alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Тепекәй сөйләше

Тепекәй сөйләше — Агыйделнең югары агымында яшәүче бер төркем татар авылларына хас сөйләш. Татар теленең урта диалекты системасына карый.

Сыйфатлама
Башкортстанда югары Агыйделнең сулъяк бассейны Җигән елгасы буенда бер төркем татар авыллары бар: Ишембай районында Түбән авыл яки Әрмет (Нижне-Арметево), Үрге Әрмет (Верхне-Арметево), Әрметрәхим, Янурыс, Тугай, Кыявык, Гафури районында Ялгызкаен, Үтәк, Стәрлетамак районында Агыйделнең уңъягында Алатана һ. б. Бу төбәкнең төньягында турбаслы, көнбатышында (Агыйделнең уңъягы) минзәлә һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Татар авыллары чуаш һәм башкорт авыллары белән аралаш урнашкан. Халык үзен я типтәр, я татар яисә тепекәйләр дип атый, ана телен татар теле («башкортларның теле сапсим айырыла әле ул беdдэн») дип саный. Д, б, г тартыкларын саңгыраулаштырып сөйләүләре өчен, аларны күрше-тирә авыллар тепекәйләр дип атый. Югарыда күрсәтелгән авылларның сөйләше 1973, 1986 елларда Д. Рамазанова  тарафыннан өйрәнелде. Бер үк вакытта этнографик материаллар да язып алынды. Тупланган материаллар бу авылларның сөйләшенә диалекталь күренешләрнең үзенә бертөрле системасы хас икәнен күрсәтте һәм аны мөстәкыйль татар сөйләше итеп карарга мөмкин. Бу сөйләш башкорт теленең шактый көчле йогынтысына дучар булуы турында да әйтеп китү тиеш. Күрсәтелгән территориягә татарлар белән бергә мишәрләр, чуашлар күчеп утырган. Аларга Идел буеннан күчеп килгән татарлар көчле тәэсир иткән. Халык арасында таралган риваятьләргә һәм архив материалларына караганда, Ялгызкайын, Алатана, Үтәк авылларына хәзерге Татарстанның Тау ягы татарлары, ә Көзән, Янурыс авылларына мишәрләр нигез салган. Үтәк, Янурыс авылларына, татарлар белән бергә, имеш, чуашлар да утырган дип сөйлиләр.

Фонетик үзенчәлекләр
Әдәби телдәге өрелмәле з авазына даими рәвештә тел-теш d авазы туры килә: ҡыd — кыз, нигеd — нигез, dаман — заман, пеdнен — безнең, ѳрѳҡсәтсеd — рөхсәтсез, артыбыdдан — артыбыздан, куdгә kyd — күзгә күз һ. б.

Өрелмәле җ авазына сүз башында даими рәвештә й сонанты тәңгәл килә: йийа — җыша (җыя), йома — җомга, йәй — җәй, алйаган — алҗыган, йәйәу — җәйәү (җәяү). й-ләштерү татар теленең мишәр, көнчыгыш диалектлары, урта диалектның нократ, Златоуст сөйләшләре өчен хас, ә башкорт телендә әдәби норма буларак кабул ителгән. Рус алынмаларында сүз башында й < ж: йарит — жарить, йурнал — журнал, йәлләй — жәлли, йилиткә — жилетка һ. б. Ике сузык арасында, дөбъяз, Златоуст, красноуфим сөйләшләрендәгечә һәм башкорт телендәге кебек, җ авазына даими рәвештә ж тәңгәл килә: кәжә — кәҗә, хужа — хуҗа, бажа — баҗа, гажап — гаҗәп, ижат — иҗат, Хажи — Хаҗи һ. б. ш. Шундый ук күренеш нугай, казакъ, каракалпак телләренә дә хас. Сүз башында ж~җ күренеше күзәтелә: жайлы//йайлы — җайлы, жиде//йиде — җиде, жай — җай — әкренләп, ипләп, жома — җомга һ. б.

Теркәгечләр 
Сөйләштә аларның составы һәм кулланышы әдәби телдәгечә. Бары тик исә теркәгечнең генә кулланышы активрак булуын күрсәтеп үтәргә кирәк.

Чыганак
 Баязитова Ф.С., Хәйретдинова Т.Х., Барсукова Р.С., Садыйкова З.Р., Рамазанова Д.Б.,  Татар халык сөйләшләре. Ике китапта. 1нче китап. 357-372 битләр. 

Татар теленең урта диалекты
Алъяпкыч

Алъяпкыч — күбесенчә өй шартларында һәм эш вакытында киелүче өс киеме. Аны ирләр дә, хатыннар да кия. Күбесенчә кием өстенә киелә. Төп бурычы булып, үз астындагы киемне пычрак төшүдән саклау тора.

Функциясенә карап бүленеше:
 аш-су (хуҗабикә) алъяпкычы;
 пешекче алъяпкычы;
 чәчтараш алъяпкычы;
 тимерче алъяпкычы;
 укучы алъяпкычы.

Тарих 
Беренче алъяпкычлар Борынгы Мисырда ук кулланылганнар, анда аларны дәүләттә хезмәт иткүче ир-атлар кулланган.

Бай французлар 17-18 гасырларда табелье дигән алъяпкыч кигәннәр.

ССРБда укучы кызлар ак алъяпкычны бәйрәмнәрдә, ә кара алъяпкычны калган көннәрдә кигәннәр.

Татарларда 
Казан татарларында, бигрәк тә яшь кияүләр һәм яшь киленнәр өчен ул эш киеме генә түгел, ә көндәлек кием булып та саналган. Мәсәлән, яшь кияү беренче елында көтү каршысына чыкканда кыз бирнәсенә килгән кияү күлмәк-ыштанын киеп, чигешле ак киндер алъяпкыч бәйли торган була. Яшь киленнәрдә һәм җиткән кызларда алъяпкыч өс киеменең, күлмәк шикелле үк, иң матур һәм күзгә бәрелеп тора торган өлешен тәшкил иткән. Әүвәлрәк аны эре шакмаклы, сөрмәләп, алмалап яки чуптарлап сугылган өй тукымасыннан күкрәкчәле итеп теккәннәр. Алъяпкычның төсе аның белән бергә киелә торган күлмәкнең төсе һәм формасына яраклашкан була. Күлмәк һәм аның декоратив алымнары тагын да ныграк беленеп торсын өчен, алъяпкыч башка төстәге тукымадан эш­ләнгән. Бу очракта төсләрнең кон­траст хасил итүе, бер-беренә каршы куелуы киемнең гармониясен бозмый, киресенчә, бизәп кенә то­ра, күркәмлек кенә өсти.

Борынгырак заманнарда фәкать күкрәкчәле алъяпкычлар гына булса, XX йөз башларында билгә генә бәйләп куела торган, күкрәкчәсез алъяпкычлар да күренә башлый. Бу вакытларда татар хатын-кызлары арасында төрле төстәге фәбрик тукымасыннан (ситсы, ) эшлән­гән яңа формадагы: төрешле, аркалы, култыклы, канатлы һ.б. төрле алъяпкычлар тарала. Ак коленкордан яки кара нән тегелгән алъяпкычларның итәк очын һәм күкрәк өлешен чигеп эшләргә яратканнар. Печән һәм урак вакытларында буй җиткән кызлар һәм яшь киленнәр күлмәк өстеннән чиккән алъяпкыч бәйләп, җиңсә кигәннәр. Керәшен татар хатын-кызлары да бу вакытта алъяпкычны күбрәк ачык төстәге (яшел, ал, зәңгәр) нән таккан итәк куеп һәм итәк очына ике-өч рәт тасма бастырып эшлә­гәннәр. Мондый гадәт, ягъни кыз­лар алъяпкычын чигү яки аны төр­ле төстәге тасмалар белән бизәү бүгенге көндә дә яшәп килә.

Ука-Сыры бассейнында яшәүче мишәрләрдә, Себер һәм Әстерхан татар­ларында исә алъяпкыч (ирендә һәм хатынында) күбрәк эш киеме булып хезмәт итә.

Чыганаклар 
 Алъяпкычның киям чиккәнен… Рәмзия МӨХӘММӘДОВА
 Фартук тегергә өйрәтү  
 «Татарская народная одежда». Татарское книжное издательство. Казань, 1997.

Кием-салым
Өс киеме
Кәләпүш

Кәләпүш (фарсыча кәлә — баш, пуш — ябу) — кара хәтфәдән эшләнгән яссы түбәле түбәтәй.

Татарларда 19-20 гасыр башларында таралып, түбәтәйне кысрыклап чыгара диярлек.

Күбесенчә бәрхеттән һәм вилветтан тегелгә.Һәм соңрак төрле бизәкләр белән бизәлә.

Тегелгәндә ике өлештән тегелгән: түбәсеннән һәм призма сыман яныннан.

Сылтамалар
 Кәләпүш — баш киеме

Баш киемнәре
Милли киемнәр
Түбәтәй

Түбәтәй — күбесенчә түгәрәк яки шакмак, конуссыман түбәле төрек халыкларының баш киеме. 

Әрсезгә кия торган түбәтәйләрне карарак төстәге тукымадан, ә бәйрәмнәрдә кияр өчен затлырак тукымалардан (ефәк, бәрхет, парча) эшләнә. Энҗе яки алтын-көмеш җепләр, укалар белән дә чигелә ала.

Зур казанышны ССРБда 1950нче елларда казана. Ул вакыт аны барлык халыклар да милләтенә карамый кия башлый.

Галерея

Моны да карагыз 
 Кәләпүш

Тышкы сылтамалар 
 Арча, Салават түбәтәйләре 
 Татар түбәтәйләре
 Үзбәк түбәтәйләре
 Түбәтәй рәсеме

Баш киемнәре 
Милли киемнәр
Диалектология

Диалектология ( — сөйләшү,  — фән) — территориаль диалектларны һәм сөйләшләрне өйрәнә торган тел белеме тармагы. Диалектология өчен диалектларның, сөйләшләрнең гомум төзелеше түгел, ә билгеле бер диалектка сөйләшкә хас булган аваз үзенчәлекләренең, сүз формаларының, җөмлә калыпларының әдәби тел белән чагыштырып тикшерүе, аларның барлыкка килүе, яшәү сәбәпләрен аңлатуы мөһим.

Диалектологияне өйрәнү теоретик һәм гамәли әһәмияткә ия.

Диалект

Татар диалектологиясе 

Татар диалектологиясе — татар тел белеменең татар теленең җирле диалектларын һәм сөйләшләрен өйрәнә торган тармагы. Хәзерге татар телендә өч диалектны аералар: урта диалект, мишәр диалекты, Көнбатыш Себер татарлары диалекты.

Әдәбият 
 Әхәтов Г. Х. Татар диалектологиясе. Югары уку йорты студентлары өчен дәреслек. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1984. — 216 б.
Татар диалектологиясе

Татар диалектологиясе — татар тел белеменең татар теленең җирле диалектларын һәм сөйләшләрен өйрәнә торган тармагы.

Хәзерге татар телендә өч диалектны аералар: урта диалект, мишәр диалекты, Көнбатыш Себер татарлары диалекты.

Өйрәнү тарихы 
Татар диалектологиясе белән кызыксыну XVIII гасырның икенче яртысында ук башланган. Ләкин фәнни нигездә татар диалектларын өйрәнү XIX гасыр башына туры килә. Бу чорда Иван Гиганов, Ният-Бака Атнометов хезмәтләрен атап була.

Татар диалектологиясенә нигез салучы буларак исә А. Г. Бессонов санала.

Чыганаклар
 Гарәп-фарсы алынмалары һәм аларның татар телендә кулланылышы

Искәрмәләр 

Татар диалектологиясе
Хаҗиәхмәт Ишбулатов

Хаҗиәхмәт Ишбулатов () – Патша гаскәре офицеры, генерал-майор (1914), генерал-лейтенант (1918).

Тәрҗемәи хәл
Хаҗиәхмәт Исхак улы Ишбулатов 1851 елда Бәләбәй өязенең Өйдрәкбаш авылында дөньяга килгән. Атасы Исхак Мөхәммәтрәхим улы — 3нче Мишәр кантунының хәрби старшинасы. Абыйсы Җиһангир Исхак улы — хәрби старшина һәм кантун башлыгы. Авылда Ишбулатов алпавытларның бакча һәм утар урыны сакланып калган.

Ишбулатов Ырынбур кадет корпусын тәмамлаган (1866). Хәрби хезмәтен лейтенант чинында башлаган. 1908 елны отставкага чыга. Хәрби званиеләре: 1900 елда – подполковник, 1904 – полковник, 1914 – генерал-майор.

20 ел Уфада, аннары Ырынбурда хезмәт иткән. 1900-1904 еллларда Орск пехота полкында. Беренче бөтендөнья сугышы барган вакытта, 1915 елны яңадан хезмәткә чакырыла. Казан хәрби округында хезмәт итә. 1916 елдан – 152нче запас пехота полкы башлыгы. 1917 елда – Бәләбәй гарнизоны башлыгы. Аннары Казандагы 1нче Мөселман укчылар бригадасы командиры. Бригада куып таратылгач, туган ягына кайта.

1918 елның июленнән – большевикларга каршы сугышкан Башкорт гаскәренең 1нче  командиры, 6 сентябреннән – гаскәрнең баш сәргаскәре. Октябрьдә генерал-лейтенант чинына күтәрелә. Башкорт гаскәре җитәкчелеге акларның җитәкчесе адмирал Колчак белән мөнәсәбәтләре бозылу сәбәпле 22 ноябрьдә командалыкны Әхмәтзәки Вәлидигә тапшырган. 
1921 елда Стәрлетамакта вафат.

Гаилә хәле
Гаиләсен 50 яшендә корган. Хатыны – Ядегәрев дигән генералның кызы Зәйнәп туташка 24 яшь кенә була. 
Улы Рөстәм Әхмәт улы Ишбулатов (1905-1938) — су асты көймәләренең дивизионы командиры, 3 ранг капитаны. «Хәрби-фашистик фетнә»дә катнашучы буларак юк ителә.

Бүләкләре 
 3нче дәрәҗә кылычлы Изге Станислав ордены;
 3нче дәрәҗә Изге Анна ордены;
 2нче дәрәҗә Изге Станислав ордены;
 2нче дәрәҗә Изге Анна ордены;
 4нче дәрәжә Изге Владимир ордены.

Хәтер 
 Башкортостан Республикасының Благовар районы Өйдрәкбаш авылында бюст куелган.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Ганин А.В.,Семенов В.Г. Офицер.корпус.. М.,2007
 ВТ: Утар таланган, бакча җимерек. Мидхәт Ижбулатов

Генераллар
Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Якуп Чанышев

Якуп Чанышев — Совет гаскәренең танылган командиры, генерал-лейтенант.

Тәрҗемәи хәл
Якуп Җиһангир улы 1892 елның яңа стиль белән 10 мартында (искечә 27 февраль) Стәрлетамак өязенең Тукай авылында туа. Алтын ятмалары хуҗалары Рәмиевләрнең якын туганы. Казанда Татар укытучылар мәктәбен тәмамлый.

Үз гомеренең 45 елын хәрби хезмәткә багышлаган, өч сугышта катнашкан.

Беренче империалистик сугыштагы батырлыклары өчен «Георгий тәресе» ордены һәм унтер-әфисәр, соңга прапорщик дәрәҗәсе бирелгән.

1917 елның мартында Чанышев Казанда РСДРП(б) сафына кергән. Солдатлар арасында агитация эше алып барган.

1нче Татар бригадасында әртиллирия башлыгы була. Аның составында Дутов, Колчак каршы сугыша, Урта Азиядә Совет хакимлеген урнаштыра. 1920 елда, бригаданың 1нче комиссары Бәкер Белоусов һәлак ителгәч, бригадный комиссар итеп билгеләнә.

Гражданнар сугышында күрсәткән батырлыклары өчен Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнгән. Хәрби академиядә укыган, илнең төрле төбәкләрендә хәрби берләшмәләргә җитәкчелек иткән. 1925-1932 елларда Казанда урнашкан укчы дивизия командиры булган.

1937 елның 13 маенда Ташкәнттә кулга алына. Аны троцкийчы оешмада катнашуда гаеплиләр. 1939 елны татарларның аңлы, зыялы кешеләрен юкка чыгару тамашасын күзәтеп туйган Мәскәү прессны бераз бушата төшә. НКВД оешмасы арасында «чистарту» оештырыла. 
1939 елда, 1-4 декабрьдә узган, Идел буе хәрби округының хәрби трибуналында үз гаебен танымый. Хәрби мәхкәмә аклау карары чыгара. Шул вакыттарак иреккә Гыйлем Камай, Нигъмәт Еникеев, Борис Арбузов һ.б. чыгарыла.

Бөек Ватан сугышын кичеп, Берлингача барып җитә. Тыныч төзелеш чоры башлангач, Генштабның Югары хәрби академиясендә укыта. 1958 елда отставкага чыга.

Әндиҗан шәһәренең шәрәфле шәһәрдәше.

Тавыш язмалары
 Ул Ленин белән очрашты. Истәлекләр (1984)

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Вакыйга: Генерал Якуб Чанышев туган көн (1892)

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Генераллар
Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Корпус командирлары
Komi Cömhüriäte

Komi Cömhüriäte, Komi Respublikası (urısça. Республика Коми, komi telendä. Коми Республика yäki Коми Öтувкан, ikençe iseme Rusiädä räsmi räweştä qullanılmıy) — Rusiä Federatsiäse subyektı, anıñ sostavında bulğan cömhüriät(däwlät). Tönyaq-Könçığış federal okrugına kerä. Arxangelʻsk, Kirov, Sverdlovsk häm Tömän ölkäläre, Permʻ krayı häm Nenets avtonomiäle okrugı belän çiktäş.

Başqalası — Sıktıvkar şähäre. Xalıq sanı 1019 meñ keşe (2002 yıl, Räsäydä 51. urın). Xalıq tığızlığı 2,5 keşe/km²

Tarix 
 1921. yılnıñ 22 avgustında Sovetlar Berlege sostavında Komi (Zırän) Avtonomiäle ölkäse buldırıldı.
 1936. yılnıñ  5 dekabrendä RSFSC sostavında Komi Avtonomiäle Sovet Sotsialistik Respublikası (Komi ASSR) buldırıldı
 1990 yılnıñ 23 noyabrennän — Komi Sovet Sotsialistik Cömhüriäte
 1992 yılnıñ 26 mayınnan — Komi Cömhüriäte.
Россия Федерациясенең автономияле округлары

Россия Федерациясе 83 субъекттан тора, шуларның дүртесе — автономияле округ.

2008 елның 1 мартына Россиянең автономияле округлар

Искәрмәләр 

Россия субъектлары

Исемлекләр:Россия
Чукотка автономияле округы

Чуко́тка автоно́мияле о́кругы (, ) — Россия Федерациясенең Ерак Көнчыгышында урнашкан субъекты. Ерак Көнчыгыш федераль округынә керә.

Административ үзәге — Анадыр шәһәре.

Чиктәшлек

География 
Чукотка автономияле округы Россияның төньяк-көнбатышында урнаша. Бөтен Чукотка ярымутравын били, кыйтга өлешеннән тыш берничә утравында да урнаша.

Көнчыгыш Себер, Чукотка һәм Беринг дингезләре белән юыла.

 Төп елгалар — Анадыр, Омолон, Великая, Амгуэма, Зур һәм Кече Анюйлар.
 Иң зур күлләр — Краснено, Эльгыгытгын, Пекульнейское.

Чукотка автономияле округы - чик буе зонасы. Чукоткага барыр өчен чит илле кешеләргә ФСБның рөхсәте кирәк.

Климат 
Округ күбесенчә Төньяк поляр түгәрәге артында урнашкан. Шуңа күрә анда каты субарктик климат, кыш 10 ай уза. Гыйнварның урта температурасы -15...-39 °C, июльнең +5...+10 °C. Явымнар 200-500 мм ел эчендә.

Файдалы казылмалар 
Табигый газ, нефть, алтын, күмер, аккургаш, вольфрам, терекөмеш.

Тарих 
Чукотка милли округы 1930 елның 13 декабрендә Ерак Көнчыгыш крае составында барлыкка килгән. 1938-1951 елларда Хабарау краеның Камчатка өлкәсе составында булган.

1951 елда округ Хабарау краеның туры буйсынуына күчкән.

1953 елның 3 декабрьдә Магадан өлкәсенең составына керә; 1977 елда исемен Чукотка автономияле округына алыштыра.

1992 елда ЧАО Магадан өлкәсенең составыннан чыга.

Халык

Шәһәрләр

Административ-территориаль бүленеш 

 Анадыр
 Анадыр районы (үзәге - Угольные Копи)
 Билибино районы (Билибино)
 Иульт районы (Эгвекинот)
 Провидения районы (Провидения)
 Чаун районы (Певек)
 Чукотка районы (Лаврентия)

Торак пунктлар 
Чукотка автономияле округының эре торак пунктлары
<noinclude>

Икътисад 
Чукотка автономияле округы ТРП кеше башына буенча дүртенче урын ала (2008); икътисадның нигезе - алтын приисклары һәм рудниклар.

Сәнәгать 
Билибино шәһәрендә АЭС эшли; Күмер чыгарыла, балык эшкәртү предприятеләре эшли.

Транспорт 
Күбесенчә авиа- һәм диңгез буе транспорты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Чукотка автономияле округының рәсми сайты
The Kazan Herald

The Kazan Herald (Казан Мөхбире, Казанский Вестник) — Казан шәһәрендә инглиз телендә нәшер ителүче беренче һәм бердәнбер газета. Басма Казанның һәм Татарстанның башка шәһәрләрендә (Яр Чаллы, Түбән Кама, Алабуга) туристлар һәм эшмәкәрләр җыелу урыннарында бушлай таратыла..

Гәзитнең беренче саны 2010 елның май аенда дөнья күрде. Бүген биредә Казан һәм Татарстанда булган вакыйгаларга чит ил кешеләре мөнәсәбәте бастырыла. Шулай ук сәяси, икътисади һәм спорт яңалыклары китерелә. Моннан тыш басма Казанда яшәүче чит ил җәмәгатьчелеге өчен үзенчә бер иҗтимагый тавыш бирү трибунасы булып тора. Республика турында һәм Татарстанның сәясәте турында аларның фикере «Opinion» («Фикер») һәм «My Kazan» («Минем Казан») исемле аерым бүлекчәләрдә бирелә. Шулай ук биредә чит ил җәмәгатьчелеге тормышыннан яңалыклар бастырыла.

The Kazan Herald гәзите айга бер чыга һәм Интернетта даими рәвештә сайт яңартыла.

2010 елның ноябрь аенда The Kazan Herald Республика яшьләр форумында «Информационный поток» («Мәгълүмат агымы») номинациясендә беренче приз яулап алды. Әлеге факт Татарстанның инглиз теле үсешендә кызыксынуын раслый, аеруча 2013 елгы Җәйге Универсиаданы исәпкә алганда.

Басма хуҗалары һәм мөхәррирләре: Рөстәм Җәүдәт улы Юныс, Вайет Джерард улы Форд.

Иэн Бейтсен, Максим Әдвардс, Хоселуис Гомес-Родригез, Роберт Мэй, Влад Казыймиров, Алинә Халимова, Александра МакЛауд, Артур Мөхәммәтшин, Мелисса Кеннеди, Шики Мүршиид, Лоуренс Риджуэй, Искәндәр Тедески, Джеймс Вогэн, Ләйлә Якупова, Ольга Потапова, Кира Маслова, Инес Церро һ. б.

Проектны дәвам итү өчен акча җитмәгәннән, соңгы саны 2013 елның язында чыга.

Шулай ук карагыз 
 Казан мөхбире (газета)

Искәрмәләр 

Татарстан гәҗитләре
Инглизчә гәҗитләр
Әлифба буенча гәҗитләр
Казан гәҗитләре
Дөнья АЭСлары исемлеге

Дөньяның 30 илендә 368 190 МВт элект куәтле 435 энергоблоклы 212 атом электр станциясе бар дип исәпләнә. 63 энергоблок төзелергә тиеш һәм 138 энергоблок инде ябык.

Исемлектә җирдәге барлык АЭСлар илләр буенча бирелгән, шулай ук кайчандыр энергетик реакторлар, өйрәнү, күзәтү үзәкләре урнашкан җирләр дә бар.Исемлектә төзелүче, ябык һәм эшләүче рекаторлар урнашкан.

Таблиөадан түбәндәге мәглуматны табып була: реактор төре (график) һәм моделе, статусы (график), төзелеш башланган, кулланышка җибәрү һәм туктату вакыты, брутто куәте, кулланучы хуҗасы яки компания, реакторлары..

Исемлек Халыкара атом энергиясе агентлыгы һәм  мәглумәтләре буенча эшләнде.

Билгеләргә аңлатма

Энергоблоклар статусы

Реактор төрләре

Гомуми мәглумәт

Фактлар 

Беренче АЭС —  Обнинск АЭС, 1954 елдан эшли.
Беренче реаторлы АЭС:
{| class="wikitable"
 |-
 |PWR
 | АЭС Шиппингпорт
 |1958, 68 МВт
 |-
 |BWR
 | АЭС Дрезден
 |1960, 207 МВт
 |-
 |PHWR
 | АЭС Ролфтон
 |1962, 25 МВт
 |-
 |GCR
 | АЭС Калдер-холл
 |1956, 60 МВт
 |-
 |LWGR
 | Обнинск АЭС
 |1954, 6 МВт
 |-
 |FBR
 | Шевченко АЭС
 |1973, 90 МВт
 |}

Иң иске эшләүче АЭС —  АЭС Олдбери (блок 1, GCR, 230 МВт, 1967 елдан эшли)
Иң куәтле энергоблок —  АЭС Сиво (блоклар 1 вә 2, PWR, 1561 МВт һәрберсе, 1997 вә 1999 еллардан эшлиләр)
Иң зур АЭС —  АЭС Касивадзаки-Карива (7 блоклы BWR гомуми куәте 8212 МВт, 1985-1996 еллардан эшлиләр)

АЭСлар исемлеге

Аргентина

Әрмәнстан

Бельгия

Бразилия

Болгария

Бөекбритания

Маҗарстан

Алмания

Һиндстан

Иран

Испания

Италия

Казакъстан

Канада

Кытай

Литва

Мексика

Нидерландлар

Пакыстан

Русия

Румыния

Словакия

Словения

АКШ

Тайвань

Украина

Финляндия

Франция

Чехия

Швейцария

Швеция

Көньяк Корея

КАР

Япония

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Энергетика
АЭС
Илләр буенча исемлекләр
Исемлекләр:Икътисад
Технология
Фәнәвил Галиев

Фәнәвил Галиев — татар артисты, режиссер, драматург, Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрының актеры, Татарстанның халык артисты.

Ул 1960 елның 4 гыйнварында Татарстанның Арча районы Азяк авылында дөньяга килә.1977 елда Габдулла Тукай исемендәге Яңа Кырлай урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1978 — 1982 елларда Казан дәүләт мәдәният институтының театр режиссерлары бүлегендә һөнәри югары белем ала. 1982 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый. 1982-1992 елларда режиссер һәм Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры актеры булып эшли. 1992 елдан ул Габдулла Кариев исемендәге театрда эшли башлый.

1987 елда Фәнәвил Галиев ’’Элмәктәге язмыш” пьесасын яза һәм ул шул ук елда Кәрим Тинчурин театры сәхнәсендә куела, 1988 елда шунда ук авторның “Хыялый гашыйк” комедиясе дә куела. 1989-2003 елларда Чаллы драма театрында Фәнәвил Галиевнең “Су буенда учак яна”, “Мияубәк һәм Чичиетта”, “Корт” , ә Казан Татар ящь тамашачылар театрында “Хыялдагы дөнья”, “Мисс Убырлы”, ’’Узма, яшьлек,, заяга”, һәм Туймазы татар театрында “Мәхәббәт өчпочмагы”дигән бер пьесасы сәхнәләштерелә. 2004 елда аның “Тутык кыңгырау” пьесасы Салават: Фәтхетдиновның махсус бүләгенә лаек була.

Аның әсәрләрендә ачылган темалар театр әһелләренең игътибарын кабатланмаслыгы, тәмамланган сюжетлы булуы һәм актуальлеге белән җәлеп итә. Татарстан, Башкортстан һәм Чуашстан театрларында Галиевнең 20 дән артык әсәре һәм инсценировкалар куелган.

Фәнәвил Галиев - Татарстан Республикасының театр әһелләре берлеге әгъзасы (1994),Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2000), Татарстанның атказанган артисты (2001), Татарстанның халык артисты (2010).

Артист 2012 елның 5 гыйнварында Казанда вафат була.

Сылтамалар 
 Кариев театры сайты
 Татарстанның халык артисты Фәнәвил Галиев дөньялыктан китте...

Искәрмәләр 

Тинчурин театры актерлары
Татар драматурглары
Кариев театры актерлары
Рудольф Нуриев

Рудольф Хәмит улы Нуриев (1938 елның 17 марты, Иркутск, ССРБ — 1993 елның 6 гыйнвары, Париж, Франция) — күренекле татар балетмейстеры, балет артисты.

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1938 елның 17 мартында Иркутск тирәсендә юлда поездда туа. Ул вакытта аның әнисе Фәридә кечкенә кызлары белән Ерак Көнчыгышка — Совет Армиясе политругы булган иренең хезмәт иткән урынына сәфәргә кузгалган була. Туганнарының истәлекләренә караганда, Рудольф поезд Иркутскка якынлашканда дөньяга аваз сала.

1939 елның июлендә гаилә Мәскәүгә күченә, соңрак сугыш вакытында Уфага эвакуацияләнә. Кечкенә Рудольф бию буенча беренче дәресләрен нәкъ менә Уфада ала.

Рудольф халык биюләре белән балалар бакчасында таныша башлый, үзешчән балалар ансамбле составында чыгыш ясый. 1949 елда Рудольф Анна Ивановна Удальцова (Мариин театрының элекке биючесе) җитәкчелегендә Укытучылар Йортындагы бию студиясендә шөгыльләнә башлый. 1953 елда ул Уфа опера театры каршындагы балет студиясенә килә, башта статист була, соңрак артист дәрәҗәсенә күтәрелә. 1955 елның 25 августында Нуриев Вагановское училищега укырга керә, күренекле педагог Александр Пушкин сыйныфында 3 ел укый. 1958 елның апрелендә Рудольф Нуриев балет белән шөгыльләнүче студентларның Мәскәүдә узган Бөтенсоюз бәйгесендә бик уңышлы чыгыш ясый, шул ук елның июнендә чыгарылыш имтиханнарын уңышлы тапшырып, Киров театрының солисты булып китә. Театр сәхнәсендә Нуриев Фрондосо («Лауренсия»), Армен («Гаянэ»), Альберт («Жизель»), Солор («Баядерка») рольләрен башкара.

1961 елның 16 июнендә Киров театрының Париждагы гастрольләре вакытында Рудольф Нуриев Көнбатышта калырга карар итә. Анда биюченең карьерасы бик уңышлы дәвам итә. Гомернең соңгы елларында дирижер буларак чыгыш ясый.

Рудольф Нуриев 1993 елның 6 гыйнварында Парижда вафат була. Мәшһүр биюче Сент-Женевьев-де-Буа зиратында җирләнгән.

Хәтер 

 2017 елда Казанның Идел буе районындагы Примавера бистәсендәге урамга исеме бирелде.
 2018 елда Казанда Дзержинский урамында һәйкәле куелган.
 2018 елда Бөекбритания актеры һәм режиссеры Рэйф Файнс биюче турында «Ак карга» фильмы төшергән (кинода Нуриев ролендә Олег Ивенко уйный, шулай ук Файнс үзе, биюче Сергей Полунин, Чулпан Хаматова һ. б. төшкән).

Истәлек 
 Казанда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында ел саен Рудольф Нуриев исемендәге Халыкара классик балет фестивале уза.
 Уфада Башкортстан дәүләт опера һәм балет театрында ел саен Рудольф Нуриев исемендәге Халыкара балет фестивале уза .

Сылтамалар 
 Рудольф Нуриевның вафатына 19 ел

Искәрмәләр 

Татар биючеләре
Хореографлар
Балет артистлары
Рудольф Нуриев
2012 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2012 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

Октябрь 
 4 октябрь — Габбас Бибарсов, татар дин әһеле.
 19 октябрь — Зыя Нуриев, дәүләт һәм партия эшлеклесе, КПССның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретаре.

Сентябрь 
 3 сентябрь — Майкл Дункан, АКШ актеры.
 28 сентябрь — Хәлил Мәхмүтов, Татарстанның халык артисты, Тинчурин театры актеры.

Август 
 3 август — Рауза Кастрова, Мәскәү татарларының күренекле вәкиле, мемуарчы, Мәскәү җәмигъ мәчетенә нигез салган Салих Ерзин оныгы.
 8 август — Ләйлә Садри, Австралия татарларының күренекле җәмәгать эшлеклесе.
 15 август — Гарри Гаррисон, АКШ язучысы, фантаст.
 25 август — Нил Армстронг, АКШ астронавты, Айга аягы баскан беренче кеше.

Июль 
 9 июль — Әнвәр Гобәйдуллин, татар артисты, Камал театры актеры, ТАССР халык артисты.
 15 июль — Әхсән Фәтхетдинов, татар рәссамы, сынчы, Татарстанның халык рәссамы.
 16 июль — Джон Лорд, инглиз композиторы, Deep Purple төркеме башлыгы.
 19 июль — Вәлиулла Якупов, татар дин әһеле, җәмәгать эшлеклесе.
 31 июль — Гор Видал, АКШ язучысы, эссеист, драматург.

Июнь 
 4 июнь — Эдуард Хиль, Совет һәм Россия эстрада җырчысы, РСФСР халык артисты.
 5 июнь — Рэй Брэдбери, АКШ язучы-фантасты.
 14 июнь — Илдар Зарипов, татар рәссамы, Татарстан һәм Россиянең атказанган рәссамы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе иясе.
 21 июнь — Мидхәт Әхмәтов, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар шагыйре.

Май 
 2 май — Туфан Миңнуллин, күренекле татар язучысы, драматург, җәмәгать эшлеклесе, Татарстан Дәүләт шурасы депутаты.
 28 май — Шәүкәт Биктимеров, күренекле татар артисты.

Апрель 
 2 апрель — Фердинанд Фарсин, татар сәхнәсенең остасы, Татарстанның атказанган артисты.

Март 
 21 март — Тонино Гуэрра, итальян шагыйре, язучы, сценарист.

Февраль 
 3 февраль — Маһирә Хәйретдинова, Көньяк Австралиягә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар.
 10 февраль — Даян Мурзин, «Кара генерал».
 22 февраль — Фирдәвес Әхтәмова, татар артисткасы, Татарстанның халык артисты.
 26 февраль — Шамил Закиров, татар җәмәгать эшлеклесе.

Гыйнвар

1 гыйнвар 

 Гари Аблетт (46) — инглиз
 Боб Андерсон (89) — британия
 Хорхе Боеро (38) — аргентина мотоциклет
 5 гыйнвар — Фәнәвил Галиев, татар артисты, режиссер, драматург, Татарстанның халык артисты.
 24 гыйнвар — Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь, публицист.

Ноябрь 
 13 ноябрь — Әхмәт Гадел, татар шагыйре, кинодраматург, публицист.
 17 ноябрь — Хәмит Галәветдинов, татар дин әһеле, мөфти.
 19 ноябрь — Борис Стругацкий, рус язучы-фантаст, сценарийлар язучы, тәрҗемәче.

Декабрь

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 2011 елда вафатлар исемлеге
 2013 елда вафатлар исемлеге

Вафатлар исемлеге
Чәчкап

Чәчкап яки аскы яулык яки сылавыч (мишәр диалектында — сылапцау яки әкәй) — чәчне тулысы белән белән капларга тиешле хатын кыз баш киеме. Бәйләнгән яки тегелгән кап булып, ияктән бәйләнеп тә куелырга мөмкин.

19 гасырга чаклы Россиядә бары өй шартларында гына киелүче баш киеме булып торган.

Моны да карагыз 
Авыл атамаларында:
 Иске Чәчкаб
 Яңа Чәчкап

Чыганаклар 
 «Татар халык киеме». Татар китап басмасы. Казан, 1997 ел.

Баш киемнәре
Әхмәт Рәшит

Әхмәт Әхәт улы Рәшитов — татар шагыйре, публицист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзәсе (1979 елдан), Гаяз Исхакый исемендәге премия лауреаты (1993).

Тормыш юлы 
1936 елның 25 мартында Татарстан АССРның Буа районы Яңа Чәчкап авылында колхозчы гаиләсендә туа. Яшьли ятим калып, туган авылында җидееллык, күрше Олы Тархан авылында һәм Буада урта белем алгач, ул 1954 елда Казан дәүләт университетына укырга керә.

1960 елдан Татарстанның Апас район газетасында, 1961 елдан Казан һәм Лениногорск телевизия студияләрендә, 1968 елдан Казан шәһәрендәге төрле матбугат органнарында эшли. 1976 елдан ул Татарстан язучыларының Г. Тукай исемендәге клубы директоры, 1988 елдан Татарстан радиосында мөхәррир булып эшли.

Иҗаты 
Әхмәт Рәшитовның «Ясалма кеше» исемле беренче шигыре 1952 елда «Чаян» журналында басыла. Нигездә публицистик поэзия өлкәсендә эшләүче шагыйрь берничә күләмле поэма, «Беренче мәхәббәт», «Зәңгәр күлмәк» кебек популяр җырлар иҗат итә, күп кенә шигъри җыентыклар бастырып чыгара.

Шулай ук карагыз  
 «АКТАНЫШ СЫЛУЛАРЫ (Актанышские красавицы)»

Сылтамалар 
 Әхмәт Рәшит шигырьләре 
 Әхмәт Рәшит

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар публицистлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Ненец автономияле округы

Не́нец автоно́мияле о́кругы (, ) — Россия Федерациясенең төньяк-көнбатышта урнашкан субъекты (Архангельск өлкәсе составында).

Административ үзәге — Нарьян-Мар.

География

Чиктәшлек 

Ненец автономияле округы Көнбатыш Европа тигезлегенең төньякта, күбесенчә Поляр түгәрәге аръягында урнаша, Ак, Баренц һәм Кара диңгезләр белән юыла.

Рельеф — күбесенчә тигезле.

Еллгаларның иң зрусы — Печора, монда да аның тамагы урнаша.

Утраулар — Колгуев, Вайгач.

Климат 
Субарктик; округның төньякта - аркткик климаты. Гыйнварның урта температурасы -12...-22 °C, июльнең — +6...+13 °C

Тарих 
V—XIII гасырларда монда билгеләнмәгән печера (ненецча — сиртя) кабиләсе торган. Ненецлар бу җирләргә безнең эраның икенче меңъеллыкта килделәр. Бу вакытта да, Новгород ягыннан руслар килә; Новгородның хакимияте тулысынча 14-15 гасырларда урнаштырылган.
1478 елдан, Новгород җимерелгәннән соң, хәзерге Ненец АО территориясе Мәскәү дәүләтенә күчте.

1500 елында Семён Курбский хәрби экспедициясе Пустозерск крепостен салган. Бу шәһәр гасырлар дәвамында Мезеньнан Уралга кадәр административ һәм сәүдә үзәге булган.

XVIII гасыр ахырыннан - ХХ гасырның башында хәзерге НАО территориясе Архангелск губерниянең Мезень һәм Печора өяз составына кергән иде.

1929 елда Төньяк край составында Ненец (Самоед) милли округы барлыкка килде.

1940 елда Воркута посёлогы Ненец АО-дан Коми АССР-га тапшырыла; 1954 елда округ составына Колгуев утравы тапшырылган.

1977 елда исемен Ненец автономияле округына алыштыра.

Демография 
 Халык саны: 41 546 (2007)
 Шәһәр халкы: 27 147 (64,6 %)
 Авыл халкы: 14 872
 Халык тыгызлыгы — 0,2 чел./км²
 Ирләр: 20 504 (49,5 %)
 Хатыннар: 21456 (50,5 %)
 Урта яшь: 31,5 лет

Милли состав

Торак пунктлар 
Ненец автономияле округының эре торак пунктлары
<noinclude>

Административ-территориаль бүленеш 
 Нарьян-Мар
 Поляр түгәрәге аръягындагы (Заполярный) район

Шулай ук карарга мөмкин 
 Талеев Николай

Искәрмәләр
Зиянчура районы

Зиянчура районы (, ) — Башкортстанның көньяк өлешендә урнашкан район.

Сыйфатлама 
Зиянчура районы Башкортстанның Күгәрчен, Җылаер, Хәйбулла районнары һәм Ырынбурның Төлген, Сарыкташ һәм Куандык районнары белән чиктәш. Районның төньяктан көньяккача 160 км сузылган, мәйданы 3342,25 км². 116 мең гектар таулардан һәм урманнардан тора, 176 мең гектар – авыл хуҗалыгы биләмәләре.

Район үзәге Исәнгол авылында урнашкан. Исәнголдан Уфага кадәр 337 км, тимер юл станцияләренә Төлгенгә – 54 км, Сарыкташка – 60 км. Зиянчура – табигый үрчем сакланган сирәк районнарның берсе.

Райондагы 81 торак ноктасы 15 административ советка буйсына. Кеше саны буенча иң зур муниципаль берәмлекләр – Исәнгол, Иделбәк, Сүрәм, Абзан авыл советлары.

Тарихи белешмә 
Элегрәк район территориясе Салих (үзәге Күгәрчендә), Үсәргән (Зиянчура-Бакатар) һәм Бөрҗән-Кыпчак (үзәге — Яңа Чебенле) волостьларына кергән. Соңрак – Зилаир кантонына.

1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән Зиянчура районы барлыкка килгән. Үзәге татарлар һәм башкортлар яшәгән Зиянчура (Бакатар) авылында була. 1935 елда, СССР Үзәк башкарма комитеты карары белән җирләрне бүлгәләү оештырылган. Районның бер өлешен райүзәк һәм бер төркем башкорт, татар авыллары белән бергә яңа хасил булган Ырынбур өлкәсенә чыгаралар. Алар хәзер Куандык районына карый.

Демография

Демографик хәл 
Зиянчура районы халкының иң зур өлешен башкортлар тәшкил итә (2002 елда – 71,5%), шулай ук руслар (15,5%) һәм татарлар (10,5%) күп. Иң зур татар авыллары – Күгәрчен, Яңа Чебенле, Каргалы. 1989 елда 3511, 2002 елда – 3149 татарның яшәве мәгълүм.

Чуаш авыллары да бар – Сөләйман, Лукьяновский, Глинка. Районда 319 чуаш яши.

Район халкының милли составы, %ларда

Икътисад 
Район икътисады авыл хуҗалыгына таяна. 2010 елда районда шул өлкәдә 24 авыл хуҗалыгы предпприятиесе, 74 игенче-фермер хуҗалык, 31 шәхси эшмәкәр көчен куя. 2010 елда, корылык килүгә кармастан, районда 205 млн. сумлык продукция җитештерелгән.

Транспорт 
Зианчура аша республика әһәмиятендәге Магнитогорски – Ира автоюлы уза. Гомиму файдалану юллары озылыгы – 510,6 км. 113 км (22,3%) юл заманча материаллар белән түшәлгән. 437 км юлга вакташ һәм чуерташ җәелгән. 73 км (14,3%) юл грунт өстеннән уза.

Танылган шәхесләр 
 Азат Абдуллин, драматург.
 Роза Әхмәтова (1924—2009), техник фәннәр кандидаты (1967). БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981).
 Булат Ишемгул (Габдрахманов Габдрахман), башкорт әдәбияты классигы (Яңа Чебенле).
 Марат Кәримов, Башкортстанның халык шагыйре (Күгәрчен).
 Хәсән Назар (1942, Таулыкай) - язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2001)

Мәгариф 
2011-12 уку елында Зиянчура районында 21 мөстәкыйль мәктәп, шуларның 18е – урта мәктәп, 3 төп мәктәп; 28 филиал, шулардан 21 башлангыч, 7 төп 9-еллык мәктәп эшли. Башкорт интернат-гимназиясе, һөнәри лицей бар.

Укучылар саны 4091, башлангычларда 223 бала, төпләрендә – 592, урта мәктәпләрдә 3276 бала укый.

Каргалы төп урта һәм Күгәрчен тулы урта (177 укучы) мәктәпләрдә укыту татар һәм «икенче туган тел»гә «әйләнгән» башкорт телендә алып барыла. Башка мәктәпләрдә татар теле укытылмый.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рәсми сайт

Башкортстан районнары
Ринат Хәмиев

Ринат Зәйнулла улы Хәмиев — татар эшкуары, Россия президенты вазифасына намзәт (2012).

1971 елда Ырынбур өлкәсенең Орск шәһәрендә туа. Әтисе Зәйнулла Татарстанның Арча районындагы Штерә авылында туган. Орскига килеп заводта төрле эшләрдә эшләп пенcиягә чыккан. Әнисе Гөлчирә тумышы белән Орскидан. Гомере буе төзелеш оешмаларында инженер булып эшләгән.

Чиләбе югары хәрби автомобиль-инженер училищесын һәм Халыкара менеджмент академиясен тәмамлый.

Сылтамалар 
 Ринат Хәмиев: "Милли республикаларның статусы югарырак булырга тиеш"

Татар эшмәкәрләре
Чүпрәле сөйләше

Чүпрәле сөйләше — Тау ягында таралган татар теленең мишәр диалекты сөйләше.

Таралышы 
Сөйләш хәзерге Татарстанның Буа (көньяк-көнбатыштагы авыллары), Кайбыч (Чүти авылы) һәм Чүпрәле, Чуашстанның Батыр, Комсомол, Шомырша һәм башка көнчыгыш районнарында, Сембер өлкәсенең төньяк-көнбатыш районнарында (элекке Сембер губернасы Сембер һәм Буа өязләре) яшәүче татар-мишәрләр сөйләшен үз эченә ала.

Үзенчәлекләре 
Чүпрәле сөйләше фонетик үзенчәлекләре ягыннан мишәр диалектының аеруча сергач һәм чистай сөйләшләре белән уртаклык күрсәтә. Шуның белән бергә, сөйләшне билгели торган аерымлыклар да бар. Башка мишәр сөйләшләре өчен характерлы булган кайбер архаик (мәсәлән, о, ө, э озын сузыклары, oу, өү дифтонгоидлары, сергач сөйләшендә аерым сүзләрдәге ә~и тәңгәллеге һ. б. ш.) күренешләрнең бу сөйләштә күзәтелмәвен билгеләп үтми булмый. Сөйләшнең фонетик үзенчәлекләре, башлыча, кайбер авазларның артикуляциясе үзгәрүдә, аваз тәңгәллекләрендә, аваз өстәлү һәм аваз төшүдә чагыла.

Чүпрәле сөйләшендә, нигездә, әдәби телдәге бәйлекләр кулланыла. Шуның белән беррәттән, аларның түбәндәге вариантлары да бар: белә/белән — белән: Өстәл йапма белә (белән) йабалар тубалны. Хатлем, чикле, чәке, чәкле, тәке, тәкле, тике, тиңелте, тиңентен (кадәр, хәтле): Цирта уйынында, бердән уникегә хатлем (хәтле) сикерәсен. Калхузга чәке (хәтле) арпа цәцтек. Гумер бар тиңелте (кадәр) саулык бирсен. Тешкә тәкле (хәтле) йыклады. Казарма йарты аwыл тәке (кадәр) салынган инде. Уникегә тәкен (кадәр) бер сәәт бар. Ката, сәтә бәйлекләре, вакыт аралыкларын белдергән сүзләр белән килеп, дәвамлы вакытны белдерә: кыш ката (кыш буе), тен ката (тән буе), кен сәтә (көн буе): Йан тартырсын кыш ката (кыш буе). Тен ката (төн буе) бардым. Кенсәтә (көн буе) бырцак суга идек цибагац белән.

Сөйләштә әдәби телдәге теркәгечләр кулланыла: да/ дә, та/тә, ни, әле, ә, тик, йә, әллә, әгәр, әгәр дә ки: Йә калпак кийәләр туйда, йә йебәк шәл. Әгәр дә ки теркәгече, әдәби тел белән чагыштырганда, ешрак кулланыла: Әгәр дә ки wакытында барса, күреп калыр иде. Әгәр дә ки акцам йетми икән, эшләдем.

Чыганаклар 

 Хәйретдинова Т.Х., Баязитова Ф.С., Рамазанова Д.Б., Барсукова Р.С., Садыкова З.Р., Татар халык сөйләшләре. 2нче китап. 196-205 

Татар теленең мишәр диалекты
Франческо Лентини

Франческо Лентини(18 май 1889, Розолини, Сицилия, Италия — 22 сентябрь 1966, Джэксонвилл, Флорида, АКШ) — өч аяклы уникум кеше.

Тормышы 

Франческо Лентини 1889 елның 18 маенда Сицилиядә, гаиләдә 12нче бала булып туа. Аның игезеге бер аяк белән туа, ә Франческо 3 аяк белән. Баштан анардан әти-әниләре баш тарта, аннары апасы. Ул ятимнәр йортына эләгә.

Франческо фикеренчә, 3 аяк – 2 аяктан яхшырак. Ул чабарга, скакалкада сикерергә өйрәнә. 8 яшендә АКШка китеп, циркта эшли башлый. Анда ул «Барнум һәм Бейли», «Кони Айленд» һәм «Буффало Билл шоуы кебек данлыклы циркларда үлгәнче  чыгыш ясый.

Франческо Лентини, үзенең тышкы кыяфәтенә карамастан, Терезе Мюррейны кияүгә алып, бәхетле гаилә кора. Аларның 4 сау балалары туа.

Тышкы сылтамалар 
 THE LIFE HISTORY OF FRANCESCO A. LENTINI, THREE LEGGED WONDER 
 Biography of Francesco Lentini 

Сиам игезәкләре
Цирк артистлары
Русиянең беренче футбол лигасы

Россиянең беренче футбол дивизионы — Россиянең футбол системасында икенче дивизион.

1998 елга кадәр ул «Беренче лига» дип аталган.

Тарих 
Беренче дивизионның төзелеше берничә тапкыр алмаштырырган: 1992-1993 елларда ул өч зонасына бүленгән («Көнбатыш» , «Центр» , «Көнчыгыш»)

1994 елдан бердәм турнир үткәрерде, төрекмнәр саны генә үзгәрә иде (1994—1999 — 22, 2000 — 20, 2001—2002 — 18, 2003—2008 — 22, 2009дан — 20).

Җиңүчеләр

Барлык бернче дивизион беренчелектә катнашкан төркемнәр 
1992-2012 елларда беренче дивизион беренчелектә 111 төркем катнашты.

Федераль округлар буенча төркемнәр саны 

 Көньяк федераль округы — 29 төркем
 Үзәк федераль округы — 25 төркем
 Идел буе федераль округы — 24 төркем
 Себер федераль округы — 11 төркем
 Ерак Көнчыгыш федераль округы — 8 төркем
 Төньяк-көнбатыш федераль округы — 7 төркем
 Ураль федераль округы — 6 төркем
 Төньяк Кавказ федераль округы — 11 төркем

Клубларның уңышлары

Моны да карагыз 
 Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
 Россиянең икенче футбол дивизионы

Искәрмәләр 

Россиядә футбол
КАМАЗ (футбол клубы, Яр Чаллы)

КАМА́З — Яр Чаллыдан футбол клубы. 1981 елда нигезләнгән.

Тарих 
Клуб 1981 елның 11 ноябрендә нигезләнгән КамАЗ заводында. 1988-1991 елларда ССРБның икенче лигада уйнаган.

1992 елда КАМАЗ Бернче лигага чыга, һәм бернече омтылудан Югары лигага чыга.

1993-1997 елларда КАМАЗ - Югары лиганың каташучы. Беренче матчта ("Урал"га каршы) уенда КАМАЗ 3:1 исәбе белән җинде. 1993 ел сезон да клуб 10-нчы урын алда, ә Виктор Панченко турнирның 21 туп кертергән (берече урын). 1996 елда, алытнчы урынын алып КАМАЗ Интертото кубогына чыкты. Анда КАМАЗ ярым полуфинал стадия кадәр җиткән.

1997 елда, акча кыенлыклары сәбәпле, КАМАЗ Югары лигада, ә киләсе сезонда - Беренче лигада соңгы урын алды. Яңадан беренче лигага КАМАЗ 2003 елда кайта. 2012 елда авыр финанс ситуациясе сәбәпле, клуб ирекле рәвештә Россиянең икенче дивизионына чыккан.

Тренерлар 

 1988—1996; 1999  Валерий Четверик
 1996; 1998; 2000—2002  Иван Буталий
 1997  Беньяминас Зелькявичус
 2000  Пётр Шубин
 2002—2009  Юрий Газзаев
 2009  Виталий Панов (баш тренерның бурыч башкаручы)
 2009—2011  Роберт Евдокимов
 2011-2016  Владимир Клонцак
 2016-...  Игорь Шинкаренко

Элекке исемнәр 

 1981—1987 — «Труд-ПРЗ»
 1988—1989 — «Торпедо»
 1990—1994 — «КАМАЗ»
 1995—2000 — «КАМАЗ-Чаллы»
 2001 елдан - «КАМАЗ»

Россия/ССРБ чемпионатларда катнашу

Уңышлар 
 Россия чемпионатларда иң яхшы результат: 6нче урын (1994).
 Россия кубогында иң яхшы результат: 1/4 финал (1993/94).
 Татарстан кубокның иясе : 1987
 Интертото кубогында ярымфиналист: (1996).
 Иң зур җиңү:
 өйдә 10:0 — «Энергия» (Чайковский) (2001)
 кунакта: 7:1 — «Петротрест» (Санкт-Петербург) (2005), 6:0 — «Спартак» Курган (2001).
 Иң зур җиңелү:
 өйдә: 2:7 — «Ростсельмаш» Ростов-на-Дону (1996), 0:5 — «Ротор» Волгоград (1997, матч Владикавказда үткәрде).
 кунакта: 1:6 — «Спартак» (1993), 1:6 — «Динамо» Мәскәү (1997), 0:5 — «Алания» Владикавказ (1997).

Бомбардирлар 
 Виталий Ермилов (2001—2004) — 68 туп кертелгән;
 Юрий Кузнецов (1989—1993) — 59 т.к.;
 Виктор Панченко (1991—1994) — 57 т.к.

Билгеле уенчылар 
Әле уйныйлар
 Владислав Игнатьев
 Сослан Джанаев
 Рустем Калимуллин
 Алексей Козлов
 Давид Цораев
 Спартак Гогниев
 Александр Белозёров
 Антон Бобёр
 Сергей Будылин
 Михаил Комков
 Николай Жосан
 Зайко Зеба
 Исо Каньенда
Карьераны тәмам иттеләр
 Руслан Нигматуллин
 Евгений Варламов
 Роберт Евдокимов
 Платон Захарчук
 Андрей Новосадов
 Виктор Панченко
 Ахрик Цвейба
 Андрей Талалаев
 Иван Яремчук

Моны да карагыз 
 Рубин
 Нефтехимик

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Татарстан футбол клублары
Яр Чаллы спорт клублары
 клублары
КамАЗ
Русиянең икенче футбол лигасы

Россиянең икенче футбол дивизионы - Россиянең футбол системасында өченче дивизион. 1992 - 1997 елларда Икенче лига исемен йөртте. 1998 - 2010 елларда ярышларны  оештырган иде.

2010 елда географик принцип буенча биш зонага бүленгән: "", "", "", "" һәм "".

2012/13 сезоны 
2012/13 елгы турнирда 72 төркем катнша, шул исәптә «Көнбатыш» зонасында 17, «Үзәк» зонасында — 16, «Көньяк» зонасында — 18, «Урал—Идел буе» зонасында — 12, «Көнчыгыш» зонасында — 9 төркем.

Җиңүчеләр

Моны да карагыз 
 Россиянең Футбол Премьер-Лигасы

Искәрмәләр 

Россиядә футбол
Рубин-2 (футбол клубы, Казан)

Рубин-2 — 1997 елда нигезләнгән Казаннан футбол клубы. «Рубин»ның фарм-клубы.

Тарих 
1997 елда нигезләнгән.

2004 елда Россиянең икенче футбол дивизионына чыккан һәм профессиональ футбол клубы статусын алган. 2007 елда соңгы урынын алган ләкин икенче дивидзионда калдырылган. 2009 елда соңгыдан алдагы урынын, ә 2010 елда - яңадан соңгы урынын алган.

2023 елгы сезонда команданың яңа баш тренеры итеп 2008―2018 елларда «Рубин»  уйнаган Гөкдениз Карадениз билгеләнгән.

Чемпионатларда катнашу

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 http://rubin-kazan.ru//pages/club/rubin_2_visit_card.html 

Казан спорт клублары
Иглин районы

Иглин районы – Башкортстанның көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

Сыйфатлама 
Район аша Агыйдел, Караидел (Уфа), Сем елгалары агып ята. Район үзәге – Уфадан 49 км ерактагы Иглин авылы.

Көнбатыштан көнчыгыш тарафтан районны Транссебер тимер юл магистрале кисеп чыга. Тимер юл өстенә, ә аның район аша узган буе 60 км, иң зур торак урыннары урнашкан, 5 тимер юл станциясе. Тимер юлга ялганып диярлек Самар – Уфа – Чиләбе автомобиль юлы уза.

Иглин районы 1935 елда Башкортстан үзәк башкарма комитеты президиумы карары белән Уфа районыннан бүленеп чыга.

Район составына 128 авыл һәм бистә керә, аларда 46 мең кеше яши. 21 мең эшкә сәләтле кешенең ун меңе, яки 45 проценты Уфа предприятиеләрәндә эшли. Җәйге айларда район халкы өч тапкыр арта, чөнки районда 33 меңнән артык бакча участкасы урнашкан.

1989 елның 4 июнендә Казаяк тирәсендә СССР һәм Россия империясе тарихындагы иң зур тимер юл һәлакәте килеп чыга.

Демография

Демографик хәл 
Район халкының рәсми милли составы 

Табл. күрсәтелмәгәннәрдән районда белоруслар (6 629 кеше), чуашлар (3 432), украиннар (1 063), чирмешләр (753), мордвалар (393) һәм латышлар (215) яши.

Икътисад 
2010 елда районда 632,9 млн сумлык товар һәм хезмәтләр җитештерелгән.

Сәнәгать 
«Башкорт керамика заводы» 52,9 млн. сумлык, Иглин үлчәү заводы 2010 елда 48,9 млн сумлык товар җитештерелгән. ҖЧҖ Иглин матбагасы – 4,5 млн. сумлык. ҖЧҖ “Игелекле прәннек” – 19,3 млн.

Авыл хуҗалыгы 
Иглин районында 65 эре һәм кече хуҗалык теркәлгән. Аларга 65 мең га җир беркетелгән, ш.и. 42 мең га иген җире. Иң зур 6 алты хуҗалык: ҖЧҖ «Агротех», ҖЧҖ «АгроВесна», ҖЧҖ «Покровское», ҖЧҖ «Агри», МУА-ХП «Искра» һәм КФХ “Мәсәгутов”. Аларга 50% игеннәр һәм терлек башы карый.

“Агри” – районда иң зур җитештерүче. 2010 елда ул продукция эшләп чыгарган.

Районда 19 467 баш эре мөгезле терлек бар: зур хуҗалыкларда – 6004, фермерларда 5315, шәхси ихаталарда – 8098.

Танылган шәхесләр 
 Мәгафүр Хисмәтуллин (1915, Яңа Кыбау — 2004, Уфа) – башкорт операсы җырчысы, РСФСР халык артисты (1965), Салават Юлаев премиясе (1969).
 Рифгать Әхмәтьянов – танылган татар лингвисты

Мәгариф 
2003 елда бирелгән хисапта язылганча, район мәктәпләрендә 48,3% рус балалары, 20,7% татар балалары, 20,2% башкорт балалары укыган. 1400 татар баласының туган телен һәм әдәбиятын 9 мәктәптә 381 бала (27,3%) гына укый алган.

2011 елда Иглин районында 24 урта мәктәп, 10 төп (9 еллык), 13 башлангыч, 1 коррекцион-интернат мәктәп эшли. Район мәктәпләрендә 20 милләт балалары укый. Биш тел укытыла. Башкорт телен 32 мәктәптә 96 % шул милләт баласы укый. Татар телен 8 мәктәптә укып була: Үктәй, Акбирде, Карамалы, Турбаслы, Келәш урта, Өренде башлангыч мәктәпләрдә; бу мәктәпләр  татар балаларының 28%н колачлый. Ә менә, әйтик район үзәге мәктәпләрендә, татар авылы Миңҗитәрдә татар теле укытылмый.

Чуаш телен 2 мәктәптә райондагы чуаш балаларының 40% укый. Белорус телен 3 мәктәптә 70 бала укый.

Матбугат 
Район гәзите рус телендә чыгарыла.

Чыганаклар

Искәрмәләр 

Башкортстан районнары
Можга районы

Можга районы (, ) – Удмуртиянең көньяк-көнбатышта муниципаль район.

Административ үзәге – Можга шәһәре (район составына керми).

География

Чиктәшлек 

Шуның өстенә, Можга район эчендә Можга шәһәре урнашкан.

Район Можга калкулыкта уранаша, аның территориядә Вала, Сюга, Ныша, Сюгинка, Сюгаилка, Поршурка, Пычас, Сарсак, Юринка елгалар агалар.

Тарих 
Можга районы 1929 елның 15 июлендә элекке Можга өязенең Олы Кибья, Олы Уча, Можга һәм Троицкое волостьларның 24 авыл советлардан барлыкка килгән. 1932 елда Нылга-Жикья районы бетерелгән, аның өлешләре Можга районына кертелгән. 1937 елда район кечерәйтелгән, Пычас һәм Олы Уча районнар барлыкка килдгәннәр. 1956 елда Бемыж, Пычас һәм Олы Уча районнар юкка чыгарылганнар, район яңадан зурая. 1963 елда Можга районы, 
Алнаши һәм Вавож районнарының өлешләре Можга авыл районына берләштереләләр, ә Можга шәһәре район составыннан чыгарылган. 1965 елда Вавож һәм Алнаши районнары яңадан торгызылалар, ә Можга районы хәзерге чикләренә кергән.

Халык

Милли состав 

* Можганы исәпләмичә

Административ бүленеше 
 Александровское авыл җирлеге
 Зур Кибья авыл җирлеге
 Зур Пудга авыл җирлеге
 Зур Сибы авыл җирлеге
 Зур Уча авыл җирлеге
 Горняк авыл җирлеге
 Кватчи авыл җирлеге
 Люга авыл җирлеге
 Кече Воложикья авыл җирлеге
 Мельниково авыл җирлеге
 Можга авыл җирлеге
 Нынек авыл җирлеге
 Ныша авыл җирлеге
 Пазял авыл җирлеге
 Пычас авыл җирлеге
 Иске Какси авыл җирлеге
 Сюгаил авыл җирлеге
 Черёмушки авыл җирлеге
 Югары Юри авыл җирлеге

Социаль инфраструктура 
27 мәктәп (20 урта мәктәп), 28 балалар бакчасы, 2 балалар иҗат үзәге; 3 хастаханә, 37 фельдшер-акушерлык пунты. Шулай ук 32 мәдәният йорты һәм 33 китапханә эшли.

Танылган шәхесләр 
 Фёдор Фалалеев – авиация маршалы.
 Равил Кәримов (1952) - Удмуртия Министрлар советы рәисе урынбасары - финанс министры (1990 - 1994), Удмуртия Милли банкы рәисе (1994 - 2013), икътисад фәннәре докторы, профессор.

Искәрмәләр 

Удмуртия районнары
Кизнәр районы

Кизнер районы (рус. Кизнерский район удм. Кизнер ёрос) – Удмуртиянең көньяк-көнбатышта муниципаль район.

География

Чиктәшлек 

Район Мәжгә калкулыгында урнаша. Районның көньяк-көнбатыш чиге Нократ елга буенча уза, аның кушылдыклар район территориясендә агалар – Казанка, Пыжманка, Люга, Үмәк.

Тарих 
Район 1939 елның 24 гыйварда барлыкка килде. Район үзәге башта Кизнер авылында урнашкан, 1942 елдан – Кизнер посёлокка күчә. 1959 елда Бемың районы юкка чыга, һәм аның өлешләр Кизнер районына кергән. 1963 елда Кизнер һәм Грахово районнары Кизнер авыл районына берләшәләр, ләкин 1965 елда бу район юкка чыга, һәм район хәзерге чикләренә кергән.

Халык 

Милли состав: удмуртлар – 46 %, руслар – 44,8 %, татарлар – 6,8 %

Административ бүленеш

Социаль инфраструктура 
20 мәктәп (14 урта мәктәп), 22 балалар бакчасы, 1 балалар иҗат үзәге, балалар йорты; 5 хастаханә, 25 фельдшер-акушерлык пунтлары. Шулай ук 39 мәдәният йорты, 26 китапханә һәм бер өлкәне өйрәнү музее эшли.

Икътисад 
Икътисадның төп тармагы – авыл хуҗалыгы.

Транспорт 
Кизнер һәм район аша Горький тимер юлы, ике газүткәргеч («Пермь—Уренгой», «Западная Сибирь—Центр») уза.

Искәрмәләр 

Кизнәр районы