alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Benlli Gawr

Cymeriad chwedlonol neu led hanesyddol y ceir sawl cyfeiriad ato yng ngwaith y Gogynfeirdd oedd Benlli Gawr.

Ceir hanes Benlli gan Nennius yn yr Historia Brittonum. Yno dywedir ei fod yn frenin gormesol ar Bowys yn yr Oesoedd Tywyll. Am iddo ymddwyn yn elyniaethus tuag at Sant Garmon, cafodd ei losgi gan dân o'r nef yn ei dŵr (ceir hanes cyffelyb am Gwrtheyrn ac mae'n debyg i'r ddau hanes gael eu drysu).

Cyfeiria Cynddelw Brydydd Mawr (12g) at Fenlli Gawr yn ei gerdd enwog i osgordd Madog ap Maredudd o Bowys.

Gan y cyfeirir ato fel cawr mae'n bosibl fod cof am dywysog cynnar wedi cael ei impio ar draddodiadau cynharach o fyd mytholeg.

Ceir bryngaer o Oes yr Haearn ar fryn 511 medr ym Mryniau Clwyd a elwir yn Foel Fenlli, ac mae'n bosibl iddi gael ei henwi ar ôl Benlli Gawr. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Rhuthun a Llanferres uwchlaw Bwlch Pen Barras ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (arg. newydd 1991)

Hanes traddodiadol Cymru
Teyrnas Powys
Cewri
Llên gwerin Cymru
Canthrig Bwt

Gwrach neu gawres ddychmygol oedd Canthrig Bwt. Dywedir ei bod yn byw yn Nantperis, Eryri, a'i bod yn bwyta plant.

Roedd Canthrig yn byw dan garreg anferth a elwir y Gromlech, sydd dal i'w gweld heddiw ar bwys y lôn ym mhen uchaf Nant Peris ar y ffordd i fyny o dref Llanberis i Ben-y-pass; enwir Dinas y Gromlech ar ei hôl. Yn ôl y chwedl werin leol, roedd hi'n adnabyddus i'r trigolion fel hen wraig unig, sarrug, yr oedd ar y plant ei hofn hi.

Un diwrnod aeth rhai o blant y gymdogaeth ar goll. Chwilwyd amdanyn nhw ond roedden nhw wedi diflannu. Yn nes ymlaen aeth dyn lleol yn mynd i hela â'i gi. Cafodd y ci hyd i esgyrn plentyn a dechrau eu cnoi. Gwelwyd y wrach yn cilio i'w chartref dan y Gromlech. Aeth y dyn ar ei hôl hi yn llechwraidd ac ar ôl cyrraedd y garreg gwaeddodd fod ganddo blant i Ganthrig. Pan ddaeth hi allan, torrodd ei phen â'i fwyall a dyna ddiwedd Canthrig Bwt.

Ceir chwedlau cyffelyb am wrachod yn bwyta plant yn llên gwerin sawl gwlad, e.e. y wrach yn y chwedl adnabyddus am Hansel a Gretel gan y Brodyr Grimm a'r chwedlau am y trols yn Llychlyn.

Cyfeiriadau
John Jones (Myrddin Fardd), Llên Gwerin Sir Gaernarfon
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (1930; 1970)

Cyfeiriadau 

Cewri
Llên gwerin Cymru
Eryri
Gwrachod Cymru
Fame is the Spur

Nofel am fyd gwleidyddiaeth yn yr iaith Saesneg gan Howard Spring, cyhoeddwyd 1940, yw Fame is the Spur. Mae'r nofel yn dilyn y gyrfa gwleidydd sosialaidd.

Cymeriadau
 Hamer Shawcross
 Ann Shawcross
 Tom Hannaway

Nofelau Saesneg
Nofelau 1940
Afaon fab Taliesin

Yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, gŵr ifanc doeth a gysylltir â chanu gwirebol oedd Afaon fab Taliesin. Yn ôl traddodiad roedd yn fab i'r bardd enwog Taliesin (6g), ond nid oes unrhyw brawf hanesyddol am hynny ac mae'n fwy tebyg iddo berthyn i gylch y chwedlau am y Taliesin chwedlonol, Taliesin Ben Beirdd. Mae'r amrywiadau ar ei enw yn cynnwys y ffurf Addaon fab Taliesin.

Cyfeirir at Afaon yn y chwedl fwrlesg Gymraeg Canol Breuddwyd Rhonabwy fel un o farchogion llys Arthur a'r "gŵr ifanc doethaf a mwyaf dysgedig yn y deyrnas". Ceir cyfeiriad moel ato mewn cerdd a gedwir yn Llyfr Taliesin yn ogystal. Priodolir iddo gyfresi o englynion doethineb dan yr enw 'Cyssul Afaon/Addaon' ("Cyngor Afaon") mewn sawl llawysgrif.

Cyfeirir at Afaon mewn tri o Drioedd Ynys Prydain. Roedd yn un o 'Dri Tharw Unben' yr ynys, gydag Elinwy fab Cadegr a Chynhafal fab Argad (Triawd 7). Fe'i enwir yn un o 'Dri Aerfeddawg' (arweinwyr brwydr) yr ynys gyda Selyf fab Cynan Garwyn ac Urien fab Cynfarch (Triawd 25). Rhestrir ei lofruddio gan arwr anhysbys o'r enw Llawgad Trwm Bargawd Eidyn fel un o 'Dri Anfad Gyflafan Ynys Brydain'.

Ffynhonnell 
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, arg. newydd 1991)

Hanes traddodiadol Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Mytholeg Gymreig
Trioedd Ynys Prydain
Amaethon fab Dôn

Yn y chwedl Culhwch ac Olwen, cymeriad a gysylltir ag amaeth yw Amaethon fab Dôn. Yn ôl ei enw, roedd yn fab i'r dduwies Dôn.

Cyfeirir ato mewn rhestr o'r annoethau (pethau anodd i'w cael) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr er mwyn ennill llaw Olwen. Mae'n rhaid i Gulhwch gael cymorth Amaethon i wneud aradr arbennig, aradu darn o dir a'i hau. Ni cheir cyfeiriad arall ato na'r dasg, ond mae'r ffaith ei fod yn y rhestr honno yn awgrymu y bu chwedl amdano yn cylchredeg yn y gorffennol.

Efallai fod cymeriad Amaethon yn cynrychioli duw amaeth Celtaidd y cadwyd y cof amdano yn fyw yn nhraddodiadau'r Cymry.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), Culhwch ac Olwen (Caerdydd, 1988)
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Boydell Press, 2000)

Mytholeg Gymreig
Duwiau
Culhwch ac Olwen
Olwen

Morwyn chwedlonol yn y chwedl Gymraeg Canol Culhwch ac Olwen yw Olwen. Mae hi'n ferch i'r cawr Ysbaddaden Bencawr.

Ceir chwedl onomastig o fewn y prif chwedl sy'n esbonio'r enw Olwen. Wrth iddi gerdded mae pedair meillionen wen yn tyfu yn ôl ei thraed. Mae'r disgrifiad coeth o Olwen a rydd y cyfarwydd ohoni ymhlith y darnau rhyddiaith Cymraeg Canol enwocaf.

Yn y chwedl mae Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Am fod llysfam Culhwch wedi tynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - "y forwyn decaf erioed" - mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder Arthur i gael ei gymorth a'i gynghor. Mae Arthur a'i wŷr, gan gynnwys Cai a Bedwyr, yn penderfynu mynd gyda Chulhwch i lys Ysbaddaden i'w gynorthwyo. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgau (neu anoethau) anodd os nad amhosibl. Ni ddisgrifir pob un o'r ddeugain antur yn y ffurf ar y chwedl sydd gennym ni heddiw, ond o blith y rhai a ddisgrifir (tua 50 ohonynt) mae darganfod Mabon fab Modron a hela'r Twrch Trwyth yn dasgau enwog. Mae'r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), Culhwch ac Olwen (Caerdydd, 1988).

Culhwch ac Olwen
Mytholeg Gymreig
John Galsworthy

Nofelydd a dramodydd o Sais oedd John Galsworthy (14 Awst 1867 - 31 Ionawr 1933), sy'n adnabyddus fel awdur The Forsyte Saga. Enillodd y Wobr Lenyddol Nobel yn 1932.

Cyfeiriadau

Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1867
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1933
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Alcatraz

Carchardy enwog ar ynys ym Mae San Francisco, gyferbyn â dinas San Francisco ei hun, yn Califfornia, yr Unol Daleithiau (UDA), yw Alcatraz. Sefydlwyd carchar diogelwch uchel ar yr ynys yn 1932 a ddaeth yn ddrwgenwog am lymder ei disgyblaeth ac yn ddihareb am rywle amhosibl i ddianc ohono. Serch hynny llwyddodd rhai o'r carcharorion i dorri allan yn 1962 a chafwyd ffilm am y digwyddiad yn 1979. Caewyd fel carchar yn 1969.

Fffilm a ffuglen
Serenodd Burt Lancaster yn y ffilm boblogaidd The Birdman of Alcatraz (1962) am garcharor sy'n treulio ei flynyddoedd yn Alcatraz yn astudio ornitholeg ac sy'n dod yn arbenigwr byd-enwog ar adar.

Yn 1979, saethwyd y ffilm Escape From Alcatraz, yn serennu Clint Eastwood, sy'n seiliedig ar y digwyddiad yn 1962.

Califfornia
Carcharau
Sefydliadau 1932
Alcoholiaeth

Y cyflwr meddygol o fod yn gaeth neu gwbl ddibynnol ar alcohol yw alcoholiaeth. Fe'i nodweddir gan ddefnydd direolaeth neu orfodaeth obsesiynol i yfed alcohol er gwaethaf yr effeithiau negyddol ar iechyd, perthynas a safle cymdeithasol yr yfwr. Fel gyda chaethiwed i gyffuriau eraill, diffinnir alcoholiaeth fel clefyd y gellir ei drin. Gelwir rhywun sydd yn y fath gyflwr yn alcoholydd neu alcoholig. Crëwyd y term hwn gan Magnus Huss ym 1849 ond yn ystod y 1980au dechreuwyd defnyddio'r termau "camddefnyddio alcohol" a "dibyniaeth ar alcohol". Weithiau defnyddir y term dibyniaeth ar alcohol i fod yn gyfystyr ag alcoholiaeth.)

Cymry a oedd yn ddibynnol ar alcohol
Mae sawl bardd a llenor yn adnabyddus am eu halcoholiaeth, yn cynnwys y llenorion Cymreig Evan Evans (Ieuan Fardd), Goronwy Owen a Dylan Thomas.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Cyngor ar ymatal rhag camddefnyddio alcohol ar NHSDirect Cymru 
  Alcoholyddion Anhysbys 

Afiechydon
Bywyd personol
Cymdeithas
Meisgyn

Erthygl am yr ardal hanesyddol yw hon. Am y pentref gweler Meisgyn, Rhondda Cynon Taf.

Cwmwd canoloesol a bro ym Morgannwg, de Cymru, yw Meisgyn. Mae'n gorwedd ar lan orllewinol afon Taf. Gyda Glyn Rhondda roedd yn un o ddau gwmwd Cantref Penychen. Defnyddir yr enw o hyd am y fro.

Ffiniai Meisgyn â'r Cantref Mawr, Brycheiniog, i'r gogledd, Senghennydd i'r dwyrain, a Glyn Rhondda i'r de a'r gorllewin.

Wedi cwymp Teyrnas Morgannwg parhaodd Iestyn ap Gwrgant i reoli Meisgyn dan wyneb y Normaniaid. Yn 1246 cipiodd Richard de Clare y cwmwd a chododd gastell yn Llantrisant i'w rheoli. Ar ddiwedd y 13g a dechrau'r ganrif olynol, Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Bren, m. 1317) oedd arglwydd Meisgyn a Senghennydd. Cododd mewn gwrthyfel ond cafodd ei ddienyddio yn 1317. Yn ddiweddarach yn y ganrif rhanwyd y cwmwd yn ddwy faenor, sef Pen-tyrch a Chlun.

Yn 1536 unwyd Meisgyn a Glyn Rhondda i greu hwndrwd Meisgyn. Yno, yng Nghwm Cynon, tyfodd un o ganolfannau cynharaf y diwydiant haearn yng Nghymru.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cymydau Cymru
Teyrnas Morgannwg
Daearyddiaeth Rhondda Cynon Taf
Hanes Rhondda Cynon Taf
Bobby Fischer

Chwaraewr ac Uwchfeistr gwyddbwyll a aned yn yr Unol Daleithiau, oedd Robert James "Bobby" Fischer (9 Mawrth, 1943 – 17 Ionawr, 2008). ond daeth yn ddinesydd Gwlad yr Iâ erbyn diwedd ei oes. Yn 1972 daeth yn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd, yr unig Americanwr hyd yn hyn i wneud hynny, wrth guro Boris Spassky.

Ganwyd Robert James Fischer yn Chicago ar Fawrth 9fed, 1943. Symudodd y teulu i Brooklyn, Efrog Newydd pan oedd yn 6 mlwydd oed, ac yn ystod yr un flwyddyn prynodd ei chwaer set wyddbwyll yn y siop leol, a gyda'i gilydd fe wnaethant ddysgu'r rheolau o'r cyfarwyddiadau yn y bocs.

Yn ei eiriau ef ei hun "I got good" pan oedd yn 11, ac roedd yn bencampwr America yn 14 mlwydd oed, cyn dod yr Uwchfeistr ifancaf erioed yn 15 mlwydd oed.

Ychydig iawn o bobl yn hanes y gêm sydd wedi astudio gwyddbwyll mor drylwyr â Bobby Fischer. Dywedai ei fod yn rhoi 98% o'i amser i wyddbwyll tra fod popeth arall yn rhannu y 2% oedd yn weddill. Ar ôl cael ei chwalu gan Boris Spassky mewn gêm Gambit y Brenin fe aeth adref i astudio'r agoriad o bob ongl. Ysgifennodd erthygl "A Bust to the King's Gambit" ar sut i amddiffyn yn erbyn yr agoriad yma, ac yn dilyn hyn peidiodd pob Uwchfeistr chwarae'r agoriad.

Un ffaith sy'n dangos yn fwy na dim sut berson oedd Fischer yw'r un ei fod wedi dysgu Rwsieg er mwyn darllen llyfrau meistri Rwsia ar ôl darllen popeth oedd ar gael yn Saesneg ar wyddbwyll.

Agoriadau syml a ddefnyddiau bob tro gan ddechrau bron bob amser gyda e4, ond yng nghanol y gêm byddai'n gallu dinistrio ei wrthwynebwyr gyda symudiadau athrylithgar. Ac os byddai'r gêm yn parhau tan y diwedd nid oedd neb yn deall y diweddglo (endgame) yn well na Bobby Fischer.

Daeth awr fawr Bobby Fischer yn 1972 pan chwaraeodd yn erbyn Boris Spassky o Rwsia am bencampwriaeth y byd yn Reykjavick, Gwlad yr Ia. Ar un ochr roedd Spassky, a oedd fel chwaraewyr Rwsia wedi cael ei hyfforddi gan y meistri ers yn ifanc, ac a oedd â thîm o chwaraewyr gorau Rwsia i'w gynorthwyo, ac ar y llall roedd Bobby Fischer ar ei ben ei hun. Fe wnaeth Fischer chwalu ei wrthwynebydd ac roedd y bachgen o Brooklyn gyda'r set o'r siop leol wedi trechu holl bwer y Sofietiaid.

Ond o fewn blwyddyn roedd wedi troi ei gefn ar y cyfan ac yn byw fel meudwy. Dywedir fod y ffin rhwng athrylith a gwallgofrwydd yn denau iawn a gwelwyd hyn ym mywyd Fischer. Credai fod pawb yn cynllwynio yn ei erbyn ac roedd er enghraifft yn gwadu fod yr Holocost wedi digwydd. Ar ôl byw yn alltud yn Siapan ac yng Nghwlad yr Ia fe fu farw yn Reykjavick, lleoliad ei awr fawr yn 1972.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 100 o Gêmau Gorau Bobby Fischer ar gemaugwyddbwyll.com 

Chwaraewyr gwyddbwyll Americanaidd
Ffoaduriaid
Genedigaethau 1943
Marwolaethau 2008
Pencampwyr gwyddbwyll y byd
Pobl fu farw o fethiant yr aren
Pobl o Chicago
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Hawliau LHDT yn ôl gwlad neu diriogaeth

Mae gan wledydd y byd amrywiaeth o ddeddfau sy'n ymwneud â pherthnasau rhywiol rhwng pobl o'r un rhyw. Mae fwyfwy o gymdeithasau rhyddfrydol, y mwyafrif yn y Gorllewin, yn caniatáu priodasau ac uniadau cyfunryw a phobl LHD i fabwysiadu plant yn gyfreithlon ac yn pasio deddfwriaeth trosedd casineb i ddiogelu hoywon, lesbiaid a deurywiolion, tra bo llawer o wladwriaethau crefyddol, yn enwedig yn y Byd Mwslemaidd, yn cosbi ymddygiad cyfunrywiol rhwng unigolion, sy'n amrywio o ddirwyon i'r gosb eithaf.

Yn ogystal â deddfau yn erbyn gweithredoedd cyfunrywiol, mae nifer o wledydd yn ystyried galw person yn gyfunrywiol yn sail ddigonol am achos llys difenwad.

Deddfwriaeth ar gyfunrywioldeb yn ôl gwlad neu diriogaeth

Gweler hefyd
 Cyfeiriadedd rhywiol a gwasanaeth milwrol
 Deddf sodomiaeth
 Oed cydsynio

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
   Y Comisiwn Hawliau Dynol Hoyw a Lesbiaidd Rhyngwladol  (IGLHRC)

Cyfraith rywiol
Hawliau LHDT
Cyfunrywioldeb yn ôl gwlad
Jamie Baulch

Athletwr Cymreig yw Jamie Steven Baulch (ganwyd 3 Mai 1973).

Cafodd ei eni yn Nottingham, Lloegr.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1973
Athletwyr Cymreig
Cymry Du
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Madfall ddŵr gyffredin

Amffibiad sy'n perthyn i deulu'r Salamandridae, y gwir salamandrau, yw'r fadfall ddŵr gyffredin (Lissotriton vulgaris). Fe'i ceir mewn amrywiaeth o gynefinoedd llaith ar draws y rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Ceir dau fath arall o fadfall ddŵr yng ngwledydd Prydain:
 madfall ddŵr gribog (Triturus cristatus)
 madfall ddŵr balfog (Lissotriton helveticus).

Cyfeiriadau

Amffibiaid
Dorothy Wordsworth

Awdures Seisnig oedd Dorothy Wordsworth (25 Rhagfyr 1771 – 25 Ionawr 1855).

Cafodd ei geni yn Cockermouth, yn chwaer i'r bardd William Wordsworth.

Llyfryddiaeth 
Recollections of a Tour Made in Scotland (gyda William Wordsworth) (1874)

Beirdd benywaidd Seisnig
Beirdd Seisnig y 19eg ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dyddiadurwyr Seisnig
Genedigaethau 1771
Llenorion benywaidd Seisnig y 18fed ganrif
Llenorion benywaidd Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion teithio Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1855
Merched y 18fed ganrif
Pobl o Cumbria
Suzanne Pleshette

Actores ffilm Americanaidd oedd Suzanne Pleshette (31 Ionawr 1937 – 19 Ionawr 2008).

Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd.  Priododd yr actor Troy Donahue yn 1964; Tommy Gallagher, dyn busnes (1968-2000); a'r actor Tom Poston (2001-2007).

Ffilmiau
 The Geisha Boy (1958)
 Rome Adventure (1962)
 40 Pounds Of Trouble (1962)
 The Birds (1963)
 Wall Of Noise (1963)
 A Distant Trumpet (1964)
 Fate Is the Hunter (1964)
 Youngblood Hawke (1964)
 A Rage To Live (1965)
 The Ugly Dachshund (1966)
 Nevada Smith (1966)
 Mister Buddwing (1966)
 The Adventures Of Bullwhip Griffin (1967)
 Blackbeard's Ghost (1968)
 The Power (1968)
 If It's Tuesday, This Must Be Belgium (1969)
 Suppose They Gave A War And Nobody Came? (1970)
 Support Your Local Gunfighter! (1970)
 The Shaggy D.A. (1976)
 Hot Stuff (1979)
 Oh, God! Book II (1980)
 Kojak: The Belarus File (1985)

Teledu
Dr Kildare (1960au)
The Bob Newhart Show (1970au)
Newhart (1980au)
Leona Helmsley: The Queen of Mean (1990)
8 Simple Rules (2000au)

Actorion Americanaidd
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Genedigaethau 1937
Marwolaethau 2008
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Bernard de Ventadour

Gweler hefyd Ventadour (gwahaniaethu).

Roedd Bernard de Ventadour (Ffrangeg) neu Bernart de Ventadorn (Ocsitaneg/Profensaleg) (tua 1125, Ventadour - tua 1195) yn un o'r enwocaf o'r trwbadwriaid (Ffrangeg: troubadours).

Ychydig iawn a wyddom yn bendant am fywyd y bardd. Cedwir ei hanes yn y bywgraffiadau a gyfansoddwyd tua hanner can mlynedd ar ôl ei farw, ond mae'r vidas hyn, fel bucheddau'r saint, yn cynnwys deunydd sy'n wir am y trwbadwriaid yn gyffredinol ynghyd ag elfennau apocryffaidd am anturiiaethau carwriaethol. Dywedir ei fod yn fab i filwr cyflog yng ngwasanaeth arglwydd castell Ventadour, yn Corrèze, Profens, a gwraig a ofalai am y pobty a gwneud bara yno. Ond does dim sicrwydd am hynny ac mae ffynonellau eraill yn awgrymu ei fod yn perthyn mewn gwirionedd i linach arglwyddi Ventadour ac iddo farw yn abad ar abaty Saint-Martin de Tulle. Gwyddys iddo ddod yn ddisgybl barddol i'r vicomte Ebles III Lo Cantador ("Y Cantor") a'i noddodd a'i ddysgodd sut i gyfansoddi ar y mydrau trobar. Yn ôl traddodiad, cyfansoddodd gerddi serch i wraig ifanc mab Ebles III ac mewn canlyniad bu rhaid iddo ffoi Ventadour.

Treuliodd gyfnod yng ngwasanaeth Eleanor d'Aquitaine a oedd wedi priodi Harri Plantagenet, ac wedyn bu'n canu yn llys Raymond V o Toulouse. Yn ôl ei vida, treuliodd ei flynyddoedd olaf yn Abaty Dalon.

Mae ei gerddi - cansons ("caneuon") yn yr iaith Occitan - yn goeth ac thryloyw, wedi eu trwytho a'i brofiadau a theimladau personol. Cerddi i'w canu oedd y cansons (Ffrangeg: chansons), fel cerddi'r trwbadwriaid yn gyffredinol, ac mae Bernard yn cael ei ystyried yn un o gerddorion gorau ei oes yn ogystal â bod yn un o feirdd mawr y canu serch Profensaleg.

Llyfryddiaeth 
 Marguerite-Marie Ippolito, Bernard de Ventadour : troubadour limousin du XIIe siecle : prince de l’amour et de la poésie romane, Paris, L’Harmattan, 2001 ISBN 2-7475-0017-9
 Léon Billet, Bernard de Ventadour, troubadour du XIIe siecle : promoteur de l'amour courtois : sa vie, ses chansons d'amour, Tulle, Orfeuil, 1974
 Moshé Lazar (gol.), Chansons d'amour de Bernart de Ventadorn, Carrefour Ventadour, 2001 ISBN 2-9516848-0-0
 Carl Appel, Introduction à Bernart de Ventadorn, Carrefour Ventadour, 1990, ISBN 2-9516848-3-5

Dolenni allanol 
  Cerddi (testunau cyflawn)

Gweler hefyd 
 Rhestr trwbadwriaid

Genedigaethau 1145
Marwolaethau 1195
Trwbadwriaid
Llenyddiaeth Ocsitaneg
Vida

Term Ocsitaneg a ddefnyddir i ddisgrifio fywgraffiadau rhyddiaith byr sy'n crynhoi hanes bywyd trwbadŵr (bardd Ocsitaneg) neu trobairitz (prydyddes Ocsitaneg) yw Vida.

Mae'r gair vida (vita yn nhafodiaith Limousin) yn golygu "bywyd" (h.y. "buchedd") yn Ocsitaneg. Yn y chansonniers, casgliadau o gerddi canoloesol gan y trwbadwriaid yn y llawysgifau, mae gwaith bardd unigol yn aml yn gypledig â bywgraffiad byr mewn rhyddiaith. Ond ni ellir dibynnu'n ormodol ar y ffeithiau a geir yn y vidas am sawl manylyn yn deillio o ddarlleniad llythrennol o anturiaethau a ddisgrifir yng ngwaith y bardd neu o stoc cyffredin o hanesion am y trwbadwriaid neu o darddell mewn chwedlau llafar a thraddodiadau amdanynt.

Mae rhai o'r cerddi yn y llawysgrifau i'w cael gyda razós yn ogystal â vitas, sy'n manylu ar gefndir y cerddi, e.e. hanesyn am anturiaeth garwrol.

Mae'r trwbadwriaid y cedwir bucheddau amdanynt yn cynnwys Bernard de Ventadour.

Llyfryddiaeth 
 Jean Boutière, Alexander H. Schutz, Biographies des troubadours, textes provençaux des XIIIe-IVe siecle, Paris, A.-G. Nizet, 1964

Bywgraffiadau
Cofiannau
Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ocsitaneg
Termau llenyddol
United Liberation Front of Assam

Mudiad arfog sy'n galw am annibyniaeth i dalaith Assam yng ngogledd-ddwyrain India yw'r United Liberation Front of Assam neu'r ULFA (enw Saesneg "swyddogol"). Mae'n defnyddio tactegau herwfilwrol ac ymosodiadau terfysgol i'r perwyl hwnnw.

Mae'r ULFA yn defnyddio gwersyllfeydd wedi'u cuddio yn fforestydd mawr Assam a thros y ffin ym Mangladesh. Cafodd gryn llwyddiant i ddechrau gan orfod Byddin India i yrru nifer o filwyr i'r ardal. Cafwyd Operation Rhino yn 1991 - cyfres o ymosodiadau mawr gan y fyddin yn erbyn y gwersyllfeydd - ac am gyfnod gwanhawyd effeithlonrwydd yr ULFA, ond mae ymosodiadau terfysgol ganddynt yn parhau.

Gwrthwynebir ULFA o fewn Assam gan y Bodo Liberation Tiger Force sy'n galw am rannu Assam 50:50 i greu mamwlad i'r bobl Bodo.

Assam
Gwleidyddiaeth India
Mudiadau terfysgol
Cenedlaetholdeb
Peiriant chwilio rhyngrwyd

Peiriant sy'n chwilio am gyfeiriadau a gwybodaeth o fewn data cyfrifiadurol, digidol yw peiriant chwilio (cyfrifiadurol)). Mae'n defnyddio hypergysylltiadau sy'n bresennol mewn gwefannau neu gronfeydd data er mwyn asesu pwysigrwydd y wybodaeth a'u rhestru ar ffurf hits, gyda'r rhai mwyaf perthnasol neu bwysicaf ar frif y ddalen. Mae porwyr da yn cyrchu'r wybodaeth a geisir yn sydyn, o fewn eiliadau.

Y peiriannau chwilio mwyaf poblogaidd yw porwyr y we fyd-eang. Un o'r mwyaf o ran faint a phoblogrwydd ar y we yw Google, gyda fersiynau ar gyfer dros gant o ieithoedd y byd, yn cynnwys y Gymraeg.

Preifatrwydd 
Mae'r peiriannau chwilio mawr fel Google ac AOL i gyd yn cadw manylion personol o bob math, yn cynnwys cyfeiriad IP y defnyddiwr a'r termau a chwilwyd ayyb, heb wybod i'r defnyddiwr ac yn barod i'w trosglwyddo i gwmnïau neu hyd yn oed i lywodraethau. Mae'r ychydig o eithriadau i'r drefn yn cynnwys Scroogle, sy'n defnyddio Google ei hun ond yn deithrio manylion y defnyddiwr, a'r peiriant metachwilio arloesol Ixquick, sy ddim yn cadw unrhyw fanylion personol o gwbl bellach, yn cynnwys cyfeiriadau IP.

Gweler hefyd
 Peiriant metachwilio

Cyfeiriadau

 
Cronfeydd data ar-lein
Rhyngrwyd
Côr

Grŵp o gantorion sy'n canu mewn cytgord yw côr. Gall fod yn gôr meibion, yn gôr merched neu gôr cymysg (lleisiau dynion a merched).

Corau yng Nghymru

Ymhlith y corau enwocaf yng Nghymru mae: Côr CF1, Côr Godre’r Aran, Côr Meibion Caernarfon, Côr Meibion Dwyfor, Côr Meibion Hogia’r Ddwylan, Côr Meibion Trelawnyd, Côr Meibion y Penrhyn, Côr Rhuthun a’r Cylch, Côr y Traeth a Chywair.

Gweler hefyd
Côr meibion

 
Cerddoriaeth
Jimi Hendrix

Canwr a gitarydd o Seattle, Washington, yr Unol Daleithiau oedd Jimi Hendrix (27 Tachwedd 1942 - 18 Medi 1970). Roedd yn gyfrifol am sefydlu The Jimi Hendrix Experience yn Llundain, a wnaeth y triawd fwynhau llwyddiant yng ngwledydd Prydain cyn iddynt fynd ar daith ledled yr Unol Daleithiau. Derbyniodd eu LP cyntaf, Are You Experienced (1967), lawer o ganmoliaeth. Bu farw Hendrix yn 1970 yn 27 oed.

Fe'i ganwyd yn Seattle, yn fab i Lucille ac Al Hendrix.

Genedigaethau 1942
Marwolaethau 1970
Cantorion Americanaidd
Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Pobl o Seattle
Erotica

Cyfeiria'r term Erotica (o'r gair Groeg Eros - "serch" neu "chwant") at weithiau celf, sy'n cynnwys llenyddiaeth, ffotograffiaeth, ffilm, cerfluniau a darluniau, sy'n ymwneud yn bennaf neu'n gyfangwbl â disgrifiadau sy'n cyffroi'r darllenydd neu'r gwyliwr mewn modd erotig. Diweddar yw'r gair Erotica ei hun, sy'n disgrifio portreadau mewn llenyddiaeth neu'r celfyddydau gweledol o anatomeg y corff dynol a rhyw, ond gan eu trin fel rhan o'r celfyddyddau gyda gwerth artistig ynddo ei hun yn hytrach nag fel maswedd/pornograffi yn unig.

Genres a themau
Ceir sawl is-genre i Erotica sy'n gallu pontio holl sbectrwm rhywioldeb a chwaeth. Mewn llenyddiaeth erotig ceir straeon sy'n perthyn i genres fel ffuglen wyddonol, ffantasi, arswyd a nofelau rhamantaidd, er enghraifft. Yn ogystal, ac yn arbennig yn ystod y ganrif ddiwethaf, mae erotica yn aml yn canolbwyntio ar agweddau ffetisaidd fel BDSM, gwisgo iwnifformau, croes-wisgo, lesbiaeth, a gwrywgydiaeth.

Y berthynas rhwng erotica a maswedd

I raddau mae'r ddadl ynglŷn â'r ffin rhwng erotica a maswedd yn anodd diffinio gyda llawer yn dibynnu ar safbwynt neu gred yr unigolyn, ei gyfnod a'i ddiwylliant. Er enghraifft, byddai Cristnogion a Mwslemiaid ffwndamentalaidd yn tueddu i alw pob portread o ryw neu gorff dynol noeth yn faswedd.

Mae chwaeth a barn pobl wedi amrywio dros y canrifoedd hefyd; roedd llawer o bobl yn oes Fictoria er enghraifft yn arswydo rhag lluniau a cherfluniau o bobl noethlymun ac yn cuddio rhannau o gerfluniau â dail ffigys. Ond yn yr Oesoedd Canol roedd y sefyllfa'n fwy cymhleth. Mae rhai o gampweithiau mwyaf adnabyddus y cyfnod, yn cynnwys Decamerone Boccaccio a Canterbury Tales Chaucer, yn cynnwys penodau erotig iawn. Canodd sawl un o Feirdd yr Uchelwyr gerddi erotig/masweddus (e.e. Cywydd y Gal gan Dafydd ap Gwilym), ac roedd cerfluniau bychain o ffigurau benywaidd yn dangos eu haelodau rhywiol i'w gweld mewn sawl eglwys ac eglwys gadeiriol (gweler sheelanagig).

Yn gyffredinol, gellid dadlau bod "erotica" yn cyfeirio at bortreadau o ddeunydd sy'n fod i godi chwant ond sydd o werth artistig neu emosiynol hefyd, tra bod pornograffi neu faswedd yn derm sy'n golygu portreadau masnachol o ryw a rhywioldeb heb unrhyw werth artistig go iawn.

Gweler hefyd
Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
Bijinga a Shunga - darluniau erotig o Siapan
Celfyddyd erotig
Llenyddiaeth erotig
Darluniau erotig
Ffotograffiaeth erotig
Rhestr awduron gweithiau erotig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  "Erotica and Pornography"  gan Edmund Miller
  "Erotic Digital Art" 

 
Y celfyddydau
Diwydiant rhyw
Genres
Daearyddiaeth yr Eidal

Gwlad yn ne Ewrop sy'n ymestyn allan fel gorynys hir a'i hynysoedd perthynol i ganol Môr y Canoldir yw'r Eidal. Mae hefyd yn cynnwys nifer o ynysoedd; y mwyaf yw Sicilia a Sardinia. Mae'n ffinio ar y Swistir, Ffrainc, Awstria, Slofenia, ac mae San Marino a Dinas y Fatican yn cael eu hamgylchynu gan yr Eidal.

Gwlad fynyddig yw'r Eidal. Yn y gogledd, ceir yr Alpau, sy'n ffurfio ffîn ogleddol y wlad. Y copa uchaf yw Monte Bianco (Ffrangeg: Mont Blanc), 4,807.5 medr o uchder, ar y ffîn rhwng yr Eidal a Ffrainc. Mynydd adnabyddus arall yw'r Matterhorn (Cervino mewn Eidaleg, ar y ffîn rhwng yr Eidal a'r Swistir. Ymhellach tua'r de, mae mynyddoedd yr Apenninau yn ymestyn o'r gogledd i'r de ar hyd yr orynys. Ceir y copa uchaf yn yr Apenninau Canolog, y Gran Sasso d'Italia (2,912 m). Ceir nifer o losgfynyddoedd byw yn yr Eidal: Etna, Vulcano, Stromboli a Vesuvius.

Afon fwyaf yr Eidal yw Afon Po, sy'n tarddu yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo tua'r dwyrain am 652 km (405 milltir) i'r Môr Adriatig ar hyd gwastadedd eang. Y llyn mwyaf yw Llyn Garda yn y gogledd.
Dosbarth

Gallai dosbarth gyfeirio at un o sawl peth:

Dosbarth (bioleg), dosbarth mewn bioleg
Dosbarth cymdeithasol, dosbarth mewn cymdeithas:
Dosbarth canol
Dosbarth gweithiol
Dosbarth hamddenol
Dosbarth mewn ysgol
Dosbarth, drama gan Geraint Lewis
Eglwys Gadeiriol Caerwysg

Eglwys gadeiriol yn ninas Caerwysg, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw Eglwys Gadeiriol Caerwysg. Mae hi'n enwog am ei phensaernïaeth Gothig ac yn dyddio o ddiwedd y 13g a dechrau'r ganrif olynol.

Yn llyfrgell yr eglwys gadeiriol cedwir llawysgrif ganoloesol sy'n cynnwys y testun Lladin Cronica de Wallia ('Cronicl Cymru'), fersiwn o Frut y Tywysogion.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
  Hanes côr yr eglwys gadeiriol 
  Delweddau ar Flickr

Adeiladau ac adeiladwaith yn Nyfnaint
Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Caerwysg
Caerwysg
Grosser Hundstod

Mynydd yn yr Alpau ar y ffin rhwng yr Almaen ac Awstria yw'r Grosser Hundstod (Almaeneg, Großer Hundstod), gydag uchder o 2593m.

Hundstod yn yr enw yw'r gair Almaeneg am y planhigyn dogsbane. Yr enw ar y copa llai yw Kleiner Hundstod ("Hundstod Bychan" mewn cymhariaeth â'r "Hundstod Mawr").

Yr Alpau
Mynyddoedd yr Almaen
Mynyddoedd Awstria
Gwyn ap Nudd

Cymeriad ym mytholeg a llên gwerin Cymru a gysylltir â'r Arallfyd a'r Tylwyth Teg yw Gwyn ap Nudd.

Yn y chwedl Cymraeg Canol gynnar Culhwch ac Olwen, mae Gwyn yn cipio'r forwyn Creiddylad, ferch Lludd Llaw Ereint ar ôl iddi redeg i ffwrdd gyda Gwythyr ap Greiddawl, ymgeisydd Gwyn am ei chariad. Mae Gwyn a Gwythyr yn ymladd ei gilydd ar Galan Mai, brwydr symbolaidd efallai sy'n cynrychioli'r ymryson oesol rhwng y gaeaf a'r haf gyda Creiddylad yn cynrychioli y dduwies Natur. Yn y chwedl mae Gwyn yn un o'r rhai sy'n cynorthwyo yr arwr Culhwch i hela'r Twrch Trwyth.

Ceir cyfres o englynion cynnar yn Llyfr Du Caerfyrddin ar ffurf deialog rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, sy'n portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol heb arlliw o fytholeg o'i gwmpas. Rhestrir nifer o safleoedd brwydrau yn y gerdd, llawer ohonyn nhw yn yr Hen Ogledd.

Cyfeiria Dafydd ap Gwilym (14g) sawl gwaith at Wyn ap Nudd. Mae'n cyfeirio at y llwynog fel "edn i Wyn ap Nudd", er enghraifft, ac mae'r niwl yn "tyrau uchel eu helynt, / tylwyth Gwyn, talaith y gwynt".

Mewn chwedlau llên gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn. Yn y cyswllt hynny mae'n arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt trwy'r nos.

Gwyn ap Nudd yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, a cheir sawl chwedl amdano. Mae un chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ap Nudd ym mynyddoedd Y Berwyn a'i orchfygu a dangos mai hud a lledrith yn unig oedd ei balas gwych. Yn y chwedl mae Gwyn a'i bobl yn gwisgo dillad lliw coch a glas.

Mae gwyn yn gytras â'r gair Gwyddeleg fionn ("gwyn, teg"). Ymddengys fod cysylltiad rhwng Gwyn ap Nudd a'r arwr Gwyddelig chwedlonol Fionn mac Cumhaill, oedd yn ŵyr i Nuada. Mae enw Nudd, tad Gwyn, yn ffurf Gymreig ar Nuada ac mae'r ddau yn gysylltiedig â'r duw Celtaidd Nodens.

Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod enw Y Berwyn yn deillio o'r ffurf Gymraeg Cynnar bre wyn "Allt Gwyn" (gweler hefyd Caer Drewyn, ger Corwen). Cysylltir Gwyn â llynnoedd sy'n gartref i bysgod (cf. Fionn a'r eog) a thylluanod.

Ceir cerdd adnabyddus am Gwyn ap Nudd gan Howell Elvet Lewis (Elfed).

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), Culhwch ac Olwen (Caerdydd, 1988)
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (1930; arg. newydd 1979)

Culhwch ac Olwen
Llên gwerin Cymru
Mytholeg Gymreig
Cŵn Annwn

Cŵn goruwchnaturiol yn llên gwerin Cymru a gysylltir ag Annwn, yr Arallfyd Gymreig, yw Cŵn Annwn. Mae'r enwau eraill arnyn nhw yn cynnwys Cŵn Cyrff, Cŵn Wybr, a Cŵn (y) Mamau neu Cŵn Bendith y Mamau (cyfeiria 'Bendith y Mamau' at y Tylwyth Teg).

Yn y chwedl gynnar Branwen ferch Llŷr, y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, Arawn yw brenin Annwn. Pan ddaw Pwyll ar draws helgwn Arawn yn y chwedl honno fe'u disgrifir fel cŵn o liw gwyn llachar gyda chlustiau coch, ond does dim byd i awgrymu cysylltiad ag angau a'r Isfyd. Mewn chwedlau llên gwerin diweddarach mae Gwyn ap Nudd yn cymryd lle Arawn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt trwy'r nos i hela eneidiau. Ond ymddengys mai diweddar yw'r traddodiad hwnnw a bod y traddodiad(au) gwreiddiol wedi cael ei Gristioneiddo gan droi Annwn, sy'n Arallfyd paradwysaidd yn y chwedl gynnar, yn ffurf ar yr Uffern Beiblaidd.

Disgrifir Cŵn Annwn yn y traddodiad diweddarach fel cŵn bychain o liw llwyd neu gochaidd a arweinir gan ffigwr du corniog. Ond er bod sawl adroddiad yn pwysleisio eu natur "uffernol", ceir adroddiadau eraill sy'n honni eu bod yn ddiniwed, ond i'w hosgoi os posibl am eu bod yn perthyn i'r Tylwyth Teg.

Ceir traddodiadau cyffelyb am helgwn o'r math ym mytholeg a llên gwerin sawl gwlad arall, er enghraifft y Dip yng Nghatalwnia. Fel arfer mae'r fath creaduriaid yn gysylltiedig â'r Helfa Wyllt.

Cyfeiriadau
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (1930; arg. newydd 1979)

Llên gwerin Cymru
Cŵn mytholegol
Mytholeg Gymreig
Dip

Yn llên gwerin Catalonia, ci du, maleisus, blewog, a anfonir i'r byd gan y Diafol ac sy'n ysu gwaed pobl yw'r Dip. Fel yn achos ffigurau eraill a gysylltir â diafoliaid ym mytholeg Catalonia, mae'r Dip yn gloff mewn un goes. Ceir llun ohono ar escutcheon tref Pratdip, yng Nghatalonia.

Gweler hefyd
 Cŵn Annwn
 Gwyllgi

Dolenni allanol
Llun o sêl Pratdip

Cŵn mytholegol
Llên gwerin Catalwnia
Enchanted (ffilm)

Ffilm gerdd (miwsical) sy'n serennau Amy Adams, Patrick Dempsey, James Marsden a Timothy Spall yw Enchanted (2007).

Mae ffilm wedi'i chyfarwyddo gan Kevin Lima a'i chynhyrchu gan Walt Disney Pictures a Josephson Entertainment. Roedd yr agoriad ar yr 20 Hydref, 2007 yng Ngŵyl Ffilmiau Llundain, cyn ei rhyddhau i'r cyhoedd ar 21 Tachwedd 2007 yn yr Unol Daleithiau.

Cafodd y ffilm ei brolio'n fawr gan y beirniaid a'r cyhoedd a gwnaeth dros $340 miliwn mewn ychydig fisoedd.

Cymeriadau
 Y Dywysoges Giselle - Amy Adams
 Robert Phillip - Patrick Dempsey
 Y Frenhines Narissa - Susan Sarandon
 Y Tywysog Edward - James Marsden
 Nathaniel, gwas y frenhines - Timothy Spall
 Morgan Phillip - Rachel Covey
 Nancy Tremaine - Idina Menzel
 Pip - Jeff Bennett (Andalasia); Kevin Lima (Efrog Newydd)

Caneuon
 "True Love's Kiss"
 "Happy Working Song"
 "That's How You Know"
 "So Close"
 "Ever Ever After"

Teitl mewn ieithoedd eraill
 Almaeneg - Verwünscht
 Eidaleg - Come d'incanto
 Ffinneg - Lumottu
 Ffrangeg - Il était une fois
 Japaneg - 魔法にかけられて
 Portiwgaleg - Uma História de Encantar
 Portiwgaleg (Brasil) - Encantada
 Pwyleg - Zaczarowana
 Sbaeneg - Encantada
 Swedeg - Förtrollad

Gweler hefyd
 Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Ffilmiau Disney
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 2007
Ffilmiau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
Heath Ledger

Actor ffilm o Perth yn Awstralia oedd Heathcliff Andrew Ledger (4 Ebrill 1979 - 22 Ionawr 2008).

Ffilmiau
 10 Things I Hate About You (1999)
 The Patriot (2000)
 A Knight's Tale (2001)
 Brokeback Mountain (2005)
 Casanova (2005)
 The Dark Knight (2008)

Actorion ffilm Awstralaidd
Actorion teledu Awstralaidd
Genedigaethau 1979
Marwolaethau 2008
Aladdin (ffilm 1992)

Ffilm animeiddiedig gyda llais Robin Williams ydy Aladdin (Cyfieithiad swyddogol Cymraeg: "Aladin") (1992). Cafodd y ffilm ddilyniant, The Return of Jafar, a Aladdin and the King of Thives, a gafodd ei rhyddhau'n syth ar fformat fideo ym mis 1994 a 1996.

Lleisiau Saesneg
Aladin - Scott Weinger
Iasmin - Linda Larkin
Genie - Robin Williams
Y Swltan - Douglas Seale
Jaffar, y dewin drwg - Jonathan Freeman
Iago y Parot - Gilbert Godfried

Caneuon 
"Arabian Nights"
"One Jump Ahead" 
"Friend Like Me"
"Prince Ali" ("Y Tywysog Ali")
"A Whole New World" 
"Prince Ali (Atbreis)"

Gweler hefyd 
 Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Cyfeiriadau 

Ffilmiau 1992
Ffilmiau Disney
Ffilmiau Saesneg
Angela Lansbury

Actores a chantores Gwyddelig-Brydeinig ac Americanaidd oedd y Fonesig Angela Brigid Lansbury DBE (16 Hydref 1925 – 11 Hydref 2022). Roedd ei gyrfa yn un o'r hiraf yn y busnes adloniant, gan barhau am dros wyth degawd, y mwyafrif ohono yn yr Unol Daleithiau.

Fe'i ganed yng nghanol Llundain i'r actores Gwyddelig Moyna MacGill a'r gwleidydd Seisnig Edgar Lansbury. Yn 1940, symudodd i Ddinas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau, lle astudiodd actio. Symudodd i Hollywood, Los Angeles yn 1942, lle arwyddodd gytundeb gyda MGM a chafodd ei rhan gyntaf mewn ffilm yn Gaslight (1944), "National Velvet (ffilm 1944) a The Picture of Dorian Gray (1945).

Yn ddiweddarach daeth yn seren ar Broadway yn y sioe gerdd Mame (1966) gan ennill ei gwobr Tony cyntaf a'i sefydlu fel eicon hoyw. Yn 1984 cychwynodd bortreadu'r cymeriad Jessica Fletcher yn y rhaglen deledu Murder, She Wrote gan ennill enwogrwydd byd-eang. Chwaraeodd y rhan am 12 mlynedd a gwnaeth llwyddiant y sioe ei gwneud yn hynod gyfoethog, gyda ffortiwn amcangyfrifwyd i fod tua $100m.

Bu farw yn ei chwsg, yn ei chartref yn Los Angeles, pum niwrnod cyn ei phen-blwydd yn 97 mlwydd oed.

Ffilmiau a theledu
 Bedknobs and Broomsticks (1971), ffilm Disney
 Murder, She Wrote (1984) - (1996)
 The Company of Wolves (1984)
 Beauty and the Beast (1991), ffilm Disney
 Mrs. Santa Claus (1996)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2022
Actorion Seisnig
Actorion Americanaidd
Americanwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Blake Lively

Actores o Galifornia yw Blake Christina Lively (ganwyd 25 Awst 1987).

Ffilmograffi

Ffilmiau 
 Sandman (1998) - Trixie/Tooth Fairy
 The Sisterhood of the Traveling Pants (2005) - Bridget Vreeland
 Accepted (2006) - Monica Moreland
 Simon Says (2006) - Jenny
 Elvis and Anabelle (2006) - Anabelle Leigh
 The Sisterhood of the Traveling Pants 2 (2008) - Bridget Vreeland
 New York, I Love You (ffilm) (2008)
 The Private Lives of Pippa Lee (2009)

Teledu 
 Gossip Girl (2007 - ) - Serena van der Woodsen

Ymddangosiadau fel gwestai 
 Today (2005) - Ei hun
 The View (2005) - Ei hun
 Live with Regis and Kelly (2007) - Ei hun
 The View (2007) - Ei hun
 The Late Show with David Letterman (Chwefror 8, 2008) - Ei hun

Genedigaethau 1987
Actorion Americanaidd
Pobl o Galiffornia
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Maiara Walsh

Actores yw Maiara Walsh (ganwyd 18 Chwefror 1988). Mae hi'n chwarae rôl Meena, o'r gyfres, Cory in the House ("Cory yn y Tŷ Gwyn"") ar y Disney Channel. Mae hi'n siarad Portiwgaleg, Saesneg a Sbaeneg yn rhugl.

Genedigaethau 1988
Americanwyr Swedaidd
Americanwyr Almaenig
Actorion ffilm Americanaidd
Actorion teledu Americanaidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Hillary Clinton

Gwleidydd Americanaidd yw Hillary Diane Rodham Clinton (ganed 26 Hydref 1947), hefyd gwraig Arlywydd Bill Clinton; a bu'n Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau yn ystod arlywyddiaeth ei gŵr (1993 - 2001)  Hi oedd 67ain Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau o 2009 hyd 2013 a Seneddwr o Efrog Newydd o 2001 hyd 2009. Roedd hi'n un o ymgeiswyr arlywyddol y Blaid Ddemocrataidd yn 2008 ond enillodd Barack Obama yr enwebiad. Collodd hefyd yn Etholiad 2016, pan gipiodd Donald Trump yr arlywyddiaeth.

Personol
Fe'i ganed yn Chicago a'i magu ym mwrdeistref Park Ridge, Illinois, ble astudiodd y gyfraith yng Ngholeg Wellesley, gan raddio yn 1969. Derbyniodd radd arall yn Ysgol y Gyfraith, yng Ngholeg Iâl yn 1973. Bu'n gwnsel am ychydig cyn priodi Bill Clinton yn 1975. Roedd ei thad, Hugh Ellsworth Rodham (1911–1993) o dras Cymreig a Saesnig a weithiai fel rheolwr yn y diwydiant tecstilau, a'i mam Dorothy Howell Rodham (1919–2011), o dras Albanaidd, Cymreig, Seisnig, Canadaidd ac Iseldiraidd.

Ymgeisydd am Arlywyddiaeth 2016
Yng Ngorffennaf 2016 fe'i henwebwyd gan y Blaid Ddemocrataidd fel eu ymgeisydd ar gyfer yr arlywyddiaeth yn Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016, y fenyw gyntaf i'w enwebu gan unrhyw brif blaid yn yr U.D.A. Cododd sawl honiad o dwyll a cham-weithredu yn ei herbyn, nid yn unig gan ei gwrthwynebydd Donald Trump yn y ras am yr Arlywyddiaeth, ond ychydig ddyddiau cyn yr etholiad - gan yr FBI. Roedd y prif honiadau'n ymwneud â nifer o ebyst a oedd wedi'u dileu. Trump a orfu, yn groes i'r polau piniwn.

Dolenni Allanol
 Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau 

Gwleidyddion Americanaidd
Cyfreithwyr Americanaidd
Pobl o Chicago
Teulu Clinton
Americanwyr Cymreig
Genedigaethau 1947
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Leptictidium

Genws o famolion diflanedig yw Leptictidium. Roedden nhw'n byw yn ystod yr epoc Eosen, 50 miliwn o flynyddoedd yn ôl i 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Anifeiliaid a ddifodwyd
Mamaliaid
Nupe (iaith)

Iaith a siaredir yng ngorllewin canolbarth Nigeria, gan mwyaf yn nhalaith Niger State yw Nupe (Nufawa, Nupeci, Nupecidji, Nupenchi, Nupencizi). Mae'r un enw yn cyfeirio at y bobl sy'n siarad yr iaith. Mae'n perthyn i'r teulu Ieithoedd Niger-Congo (cangen Volta-Congo, is-gangen Benue-Congo). Mae tua 800,000 o bobl yn medru'r iaith (1990, Ethnologue).

Ieithoedd Niger-Congo
Ieithoedd Nigeria
Clown

Perfformiwr comig a nodweddir yn ystrydebol gan ei wigiau lliwgar, colur llwyfan trawiadol, gwisg ryfeddol a sgidiau anghyffredin o fawr yw Clown. Mae hiwmor clowniau heddiw yn cynnwys elfennau gweledol amlwg a dogn helaeth o gomedi corfforol a slapstic, e.e. taflu peis a chwarae castiau o bob math ar eu cyd-glowniau. Er eu bod yn gysylltiedig â'r syrcas yn bennaf heddiw, caiff clowniau berfformio ym mhob math o lefydd, dan do neu yn yr awyr agored, gan nad oes arnyn nhw angen llwyfan.

Ond mae hanes hir i grefft clownio, ac nid yw'n draddodiad sydd i'w gael yn y Gorllewin yn unig ond yn hytrach yn draddodiad byd-eang a geir mewn sawl ffurf mewn amryfal leoedd, amseroedd a diwylliannau. Mae allanolion y clown yn amrywio'n fawr felly, ond maen nhw'n rhannu un peth mewn cyffredin ym mhob diwylliant ac oes, sef rhoi mynegiant i angen dwfn sydd yn y ddynoliaeth i dorri confensiynau o bob math, yn cynnwys gwneud sbort o symbolau awdurdod, seciwlar a chrefyddol, gwrthdroi iaith a gweithred a rhoi lle i anlladrwydd diniwed, ymollyngol.

Gweler hefyd 
 Bouffon
 Coco y Clown
 Harlequin
 Pierrot
 Syrcas

Cyfeiriadau 

 
Difyrwyr
Perfformwyr syrcas
Polynesia Ffrengig

Tiriogaeth Ffrainc yn ne'r Cefnfor Tawel yw Polynesia Ffrengig (Ffrangeg: Polynésie française, Tahitïeg: Pōrīnetia Farāni). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain Polynesia i'r dwyrain o Ynysoedd Cook, i'r de-ddwyrain o Ciribati ac i'r gogledd-orllewin o Ynysoedd Pitcairn. Mae'n cynnwys tua 130 o ynysoedd mewn pum ynysfor. Papeete, ar yr ynys fwyaf Tahiti, yw'r brifddinas.

Dyma'r pum ynysfor:

 Ynysoedd Marquesas
sy'n cynnwys 15 o ynysysoedd
 Ynysoedd Société
sy'n cynnwys 14 o ynysoedd, gan gynnwys Bora Bora, Moorea a Tahiti
 Ynysoedd Tuamotu
sy'n cynnwys 78 o ynysoedd, gan gynnwys y gadwyn fwyaf o atolau yn y byd
 Ynysoedd Gambier
sy'n cynnwys 14 o ynysysoedd
 Ynysoedd Austral
sy'n cynnwys 7 ynys

 
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Simonides

Gweler hefyd Simonides o Amorgos.

Bardd Groeg clasurol oedd Simonides (Groeg: Σιμωνίδης) (tua 556 – 468 CC). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei epitaphau er cof am y rhyfelwyr Groegaidd a syrthiodd yn y rhyfeloedd mawr ag Ymerodraeth Persia i amddiffyn annibyniaeth Groeg. Cyfansoddodd nifer o awdlau, emynau a marwnadau hefyd, ond mae rhan helaeth o'i waith ar goll erbyn heddiw.

Ganed y bardd ar ynys Ceos, ger Athen, tua'r flwyddyn 556 CC. Bu fyw am gyfnod yn ninas Athen a threuliodd amser yn Sisilia yn ogystal. Daeth yn enwog iawn a bu noddwyr yn barod i'w wobrwyo'n hael am ei gerddi. Yn ôl y dramodwr comig Aristophanes, roedd yn ŵr ariangar, ond efallai fod cenfigen yn gorwedd tu ôl i'r cyhuddiad hwnnw.

Un o'i gerddi enwocaf oedd ei epitaph i'r Groegiaid a syrthiasai ym Mrwydr Marathon. Fe roddwyd ar feddrod y rhyfelwyr ym Marathon:

Yr Atheniaid, amddiffynwyr y Groegiaid, ym Marathon
a ddinistriodd rym y Mediaid eurwisg.

Cyfansoddodd delyneg am hanes Danaë, merch chwedlonol Acrisius o Argos, hefyd. Dim ond darn ohoni sydd wedi goroesi.

Llyfryddiaeth 
Ceir cyfieithiad gan J. Henry Jones o'r darn am Danaë yn y gyfrol Cerddi Groeg Clasurol (Caerdydd, 1989), gol. gan John Gwyn Griffith.

Beirdd Groeg
Groeg yr Henfyd
Ceri Cunnington

Cerddor ac actor o ardal Meirionnydd yw Ifan Ceri Cunnington (ganed 1976), a fu yn brif leisydd y band Cymraeg Anweledig am dros 15 mlynedd. Roedd yn rhan o gast y ffilm Hedd Wyn a enwebwyd am Oscar. Bu hefyd yn brif leisydd i'r band, Brython Shag.

Brodor o Flaenau Ffestiniog yw Ceri, sy' heddiw'n byw ym Mhenrhyndeudraeth (2011). Mae'n gweithio i Gymunedau yn Gyntaf.

Gyrfa deledu a ffilm 
Hedd Wyn (1995)
Rownd a Rownd (2005)
MAWR (2007)

Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1976
Pobl o Feirionnydd
Chitty Chitty Bang Bang (ffilm)

Mae'r erthygl hon yn sôn am y ffilm 1968. Am ddefnyddiau eraill yr enw gweler Chitty Chitty Bang Bang (gwahaniaethu)

Ffilm deuluol gyda Dick Van Dyke, Sally Ann Howes a Lionel Jeffries ydy Chitty Chitty Bang Bang (1968). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel gan Ian Fleming.

Actorion 
 Dick Van Dyke- Caractacus Potts
 Sally Ann Howes - Truly Scrumptious
 Lionel Jeffries - Taid Potts
 Gert Fröbe - Barwn Bomburst
 Anna Quayle - Barwnes Bomburst
 Benny Hill - Creawdwr Teganau
 James Robertson Justice - Yr Arglwydd Scrumptious
 Robert Helpmann - Daliwr Plant
 Heather Ripley - Jemima Potts
 Adrian Hall - Jeremy Potts
 Barbara Windsor - Ferch gyda gwallt golau
 Davy Kaye - Llyngesydd
 Alexander Doré - Ysbïwr cyntaf
 Bernard Spear - Ail ysbïwr
 Stanley Unwin - Canghellor
 Desmond Llewellyn - Mr Coggins

Caneuon 
 "Chitty Chitty Bang Bang"
 "Truly Scrumptious"
 "Hushabye Mountain"
 "Me Ol' Bamboo"
 "Toot Sweets"
 "The Roses Of Success"
 "Lovely Lonely Man"
 "You Two"
 "Chu-Chi Face"
 "Posh!"
 "Doll On A Music Box"
 "Doll On A Music Box/Truly Scrumptious"

Gwler hefyd 
 Chitty Chitty Bang Bang, y llyfr
 Chitty Chitty Bang Bang (sioe gerdd)

Ffilmiau 1968
Ffilmiau ffantasi
Ffilmiau sy'n seiliedig ar nofelau
Ffilmiau Saesneg
Sarnau, Gwynedd

Pentref bychan yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd, Cymru, yw Sarnau (). Mae'n un o sawl pentref o'r un enw yng Nghymru. Saif yn ardal Meirionnydd tua pedair milltir o dref y Bala i gyfeiriad Corwen ar hyd briffordd yr A494.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o'r Sarnau
 Geraint Lloyd Owen
 Gerallt Lloyd Owen
 Llwyd o'r Bryn

Gweler hefyd
Cors y Sarnau (SoDdGA)

Cyfeiriadau

Llandderfel
Pentrefi Gwynedd
Idris Gawr

Cawr a gysylltir ag ardal Cader Idris ym Meirionnydd oedd Idris Gawr neu Idris.

Yn ôl y rhestr o gewri Cymru a luniwyd gan yr hynafiaethydd Siôn Dafydd Rhys tua diwedd yr 16g, Idris oedd y pennaf o bedwar cawr oedd yn byw yn yr ardal o gwmpas Dolgellau (Ysgydion, Offrwm ac Ysbryn oedd enwau'r lleill, a cheir yr enwau ar fryniau yn y cylch heddiw).

Ceir bryngaer o'r enw Caer Idris ar Ynys Môn, ond ymddengys nad oes traddodiad ar glawr i'w chysylltu ag Idris Gawr.

Cader Idris

Cysylltir Idris â'r mynydd sy'n dwyn ei enw i'r dwyrain o Ddolgellau. Byddai'n arfer mynd i gwm uchel ar y mynydd ac eistedd yno i astudio'r sêr, a dyna sut y cafodd y copa yr enw Cader Idris, yn ôl y chwedl. Dywedir hefyd y byddai unrhyw un a dreuliai'r noson ar gopa Cader Idris ar ei ben ei hun yn dod i lawr yn y bore yn wallgo neu'n fardd. Ceir 'Gwely Idris' ar y mynydd ger Llyn y Gader hefyd.

Cadair Arthur
Yn y 19g, bu ehangu ar y rheilffyrdd a thrwy hynny ehangu ar y diwydiant twristaidd. Gan fod diwydiant y Brenin Arthur yn denu twristiaid, ceisiwyd honni bod yr enw Idris yn ffurf amgen Gymreig am Arthur, ac mae Arthur's Seat oedd Cader Idris yn y Saesneg. Dyma sy'n gyfrifol am yr or gyfieithu o Gader Idris i Gadair Idris.

Idris ap Gwyddno
Brenin Cantref Meirionnydd oedd Idris ap Gwyddno. Mae'n debyg mae ei hanes ef oedd sylfaen mytholeg Idris y Cawr a'i gadair ger Dolgellau.

Cerrig Esgid Idris
Ar ffordd yr A487 - ger safle Llyn y Tri Greyenyn, rhwng Tafarn y Cross Foxes a Chorris mae yna nifer o gerig anferth ar ochr y lôn a symudwyd yno, yn ôl pob tebyg, wrth i'r iâ toddi ar ddiwedd Oes yr Iâ diwethaf. Yn ôl chwedloniaeth leol cerrig a daflodd Idris Gawr allan o'i esgidiau ydynt, wrth iddo deimlo'n anghyffyrddus wrth gerdded o'i gader i fynd i ymofyn diod o ddŵr o Lyn Mwyngil

Telynor cyntaf Cymru

Yn ôl un o ffug trioedd Iolo Morgannwg, Idris ddyfeisiodd y delyn gyntaf. 
Tri chysefin bardd Ynys Prydain:
Idris Gawr yr hynaf ac ef a wnaeth y delyn gyntaf, 
Eidiol Gleddyfrudd Yr Arch Dderwydd 
a Manogan Amherawdwr, tad Beli Gawr..

Er bod hynafiaeth trioedd Iolo wedi ei brofi'n dwyll bellach, mae'r stori am Idris y telynor yn dal yn rhan o chwedloniaeth bro Idris.

Cyfeiriadau

Siôn Dafydd Rhys, 'Olion Cewri', yn Rhyddiaith Gymraeg... 1488-1609, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (1930; arg. newydd 1979)

Gweler hefyd
Cymeriadau chwedlonol Cymreig
Cewri (mewn llên gwerin Cymraeg)
Rhita Gawr
Cader Idris
Ysgol y Gader (a enwyd ar ôl Cader Idris nid Cadair bondigrybwyll Idris)

Mytholeg Gymreig
Cewri
Llên gwerin Cymru
Dolgellau
2597 Arthur

Asteroid bychan ym mhrif wregys asteroid Cysawd yr Haul yw 2597 Arthur. Cafodd ei ddarganfod gan Edward L. G. Bowell yn 1980 a'i enwodd ar ôl Arthur, brenin chwedlonol y Brythoniaid.

Cylch Arthur
Arthur
Noel Clarke

Actor yw Noel Anthony Clarke (ganwyd 6 Rhagfyr 1975).

Cafodd ei eni yn Llundain.

Teledu
Metrosexuality (1999)
Casualty (2001)
Auf Wiedersehen, Pet (2002-2004)
Doctor Who (2005-2006)

Ffilmiau
Kidulthood (2006)

Actorion teledu Seisnig
Actorion ffilm Seisnig
Cynhyrchwyr ffilm Seisnig
Genedigaethau 1975
Pobl o Lundain
Sgriptwyr ffilm Seisnig
2598 Merlin

Asteroid bychan ym mhrif wregys asteroid Cysawd yr Haul yw 2598 Merlin. Cafodd ei ddarganfod gan Edward L. G. Bowell yn 1980. Fe'i enwir ar ôl Myrddin (Merlin), dewin enwog y Brenin Arthur.

Mae Merlin yn asteroid dosbarth C, sy'n meddwl ei fod o liw tywyll ac o gyfansoddiad carbonifferaidd.

Cylch Arthur
Merlin