alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
James Graham, Ardalydd 1af Montrose

Uchelwr a chadfridog Albanaidd oedd James Graham, Ardalydd 1af Montrose (Hydref 1612 – 21 Mai 1650).

Roedd James Graham yn fab i John Graham, 4ydd Iarll Montrose ac yn bennaeth Clan Graham. Daeth yn 5ed Iarll Montrose pan fu farw ei dad yn 1626. Yn 1638, wedi i'r brenin Siarl I geisio gorfodi'r Albanwyr i ddefnyddio'r Llyfr Gweddi Anglicanaidd, bu gwrthwynebiad a arweniodd ar Ryfel yr Esgobion. Cefnogodd Montrose y gwrthwynebiad, ac arwyddodd y Cyfamod Cenedlaethol.

O 1639 ymlaen, y Cyfamodwyr oedd mewn grym yn yr Alban, ond nid oedd Montrose yn cyd-fynd a phlaid y Presbyteriaid dan Archibald Campbell, Ardalydd 1af Argyll, a dechreuodd gefnogi'r brenin. Yn ystod Rhyfel Cartref yr Alban yn 1644 a 1645, Montrose oedd prif gadfridog plaid y brenin. Cododd fyddin o Ucheldiroedd yr Alban, a chyda chymorth 2,000 o filwyr o Iwerddon dan Alasdair MacColla dechreuodd ar ymgyrch a ddangosodd ei dalent eithriadol fel cadfridog. Enillodd fuddugoliaethau, yn aml dros fyddinoedd llawer mwy na'i fyddin ei hun, ym mrwydrau Tippermuir, Inverlochy, Auldearn, Alford a Kilsyth.

Yn dilyn Brwydr Kilsyth roedd Montrose yn feistr ar yr Alban i bob golwg, ond aeth llawer o'r Ucheldirwyr adref gyda'u hysbail. Ar 12 Medi, daeth David Leslie ar draws Montrose gyda byddin fechan, a'i orchfygu ym Mrwydr Philiphaugh. Bu raid i Montrose ddianc i Norwy.

Ym Mawrth 1650 dychwelodd Montrose i'r Alban i ymladd dros Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban. Ni chafodd lawer o gefnogaeth, ac ar 27 Ebrill gorchfygwyd ef ym Mrwydr Carbisdale. Cymrewyd ef yn garcharor yn fuan wedyn, a dienyddiwyd ef yng Nghaeredin ar 21 Mai.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1612
Marwolaethau 1650
Hanes yr Alban
Cyfamodwyr (yr Alban)

Erthygl am y mudiad Albanaidd hanesyddol yw hon. Am fudiad y Cyfamodwyr yng Nghymru gweler Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd.

Plaid grefyddol a gwleidyddol yn yr Alban yn yr 17g oedd Y Cyfamodwyr. Yn grefyddol, roeddynt yn gysylltiedig â Presbyteriaeth ac â gwrthwynebiad i esgobaethau. Gwrthwynebent ymdrechion i hyrwyddo Anglicaniaeth yn yr Alban.

Daw'r enw'r o'r cyfeiriadau at "gyfamod" rhwng Duw a Dyn yn y Beibl. Arwyddwyd y Cyfamod Cenedlaethol yn 1638, a dilynwyd ef gan un arall, y  Solemn League and Covenant, yn 1643. Bu gan y Cyfamodwyr ran amlwg yn Rhyfel Cartref yr Alban (1644 - 1645), rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas.

Erbyn y 1680au, yn enwedig dan Iago VII, bu ymladd rhwng y llywodraeth a'r Cyfamodwyr, oedd yn blaid bur fechan erbyn hynny. Lladdwyd llawer o'r Cyfamodwyr, a rhoddwyd diwedd ar y mudiad fel grym gwleidyddol.

Cyfeiriadau

17eg ganrif yn yr Alban
Cristnogaeth yn yr Alban
Sefydliadau'r 17eg ganrif
Llanllechid

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanllechid (). Saif y pentref rhyw bedair milltir i'r de-ddwyrain o ddinas Bangor, rhwng Bangor a Bethesda ac ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A5, wrth droed y Carneddau.

Cysegrir eglwys y plwyf i'r Santes Llechid. Bu Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gurad yno am gyfnod yn y 18fed ganrif.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Cochwillan, plasdy hynafol yn rhan isaf y plwyf ar lan Afon Ogwen.

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Morysiaid Môn

Teulu o Ynys Môn a ddaeth yn ganolbwynt Cylch y Morrisiaid oedd Morysiaid Môn neu Morrisiaid Môn. Pedwar brawd oeddynt, meibion i Morris ap Rhisiart Morris neu Morris Prichard, o blwyf  Llanfihangel Tre'r Beirdd, ac yn ddiweddaearch Pentrerianell.

Lewis Morris (1701-1765)
Richard Morris (1703-1779)
William Morris (1705-1763)
John Morris (1706-1740)

Cyfeiriadau

 
Beirdd Cymraeg
Hynafiaethwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Teuluoedd Cymreig
Ieuan Brydydd Hir Hynaf

Erthygl am y bardd canoloesol yw hon. Am y bardd ac ysgolhaig o'r 18fed ganrif a adnabyddir weithiau fel Ieuan Brydydd Hir, gweler Evan Evans (Ieuan Fardd).

Bardd Cymraeg o'r 15g oedd Ieuan Brydydd Hir (fl. 1450 - 1485). Roedd yn frodor o Ardudwy, Meirionnydd. Am i'r llenor Evan Evans (1731-1788) gael ei alw'n 'Ieuan Brydydd Hir' hefyd, mae'n arfer galw'r bardd canoloesol yn 'Ieuan Brydydd Hir Hynaf' neu 'Ieuan Brydydd Hir Hen' er mwyn gwahaniaethu rhyngddynt.

Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i dystiolaeth ei gerddi a rhai o gerddi ei gyd-fardd a chyfaill Tudur Penllyn (c.1420 - 1485). Ymddengys iddo gael ei alw yn 'Brydydd Hir' am ei fod yn dal. Mae'r ffaith ei fod yn brydydd yn dangos ei fod yn fardd uchel ei ddysg a'i barch. Ymddengys ei fod yn athro barddol gan fod Tudur Penllyn yn cyfeirio ato fel 'athro canon Meirionnydd.'

Cerddi
Cerddi crefyddol yw dros hanner y tair cerdd ar ddeg o'i waith sydd wedi goroesi. Maent yn cynnwys moliant i gysegrfannau fel Eglwys gadeiriol Aberhonddu, y Grog yng Nghaer, a Ffynnon Gwenfrewy yn Nhreffynnon. Dyma ddiweddglo'r cywydd i ffynnon Gwenfrewy:

Mae yn ei ffons, man o'r ffydd,
Byd megis maen bedydd;
Ac yno mae, gwen a'i medd,
Aurddonen i'r ddwy Wynedd,
Down ati, wen, dan y to,
A'i phib win, a phawb yno,
Yno cawn — ddyn unig gwan —
Ddiod fal buchedd Ieuan,
Ychydig, dysgedig oedd,
Â'r forwyn un arferoedd.
Dafnau o'i gwyrthiau a gaf:
O'i chyfeddach iach fyddaf!

Ceir tair cerdd gan Ieuan i'w gyfaill Tudur Penllyn sy'n rhan o gyfres o gerddi ymryson o naws gellweirus rhyngddynt; disgrifir helyntion y ddau fardd ar deithiau clera yn y gogledd ac ymweliad â Chaerdydd. Yn ogystal ceir cywydd brud sy'n ymwneud â gwleidyddiaeth Rhyfeloedd y Rhosynnau ac yn proffwydo dyfodol llewyrchus i Wynedd a Chymru diolch i ddyfodiad y Mab Darogan i arwain y Cymry i fuddugoliaeth ar y Saeson.

Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol o waith y bardd yw:
M. Paul Bryant-Quinn (gol.), Gwaith Ieuan Brydydd Hir (Aberystwyth, 2000). Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.

Cyfeiriadau

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 15fed ganrif
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Pobl o Feirionnydd
Marwolaethau'r 1480au
Llanafan Fawr

Erthygl am y pentref ym Mhowys yw hon. Am y pentref yng Ngheredigion gweler Llanafan. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).

Pentref bychan, cymuned a phlwyf yn ardal Brycheiniog, Powys, Cymru, yw Llanafan Fawr (ffurfiau amgen: Llanafan-fawr / Llanafan-Fawr). Mae'n gorwedd tua 5 milltir i'r gorllewin o dref Llanfair-ym-Muallt.

Gorwedd Llanafan Fawr ar lan afon Chwerfru, ffrwd sy'n rhedeg i lawr o lethrau'r Garn ym mryniau Elenydd i ymuno yn afon Irfon ger Llanfair-ym-Muallt.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Sant Afan ('Afan Buallt' neu'r 'Esgob Afan', fl. 500-542). Yn ôl traddodiad llofruddiwyd Afan gan fintai o Wyddelod ar gyrch ym Mrycheiniog ym 542, ar lan ffrwd yn y plwyf a elwir yn Nant Esgob. Yn llan yr eglwys a gysegrir i'r sant ceir pren ywen sydd wedi sefyll yno am tua 2,000 o flynyddoedd.

Bu'r ysgolhaig a bardd Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gurad yn Llanafan Fawr ddiwedd y 1750au. Mae'r bardd Saesneg T. Harri Jones yn enedigol o'r pentref.

Dywedir bod Tafarn y Llew Coch yn y pentref yn dyddio i'r 12g, er nad yw'r adeilad ei hun yn dyddio o'r cyfnod hwnnw. Cynhelir Sioe Amaethyddol Llanafan Fawr yn flynyddol ar y trydydd Sadwrn ym mis Medi. Poblogaeth y gymuned yn 2001 oedd 475.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Plwyfi Cymru
Pentrefi Powys
Llanafan

Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llanafan Fawr, Powys, ac Afan (gwahaniaethu).

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng ngogledd Ceredigion yw Llanafan. Gorwedd tua 9 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth ar ffordd wledig o Gwm Ystwyth i Bontarfynach. Gelwir y pentref yn Llanafan y Trawsgoed weithiau (gweler Trawscoed).

Gorwedd y plwyf yn hen gwmwd y Creuddyn, a fu'n rhan o gantref Penweddig yn yr Oesoedd Canol. Rhed afon Ystwyth heibio i'r pentref tua hanner milltir i'r de ohono lle ceir pont dros yr afon.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Sant Afan ('Afan Buallt' neu'r 'Esgob Afan', fl. 500-542). Ceir Ffynnon Afan yn y plwyf. Mae'r eglwys yn byr hynafol ac yn cynnwys 'cangell wylo'.

Mae gan Lanafan neuadd bentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Trawscoed, safle caer Rufeinig a phlasdy hynafol

Pentrefi Ceredigion
Plwyfi Cymru
Trawsgoed
Derry

Dinas yng Ngogledd Iwerddon yw Derry (Gwyddeleg: Doire neu Doire Cholm Chille) neu Londonderry. Mater dadleuol yw pa ffurf ar yr enw a ddefnyddir. Fel rheol, mae'r Unoliaethwyr yn galw'r ddinas yn "Londonderry" a chenedlaetholwyr yn ei galw'n "Derry".

Saif yr hen ddinas ar lan orllewinol Afon Foyle; mae'r ddinas erbyn hyn ar y ddwy lan. Roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 2001 yn 83,652, gyda 90,663 yn yr ardal ddinesig. Mae'n agos i Swydd Donegal a ffin Gweriniaeth Iwerddon. Yn draddodiadol, sefydlwyd y ddinas gan y sant Colum Cille. Y digwyddiadau enwocaf yn ei hanes yw Gwarchae Derry yn 1688 - 1689 a Bloody Sunday ar ddydd Sul, 30 Ionawr 1972, pan saethwyd 13 o brotestwyr hawliau sifil yn farw gan filwyr Prydeinig, gyda un arall yn marw bedwar mis yn ddiweddarach o ganlyniad i anafiadau gafwyd yn y digwyddiad.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Canolfan Amelia Earhart
 Eglwys Gadeiriol Sant Columb
 Eglwys Gadeiriol Sant Eugene
 Guildhall

Chwaraeon
 Clwb pêl-droed Derry City F.C.

Pobl o Derry 
 Joyce Cary, awdur
 Nadine Coyle, cantores (Girls Aloud)
 Seamus Heaney, bardd
 John Hume, gwleidydd
 Josef Locke, canwr
 Martin McGuinness, dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon
 Martin O'Neill, rheolwr pêl-droed

Cyfeiriadau 

 
Dinasoedd Gogledd Iwerddon
Trefi Swydd Derry
Afan Buallt

Erthygl am sant o Gymro yw hon. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).

Sant o'r 6g oedd Afan neu Afan Buallt neu'r Esgob Afan (fl. 500 - 542). Fe'i cysylltir â thri plwyf yn arbennig, sef Llanafan (Ceredigion), Llanafan Fawr a Llanafan Fechan (Powys). Mae'n debygol ei fod yn frodor o Geredigion. Ei ŵyl oedd y 17 Tachwedd.

Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd Afan yn fab i Gedig ap Ceredig, brenin teyrnas Ceredigion, a Tegwedd ferch Tegid Foel ac yn gefnder i Ddewi Sant. Roedd yn frawd i Ddoged ac yn un o ddisgynyddion Cunedda Wledig, sefydlydd teyrnas Gwynedd. Roedd yn berthynas i Sant Teilo hefyd, trwy ei fam.

Credir iddo fod yn drydydd abad neu 'esgob' Llanbadarn Fawr. Yn ôl traddodiad, lladdwyd Afan yn Llanafan Fawr yn y flwyddyn 542 gan griw o Wyddelod ar gyrch ym Mrycheiniog. Gelwir y ffrwd lle y'i lladdwyd yn Nant Esgob. Ceir Derwen Afan yn y plwyf hefyd.

Gweler hefyd 
[[s:Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I/Afan Buallt|Erthygl Afan Buallt yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun]]

Cyfeiriadau

T. D. Breverton, A Book of Welsh Saints'' (Cyhoeddiadau Glyndwr, 2000).

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Llanafan Fawr
Pobl o Geredigion
Marwolaethau 542
Afan

Gallai Afan gyfeirio at un o sawl peth:

Pobl:
Afan, sant o'r 6g
Afan Ferddig, bardd cynnar
Arglwyddi Afan, arglwyddi canoloesol yn ne Cymru

Lleoedd:
Afon Afan, afon yn ne Cymru
Cwm Afan, cwm yn ne Cymru
Cwmafan, pentref yn ne Cymru
Llanafan, Ceredigion
Llanafan Fawr, Brycheiniog

Arall:
Afan FM
Phil O'Donnell

Chwaraewr peldroed o Albanwr oedd Phillip "Phil" O'Donnell (25 Mawrth, 1972 - 29 Rhagfyr, 2007).

Bu O'Donnell yn chwarae i Motherwell, Celtic a Sheffield Wednesday. Enillodd un cap dros Yr Alban.

Bu farw O'Donnell ar 29 Rhagfyr 2007 wedi yn cwympo ar y maes yn ystod gem Motherwell yn erbyn Dundee United.

Pêl-droedwyr Albanaidd
Genedigaethau 1972
Marwolaethau 2007
Seamus Heaney

Bardd Gwyddelig yn ysgrifennu yn Saesneg oedd Seamus Justin Heaney (13 Ebrill 1939 – 30 Awst 2013).

Ganed Heaney ger Castledawson yng Ngogledd Iwerddon, yr hynaf o naw o blant. Addysgwyd ef yng Ngholeg St Columb, lle dysgodd Wyddeleg, yna mewn ysgol breswyl Gatholig yn Derry. Yn 1957 aeth i Brifysgol Queens, Belffast i astudio Iaith a Llenyddiaeth Saesneg, cyn hyfforddi fel athro. Cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, Eleven Poems, ym 1965. Ym 1976 symudodd i Ddulyn i ddysgu yng Ngholeg Carysfort.

Ym 1995 dyfarnwyd Gwobr Lenyddol Nobel iddo.

Ar ei farwolaeth yn 2013, roedd gwerthiant ei lyfrau'n ddau-draean o gyfanswm llyfrau beirdd cyfoes gwledydd Prydain.
 Mae ei waith yn ymwneud ag Iwerddon, yn enwedig Gogledd Iwerddon, ble'i ganwyd. Pan soniodd am ei blentyndod un tro, dywedodd: "I learned that my local County Derry experience, which I had considered archaic and irrelevant to 'the modern world' was to be trusted. They taught me that trust and helped me to articulate it." Mae ei ddwy gyfrol Death of a Naturalist (1966) a Door into the Dark (1969) yn ddisgrifiadau o fywyd pob dydd ei filltir sgwar.

Beirniadaeth
Disgrifiodd Robert Pinsky Heaney gan ddweud, "with his wonderful gift of eye and ear Heaney has the gift of the story-teller". Galwodd Robert Lowell ef "the most important Irish poet since Yeats" a chafwyd sylwadau tebyg gan nifer o feirniaid llenyddol gan gynnwys yr awdur John Sutherland pan ddywedodd mai Heaney oedd "the greatest poet of our age". Ar ei farwolaeth yn Awst 2013 disgrifiwyd ef yn yr Independent fel "probably the best-known poet in the world".

Cyhoeddiadau

Cyfrolau o Farddoniaeth 
 Death of a Naturalist, Faber & Faber
 Door into the Dark, Faber & Faber
 Wintering Out, Faber & Faber
 Stations, Ulsterman Publications
 North, Faber & Faber
 Field Work, Faber & Faber
 Station Island, Faber & Faber
 The Haw Lantern, Faber & Faber
 Seeing Things, Faber & Faber
 The Spirit Level Faber & Faber
 Electric Light, Faber & Faber
 District and Circle, Faber & Faber

Casgliadau o farddoniaeth 
 Selected Poems 1965-1975, Faber & Faber (1980)
 New Selected Poems 1966-1987, Faber & Faber (1990)
 Opened Ground: Poems 1966-1996, Faber & Faber (1998)

Opera
 The Burial at Thebes 2004 drama gan Seamus Heaney a seilwyd ar Antigone, 1942 drama gan Jean Anouilh (1910-1987)
 The Burial At Thebes (2008) opera gan Dominique Le Gendre i libretto gan Seamus Heaney a Derek Walcott

Cyfeiriadau

Beirdd Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1939
Marwolaethau 2013
Tudwal Tudclyd

Brenin cynnar ar deyrnas Frythonaidd Ystrad Clud oedd Tudwal Tudclyd. Roedd yn dad i Rhydderch Hael (m. tua 604) ac felly buasai yn ei flodau tua chanol y 6g.

Cyfeirir at Dudwal mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel tad Rhydderch.

Ystyr yr enw Tudwal yw "Arweinydd y bobl" (tud = "pobl", cf. Gwyddeleg túath + Hen Gymraeg gwâl = "arweinydd"), ac mae Tudclyd yn golygu "Amddiffynnwr y bobl" (clyd = "cysgod", "amddiffyn").

Ceir mwy nag un traddodiad am dras Tudwal. Mae un o'r achau yn ei wneud yn fab i ryw Eidinet (Ednyfed?) ac felly'n un o ddisgynyddion Macsen Wledig, ond mae ach arall yn ei wneud yn ddisgynnydd i'r arwr Dyfnwal Hen.

Roedd Tudwal yn berchen un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain:
(H)ogalen Tudwal Tutklyd: o hogai wr dewr (e)i gleddyf arni, od enwaedi ar wr, marw fyddai; ag os hogai wr llwfr, ni byddai waeth.

Cyfeirir at Dudwal (os yr un gŵr ydyw) ym Muchedd Sant Ninian gan Ailred o Rievaulx (12g). Yn ôl y fuchedd roedd Tuduvallus yn frenin pechadurus a gosbwyd trwy ei wneud yn ddall. Ymddengys fod y fuchedd yn seiliedig ar ffynonellau o'r 8g.

Cyfeiriadau
Trioedd Ynys Prydein, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991)

Yr Hen Ogledd
Marwolaethau'r 6ed ganrif
William Butler Yeats

Bardd a dramodydd Gwyddelig yn ysgrifennu yn Saesneg oedd William Butler Yeats (13 Mehefin 1865 – 28 Ionawr 1939). Roedd yn un o'r ffigyrau amlycaf yn y Dadeni Llenyddol yn Iwerddon ar droad yr 20g. Ystyrir ef yn un o'r beirdd pwysicaf i ysgrifennu yn Saesneg yn yr 20g. Dyfarnwyd Gwobr Lenyddol Nobel iddo yn 1923.

Bywgraffiad
Ganed Yeats yn Sandymount ger Dulyn, Iwerddon, mab yr arlunydd John Butler Yeats ac yn frawd yr arlunydd Jack B. Yeats. Bu farw ar 28 Ionawr 1939 yn Roquebrune-Cap-Martin ger Nice, Monaco. Claddwyd ef ym mynwent Drumcliff, ger Sligo yn Swydd Sligo.

Gwaith llenyddol
Er iddo ysgrifennu yn Saesneg roedd gan Yeats ddiddordeb mawr yn y Wyddeleg a llên gwerin ei wlad. Cyhoeddodd Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry (1888) ac Irish Fairy Tales (1892), dwy gyfrol a ystyrir yn glasuron ar y pwnc. Roedd mytholeg, hanes a thraddodiadau Iwerddon yn ysbrydoli llawer o'i gerddi hefyd, a hynny mewn ysbryd gwlatgar. Amlygwyd ei wladgarwch yn fwy uniongyrchol mewn cerddi sy'n ymwneud â'r ymgyrch dros annibyniaeth Iwerddon: un o'r enwocaf o'r cerddi hynny yw Easter 1916 sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau Gwrthryfel y Pasg a dienyddio James Connolly, Pádraig Pearse ac eraill gan yr awdurdodau Prydeinig.

Llyfryddiaeth 
The Wanderings of Oisin and Other Poems (1889)
The Celtic Twilight (1893)
 The Lake Isle of Innisfree (1893)
The land of heart's desire (1894)
The secret rose (1897)
The Wind Among the Reeds (1899)
Cathleen ni Houlihan (1902)
Ideas of Good and Evil (1903)
In the Seven Woods (1904)
Discoveries (1907)
Deirdre (1907)
The green helmet (1910)
Responsibilities (1914)
The Wild Swans at Coole (1917)
Four Plays for Dancers (1921)
Four Years (1921)
The Cat and the Moon (1924)
A Vision (1925)
Autobiographies (1926)
The Tower (1928)
The Winding Stair and Other Poems (1933)
Collected Plays (1934)

Beirdd Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Cenedlaetholwyr Gwyddelig
Dramodwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1865
Llenorion Gwyddelig y 19eg ganrif
Llenorion Gwyddelig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1939
Pobl o Ddulyn
Deifr

Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn y 6g oedd Deifr (Saesneg: Deira). Ymestynnai o Afon Humber hyd Afon Tees, ac o'r môr hyd ymyl gorllewinol Dyffryn Efrog. Yn ddiweddarach fe'i cyfynwyd a Brynaich (Bernicia) i'r gogledd i ffurfio teyrnas Northumbria.

Mae enw'r deyrnas o darddiad Brythoneg, efallai'n golygu "dyfroedd", fel y gair 'dwfr'. Y brenin Eingl cyntaf a gofnodir yw Ælla, y dywedir iddo gipio'r deyrnas oddi ar y Brythoniaid yn 581. Wedi ei farwolaeth ef, cipiwyd Deifr gan Æthelfrith, brenin Bernicia, ac unodd ef y ddwy deyrnas. Yn ddiweddarach daeth mab Ælla, Edwin, yn frenin y ddwy deyrnas yn 616 neu 617, a theyrnasodd hyd 633.

Deifr oedd gelyn teyrnas Gododdin yn yr ymladd a ddisgrifir yn Y Gododdin, rywbryd o gwmpas y flwyddyn 600.

Llyfryddiaeth 
 Geake, Helen & Joanthan Kenny (gol.) (2000). Early Deira: Archaeological studies of the East Riding in the fourth to ninth centuries AD. Rhydychen: Oxbow. ISBN 1-900188-90-2
 Higham, N.J. (1993). The Kingdom of Northumbria AD 350-1100. Stroud: Sutton. ISBN 0-86299-730-5

Yr Hen Ogledd
Eingl-Sacsoniaid
Teyrnasoedd Lloegr
Ysgol gyfun

Ysgol uwchradd yw ysgol gyfun, sydd ddim yn dewis eu disgyblion ar sail gallu na champau academaidd. Defnyddir y term yn gyffredin yn y Deyrnas Unedig, yn arbennig yng Nghymru a Lloegr, lle cyflwynwyd ysgolion cyfun tuag at ddiwedd yr 1960au a'r 1970au cynnar. Addysgir tua 90% o ddisgyblion Prydeinig mewn ysgolion cyfun.

Gan fod ysgol gyfun yn addysgu amrediad eang o bynciau ar draws y sbectrwm academaidd a galwedigaethol, deallir yn gyffredinol y bydd angen i'r ysgol fod o faint go fawr i allu derbyn plant o amryw eang o allu.

Gweithrediad
Mae ysgolion cyfun fel arfer yn ysgolion cymunedol sy'n cymryd eu disgyblion o ardal leol sydd wedi cael ei diffinio gan yr awdurdod lleol, gelwir hwn yn dalgylch. Yng Nghymru a Lloegr mae gan rhieni ddewis i ryw raddau, o ba ysgol i anfon eu plant, nid yw'n anghyffredin i ddisgyblion deithio cryn bellter i'w hysgolion.

Mae'r rhan fwyaf o ysgolion yn defnyddio system lle gosodir y plant mewn set yn ôl gallu, ym mhob pwnc unigol. Mae tueddiad diweddar i ysgolion cyfun arbenigo mewn meysydd megis technoleg.

Mae pob ysgol gyfun yn derbyn plant rhwng 11 ac 16 oed. Mae gan rai chweched ddosbarth; mae'r mynediad i'r dosbarth yn agored, ac mae rhai disgyblion yn astudio cymwysterau Lefel A, tra bod eraill yn dilyn rhaglenni galwedigaethol.

Hanes a gwleidyddiaeth

Tarddiad
Cyn yr Ail Ryfel Byd, roedd addysg uwchradd yn brin ac yn ddrud. Ar ôl y rhyfel, darparwyd addysg uwchradd am ddim, hyd 14 o leiaf, yn Lloegr, Cymru a Gogledd Iwerddon. Rheolwyd hyn o dan y System Tridarn a gafodd ei chyflwyno o dan lywydd y Blaid Geidwadol, Rab Butler, yr ysgrifennydd gwladol ar gyfer addysg ar y pryd. Eisteddai plant yr arholiad eleven plus yn eu blwyddyn olaf o addysg gynradd ac anfonwyd hwy i ysgol uwchradd modern, ysgol uwchradd technegol neu ysgol ramadeg, yn dibynnu ar eu gallu. Ni weithredwyd ysgolion technegol yn eang, ac am 20 mlynedd roedd y system yn ymarferol yn un deurannol, gyda chystadleuaeth ffyrnig am y llefydd a oedd ar gael ar gyfer yr ysgolion gramadeg, a amrywiai rhwng 15% a 25% yn dibynnu ar y lleoliad.

Ysgolion Cyfun Cynnar

Gweithrediad Wlad Eang

Dadleuon Mawr Callaghan

Statws Presennol

Dadleuon a materion

Gwledydd Eraill

Yr Alban

Gweriniaeth Iwerddon

Sweden
Roedd gan Sweden ysgolion gallu cymysg am rhai blynyddoedd cyn iddynt cael eu cyflwyno yng Nghymru a Lloegr, dilynwyd hyn fel un o'r modelau ar gyfer Cymru a Lloegr.

Ffindir
Mae'r Ffindir wedi defnyddio ysgolion cyfun ers yr 1970au.

Yr Almaen
Mae gan yr Almaen ysgolion cyfun sy'n cael eu adnabod fel Gesamtschule. Gall yr ysgol hwn cael ei fynychu yn lle'r system tair ysgol.

Cyfun
Catalão

Dinas yn nhalaith Goiás yng nghanolbarth Brasil yw Catalão.

Adeiladau a chofadeiladau
Eglwys Dom Bosco
Estádio Genervino da Fonseca

Enwogion
Marcos Hummel (g. 1947), cyflwynydd teledu
Rodrigo Pereira Calaça (g. 1981), chwaraewr pêl-droed

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Dinasoedd Brasil
Brynaich

Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yn ne-ddwyrain yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr oedd Brynaich neu Bryneich (Cymraeg Canol, ceir amrywiadau trwy affeithiad yn cynnwys Byrnaich a Bernech, Saesneg: Bernicia). Sefydlwyd y deyrnas cyn dyfodiad goresgynwyr megis yr Eingl yn y 6g, a tharddiad yr enw cynharaf ar yr ardal, sef Bernacci, oedd 'y bwlch' a chredir i deyrnas Frythonig o'r enw yma fodoli yma am ganrifoedd. Gwyddwn hyn gan y cyfeirir yn 'Marwnad Cunedda' at 'fyddin Gododdin a Brynaich', dau lwyth wedi'u huno i ymladd ym Mrwydr Catraeth. Mae tarddiad enwau llefydd yr ardal hefyd yn profi i lwythi Celtaidd reoli'r ardal cyn y 6g; enwau megis Yeavering, Dunbar, Doon Hill a Melrose.

Roedd tiriogaeth Brynaich yn ymestyn o Afon Forth i Afon Tees; mewn termau modern roedd yn cyfateb i Northumberland, Swydd Durham, Swydd Berwick a Dwyrain Lothian. Cyn sefydlu'r deyrnas Eingl, roedd y tiriogaethau hyn yn rhan ddeheuol teyrnas Gododdin. Efallai mai ei phrifddinas oedd Bamburgh, a elwid yn Din Guardi yn yr hen ffynonellau Cymreig. Gerllaw roedd Ynys Metcaut (Lindisfarne).

Y cyntaf o frenhinoedd Eingl Brynaich y mae cofnod amdano yw Ida, a ddaeth i'r orsedd tua 547. Unodd ŵyr Ida, Æthelfrith, deyrnas Deifr a'i deyrnas ei hun tua 604 i osod sylfeini teyrnas Northumbria.

Bu Cadwallon yn frenin yma, oblegid ei berthynas i Cunedda tan iddo gael ei ladd gan Oswallt.

Mae'r ardal yn bwysig am sawl rheswm, gan gynnwys Llyfr Lindisfarne a pherthynas Beda a'r ardal. Ymladdodd Urien Rheged yn erbyn Eingl yr ardal gan eu hymlid o'r tir mawr i Lindisfarne.

Ymhell ar ôl i'r deyrnas hon ddod i ben, parhawyd i ddefnyddio'r gair Bryneich am y Saeson e.e. yng ngwaith y Gogynfeirdd.

Cyfeiriadau

Yr Hen Ogledd
Eingl-Sacsoniaid
Teyrnasoedd Lloegr
Coed Celyddon

Coedwig rhywle yn yr Hen Ogledd, yn y diriogaeth sy'n awr yn rhan ddeheuol yr Alban oedd Coed Celyddon.

Ceir nifer o gyfeiriadau at y goedwig hon. Yn yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius, ceir rhestr o frwydrau Arthur. Un o'r rhain yw Cat Coit Celidon (Cad Coed Celyddon).

Yn y farddoniaeth sy'n ymwneud a Myrddin Wyllt yn Llyfr Du Caerfyrddin, dywedir i Myrddin wallgofi a mynd i fyw i Goed Celyddon yn dilyn Brwydr Arfderydd. Roedd Myrddin yn fardd llys i Gwenddoleu ap Ceidio, a laddwyd yn y frwydr gan Rhydderch Hael.

Ceir hefyd gyfeiriad yn y Vita Kentigerni at Llallogan yn gwallgofi a ffoi i'r goedwig yn yr un modd.

Ceir hanes Myrddin Wyllt yng Nghoed Celyddon yn y gerdd Ladin Vita Merlini ('Buchedd Myrddin') gan Sieffre o Fynwy yn ogystal. Yno mae Taliesin yn ymweld â Myrddin Wyllt yn y coed ac yn trafod hanes y byd, gwyddoniaeth, a phynciau eraill. Yng nghorff y gerdd ceir cyfres o ddaroganau am y Brythoniaid.

Yr Hen Ogledd
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
XO-1b

Mae XO-1b (a elwir hefyd GSC 02041-01657b) yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren XO-1, 600 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser Caer Arianrhod.

Mae XO-1b yn Iau poeth, gyda'i dwyster isel yn dangos ei bod yn gawr nwy, gydag awyrgylch wedi ei
gyfansoddi gan hydrogen a heliwm.

Mae'r blaned yn cymryd 4 diwrnod i gylchio ei seren. Mae'r seren yn debyg iawn i'n haul ni, a'r blaned yn debyg iawn i'n Iau ni o ran ei maint, ei chrynswth a'i radiws.

Cewri nwy
Planedau allheulol
HD 149026 b

Mae HD 149026 b yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren HD 149026, rhyw 275 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser Ercwlff.

Mae mesuriadau ei radiws a'i chrynswth yn awgrymu bod ganddi galon blanedol fawr iawn. Mae hi'n cymryd llai na 3 diwrnod i gylchio ei seren, gyda phellter o ddim ond 0.42 Unedau Seryddol rhyngddynt. Mae'r blaned yn llai ei maint na Iau (0.36 gwaith crynswth Iau, neu 114 gwaith crynswth y Ddaear).

Amcangyfrifir tymheredd y blaned i fod tua 1540 K, yn codi i 2500 K ar yr ochr sy'n wynebu'r seren. Mae'r tymheredd uchel yma yn awgrymu bod y blaned yn sugno bron y cyfan o'r goleuni sy'n syrthio arni, sy'n gwneud y blaned yn dywyll iawn ei lliw.

Mae yna sawl Sadwrn poeth" sydd wedi cael ei darganfod hyd yma, ond mae ganddwn nhw i gyd radii sydd yn gymharol i radiws Iau, tra nad ydy radiws HD 149026 b ond 73% radiws Iau, sy'n golygu ei bod yn rhyfedd o ddwys i gawr nwy o'i chrynswth. Gallai bod ganddi galon fawr wedi ei chyfansoddi o elfennau trwm, 70 gwaith yn fwy na'r Ddaear. Efallai bod gan y blaned yma fwy o ddeunydd creigiog a metelaidd na phob planed yng Nghysawd yr Haul at ei gilydd.

Amcangyfrifir bod ganddi ddisgyrchiant o 10g, sef dengwaith yn fwy na'r Ddaear.

Cewri nwy
Planedau allheulol
2M1207b

Mae 2M1207b yn blaned allheulol sy'n cylchio'r corrach brown 2M1207, rhyw 173 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser y Saethydd. Mae hi ymhlith y planedau cyntaf i gael eu gweld yn uniongyrchol trwy amlygiad is-goch.

Mae'r blaned yn gawr nwy poeth, pum gwaith i wyth gwaith yn fwy na Iau, ac yn cylchio'r seren o bellter sydd ddwywaith yn fwy na'r pellter rhwng Neifion a'r Haul.

Amcangyfrifir tymheredd y blaned i fod tua 976 C, tymheredd uchel sy'n cael ei achosi gan grychiad disgyrchiol. Mae hi'n cymryd 1700 o flynyddoedd i gylchio ei seren, ac er bod ganddi olion dŵr yn ei hawyrgylch, ni ddisgwylir bywyd arni nac ar unrhyw loerennau chwaith.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Gliese 436 b

Mae Gliese 436 b yn blaned allheulol tua maint Neifion sy'n cylchio'r corrach coch Gliese 436 yng nghytser y Llew, rhyw 30 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd.

Mae hi'n cymryd dau ddiwrnod a 15.5 awr i gylchio'r seren. Amcangyfrifir tymheredd y blaned i fod tua 439 C, mwy na'r disgwyl, sy'n awgrymu bod ei chylchdroad echreiddig yn achosi proses o lanw a thrai yn ei thymheredd.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Epsilon Eridani b

Mae Epsilon Eridani b yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren Epsilon Eridani (neu Al-Sadirah) yng nghytser Eridanws.

Mae Al-Sadirah yn perthyn i'r un dosbarth o sêr fel yr Haul, er ei bod yn seren oren sydd ychydig yn fwy. Mae'r blaned yn gorwedd tua 10.5 o flynyddoedd goleuni i ffwrddd, sydd yn ei gwneud y blaned agosaf at y Ddaear o ran pellter.

Mae ei chrynswth 1.5 gwaith yn fwy na Iau. Mae hi'n cymryd dros 2000 o ddyddiau i gylchio Al-Sadirah.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Upsilon Andromedae b

Mae Upsilon Andromedae b (a elwir hefyd Upsilon Andromedae Ab i'w gwahanu oddi wrth y seren Upsilon Andromedae B) yn blaned allheulol sydd yn cylchio'r seren Upsilon Andromedae A - seren yng nghytser Andromeda sydd yn debyg i'n Haul ni - pob 4.62 o ddyddiau. Cafodd ei darganfod ym 1996 ac roedd hi un o'r esiamplau cyntaf o Iau poeth i gael ei darganfod. Upsilon Andromedae b ydy'r fwyaf mewnol o blanedau cysawd Upsilon Andromedae A i gael ei darganfod.

Mae'r blaned yn nes at ei seren nag y mae Mercher at yr Haul, gydag echel led-fwyaf o ddim ond 0.0595 o Unedau Seryddol.

Mae crynswth y blaned o leiaf 68% yn fwy na Iau. Ond ni wyddys ei radiws na chynnwys ei hawyrgylch oherwydd mae hi wedi cael ei darganfod trwy fodd anuniongyrchol. Serch hynny mae'r Telesgop Spitzer wedi mesuro tymheredd y blaned, a darganfod gwahaniaeth rhwng yr ochr sy'n wynebu'r seren (1400 i 1650 C) a'r ochr "tywyll" (-20 i 230 C), sydd yn awgrymu bod y blaned yn cylchio yn gydamserol â'r seren, gyda'r un ochr bob amser yn ei hwynebu hi.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Gliese 581 d

Chwaer y blaned allheulol Gliese 581 c ydy Gliese 581 d. Fel ei chwaer, mae Gliese 581 d yn blaned ddaearol fawr, (Saesneg: super-earth), ac mae hi'n chwaer fawr, gyda chrynswth sydd 7.7 gwaith yn fwy na'r Ddaear (nid ydy Gliese 581 c ond pum gwaith yn fwy).

Tra bod lleoliad Gliese 581 c ar ochr gynnes ardal drigiadwy'r seren Gliese 581, mae lleoliad y blaned Gliese 581 d ar gyrion ochr oer yr ardal yma, rhyw 0.25 o Unedau Seryddol oddi wrth y corrach coch, ac mae hi'n cymryd 84.4 o ddyddiau i gylchio'r seren fach. Serch ei lleoliad, credir bod yna bosibilrwydd y gall bywyd fodoli arni os ydy cyflwr atmosfferig y blaned yn creu effaith tŷ gwydr, sydd yn debygol iawn yn ôl modelau damcanol.

Mae cysawd y corrach coch Gliese 581 yng nghytser y Fantol felly yn un sydd o ddiddordeb mawr i wyddonwyr, oherwydd presenoldeb dwy blaned a all gynnal bywyd.

Planedau daearol
Planedau allheulol
Planedau allheuol yn y parth trigiadwy
51 Pegasi b

51 Pegasi b (a elwir hefyd yn answyddogol Beleroffon) ydy'r blaned allheulol gyntaf i gael ei darganfod yn cylchio seren debyg i'n Haul ni. Mae'r blaned yn Iau poeth. Mae hi'n cylchio seren 51 Pegasus yng nghytser Pegasws.

Mae Beleroffon yn cymryd pedwar diwrnod i gylchio 51 Pegasus, ac mae cylchdro'r blaned llawer agosach at ei seren nag ydy Mercher at ein Haul ni. Amcangyfrifir fod tymheredd y blaned tua 1000 C, eto mae ganddi hanner y crynswth sydd gan Iau (150 gwaith yn fwy na'r Ddaear). Wrth iddi gael ei darganfod, y cred oedd fod y fath agosatrwydd at seren gan blaned o'i maint yn afreolaidd, ond erbyn hyn mae sawl Iau poeth wedi cael ei ddarganfod ar draws ein galaeth.

Mae radiws y blaned yn fwy na radiws Iau, serch ei chrynswth llai. Mae hynny oherwydd y tymheredd uchel sy'n achosi'r atmosffer i chwyddo. Oddi tano byddai nwyon y blaned yn tywynnu'n goch. Gallai cymylau o silicadau fodoli yn yr awyrgylch.

Mae cylchdro 51 Pegasi b yn gydamserol gyda'r seren. Mae hynny yn golygu bod yr un ochr o'r blaned bob amser yn wynebu'r seren, fel sy'n digwydd yn achos ein lleuad ni.

Cewri nwy
Planedau allheulol
WASP-2b

Mae WASP-2b yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren WASP-2, rhyw 500 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser y Forhwch.

Mae crynswth y blaned yn awgrymu ei bod yn gawr nwy tebyg i Iau. Yn wahanol i Iau, mae lleoliad WASP-2b yn agos iawn at ei seren (dim ond pellter o 0.0011 o Unedau Seryddol), ac mae hi'n perthyn i ddosbarth o gewri nwy a elwir planedau Ieuol poeth. Mae gan y blaned dymheredd o dros 2200 K.

Mae WASP-2b yn cymryd 2.15 o ddyddiau i gylchio ei seren.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Mu Arae

Mae Mu Arae (μ Ara / μ Arae) yn seren oren-felyn wedi ei lleoli rhyw 50 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng ghytser Ara. Mae gan y seren ei chysawd planedol ei hun sy'n cynnwys o leia' pedair planed. Amcangyfrifir ei bod ychydig yn fwy na'r Haul ac oherwydd fod peth wmbredd o haearn ynddi, credir ei bod ddwywaith yn fwy cyfoeth o ran elfennau trwm na'r Haul. Mae radiws y seren 31.5% yn fwy na'r Haul, ei golau 75% yn fwy disglair, ond mae ei thymheredd o ryw 5800 K yn debyg iawn i'n Haul ni.

Sêr
Mu Arae d

Mae Mu Arae d yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren Mu Arae yng nghytser Ara. Mae crynswth y blaned yma yn ddeg gwaith yn fwy na'r Ddaear. Mae hi'n cylchio'n agos iawn at y seren, ac yn ei chylchio bob 9.6 o ddyddiau. Credir ei bod yn blaned greigiog, oherwydd - mewn theori - gallai planed ddaearol fod yn 14 gwaith yn fwy na'r Ddaear, ac mae'n bosib y gallai'r fath blaned greigiog ffurfio oherwydd yr wmbredd o elfennau metelaidd yn y seren. Am y rhesymau hyn mae hi'n cael ei disgrifio fel super-earth. Mae arwyneb y blaned yn sicr o fod yn boeth iawn yn cylchio mor agos at ei seren, ac amcangyfrifir tymheredd ei harwyneb i fod tua 900 K, a'r arwyneb yn debyg o fod yn folcanig. Fel canlyniad mae'r posibilrwydd o fywyd yn bodoli ar y blaned yn annhebyg iawn. Mae posibilrwydd amgen fod y blaned yn gawr nwy bach yn debyg i Wranws (planed) neu Neifion.

Planedau allheulol
Mu Arae e

Mae Mu Arae e yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren Mu Arae. Tua hanner maint Iau, mae'r blaned yma yn cylchio'r seren o bellter o ryw 0.921 Unedau Seryddol (ychydig yn llai na'r pellter rhwng y Ddaear a'r Haul), ac yn ei chylchio
hi bob 310.55 o ddyddiau. Gallai lefelau ymbelydredd uwchfioled mae'r blaned yn derbyn oddi wrth ei seren fod yn debyg i'r ddaear, ond mae hi'n rhy agos at y seren i gynnal dŵr hylifol ar ei harwyneb. Mae ei chrynswth yn awgrymu ei bod yn gawr nwy heb unrhyw arwyneb solet.

Planedau allheulol
Mu Arae b

Mae Mu Arae b yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren Mu Arae. Mae'r blaned yn gawr nwy sydd o leia' 50% yn fwy na Iau ac mae'n cylchio'r seren o fewn ei hardal drigiadwy, sy'n codi'r posibilrwydd bod gan y blaned loerennau mawr sy'n gallu cynnal bywyd. Mae hi'n cymryd 643.25 o ddyddiau i gylchio'r seren.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Mu Arae c

Planed allheulol yw Mu Arae c sy'n cylchio'r seren Mu Arae. Mae'r blaned hon yn gawr nwy sydd bron ddwywaith yn fwy na'r blaned Iau. Mae'r pellter rhwng y cawr nwy hwn a'i seren tua 5.235 US (yn debyg i'r pellter rhwng Iau a'r Haul), ac yn cymryd tua 4963 o ddyddiau (dros 13 blynedd) i'w chylchio.

Cewri nwy
Planedau allheulol
PSR B1620-26c

Mae PSR B1620-26c (a elwir hefyd yn answyddogol Methwsela) yn blaned allheulol sy'n cylchio seren PSR B1620-26, pylseren fili-eiliad wedi ei lleoli o fewn y clwstwr crwn Messier 4 (M4), tua 12,400 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser y Sgorpion. Dyma'r blaned hynaf yn Ngalaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, i gael ei darganfod gan seryddwyr, gydag oedran o tua 12.7 biliwn o flynyddoedd.

Mae Methwsela yn cylchio pâr o sêr dwbl. Mae un ohonynt, y bylseren, yn seren niwtron sy'n chwyrlio mor gyflym fel ei bod yn gwneud 100 chwyldro o fewn pob eiliad. Mae'r ail seren yn gorrach gwyn. Mae'r pellter rhwng y ddwy seren yn 1 US (Uned Seryddol, rhyw 150 miliwn km), mwy neu lai yr un pellter sydd rhwng y Ddaear a'r Haul, ac maen nhw'n cylchio ei gilydd tuag unwaith bob hanner blwyddyn. Mae'r blaned dros ddwywaith (2.5 i fod yn fanwl) yn fwy na Iau, ac mae'n cylchio o bellter o ryw 23 US (3400 miliwn km), ychydig yn fwy na'r pellter rhwng Wranws a'r Haul. Mae pob cylchdro yn cymryd can mlynedd.

Gan fod y bylseren yn seren niwtron - sef seren sydd wedi cael uwchnofa - a chan nad ydy'n bosib i blaned oroesi'r fath ddigwyddiad, mae'n debyg roedd Methwsela yn cylchio'r corrach gwyn yn wreiddiol, cyn i'r seren honno gael ei dal gan y bylseren.

Cewri nwy
Planedau allheulol
HD 209458 b

Mae HD 209458 b (a elwir hefyd yn answyddogol Osiris) yn blaned allheulol sy'n cylchio'r seren HD 209458 rhyw 150 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yn y cytser Pegasws. 'Corrach melyn' ydy'r seren, yn ddigon tebyg i'n Haul ni (y dosbarth 'G' o sêr).

Mae radiws cylchdro Osiris yn 7 miliwn km (rhyw 0.047 Unedau Seryddol), dim ond un wythfed ran o radiws cylchdro Mercher. Fel canlyniad mae'n cymryd dim ond 3.5 o'n dyddiau ni i gylchio ei seren, ac amcangyfrir bod tymheredd y blaned yn cyrraedd 1,000 C. O ran ei maint mae hi'n 220 gwaith yn fwy na'r Ddaear, ac yn 35% yn fwy na Iau. Am y rhesymau hyn mae hi'n cael ei chategoreiddio fel cawr nwy.

Mae ei hatmosffer yn cynnwys hydrogen (sy'n ageru), ocsigen, carbon ac, o bosib, ager dŵr. Oherwydd ei hagosatrwydd i'r seren, mae hi'n ageru fel comed.

Cewri nwy
Planedau allheulol
Kevin Greening

Cyflwynydd radio Seisnig oedd Kevin Greening (30 Rhagfyr 1962 - 29 Rhagfyr, 2007).

Roedd Greening yn gweithio i BBC Radio 1, BBC Radio Five Live, Virgin Radio, BBC World Service, BBC GLR, Jazz FM, Heart 106.2 a Smooth Radio.

Bu'n gyflwynydd ar y sioe frecwast gyda Zoë Ball rhwng 1997 a 1998.

Cyflwynwyr radio Seisnig
Genedigaethau 1964
Marwolaethau 2007
Personoliaethau radio LHDT
Gwenddolau

Brenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573).

Hanes a thraddodiad
Yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd, roedd Gwenddolau yn ddisgynnydd i Coel Hen. Yn y farddoniaeth sy'n ymwneud a Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, cofnodir iddo gael ei orchfygu a'i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rhydderch Hael. Roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof o ganlyniad i'r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn y flwyddyn 573 yn yr Annales Cambriae, ond yma dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr. Mewn cofnod diweddarach, mae'r Annales yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur.

Roedd 'Gwyddbwyll Gwenddoleu' yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; pan osodwyd y darnau gwyddbwyll ar y bwrdd byddent yn chwarae eu hunain.

Yn agos i bentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a'r Alban mae hen ddinas. Hon yw Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Ceidio, Gwynedd

Yr Hen Ogledd
Marwolaethau'r 570au
Lindisfarne

Ynys sanctaidd ger arfordir Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw Lindisfarne, hefyd  Ynys Holy (Saesneg: Holy Island). Ynys Metcaud neu Medgawdd oedd yr hen enw Cymraeg. Ar wahân i adegau o lanw uchel, mae modd gyrru car i'r ynys. Roedd y boblogaeth yn 180 yn 2011. Dynodwyd rhan helaeth o'r ynys yn Warchodfa Natur, a cheir amrywiaeth o adar yma.

Yn yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius, ceir hanes gwarchae ar yr ynys. Yn y 6g gwnaed cynghrair rhwng teyrnasoedd Brythonig yr Hen Ogledd i ymladd yn erbyn yr Eingl. Bu Urien Rheged, Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, Gwallawc Marchawc Trin o Elmet a Morgant Bwlch yn gwarchae Eingl Brynaich ar yr ynys, a oedd wedi'u gyrru o'u prifddinas Din Guardi. Fodd bynnag, roedd Morgant yn genfigennus o lwyddiant Urien, a threfnodd i Llofan Llaf Difo ei lofruddio.

Sefydlwyd abaty Lindisfarne gan Sant Aidan o Iwerddon, a yrrwyd o Iona ar gais Oswallt, brenin Northumbria tua 635. Yn ddiweddarch bu nawdd-sant yr ynys, Cwthbert o Lindisfarne yn abad ac yn esgob yma.

Rywbryd tua dechrau'r 700au, cynhyrchwyd Efengylau Lindisfarne yma. Yn 793 ymosodwyd ar yr ynys gan y Llychlynwyr; ystyrir mai'r ymosodiad yma oedd dechrau oes yr ymosodiadau Llychlynnaidd ar Loegr. Bu ymosodiadau pellach, gan orfodi'r myneich i adael yr ynys.

Gweler hefyd
Cwthbert,  sant o Frynaich (wedyn: Northumbria)

Cyfeiriadau

Northumberland
Yr Hen Ogledd
Ynysoedd Lloegr
Ynysoedd llanwol
George Jeffreys

Cyfreithiwr yn enedigol o Gymru oedd George Jeffreys, Barwn 1af Jeffreys o Wem (15 Mai 1645 – 18 Ebrill 1689).

Ganed Jeffreys ym Mhlas Acton, Gwaunyterfyn, Wrecsam, yn chweched fab i John a Margaret Jeffreys. Bu ei daid, John Jeffreys (bu farw 1622) wedi bod yn Brif Ustus cylchdaith Môn o'r Sesiwn Fawr, ac roedd ei dad wedi ymladd dros y brenin yn Rhyfel Cartref Lloegr.

Addysgwyd yn Ysgol Amwythig o 1652 hyd 1659, yna Ysgol St Paul's yn Llundain hyd 1661, Ysgol Westminster am flwyddyn ac yna Coleg y Drindod, Caergrawnt yn 1662, gan adael heb radd ar ôl blwyddyn i ymuno â'r Deml Fewnol

Enillodd ffafr y brenin Iago II, a gwnaethpwyd yn Farwn Jeffreys o Wem pan ddaeth i'r orsedd ac yn Arglwydd Ganghellor yn 1685. Daeth yn enwog fel y gŵr a lywyddodd dros y Frawdlys Waedlyd, pan ddedfrydwyd llawer o ddilynwyr Dug Mynwy yn dilyn ei wrthryfel.

Pan ddiorseddwyd Iago II, ceisiodd ffoi o'r wlad, ond daliwyd ef a carcharwyd yn Nhŵr Llundain. Bu farw yno yn Ebrill 1689.

Aelodau Cyfrin Gyngor Lloegr
Arglwyddi Canghellor Lloegr
Arglwyddi Stiward Uwch
Arglwyddi Prif Ustus Lloegr a Chymru
Arglwyddi Rhaglaw Swydd Amwythig
Arglwyddi Rhaglaw Swydd Buckingham
Barwniaid ym Mhendefigaeth Lloegr
Genedigaethau 1645
Marwolaethau 1689
Pobl o Wrecsam
Ustusiaid Cymreig
Ymwahaniad

Y weithred o gilio o sefydliad, undeb, neu endid gwleidyddol yw ymwahaniad. Yn nodweddiadol mae gwahaniaeth neu anghytundeb cryf yn bodoli sy'n gyrru'r ciliad. Gall ymwahaniad digwydd ar nifer o wahanol lefelau a thrwy nifer o wahanol ddulliau, sy'n amrywio o genedl yn ymwahanu o wladwriaeth trwy ryfel cartref i gymdogaeth yn gwneud cais llywodraethol i ddod yn fwrdeistref newydd ar wahân i'r ddinas mae'n rhan ohoni.

Gweler hefyd
 Balcaneiddio
 Cenedlaetholdeb
 Hunanbenderfyniaeth
 Ymreolaeth
 Ymwahaniaeth

 
Gwleidyddiaeth yn ôl pwnc
Brân Galed

Arwr traddodiadol a gysylltir â'r Hen Ogledd oedd Brân Galed. Ystyr yr ansoddair caled yma yw "crintachlyd, cybyddus". Daeth yn enwog yn chwedloniaeth y Cymry fel perchennog corn yfed arbennig a oedd yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

Gan fod Brân yn enw eithaf cyffredin ymhlith enwau arwyr cynnar y Brythoniaid a'r Cymry mae'n anodd gwybod pa arwr neu frenin hanesyddol allai fod yn sail i'r cymeriad, ond un posiblrwydd yw Brân Hen fab Dyfnwal Moelmud (crybwyllir y Brân hwnnw gan Sieffre o Fynwy yn ei Historia Regum Britanniae, ond fel arall mae'n anhysbys). Yn ôl Sieffre daeth yn frenin Rhufain. Ei fab oedd Cynan ap Brân, yn ôl rhai ffynonellau.

Cyfeirir at Gorn Brân Galed yn y rhestr o drysorau enwog a adnabyddir fel Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain:
Korn Bran Galed o'r Gogledd: y ddiod a ddymunid i bod ynddo a gaid ynddo.

Math o lestr frwythlondeb yw'r gorn, sy'n gallu diwallu syched pawb. Cyfeiria Guto'r Glyn (ganol y 15g) ato mewn un o'i gerddi:
Brân Galed brin y gelwynt
Bonedd Gwŷr y Gogledd gynt;
Taliesin, ddewin ddiwael,
A'i troes yn well no'r Tri Hael.

Ymddengys o'r cyfeiriad uchod ac eraill tebyg fod Taliesin (fel cymeriad chwedlonol) yn cymryd lle Myrddin mewn chwedl sydd wedi goroesi am y dewin hwnnw yn troi'r brenin crintachlyd yn "well na'r Tri Hael" (Nudd, Mordaf a Rhydderch oedd y Tri Hael hynny, fu'n enwog am eu haelioni diarhebol).

Ceir cyfeiriadau yn chwedlau gwerin Iwerddon at gorn tarw hud a lledrith a roddai gyflenwad diwall o fwyd a diod i bawb a'i feddai.

Cyfeiriadau

Yr Hen Ogledd
Hanes traddodiadol Cymru
Mytholeg Gymreig
223 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC    
228 CC 227 CC 226 CC 225 CC 224 CC  223 CC 222 CC 221 CC 220 CC 219 CC 218 CC

Digwyddiadau
 Llofruddir Seleucus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn  Phrygia gan ei fyddin ei hun tra'n arwain ymgyrch yn erbyn Attalus, brenin Pergamon.
 Antiochus III, brawd iau Seleucus III, yn dod i'r orsedd,
 Cleomenes III, brenin Sparta, yn llosgi dinas Megalopolis, ond achubir y trigolion gan Philopoemen, sy'n rhoi cyfle iddynt ddianc.
 Antigonus III Doson, brenin Macedon, yn gyrru'r Spartiaid o Argos, gan gipio Orchomenos a Mantineia.
 Diodotus II, brenin Bactria yn cael ei ladd gan Euthydemus I, sy'n dod yn frenin yn ei le.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Seleucus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd
 Diodotus II, brenin Bactria

223 CC
224 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC    
229 CC 228 CC 227 CC 226 CC 225 CC 224 CC 223 CC 222 CC 221 CC 220 CC 219 CC

Digwyddiadau
 Cleomenes III, brenin Aparta yn cipio Pellene, Phlius ac Argos. Mae Aratus o Sicyon yn gofyn am gymorth Antigonus III, brenin Macedon.
 Brwydr Telamon: byddin Gweriniaeth Rhufain fan y ddau gonswl Gaius Atilius Regulus a Lucius Aemilius Papus, yn gorchfygu cynghrair o llwythau Gallia Cisalpina. Cymerir un arweinydd, Concolitanus, yn garcharor, ac mae Aneroëstes, arweinydd y Gaesatae, yn ei ladd ei hun.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Aneroëstes, arweinydd y Gaesatae (hunanladdiad)

224 CC
Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain

Trysorau arbennig o briodoleddau rhyfeddol a gysylltir ag arwyr a brenhinoedd yr Hen Ogledd oedd Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain. Cedwir sawl fersiwn o'r testun Cymraeg Canol sy'n eu rhestru; un o'r cynharaf yw testun Llawysgrif Caerdydd 17.

Dyma'r Tri Thlws ar Ddeg:
Dyrnwyn, cleddyf Rhydderch Hael; pe bai rhyfelwr o dras uchel yn ei thynnu o'r gwaun torrai'n fflam a redai ar ei hyd.
Mwys (basged neu hamper) Gwyddno Garanhir; pe rhoddid bwyd i un dyn ynddo ceid bwyd i gant ohono.
Corn Brân Galed, a ddiwallai bawb.
Car (cerbyd rhyfel) Morgant Mwynfawr; pe bai rhywun yn mynd ynddi byddai'n ei gludo ar unwaith i ble bynnag y dymunai.
Cebystr Clydno Eiddin; pe rhwymai Clydno y cebystr wrth droed y gwely byddai'r march a ddymunai yno yn y bore
Cyllell Llawfrodedd Farchog; oedd yn gallu gwasanaethu 24 o ryfelwyr wrth y bwrdd ar yr un pryd.
Pair Dyrnwch Gawr; ni ferwai gig ond i rywun dewr ond iddo ef rhoddid digonedd
Hogalen Tudwal Tudclyd
Pais (arfwisg) Padarn Beisrudd; medrai newid maint i ffitio pobl teilwng i'w gwisgo ond ni fyddai'n wneud hynny yn achos taeog.
Grên a dysgl Rhygenydd Ysgolhaig; llestri digonedd.
Gwyddbwyll Gwenddolau ap Ceidio; set gwyddbywll Geltaidd hud a lledrith.
Llen (clogyn) Arthur yng Nghernyw; mantell hud a lledrith a wnai'r gwisgwr yn anweladwy
Mantell Tegau Eurfron; rhoddai brawf o ddiweirdeb

Ychwanegwyd:

Maen (gem) Modrwy Eluned Ddedwydd; gem a modrwy hud y ceir eu hanes yn chwedl Iarlles y Ffynnon.

Yn ôl un fersiwn o'r testun enillodd Taliesin y Tlysau hyn "yn y Gogledd" (h.y. yr Hen Ogledd).

Ffynhonnell
 Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), atodiad III

Gweler hefyd
Trioedd Ynys Prydain
Ynys Prydain

Mytholeg Gymreig
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Yr Hen Ogledd
Brwydr Degsastan

Ymladdwyd Brwydr Degsastan tua 603 rhwng Æthelfrith, brenin Brynaich ac Áedán mac Gabráin, brenin Dál Riata. Nid oes sicrwydd am leoliad "Degsastan", ond cred rhai ysgolheigion mai Dawstane yn Liddesdale yn yr Alban ydoedd.

Yn ôl Beda yn ei Historia ecclesiastica gentis Anglorum, roedd Æthelfrith wedi ennill nifer o fuddugoliaethau dros deyrnasoedd Brythonig yr Hen Ogledd, ac wedi cynyddu ei nerth a'i diriogaethau yn fawr. Arweiniodd Áedán fyddin fawr yn ei erbyn, ond Æthelfrith fu'n fuddugol, er i'w frawd Theodbald gael ei ladd.

603
Yr Hen Ogledd
Degsastan
William Forbes Skene

Hanesydd a hynafiaethydd o'r Alban oedd William Forbes Skene (7 Mehefin 1809 - 29 Awst 1892).

Roedd yn fab i James Skene (1775–1864), o Rubislaw, ger Aberdeen, cyfaill i Syr Walter Scott. Addysgwyd ef yn Academi Caeredin a Phrifysgol St Andrews, gan gymeryd diddordeb arbennig mewn astudio ieithoedd a llenyddiaeth Geltaidd.

Yn 1837 cyhoeddodd The Highlanders of Scotland, their Origin, History and Antiquities.
Bu'n gweithio i Lys y Sesiwn, yna yn 1847, yn ystod newyn yn Ucheldiroedd yr Alban, bu'n ysgrifennydd i'r Central Board for Highland Relief. Bu farw yng Nghaeredin ar 29 Awst 1892.

Ei brif waith oedd Celtic Scotland, a History of Ancient Alban (5 cyfrol, Caeredin, 1876-1880). Cyhoeddodd argraffiad o'r Chronica genus Scotorum gan John o Fordun (Caeredin, 1871–1872); The Four Ancient Books of Wales (Caeredin, 1868); Chronicles of the Picts and Scots (Caeredin, 1867); y Vita S. Columbae gan Adomnán (Caeredin, 1874); Essay on the Coronation Stone of Scone (Caeredin, 1869); a Memorials of the Family of Skene of Skene (Aberdeen, 1887).

Llyfryddiaeth 
 "Skene, William Forbes." British Authors of the Nineteenth Century H. W. Wilson Company, Efrog Newydd, 1936.

Genedigaethau 1809
Marwolaethau 1892
Hanesyddion Albanaidd
Hynafiaethwyr
Ysgolheigion Albanaidd
Ysgolheigion Celtaidd