alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Llanrhos

Pentref yng nghymuned Conwy, mwrdeisdref sirol Conwy, Cymru, yw Llanrhos neu Llan-rhos (a elwir hefyd yn Eglwys Rhos). Saif i'r de o dref Llandudno, ac i'r gogledd o Gyffordd Llandudno. Mae plwyf eglwysig Llanrhos yn gorwedd yn y Creuddyn, cwmwd a fu'n rhan o hen gantref Rhos yn yr Oesoedd Canol, ac yn cynnwys, yn draddodiadol, Deganwy, ardal Craig-y-Don yn Llandudno, Rhiwledyn a Bae Penrhyn.

Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Ilar (Hilary) ac mae'n gorwedd yn Esgobaeth Llanelwy. Cafodd yr eglwys ei atgyweirio'n sylweddol ym  1865 ond mae'n cadw'r hen drawstiau derw a nodweddion pensaernïol eraill o'r hen eglwys sy'n dyddio i'r Oesoedd Canol Diweddar. Yn ôl traddodiad saif yr adeilad presennol ar safle'r eglwys gynharach a godwyd yn y 6g gan Maelgwn Gwynedd. Hon oedd yr eglwys flaenaf yng nghantref Rhos a dyna pam y ceir Eglwys Rhos fel hen ffurf ar Llanrhos.

Cysylltir Maelgwn Gwynedd â'r eglwys yn y chwedl Hanes Taliesin a sawl cerdd Cymraeg Canol. Roedd gan y brenin amddiffynfa ar safle Castell Degannwy y cyfeirir ati fel 'Caer Ddegannwy'. Dywedir mai yn Eglwys Rhos y safai ei lys (neu ar safle y castell canoloesol). Yn ôl traddodiad bu Maelgwn farw o'r Fad Felen yn 547 wedi iddo edrych trwy dwll clo'r eglwys ar ôl ceisio lloches rhag y pla ynddi. Ceir sawl fersiwn o hen bennill sy'n cyfeirio at yr hanes. Y cyfeiriad cynharaf yw hwnnw gan Nennius yn ei Historia Brittonum sy'n dyfynnu'r llinell 'Hir hun Faelgwn yn llys Rhos'. Dywedir fod y Pla wedi dal Maelgwn yn rhith sarff euraidd neu ferch hud a lledrith a ddaeth ato o Forfa Rhianedd (wrth droed llethrau gorllewinol Pen y Gogarth).

Hefyd ym mhlwyf Llanrhos, ceir plasdy hanesyddol Gloddaeth a fu'n gartref i Iorwerth Goch o'r Creuddyn yn y 13g yn ôl traddodiad. Yn 1460 daeth yn eiddo trwy briodas i'r Mostyniaid, un o'r teuluoedd mwyaf grymus yng Ngogledd Cymru. Parhaodd rhai aelodau o'r teulu i fyw yno hyd at 1935 pan gafodd ei defnyddio fel ysgol breswyl i ferched, a gaeodd ym 1964. Ym 1965, rhoddodd Arglwydd Mostyn y brydles i Goleg Dewi Sant, ysgol breifat i fechgyn.

Plasdy arall yn Llanrhos a ddaeth i feddiant y Mostyniaid oedd Neuadd Bodysgallen, llu bu byw ei berchennog dibriod, Ievan Lloyd Mostyn, hyd at ei farw ym 1966. Yn ôl traddodiad bu gan Cadwallon Lawhir (5g) lys ar y safle; yn ôl yr hynafiaethydd Robert Williams yn ei lyfr The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood (1835) mae olion y llys ar ben y bryn coediog gerllaw, ond dyma'r unig gyfeiriad atynt fel safle llys Cadwallon. Erbyn heddiw mae Neuadd Bodysgallen yn westy moethus pum seren.

Plwyf gwledig fu Llanrhos hyd y 19g. Ar ddiwedd y ganrif honno a dechrau'r 20fed cafwyd sawl datblygiad o dai yno, yn arbennig ar yr arfordir, e.e. Craig-y-don.

Llyfryddiaeth
Ivor Wynne Jones, Llandudno Queen of Welsh Resorts (Ashbourne: Landmark, 2002)
E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Lerpwl, 1947)
Rev. Robert Williams, The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood (1835)
C.Michael Hogan ac Amy Gregory, History and architecture of Bodysgallen Hall, North Wales (Lumina Technologies, 2006)

Cyfeiriadau

Conwy (tref)
Llandudno
Pentrefi Conwy
Plwyfi Cymru
Gloddaeth

Hen blasdy yn ardal y Creuddyn, bwrdeisdref sirol Conwy, yw Gloddaeth. Saif ym mhlwyf Llanrhos i'r de o dref Llandudno.

Hanes

Yn Oes y Tywysogion Gloddaeth oedd un o'r "trefi" canoloesol pwysicaf yng nghwmwd y Creuddyn, cantref Rhos. Yn ôl tradoddiad, sefydlwyd plasdy yno gan un Iorwerth Goch o'r Creuddyn, efallai yn y 13g. Roedd ei ddigynydd Gruffudd ap Rhys ap Gruffudd o'r Goddaeth, yn byw yno ym 1448. Yn y flwyddyn honno collodd saith o'i blant (pum mab a dwy ferch) i'r Pla. Canodd y bardd Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd farwnad i'r saith.

Ond er bod iddo hanes hen, mae'r plasdy presennol yn dyddio i'r 16g. Fe'i codwyd yn oes Elisabeth I o Loegr gan Thomas Mostyn, aelod o deulu grymus y Mostyniaid. Cefnogai'r Mostyniaid achos y Tuduriaid adeg Rhyfeloedd y Rhosynnau, ac ymladdodd Rhisiart ap Hywel, Arglwydd Mostyn, ym myddin Harri Tudur ym Maes Bosworth (1485), gan arwain 1,500 o wŷr y gogledd. Yn ôl yr hanes, gwrthododd Rhisiart le yn llys y brenin newydd, gan ateb ei fod yn well ganddo fyw yng Ngloddaeth "gyda'i bobl ei hun".

Bu plasdy Gloddaeth yn gartref i un o'r casgliadau pwysicaf o lawysgrifau Cymreig. Cafodd y llyfrgell hynafol ei symud i blasdy Mostyn yn ddiweddarach. Cyfeirir atyn nhw fel 'Llawysgrifau Mostyn'.

Ar bentan prif aelwyd y plasdy ceir y geiriau
Heb Dduw, heb Ddim.
Duw a Digon.

Parhaodd rhai aelodau o'r teulu i fyw yno hyd at 1935 pan gafodd ei defnyddio fel ysgol breswyl i ferched, a gaeodd ym 1964. Ym 1965, rhoddodd Arglwydd Mostyn y brydles i Goleg Dewi Sant (St David's College), ysgol breifat i fechgyn, ac erbyn hyn mae'r neuadd yn un o adeiladau'r coleg hwnnw.

Cyfeiriadau
E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Lerpwl, 1947)
Rev. Robert Williams, The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood (Dinbych, 1835)

Adeiladau ac adeiladwaith yr 16eg ganrif
Llandudno
Plasdai Conwy
Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Lugo

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Galisia yn Sbaen yw Lugo. Mae'n bridddinas y dalaith o'r un enw.

Sefydlwyd y ddinas rhwng 26 CC a 12 CC gan Paulus Fabius Maximus, legad yr ymerawdwr Augustus, a roddodd yr enw Lucus Augusti iddi i anrhydeddu'r ymerawdwr. Nid oes sicrwydd ynghylch ystyr Lucus, ond gall ei fod yn dod o enw'r duw Celtaidd Lugus, (Lleu yn Gymraeg).

Saif y ddinas 465 uwch lefel y môr, ar dir uchel uwchben Afon Miño. Gyda phoblogaeth o 94,271, Lugo yw pedwerydd dinas Galicia o ran maint.

Adeiladwyd muriau Rhufeinig y ddinas yn niwedd y 3g a dechrau'r 4g. Yn y flwyddyn 2000, enwyd hwy yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Galisia
Craig-y-don

Maesdref o Landudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Craig-y-don neu Craig-y-Don. Fe'i lleolir yng nghymuned Llandudno; yn ogystal mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanrhos.

Mae Craig-y-don yn cynnwys arfordir a'i rhodfa môr ar Fae Llandudno i'r de-ddwyrain o'r dref, gan gynnwys: East Parade, Craig-y-Don Parade, Bedford Crescent a Ffordd Colwyn i gyfeiriad Rhiwledyn a Bae Penrhyn i'r dwyrain. Ar un adeg bu cryn dipyn o dir glas rhwng Craig-y-don a'r dref, ond dros y degawdau diwethaf codwyd sawl adeilad a chaonlfan siopio yno. Cyferbyn Caeau Bodafon ar ddiwedd y prom ceir pwll ymdrochi i blant gyda chaffi a chyfleusterau eraill. Mae'r traeth yn braf, yn gymysg o gerrig mân a thywod, a chyfyd creigiau calchfaen Rhiwledyn yn ei ben eithaf.

Ceir y rhan fwyaf o'r siopau ar Ffordd y Frenhines ac ardal breswyl o'i gwmpas. I'r de o Ffordd y Frenhines ceir sawl ffordd fel Roumania Drive a enwyd i ddathlu ymweliad Carmen Sylva, brenhines Rwmania, â Llandudno ym 1890. Tu ôl i'r ardal breswyl cyfyd bryn coediog Gloddaeth, sy'n gorwedd rhwng Craig-y-don, Llanrhos a Bae Penrhyn, ac a fu'n rhan o dir plasdy hynafol Gloddaeth.

Mae'r eglwysi yn cynnwys Eglwys Sant Paul (Eglwys yng Nghymru) ger y rhodfa môr, a godwyd ym 1893/95.

Fel y rhan fwyaf o Landudno, mae canran uchel o dir Craig-y-don yn eiddo i ystad teulu Mostyn, sy'n un o dirfeddianwyr mwyaf gogledd Cymru. Ni fu'r ardal yn arbennig o Gymraeg ers iddi ddechrau datblygu ddiwedd y 19eg ganrif, ond erbyn heddiw ceir canran uchel o bobl o Loegr a lleoedd eraill wedi symud yno i ymddeol.

Llyfryddiaeth
Ivor Wynne Jones, Llandudno Queen of Welsh Resorts (Ashbourne: Landmark, 2002)

Cyfeiriadau

Llandudno
Pentrefi Conwy
Vigo

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Galisia yn Sbaen yw Vigo. Saif ar lan y môr yn nhalaith Pontevedra. Yn 2005 roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 293,725, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 420,672. Y diwydiannau pwysicaf yw pysgota ac adeiladu llongau, ac mae'r tîm peldroed, Celta de Vigo, yn adnabyddus.

Adeiladwyd Vigo ar safle bryngaer (Castro) a thref Rufeinig; credir fod yr enw "Vigo" yn dod o'r Lladin Vicus. Yn 1585 a 1589 ymosododd Francis Drake ar y ddinas a llosgi llawer o adeiladau, ac yn ddiweddarach ymosododd y Twrciaid arni. Yn 1656 adeiladwyd muriau i'w hamddiffyn. Cipiwyd y ddinas gan y Saeson yn 1719 a chan y Ffrancwyr yn 1808. Tyfodd yn gyflym yn ystod y 19g a'r 20g.

Pobl enwog o Vigo 
 Antonio Fernández: arlunydd
 Antonio M. Perez: pennaeth cwmni Eastman Kodak 
 Ángel Lemos: arlunydd
 Cesáreo González: cynhyrchydd ffilm
 Martín Codax: bardd

Dinasoedd Sbaen
Galisia
Vicus

Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig, defnyddid y gair Lladin vicus (lluosog vici) am sefydliad oedd wedi tyfu o amgylch safe Rufeinig, fel rheol gaer Rufeinig. Roedd vicus yn wahanol i'r civitates, oedd wedi eu sefydlu a'u cynllunio'n swyddogol fel canolfan i'r boblogaeth leol (er enghraifft Venta Silurum (Caerwent), ac yn wahanol hefyd i'r coloniæ, oedd wedi eu sefydlu ar gyfer cyn-filwyr, a'r  municipia, oedd wedi datblygu o sefydliadau oedd yn bod eisoes.

Nid oedd y vici wedi eu cynllunio, ac nid oedd unrhyw statws cyfreithiol iddynt. Fel rheol roeddynt dan awdurdod prif swyddog y gaer Rufeinig. Roeddynt wedi tyfu ohonynt eu hunain, ac yn cynnwys marsiandïwyr oedd yn elwa ar bresenoldeb y milwyr Rhufeinig a gwragedd (answyddogol) y milwyr.

Credir fod dinas Vigo yn Galicia, Sbaen yn cael ei henw o "vicus". Un enghraifft yng Nghymru yw'r vicus a dyfodd o amgylch caer Rufeinig Segontium.

Yr Ymerodraeth Rufeinig
Segontiaci

Llwyth Celtaidd ym Mhrydain oedd y Segontiaci. Cyfeirir atynt gan Iŵl Cesar wrth roi hanes ei ail ymgyrch ym Mhrydain yn 55 CC yn ei Commentarii de Bello Gallico. Wedi iddo ennill buddugoliaeth yn erbyn Cassivellaunus yn nyffryn Afon Tafwys, ildiodd nifer o lwythau iddo, yn cynnwys y Segontiaci..

Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu fod cysylltiad rhwng y Segontiaci ag enw caer Rufeinig Segontium yng Ngwynedd. Fodd bynnag, mae'r ffaith eu bod wedi dod i gysylltiad a byddin Cesar mor fuan ar ôl iddo lanio yn awgrymu mai llwyth o dde-ddwyrain Lloegr oeddynt.

Nodiadau

Llwythau Celtaidd Lloegr
Akbar Mawr

Ymerawdwr Ymerodraeth y Mughal yn India o 1556 hyd 1605 oedd Jalaluddin Muhammad Akbar (Wrdw: جلال الدین محمد اکبر, Jalāl ud-Dīn Moḥammad Akbar), a elwir yn Akbar Mawr (Akbar-e-Azam) (15 Hydref neu 23 Tachwedd 1542 – 12 Hydref 1605). Ystyrir mai ef yw’r mwyaf o’r Ymerodron Mughal.

Ganed Akbar yn Umarkot yn Sind, lle roedd ei rieni wedi gorfod mynd am loches wedi i’w dad gael ei orchfygu gan Sher Shah. Llwyddodd ei dad, Humayun, i adfeddiannu Delhi yn 1555. Daeth Akbar yn ymerawdwr yn 1556 pan nad oedd ond tair ar ddeg oed, ar farwolaeth ei dad. Yn ystod ei deyrnasiad llwyddodd i sicrhau ffiniau’r ymerodraeth trwy orchfygu disgynyddion Sher Shah o Affganistan, a gorchfygu’r arweinydd Hindŵaidd Hemu yn Ail Frwydr Panipat. Ychwanegodd Malwa (1562), Gujarat (1572), Bengal (1574), Kabul (1581), Kashmir (1586), a Kandesh (1601) at yr ymerodraeth. Roedd Akbar yn nodedig am ei oddefgarwch crefyddol. Gwnaeth i ffwrdd a’r dreth jizya a godid ar ddeiliad nad oeddynt yn ganlynwyr Islam, a gwellodd y berthynas gyda’r Rajput, gan briodi nifer o dywysogesau Rajput. Penododd Hindwaid i swyddi uchel, ac roedd ganddo berthynas dda â'r Eglwys Gatholig.

Roedd gan Akbar nifer fawr o ddiddordebau; roedd yn bensaer, arlunydd, gôf, dyfeisiwr, awdur a diwinydd ymysg pethau eraill. Casglodd weithiau celf o wahanol rannau o’r byd, a gwnaeth gasgliadau o lenyddiaeth. Bu farw yn Agra a chladdwyd ef mewn mawsolewm yn Sikandra, gerllaw Agra. Dilynwyd ef gan ei fab, Jahangir.

Cyfeiriadau

Hanes India
Genedigaethau 1542
Marwolaethau 1605
Maastricht

Dinas yn ne-ddwyrain yr Iseldiroedd yw Maastricht (Ynganiad: , Limbwrsieg - Mestreech), prifddinas talaith Limburg. Saif ar lannau afon Meuse. Mae'n ganolfan ddiwylliannol sy'n gartref i sawl adeilad hanesyddol yn cynnwys yr eglwys hynaf yn y wlad, a sefydlwyd yn y 6g. Mae ei diwydiannau traddodiadol yn cynnwys cynhyrchu crochenwaith a brethyn.

Arwyddwyd Cytundeb Maastricht (ei henw iawn yw Cytundeb yr Undeb Ewropeaidd) yn y ddinas gan aelod-wladwriaethau y Gymuned Ewropeaidd ym 1992 i greu yr Undeb Ewropeaidd.

Gefeilldrefi 
 Liège, Gwlad Belg
 Koblenz, Yr Almaen
 Rama, Nicaragwa

Dinasoedd yr Iseldiroedd
Limburg
Ysgol Llanddeusant

Ysgol gynradd yn Llanddeusant, Ynys Môn oedd Ysgol Gynradd Llanddeusant, a oedd yn addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Adeiladwyd yn 1847. Roedd yr ysgol yn nalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Hanes
Agorwyd yr ysgol wreiddiol yn 1847.

Roedd 35 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, daeth 60% o gartrefi lle roedd Cymraeg yn brif iaith ond disgwyliwyd i'r holl ddisgyblion siarad yr iaith yn rhugl erbyn cyrraedd Cyfnod Allweddol 2.

Yn 2009 cyhoeddwyd cau'r ysgol oherwydd i'r nifer o ddisgyblion ddisgyn o dan 20.

Er gwaethaf ymdrechion pobl leol i'w hachub, caewyd Ysgol Gynradd Llanddeusant ym mis Gorffennaf 2011 ar ôl gwasanaethu'r pentref am 160 mlynedd. Ar yr 2il o Hydref 2013, rhoddodd Pwyllgor Cynllunio Cyngor Ynys Môn ganiatâd i'r Cyngor ddymchwel adeilad yr ysgol a chodi 8 o dai ar y safle.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan swyddogol 

Llanddeusant
Llanddeusant
Sefydliadau 1847
Ysgol Uwchradd Bodedern

Ysgol ddwyieithog Cymraeg a Saesneg ar Ynys Môn yw Ysgol Uwchradd Bodedern a leolir ym Modedern yng nghanol cymuned Bro Alaw. Sefydlwyd yr ysgol yn 1977.

Prifathro presennol yr ysgol yw Paul Matthews-Jones a'r Dirprwy bennaethiaid yw Rowena Lloyd Saunderson a Sion Lloyd.

Caiff penaethiad blynyddoedd eu penodi bob 5 mlynedd. Mae yna llawer o chwaraeon yn yr ysgol a cheir 56 ystafelloedd dosbarth. Rhennir pob blwyddyn i 6 o ddosbarthiadau cofrestru sef Alaw, Branwen, Ceinwen, Dwynwen, Edwen a Ffraw.

Mae yna 6 gwers y dydd a 30 gwers yr wythnos ac maen nhw yn parhau am 50 munud yr un. Enillodd yr ysgol wobr y Daily Post ym 2014 am fod yr Ysgol Uwchradd gorau yng Ngogledd Cymru.

Dathlwyd ei phen-blwydd yn bedwar deg mlwydd oed ym Medi 2017 a chrëwyd sioeau o'r enw 'O No Ffor 0' ac 'Y Ddraig a chollodd ei Brath' fel rhan o'r dathliadau.

Yn 2018 roedd tua 650 o ddsgyblion yn yr ysgol.

Y Gymraeg
Daw 58% o'r disgyblion o gartrefi Cymraeg eu hiaith, ond dywedir y gallai 86% o'r disgyblion siarad yr iaith i safon iaith gyntaf.

Cyn ddisgyblion
George North - chwarewr rygbi i Gymru
Tudur Owen - comedïwr a chyflwynydd teledu a radio
Marlyn Samuel - awdures
Manon Awst - artist a bardd

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
Ysgol Gynradd Bodedern
Ysgol Bryngwran
Ysgol y Ffridd, Gwalchmai
Ysgol Llannerchymedd
Ysgol Rhyd y Llan
Ysgol Pencarnisiog
Ysgol Gymraeg Morswyn

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan Ysgol Uwchradd Bodedern 

Bodedern
Bodedern
Sefydliadau 1977
Cyfres y Fil

Cyfres o lyfrau Cymraeg a gyhoeddwyd ac a olygwyd gan Owen Morgan Edwards rhwng 1901 a 1916 yw Cyfres y Fil. Fe'i henwir felly am fod y golygydd wedi galw am fil o danysgrifwyr i'r gyfres yn ei gylchgrawn Cymru. Bwriad O. M. Edwards oedd cael cyfres o argraffiadau safonol, deniadol a rhad o waith prif lenorion y Gymraeg. Maent yn llyfrau bychain unffurf gyda chloriau glas tywyll, wedi'u hargraffu yn gain. Cafwyd 37 o gyfrolau (yn cynnwys geiriadur Cymraeg) cyn i'r gyfres fethu ym 1916 oherwydd diffyg gwerthiant. Cawsant eu cyhoeddi gan y golygydd yn Llanuwchllyn, Meirionnydd. Maent yn debyg iawn o ran diwyg i'r gyfres Llyfrau ab Owen, a chymysgir rhyngddynt weithiau.

Cynwyswyd yn y gyfres gwaith llenorion fel Dafydd ap Gwilym (1901), Iolo Goch (1915), Goronwy Owen (dwy gyfrol, 1902), Iolo Morgannwg (1913) ac nifer o awduron eraill.

Teitlau
Gwaith Dafydd ab Gwilym (1901)
Gwaith Goronwy Owen - Cyfrol I (1902)
Gwaith Goronwy Owen - Cyfrol II (1902)
Gwaith Ceiriog (1902)
Gwaith Huw Morus (1902)
Beirdd y Berwyn (1903)
Gwaith Ap Vychan (1903) 
Gwaith Islwyn (1903)
Gwaith Owen Gruffydd (1904)
Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr) (1904)
Gwaith Edward Morus (1904)
Gwaith John Thomas (1905)
Gwaith Glan y Gors (1905)
Gwaith Gwilym Marles (1905)
Gwaith Ann Griffiths (1905)
Gwaith Eben Fardd (1906)
Gwaith Samuel Roberts (S.R.) (1906)
Gwaith Dewi Wyn (1906)
Gwaith Joshua Thomas (1907)
Geiriadur Cymraeg (1907)
Gwaith Ieuan Glan Geirionydd (1908)
Gwaith yr Hen Ficer (Ficer Prichard) (1908)Gwaith Alun (1909)Gwaith Twm o'r Nant - Cyfrol I (1909)Gwaith Twm o'r Nant - Cyfrol II (1910)Gwaith Twm o'r Nant Cyf II ar Wicidestun</ref>Yr Hwiangerddi (1910)Gwaith Gwilym Hiraethog (1911)Beirdd y Bala (1911)Y Diarhebion (1912)Gwaith Edward Richard ac Ieuan Brydydd Hir (1912)Gwaith Caledfryn (1913)Gwaith Iolo Morgannwg (1913)Gwaith Mynyddog - Cyfrol I (1914)Gwaith Sion Cent (1914)Gwaith Iolo Goch (1914)Gwaith Mynyddog - Cyfrol II (1915)Gwaith Emrys'' (1916)

Cyfeiriadau

Cyfres y Fil
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau'r 1900au
Llyfrau'r 1910au
Teruel

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Aragón yn Sbaen yw Teruel. Teruel yw prifddinas y dalaith o'r un enw, a gyda poblogaeth o 34,240 yn 2006, hi yw'r briffddinas talaith leiaf ei phoblogaeth yn Sbaen. Saif lle mae Afon Guadalaviar ac Afon Alfambra yn cyfarfod, 915 medr uwch lefel y môr.

Ar ddechrau Rhyfel Cartref Sbaen, cipiwyd Teruel gan gefnogwyr Franco. Llwyddodd milwyr y weriniaeth i adfeddiannu'r ddinas, yr unig ddinas iddynt ei chipio yn ystod y rhyfel, ond ar 22 Chwefror 1938 cipiodd milwyr Franco y ddinas eto.

Nodwedd fwyaf arbennig Teruel yw ei phensaerniaeth mudéjar, a enwyd fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Mae Eglwys Gadeiriol Santa María de Teruel hefyd yn nodedig.

Dinasoedd Sbaen
Aragón
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Symbolau gwyddbwyll yn Unicode

Dyma'r symbolau darnau gwyddbwyll yn Unicode.

Os allwch chi ddim gweld darn gwyddbwyll yn y tabl i fyny, gweler y ddelwedd isod. Mae'r darnau yn darlunio gan dau ffont (DejaVu Sans, FreeSerif, Quivira, Pecita).

Gwyddbwyll

ru:Шахматные фигуры#Символы в Юникоде
Guadalupe, Cáceres

Tref (municipio) yn nhalaith Cáceres yng nghymuned ymreolaethol Extremadura yn Sbaen yw Guadalupe. Mae'r boblogaeth yn 2,396. Yn ôl traddodiad, cafodd gwladwr o'r enw Gil Cordero o Alía hyd i ddelw o'r Forwyn Fair tua diwedd y 13g neu ddechrau'r 14g. Tyfodd sefydliad eglwysig yma, ac yna bentref o'i gwmpas. Mae'r fynachlog Real Monasterio de Nuestra Señora de Guadalupe a adeiladwyd yn y 14eg a'r 15g yn gasgliad o adeiladau nodedig iawn, gyda dylanwad mudéjar cryf ar y bensaerniaeth. Yn 1993 enwyd y fynachlog yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Trefi Sbaen
Mudéjar

Mudéjar yw'r enw a roddir i ddilynwyr Islam a arhosodd yn y tiriogaethau oedd wedi eu concro gan y Cristionogion yn Al-Andalus yn Sbaen yn ystod y Reconquista, ond heb droi at Gristionogaeth. Daw o'r gair Arabeg Mudajjan مدجن, "rhai sy'n derbyn darostyngiad". Wedi cwymp Granada yn Ionawr 1492, caniatawyd i'r Mudéjar barhau i ddilyn eu crefydd am beth amser, ond erbyn canol y 16g gorfodwyd hwy i droi at Gristionogaeth, a gelwid hwy y Morisgiaid.

Defnyddir y gair hefyd am arddull mewn pensaerniaeth, a geir yn arbennig yn Aragon a Castilla, yn dyddio o'r 12g hyd y 16g, sy'n dangos dylanwad Islamaidd cryf. Bathwyd y term Arddull Mudejar gan José Amador de los Ríos yn 1859.

Pensaernïaeth
Hanes Sbaen
Islam
Crefydd yn Sbaen

ru:Мудехар
Rhiwledyn

Penrhyn creigiog ar arfordir gogledd Cymru sy'n codi 141 metr (463 troedfedd) uwch lefel y môr yw Rhiwledyn a adnabyddir hefyd fel Trwyn y Fuwch, Trwyn y Gogarth neu'r Gogarth Fach (Saesneg: Little Orme), Cyfeirnod OS: SH8182. Mae'n un o ddau benrhyn calchfaen sy'n gorwedd yn nau ben Bae Llandudno, ym mwrdeistref sirol Conwy; Pen y Gogarth, i'r gorllewin, yw'r ail a'r mwyaf o'r ddau. Mae'n gorwedd rhwng Craig-y-don i'r gorllewin a Bae Penrhyn i'r dwyrain ac yn ffurfio pwynt gogledd-ddwyreiniol y Creuddyn.

Cyfeirio at  greigiau'r penrhyn hwn o dir a wna'r enw hynafol 'Creigiau Rhiwledyn' neu 'Raulyn' fel y'i sillefid yn 1284. Rhestrir pwynt uchaf y penrhyn yn gopa HuMP dan yr enw Creigiau Rhiwledyn.

Defnydd tir
Mewn cyferbyniaeth â'r Gogarth dros y bae, ni chafodd Rhiwledyn ei ddatblygu ar gyfer cloddio copr na twristiaeth. Ond agorwyd chwarel calchfaen ganol y 1800au ar ochr Bae Penrhyn. Canolwyd y gwaith ym Mhorth Dyniewyd ac fe'i gwasanaethwyd gan dramffordd chwarel; daeth y chwarelu i ben ym 1936. Defnyddir rhai o'r llethrau isaf ar gyfer ffermio, fel porfa defaid yn bennaf.

Ers y 1970au mae creigiau'r gogledd yn boblogaidd gan ddringwyr sy'n ceisio sialens, ond mae'r dringo'n anodd ac yn gofyn am gryn brofiad gan fod y graig yn anniogel weithiau.

Ecoleg
Mae rhannau o Riwledyn (yn bennaf Gwarchodfa Natur Rhiwledyn) yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Mae'n warchodfa adar yn ogystal, gyda wardeiniaid yn cadw golwg ar yr adar môr niferus. Gellir gweld yr adar hyn trwy gymryd taith ar hyd gwaelod y clogwynni mewn cychod bach, sy'n rhedeg o Landudno yn yr haf.

Rhed Llwybr Gogledd Cymru ar draws Rhiwledyn, gan ddefnyddio'r llwybrau cyhoeddus sy'n arwain i'r copa.

Hanes
Bu pobl yn byw ar Riwledyn ar ddechrau Hen Oes y Cerrig, a chafwyd hyd i olion o'r cyfnod yn ogof Pant y Wennol.

Darganfuwyd celc bychan o waith metel Celtaidd o gyfnod Oes yr Haearn mewn ogof ar y penrhyn.

Yn yr Oesoedd Canol gorweddai Rhiwledyn yng nghwmwd y Creuddyn, cantref Rhos. Ceir adfeilion capel canoloesol cysegredig i'r 'Forwyn Fair o'r Penrhyn', ar y llethrau isaf ger Hen Neuadd Penrhyn; rhoddwyd gorau i'w ddefnyddio ym 1930 ac mae'r adfeilion mewn cyflwr drwg erbyn heddiw.

Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i olion gwasg gudd, a ddefnyddiwyd i argraffu 
llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan y reciwsant lleol Robert Pugh o'r Penrhyn a'i gaplan y Tad William Davies i argraffu Y Drych Cristianogawl (gan Robert Gwyn neu Gruffydd Robert), y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Llochesant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I o Loegr ym Mai 1586.
{{clirio{{

Oriel luniau

Cyfeiriadau

Ffynonellau
Ivor Wynne Jones, Llandudno Queen of Welsh Resorts (Ashbourne, Swydd Derby: Landmark, 2002)

Dolenni allanol
  Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru: Rhiwledyn 

Arfordir Conwy
Llandudno
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Pentiroedd Cymru
Reconquista

Y Reconquista (Sbaeneg a Portiwgaleg am "Ail-goncwest") yw'r enw a roddir ar y cyfnod o 750 mlynedd pan ad-enillodd y Cristionogion y rhannau o Benrhyn Iberia oedd wedi dod dan lywodraeth Islamaidd fel rhan o Al-Ándalus (Arabeg الأندلس, al-andalus).

Cipiwyd Hispania oddi wrth y Fisigothiaid gan yr Umayyad yn gynnar yn yr 8g. Dechreuodd y Reconquista bron yn syth gyda Brwydr Covadonga yn 722, ond dim ond yn araf yr enillwyd tir gan y Cristionogion yn y cyfnod cynnar.Y ffigwr enwocaf yn y brwydrau hyn oedd El Cid (Rodrigo Díaz) yn yr 11g. Cyflymodd y broses yn y 13g ar ôl uno teyrnasoedd Castilla a León dan y brenin Fernando III. Erbyn canol y 13g dim ond Teyrnas Granada oedd yn parhau yn eiddo'r Mwslimiaid.

Daeth y Reconquista i ben ar 2 Ionawr 1492, pan ildiodd Granada i'r Cristionogion. Alltudiwyd y brenin olaf, Abu 'abd Allah Muhammad XII.

Hanes Sbaen
Al-Andalus
Yr Oesoedd Canol
Deu-chwilfrydig

Term ar gyfer person sy'n uniaethu'n heterorywiol yn gyffredinol ond sy'n teimlo neu ddangos rhyw ddiddordeb rhywiol tuag at berson o'r un ryw yw deu-chwilfrydig. Weithiau cymhwysir y term at berson sy'n uniaethu'n gyfunrywiol ond sy'n teimlo neu ddangos rhyw ddiddordeb rhywiol tuag at berson o'r rhyw arall. Awgryma'r term bod yr unigolyn heb unrhyw brofiad rhywiol – neu efallai gydag ychydig o brofiad – o'r fath yna, ond gall berson parháu i hunan-uniaethu'n ddeu-chwilfrydig os nad ydynt yn teimlo fel eu bod wedi archwilio'r teimladau hyn yn ddigonol, neu os nad ydynt yn ystyried eu teimladau yn wir ddeurywiol.

Disgrifiad 
Fel y mwyafrif o gynigion i ddiffinio rhywioldeb, mae anghydfod dros addasrwydd y label deu-chwilfrydig. Pa fodd bynnag, fe dderbynir yn gyffredinol gall berson cael eu hystyried yn ddeu-chwilfrydig os ydynt:

 yn ystyried, cymryd diddordeb mewn, neu fel arall yn cael eu hatynnu i'r syniad o groesi gororau eu cyfeiriadedd rhywiol arferol a chael perthynas ramantus ac/neu rywiol gydag aelod o'r un ryw (os taw heterorywiol yw eu cyfeiriadedd rhywiol) neu'r ryw arall (os taw cyfunrywiol yw eu cyfeiriadedd rhywiol).
 o ddifrif yn ystyried uniaethu'n ddeurywiol, ond heb wneud hynny eto.

Gweler hefyd 
 Chic deurywiol
 Cwestiynu (rhywioldeb a rhywedd)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Canllaw Online: Rhywioldeb  – adran ar "chwilfrydig"
  Metroactive Features | Bisexual Community: Bi & Bi – erthygl sy'n crybwyll y term deu-chwilfrydig
  happen, match.com's advice center: Are all straight women bi-curious?
  Laurie Essig, Salon Magazine: "Heteroflexibility" 

Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Deurywioldeb
Ysgol Dyffryn Teifi

Ysgol gyfun ddwyieithog a leolir yn Llandysul, Ceredigion oedd Ysgol Dyffryn Teifi.

Sefydlwyd yr ysgol ar ei ffurf presennol, ar hen safle'r ysgol ramadeg, ym 1984 yn dilyn aildrefnu addysg yn Nyffryn Teifi. Yn 2016 caewyd yr ysgol ac agorwyd ysgol newydd yn Llandysul, sef Ysgol Bro Teifi. Mae hanes yr ysgol yn dyddio'n ôl i'r 19g, pan adnabyddwyd hi fel Ysgol Ramadeg Llandysul neu Ysgol Ramadeg Dyffryn Teifi.

Gwasanaethodd ddisgyblion ardaloedd canol Ceredigion a gogledd Sir Gaerfyrddin, a oedd yn dymuno dilyn addysg uwchradd trwy gyfrwng y Gymraeg. Yn academaidd cafwyd cofnod da o gyrhaeddiad ar ran yr ysgol ar lefelau, lleol, rhanbarthol ac yn genedlaethol a bu'r ysgol yn fuddugol mewn sawl cystadleuaeth genedlaethol megis yr Urdd. Rhoddwyd pwyslais o fewn yr ysgol ar werthoedd traddodiadol Gymreig, trwy gynnal gwasanaethau, gwersi a gweithgareddau eraill drwy gyfrwng yr iaith a thrwy mentrau eraill o fewn y gymuned lleol.

Yn 2001 roedd 570 o ddisgyblion yn yr ysgol, disgynodd y niferau hyn yn ddiweddarach, ond cynyddodd unwaith eto i 527 yn 2007, a disgwylid i'r niferau barhau i gynyddu'n raddol. Daeth 78% o'r disgyblion o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith yn 2001, cynyddodd y canran hyn i 83% yn 2007, gyda 91% o'r holl disgyblion yn siarad yr iaith i safon iaith gyntaf.

Cyn-ddisgyblion enwog
''Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Teifi

Fflur Dafydd - bardd, awdures, cantores
Joshua Gerwyn Elias
John Ceredig Evans
Aled Gwyn Jones
John Bowen Jones
T. Llew Jones - bardd, awdur
Emyr Llewelyn - ymgyrchwr gwleidyddol, mab T. Llew Jones
Ryland Teifi - actor, canwr, cyfansoddwr

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol yr ysgol 
Atgofion Ysgol Ramadeg Dyffryn Teifi - David Milwyn Evans, BBC Cymru

Cyfeiriadau

Dadsefydliadau 2016
Llandysul
Sefydliadau 1984
Dyffryn Teifi
Dyffryn Teifi
J. R. Jones

Am sylfaenydd y Bedyddwyr Albanaidd yng Nghymru, gweler J. R. Jones, Ramoth.

Athronydd ac awdur Cymreig oedd John Robert Jones, sy'n fwy adnabyddus fel J. R. Jones (4 Medi 1911 – 3 Mehefin 1970).

Bywgraffiad
Ganed J. R. Jones ym Mhwllheli, Gwynedd. Bu'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, gan raddio gyda dosbarth cyntaf mewn athroniaeth cyn gwneud M.A. yn Aberystwyth a D. Phil. yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

Dychwelodd i Aberystwyth fel darlithydd yn 1939, a bu yno hyd nes cael ei benodi'n Athro Athroniaeth ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe yn 1952, lle bu hyd ei farwolaeth. Roedd yn briod â Julia Roberts, ac roedd ganddynt un ferch fabwysiedig.

Roedd yn un o gefnogwyr cynharaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac ysgrifennodd nifer o lyfrau ar yr iaith gan gynnwys ei lyfr Prydeindod a oedd yn rhannol yn ymateb i syniadau newydd Owain Owain ar bwysigrwydd Y Fro Gymraeg. Ysgrifennodd hefyd ar grefydd.  Dylanwadau eraill arno oedd: Paul Tillich, Simone Weil a Ludwig Wittgenstein.

Mae 'Wedi'r Storm' gan Gerallt Lloyd Owen, a gyhoeddwyd yn y gyfrol Cerddi'r Cywilydd, yn gerdd er cof am J. R. Jones.

Llyfryddiaeth
Mae llawer o bamffledi J.R. Jones bellach wedi eu digido gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ac i'w darllen a lawrlwytho am ddim o lyfrgell y Coleg sydd ar ei gwefan: https://llyfrgell.porth.ac.uk/Default.aspx?search=jr%20jones&show=cats&page=1&fp=0

Gwaith J. R. Jones
 Yr Argyfwng Gwacter Ystyr ar lyfrgell Coleg Cymraeg Cenedlaethol cyhoeddwyd gyntaf gan (Llyfrau’r Dryw, 1964)
 Prydeindod ar lyfrgell Coleg Cymraeg Cenedlaethol cyhoeddwyd gyntaf gan (Llyfrau’r Dryw, 1966)
 A Raid i’r Iaith ein Gwahanu? (Undeb Cymru Fydd, 1967)
 Ac Onide ar lyfrgell Coleg Cymraeg Cenedlaethol cyhoeddwyd gyntaf gan (Llyfrau’r Dryw, 1970)
 Gwaedd yng Nghymru (Cyhoeddiadau Modern Cymreig, 1970)

Cyhoeddodd hefyd nifer fawr o ysgrifau mewn cyfnodolion megis Efrydiau Athronyddol, Y Traethodydd, Proceedings of the Aristotelian Society ac eraill.

Astudiaethau
 Cofio J. R. Jones: dau anerchiad (Caernarfon: Gwasanaeth Llyfrgell Cyngor Sir Gwynedd, 1990)
 Dewi Z. Phillips J. R. Jones, Cyfres Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)
 E. R. Lloyd-Jones, Llên y Llenor: J. R. Jones (Gwasg Pantycelyn, 1997)

Cyfeiriadau

Academyddion Cymreig
Academyddion Prifysgol Abertawe
Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Athronwyr Cymreig yr 20fed ganrif
Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Genedigaethau 1911
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Marwolaethau 1970
Pobl o Lŷn
Y gosb eithaf

Y gosb eithaf yw’r term a ddefnyddir am y wladwriaeth yn dienyddio drwgweithredwr fel cosb am drosedd.

Yn hanesyddol, defnyddid y gosb eithaf i ryw raddau gan bron bob cymdeithas trwy’r byd. 
Erbyn hyn mae bron pob gwlad yn Ewrop wedi diddymu’r gosb eithaf, ac mae hyn hefyd yn wir am lawer o wledydd eraill. Defnyddir y gosb eithaf o hyd yn yr Unol Daleithiau, Tsieina, Japan, India, llawer o wledydd Affrica a’r rhan fwyaf o wledydd y Dwyrain Canol.

Yn y rhan fwyaf o wledydd sy’n parhau i ddefnyddio cosb marwolaeth, fe’i cedwir ar gyfer troseddau fel llofruddiaeth neu deyrnfradwriaeth, ond mae rhai gwledydd, megis Tsieina, yn ei defnyddio ar gyfer troseddau eraill, er enghraifft llygredd.

Yn 2006, dienyddiwyd drwgweithredwyr yn Bahrain, Bangladesh, Botswana, Tsieina, Yr Aifft, Gini Gyhydeddol, Indonesia, Iran, Irac, Japan, Iorddonen, Gogledd Corea, Coweit, Maleisia, Mongolia, Pacistan, Sawdi Arabia, Singapôr, Somalia, Sudan, Syria, Wganda, yr Unol Daleithiau, Fietnam a Yemen.
	
Roedd  91% o’r rhain mewn chwech gwlad:

 Tsieina (o leiaf  1,010, efallai lawer mwy)
 Iran (177)
 Pacistan (82)	
 Irac (o leiaf 65)	
 Sudan (o leiaf 65)	
 Unol Daleithiau (53)

Y gosb eithaf yng Nghymru 

Yng Nghymru, roedd Cyfraith Hywel yn caniatau dienyddio drwgweithredwr dan rai amgylchiadau, ond fel rheol gellid osgoi dienyddio am lofruddiaeth, er enghraifft, trwy dalu galanas. Wedi 1282, defnyddid Cyfraith Lloegr fel cyfraith droseddol yng Nghymru, a than hon gellid dienyddio am nifer fawr o droseddau. Gweinyddwyd y gosb eithaf am y tro olaf yng Nghymru ar 6 Mai 1958, pan grogwyd Vivian Tweed yng Ngharchar Abertawe am lofruddio William Williams.

Cafodd 130+ o garcharorion eu clirio o'r drosedd a'u rhyddhau ers y flwyddyn 1976.

Gweler hefyd 
 Tyburn, ardal o Lundain, sy'n enwog fel safle'r crocbren, a ddefnyddid am ganrifoedd fel y prif safle ar gyfer gweinyddu'r gosb eithaf
 Helen Prejean, ymgyrchydd o UDA yn erbyn y gosb eitha ac awdur Dead Man Walking (1993)

Cyfeiriadau 

Cosbau
Galanas

Taliad a wneid gan lofrudd a'i deulu i deulu y person a laddodd yn ôl Cyfraith Hywel oedd galanas. Ceir syniad tebyg yn Iwerddon (éricfine, coirp-díre) ac ymhlith yr Eingl-Sacsoniaid (wergeld). Ystyrid galanas yn un o'r Tair Colofn Cyfraith.

Roedd maint y galanas oedd yn daladwy yn dibynnu ar statws cymdeithasol y person a laddwyd, ond gallai amgylchiadau'r weithred o'i ladd effeithio ar y taliad hefyd. Er enghraifft, roedd lladd trwy wenwyn yn dyblu'r galanas oedd yn ddyledus. Roedd hyd yn oed berthnasau pell y llofrudd yn gorfod talu rhyw gyfran o'r galanas, gyda'r perthnasau agosaf yn talu mwy. Yn yr un modd, byddai perthynasau agosaf y person a laddwyd yn derbyn mwy. Roedd gwragedd yn talu hanner y swm oedd yn ddyledus gan ddynion. Roedd trydedd ran o'r galanas yn ddyledus oddi wrth y llofrudd ei hun, ei rieni a'i frodyr a chwiorydd. Rhennid y gweddill rhwng perthnasau eraill, gyda dwy ran o dair yn ddyledus gan y perthnasau ar ochr ei dad, a thraean gan y perthnasau ar ochr ei fam.

Defnyddid yr un rheolau ar gyfer derbyn galanas. Yn y llyfrau cyfraith sydd wedi goroesi, o'r 13g, mae traean o'r galanas yn daladwy i'r arglwydd, ond credir mai rhywbeth diweddar oedd hyn.

Ffynhonnell
 Dafydd Jenkins (1986) The law of Hywel Dda: law texts from mediieval Wales (Gwasg Gomer) ISBN 0-86383-277-6

Cyfraith Hywel
Elche

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Comunidad Valenciana yn Sbaen yw Elche (Falensieg: Elx). Saif yn nhalaith Alicante, ger glan Afon Vinalopó. Gyfa phoblogaeth o  219,032 yn 2006, Elche yw ail ddinas talaith Alicante.

Mae'r ddinas yn enwog am Goedwig Balmwydd Elche, a enwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Simone Weil

Athronydd ac awdures o Ffrainc oedd Simone Weil (3 Chwefror 1909 – 24 Awst 1943). Byddai weithiau'n ysgrifennu dan yr enw "Emile Novis".

Bywgraffiad
Ganed hi ym Mharis yn 1909, i deulu agnostig o dras Iddewig. Roedd yn hyddysg yn yr iaith Roeg erbyn ei bod yn 12 oed. Yn 1928 daeth yn gyntaf yn yr arholiadau am fynediad i'r École Normale Supérieure, lle astudiodd athroniaeth. Bu'n dysgu mewn ysgol i ferched yn Le Puy am gyfnod. Daeth yn amlwg mewn ymyrchu ar ran y gweithwyr. Yn 1934 cymerodd flwyddyn i ffwrdd o'i swydd fel athrawes i weithio mewn dwy ffatri, i gysylltu a'r gweithiwr cyffredin yn well. Yn 1936 ymladdodd dros y Weriniaeth yn Rhyfel Cartref Sbaen. Tra yn Assisi yn yr Eidal yng ngwanwyn 1937, cafodd brofiad cyfriniol yn eglwys Sant Ffransis. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'n byw yn Marseille am gyfnod, yna yn 1942 teithiodd i'r Unol Daleithiau ac yna i Loegr. Er bod ei hiechyd yn dirywio, roedd yn mynnu peidio bwyta dim mwy nag yr oedd pobl y rhan o Ffrainc oedd dan reolaeth yr Almaen yn ei fwyta, a chyfrannodd hyn at ei marwolaeth mewn sanatoriwm yn Ashford, Swydd Caint yn 1943.

Cafodd ei hathroniaeth ddylanwad mawr ar bobl mewn nifer o wledydd; yng Nghymru roedd yn un o'r prif ddylanwadau ar yr athronydd J. R. Jones.

Llyfryddiaeth
 La Pesanteur et la Grace (1947)
 L'Enracinement
 Attente de Dieu (1950)
 Lettre à un religieux (1951)
 Oppression et Liberté (1955)

Athronwyr Ffrengig
Genedigaethau 1909
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1943
Pobl o Baris
Merched yr 20fed ganrif
222 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC    
227 CC 226 CC 225 CC 224 CC  223 CC 222 CC 221 CC 220 CC 219 CC 218 CC 217 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Clastidium; byddin Rufeinig dan Marcus Claudius Marcellus yn gorchfygu llwyth yr Insubres dan Viridomarus, ac yn cipio eu prifddinas Mediolanum (Milan heddiw). Mae Marcellus yn lladd Viridomarus a'i law ei hun yn ystod y frwydr, ac felly'n ennill y spolia opima am y trydydd tro yn hanes Rhufain.
 Brwydr Sellasia; Cleomenes III, brenin Sparta, yn cael ei orchfygu gan  Antigonus III, brenin Macedon, Cynghrair Achaea a'r Illyriaid dan Demetrius o Pharos. Mae byddin Antigonus III yn cipio Sparta, y tro cyntaf mewn hanes i'r ddinas gael ei meddiannu gan elyn.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Ctesibius (neu Tesibius) o Alexandria, dyfeisiwr a mathemategydd Groegaidd

222 CC
Damweiniau a digwyddiadau awyrennu

Diffinnir damwain awyrennu gan Atodiad 13 y Sefydliad Hedfan Sifil Rhyngwladol (ICAO). Gellir crynhoi'r diffiniad fel:

Digwyddiad sy'n gysylltiedig â gweithrediad awyren sy'n digwydd rhwng yr amser mae unrhyw berson yn byrddio'r awyren gyda'r bwriad o hedfan ac yr amser mae pob person wedi dat-fyrddio, lle bo:
a) person wedi ei anafu'n angheuol neu'n ddifrifol
b) yr awyren yn dioddef o ddifrod neu fethiant adeileddol; neu
c) yr awyren ar goll neu'n llwyr anghyraeddadwy.

Diffinnir digwyddiad awyrennu fel:
Digwyddiad ar wahân i ddamwain, sy'n gysylltiedig â gweithrediad awyren, sy'n effeithio neu gall effeithio ar ddiogelwch gweithrediad.

Dolenni allanol

  Y Sefydliad Hedfan Sifil Rhyngwladol (Atodiad 13)

Cyfeiriadau

Awyrennu
Robert John Rowlands (Meuryn)

Bardd, nofelydd, awdur plant a newyddiadurwr o Gymro oedd Robert John Rowlands (20 Mai 1880 – 2 Tachwedd 1967), a oedd yn adnabyddus fel awdur dan ei enw barddol Meuryn. Roedd yn arloeswr ym myd llenyddiaeth Gymraeg i blant.

Bywgraffiad

Ganed R. J. Rowlands yn Abergwyngregin, ger Bangor, yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw) ar 20 Mai 1880 yn fab i William a Mary Rowlands. Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Genedlaethol Aber. Dechreuodd ar ei yrfa fel newyddiadurwr yn 1901 dan Isaac Foulkes ar staff Y Cymro (yn Lerpwl y pryd hynny) cyn dychwelyd i Gymru a chael swydd golygydd ar Yr Herald Cymraeg yng Nghaernarfon yn 1921. Arosodd yno am 33 o flynyddoedd hyd ei ymddeol yn 1954.

Bu farw yn 1967. Roedd yn dad i'r ysgolhaig Eurys Ionor Rowlands.

Gwaith llenyddol
Dan yr enw Meuryn daeth i sylw Cymry llengar fel nofelydd o 1902 ymlaen. Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1921 gyda'i awdl 'Min y Môr'. Cyhoeddodd nifer o lyfrau i blant hŷn a chyfres o nofelau dirgelwch poblogaidd. Fel beirniad ar ymrysonau barddol y BBC daeth yn ffigwr cyfarwydd yn y diwylliant Cymraeg; daw'r gair 'meurynnu', sef beirniadu a barnu cerddi mewn ymryson, o'i enw barddol a chyfeirir at y beirniad ei hun fel 'y meuryn' yn ogystal.

Fe'i cofir yn bennaf am ei lyfrau plant a'i nofelau dirgelwch. Gwelir tair thema amlwg yn ei waith, sef antur, natur a dirgelwch. Lleolir rhai o'i lyfrau gorau yng nghefn gwlad Cymru a rhydd ei nofelau dirgelwch a ditectif ddarlun o gymdeithas y Gogledd Cymru wledig ganol yr 20g. Roedd wrth ei fod ym myd natur ac yn arbennig bryniau a chymoedd y Carneddau yn Eryri. Yn ei deyrnged iddo meddai ei gyfaill a chyd-newyddiadurwr E. Morgan Humphreys,

Ymhyfrydai ym myd natur, ac yr oedd yn adnabod pob aderyn a oedd yn ehedeg yn awyr bro ei febyd, Aber ger Bangor. Roedd wedi darllen llawer hefyd am bob math o greaduriaid estronol - nid rhyfedd i Feuryn ddod yn adnabyddus fel awdur cyfrolau o storïau am wylltfilod yn ddiweddarach.

Llyfryddiaeth

Gweithiau Meuryn
Dyrysu Dau Fywyd (Caernarfon, 1902). Nofela.
Y Trysor Pennaf (Caernarfon, 1903)
Swynion Serch (Lerpwl, 1906). Cerddi.
Ar Lwybrau Antur (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)
Anturiaethau (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1944)
Y Barcud Olaf (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1944)
Dirgelwch Hendre Galed (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1944)
Yn Nanned Peryglon (Gwasg Aberystwyth, 1945)
Chwedlau'r Meini (Gwasg Gee, Dinbych, 1946)
Y Gelli Bant (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1946)
O Berygl i Berygl (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1946)
Y Rhaff a'r Neidr (Gwasg Gwenllyn, Caernarfon, 1947)
Dirgelwch Plas y Coed (Gwasg Aberystwyth, Aberystwyth, 1948)
Ellyllon y Coed (Gwasg Aberystwyth, Aberystwyth, 1949)
Ar Goll (Gwasg Aberystwyth, Aberystwyth, 1957)

Astudiaeth
Gwynn Jones, 'R. J. Rowlands (Meuryn)' yn, Mairwen a Gwynn Jones, Dewiniaid Difyr (Gwasg Gomer, 1983).

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1880
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Marwolaethau 1967
Newyddiadurwyr Cymreig
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Wynedd
Ffransis o Assisi

Sant Catholig o'r Eidal a sylfaenydd Urdd Sant Ffransis oedd Ffransis o Assisi (5 Gorffennaf 1182 – 3 Hydref 1226).

Bywgraffiad
Ganed ef yn Assisi i deulu cyfoethog; roedd ei dad, Pietro di Bernardone, yn ŵr busnes, tra roedd ei fam, Pica Bourlemont, o Ffrainc yn wreiddiol. Yn 1201, ymunodd ag ymgyrch filwrol yn erbyn Perugia, a chymerwyd ef yn garcharor yn Collestrada. Treuliodd flwyddyn fel carcharor rhyfel cyn dychwelyd i Assisi yn 1203. Yn 1204 cafodd waeledd difrifol, ac wedi cael gweledigaeth yn 1205 troes at grefydd. Bu'n byw trwy gardota yn ardal Assisi, yn trwsio eglwysi adfeiliedig a gofalu am wahangleifion.

Yn gynnar yn 1209. clywodd bregeth a newidiodd ei fywyd. Roedd y bregeth ar Mathew 10:9, lle mae Iesu yn dweud wrth ei ddilynwyr am fyned allan heb arian, na hyd yn oed ffon gerdded. Dilynodd Ffransis y gorchymyn, gan deithio o le i le yn droednoeth yn pregethu edifeirwch. Cyn hir, ymunodd ei ddilynwr cyntaf, Bernardo di Quintavalle, ag ef, ac ymhen blwyddyn roedd ganddo unarddeg o ddilynwyr. Aethant i Rufain i ofyn caniatâd Pab Innocentius III i ffurfio urdd grefyddol newydd. Gwrthododd y Pab, ond y noson honno cafodd freuddwyd lle gwelodd ddyn tlawd yn cynnal eglwys adfeiliedig rhag syrthio. Galwodd Ffransis yn ôl a newidiodd ei benderfyniad.

Tyfodd yr urdd yn gyflym. Yn 1219 aeth Ffransis a'r bererindod i'r Aifft, lle roedd ymladd rhwng y Swltan a'r Croesgadwyr. Aeth Ffransis i weld y Swltan Melek-el-Kamel a cheisiodd ei droi at Gristionogaeth, yna aeth ymlaen i Balesteina. Bu farw yn Porziuncola ar 3 Hydref 1226. Gwnaed ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig yn 1228.

Chwedlau
Ceir llawer o storïau am Sant Ffransis, yn arbennig am ei gariad at anifeiliaid; ceir llawer o'r rhain yn y Fioretti (Blodau Bychain), a gasglwyd wedi ei farwolaeth. Ymhlith yr enwocaf, mae'r hanesion amdano'n pregethu i'r adar, a gasglodd o'i gwmpas i wrando. Un arall yw'r hanes amdano yn dofi blaidd rheibus oedd wedi bod yn codi arswyd ar drigolion dinas Gubbio.

Gweler hefyd 
 Urdd Sant Ffransis

Genedigaethau 1181
Marwolaethau 1226
Pobl o Umbria
Pobl y 12fed ganrif
Pobl y 13eg ganrif
Seintiau'r Eidal
Urdd Sant Ffransis
Assisi

Tref a chymuned (comune) yn nhalaith Perugia yn rhanbarth Umbria, yr Eidal, yw Assisi (Lladin: Asisium). Mae ganddi boblogaeth o 26,196. Mae’n enwog fel man geni Sant Ffransis o Assisi a Santes Chiara o Assisi.

Sefydlwyd municipium Asisium gan y Rhufeiniaid ar lethrau Mynydd Subasio. Gellir gweld llawer o weddillion Rhufeinig yn y dref hyd heddiw. Trowyd trigolion y dref at Gristionogaeth yn 238 OC gan yr esgob Rufino. Yn 545 dinistriwyd rhan helaeth o’r dref gan yr Ostrogothiaid dan eu brenin Totila.
Yn yr 11g daeth yn ddinas annibynnol, a bu llawer o ymladd rhyngddi hi a Periwgia. Dechreuodd ddirywio o ganlyniad i’r Pla Du yn 1348.

Ganed Sant Ffransis yma yn 1186. Yn fuan wedi i’r Eglwys Gatholig ei gyhoeddi yn sant yn 1228, dechreuwyd adeiladu Basilica San Francesco d'Assisi, yn cynnwys mynachlog Ffransiscaidd a dwy eglwys. Enwyd y basilica, sy’n cynnwys arlunwaith ffresco gan Cimabue a Giotto, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Effeithiwyd ar Assisi gan y ddaeargryn a darawodd Umbria yn 1997, a wnaeth lawer o ddifrod i adeiladau, ond ers hynny gwnaed llawer o waith adfer.

Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Talaith Perugia
Trefi Umbria
Basilica San Francesco d'Assisi

Mynachlog ac eglwys yn Assisi yn Umbria, yr Eidal yw Basilica San Francesco d'Assisi (Eidaleg am "Eglwys Sant Ffransis o Assisi").

Ganed Sant Ffransis o Assisi yn Assisi yn 1186. Yn fuan wedi i’r Eglwys Gatholig ei gyhoeddi yn sant yn 1228, dechreuwyd adeiladu Basilica San Francesco d'Assisi, yn cynnwys mynachlog Ffransiscaidd  a dwy eglwys. Enwyd y basilica, sy’n cynnwys arlunwaith ffresco gan Cimabue a Giotto, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Effeithiwyd ar Assisi gan y ddaeargryn a darawodd Umbria yn 1997, a lladdwyd pedwar person oedd tu mewn i'r Basilica ar y pryd. Gwnaed difrod sylweddol, a chaewyd y Basilica i'r cyhoedd am ddwy flynedd. Ail-agorodd wedi i'r gwaith adfer gael ei orffen.

Adeiladau ac adeiladwaith yn Umbria
Eglwysi'r Eidal
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Urdd Sant Ffransis

Urdd Sant Ffransis neu Urdd y Brodyr Lleiaf neu'r Ffransiscaid (Lladin: Ordo Fratrum Minorum, yw'r rhai yn yr Eglwys Gatholig sy'n dilyn "Rheol Sant Ffransis". Cyfeirid atynt yn aml yng Nghymru fel y Brodyr Llwydion.

Sefydlwyd yr urdd gan Sant Ffransis o Assisi (1181 - 1226). Yn gynnar yn 1209. clywodd bregeth a newidiodd ei fywyd. Roedd y bregeth ar Matthew 10:9, lle mae Iesu yn dweud wrth ei ddilynwyr am fyned allan heb arian, na hyd yn oed ffon gerdded. Dilynodd Ffransis y gorchymyn, gan deithio o le i le yn droednoeth yn pregethu edifeirwch. Cyn hir, ymunodd ei ddilynwr cyntaf, Bernardo di Quintavalle, ag ef, ac ymhen blwyddyn roedd ganddo unarddeg o ddilynwyr. Aethant i Rufain i ofyn caniatad Pab Innocentius III i ffurfio urdd grefyddol newydd. Gwrthododd Innocent, ond y noson honno cafodd freuddwyd lle gwelodd ddyn tlawd yn cynnal eglwys adfeiliedig rhag syrthio. Galwodd Ffransis yn ôl a newidiodd ei benderfyniad.

Ymhlith aelodau enwog o'r Urdd mae Anthoni o Padua, Bonaventura, John Duns Scotus, Jacopone da Todi (awdur tybiedig y Stabat Mater), Roger Bacon, François Rabelais, Alexander o Hales, William o Ockham, Giovanni da Pian del Carpini, Pio o Pietrelcina, Mychal F. Judge a Gabriele Allegra.

Mae tair cangen i'r Ffransiscaid modern: Ordo Fratrum Minorum, Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum a'r Ordo Fratrum Minorum Conventualium.

Urdd Sant Ffransis yng Nghymru 

Cyhaeddodd yr Urdd i Gymru yn weddol fuan wedi marwolaeth Sant Ffransis; sefydlodd Llywelyn Fawr dŷ iddynt yn Llan-faes ar Ynys Môn yn 1237. Ceir yr hanes yn Brut y Tywysogion:

Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.

Ddeugain mlynedd yn ddiweddarch, roeddynt wedi ychwanegu tai yng Nghaerdydd a Chaerfyrddin. Credir fod y bardd crefyddol Madog ap Gwallter o ail hanner y 13g yn aelod o'r Urdd. Yn yr un cyfnod roedd yr ysgolhaig Ffransiscaidd Johannes Wallensis a fu farw yn 1285 yn gweithio yn Rhydychen a Paris. Yn ddiweddarach roedd y merthyr Catholig Sant John Jones (1559 - 1598), a aned yng Nghlynnog Fawr, yn perthyn i'r Urdd.

Heddiw mae tŷ Ffransiscaidd ym Mhantasaph ger Treffynnon yng Ngogledd Cymru.

Sefydliadau 1209
 
Ffransis

cs:Řád menších bratří
Cecilia Bartoli

Cantores opera o'r Eidal yw Cecilia Bartoli (ganwyd 4 Mehefin 1966, Rhufain).

Albwmau 
 Rossini Arias (1989)
 Chant D'Amour (1996)
 Live in Italy (1998)
 The Vivaldi Album (1999)
 Cecilia and Bryn (gyda Bryn Terfel) (1999)
 The Art of Cecilia Bartoli (2002)
 The Salieri Album (2003)
 Maria (2007)

Cantorion Eidalaidd
Cantorion opera Eidalaidd
Genedigaethau 1966
Pobl o Rufain
Deugain Merthyr Lloegr a Chymru

Deugain Merthyr Lloegr a Chymru yw'r term a ddefnyddir am ddeugain o ferthyron Catholig a ganoneiddiwyd ar 25 Hydref 1970 gan Pab Pawl VI i gynrychioli'r holl Gatholigion a ferthyrwyd yn Lloegr a Chymru rhwng 1535 a 1679.

Merthyron Catholig
Cristnogaeth yn Lloegr
Cristnogaeth yng Nghymru
Tair Colofn Cyfraith

Tair Colofn Cyfraith oedd y term a ddefnyddid yng Nghymru'r Oesoedd Canol i ddisgrifio'r tri dosbarth pennaf yng Ngyfraith Hywel, y corff o gyfreithiau Cymreig cynhenid a gysylltir ag enw'r brenin Hywel Dda. Fe'u ceir mewn adran arbennig yn yr hen gyfreithiau a elwir weithiau 'Y Llyfr Prawf' (h.y. sy'n ymwneud â barnu troseddau).

Y Tair Colofn yw:
Naw Affaith Galanas
Naw Affaith Lladrad
Naw Affaith Tân

Prif ystyr y gair affaith (sy'n cytras â'r gair effaith) yma yw 'cynhorthwy gweithred' neu 'fod â rhan mewn gweithred' (accessory). Mae'n derm a ddefnyddir yn bennaf yng nghyd-destun cyfraith galanas, lladrad a thân.

Enghraifft yw'r Tair Colofn o arfer hynafol y Cymry, a'r Celtiaid yn gyffredinol, o ddosbarthu pethau mewn trioedd. Ceir enghreifftiau tebyg yn llenyddiaeth (e.e. Trioedd Ynys Prydain) a gwleidyddiaeth (e.e. Tair Talaith Cymru) y wlad.

Cyfeiriadau
Dafydd Jenkins, Cyfraith Hywel (Gwasg Gomer, 1976)

Cyfraith Hywel