alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Minimalizm (muzyka)

Minimalizm (także muzyka repetycyjna) – nurt w muzyce współczesnej, zainicjowany w latach 60. XX wieku. 

Wywodzi się z tych samych źródeł, co odpowiadający mu nurt minimalizmu w innych dziedzinach sztuki, głównie w plastyce. Pierwszy raz terminu „minimalizm w muzyce” użył w 1968 roku krytyk muzyczny i pianista (tworzący później jako kompozytor minimalistyczny) Michael Nyman w recenzji The Great Digest Corneliusa Cardewa dla magazynu „The Spectator”.

Założenia 
W swym założeniu ideowym minimalizm odrzuca intelektualnie skomplikowaną i, dla przeciętnego odbiorcy, nieprzejrzystą muzykę współczesną, głównie wywodzącą się z serializmu. Minimaliści odrzucają także ideę powrotu do korzeni muzyki, reprezentowaną przez neoklasycyzm i prymitywizm. Zamiast tego tworzą nową estetykę opartą na innych założeniach. Podstawą minimalizmu jest prostota materiału melodycznego i przejrzystość harmonii oraz redukcja materiału muzycznego; istotne jest także eksponowanie struktur rytmicznych. Choć uważa się, iż nadrzędną cechą minimalizmu jest powtarzalność (repetytywność), w istocie termin ten należy bardziej odnosić do pojęć estetycznych niż warsztatowych. Minimalizm często czerpie z muzyki kultur pozaeuropejskich, głównie azjatyckich i afrykańskich, które w swych pierwotnych cechach są zasadniczo minimalistyczne.

Historia 
Mimo iż historycy sztuki dopatrują się cech minimalistycznych u niektórych kompozytorów późnego romantyzmu, np. Erika Satie, to za początek minimalizmu uznaje się połowę lat sześćdziesiątych XX wieku, a za głównych jego twórców - Terry’ego Rileya, La Monte Younga, Steve’a Reicha i Philipa Glassa. W kontekście estetyki minimalistycznej, można także wspomnieć o dokonaniach Johna Cage’a. Uprawianie muzyki minimalistycznej ma wiele cech wspólnych z jazzem i rockiem. Choć muzyka ta była komponowana wcześniej, wykonywana jest często przez małe zespoły autorskie, w których skład nierzadko wchodzą sami kompozytorzy. Używają one zwykle instrumentów spoza kanonu instrumentarium stosowanego w muzyce poważnej, takich jak instrumenty elektryczne. Takimi zespołami są np. Philip Glass Ensemble czy Steve Reich and Musicians, które wsławiły się prawykonaniami wielu utworów minimalistycznych. Kilku kompozytorów-minimalistów w pewnym okresie tworzyło muzykę minimalistyczną na orkiestrę symfoniczną. Są nimi m.in. wspomniani wcześniej Steve Reich i Philip Glass (ten ostatni szczególnie na polu muzyki filmowej) czy postminimalista John Adams, tworzący współcześnie dzieła operowe w estetyce postminimalistycznej.

Znaczenie 
Minimalizm wywarł także znaczący wpływ na muzykę jazzową i rockową. Wpływy te były zresztą obustronne. Minimalizm szeroko czerpał z jazzu modalnego (John Coltrane, Miles Davis), a jego wpływy można zauważyć w rocku elektronicznym i new age. Do najbardziej znanych twórców tego nurtu należą Tangerine Dream, Klaus Schulze i Ash Ra Tempel.

W Polsce za minimalistę uznawany jest przede wszystkim Tomasz Sikorski, jednakże jego filozofia komponowania odbiega znacznie od myślenia minimalistów amerykańskich.

Bibliografia 
 
 
 
 
 

Minimalizm
Muzyka współczesna
Techniki kompozytorskie
Delfiniak

Delfiniak (łabędziak, strzała Marcina) – rozpórka watersztagu.

Delfiniak to krótkie drzewce stosowane na niektórych żaglowcach, biegnące w płaszczyźnie symetrii jednostki, oparte prostopadle (lub prawie prostopadle) o bukszpryt, zwiększające kąt działania watersztagu na bukszpryt, a przez to zwiększające jego działanie usztywniające. Stosowane jest przy dłuższych bukszprytach.

W przypadku większej liczby watersztagów, mogą one wszystkie opierać się o jeden delfiniak, czasami jednak stosowane są dwa delfiniaki usytuowane pod nieco innymi kątami.

Zobacz też 
 blindgafel, olinowanie, omasztowanie, ożaglowanie, takielunek, waterbaksztag

Bibliografia 
 

Omasztowanie
Okno w żaglu

Okno w żaglu – fragment przezroczystego tworzywa sztucznego wszyty w specjalnie w tym celu wycięty otwór w żaglu, znajdujący się na wysokości oczu osoby sterującej jednostką pływającą. Okno stosowane jest w żaglach windsurfingowych, oraz na jachtach sportowych oraz śródlądowych.

Ożaglowanie
Dzikie Pola

Dzikie Pola (łac. Loca Deserta, ros. Дикое поле; ukr. Дике Поле) – historyczna nazwa Zaporoża.

Była to kraina historyczna w okresie od XV do XVIII wieku położona nad dolnym Dnieprem, na południe od zamku Kudak, poniżej tzw. porohów, w ówczesnym województwie kijowskim, na wschód od rzeki Dniestr. Granice Dzikich Pól na wschodzie i południu wyznaczały rzeka Don i wybrzeża Morza Czarnego z zamkiem Oczaków.

W chwili unii Litwy z Polską (1569) Ruś ukrainna przedstawiała step, pozbawiony ludności osiadłej, rolniczej. Były to obszary, o których posiadaniu zdecydować miało zaludnienie ich i zagospodarowanie. Starostowie zamków królewskich – Kijowa, Białej Cerkwi, Kaniowa, Czerkas itd. przyjmowali włóczęgów różnego pochodzenia zarówno chłopów, jak i szlachtę, osadzali ich w stepach i używali do walki z najazdami tatarskimi.

Późniejsi osadnicy padali ofiarą najazdów wielu wojsk, których szlak wypadał tą drogą. Swą zwyczajową nazwę zawdzięczają licznym uchodźcom, którzy ciągnęli tu zarówno z zaludnionych ziem Rzeczypospolitej i Carstwa Rosyjskiego, innych regionów i państw. Było wśród nich wielu chłopów zbiegających przed zaostrzaniem pańszczyzny i innych obciążeń na rzecz szlacheckich właścicieli ziemskich, oraz ludzi niewolnych, uciekających przed prześladowaniami, a także pospolitych przestępców. Powodem, dla którego tu przybywali, był praktyczny brak jakiejkolwiek władzy i kontroli na terenie Dzikich Pól. Z nich to właśnie wykształciła się Kozaczyzna.

Na Dzikich Polach rozgrywa się większość akcji powieści Henryka Sienkiewicza Ogniem i mieczem.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Palatinatus Kioviensis Pars. Boristhenem albo Dzikie Pola. . Mapa Jana Janssona. Amsterdam 1663.

Regiony historyczne Polski
Krainy historyczne Ukrainy
I Rzeczpospolita
Dzikie Pola (gra fabularna)

Dzikie Pola – polska gra fabularna. Pierwsza edycja, wydana przez Wydawnictwo Mag w 1997 roku, była autorstwa Jacka Komudy, Marcina Baryłki i Macieja Jurewicza. Druga edycja, wydana przez firmę MAX PRO w 2005 roku, została opracowana przez Jacka Komudę, Michała Mochockiego i Artura Machlowskiego pod patronatem portalu Valkiria. Charakterystyczną cechą gry jest bliska do polskiej historii stylistyka świata.

Realia 
Akcja gry toczy się w Rzeczypospolitej od II połowy XVI, poprzez wiek XVII do XVIII, przy czym autorzy polecają grę w czasach jej największej świetności, a przy tym największych niepokojów wojennych w polskiej historii.

Gra 
Dzikie Pola są oparte na standardowych rozwiązaniach gier fabularnych, jednak jego oprawa nawiązująca do historii pociąga za sobą charakterystyczne elementy. Prowadzący sesję otrzymał miano Starosty. Gracze wcielają się w szlachtę-sarmacką, która począwszy od ubóstwa wspina się po drabinie społecznej państwa polskiego (można się wcielać również w postaci cudzoziemców).

Do elementów fantastycznych należy magia – tajemnicza i ukryta przed większością ludzi, nawiązuje do znanej w popkulturze magii staropolskiej (jak kontaktowanie się z duszami zmarłych i wróżby).

Mechanika

Systemu 1 edycji 
Poza podręcznikiem głównym wydano dodatki W stepie szerokim oraz Ogniem i mieczem (autorzy: Andrzej Łukasiak i Jacek Komuda).

Niezbędna jest kostka dziesięciościenna (cechy charakterystyczne w skali procentowej – liczba 40 oznacza 40% szansę na wykonanie ustalonego przez Starostę zadania), a także sześcienna (wynik niższy niż rzut kostką – test pomyślny dla gracza).

Systemu 2 edycji 
Gra opiera się na podręczniku Dzikie Pola: Rzeczpospolita w ogniu oraz dodatek Pan Brat, czyli szlachcica sarmackiego opisanie.

Mechanika uległa znacznym zmianom, m.in. zamiast kości dziesięciościennej i procentowych modyfikatorów używa się kości dwudziestościennej i opisowych modyfikatorów. Mechanika rozwija głównie system walki, zarówno przy pomocy broni białej, jak i palnej.

Społeczność 
Gracze Dzikich Pól wymieniają poglądy na temat gry na Swawolnej Kompaniji – oficjalnym forum i stronie internetowej Dzikich Pól. Tam też zrzeszona jest społeczność fanowska – opowiadania, scenariusze (dyariusze) i inne artykuły ukazują się właśnie w tym miejscu.

Znaczenie 
Według Michała Mochockiego, gra ta ma "szczególną, pionierską pozycję" w polskiej branży gier, jako "pierwsza nowoczesna gra o tematyce sarmackiej". Gra przyczyniła się do popularyzacji sarmackiego dziedzictwa kulturowego w popularnej kulturze polskiej, m.in. poprzez aktywność fanów w polskim fandomie graczy RPG, którzy biorą udział w organizacji rekonstrukcji historycznych a także projektów edukacyjnych.

Źródła

Linki zewnętrzne 
 Strona Domowa RPG Dzikie Pola

Bibliografia 
 J.Z. Lichański, Dzikie Pola -polska wersja Role Plaing Game, [w:] Literatura i kultura popularna, t. VIII, red. T. Żabski, Wrocław 1999, s.25

Gry fabularne według nazwy
Polskie systemy gier fabularnych
Twórczość Jacka Komudy
Gry fantasy
Kąt martwy

Kąt martwy – w żeglarstwie jest to taki kąt kursowy względem wiatru, w którym nie może poruszać się jednostka o napędzie żaglowym, ponieważ wiatr nie wytwarza odpowiedniej siły nośnej na żaglu. Na rysunku zaznaczony kolorem czerwonym.

"Szerokość" kąta martwego nie jest stała, a zależy ona od siły wiejącego wiatru, typu łodzi oraz użytego ożaglowania. Np. żaglowce rejowe mają o wiele szerszy kąt martwy niż żaglowce z ożaglowaniem łacińskim (trójkątnym)

Czasami zależy nam na poruszaniu się w kierunku, skąd wieje wiatr. Stosujemy wtedy technikę zwaną halsowaniem.

Zobacz też 
 róża wiatrów

Żeglarstwo
Przedłużacz rumpla

Przedłużacz rumpla (cepik) - w żeglarstwie jest to ruchome przedłużenie zamocowane do zakończenia rumpla po stronie przeciwnej od płetwy sterowej. Sternik może siedzieć na burcie, co pozwala na mocniejsze balastowanie podczas sterowania.

Zobacz też 
 rogatnica
 ster

Wyposażenie jachtu i osprzęt
Banta

Banta, bant – wzmocnienie żagla w postaci naszycia kilku warstw płótna żaglowego. Wzmacniane w ten sposób są liki (krawędzie) i rogi żagla, oraz poziome pasy biegnące w poprzek żagla, na wysokości jego refowania, zwane refbantami.

W bantach mogą znajdować się remizki, a w niektórych żaglach przymasztowych wewnątrz banty liku wolnego może być przeprowadzona trymlinka pozwalająca częściowo regulować wybrzuszenie żagla.

Ożaglowanie
Sogdianos

Sogdianos (Sekydianos) – król perski z dynastii Achemenidów w roku 424 p.n.e.

Był synem Artakserksesa I i babilońskiej konkubiny Alogune. Objął władzę po zamordowaniu swego przyrodniego brata Kserksesa II (syna królowej Damaspii), przy współudziale eunucha Farnakiasa – faworyta ojca. Ten czyn nie zjednał im przychylności wojska, choć uzurpator starał się zjednać ich darami. Zabity został przez innego brata przyrodniego, Dariusza II, z którym chciał dzielić władzę. Dariusz postąpił ze swym bratem okrutnie: napojonego i objedzonego posadził na belce, która znajdowała się nad rozżarzonym pojemnikiem. Sekydianos wpadł do pojemnika zmorzony snem. Rządził zaledwie sześć i pół miesiąca.

Bibliografia 
 

Achemenidzi
Urodzeni w V wieku p.n.e.
Zmarli w V wieku p.n.e.
Języki południowosłowiańskie

Języki południowosłowiańskie – jedna z trzech grup języków słowiańskich (obok zachodnio- i wschodniosłowiańskich). Posługuje się nimi ok. 32 mln ludzi, głównie na Bałkanach.

Klasyfikacja języków południowosłowiańskich:
 języki indoeuropejskie
 języki słowiańskie (ok. 317 mln)
 języki południowosłowiańskie (ok. 32 mln)
 staro-cerkiewno-słowiański (starosłowiański) †
 zachodnie
 serbsko-chorwacki (ok. 23 mln)
 serbski (ok. 13 mln)
 chorwacki (ok. 7 mln)
 bośniacki (ok. 2,5 mln)
 czarnogórski (ok. 0,15 mln)
 słoweński (ok. 2 mln)
 prekmurski (ok. 80 tys.)
 wschodnie
 cerkiewnosłowiański †
 bułgarski (ok. 8,5 mln)
 macedoński (ok. 1,8 mln)

Zobacz też 
 Słowianie południowi

Przypisy
Języki wschodniosłowiańskie

Języki wschodniosłowiańskie – jedna z trzech grup języków słowiańskich (obok zachodnio- i południowosłowiańskich). Posługuje się nimi ok. 202 mln ludzi w Europie Wschodniej oraz Azji Północnej i Środkowej.

Klasyfikacja języków wschodniosłowiańskich:

 języki indoeuropejskie
 języki słowiańskie (ponad 350 mln)
 języki wschodniosłowiańskie (ok. 202 mln)
 nowogrodzki †
 staroruski †
 włodzimiersko-suzdalski †
 rosyjski (ok. 160 mln )
 ruski †
 białoruski (ok. 7 mln )
 ukraiński (ok. 37 mln )
 rusiński (ok. 0,6 mln )

Oznaczenia:
 † – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego

Zobacz też 
 Słowianie wschodni

Przypisy
Języki łużyckie

Języki łużyckie – grupa obejmująca dwa blisko spokrewnione języki zachodniosłowiańskie: górnołużycki i dolnołużycki.

Używane są one przez Łużyczan (łącznie ok. 150 tys. osób, większość z nich posługuje się jednak wyłącznie językiem niemieckim) na terenie Łużyc we wschodnich Niemczech. Obydwa języki łużyckie są zagrożone wymarciem (przede wszystkim dolnołużycki, którego liczbę aktywnych użytkowników szacuje się na kilka tysięcy, i którym na co dzień posługuje się w zasadzie tylko najstarsza generacja, podczas gdy górnołużyckiego używa ok. 55 tys. osób). Dolnołużycki jest bardziej zbliżony do polskiego, a górnołużycki do czeskiego i słowackiego. W obydwu językach występuje gramatyczna liczba podwójna. Na Łużycach wytworzył się także pośredni język pomiędzy jęz. niemieckim a dolnołużyckim – ponaschemu.
Polskie głoski ć dź, w dolnołużycczyźnie zmieniają się w ś, ź. Por. być – byś, dzieci – źiśi. Grupy spółgłosek tr i pr zmieniają się w tš, pś i pš, np. prawy – pšawy, straszny – tšašny.

Alfabet dolnołużycki

Alfabet górnołużycki 

Uwaga: W nowszej wersji „ć” znajduje się po „č”. Do 2005 można spotkać „ć” w alfabecie po „t”. Warto zwrócić uwagę, że w odróżnieniu od języka polskiego litera „l” następuje po „ł”, nie odwrotnie.

Galeria

Zobacz też 

 Ponaschemu
 język wschodniołużycki
 Dolnołużycka wersja językowa Wikipedii
 Górnołużycka wersja językowa Wikipedii

Linki zewnętrzne 
 
 Kurs serskeje rěce / Bluń, Rozmówki z książki Curs practic de limba sorabă (Jindřich Vacek) w gwarze Łużyc środkowych (zapadna Grodkowska narěč)

Języki zachodniosłowiańskie
Języki zagrożone w Europie
Kultura serbołużycka
Języki łużyckie
Dariusz II

Dariusz II Ochos (staropers. 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁) – król perski z dynastii Achemenidów, panował w latach 423-404 p.n.e.

Znany pod imieniem Ochos, przyjął monarsze imię Dariusz (Dariajos). Był synem Artakserksesa I i babilońskiej konkubiny Kosmartidene (z tego powodu znany także pod mianem Nokos, tj. Bękart), przyrodnim bratem Kserksesa II oraz Sogdianosa, którego po przybyciu do Suzy zgładził i po którym objął w lutym 423 p.n.e. tron. Roszczenia do tronu zgłaszał prawdopodobnie wcześniej, po śmierci swojego ojca, Artakserksesa. Przed objęciem tronu był satrapą Hyrkanii. W zdobyciu władzy dopomógł mu eunuch Artoksares, a także dowódca jazdy Arbarios i satrapa Egiptu, Arsames. Występował jako mściciel Kserksesa II, którego Sogdianos rozkazał wcześniej zabić. 

Żoną była jego siostra przyrodnia Parysatis – córka Artakserksesa I i babilońskiej konkubiny Andrii. Dariusz zgładził również swego brata Arsitesa, który wspomagany przez Artyfiosa próbował sięgnąć po tron perski. W czasie jego rządów Persja przeżywała liczne bunty, m.in. w Hyrkanii i Medii. 

Podczas drugiej wojny peloponeskiej między Atenami i Spartą Persja wspierała finansowo i militarnie Spartę. Dzięki zaangażowaniu się w wojnę Dariusz zdołał częściowo odzyskać kontrolę nad zachodnim wybrzeżem Azji Mniejszej.

Znaczne wpływy wywierała nań koteria eunuchów (Artoksares, Artibarzanes, Atoos), a także żona Parysatis. Miał z nią trzynaścioro dzieci, wieku dorosłego dożyło pięcioro:
 córka Amestris,
 syn Arsakes,
 syn Cyrus,
 syn Artostes,
 syn Oksendras.

Dariusz zachorował i zmarł w Babilonie w 404 p.n.e. (wg Kwiatkowskiego w 405 p.n.e.). Był ostatnim Achemenidą pochowanym w Naghsz-e-Rostam. Następcą Dariusza II został jego syn Artakserkses II.

Przypisy 

Achemenidzi
Achemenidzcy władcy Egiptu
Urodzeni w V wieku p.n.e.
Zmarli w V wieku p.n.e.
Lubiesz (powiat wałecki)

Lubiesz – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie wałeckim, w gminie Tuczno.

Podział

Historia 
Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską oraz z Brandenburgią. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od początku XIV wieku. Wymieniona w dokumencie z 1337 jako Llubisdorp, 1532 Lubsdorff, 1533 Lubestorp, 1535 Lubsthorp.

Wieś była własnością szlachecką. W 1337 leżała w ziemi Tuczno i należała do Ludwika de Wedel. W 1423 miejscowość była siedzibą własnej parafii w dekanacie wschowskim. W 1563 należała do powiatu wałeckiego, a w 1535 powiatu poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1349 była siedzibą własnej parafii, a w XVI wieku należała do parafii Tuczno.

W 1337 wieś liczyła 64 łany z czego 4 łany stanowiły uposażenie dla plebana. Lennicy natomiast płacili w zamian za pełnienie służby: Konrad - 10 talarów, Runkow 11 talarów, sołtys 6 talarów. We wsi stała także karczma, która płaciła jeden talent. W 1349 miejscowość liczyła 60 łanów osiadłych. W 1532 Maciej Tuczyński „de Wedel” przekazując miasto Tuczno przekazał je wraz z wsiami, w tym m.in. z Lubieszem, swoim synom Krzysztofowi i Stanisławowi.

Miejscowość odnotowano w historycznych regestach podatkowych. Z latach 1563-1579 zachował się zapis pobóru podatków. W 1563 Stanisław Tuczyński starszy zapłacił ze swojej części majątku od 16 łanów, a w 1577 od 16 łanów. W 1579 zapłacił od 8 śladów, karczmarza, zagrodnika, kowala i pastucha, a także od wyszynku 71 beczek piwa. W 1563 Redinger Wedelski zapłacił podatki z 4,5 łanów, a w 1577 3 łanów oraz od dwóch zagrodników. W 1579 zapłacił on od 3 półśladów, sołtysa oraz od jednej zagrodniczki. W 1628 we wsi było 41 łanów.

W latach 1946–54 siedziba gminy Lubiesz. W latach 1954–1971 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lubiesz, po jej zniesieniu w gromadzie Tuczno. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Lubiesz jako Lubsdorf w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”

Lubiesz (powiat wałecki)
Korsarz

Korsarz (ang. corsair, privateer) – kapitan prywatnego okrętu prowadzący działania wojenne w imieniu władcy na podstawie wystawionego przez niego listu kaperskiego. Korsarz nie otrzymuje żołdu, a jego wynagrodzenie stanowią zdobyte na przeciwniku łupy. W przeciwieństwie do pirata, korsarz prowadził legalną działalność usankcjonowaną prawnie. Zdarzało się jednak, że korsarze zajmowali się również nielegalnym piractwem.

Dzięki korsarzom władca mógł razić flotę handlową przeciwnika, nie wydając pieniędzy ze skarbca na marynarkę wojenną. Przyznawany list kaperski dawał korsarzowi prawo do pływania pod banderą swojego mocodawcy, oraz do wpływania do jego portów, co umożliwiało sprzedaż łupów i ewentualny remont jednostki. Co do zasady nie ograniczano się do przejęcia ładunku, który rzadko był cenny i łatwy do zabrania, ale zdobycz stanowił cały statek, doprowadzany do portu jako pryz.

Korsarstwo najsilniej wspierała Francja (XVI–XVII w.), choć najbardziej znani korsarze byli Anglikami. Korsarstwo uprawiane było często przez zajmujących się tym stale armatorów lub ich spółki, np. francuski kaper François Thurot wystawił w latach 40. i 50. XVIII wieku 44 żaglowce korsarskie. Zdaniem Krzysztofa Gerlacha, „w każdym narodzie prowadzącym w XVIII lub XIX w. wojnę z Wielka Brytanią rodziła się naturalna tendencja do wysyłania w morze licznych korsarzy”, co spowodowane było najliczniejszą brytyjską flotą handlową, uzależnieniem Wielkiej Brytanii od handlu morskiego oraz jej najsilniejszą marynarką Royal Navy. Między innymi, podczas amerykańskiej wojny o niepodległość, mieszkańcy kolonii w Ameryce Północnej wyekspediowali przeciw żegludze brytyjskiej około 2000 okrętów korsarskich. Zdarzało się, że państwa współpracowały też nieformalnie z piratami, którzy jednak nie mogli cieszyć się poparciem państwowym.

Okręty korsarskie zazwyczaj wybierano lub budowano specjalnie pod względem szybkości, za czym szły na ogół umiarkowane rozmiary, mała pojemność ładowni i względnie słabe uzbrojenie, gdyż musiały one móc dogonić statki handlowe oraz uciekać przed silniejszymi okrętami. Z racji lekkiej budowy, zwykle były jednak wolniejsze od okrętów w trudnych warunkach morskich. Dzięki możliwości legalnej budowy i jej finansowania, mogły być bardziej wyspecjalizowane do zwalczania żeglugi od statków piratów, którzy na ogół mogli korzystać jedynie z tego, co mieli dostępne. Korsarskie żaglowce mogły być również wynajmowane oficjalnie od państwa z jego marynarki wojennej. Podobną ideę do korsarstwa stanowiły budowane przez państwo okręty do zwalczania żeglugi, działające jako rajdery, lecz w epoce żagla bywały one większe, silniejsze od okrętów przeciwnika i wymagające licznych załóg, stąd nie były wykorzystywane przez prywatnych korsarzy z uwagi na koszty.

W 1856 r. państwa europejskie w Deklaracji paryskiej oficjalnie wyrzekły się stosowania korsarstwa.

Zobacz też 

 kaper
 pirat
 żeglarz
 marynarz
 najemnik

Uwagi

Przypisy

Bibliografia
Małżeństwo (film)

Małżeństwo (Domicile conjugal) - film francuski z 1970 roku w reżyserii François Truffauta.

Obsada 
Obsada filmu: 
 Claude Jade - Christine Doinel
 Jean-Pierre Léaud - Antoine Doinel
 Hiroko Berghauer - Kyoko Yamato
 Daniel Ceccaldi - ojciec Christiny
 Claire Duhamel - matka Christiny

Opis fabuły 
Kontynuując historię Antoine Doinela, Truffaut pokazuje losy jego świeżego małżeństwa z Christine. Wszystko się jednak zmienia, gdy Christine zachodzi w ciążę i na świecie pojawia się dziecko. Wkrótce też, po pożarze w kwiaciarni, Antoine podejmuje nową pracę w amerykańskiej firmie, gdzie poznaje piękną Japonkę Kyoko, z którą ma romans.

Linki zewnętrzne

Przypisy 
 

Filmy w reżyserii François Truffauta
Francuskie filmy komediowe
Francuskie filmy z 1970 roku
Filmy, których akcja toczy się w Paryżu
Artakserkses III

Artakserkses III Ochos (staropers. 𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂) (zm. 338 p.n.e.) – król perski z dynastii Achemenidów, syn i następca Artakserksesa II oraz królowej Statejry. Panował w latach 358-338 p.n.e., od 342 p.n.e. był także władcą Egiptu. Na czas jego panowania przypada krótkotrwały renesans potęgi perskiego imperium.

Był najmłodszym z trojga synów Artakserksesa II i Statejry; jego starszymi braćmi byli Dariusz i Ariaspes. Poza nimi Artakserkses miał rzekomo jeszcze ponad setkę synów z konkubin. Dariusz został skazany przez ojca na śmierć, zaś Ariaspesa skłoniono do popełnienia samobójstwa.

Artakserkses III był bezwzględnym władcą i despotą, zyskując sobie opinię najbardziej krwiożerczego ze wszystkich achemenidzkich władców. Po objęciu tronu zgładził krewnych zagrażających jego władzy. Podporządkował sobie buntujących się satrapów z wyjątkiem satrapy Karii Mauzolosa. Stłumił też bunty w Fenicji i na Cyprze. Zawarł sojusz z królem Filipem II macedońskim, który był formą wywarcia presji na popierające buntowników Ateny. Układ ten wyznaczał strefy wpływów obu stronom: Persja miała panować w Azji Mniejszej, Macedonii zaś przypaść miała w udziale Grecja.

W 343 p.n.e. podjął udaną wyprawę celem odzyskania utraconego przez jego ojca Egiptu. Do kluczowego, zwycięskiego dla Artakserksesa starcia doszło pod Peluzjum.Osiągnął cel za pomocą greckich najemników, którzy w tych czasach zaczęli odgrywać coraz większą rolę w perskim wojsku. Satrapą Egiptu uczynił Ferendatesa. Ochos własnoręcznie zabił świętego dla Egipcjan byka Apisa i nakazał czcić wprowadzonego przez siebie osła. Zabito także świętego barana w Mendes. Dla upamiętnienia podboju na niektórych bitych w jego państwie monetach przedstawiany był w egipskiej koronie.

Zginął otruty przez spiskowców, którym przewodził eunuch Bagoas. Ocenia się, że choć Ochos był krwiożerczy, to był jednocześnie zdolny, a jego zabójca mordując go zniszczył imperium perskie. Jego następcą został syn – Arses.

Przypisy

Bibliografia 
 Wolski J., Historia Powszechna. Starożytność, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979
 Wolski J., Iran – siedziba imperiów w starożytności. I. Achemenidzi, Polska Akademia Nauk, Kraków 1986.
 
 

Achemenidzi
Achemenidzcy władcy Egiptu
Zmarli w IV wieku p.n.e.
Arses

Arses (staropers. 𐎠𐎼𐏁𐎣, gr. Aroges, zm. w czerwcu 336 p.n.e.), znany też jako Artakserkses IV – król perski, z dynastii Achemenidów. Syn i następca Artakserksesa III, panował w latach 338-336 p.n.e.

Życiorys 
Był najmłodszym synem Artakserksesa III i Atossy. 

Wyniesiony na tron przez Bagoasa, który zamordował jego ojca, i przez niego także zgładzony. Wcześniej Arses, chcąc uniezależnić się, podjął bezskuteczną próbę otrucia Bagoasa. Ten rozkazał ponadto zabić wszystkie dzieci Arsesa, po czym wyniósł na tron Kodomana. Arses został pochowany w Persepolis. 

Za rządów Arsesa doszło do ataku Filipa II na Azję Mniejszą. Filip domagał się prawdopodobnie zadośćuczynienia od Persji z związku z pomocą, jakiej poprzednik Arsesa, Artakserkses III, udzielił przeciwnikowi Macedonii, miastu Perinthos. 

W Egipcie w imieniu Arsesa rządził satrapa Farendotes.

Przypisy 

Achemenidzi
Urodzeni w IV wieku p.n.e.
Zmarli w 336 p.n.e.
Uciekająca miłość

Uciekająca miłość (L'amour en fuite) – francuski film z 1979 roku w  reżyserii François Truffauta.

Znany z filmów François Truffauta Antoine Doinel ma już ponad trzydzieści lat, bo reżyser opisuje nam historię jego życia już w pięciu filmach. Bohater rozwiódł się z Christiną.

Obsada 
 Jean-Pierre Léaud jako Antoine Doinel
 Claude Jade jako Christine Doinel
 Marie-France Pisier jako Colette
 Danièle Graule jako Liliane
 Dorothée jako Sabine Barnerias
 Daniel Mesguich jako Xavier
 Julien Bertheau jako Lucien
 Jean-Pierre Ducos jako adwokat Christiny
 Marie Henriau jako sędzia rozwodowy

Linki zewnętrzne 
 
 

Filmy kręcone w Paryżu
Filmy w reżyserii François Truffauta
Francuskie dramaty filmowe
Francuskie filmy romantyczne
Francuskie filmy z 1979 roku
Jean Metzinger

Jean Metzinger (ur. 24 czerwca 1883 w Nantes, zm. 3 listopada 1956 w Paryżu) – francuski malarz związany z kubizmem.

Zarys biografii 
Uczęszczał do różnych paryskich szkół artystycznych. Początkowo pozostawał pod wyraźnym wpływem fowizmu i impresjonizmu. Od 1908 zaangażował się w ruch kubistyczny. W późniejszym okresie twórczości skłaniał się ku realizmowi, ale zachował elementy techniki kubistycznej.

Wspólnie z malarzem i teoretykiem sztuki, Albertem Gleizesem, napisał w 1912 pracę Du Cubisme.

Znane dzieła 
 1911 Podwieczorek
 1917 Kobieta, twarz i profil
 1918 Trykociarka

Bibliografia 
 

Francuscy malarze kubiści
Artyści na wystawach sztuki zdegenerowanej
Montmartre
Ludzie urodzeni w Nantes
Urodzeni w 1883
Zmarli w 1956
Sparta

Sparta (gr. , Spártī; stgr. Spártē; ; Lakedaímōn, Lacedemon) – miasto w południowej Grecji, na Peloponezie, w administracji zdecentralizowanej Peloponez, Grecja Zachodnia i Wyspy Jońskie, w regionie Peloponez, w jednostce regionalnej Lakonia. Siedziba gminy Sparta. W 2011 roku liczyło 16 239 mieszkańców. W mieście rozwinął się przemysł winiarski oraz olejarski.

Historia 
Współczesne miasto zostało założone w 1834 roku koło ruin starożytnej polis z rozkazu króla greckiego Ottona I. W jego granicach leżą ruiny bizantyńskiego i średniowiecznego miasta Mistra, opuszczonego po roku 1834, wymieniane przez listę światowego dziedzictwa UNESCO, chętnie odwiedzane przez turystów. Znacznej części materiału budowlanego z Mistry użyto do budowy nowej Sparty. Pozostały dawne zabudowania diecezji, obecnie muzeum. Trwa restauracja i częściowa rekonstrukcja budynków dawnego pałacu cesarskiego; imponująco prezentuje się większa część fortyfikacji miejskich i górującego nad nimi weneckiego zamku. Zachowano mury, zadaszenie i polichromię większości świątyń bizantyńskich, jednak jedynie zręby domostw.

Pobliskie, bogate przyrodniczo, urozmaicone geologicznie i atrakcyjne widokowo, rozległe i wyniosłe pasmo górskie Tajgetu przyciąga amatorów wędrówek.

Miasta partnerskie 
  Byblos, Liban
  Catonsville, Stany Zjednoczone
  City of Moreland, Australia
  Nisz, Serbia
  Sopron, Węgry
  Stamford, Stany Zjednoczone

Zobacz też 
 starożytna Sparta
 Półwysep Mani
 Muzeum oliwek i greckiej oliwy w Sparcie

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 walory turystyczne Sparty i Mistry w przewodniku turystycznym 

Miasta w Regionie Peloponez
Ernst Ruska

Ernst August Friedrich Ruska (ur. 25 grudnia 1906 w Heidelbergu, zm. 27 maja 1988 w Berlinie) – niemiecki fizyk; w roku 1931 skonstruował pierwszy mikroskop elektronowy, a w roku 1986 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Przypisy

Bibliografia 
 

Niemieccy fizycy XX wieku
Optycy
Niemieccy nobliści – fizyka
Urodzeni w 1906
Zmarli w 1988
Ludzie urodzeni w Heidelbergu
Język flamandzki

Język flamandzki – belgijska odmiana standardowego języka niderlandzkiego. Niektórzy uczeni uznają ją za język odrębny od niderlandzkiego.

Niektórzy autorzy uważają stosowanie terminu „język flamandzki” w odniesieniu do belgijskiego standardu języka niderlandzkiego za niewłaściwe.

Termin „język flamandzki” lub „dialekt flamandzki” może się także odnosić do:
 dialektów zachodnioflamandzkiego (który niektóre źródła nazywają flamandzkim), wschodnioflamandzkiego, zelandzko-flamandzkiego i francusko-flamandzkiego. Ostatnie dwa są czasem traktowane jako warianty dialektu zachodnioflamandzkiego.
 Tussentaal (dosł. „międzymowa”) lub schoon Vlaams „czysty flamandzki” – pośrednia forma języka, niebędąca już typowym dialektem lokalnym, ale również odmienna od języka standardowego.

Od 1973 oficjalnym językiem urzędowym na terenie Flandrii (autonomiczny Region Flamandzki) jest standardowy język niderlandzki (), oparty na dialekcie holenderskiej prowincji Holandia oraz na dialekcie brabanckim. Z tego względu w języku polskim wciąż bywa nazywany językiem holenderskim, gdyż na poziomie języka standardowego (szczególnie w postaci pisanej) jest niemal identyczny z językiem używanym w Holandii. Główne różnice pomiędzy obiema odmianami języka niderlandzkiego sprowadzają się do odmiennych reguł wymowy (w szczególności głosek „ch” oraz „r”) oraz drobnych odchyleń w morfologii i składni. W 1980 Holandia i Belgia podpisały traktat o unii języka niderlandzkiego (), efektem którego było m.in. wprowadzenie w 1995 zmian w oficjalnym słowniku języka niderlandzkiego.

Pomimo że standardowy język niderlandzki używany w obu krajach jest identyczny pod względem ortografii, oprócz odmienności fonetycznych istnieją również pewne różnice leksykalne wynikające z regionalnych preferencji dotyczących doboru słownictwa. Wynikają one po części z odmiennego substratu dialektalnego, zwłaszcza wpływu dominującego w Belgii dialektu brabanckiego.

Zobacz też 
 Flamandzka Wspólnota Belgii

Przypisy 

Flamandzki
Nicanor Zabaleta

Nicanor Zabaleta Zala (ur. 7 stycznia 1907 w San Sebastián, zm. 31 marca 1993 w San Juan) – hiszpański harfista pochodzący z Kraju Basków.

Studiował w Madrycie i Paryżu, gdzie debiutował w 1925. Słynna była jego błyskotliwa technika wykonawcza. Zabaleta zasłużył się jako popularyzator solowej muzyki harfowej. Wielu kompozytorów muzyki współczesnej dedykowało mu swoje utwory. Przez wiele lat, aż do śmierci, był związany stałym kontraktem z wytwórnią płytową Deutsche Grammophon.

Bibliografia 
 Biografias y Vidas – Nicanor Zabaleta  [dostęp 2012-10-31]

Baskijscy muzycy
Członkowie Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych św. Ferdynanda
Harfiści
Hiszpańscy instrumentaliści
Ludzie urodzeni w San Sebastián
Odznaczeni Orderem Alfonsa X Mądrego
Urodzeni w 1907
Zmarli w 1993
Język luksemburski

Język luksemburski (, wym. []) – język należący do zachodniej grupy języków germańskich. Wywodzi się ze środkowofrankijskiego dialektu języka niemieckiego.

Posługuje się nim ok. 390 tys. ludzi, głównie w Luksemburgu, gdzie ma status języka urzędowego (od 1984), a także w części Niemiec, Belgii i Francji. Uznawany za oddzielny język od niedawna, wcześniej uznawany był raczej za jeden z dialektów języka niemieckiego. Funkcjonuje obok dwóch innych języków urzędowych w Luksemburgu – niemieckiego i francuskiego. Język ten używany jest głównie jako język mówiony w sferze prywatnej, ale prowadzone są w nim również debaty w parlamencie. Po luksembursku nadają też stacje telewizyjne RTL Télé Lëtzebuerg i Den 2. RTL. Katedra języka luksemburskiego istnieje na uniwersytecie w Moskwie. Język ten nie jest językiem urzędowym w Unii Europejskiej. Guy Rewenig jest autorem pierwszej powieści po luksembursku; jest on uważany obok Rogera Manderscheida za prekursora pisania prozy artystycznej w tym języku. W latach 2001–2002 Jérôme Lulling stworzył pierwszy elektroniczny program do sprawdzania pisowni po luksembursku, który zawiera 125 tys. słów, o nazwie C.ORT.IN.A.

Zobacz też 
 alfabet luksemburski

Przypisy 

Luksemburski
Języki Luksemburga
Języki Belgii
Języki Francji
Języki Niemiec
Języki Stanów Zjednoczonych
luksemburski
Zachary

Zachary – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Luizjana, w parafii East Baton Rouge.

Miasta w stanie Luizjana
Parazytologia

Parazytologia ( parásitos „współbiesiadnik, pieczeniarz” oraz  lógos „nauka”) – nauka zajmująca się badaniem pasożytów i pasożytnictwa w przyrodzie.

Biorąc pod uwagę umiejscowienie pasożyta w systematyce, dzieli się ją na poddziały, np.:
 helmintologię (nauka o robakach);
 trematodologię (nauka o przywrach);
 inne.

Biorąc pod uwagę charakter żywiciela, dzieli się ją na:
 parazytologię ogólną,
 parazytologię lekarską,
 parazytologię weterynaryjną,
 parazytologię rolniczą.

Przypisy 

!
Kąt bryłowy

Kąt bryłowy – część przestrzeni trójwymiarowej ograniczona przez powierzchnię stożkową, czyli wszystkie półproste wychodzące z pewnego ustalonego punktu, zwanego wierzchołkiem, przechodzące przez pewną ustaloną krzywą zamkniętą (np. okrąg).

Miara kąta 

Zupełnie analogicznie do miar dla kąta płaskiego określa się miary kąta bryłowego, będącego trójwymiarowym odpowiednikiem poprzedniego. Naturalną jednostką miary kąta bryłowego w układzie SI jest niemianowany steradian (sr) będący jednostką pochodną względem radiana (rad); w ogólności kąt bryłowy ma się do powierzchni sfery tak, jak kąt płaski do obwodu okręgu. 

 Steradian

Steradian definiuje się jako pole powierzchni części sfery wyciętej przez powierzchnię stożkową o wierzchołku w jej środku, podzielone przez kwadrat promienia sfery (bądź po prostu pole powierzchni wycięte jw. dla kuli jednostkowej); w związku z tym tak zdefiniowana miara kąta bryłowego przyjmuje wartości rzeczywiste z przedziału .

 Stopień kwadratowy
Jednostką miary kąta bryłowego pochodną względem stopnia (będącego jednostką miary łukowej kąta płaskiego) jest stopień kwadratowy oznaczany deg2, bądź (°)2; pełny kąt bryłowy ma miarę ok. 41 253 stopni kwadratowych, przy czym

Zobacz też 
 kąt płaski
 kąty: dwuścienny, trójścienny, wielościenny

Przypisy 

Bryłowy
Stereometria
Druzjanna

Druzjanna – imię żeńskie, utworzone od nazwy rodowej rzymskiej rodziny – Drusus. Patronką imienia jest święta z apokryfu o Janie Ewangeliście. W średniowieczu poświadczona jako Drużyjan(n)a. Imię to było używane w Polsce częściej około XV–XVIII wieku, potem dosyć rzadkie. Nosiła je siostra przyrodnia Jana Kochanowskiego, po mężu Tynicka.

Męskim odpowiednikiem jest Druzjan.

Druzjanna imieniny obchodzi 24 grudnia.

Druzjanna w sztuce 
 w malarstwie istnieje kilka znanych przedstawień wskrzeszenia Druzjanny przez św. Jana Ewangelistę, m.in.:
 Wskrzeszenie Druzjanny – fresk Giotta w kościele Świętego Krzyża we Florencji
 Św. Jan wskrzesza Druzjannę – fresk Filippino Lippiego w kościele Santa Maria Novella we Florencji
 wskrzeszenia Druzjanny dotyczy dramat rymowaną prozą Kallimach Rozwity z Gandersheim.
 postać o imieniu Druzjanna występuje w operze Tommaso Traetty Buovo d’Antona, której libretto zostało oparte na romansie anglo-normańskim z XIII wieku.

Przypisy 

Żeńskie imiona łacińskie
Modelarstwo

Modelarstwo – działalność człowieka polegająca na odwzorowywaniu rzeczywistych obiektów w postaci pomniejszonych modeli. Najczęściej pojmowane jest jako rozrywka, zabawa (hobby), może być także sportem. Przede wszystkim wiązane jest z modelarstwem redukcyjnym, polegającym na możliwie dokładnym odwzorowaniu wyglądu obiektu, z zachowaniem określonej skali, jednakże inne rodzaje modelarstwa skupiają się na odwzorowaniu funkcjonowania oryginału (np. latający model samolotu), lub łączą odwzorowanie funkcjonowania i wyglądu. 

Przedmiotem modelarstwa mogą być praktycznie wszystkie obiekty otaczającego świata. Najczęściej są nimi samoloty, statki i różne pojazdy, zwłaszcza wojskowe, ale też figurki ludzi lub innych istot (rzeczywistych lub fantastycznych), a także budowle lub całe wycinki terenu odwzorowane w formie makiet lub dioram, często przedstawiających różne sceny lub wydarzenia.

Najpopularniejsze jest redukcyjne modelarstwo plastikowe - budowa modeli z gotowych fabrycznych zestawów, które trzeba skleić i pomalować; popularne jest także modelarstwo kartonowe - budowa modeli z wydrukowanych kartonowych elementów. Zaawansowani modelarze budują często modele od podstaw, z różnych materiałów, jedynie na podstawie planów oryginału, lub też ulepszają zestawy fabryczne. 

Oprócz modelarstwa pojmowanego jako hobby lub sport, działalność polegająca na budowaniu modeli znajduje ważne zastosowanie praktyczne, przede wszystkim w przemyśle okrętowym, samochodowym i lotniczym, w różnego rodzaju symulacjach na pomniejszonych modelach (jak badanie modelu samolotu w tunelu aerodynamicznym) lub w projektowaniu zespołów architektonicznych. Inne znaczenie modelarstwa, odmienne od wyżej przedstawionego, to zawodowe wykonywanie modeli różnych przedmiotów, które mają być następnie wytwarzane, w celu przygotowania ich produkcji, np. modelarstwo odlewnicze.

Oglądając dzieła modelarzy można stwierdzić, że to nie tylko dobra zabawa, ale też zajęcie rozwijające tak umiejętności plastyczne, jak i wiedzę techniczną (do pewnego stopnia), np. o konstrukcji skrzydeł czy też wyglądzie wnętrza.

Kategorie 
 modelarstwo redukcyjne
 modelarstwo kartonowe
 modelarstwo zapałczane
 modelarstwo plastikowe
 mikromodelarstwo
 modelarstwo figurkowe
 modelarstwo kołowe
 modelarstwo kolejowe
 modelarstwo samochodowe
 modelarstwo lotnicze i kosmiczne
 modelarstwo lotnicze
 modelarstwo szybowcowe
 modelarstwo kosmiczne
 modelarstwo rakietowe

Napędy w modelarstwie 
 silnik modelarski
 silnik rakietowy
 silnik samozapłonowy
 silnik żarowy
 żagiel

Zobacz też 

 atrapa
 hobby
 replika
Sobieski

Osoby o nazwisku Sobieski:
 Jan III Sobieski – król Polski
 Jakub Sobieski – polski magnat, ojciec Jana III
 Jakub Ludwik Sobieski – polski królewicz
 Marek Sobieski – starosta krasnostawski
 Marek Sobieski – wojewoda lubelski
 Marian Sobieski – polski etnomuzykolog
 Stanisław Sobieski – polski nauczyciel
 Stanisław Sobieski – polski szlachcic
 Wacław Sobieski – polski historyk
 Leelee Sobieski – aktorka amerykańska
 Carol Sobieski – amerykański scenarzysta
 Jean Sobieski – francuski malarz i aktor

Rodzina:
 Sobiescy herbu Janina

Geografia:

 Sobieski – wieś w woj. mazowieckim, w pow. płońskim, w gminie Joniec
 Sobieski – wieś w woj. podlaskim, w pow. monieckim, w gminie Mońki
 Sobieski – miasto w stanie Minnesota, w hrabstwie Morrison
 Sobieski – jednostka osadnicza w hrabstwie Oconto, w stanie Wisconsin, w USA
 Sobieski – niewielki ciek wodny w Luboniu

Szkoły:
 II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Grudziądzu
 II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie
 LXXV Liceum Ogólnokształcące im. Jana III Sobieskiego w Warszawie
 I Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Wejherowie

Inne:
 Sobieski (wódka)
 Sobieski Sp. z o.o.
 Sobieski Żagań – męski klub siatkarski
 MS Sobieski – polski statek pasażerski
 Tarcza Sobieskiego
 Zakład Górniczy Sobieski w Jaworznie
 Jan III Sobieski – marka papierosów
Język starosaksoński

Język starosaksoński, język starosaski – język, którym posługiwali się Sasi i Anglowie we wczesnym średniowieczu. Bardzo wcześnie rozpadł się na dwie formy, które rozwinęły się w Anglii w język staroangielski, a w północnych Niemczech w język dolnoniemiecki.

Był bardzo blisko spokrewniony z językiem staroniderlandzkim, część językoznawców uważa nawet iż mógł być to jeden i ten sam język. Do dziś ich współczesne formy wykazują między sobą największą liczbę podobieństw wśród języków zachodniogermańskich.

Najstarsza poświadczona forma dolnoniemieckiego. Pierwszy raz poświadczony z IX wieku, przeszedł w język średnio-dolno-niemiecki po XII wieku.

Przypisy 

Języki zachodniogermańskie
Język dolnoniemiecki
Język starosaksoński
Języki w średniowieczu
Języki wymarłe w Europie
Gorzelnia

Gorzelnia – zakład wytwórczy produkujący spirytus surowy (nieoczyszczony alkohol etylowy) metodą fermentacyjną z surowców skrobiowych (np. ziemniaki, zboża) lub innych, np. cukrowych. Surowcami innymi mogą być melasa lub syrop cukrowy, bądź też buraki cukrowe. Obecnie większość gorzelni nie produkuje alkoholu etylowego z ziemniaków ze względu na wysokie koszty produkcji.

Gorzelnie dzielimy na gorzelnie rolnicze oraz przemysłowe, różniące się między sobą ilościami produkowanego spirytusu (gorzelnie przemysłowe mają o wiele większą produkcję od gorzelni rolniczych). Gotowy wyrób zawiera około 90% alkoholu etylowego. Produktem ubocznym jest wywar gorzelniczy. Średniej wielkości gorzelnia rolnicza jest w stanie wyprodukować około 2 mln litrów spirytusu rocznie, przemysłowa co najmniej dziesięciokrotnie więcej. Gorzelnie produkują dwa rodzaje spirytusu, spożywczy oraz przemysłowy. Podlegają szczególnemu nadzorowi podatkowemu.

Zobacz też 
 browar
 gorzelnictwo

Gorzelnictwo
Budynki przemysłowe i magazynowe
Kraking

Kraking, krakowanie ( – pękanie) – grupa procesów technologicznych stosowanych w celu przerobu ciężkich frakcji ropy naftowej na benzynę i oleje.

Kraking polega na inicjowaniu kontrolowanego rozkładu długich węglowodorów alifatycznych zawartych w ciężkich frakcjach, takich jak mazut i frakcje olejowe, otrzymywanych w procesie rafinacji ropy naftowej, na związki o krótszych łańcuchach węglowych, takich jakie występują w benzynie i oleju napędowym. Reakcje chemiczne zachodzące w czasie krakingu sprowadzają się w uproszczeniu do pękania pojedynczych wiązań chemicznych węgiel–węgiel z wytworzeniem wolnych rodników. W wyniku wtórnych reakcji wytworzonych wolnych rodników oprócz oczekiwanych węglowodorów alifatycznych o stosunkowo krótkich łańcuchach powstają też mniejsze ilości metanu, LPG, nienasyconych węglowodorów oraz koksu. Kraking może być inicjowany termicznie, katalitycznie lub radiacyjnie (z użyciem promieniowania jonizującego).

W zależności od warunków prowadzenia procesu i zastosowanego surowca można wyróżnić (źródło podane w lewej kolumnie dotyczy wszystkich danych w wierszu, o ile nie zaznaczono inaczej):

W niewielkim stopniu kraking ma zastosowanie w przerobie tworzyw sztucznych na paliwa płynne.

Zobacz też 
 hydrokraking
 reforming
 mazut

Uwagi

Przypisy 

Procesy przemysłu chemicznego
N.p.m.

Skrót n.p.m. – nad poziomem morza – używany jest przy mierzeniu wysokości bezwzględnej danego obiektu na Ziemi. Wielkość ta wyrażona jest najczęściej w metrach (m n.p.m.) i określa wysokość nad punktem odniesienia, którym jest średni poziom morza (p.m.).

Biorąc pod uwagę, że Ziemia nie jest idealną kulą, oraz to, że średnie poziomy poszczególnych mórz i oceanów są różne, problemem staje się, co uznać za „poziom morza”. W Polsce poziomem odniesienia jest średni poziom Bałtyku w rosyjskiej miejscowości Kronsztad na wyspie Kotlin koło Petersburga (geodezyjny układ wysokościowy PL-KRON86-NH). W roku 2012 wprowadzono geodezyjny układ wysokościowy PL-EVRF2007-NH oparty na średnim poziomie Morza Północnego w Amsterdamie. Zgodnie z rozporządzeniem z 2019 roku układ PL-KRON86-NH może być stosowany w Polsce nie dłużej niż do 31 grudnia 2023 roku. W lotnictwie na oznaczenie wysokości nad poziomem morza używa się angielskiego skrótu AMSL (ang. Above Mean Sea Level).

Zobacz też 

 układ wysokości
 Państwowy system odniesień przestrzennych
 p.p.m.

Przypisy

Bibliografia 
 Państwowy System Odniesień Przestrzennych. Systemy i układy odniesienia w Polsce

Układy wysokościowe
John Adams (kompozytor)

John Coolidge Adams (ur. 15 lutego 1947 w Worcester, Massachusetts) – amerykański kompozytor współczesny, przedstawiciel minimalizmu. Ze względu na skalę kompozycji Adamsa często obdarza się go określeniem „maksymalistycznego minimalisty”.

Życiorys 
Adams wychowywał się w rodzinie przesyconej kulturą, typowej dla intelektualnych środowisk Nowej Anglii. Wcześnie też wykazał zainteresowania muzyką. Swój pierwszy menuet napisał w wieku dziewięciu lat. W wieku dziesięciu lat rozpoczął naukę kompozycji i gry na klarnecie. Formalną edukację muzyczną jako kompozytor pobierał na Uniwersytecie Harvarda. W czasie studiów grał w Boston Symphony Orchestra jako zastępca klarnecisty. W latach 1971–1981 kierował wydziałem kompozycji Konserwatorium w San Francisco. Był także dyrektorem i naczelnym kompozytorem San Francisco Symphony Orchestra. W trakcie pracy z tą orkiestrą prowadził serię programową New and Unusual Music (Muzyka nowa i niezwykła), promującą muzykę współczesną. Adams jest także aktywnym dyrygentem, głównie w zespole Ensemble Moderne, znanym z promowania dzieł takich kompozytorów jak Conlon Nancarrow i Frank Zappa. W 1995 Adams otrzymał prestiżową nagrodę Grawemeyer Award za swój Koncert skrzypcowy.

Twórczość 
Kompozycje Johna Adamsa to zwykle rozbudowane dzieła instrumentalne, utrzymane w nurcie minimalizmu. Charakteryzują się bogactwem, złożoną fakturą i rozbudowaną „architekturą”. Ważną pozycją w dorobku kompozytora stanowią oparte na faktach opery Nixon w Chinach oraz Śmierć Klinghoffera. Okazjonalnie Adams penetruje gatunki muzyczne odległe od głównego nurtu jego twórczości, takie jak muzyka filmowa – An American Tapestry, ilustracje muzyczne do filmów animowanych – Chamber Symphony, muzyka elektroniczna – Hoodoo Zephyr, jazz – Strong, a nawet bluegrass John’s Book of Alleged Dances.

Dorobek kompozytorski

Przypisy 

Amerykańscy kompozytorzy operowi
Amerykańscy kompozytorzy muzyki filmowej
Amerykańscy kompozytorzy muzyki poważnej
Artyści minimalistyczni
Honorowi Członkowie Królewskiej Akademii Muzycznej w Londynie
Laureaci Ivor Novello Awards
Urodzeni w 1947
Ludzie urodzeni w Worcesterze (Massachusetts)
Zdobywcy Nagrody Pulitzera
Kompozytorzy XX wieku
Kompozytorzy XXI wieku
Język fryzyjski

Język fryzyjski (zach. fryz. frysk, wsch. fryz. fräisk, dialekty pn. fryz. friisk, fresk, freesk, frasch, fräisch, freesch), właśc. języki fryzyjskie – zbiorcze określenie na grupę blisko spokrewnionych języków wywodzących się ze starofryzyjskiego, a którymi posługują się Fryzowie. Fryzyjski składa się z wielu dialektów grupowanych w trzy języki: zachodniofryzyjski, wschodniofryzyjski i północnofryzyjski.

Po fryzyjsku mówi ok. 400-600 tys. osób, głównie w Holandii w prowincji Fryzja, a także w niemieckich landach Dolna Saksonia (gmina Saterland) i Szlezwik-Holsztyn (Fryzja Północna), w tym na Wyspach Fryzyjskich i Helgolandzie

Ogólna charakterystyka 
Język fryzyjski jest podobny do staroangielskiego (także do współczesnego angielskiego), niderlandzkiego i dolnoniemieckiego.

Język fryzyjski należy do grupy języków zachodniogermańskich, jest silnie zróżnicowany terytorialnie i nie występuje w postaci jednolitego języka ponaddialektalnego. Najstarsze zabytki tego języka pochodzą z XIII–XV wieku. Od XVI wieku oficjalnym językiem kulturalnym były niderlandzki i niemiecki. Językiem literatury ludowej był zachodni dialekt Kleifries. Właśnie w tym języku pisał Gysbert Japiks – twórca podstaw literatury zachodniofryzyjskiej.

W Niderlandach, w użyciu jest język zachodniofryzyjski, używa się również holenderskiego i tzw. fryzyjsko–miejskiego, który jest mieszanką holenderskiego i fryzyjskiego. Istnieje również język literacki (standert frysk). Fryzowie mieszkający w Niemczech mówią językami północnofryzyjskim (na zachodnim wybrzeżu Szlezwika – Holsztynu) i wschodniofryzyjskim (w Dolnej Saksonii, jego ostatnim szczątkiem jest dialekt z okolic Saterlandu). Ponadto używają języków niemieckiego, dolnoniemieckiego i duńskiego.

Fryzyjski
fryzyjski
fryzyjski
Fryzja