn 1977 cynhyrchodd ei albwm cyntaf ar ei ben ei hun. Yn 1992 gofynnodd trefnwyr y Festival de Cornouailles yn ninas Kemper, iddo fod yn gyfrifol am drefnu cerddoriaeth Geltaidd ar gyfer gŵyl y flwyddyn ganlynol. Casglodd 70 o gerddorion Celtaidd at ei gilydd dan yr enw L'Héritage des Celtes, a bu'n llwyddiannus dros ben.

Ei ymweliad cyntaf â Chymru oedd i Glwb Gwerin Rhuthun yn 1981.

Gweithiau 
 Stations (1973)
 Douar Nevez (1977)
 Allez dire à la Ville (1978)
 The Earth's Lament (1979)
 Kicking Mule (1979)
 Accoustic (1981)
 Anne de Bretagne (1983)
 Musique pour les silences à venir (1985)
 Septembre Bleu (1988)
 Songs (1990)
 Borders of Salt (1991)
 Les îles de la mémoire (1992)
 Rêve de Siam (1992)
 Xavier Grall chanté par Dan Ar Braz (1992)
 Theme for the Green Lands (1994)
 Héritage des Celtes (1994)
 Héritage des Celtes en concert (1995)
 Héritage des Celtes: Finisterres (1997)
 Héritage des Celtes: Zénith (1998)
 Bretagnes à Bercy (1999)
 La Mémoire des Volets Blancs (2001)
 Made in Breizh (2003)
 Celtiques (2003)
 A toi et ceux (2003)

Dolenni allanol 
 Safle we Dan Ar Braz

Llydawyr
Genedigaethau 1949
Cantorion Llydaweg
Cerddoriaeth Geltaidd
Martha Washington

Gwraig George Washington oedd Martha Washington (2 Mehefin 1731 – 22 Mai 1802).

Pobl o Virginia
Teulu Washington
Genedigaethau 1731
Marwolaethau 1802
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib

Llyfr daearyddiaeth a ysgrifennwyd yn yr iaith Arabeg gan awdur anhysbys o Bersia yn y 10g yw Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib (حدود العالم من المشرق الی المغرب). Ystyr y teitl yw "Terfynnau'r Byd o'r Dwyrain i'r Gorllewin".

Cafodd y gwaith mawr ei gwblhau yn 982 OC, a'i gyflwyno i'r brenin Ghurid Abu ul-Harith Muhammad ibn Ahmad, ffaith sy'n awgrymu mai ef a noddodd neu a gomisynodd y gwaith.

Mae'r llyfr yn ymdrin â daearyddiaeth y byd Islamaidd ar adeg pan fu ar ei anterth, yn ymestyn o'r Maghreb ac Al-Andalus yn y gorllewin i deyrnasoedd Canolbarth Asia a'r ffin â Tsieina. Gorwedd ei arbenigedd yn y ffaith ei fod yn cynnwys adrannau llawn gwybodaeth am ymylon y byd Islamaidd ac felly mae'n ddogfen hanesyddol eithriadol o bwysig.

Am amser maith bu'r llawysgrif ar goll. Ond yn 1892 cafodd y dwyreinydd Rwsiaidd Toumansky hyd i'r testun yn ninas Bokhara diolch i gymorth Baha'i lleol dysgedig. Cyhoeddwyd argraffiad facsimile gyda rhagymadrodd a mynegiad gan Wilhelm Barthold yn 1930; cafwyd cyfieithiad Saesneg gan V. Minorsky yn 1937, ac un Perseg gan M. Sotude yn 1961.

Llawysgrifau
Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Llyfrau'r 10fed ganrif
Llenyddiaeth Arabeg
Llên Iran
The Dick Van Dyke Show

Cyfres deledu sy'n serennu Dick Van Dyke a Mary Tyler Moore yw The Dick Van Dyke Show (1961 - 1966).

Prif Gymeriadau
 Rob Petrie - Dick Van Dyke
 Laura Petrie - Mary Tyler Moore
 Buddy Sorell - Morey Amsterdam
 Sally Rogers - Rose Marie

Cymeriadau Eraill
 Ritchie, mab Laura a Rob - Larry Matthews
 Mel Cooley - Richard Deacon
 Jerry - Jerry Paris
 Millie - Ann Morgan Guilbert
 Alan Brady - Carl Reiner
 Stacey Petrie - Jerry Van Dyke

Gweler Hefyd
 Rhestr Penodau The Dick Van Dyke Show

Rhaglenni teledu Americanaidd
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1961
Diweddiadau rhaglenni teledu 1966
Susilo Bambang Yudhoyono

Susilo Bambang Yudhoyono (ganed 9 Medi 1949) yw chweched arlywydd Indonesia. Ef yw'r arlywydd cyntaf i gael ei ddewis yn uniongyrchol mewn etholiad, yn 2004.

Ganed Yudhoyono yn Pacitan, Dwyrain Jawa, yn fab i swyddog yn y fyddin. Astudiodd yn Academi Filwrol Indonesia a daeth yn swyddog yn y fyddin ei hun. Yn y 1980au bu'n astudio busenes yn yr Unol Daleithiau.

Daeth yn aelod o'r llywodraeth yn 2000 dan arlywyddiaeth Abdurrahman Wahid, a daeth yn un o aelodau pwysicaf llywodraeth Wahid. Parhaodd yn aelod o lywodraeth Megawati Sukarnoputri, gan arwain yr ymchwiliad i'r bomio yn Bali ym mis Hydref  2002. Ymddiswyddodd ym mis Mawrth 2004, cyn gorchfygu Megawati yn yr etholiad arlywyddol. Ar 20 Hydref 2004 - 20 Hydref 2014 gwnaed ef yn Arlywydd Indonesia.

Arlywyddion Indonesia
Genedigaethau 1949
Arlywydd Indonesia

Arlywydd Indonesia yw pennaeth llywodraeth Indonesia.

Dyma restr o arlywyddion Indonesia:

1945–1967: Sukarno (1901–1970)
1967–1998: Suharto (1921–2008)
1998–1999: Bacharuddin Jusuf Habibie (1936–2019)
1999–2001: Abdurrahman Wahid (1940–2009)
2001–2004: Megawati Sukarnoputri (1947)
2004–heddiw: Susilo Bambang Yudhoyono (1949)

 
Llywodraeth Indonesia
Nicolas Sarkozy

Gwleidydd Ffrengig a fu'n Arlywydd Ffrainc o 2007 hyd 2012 yw Nicolas Paul Stéphane Sarköczy de Nagy-Bocsa, fel rheol Nicolas Sarkozy (ganed 28 Ionawr 1955).

Bywgraffiad
Ganed ef ym Mharis yn fab i fewnfudwr o Hwngari, Pál Sárközy Nagybócsai, a mam Iddewes Ffrengig, Andrée Mallah. Roedd yn aelod o'r Senedd Ewropeaidd o 1999 hyd 2004. Daeth yn weinidog yn y llywodraeth yn 2002. Ef oedd ymgeisydd yr UMP yn etholiad arlywyddol 2007, a gorchfygodd Ségolène Royal yn yr etholiad ar 6 Mai 2007, gyda 53.06% o'r bleidlais. Ar 16 Mai 2007, daeth yn 23ain Arlywydd Ffrainc, yn olynu Jacques Chirac.

Priododd Marie-Dominique Culioli yn 1982, gan gael dau fab, Pierre (1985) a Jean (1987). Ysagarwyd hwy yn ddiweddarach, a phriododd Cécilia Ciganer-Albéniz, gan gael un mab arall, Louis (1997). Ym mis Hydref 2007 cyhoeddwyd eu bod wedi ysgaru. Ar 1 Chwefror 2008 cyhoeddwyd ei fod priodi Carla Bruni.

Hunangofiant
La France pour la vie

Cyfeiriadau

Arlywyddion Ffrainc
Genedigaethau 1955
Gwleidyddion Ffrengig yr 21ain ganrif
Pobl o Baris
Cwm Prysor

Cwm mynyddig ym Meirionnydd, Gwynedd, yw Cwm Prysor. Gorwedd i'r dwyrain o Drawsfynydd.

Mae union ystyr y gair prysor yn ansicr, ond mae'n debygol ei fod yn gyfuniad o'r gair prysg, sef "llwyni" neu "mangoed", a'r terfyniad -or sy'n dynodi amledd. Gellid cynnig fod yr enw yn cyfeirio at y prysgwydd a dyfai yn y cwm.

Llifa Afon Prysor ar hyd y cwm, o'i tharddle yn Llyn Conglog Mawr ar ymyl y Migneint.

Tua milltir ahanner o ben uchaf y cwm, ger Craig yr Aderyn, ceir adfeilion Castell Prysor, castell sy'n dyddio o gyfnod Owain Gwynedd. Arhosodd Brenin Lloegr Edward 1af yma yn 1284, a mae llythyr a ysgrifennodd wedi ei gyfeirio o'r castell, yn bodoli.

Roedd y rheilffordd o Blaenau Ffestiniog i Bala yn rhedeg drwy'r cwm, ond fe'i caewyd pan foddwyd Cwm Tryweryn i greu cronfa ddŵr i Lerpwl yn 1965.

Yng Nghwm Prysor mae Yr Ysgwrn, cartref Hedd Wyn, Bardd y Gadair Ddu.

Ar un adeg bu Cwm Prysor yn lle digon diarffordd ond heddiw mae'r ffordd A4212 rhwng Trawsfynydd a'r Bala yn rhedeg trwyddo.

Brodor arall o Gwm Prysor yw'r awdur a'r cerddor Dewi Prysor.

Cyfeiriadau

Prysor
Meirionnydd
Trawsfynydd
Propaganda

Cyhoeddusrwydd neu wybodaeth ddethol a ledaenir er mwyn hyrwyddo achos neu bolisi (gwleidyddol, crefyddol a.y.y.b.) yw propaganda.

Fe all propaganda fod yn gelwydd noeth, ond yn amlach mae'n ddetholiad neilltuol o'r ffeithiau. Trwy bwysleisio agweddau positif neu negyddol gellir dyrchafu neu bardduo polisi, llywodraeth, neu achos.

Mae propaganda yn gallu defnyddio sawl cyfrwng, e.e. mewn print fel llyfr, pamffled neu erthygl papur newydd, ffilm sy'n honni fod yn hanesyddol gywir, ffilm ddogfen unochrog, posteri a.y.y.b.

 
Gwleidyddiaeth
Kitab al-Aghani

Blodeugerdd o gerddi Arabeg gan yr awdur ac ysgolhaig Iranaidd Abu al-Faraj al-Isfahani (897-967) yw Kitab al-Aghani (Arabeg: كتاب الأغاني‎, 'Llyfr y Caneuon').

Mae'n cynnwys detholiad o gerddi a chaneuon o'r cyfnodau cynharaf yn hanes llenyddiaeth Arabeg (hyd at y 9g), ynghyd â brasluniau o fywyd yr awduron a straeon amdanynt. Gosodwyd y cerddi ar alawon, ond yn anffodus nid yw'n bosibl darllen y nodiant bellach.

Oherwydd y manylion hanesyddol a geir ynddo, mae'r Kitab yn ffynhonnell hanesyddol bwysig. Mae'n cynnwys llawer o wybodaeth am ffordd o fyw ac arferion yr Arabiaid cynnar, ac mae'n un o'n ffynonellau pwysicaf am y cyfnod cyn-Islamaidd a blynyddoedd cynnar Islam.

Blodeugerddi
Llenyddiaeth Arabeg
Cerddoriaeth Arabaidd
Llyfrau'r 10fed ganrif
Robinson Crusoe

Nofel Saesneg o waith Daniel Defoe yw Robinson Crusoe am gymeriad o'r un enw a'i longddrylliad ar ynys unig. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn Ebrill 1719, ac ystyrir gan rai mai hon oedd y nofel gyntaf yn Saesneg. Ffurf y llyfr yw hunangofiant y prif gymeriad, Robinson Crusoe, oedd wedi treulio 28 mlynedd ar ynys fechan yn y trofannau yn dilyn llongddrylliad. Roedd cyhoeddi'r gyfrol gyntaf yn llwyddiant masnachol ysgubol ac oherwydd y gwerthiant, cyhoeddwyd dair gwaith drachefn o fewn y flwyddyn gyntaf.

Credir i Defoe gael ei ddylanwadu gan hanes Alexander Selkirk, a dreuliodd bedair blynedd ar ynys Más a Tierra, Tsile. Efallai fod yr ynys y llongddrylliwyd Crusoe arni yn y nofel wedi ei seilio ar ynys Tobago. Dylanwad arall posibl oedd cyfrieithiad i'r Lladin neu Saesneg o waith Abubacer, Philosophus Autodidactas, oedd hefyd yn defnyddio ynys debyg fel cefndir. Yn ôl y llenor Gwyddelig James Joyce, roedd y nofel yn llawn propaganda o blaid ymlediad yr Ymerodraeth Brydeinig ledled y byd.

Cyfieithiadau
Cyfieithwyd y nofel i lawer o ieithoedd, yn cynnwys Cymraeg:
 Bywyd hynod a gweithredoedd rhyfeddol y dewr a'r gwrol Robinson Crusoe: Yr hwn a fu byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfannedd, yr hon wedi hynny a boblwyd ganddo ef. Cyfieithiad o addasiad Saesneg diweddarach sy'n gyfuniad o ddwy gyfrol gyntaf Defoe, ym 1795 gan J. Tye o Wrecsam. Ail-gyhoeddwyd cyfrolau eraill Cymraeg gan argraffwyr drwy'r 19g a rhywfaint yn yr 20g.
 Bywyd ac anturiaethau rhyfeddol Robinson Crusoe: yr hwn a fyw byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfanedd.... gan H. Humphreys, Caernarfon.
 Robinson Crusoe, wedi'i addasu gan Gwenno Hywyn, Clasuron Mawr y Plant (Gwasg Mynydd Mawr, 1983)

Cyfeiriadau

Nofelau 1719
Nofelau Saesneg
Jeremy Beadle

Cyflwynydd teledu, ysgrifennwr a chynhyrchydd oedd Jeremy James Anthony Gibson Beadle (12 Ebrill, 1948 - 30 Ionawr, 2008).

Roedd Beadle yn enwog am gyflwyno Beadle's About, Game For a Laugh a You've Been Framed.

Cyflwynwyr teledu Seisnig
Genedigaethau 1948
Marwolaethau 2008
Pobl fu farw o niwmonia
Indeg

Merch chwedlonol neu led-hanesyddol o degwch diarhebol oedd Indeg neu Indeg ferch [G]Arwy Hir.

Cyfeirir ati yn y Trioedd dan yr enw Indeg ferch Arwy Hir fel un o 'Dair Caredigwraig Arthur' (Tair gordderch Arthur), ynghyd â Garwen ferch Henin Hen a Gŵyl ferch [G]Endawd. Ni wyddom nemor dim am ei thad Garwy Hir, ond roedd yn ffigwr pur amlwg yn y traddodiad Cymreig gyda enw fel carwr.

Yn y chwedl Culhwch ac Olwen rhestrir Indeg ferch Arwy Hir yn un o'r morwynion yn llys y brenin Arthur.

Cyfeirir at Indeg ddwywaith yng nghanu'r Gogynfeirdd diweddar (Casnodyn a Gruffudd ap Maredudd). Yng nghyfnod y Cywyddwyr daeth Indeg yn drosiad am harddwch merch, efallai yn rhannol am fod yr enw yn odli'n hawdd â teg. Ceir sawl enghraifft yng ngwaith Dafydd ap Gwilym, Madog Benfras, ac eraill. Mae Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn cymharu ei gariad Lleucu Llwyd ag Indeg fel un sydd "Iawndwf rhianedd Indeg".

Ymddengys y bu chwedl(au) am Indeg yn cylchredeg ar un adeg ond does dim olion ohonynt erbyn heddiw. Mae'n amhosibl gwybod bellach ai merch cig a gwaed oedd Indeg ai duwies neu gymeriad chwedlonol Celtaidd.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydain (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991). Triawd 57 a'r nodiadau.

Cylch Arthur
Mytholeg Gymreig
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Garwen ferch Henin Hen

Merch chwedlonol neu led-hanesyddol o degwch eithriadol oedd Garwen ferch Henin Hen. Ystyr Garwen yw "coes (neu esgair) deg".

Cyfeirir at Garwen yn y Trioedd fel un o 'Dair Caredigwraig Arthur' (Tair gordderch Arthur), ynghyd ag Indeg ferch Arwy Hir a Gŵyl ferch Endawd/Gendawd. Ni wyddys ddim o gwbl am ei thad Henin Hir, ond ceir yr amrywiad "Heinin Hir" mewn un llawysgrif ac roedd Heinin Fardd (neu Hinyn Fardd) yn fardd a gysylltir â llys Maelgwn Gwynedd a'r Canu Darogan Cymraeg.

Cyfeirir at Garwen yn Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin), er bod y testun yn llwgr gan mai copïau diweddarach o'r testun hwnnw sydd ar gael. Yn yr un englyn, cyfeirir at fedd Rhun ap Maelgwn Gwynedd a morwyn anhysbys o'r enw Lledin sydd efallai i'w chysylltu â Rhiwledyn, ger llys Maelgwn yn y Creuddyn yn Rhos. Mae'r beddau "yn y morfa", sy'n awgrymu cysylltiad arall ag ardal y Creuddyn a llys Maelgwn Gwynedd gan fod Morfa Rhianedd (sef Penmorfa/West Shore, Llandudno heddiw o bosib) yn yr ardal honno.

Efallai y bu chwedl(au) am Garwen yn cylchredeg ar un adeg, ond does dim olion ohonynt erbyn heddiw.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydain (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991). Triawd 57 a'r nodiadau.

Cylch Arthur
Mytholeg Gymreig
Emain Ablach

Ynys baradwysaidd ym mytholeg Iwerddon y cyfeirir ati yn aml yn y chwedlau Gwyddeleg yw Emain Ablach (ynganiad: "Efin Aflach"). Mae'n debygol ei fod i'w huniaethu ag Ynys Afallach y traddodiad Cymreig.

Yn chwedlau'r Cylch Mytholegol mae'n gartref i Manannán mac Lír, duw'r môr.

Yn y chwedl Immran Brain ('Mordaith Brân'), hwylia Bran a'i gydymdeithion yno. Fe'i disgrifir ar ddechrau'r gerdd honno fel ynys lawn o goed afalau, wedi ei amgylchynu gan y môr, a phedair colofn yn ei dwyn i fyny.

Mae'n debygol bod Emain Ablach yn cyfateb i Ynys Afallach y traddodiad Cymreig. Cyfeiria Sieffre o Fynwy at 'Ynys Afallach' yn ei gwisg Ladin Insula Avallonis yn yr Historia Regum Britanniae. Mae tarddiad Avallonis Sieffre yn ansicr. Yn hytrach na bod yn enghraifft o Ladineiddio'r enw Cymraeg Afallach mae'n debycach ei fod yn dod o'r Insula Pomorum (Ynys y Prennau Afalau) yn y testun proffwydoliaethol Vita Merlini, eto gan Sieffre, a'i fod yn tarddu o'r gair Cymraeg "afal".

Cyfeiriadau
 Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (2000)
 Kuno Meyer (gol.), The Voyage of Bran son of Febal (1895; arg. newydd, Felinfach, 1994)

Mytholeg Wyddelig
Mytholeg Geltaidd
Arnold Schwarzenegger

Actor a gwleidydd Americanaidd o dras Awstriaidd yw Arnold Schwarzenegger (ganed 30 Gorffennaf 1947 yn Awstria). Roedd yn Lywodraethwr Califfornia o 2003 hyd 2011.

Ffilmograffiaeth ddethol 
Conan the Barbarian
The Terminator
Predator
Twins
Total Recall
Kindergarten Cop
Terminator 2: Judgement Day
Last Action Hero
True Lies
Junior
Jingle All the Way
Batman & Robin
Dr. Dolittle 2
Collateral Dammage
Terminator 3: Rise of the Machines
Around the World in 80 Days

Llyfryddiaeth 
 Total Recall (Simon & Schuster, 2012).

Gwefannau 
 Gwefan swyddogol
 swyddfa llywodraethwyr 
 Amgueddfa
 Gwefan Eidaleg

Actorion Americanaidd
Llywodraethwyr Califfornia
Gwleidyddion Americanaidd
Americanwyr Awstriaidd
Genedigaethau 1947
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008

Cystadleuaeth rygbi'r undeb ydy Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008 sef y nawfed yng nghyfres y Bencampwriaeth Rygbi'r Undeb. Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bump penwythnos o 2 Chwefror hyd 15 Mawrth. Cyhoeddwyd y byddai Cymru yn chwarae eu holl gemau yn y Bencampwriaeth ar Sadyrnau, er mwyn denu mwy o dorfeydd. "Pencampwriaeth y Pum Gwlad" ydoedd hyd at 2000 pan ymunodd yr Eidal ac ers hynny gelwir y gystadleuaeth yn Bencampwriaeth y Chwe Gwlad; caiff ei chynnal yn flynyddol yn y Gwanwyn.

Enillwyd y bencampwriaeth gan Gymru, a gyflawnodd y Gamp Lawn am yr ail dro mewn pedair blynedd.

Taflen

Timau
Y timau a gymerodd ran oedd:

Gemau

2008
2008
Sumba

Ynys yn Indonesia yw Sumba. Saif i'r de-ddwyrain o ynys Sumbawa, ac mae'n cael ei gwahanu oddi wrth ynys Flores gan Gulfor Sunda. I'r dwyrain mae ynys Timor. Mae arwynebedd yr ynys yn 11,153 km², a'r boblogaeth yn 611,422 (2005). Y dref fwyaf ar yr ynys yw Waingapu, gyda phoblogaeth o tua 10,000. Yn weinyddol, mae'n rhan o dalaith Dwyrain Nusa Tenggara.

O ran crefydd, mae tua 25% - 30% o'r boblogaeth yn animistiaid, a'r rhan fwyaf o'r gweddill yn Gristionogion. Mae'r ynys yn nodedig am fod yn un o'r ychydig leoedd yn y byd lle mae traddodiad o gladdu meirwon mewn cromlechi yn parhau.

Ynysoedd Indonesia
Tresco

Ail ynys fwyaf Ynysoedd Syllan (Saesneg: Isles of Scilly; Cernyweg: Ynysek Syllan) yw Tresco (Cernyweg: Ynys Skaw). Saif i'r de-orllewin o Gernyw.

O ran maint, mae'r ynys yn 297 hectar (1.15 milltir sgwâr) ac oddeutu 3.5 kilometr wrth 1.75 km. Cyfeirnod OS: SV893421.

Poblogaeth
(Preswylwyr parhaol yn unig
(nid rhai dros dro, megis staff dros yr haf).

 1841 – 430
 1861 – 399
 1871 – 266
 1891 – 315
 1901 – 331
 1911 – 315
 1921 – 217
 1931 – 248
 1951 – 243
 1961 – 283
 1971 – 246
 1991 – 170
 2001 – 180

Adeiladau a chofadeiladau
Abaty Tresco
Castell Cromwell
Castell Brenin Siarl

Ynysoedd Syllan
Chwarel Moel Tryfan

Chwarel lechi gerllaw Rhosgadfan yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, oedd Chwarel Moel Tryfan. Saif ar lechweddau deheuol Moel Tryfan.

Wedi cyfnod o weithio ar raddfa fechan, datblygodd y chwarel yn gyflyn yn y 1880au pan gafwyd cysylltiad i'r rheilffordd, ac roedd 81 o weithwyr yn cael eu cyflogi yn 1882. Roedd y chwarel yma yn agos i Chwarel Alexandra, a phan dorrodd y gweithfeydd trwodd i'r chwarel honno, cludwyd llechfaen o'r Alexandra i felinau llechi Moel Tryfan. Caeodd y chwarel yn y 1970au.

Llyfryddiaeth
 Dewi Tomos, Llechi Lleu (Cyhoeddiadau Mei, 1980)
 Alun John Richards, A Gazetteer of the Welsh Slate Industry (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Moel Tryfan
Dyffryn Nantlle
De Winton

Cwmni o beirianwyr yng Nghaernarfon, Gwynedd, oedd De Winton & Co (1854-1901). Roedd y cwmni yn arbenigo mewn cynhyrchu trenau ager ac offer peiriannol arall ar gyfer diwydiant llechi Cymru.

Sefydlwyd y cwmni ger y cei llechi yng Nghaernarfon gan Owen Thomas yn y 1840au. Yn ddiweddarach aeth i bartneriaeth a Jeffreys Parry de Winton, a datblygodd y cwmni fel yr Union Foundry. Yn 1870 adeiladodd De Winton beiriannau newydd i Chwarel Dinorwig, yn cynnwys yr olwyn ddŵr fwyaf yn y Deyrnas Unedig, dros 50 troedfedd ar ei thraws. Gellir gweld y peiriannau i gyd a'r olwyn ddŵr yn Amgueddfa Lechi Cymru ger Llanberis.

Heblaw offer ar gyfer y chwareli llechi, roeddynt yn cynhyrchu offer i adeiladwyr llongau, yn cynnwys peiriannau ar gyfer llongau. Roeddynt hefyd yn cynhyrchu peiriannau ager sefydlog.

Diwydiant llechi Cymru
Cwmnïau Cymru
Sefydliadau'r 1840au
Lludd fab Beli

Erthygl am Ludd fab Beli yw hon. Gweler hefyd Lludd Llaw Eraint.
Cymeriad o hanes traddodiadol Cymru sy'n frenin ar Ynys Prydain yn y chwedl Cyfranc Lludd a Llefelys yw Lludd fab Beli. Yn ôl yr achau Cymreig roedd yn un o blant Beli Mawr ac felly yn frawd i Gaswallon fab Beli; yn y Gyfranc mae'n frawd i Lefelys hefyd. Yn ôl rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch Beli ac felly'n chwaer i Ludd, ond nid yw'n chwarae rhan yn ei hanes. Yn ôl Sieffre o Fynwy mae Niniaw yn frawd iddo hefyd. Enwir Afarwy yn fab iddo (gweler isod). Ni ddylir cymysgu Lludd fab Beli a'r duw Lludd Llaw Eraint, sydd yn ei dro yn gysylltiedig â Nudd.

Prif ffynhonnell ein gwybodaeth am Ludd yw Cyfranc Lludd a Llefelys, chwedl a oedd yn cylchredeg erbyn tua 1200 ond sy'n cynnwys deunydd hŷn yn ogystal â deunydd a addaswyd o waith Sieffre o Fynwy. Yn y gyfranc (chwedl), mae Lludd, fel mab hynaf Beli Mawr, yn etifeddu ei deyrnas ac yn frenin ar Brydain â'i lys yn Llundain. Ynys Prydain yw ei deyrnas, sef gwlad y Brythoniaid (yn y chwedl mae Lludd yn darganfod canol union yr "ynys" yn Rhydychen). Adroddir yn y chwedl sut y bu Tair Gormes yn aflonyddu'r deyrnas ac sur y llwyddodd Lludd i gael gwared arnynt trwy ddilyn cyngor ei frawd Llefelys, brenin Ffrainc trwy briodas.

Ceir dau o Drioedd Ynys Prydain sy'n cyfeirio ato. Yn y triawd 'Tri Gwarth a fu yn Ynys Prydain' enwir Afarwy yn fab iddo. Y pwysicaf o'r ddau driawd yw 'Tri Chudd a Datgudd Ynys Prydain'. sy'n cyfeirio at hanes y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen a gladdwyd gan Ludd "yn Ninas Emrys yn Eryri" (gweler Cyfranc Lludd a Llefelys).

Cyfeiria Brut y Brenhinedd, gan ddilyn Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, at Ludd fab Beli (Lud f. Heli gan Sieffre) yn ailadeiladau dinas Llundain a enwir yn Gaer Ludd ar ei ôl, ond chwedl onomastig ydyw. Dywed yr un ffynhonnell fod Lludd yn cael ei gladdu ym Mhorth Ludd (Ludsgate) ac iddo gael ei olynu gan ei frawd Caswallon am fod ei feibion Afarwy (Adrogeus) a Thenefan (Tenvantius) yn rhy ifanc i deyrnasu.

Ceir sawl cyfeiriad at Ludd fab Beli mewn testunau cynnar, e.e. y cerddi 'Gwawd Lludd y Mawr' ac 'Ymarwar Lludd Bychan' (neu 'Ymarwar Lludd a Llefelys'), testunau darogan yn Llyfr Taliesin. Cyfeiria'r bardd llys Llywelyn Fardd at 'ymarwar Lludd a Llefelys'. Ceir sawl cyfeiriad yng ngwaith y Cywyddwyr yn ddiweddarach hefyd.

Ymddengys fod cymysgu rhwng Lludd a'i frawd Caswallon yn digwydd yn y traddodiad Cymreig gan fod rhai fersiynau o un o'r Trioedd yn cyfeirio at ddyfodiad y Coraniaid yn oes Caswallon tra bod Cyfranc Lludd a Llefelys yn eu cysylltu â Lludd.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (1961; arg. new. 1991)
Ifor Williams (gol.), Cyfranc Lludd a Llefelys (Bangor 1910; arg. newydd 1922)

Hanes traddodiadol Cymru
Mytholeg Gymreig

sv:Lud
22ain ganrif

Mi fydd yr 22ain ganrif yn para o'r flwyddyn 2101 hyd y flwyddyn 2200.

Canrifoedd
Coraniaid

Cenedl estron o bobl bychain, tebyg i gorachod, o darddiad anhysbys, sy'n aflonyddu Ynys Prydain yn y chwedl Cyfranc Lludd a Llefelys yw'r Coraniaid. Gyda'r dreigiau y diffrwythloni'r wlad gan eu gwaedd a'r Cawr Lledrithiol, mae'r Coraniaid yn un o'r Tair Gormes ar Ynys Prydain yn y chwedl honno.

Yn Cyfranc Lludd a Llefelys, cenedl o fodau bychain aflonyddus ydyn nhw, sy'n defnyddio hud a lledrith i ddifwyno teyrnas Lludd fab Beli. Mae pob gair a yngenir yn dod i'w clustiau ac felly nid oes modd cynllwynio i gael gwared arnynt. Bodau arallfydol sy'n perthyn i'r Tylwyth Teg ydynt yn hytrach na chorachod go iawn. Ni cheir disgrifiadau ohonynt. Ar ôl cael cyngor ei frawd doeth Llefelys, brenin Ffrainc, llwydda Lludd i'w trechu trwy arllwys cymysgedd sy'n cynnwys pryfed briwedig arnynt.

Cyfeirir at y Coraniaid yn un o Drioedd Ynys Prydain hefyd:
Tair gormes a ddaeth i'r Ynys hon, ac nid aeth yr un drachefn ["yn ei hôl"].
Un ohonynt ciwdod ["llu"] y Coraniaid, a ddaethant yma yn oes Caswallon fab Beli, ac nid aeth yr un ohonynt drachefn. Ac o Asia yr oeddynt yn hanu.
Ail, Gormes y Gwyddyl Ffichti. Ac nid aeth yr un ohonynt drachefn.
Trydydd, Gormes y Saeson, a Hors a Hengist yn benaduriaid arnynt.

Prin yw'r cyfeiriadau eraill at y Coraniaid, ond ceir y cyfeiriad hwn atynt mewn cywydd gan Lewys Môn:
Nâd i'th gorn, adwyth a gaid,
acw'r un o'r Coraniaid:
lladd wenwyn fal Lludd unwaith,
y dŵr-swyn wyd dros ein iaith.

Tynnodd Syr Ifor Williams sylw at y tebygrwydd rhwng enw'r bobl hyn a'r enw Llydaweg Korriganed (Tylwyth Teg Llydaw). Amlwg hefyd yw'r cysylltiad â'r gair Cymraeg 'cor' (corrach). Ar sail hynny, mae Rachel Bromwich yn tynnu sylw at y chwedlau am y Tuatha Dé Danann (Tylwyth Teg Iwerddon) sy'n ymosod ar Iwerddon. Ond un o bump llwyth a oresgynnodd y wlad yn eu tro yw'r Tuatha, tra bod "Tair Gormes" ar Ynys Brydain.

Cyfeiriadau

Mytholeg Gymreig
Creaduriaid mytholegol
Penarddun

Yn y traddodiad Cymreig, gwraig Llŷr a merch (neu chwaer) Beli Mawr yw Penarddun. Mewn rhai testunau achyddol mae Arthur yn un o ddisgynyddion Penarddun, ond ni ellir eu derbyn fel achau dilys.

Cyfeirir ati yn yr Ail o Bedair Cainc y Mabinogi, Branwen ferch Llŷr, fel mam Bendigeidfran, Branwen, a Manawydan gan Llŷr, a mam dau fab arall, sef y gefeilliaid Nisien ac Efnysien, gan Euroswydd.

Yn y Trioedd, rhestrir Llŷr (fel Llŷr Llediaith) yn un o 'Dri Goruchel Garcharor Ynys Prydain' am iddo gael ei ddal yn garcharor gan Euroswydd; dichon fod hyn yn deillio o chwedl goll am ymryson rhwng Euroswydd a Llŷr am gariad Penarddun.

Cyfansoddair yw'r enw Penarddun o pen ac arddun "teg, prydferth (am ferch)").

Cyfeiriadau

Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Bws Caerdydd

Cwmni bysiau mwyaf dinas Caerdydd ydy Bws Caerdydd (Saesneg: Cardiff Bus).  Mae'r cwmni yn perthyn i Gyngor Dinas Caerdydd.

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol 

Cludiant yng Nghaerdydd
Cludiant bysiau
François Fillon

Gwleidydd Ffrengig yw François Charles Armand Fillon (ganed 4 Mawrth 1954).

Ganed ef yn Le Mans, ac fel aelod o blaid yr UMP daeth yn Weinidog Llafur dan Jean-Pierre Raffarin yn 2002. Ar 17 Mai 2007 apwyntiodd yr Arlywydd Nicolas Sarkozy ef yn Brif Wenidog. Mae ei wraig, Penelope, yn Gymraes o bentref Llanofer.

Dolenni allanol 

 Blog swyddogol

Genedigaethau 1954
Gwleidyddion Ffrengig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Ffrengig yr 21ain ganrif
Pobl o Sarthe
Prif Weinidogion Ffrainc
Llanofer

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Llanofer (Saesneg: Llanover).  Mae'n gorwedd ar y briffordd A4042, i'r de o'r Fenni.

Cysylltir Llanofer yn fwyaf arbennig ag Augusta Hall, Arglwyddes Llanover, a aned gerllaw ac a ddaeth yn amlwg iawn fel noddwraig y diwylliant a'i iaith Gymraeg yn y 19g. Mae Penelope Fillon, gwraig y cyn-Brif Weinidog Ffrainc, François Fillon, yn frodor o'r pentref.

Ceir croes eglwysig bychan tuag un fetr yn yr eglwys, sef Sylfaen Croes Llanddewi Rhydderch. Mae Croes Llanofer hefyd gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Fynwy
 
Pentrefi Sir Fynwy
Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer

Noddwraig y celfyddydau, y diwylliant gwerin a'r iaith Gymraeg oedd Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer (21 Mawrth 1802 - 17 Ionawr 1896), neu Augusta Waddington Hall; ganed yn Augusta Waddington. Roedd hi'n adnabyddus hefyd wrth yr enw barddol Gwenynen Gwent. Fe'i cofir yn bennaf fel dyfeisydd y Wisg Gymreig. Roedd yn cefnogi'r Mudiad Dirwest, a chaeodd bob tafarn ar ei hystad.

Magwraeth 
Ganed hi yn Llanofer, gerllaw'r Fenni yn Sir Fynwy, yn ferch ieuengaf Benjamin Waddington, Ty Uchaf, Llanofer a'i wraig Georgina Port. Hi oedd etifedd ystad enfawr Llanorfer. Yn 1823, priododd Benjamin Hall, priodas a unodd ei ystad ef yn Abercarn a'i hystad hi yn Llanofer; ar ôl ei gŵr yr enwyd "Big Ben".

Y Celfyddydau
Roedd gan Arglwyddes Llanofer ddiddordeb mawr mewn astudiaethau Celtaidd, a dylanwadwyd arni gan Thomas Price (Carnhuanawc) wedi iddi ei gyfarfod mewn eisteddfod leol yn  1826.  Dysgodd Carnhuanawc Gymraeg iddi, a chymerodd yr enw barddol "Gwenynen Gwent". Daeth yn aelod cynnar o gymdeithas Cymreigyddion Y Fenni. Yn Eisteddfod Caerdydd 1834, enillodd y wobr gyntaf am draethawd Advantages resulting from the Preservation of the Welsh language and National Costume of Wales. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y wisg Gymreig draddodiadol a hi a fu'n gyfrifol yn bennaf am ddyfeisio'r 'wisg genedlaethol' gyfarwydd gyda'i chlogyn goch a'r het dal ddu.

Cyhoeddi
Yn 1850, cynorthwyodd i sefydlu Y Gymraes, y cylchgrawn cyntaf i ferched yn Gymraeg. Cyhoeddodd lyfr ar goginio traddodiadol Cymreig, ac roedd ganddi ddiddordeb yn y delyn, gan gyflogi telynor preswyl yn Llanover Hall. Ariannodd eiriadur Cymraeg Daniel Silvan Evans.

Cymry'r 19eg ganrif
Merched y 19eg ganrif
Diwylliant gwerin Cymru
Genedigaethau 1802
Marwolaethau 1896
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Sir Fynwy
Dyngarwyr Cymreig
Llefelys

Cymeriad o hanes traddodiadol Cymru sy'n frenin ar Ffrainc yn y chwedl Cyfranc Lludd a Llefelys yw Llefelys (Llefelys fab Beli fyddai ei enw llawn, ond 'Llefelys' yn unig a geir yn y llawysgrifau). Ei frawd hŷn yn y Gyfranc yw Lludd fab Beli. Fel un o blant Beli Mawr byddai'n frawd i Gaswallon fab Beli hefyd. Yn ôl rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch Beli ac felly'n chwaer i Ludd a Llefelys, ond nid yw'n chwarae rhan yn eu hanes. Yn ôl Sieffre o Fynwy mae Niniaw yn frawd iddo hefyd.

Prif ffynhonnell ein gwybodaeth am Lefelys yw Cyfranc Lludd a Llefelys, chwedl a oedd yn cylchredeg erbyn tua 1200 ond sy'n cynnwys deunydd hŷn yn ogystal â deunydd a addaswyd o waith Sieffre o Fynwy. Yn y gyfranc ("chwedl"), mae Lludd, fel mab hynaf Beli Mawr, yn etifeddu ei deyrnas ac yn frenin ar Brydain â'i lys yn Llundain. Ynys Prydain yw ei deyrnas, sef gwlad y Brythoniaid (yn y chwedl mae Lludd yn darganfod canol union yr "ynys" yn Rhydychen). Adroddir yn y chwedl sut y bu Tair Gormes yn aflonyddu'r deyrnas a sut y llwyddodd Lludd i gael gwared arnynt trwy ddilyn cyngor ei frawd Llefelys.

Dywedir fod Llefelys wedi dod yn frenin Ffrainc trwy briodas. Daeth y newyddion i lys Lludd fod brenin Ffrainc wedi marw gan adael un ferch yn etifedd a gaddo'r deyrnas i bwy bynnag a'i phriodai. Â Llefelys a'i frawd drosodd i Ffrainc mewn llynges sy'n llawn o farchogion arfog. Anfonir negesau at dywysogion ac uchelwyr Ffrainc yn gofyn llaw y forwyn; cydsynant ac mae Llefelys yn cael y forwyn a'r deyrnas.

Prif ran Llefelys yn y chwedl yw fel cynghorydd doeth i'w frawd hŷn. I geisio ei gyngor mae Lludd yn cychwyn am Ffrainc mewn llynges a daw llynges fawr ei frawd yn ei erbyn. Yng nghanol y môr, rhwng y ddwy lynges, mae'r brodyr yn cyfarfod. Am na fedrant siarad yn agored rhag ofn i'r Coraniaid, y gyntaf o'r Tair Gormes, eu clywed, defnyddia Llefelys gorn hir i siarad a'i frawd. Ond mae "cythraul" (un o'r Coraniaid efallai) yn y corn yn troi geiriau'r brodyr yn atgas. Llwydda Llefelys i gael gwared ohono trwy olchi tu mewn y corn gyda gwin. Yna mae'n rhoi cyngor manwl i Ludd a hefyd rhyw bryfed arbennig sydd i'w briwo mewn dŵr i'w dywallt ar y Coraniaid a'u difetha.

Ar ôl hynny dychwelodd Llefelys i Ffrainc lle rheolodd "yn brudd, ac yn ddoeth, ac yn ddedwydd" am weddill ei oes.

Cyfeiriadau
Ifor Williams (gol.), Cyfranc Lludd a Llefelys (Bangor 1910; arg. newydd 1922)

Mytholeg Gymreig
Hanes traddodiadol Cymru
Daniel Silvan Evans

Offeiriad, geiriadurwr a bardd oedd Daniel Silvan Evans (11 Ionawr 1818 – 13 Ebrill 1903).

Bywgraffiad
Ganed ef yn Llanarth, Ceredigion, yn fab i Silvanus a Sarah Evans. Wedi cyfnod yn ysgol Neuaddlwyd, dechreuodd bregethu gyda'r Annibynwyr ac yn 1840 aeth i Goleg yr Annibynwyr yn Aberhonddu am gyfnod byr, cyn gweithio fel athro ysgol. Ymunodd â'r Eglwys, ac aeth i Goleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan yn 1845-6, gan ddod yn ddarlithydd yn y Gymraeg yno yn 1847. Yn 1848 daeth yn gurad Llandegwning, ac ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1849.

Ymhlith y gweithiau a olygwyd gan D. Silvan Evans mae ei argraffiad o Gweledigaethau y Bardd Cwsc gan Ellis Wynne. Dechreuodd gyhoeddi An English and Welsh Dictionary yn 1847, gan orffen y gyfrol gyntaf yn 1852 a chyfrol 2 yn 1858. Bu'n olygydd Y Brython o 1858 i 1860. Bu'n gurad Llangian o 1852 hyd 1862, cyn cael ei benodi yn ficer Llanymawddwy, ac yn 1876 symudodd i fywoliaeth Llanwrin. Bu'n cynorthwyo yr ysgolhaig Albanaidd William Forbes Skene gyda Four Ancient Books of Wales, a chredir mai Evans a wnaeth lawer o'r gwaith mewn gwirionedd. Parhaodd i weithio ar ei Eiriadur, a chyhoeddwyd y gyfrol cyntaf, hyd y llythyren C, erbyn 1893 gyda chymorth ariannol Arglwyddes Llanover. Ni allodd orffen ei eiriadur; cyhoeddwyd y pumed rhan, yr olaf, hyd at y llythyren E, wedi ei farw.

Llyfryddiaeth
Blodeu Ieuainc (1843)
 Telynegion (1846)
 Elfennau Gallofyddiaeth (1850)
 Elfennau Seryddiaeth (1851)
 Llythyraeth yr Iaith Gymraeg (1856)
 Telyn Dyfi: Manion ar Fesur Cerdd

Beirdd Cymraeg
Cristnogion Cymreig
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1818
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1903
Pobl o Geredigion
Ysgolheigion Cymraeg
Dyrnwch Gawr

Cawr Cymreig a gysylltir â'r Hen Ogledd ac â Gwent yw Dyrnwch Gawr (amrywiad, Dyrnhwch Gawr).

Enwir Dyrnwch Gawr yn y rhestr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain fel perchennog pair arbennig:
Pair Dyrnwch Gawr: pe rhoid ynddo gig i ŵr llwfr i ferwi, ni ferwai fyth; o rhoid iddo gig i ŵr dewr, berwi a wnâi yn ebrwydd (ac yno y caid gwahan[iaethu] rhwng y dewr a'r llwfr).

Priodolir rhinwedd cyffelyb i'r Pair Pen Annwn y cyfeirir ato yn y gerdd 'Preiddiau Annwn' yn Llyfr Taliesin, sydd ddim yn berwi bwyd llwfrgi.

Mae hi bron yn sicr fod y stori am y pair yn seiliedig ar gyfeiriad yn y chwedl Culhwch ac Olwen am "bair Diwrnach Wyddel".

Cysylltir y Tri Thlws ar Ddeg â'r Hen Ogledd, ond ni cheir cyfeiriad at Ddyrnwch yn yr achau (e.e. Bonedd Gwŷr y Gogledd). Am fod yr enwau Dyrnwch a Diwrnach mor debyg i'w gilydd mae'n debygol fod y cyntaf yn ffurf ddiweddar ar yr ail, ond ceir enw Dyrn(h)wch gan Siôn Dafydd Rhys ar ddiwedd y 16g yn ei restr o gewri Cymru, fel
Dyrnhwch Gawr yng ngwlad Ewias.

Ceir cymeriad arall yn Culhwch ac Olwen a elwir yn Wrnach Gawr. Mae'n perchen ar gleddyf arbennig. Efallai fod cysylltiad rhwng Wrnach Gawr a Diwrnach Wyddel, er bod yr hanesion amdanynt yn wahanol, a bod Dyrnwch Gawr yn ddatblygiad diweddarach seiliedig ar y cymeriadau hynny, ond nid oes modd profi hynny'n derfynol.

Cyfeiriadau

Cewri
Mytholeg Gymreig
Thomas Iorwerth Ellis

Awdur Cymraeg, darlithydd a phrifathro, oedd Thomas Iorwerth Ellis a gyhoeddai wrth yr enw T. I. Ellis (19 Rhagfyr 1899 – 20 Ebrill 1970).

Ganwyd yn Llundain yn fab i'r gwleidydd adnabyddus Thomas Edward Ellis, AS Meirionnydd.

Cafodd yrfa hir ym myd addysg fel darlithydd yn y Clasuron ac fel prifathro ysgol sir y Fflint yn Y Rhyl. Bu'n ysgrifennydd Undeb Cymru Fydd (1941-1967). Gwasanaethodd hefyd am gyfnodau hir ar bywllgorau sefydliadau fel Prifysgol Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfranodd nifer o erthyglau ar bynciau llenyddol, diwylliannol a gwleidyddol i gylchgronau Cymreig a chwe chyfrol i'r gyfres boblogaidd Crwydro Cymru (Llyfrau'r Dryw). Cyhoeddodd hefyd gofiant i'w dad mewn dwy gyfrol a chasgliad o ysgrifau.

Bywyd personol
Priododd Mary Gwendoline Headley (Mari Ellis) yn Ebrill 1949 a cawsant ddau o blant - Margaret Ann (sef Meg Elis, ganwyd 1950) a Rolant (ganwyd 1953). Bu farw yn ei gartref yn Aberystwyth.

Ganwyd ei wraig Mari ar 21 Gorffennaf 1913 yn Dylife a roedd yn llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. Ysgrifennodd mewn sawl cylchgrawn a cyhoeddodd tri nofel. Cefnogodd waith ei gŵr gyda Undeb Cymru Fydd ac yn dilyn ei farwolaeth, golygodd nifer o'i lyfrau ar gyfer eu cyhoeddi. Bu farw hithau yn yn Aberystwyth ar 25 Ionawr 2015.

Llyfryddiaeth
Cyfres Crwydro Cymru
Crwydro Ceredigion
Crwydro Maldwyn
Crwydro Meirionnydd
Crwydro Mynwy
Crwydro Sir y Fflint

Eraill
The Development of Higher Education in Wales (1935)
Cofiant T. E. Ellis (1944, 1948)
Ym Mêr fy Esgyrn (1955). Ysgrifau.
Dilyn Llwybrau (1967). Ysgrifau
Life of Ellis Jones Griffith (1969)

Cyfeiriadau 

Academyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Bywgraffyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Bywgraffyddion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Bywgraffyddion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cymry Llundain
Genedigaethau 1899
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion ffeithiol Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion teithio Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Marwolaethau 1970
Porth Clais

Hen borthladd a chulfan môr sy'n gorwedd tua milltir i'r de-orllewin o Dyddewi, Sir Benfro, yw Porth Clais. Gorwedd y culfan, sy'n ffurfio cwm bychan cul gyda ffrwd fechan Afon Alun yn rhedeg trwyddo, ar lan Bae Sain Ffraid.

Hanes
Ers amser cynnar iawn bu Porth Clais yn un o borthladdoedd Tyddewi ac mae'n bosibl fod nifer o genhadon a myneich wedi ei ddefnyddio dros y canrifoedd, efallai ar ôl teithio o lefydd mor bell i ffwrdd â Llydaw ac Iwerddon. Dywedir i Ddewi Sant gael ei fedyddio mewn ffynnon yno - Ffynnon Ddewi - gan yr 'esgob' Elvis o Munster. Mae'n bosibl fod y clais (Cymraeg Canol cleis) yn yr enw yn deillio o'r gair clas (mynachlog Geltaidd).

Yn ôl y chwedl Culhwch ac Olwen (cyn 1100?), glaniodd y Twrch Trwyth ym Morth Clais (Porth Cleis yn y chwedl) pan ddychwelodd i Gymru o Iwerddon a chafodd ei hela wedyn am yr ail dro gan Arthur a'i farchogion drwy dde Cymru a Chernyw.

Tua'r un adeg ag y lluniwyd Culhwch ac Olwen yn ei ffurf bresennol, glaniodd Gruffudd ap Cynan yno yn 1081, o'i alltudiaeth yn Nulyn, i ymuno â Rhys ap Tewdwr yn erbyn y Normaniaid.

Gwyddys i harbwr bychan o gerrig gael ei adeiladau ym Mhorth Clais tua'r 12g. Datblygodd yn harbwr prysur yn yr Oesoedd Canol. Cludai llongau arfordirol lo yno cyn 1400. Yn y cyfnod modern cynnar ceir cofnodion am fewnforio coed o Iwerddon ac allforio gwenith a chnydau eraill i ddinasoedd fel Bryste. Codwyd odynnau calchfaen yno yn y 18g.

Cyfleusterau
Ceir maes parcio ym Mhorth Clais ar gyfer ymwelwyr heddiw. Rhed Llwybr Arfordir Penfro ar hyd y bae.

Odynnau calch Porth Clais

Cyfeiriadau

Arfordir Sir Benfro
Culhwch ac Olwen
Hanes economaidd Cymru
Hanes Sir Benfro