alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Afonfarch

Mamal yn perthyn i'r teulu Hippopotamidae yw'r afonfarch (hefyd hipopotamws neu dyfrfarch) (Hippopotamus amphibius, o'r Roeg: 'ιπποπόταμος, hippopotamos). Yr unig aelod arall o'r teulu yw'r Afonfarch Bach.

Ceir yr Afonfarch yn Affrica i'r de o'r Sahara yn unig, ac mae wedi diflannu o lawer o diriogaethau yno. Mae'n byw o gwmpas afonydd a llynnoedd mewn grwpiau o hyd at 40 anifail, gan aros yn y dŵr yn ystod y dydd a dod allan i fwydo ar blanhigion yn y nos.

Ceir rhwng 125,000 a 150,000 ohonynt i gyd, y nifer fwyaf yn Sambia (40,000) a Thansanïa (20,000-30,000).

Filoedd o flynyddoedd yn ôl, cyn i'r hinsawdd newid, roedd afonfeirch i'w cael yng nghanol yr hyn sydd erbyn heddiw yn anialwch y Sahara: ceir darluniau cynhanesyddol ohonynt ar furiau ogofâu yn y Tassili n'Ajjer.

Gweler hefyd
 Afonfarch pigmi

Cyfeiriadau

Llysysyddion
Mamaliaid Affrica
Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Tassili n'Ajjer

Mynyddoedd creigiog anial yng nghanol y Sahara sy'n cynnwys rhai o'r safleoedd cynhanesyddol pwysicaf ar gyfandir Affrica yw'r Tassili n'Ajjer. Gorwedd y mynyddoedd i'r gogledd-ddwyrain o fynyddoedd Al Hoggar yn ne-ddwyrain Algeria, yn agos i'r man lle mae ffiniau Libia, Algeria a Niger yn cwrdd. Daethpwyd â safleoedd archaeolegol y Tassili a'u trysorau i sylw'r byd tu allan gan yr archaeolegwr o Ffrainc Henri Lhote, ddiwedd y 1950au. Mae safleoedd y Tassili yn rhan o ardal ddiwylliannol gynhanesyddol ehangach sy'n cynnwys yr Hoggar a'r cylch.

Mae'r darluniau cynhanesyddol sydd ar furiau ogofâu a chysgodfeydd yn y Tassili yn dangos fod poblogaeth bur sylweddol yn byw bywyd hela a chodi gwartheg yno filoedd o flynyddoedd yn ôl, a bod yr hinsawdd a'r tyfiant yr adeg hynny yn debyg i'r hyn a geir yn y Sahel heddiw (dros fil o filltiroedd i'r de). Mae rhai o'r lluniau yn ogofâu'r Tassili yn dangos afonfeirch (hippopotamus) a phreiddiau anferth o wartheg cyrn hir, a hynny mewn ardal sydd bellach yn anialdir llwyr.

Llyfryddiaeth
Henri Lhote, The Search for the Tassili frescoes (Llundain, 1959). Cyfieithiwyd o'r Ffrangeg. Cyfrol sy'n cynnwys nifer o luniau.

Celf gynhanesyddol
Cynhanes Affrica
Daearyddiaeth Algeria
Hanes Algeria
Safleoedd archaeolegol Algeria
Sahara
Merthyr Cynog

Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler Merthyr (gwahaniaethu).

Pentref gwledig  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Merthyr Cynog. Saif yn ardal Brycheiniog, ar lethrau deheuol Mynydd Epynt rhwng afonydd Ysgir Fawr ac Ysgir Fechan, ffrydiau sy'n ymuno yn nes i lawr i ffurfio afon Ysgir, un o ledneintiau afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, 6 milltir i'r de-ddwyrain. Y pentref cyfagos yw Llanfihangel Nant Brân, dros y bryn i'r gorllewin, a'r Capel Uchaf i'r gogledd-ddwyrain.

Ystyr y gair merthyr yma yw "eglwys (er cof am sant neu ar ei fedd)." Cysylltir y plwyf â Chynog Ferthyr, sant a mab hynaf Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog. Yn ôl traddodiad, lladdwyd Cynog gerllaw a chodwyd eglwys ar ei fedd. Ymhlith y lleoedd eraill a gysylltir â'r sant ceir Defynnog, tua 5 milltir i'r de-orllewin, ger Pontsenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Capel Uchaf

Pentref gwledig yng nghymuned Merthyr Cynog, Powys, Cymru, yw Capel Uchaf (Saesneg: Upper Chapel). Saif yn ardal Brycheiniog wrth lethrau deheuol Mynydd Epynt ar lan afon Honddu, un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, tua 7 milltir i'r de. Fymryn i'r gogledd o'r pentref mae'r lôn yn fforcio, gydag un ffordd yn mynd i lawr i'r A483 ger Llangamarch a'r brif lôn yn mynd yn ei blaen i Llanfair-ym-Muallt. Y pentrefi cyfagos yw Merthyr Cynog, a gysylltir â'r pentref gan lôn sy'n dringo dros y bryn i'r gorllewin, a Chastell Madog, Capel Isaf, Pwllgloyw, a Llandefaelog Fach i'r de, ar y lôn i Aberhonddu. I'r gogledd ceir Pentref Dolau Honddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Merthyr Cynog
Pentrefi Powys
Castell Madog

Pentref bychan gwledig ym Mrycheiniog, de Powys, yw Castell Madog. Mae'n gorwedd i'r de o Fynydd Epynt ar lan afon Honddu, un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, tua 5 milltir i'r de. Y pentrefi cyfagos yw Capel Uchaf, i'r gogledd, a Chapel Isaf, Pwllgloyw, a Llandefaelog Fach i'r de, ar y lôn i Aberhonddu.

Ceir plasdy Castell Madog gerllaw.

Honddu Isaf
Pentrefi Powys
Capel Isaf

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Honddu Isaf, Powys, Cymru, yw Capel Isaf (Saesneg: Lower Chapel). Saif  yn ardal Brycheiniog i'r de o Fynydd Epynt ar lan afon Honddu, un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, tua 4 milltir i'r de. Y pentrefi cyfagos yw Capel Uchaf a Chastell Madog i'r gogledd, a Pwllgloyw, a Llandefaelog Fach i'r de, ar y lôn i Aberhonddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Honddu Isaf
Pentrefi Powys
Pwllgloyw

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Honddu Isaf, Powys, Cymru, yw Pwllgloyw. Saif yn ardal Brycheiniog, i'r de o Fynydd Epynt ar lan afon Honddu, un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, tua 2 milltir a hanner i'r de. Y pentrefi cyfagos yw Capel Uchaf, Castell Madog a Chapel Isaf i'r gogledd, a Llandefaelog Fach i'r de, ar y lôn i Aberhonddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Honddu Isaf
Pentrefi Powys
Afon Honddu (Epynt)

Gweler hefyd Afon Honddu (gwahaniaethu).

Afon ym Mrycheiniog, de Powys, yw Afon Honddu. Mae'n tarddu i'r de o Ddrum Ddu (474 m), un o gopaon Mynydd Epynt, tua 5 milltir i'r de-orllewin o dref Llanfair-ym-Muallt.
Afon Honddu yw un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg. Ei hyd yw tua 11 milltir.

Llifa'r afon ar gwrs i gyfeiriad y de o lethrau Epynt i lawr trwy gwm deniadol i Aberhonddu lle mae'n llifo i afon Wysg. Mae'r aber yn yr enw Aberhonddu yn cyfeirio at aber neu 'geg' yr afon honno yn afon Wysg.

Ceir sawl pentref ar lan yr afon, sef (o'r gogledd i'r de): Pentref Dolau Honddu, Capel Uchaf, Castell Madog, Capel Isaf, Pwllgloyw a Llandefaelog Fach.

Honddu (Epynt)
Honddu (Epynt)
Aberhonddu
Honddu Isaf
Ysgolion Cylchynol Cymreig

Cyfundrefn addysg yn ystod y 18g oedd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig. Sefydlwyd hwy gan Griffith Jones, Llanddowror (1683 - 1761).

Hanes
Dechreuodd Griffith Jones  cyntaf o'i ysgolion cylchynol yn 1731. Roedd ysgolion wedi eu cynnal dan nawdd yr SPCK, ond erbyn y 1720au roedd dylanwad y rhain ar drai. Un rheswm am hyn oedd bod yr SPCK yn amheus iawn o'r iaith Gymraeg. Cymraeg oedd iaith ysgolion Griffith Jones, ac roedd yr addysg yn canolbwyntio ar ddysgu darllen Cymraeg, i ddarllen y Beibl Cymraeg a gweithiau defosiynol megis Canwyll y Cymry, ac i adrodd catecism Eglwys Loegr. Roedd yr ysgolion mewn un man am ryw dri mis, fel arfer yn y gaeaf pan oedd amser gan y ffermwyr i fynychu'r ysgol. Roedd yr ysgol yn dysgu plant ac oedolion; plant yn ystod y dydd ac oedolion gyda'r nos gan amlaf. Dywedid fod y disgyblion disgleiriaf yn medru dysgu darllen mewn chwech i saith wythnos.

Bu Griffith Jones yn brysur yn codi arian ar gyfer yr ysgolion; y prif gyfranwyr oedd Syr John Philipps a Bridget Bevan (Madam Bevan) o Dalacharn. Telid tua £5 y flwyddyn i'r athrawon, oedd yn cael eu hyfforddi yn Yr Hen Goleg yn Llanddowror. Erbyn 1740 roedd 150 o ysgolion wedi ei sefydlu, y rhan fwyaf yn ne Cymru. Yn ddiweddarach lledaenodd yr ysgolion yn y gogledd hefyd. Erbyn 1758 roedd 218 o ysgolion, gyda nifer sylweddol o ddisgyblion ym mhob sir heblaw Sir y Fflint a Sir Drefaldwyn. Wedi marwolaeth Griffith Jones yn 1761, parhawyd yr ysgolion gan Madam Bevan. Pan fu hi farw yn 1779 gadawodd £10,000 i barhau'r ysgolion, ond cystadlwyd ei hewyllys ac ni chafwyd penderfyniad cyfreithiol am 31 mlynedd. Oherwydd diffyg arian, daeth y cynllun i ben.

Amcangyfrifa Geraint Jenkins fod yr ysgolion cylchynol wedi dysgu tua 250,000 o bobl i ddarllen, allan o boblogaeth o tua 490,000. Erbyn marwolaeth Griffith Jones, roedd Cymru yn mwynhau un o'r lefelau llythrennedd gorau yn y byd, cymaint felly nes i'r Ymerodres Catrin Fawr o Rwsia yrru comisiynydd i weld a oedd modd addasu'r system ar gyfer Rwsia.

Cyfeiriadau

18fed ganrif yng Nghymru
Addysg yng Nghymru
Cristnogaeth yng Nghymru
Hanes crefydd yng Nghymru
Elusennau
Llandegfan

Pentref yng nghymuned Cwm Cadnant, Ynys Môn, yw Llandegfan (). Saif yn ne-ddwyrain yr ynys, ar ffordd gefn ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Porthaethwy ac i'r gogledd o briffordd yr A545 rhwng Porthaethwy a Biwmares.

Mae'r pentref mewn dwy ran; y pentref gwreiddiol yw'r hyn a elwir yn awr yn Hen Landegfan, o gwmpas yr eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Tegfan. Tyfodd y rhan arall, sydd gryn dipyn yn fwy, i'r de o'r hen bentref ac yn nes at yr A545. Codwyd ystad newydd yn y pentref o'r enw Gwêl y Llan yn 2003 - sef y datblygiad mwyaf diweddar yn y pentref. Mae yna siop fach ar gornel Lôn Ganol a hefyd mae yna Ysgol Gynradd fawr yno, hefo dros 120 o blant yno. Poblogaeth y pentref (2010) yw 927.

Mae yna Neuadd y Plwyf yn y pentref, lle mae cyfarfodydd, digwyddiadau elusen, a hefyd y clwb ieuenctid yn cael ei gynnal. Mae yna barc chwarae tu allan i'r neuadd.

Mae yna dafarn o'r enw Pen y Cefn, sydd yn sefyll wrth ymyl hen felin a chafodd ei ddefnyddio llawer o flynyddoedd yn ôl.

Gweithio yn ninas Bangor y mae'r mwyafrif o'r trigolion.

Eisteddfod
Cynhaliwyd Eisteddfod Môn 2008 yn Llandegfan.

Chwaraeon
Mae yna dim pêl-droed yn y pentref, CPD Llandegfan sydd yn chwarae ar gae Lôn Tŷ Newydd. Mae'r clwb wedi cael trafferthion ariannol yn y gorffennol, ond rwan erbyn 2018 mae'r tim wedi ail-sefydlu ac maen nhw yn chwarae yng Nghynghrair Ynys Môn.

Mae'r Ysgol Gynradd hefo cyfleusterau chwaraeon cymharol well na lot o ysgolion o'i gwmpas. Mae gan yr ysgol dimau pêl-droed, rygbi 'tag', pêl-rwyd, hoci, a nofio.

Mae'r tafarn yn cynnal clybiau dartiau a hefyd snwcer/pŵl.

Pobl o Landegfan
Bu Aled Jones yn byw yma pan oedd ei fam yn athrawes yn yr ysgol gynradd.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Nodweddion o ddiddordeb yn Llandegfan, gan ddisgyblion yr ysgol 

Cwm Cadnant
Pentrefi Ynys Môn
Trefin

Erthygl ar y pentref yn Sir Benfro yw hon. Am y bardd "Trefin", gweler Edgar Phillips.

Pentref yng nghymuned Llanrhian, Sir Benfro, Cymru, yw Trefin neu Tre-fin. Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol y sir, ychydig i'r gogledd o briffordd yr A487, tua hanner y ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, ac mae Llwybr Arfordir Sir Benfro gerllaw.

Enwogwyd y pentref gan gerdd adnabyddus Crwys, Melin Trefin, am yr hen felin, sy' ddim yn malu'r gwenith eto, ond sydd yn cael ei "malu" erbyn hyn gan yr amser a'r hin.  Mae geiriau'r gerdd yn ffitio'r tiwn i "Dyma Gariad". Defnyddiai yr Archdderwydd Edgar Phillips "Trefin" fel enw barddol.

Yn Nhrefin y bu ymgyrch gyntaf Cymdeithas yr Iaith yn 1964 yn erbyn ffurfiau Seisnigedig o enwau lleoedd; "Trevine" oedd ar yr arwyddion ar y pryd.

Yr hen felin

Cylch Cerrig Trefin
Ceir cylch o gerrig ar y penrhyn gel y felin.

Cyfeiriadau

Llanrhian
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Pentrefi Sir Benfro
Llwybr Arfordir Sir Benfro

Llwybr sy'n arwain ar hyd arfordir Sir Benfro o Landudoch ger Aberteifi i Amroth yw Llwybr Arfordir Sir Benfro. Mae'n cadw yn agos at y môr y rhan fwyaf o'r ffordd. Sefydlwyd y llwybr yn  1970, ac mae'n 186 milltir (300 km) o hyd, gyda tua 35,000 troedfedd o esgyn a disgyn. Mae'n un o wyth llwybr rhanbarthol ar Lwybr Arfordir Cymru, sy'n 870 milltir o hyd ac a agorwyd yn 2012.

Mewn dau le, Dale a Sandy Haven, mae rhannau na ellir eu defnyddio ond ar lanw isel. Yn cychwyn o Landudoch, gellir aros dros nos yn y lleoedd canlynol:
 Ymhen 25 km Trefdraeth
 Ymhen 20,5 km Wdig neu Abergwaun
 Ymhen 27,8 km Trefin
 Ymhen 18 km Porth Mawr
 Ymhen 19,3 km Solfach
 Ymhen 19,5 km Aber Bach
 Ymhen 31,4 km Dale
 Ymhen 25,7 km Neyland
 Ymhen 26 km Angle
 Ymhen 28,6 km Bosherston
 Ymhen 34,2 km Dinbych y Pysgod
 Ymhen 11,7 km Amroth

Is-lwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
Taith gylchol Cilgerran. Disgrifir anhawster y llwybr 4.2 milltir hwn fel un 'canolig', a dylai gymryd oddeutu teirawr. Y man cychwyn ydy maes parcio Dolbadau, Cilgerran ac mae'n dilyn llwybr y goedwig i'r Ganolfan Awyr Agored. Mae'r llwybr yn ôl i Ddolbadau'n cynnwys rhannau serth drwy ddyffryn Cilgerran.
Llwybr feics a cherdded Neyland. Ceir wyneb caled i'r llwybr hwn sydd yn 9 km; dylai gymryd oddeutu pedair awr i'w gerdded, llai ar feic. Y man cychwyn ydy maes parcio Cei Brunel yn Neyland (OS: SM965055) ac mae'n diweddu yn Neuadd y Dref, Hwlffordd (OS: SM954155). Ar hyd y daith ceir golygfeydd hynod o Aberdaugleddau a'i fae a ddisgrifir gan rai fel y marina smartiaf yng Nghymru.
Llwybr Llys-y-Frân, Hwlffordd. Disgrifir anhawster y llwybr 6.5 milltir hwn fel 'canolig' a dylid medru ei gerdded mewn teirawr. Gro mân neu laswellt yw ei wyneb ac mae'n cylchu argae Llys-y-Frân (OS: SN036242) a pharc gwledig Llys-y-Frân, sy'n 350 erw. Mae'r llwybr a'r parc ar agor 365 diwrnod y flwyddyn o 8.00 y bore hyd fachlud haul.

Gweler hefyd
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro

Llyfryddiaeth
 Hefin Wyn, Pentigily: Dilyn Llwybr Arfordir Sir Benfro (Y Lolfa, 2008)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Gwefan Llwybr Arfordir Sir Benfro

Oriel

Sir Benfro
Cludiant yn Sir Benfro
Arfordir Sir Benfro
Sir Benfro
Dale

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Dale. Saif ar arfordir i'r gogledd-orllewin o Aberdaugleddau. Saif yn y rhan Saesneg o Sir Benfro, ac nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Daw'r enw "Dale" o'r Hen Norseg Dalr ("dyffryn"). Gerllaw mae Llwybr Arfordir Sir Benfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir caer o'r cyfnod Fictoraidd yn y pentref, sy'n awr yn ganolfan astudiaethau maes bioleg y môr, daeareg a phynciau tebyg. Effeithiwyd ar yr ardal pan gollwyd 72,000 tunnell o olew i'r môr wedi i'r llong Sea Empress fynd ar y creigiau gerllaw ar 15 Chwefror 1996.

Gerllaw Dale, ym  Mae Pont y Pistyll, y glaniodd Harri Tudur yn 1485 i ddechrau'r ymgyrch a arweiniodd at fuddugoliaeth Brwydr Maes Bosworth a'i goroni fel Harri VII.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Llychlynnaidd
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Pentrefi Sir Benfro
A Child's Christmas in Wales

Stori fer gan Dylan Thomas ydy A Child's Christmas in Wales ("Nadolig Plentyn yng Nghymru") (1955).

Dyma un o straeon mwyaf poblogaidd yr awdur, sy'n ddarlun hiraethus a bardddonol o'i blentyndod yng Nghymru. Recordiwyd Thomas ei hun yn darllen y stori ar gyfer darllediad ar y BBC.

Addasiad Cymraeg
 Nadolig Plentyn yng Nghymru, addaswyd gan Bryan Martin Davies. Gwasg Gomer 2003.

Cyfeiriadau

Gweithiau gan Dylan Thomas
Llenyddiaeth Nadoligaidd
Llyfrau Cymreig 1955
Straeon byrion Saesneg
Neyland

Tref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Neyland. Mae yn y rhanbarth Saesneg ei iaith o'r sir, ac nid ymddengys bod enw Cymraeg. Saif ar ochr ogleddol Afon Cleddau, gyferbyn a Doc Penfro, gyda Phont Cleddau yn eu cysylltu. Mae Caerdydd 125.3 km i ffwrdd o Neyland ac mae Llundain yn 335.8 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 68.8 km i ffwrdd.

Pentref pysgota bychan oedd Neyland hyd 1856, pan ddaeth yn orsaf a phorthladd ar ben draw Rheilffordd y Great Western a adeiladwyd gan Isambard Kingdom Brunel. Yn 1899 agorwyd porthladd newydd yn Wdig ger Abergwaun, a lleihaodd y defnydd o Neyland. Caewyd porthladd Neyland yn 1964.

Mae'r dref wedi'i gefeillio gyda Sanguinet yn Aquitaine.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl
Gordon Parry (1925–2004), Barwn Parry
Sarah Waters (g. 1966), awdur

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Trefi Sir Benfro
Gela

Dinas  a chymuned (comune) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw Gela. Saif ar arfordir deheuol yr ynys yn nhalaith Caltanissetta.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y comune boblogaeth o 75,668.

Adeiladau a chofadeiladau
Acropolis
Castelluccio
Eglwys gadeiriol
Torre di Manfria

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
   Salvatore Piccolo, "Gela", Ancient History Encyclopedia. Adalwyd 18 Chwefror 2018.

Dinasoedd Sisili
Talaith Caltanissetta
Doreen Lewis

Cantores canu gwlad a ffermwraig yw Doreen Lewis (ganwyd 4 Ebrill 1953).

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Doreen Davies yn Aberystwyth ac fe'i magwyd yn ardal Abermeurig yn Nyffryn Aeron, Ceredigion.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Felinfach ac yna yn Ysgol Gyfun Aberaeron.

Canu
Yn 1969, rhyddhaodd Doreen ei record gyntaf Y Storm ar label Cambrian, â hithau ond yn 16 oed. Bu hyn yn ddechrau ar yrfa ddisglair i'r ferch ifanc o Abermeurig.

Daeth yn enw a gwyneb cyfarwydd yn ystod y blynyddoedd wedyn gan ymddangos ar lwyfannau a sgriniau teledu led led Cymru. Aeth ei gyrfa o nerth i nerth gan ryddhau nifer o recordiau ar label Sain, a chaneuon cofiadwy fel “Nans o’r Glyn”, “Rhowch i mi Ganu Gwlad”, “Cae’r Blode Menyn” a “Y Gwr Drwg”.

Hi yw'r unig ferch yn hanes canu pop Cymraeg i'w chyflwyno â disg aur am ei chyfraniad oes i adloniant.

Mae Doreen wedi teithio ar hyd a lled Cymru a thramor yn canu am yn agos i 40 mlynedd – ac mae’n dal i fwynhau’r cyfansoddi a’r perfformio, os yw amser yn caniatau iddi ynghanol bwrlwm adref ar y fferm yng Ngheredigion.

Bywyd personol
Priododd ei gŵr John yn Eglwys Ystrad Aeron yn mis Mai 1972. Ar ôl priodi symudodd y pâr i fyw i Sgwâr Alban yn Aberaeron. Yno fe magwyd eu plant, Gwyndaf a Caryl.

Disgyddiaeth

Ha' Bach Mihangel

Cariad Di-Derfyn 
Os Daw'r Gwas Yn Feistr 
Y Gwely Plu 
Bob Yn Awr Ac Yn Y Man 
Mater Bach O 'Ngalon I 
Dy Oleuni Di 
Y Gwr Drwg 
Aderyn Mewn Llaw 
Rwy'n Siwr 
Ha' Bach Mihangel 
Un Storom Arall 
Cymru, Ti Yw Ngwynfyd 
Pan Edrychi Di I'm Llygaid I

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Safle MySpace Doreen Lewis

Genedigaethau 1953
Cerddorion Cymreig
Cantorion Cymraeg
Cyfansoddwyr Cymreig
Pobl o Geredigion
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Marc Griffiths

Darlledwr yw Marc Griffiths (ganwyd 23 Mawrth 1979 yng Nghaerfyrddin) sydd ar hyn o bryd yn gweithio fel cyflwynydd ar BBC Radio Cymru bob nos Sadwrn.

Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Marc ym mhentref Llanybydder ger Llanbedr Pont Steffan, a chafodd ei addysg yn Ysgol Llanybydder ac yna yn Ysgol Dyffryn Teifi, Llandysul.

Gyrfa
Yn 1995, gadawodd yr ysgol a chafodd swydd llawn amser yn Theatr Felinfach fel technegydd, ac yn y stiwdio fach ar gampws y theatr y cafodd y cyfle i gyflwyno, recordio a golygu rhaglenni i Radio Ceredigion.

Ymunodd â BBC Radio Cymru yn 2000, ac mae bellach yn cyflwyno ei raglen ei hun bob nos Sadwrn am 7.15pm, a bu hefyd yn gyfrifol am gyflwyno rhaglen arbennig i'r De Orllewin bob bore am 8.30am ar BBC Radio Cymru, yn dilyn marwolaeth Ray Gravell yn Hydref 2007. Roedd criw o bobl yn ei helpu ar ei raglen foreol, gan gynnwys Tomos Morse, Keith 'Bach' Davies a Wyn Jones.

Mae Marc hefyd wedi bod yn actio mewn ambell i gyfres deledu gan gynnwys Tafarn y Gwr Drwg, Tair Chwaer, Y Glas, Marinogion a Llafur Cariad.

Bu hefyd am gyfnod o wyth mlynedd yng nghwmni darlledwyr eraill fel Geraint Lloyd a Terwyn Davies, yn aelod o gwmni actorion Theatr Felinfach ac yn portreadu rhan un o'r dynion drwg yn eu pantomeim.

Cymru FM
Yn 2014 sefydlodd Marc wasanaeth miwsig Cymraeg 24 awr di-stop, Cymru FM.
 
Mae'r radio anfasnachol i'w chlywed ar wefan neu drwy app. Yn ogystal â chwarae cerddoriaeth gyfoes Gymraeg yn ddi-stop mae Cymru FM hefyd yn darlledu yn fyw o ddigwyddiadau ac yn cynnwys podlediadau o sefydliadau neu ysgolion sydd wedi recordio rhaglenni arbennig i'w darlledu ar y gwasanaeth.

Bywyd personol
Wedi cyfnod yn byw yng Nghaerdydd, mae Marc bellach wedi ymgartrefu yn Nantycaws ar gyrion Caerfyrddin gyda'i deulu.

Genedigaethau 1979
BBC Radio Cymru
Cyflwynwyr radio Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Doc Penfro

Tref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Doc Penfro (Saesneg: Pembroke Dock). Saif yn ne-orllewin y sir, ar ochr ddeheuol Afon Cleddau, gyferbyn a Neyland, gyda Pont Cleddau yn eu cysylltu. Gyda phoblogaeth o 8,676 yn 2001, roedd Doc Penfro y drydedd dref yn Sir Benfro o ran maint.

Sefydlwyd y dref yn 1814 pan ddechreuodd y Llynges Frenhinol iard adeiladu llongau yma. Lansiwyd y ddwy long gyntaf, Valorous ac Ariadne, yn Chwefror 1816. Gyda'r angen i amddiffyn yr iard, daeth Doc Penfro yn dref filwrol, gyda barics yn cael ei adeiladu yn 1844. Lansiwyd y llong olaf yma yn 1922, a chaewyd yr iard yn 1926.

Yn 1931 sefydlodd yr Awyrlu Brenhinol ganolfan yma. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu tân mawr ar 19 Awst 1940 pan fomiwyd tanciau olew gan arwyren Almaenig.

Erbyn hyn mae'r lluoedd arfog wedi gadael, ac mae diweithdra'n uchel. Mae'r porthladd yn parhau, ac mae cwmni Irish Ferries yn rhedeg fferi i Rosslare yn Iwerddon ddwywaith y dydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Phil Carradice (g. 1947), awdur a cyflwynwr radio

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Trefi Sir Benfro
Llandudoch

Pentref a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw Llandudoch (Saesneg: St. Dogmaels). Saif ar lan orllewinol aber Afon Teifi, gyferbyn a thref Aberteifi ac ar y ffordd B4546. Gefeilliwyd Llandudoch a Tredarzeg yn Llydaw.

Ceir eisteddfod gadeiriol flynyddol yma. Mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn dechrau gerllaw. Hyd yn ddiweddar roedd y ffin rhwng Sir Benfro a Sir Ceredigion yn mynd trwy'r pentref, ond yn 2002 pasiwyd mesur i roi'r pentref i gyd yn Sir Benfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes

Yn 987 anrheithiwyd y lle gan y Daniaid.

Yr adeilad mwyaf diddorol yma yw adfail Abaty Llandudoch, a sefydlwyd gan fynachod Urdd y Tironiaid o Ffrainc yn 1115 ar safle clas Celtaidd cynharach. Yn yr eglwys, y drws nesaf i'r abaty, mae Carreg Sagranus, sydd wedi bod yn bwysig iawn i ysgolheigion fel allwedd i fedru dehongli arysgrifau Ogam. Mae'r arysgrif Ladin arni yn coffáu Sagarani fili Cunotami, ac mewn Ogam Sagrani maqi Cunatami (Sagranus fab Cunotamus).

Yn 1091 cafwyd brwydr fawr yma lle lladdodd Rhys ap Tewdwr Gruffudd ap Maredudd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Awyrlun o Abaty Llandudoch, o Casglu'r Tlysau 

Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Wayne Rooney

Chwaraewr pêl-droed i Manchester United F.C. yw Wayne Mark Rooney (ganwyd 24 Hydref 1985).

Pêl-droedwyr Seisnig
Genedigaethau 1985
Angle

Pentref a chymuned yn Sir Benfro yw Angle. Mae yn y rhanbarth Saesneg ei hiaith, ac nid ymddengys fod enw Cymraeg ar y pentref. Saif yn ne-orllewin y sir, ar ochr ddeheuol Afon Cleddau, gyferbyn ag Aberdaugleddau ac i'r gorllewin o dref Doc Penfro.

Ceir gorsaf bad achub yma, dwy dafarn, ysgol gynradd, swyddfa'r post ac eglwys, ac mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn mynd heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Benfro
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Pentrefi Sir Benfro
Boncath, Sir Benfro

Pentref  a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Boncath. Mae'n gorwedd yng ngogledd y sir, ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A478 rhwng Aberteifi a Chrymych.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd 
 Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Benfro 2013

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
Mynachlog-ddu

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw Mynachlog-ddu. Saif yn nwyrain y sir, ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A478, ac i'r de-orllewin o bentref Crymych. I'r gorllewin o'r pentref mae copaon Mynydd Preseli. Credir fod rhai o gerrig Côr y Cewri wedi dod o Gaermeini, neu'n fwy cywir Carn Menyn gerllaw.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Dogfael; cyn diddymu'r mynachlogydd roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch. Roedd Thomas Rees (Twm Carnabwth) (1806 - 1876), un o arweinwyr Merched Beca, yn frodor o Fynachlog-ddu, ac mae wedi ei gladdu yma. Bu'r bardd Waldo Williams yn byw yma o 1911 hyd 1915, pan oedd ei dad yn brifathro ar yr ysgol gynradd, ac yma y dysgodd Gymraeg. Ceir cofeb iddo gerllaw'r pentref.

Bu'r Parch Parry Roberts a oedd yn frodor o Sir Fôn yn weinidog ar gapel y Bedyddwyr yma am gyfnod hir. Ef oedd un o'r ymgyrchwyr yn erbyn y Weinyddiaeth filwrol gymryd drosodd ffermydd yr ardal i'w gwneud yn ardal ymarfer rhyfel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Philippe V, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1316 hyd 1322 oedd Philippe V (c.1292/3 – 3 Ionawr 1322).

Llysenw: "Le Long"

Cafodd ei eni yn Lyon, mab y brenin Philippe IV a'i wraig Jeanne o Navarre.

Teulu

Gwraig 
 Jeanne II, comtesse de Bourgogne (ers 1307)

Plant 
 Jeanne III, comtesse de Bourgogne (1308–1347)
 Marged I, comtesse d'Artois (1310–1382)
 Isabelle (c. 1312–1348), gwraig Guigues VIII de La Tour du Pin, Dauphin de Viennois.
 Blanche (1313–1358)
 Philippe (1313–1317)
 Louis (1316–1317)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 13eg ganrif
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau'r 1290au
Marwolaethau 1322
Pobl o Lyon
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Bridget Bevan

Cymwynaswraig ac addysgydd o Gymraes oedd Bridget Bevan (née Vaughan), a adnabyddir hefyd fel Madam Bevan (bedyddwyd 30 Hydref 1698 – 11 Rhagfyr 1779). Hi oedd prif gynheiliad gwaith addysgol y gweinidog Anghydffurfiol Griffith Jones o Landdowror, sefydlydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig.

Bywgraffiad
Ganwyd Bridget Bevan yn y Derllys, Llannewydd, yn Sir Gaerfyrddin, ddiwedd Hydref 1698, yn ferch ieuengaf y philanthropydd John Vaughan (1663-1722), noddwr ysgolion y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol yn y sir, a'i wraig, Elizabeth Thomas (m. 1721). Ar 30 Rhagfyr 1721 priododd yr AS lleol a chyfreithiwr Arthur Bevan (1689-1743) yn eglwys Merthyr. Roedd hi'n etifeddes ystad ei ewythr John Vaughan o'r Derllys.

Yn 1731 dechreuodd noddi gwaith Griffith Jones i sefydlu ysgol arbrofol ym mhentref Llanddowror, Sir Gaerfyrddin. O'r cnewyllyn hwn tyfodd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig, a symudai o bentref i bentref trwy Gymru yn cyflwyno addysg sylfaenol i blant ac oedolion a'u dysgu i darllen Cymraeg. Cyfranodd Madam Bevan lawer o'i chyfoeth sylweddol i'r ysgolion arloesol hyn. Ar ôl marwolaeth ei wraig yn 1755, symudodd Griffith Jones i fyw ym mhlasdy Madam Bevan; pan fu farw yntau yn 1761, ysgwyddodd hi faich y brosiect. Rhwng 1736 a 1776, cynhaliwyd 6,321 o ysgolion a rhoddwyd elfennau addysg Gymraeg i 304,475 o blant ac oedolion, sef bron i hanner poblogaeth Cymru.

Bu farw Madam Bevan yn Nhalacharn yn 1779. Gadawodd £10,000 i'r ysgolion (swm sylweddol iawn yn y 18g). Ond gwrthynebodd rhai o'i pherthnasau yr ewyllys am 30 o flynyddoedd, ac erbyn i'r arian gael ei ryddhau yn 1804 roedd y swm wedi tyfu i £30,000.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Bywgraffiad
  Bywgraffiad
  Bridget Bevan (1698-1779) Llyfrgell John Rylands 
  Bywgraffiad byr
Portread Bridget Bevan ar safle Casglu'r Tlysau

Addysgwyr Cymreig
Cymry'r 18fed ganrif
Dyngarwyr Cymreig
Genedigaethau 1698
Marwolaethau 1779
Merched y 18fed ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Llannewydd

Plwyf a phentref  yng nghymuned Llannewydd a Merthyr, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llannewydd (Saesneg: Newchurch). Gorwedd 5 km i'r gogledd o dref Caerfyrddin a 2 km i'r de o bentref Cynwyl Elfed ar lannau afon Gwili. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1829.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Lannewydd
 Bridget Bevan (Madam Bevan). Ganed y noddwraig yr Ysgolion Cylchynol Cymreig yn y 18g, yn y Derllys, Llannewydd, yn Hydref 1698.

Cyfeiriadau

Llannewydd a Merthyr
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cysylltiadau tramor Ewrop

Mae gan y mwyafrif o wledydd Ewrop sofraniaeth o ran eu polisi tramor, ond mae 27 aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd (UE) hefyd yn rhannu rhywfaint o bolisi tramor cyffredin, yn enwedig ym materion masnach ac ynni.

Yn hanesyddol, chwaraeodd Ewrop rhan fawr yn hanes cysylltiadau rhyngwladol ac yn natblygiad y system ryngwladol. Adeiladodd gwledydd Ewropeaidd ymerodraethau yn ystod oes imperialaeth, a gafodd eu diddymu yn ystod yr 20g. Bellach mae'r UE yn uno 27 o wladwriaethau'r cyfandir mewn sefydliad uwchgenedlaethol a rhynglywodraethol, sydd yn cysylltu polisïau tramor llywodraethau Ewrop tuag at ei gilydd ac tuag at wledydd eraill o gwmpas y byd. Ystyrir rhai gwledydd, megis Ffrainc, y Deyrnas Unedig, a'r Almaen, yn bwerau mawrion neu'n bwerau canolig ar y lwyfan ryngwladol, ac yn ôl rhai gall yr UE ennill statws uwchbwer yn ystod y ganrif nesaf. Mae nifer o wledydd Ewrop hefyd yn aelodau'r cynghrair milwrol NATO.

Gweler hefyd
 Cysylltiadau tramor yr Undeb Ewropeaidd

 
Ewrop
Gwleidyddiaeth Ewrop
Stori fer

Ffuglen greadigol ar ffurf darn o ryddiaith cymharol fyr yw stori fer. Mae'n fyrrach na nofel ond mae ei hyd yn gallu amrywio o sawl paragraff yn unig i ddegau o dudalennau. Ar ôl y nofel, mae'r stori fer yn un o'r ffurfiau ffuglen mwyaf poblogaidd.

Anodd diffinio'r stori fer yn derfynol, ond mae ganddi sawl nodwedd arbennig fel ffurf lenyddol. 
 Mae'r stori fer yn tueddu i ganolbwyntio ar un agwedd ar stori neu gymeriad a'i archwilio'n ofalus.
 Cyfyngir y llwyfan fel rheol ac mae'r cynllun yn llawer llai cymhleth na chynllun nofel.
 Torrir allan popeth sydd ddim yn berthnasol i'r stori ei hun.
 Dylai fod yn waith gorffenedig ynddo ei hun, yn gyfanwaith cyfan.

Rhai o feistri mawr y Stori Fer
 Jorge Luis Borges
 Arthur Machen
 Guy de Maupassant
 Gérard de Nerval
 Pádraic Ó Conaire
 Edgar Allan Poe
 Kate Roberts
 Voltaire

Llyfryddiaeth
Dafydd Jenkins, Y Stori Fer Gymraeg (1966)
John Jenkins (gol.), Y Stori Fer: Seren Wib Llenyddiaeth (1979)

Gweler hefyd
 Chwedl
 Y Stori Fer yn Gymraeg
 Termau llenyddol

 
Ffuglen
Rhyddiaith
Termau llenyddol
Cas-blaidd

Pentref  a chymuned yng nghanolbarth Sir Benfro, Cymru, yw Cas-blaidd neu weithiau hefyd Casblaidd (Saesneg: Wolf's Castle neu Wolfscastle). Saif ar briffordd yr A40, tua hanner y ffordd rhwng Abergwaun a Hwlffordd, lle mae Afon Anghof yn llifo i mewn i Afon Cleddau Ddu. Mae'r pentref mewn dwy ran, Cas-blaidd ei hun a Penybont yr ochr draw i Afon Anghof.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Ceir castell mwnt a beili yma a godwyd yng nghyfnod y Normaniaid. Dyma'r "Castell y Blaidd" yr enwir y pentref ar ei ôl. Cafwyd hyd i olion fila Rufeinig ger y pentref. Ychydig i'r gogledd-ddwyrain ceir Cerrig Garn Turne, sef hen gromlech wedi'i chwalu. Mae'r garreg draws yn un o'r mwyaf yng Nghymru, ac yn mesur 5 wrth 3.5 metr.

Yn ôl y chwedl leol, yma y lladdwyd y blaidd olaf yng Nghymru, ond nid ymddengys fod tystiolaeth o hyn. Mae'n bosibl ei bod yn chwedl i esbonio'r enw lle.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Gasblaidd
 Joseph Harris (Gomer) (1773–1825), golygydd ac awdur, sefydlydd Seren Gomer (ganed yn y plwyf yn hytrach na'r pentref ei hun).
 Mae chwedl i Owain Glyndŵr gael ei eni yn yr ardal, ond nid oes tystiolaeth o gwbl i gefnogi hyn.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Gwefan y gymuned 

 
Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
Caeo (pentref)

Pentref yng nghymuned Cynwyl Gaeo yn Sir Gaerfyrddin yw Caeo neu Caio. Saif ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A482 gerllaw pentref Pumsaint a Crugybar, tua hanner y ffordd rhwng Llanbedr Pont Steffan a Llanymddyfri, lle mae Afon Annell a Nant Frena yn cyfarfod.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cynwyl. Gerllaw mae ffordd Rufeinig, a heb fod ymhell o'r pentref mae mwynglawdd aur Rhufeinig Dolaucothi. Daliai Llywelyn ap Gruffudd Fychan diroedd yn yr ardal.

Pobl o Gaeo
 Dafydd Jones o Gaeo (1711-1777). Emynydd.
 John Dafydd (1727-1783). Emynydd.
 Morgan Dafydd (m. 1762). Emynydd a brawd John Dafydd.

Gweler hefyd
Caeo (cwmwd)

Cynwyl Gaeo
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Francisco de Quevedo

Boneddigwr, gwleidydd a bardd o Sbaen oedd Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas (14 Medi 1580 – 8 Medi 1645). Roedd ymysg beirdd mwyaf blaengar llenyddiaeth Sbaeneg yr "Oes Aur".

Defnyddiwyd y cyfieithiadau Saesneg o'i waith dychanol Sueños y discursos neu Los Sueños ('Y breuddwydion', 1627) fel sylfaen i Gweledigaethau y Bardd Cwsc gan Ellis Wynne.

Beirdd Sbaenaidd
Beirdd Sbaeneg
Genedigaethau 1580
Marwolaethau 1645
Mwynfeydd aur Dolaucothi

Mwynfeydd aur o’r cyfnod Rhufeinig, ac yn ôl pob tebyg cyn hynny, yn Sir Gaerfyrddin yw  Mwynfeydd Aur Dolaucothi. Saif y mwynfeydd gerllaw Afon Cothi, ychydig i’r dwyrain o bentref Pumsaint, a rhwng y pentref hwnnw a phentref Caeo. Dolaucothi yw’r unig fwynfeydd aur yng Nghymru tu allan i ardal Dolgellau.

Hanes

Ceir tystiolaeth archaeolegol i gloddio am aur ddechrau yma yn ystod Oes yr Efydd. Gweithiwyd y mwynfeydd ar raddfa sylweddol gan y Rhufeiniaid o tua 75 O.C. hyd tua 140. Ceir yma dystiolaeth o ddefnydd cynnar iawn o bwer dŵr i weithio morthwylion i falu’r graig a’r aur ynddi. Mae ffordd Rufeinig Sarn Helen gerllaw.

Adfywiwyd y mwynfeydd am gyfnod byr yn y 19g, ac yn y 1930au bu ymgais i ddarganfod haenau aur newydd. Caewyd y gwaith eto yn 1938. Yn 1941 daeth yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac mae ar agor i’r cyhoedd.

Cadwraeth
Mae'r safle wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu SSSI) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.92 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd 
 Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
 Mwynfeydd aur Gwynfynydd
 Mwynfeydd aur Clogau

Cyfeiriadau

Aur Cymru
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Hanes economaidd Cymru
Oes yr Efydd yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Gaerfyrddin
Llwybrau Byw
Nicolas Anelka

Chwaraewr pêl-droed o Ffrainc yw Nicolas Anelka (ganwyd 14 Mawrth 1979 yn Versailles, Yvelines, Ffrainc). Mae wedi chwarae i Dîm pêl-droed cenedlaethol Ffrainc a'r tîm olaf iddo chwarae iddynt oedd  Mumbai City FC.

Mae Anelka hefyd wedi chwarae i Baris St Germain, Arsenal, Real Madrid, Lerpwl, Manchester City, Fenerbahçe a Bolton Wanderers.

Cyfeiriadau

Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1979
Pêl-droedwyr Ffrengig
Pobl o Yvelines
Manchester City F.C.



Hanes cynnar 

Clwb pêl-droed yn ninas Manceinion sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw Manchester City Football Club.

Sefydlwyd yn 1880 fel 'St Mark's (West Gorton)'. Ei gartref oedd Maine Road, ond erbyn hyn maen nhw'n chwarae yn y City of Manchester Stadium.

Ei rheolwr yw Josep Guardiola, a chapten y tîm yw Vincent Kompany.

Chwaraeon nhw yn y Cynghrair Uchaf am y tro cyntaf yn 1899 ac enillon nhw eu tlws cyntaf yn 1904 hefo'r Cwpan FA.

Ar ôl colli gêm derfynol Cwpan FA yn 1981, aeth y clwb mewn i ddirywiad, gan ddod i ben gyda'r clwb yn mynd lawr cynghrair. Enillon nhw ddyrchafiad yn yr 2000au cynnar.

Prynwyd yr clwb gan yr "Abu Dhabi United Group" yn 2008 - naeth hyn dechrau cyfnod newydd sylweddol i'r clwb

Ar ôl yr pryniant 
Khaldoon al Mubarak oedd yr person ac oedd yn arwain yr pryniant. Yr taliant oedd £210miliwn.

Ar ôl yr pryniant gwnaeth yr clwb brynu llawer o chwaraewyr a hefyd cael rheolwr newydd yn Roberto Mancini - un o'r rheolwyr gorau yn y gêm.

Enillodd nhw yr cynghrair yn 2012, 2014 ac 2018.

Tîm presennol

Anrhydeddau

Domestig 
 Rhanbarth Cyntaf/Premier League - Enillwyr yn 1936-37, 1967-68, 2011-12, 2013-14, 2017-18, 2018-19.
 Rhanbarth Eilaidd - Enillwyr yn 1898-99, 1902-03, 1909-10, 1927-28, 1946-47, 1965-66, 2001-02

Cwpanau 
 Cwpan FA - Enillwyr yn 1903-04, 1933-34, 1955-56, 1968-69, 2010-11.

Manceinion
Timau pêl-droed Lloegr
Arsenal F.C.

Clwb pêl-droed sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw Arsenal Football Club (llysenw: The Gunners), sydd wedi'i leoli yn Stadiwm Emirates, yn Holloway un o faestrefi dinas Llundain sydd tua 3.3 milltir (5.3 km) i'r gogledd o Charing Cross.

Hyd at 2016 roedd y clwb wedi ennill Cwpan Loegr 12 gwaith, uwch adran Lloegr 13 gwaith, Cwpan Cynghrair Lloegr dwyaith, a Tharian Cymuned Lloegr 14 gwaith.

Arsenal oedd y clwb cyntaf yn ne Lloegr i ymuno gyda Cynghrair Pêl-droed Lloegr, a hynny yn 1893. Erbyn 1904 roedden nhw wedi cyrraedd yr adran uchaf (yr adeg honno) sef yr 'Adran Gyntaf' (First Division). Ers hynny, nhw yw'r ail dîm uchaf o ran pwyntiau. Gan ond disgyn o'r adran uchaf unwaith yn unig, ym 1913, maent yn parhau â'r rhediad hiraf yn yr adran uchaf. Yn y 1930au roedd Arsenal yn bencampwyr yr uwch adran ar bum achlysur, ac ennillon nhw Gwpan Lloegr ddwywaith. Wedi'r Ail Ryfel Byd fe enillon nhw un Gwpan Lloegr arall a dau Bencampwriaeth. Yn 1970–71 fe enillon nhw'r Dwbwl cyntaf: y gynghrair a Chwpan Lloegr yn yr un tymor. Rhwng 1988 a 2005 fe enillon nhw'r gynghrair bum gwaith a Chwpan Lloegr bum gwaith - gan gynnwys y Dwbwl ddwywaith. Ar ddiwedd 20g nhw oedd deiliaid y safle uchaf o ran cyfartaledd safleoedd cynghrair.

Cyfeiriadau

Chwaraeon yn Llundain
Timau pêl-droed Lloegr
Birmingham City F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Birmingham sy'n chwarae yn Bencampwriaeth Lloegr yw Birmingham City Football Club.

Birmingham
Timau pêl-droed Lloegr
Blackburn Rovers F.C.

Clwb pêl-droed yn Blackburn, Lloegr yw Blackburn Rovers Football Club.

Timau pêl-droed Lloegr
Bolton Wanderers F.C.

Clwb pêl-droed yn nhref Bolton, Lloegr yw Bolton Wanderers Football Club. Mae wedi'i sefydlu yn ardal Horwich o'r ddinas.

Yn y 1920au enillodd  Gwpan Lloegr dair gwaith a'r bedwaredd tro yn 1958. Cafwyd cyfnod llwm yn dilyn hyn ac erbyn 1987 treuliwyd tymor yn y Bedwaredd Adran. Ad-enillwyd tir erbyn 1995 pan ddyrchafwyd y clwb i Uwchgynghrair Lloegr.

Cyfeiriadau

Timau pêl-droed Lloegr
Derby County F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Derby, Lloegr, sy'n chwarae yn Pencampwriaeth Lloegr yw Derby County Football Club (llysenw: The Rams).

Yn nodedig am fod yn un o'r 12 aelod gwreiddiol y Gynghrair Bêl-droed yn 1888, mae Derby County yn un o 10 clwb sydd wedi cystadlu ym mhob tymor o'r system gynghrair pêl-droed Lloegr ac, yn 2009, roedd yn safle 137eg yn y rhestr o'r 200 clybiau pêl-droed Ewropeaidd uchaf.

Hanes

Sefydlwyd y clwb yn 1884 gan William Morley. Daeth uchafbwynt cystadleuol y clwb yn y 1970au pan enillodd yr 'First Division' ddwywaith a chystadlu mewn cystadlaethau mawr Ewropeaidd ar bedwar achlysur gwahanol, gan gyrraedd rowndiau cynderfynol Cwpan Ewrop yn ogystal ag ennill nifer o dlysau rhanbarthol. Mae lliwiau cartref y clwb wedi bod yn ddu a gwyn ers y 1890au. Mae'r tîm yn cael y llysenw, The Rams, i ddangos teyrnged i'w gysylltiadau â Chatrawd Gyntaf Milisia Derby, a gymerodd hwrdd fel ei fasgot.

Mae Derby yn cael ei gydnabod yn aml fel "tref bêl-droed angerddol" gan gefnogwyr cystadleuol a'r cyfryngau fel ei gilydd. Yn ystod tymor Uwch Gynghrair 2007-08, cyfeiriwyd droeon at gefnogwyr Derby County fel y gorau yn y wlad oherwydd eu teyrngarwch er ymgyrch drychinebus y clwb yn y dymor yna. Gwerthwyd bob tocyn bron pob gêm gartref yn Stadiwm Pride Park i gefnogwyr Derby ac roedd gan y clwb ddilyniant mawr oddi cartref.

Clybiau cystadleuol Derby yw Nottingham Forest, Leicester City a Leeds United, gyda Forest, a leolir yn Nottingham, 14 milltir i'r dwyrain o Derby, nhw yw'r cystadleuwyr mwyaf ffyrnig o bell ffordd. Mae'r tlws Brian Clough ar gael i'r tîm sydd yn ennill yr 'East Midlands Derby' pob blwyddyn.

Yr sgwad

Timau pêl-droed Lloegr
Fulham F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Llundain sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw Fulham Football Club.

Chwaraeon yn Llundain
Timau pêl-droed Lloegr

is:Fulham
Middlesbrough F.C.

Clwb pêl-droed ym Middlesbrough, Lloegr, sy'n chwarae yn Pencampwriaeth Lloegr yw Middlesbrough Football Club.

Timau pêl-droed Lloegr
Newcastle United F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Newcastle, Lloegr yw Newcastle United Football Club. Maent yn chwarae yn Stadiwm St James' Park, sy'n dal 52,404 o wylwyr.

Enillodd y tîm gwpan FA Lloegr yn 1955 yn erbyn Manchester City.

Chwaraewyr

Cyfeiriadau

Timau pêl-droed Lloegr
Portsmouth F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Portsmouth, de Lloegr, yw Portsmouth Football Club. Llysenw'r clwb ydy Pompey. Ar hyn o bryd maent yn chwarae yn Adran 1 Cynghrair Lloegr.

Timau pêl-droed Lloegr
Reading F.C.

Clwb pêl-droed yn Reading, Lloegr, yw Reading Football Club.

Timau pêl-droed Lloegr
Sunderland A.F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Sunderland, gogledd-ddwyrain Lloegr, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw Sunderland Association Football Club.

Timau pêl-droed Lloegr
Wigan Athletic F.C.

Clwb pêl-droed yn Wigan, gogledd-orllewin Lloegr yw Wigan Athletic Football Club.

Timau pêl-droed Lloegr
Falkirk F.C.

Clwb pêl-droed yn Falkirk, canolbarth yr Alban, sy'n chwarae yn Adran Gyntaf yr Alban yw Falkirk Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Gretna F.C.

Clwb pêl-droed o Gretna yn yr Alban oedd Gretna Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Hibernian F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban, sy'n chwarae yn Uwch Gynghrair yr Alban yw Hibernian Football Club. Lleolir y clwb yng Nghaeredin.

Timau pêl-droed yr Alban
Inverness Caledonian Thistle F.C.

Clwb pêl-droed yn Inverness, yn Ucheldiroedd yr Alban, sy'n chwarae ym Mhencampwriaeth yr Alban yw Inverness Caledonian Thistle Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
St. Mirren F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw St. Mirren Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Stirling Albion F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Stirling, canolbarth yr Alban yw Stirling Albion Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Clyde F.C.

Clwb pêl-droed yn ardal Clyde, canolbarth yr Alban, sy'n chwarae yn Adran Gyntaf yr Alban yw Clyde Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Dundee F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Dundee, yr Alban, yw Dundee Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Dunfermline Athletic F.C.

Clwb pêl-droed yn Dunfermline, canolbarth yr Alban, sy'n chwarae yn Adran Gyntaf yr Alban yw Dunfermline Athletic Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Hamilton Academical F.C.

Clwb pêl-droed yn yr yr Alban, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw Hamilton Academical Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
Livingston F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban yw Livingston Football Club.

Hanes

Ferranti Thistle (1943-1974)
Sefydlwyd y clwb o dan yr enw Ferranti Thistle yn 1943. Tim gweithle a gystadlodd yng nghyngrair dwyrain yr Alba oedd hi'n wreiddiol a chwaraeodd yn City Park, Caeredin. Yn dilyn diddymiad Third Lanark, daeth cyfle i fyned i'r ail adran yng Nghyngrair Pêl-droed yr Alban. Ar ôl curo pedwar o dimau Highland League, Hawick Royal Albert a Gateshead United, derbyniwyd Ferranti Thistle i'r gynghrair o 21-16 pleidlais dros Inverness Thistle. Oherwydd rheolau llym y Gyngrhair ar y pryd ynglŷn â noddi timau, roedd yn rhaid newid yr enw er mwyn gallu cymryd rhan. Yn dilyn ymgyrch gan yr Edinburgh Evening News i ganfod enw newydd i'r clwb, dewiswyd Meadowbank Thistle, a chymeradwywyd ef gan y Gyngrhair mewn pryd ar gyfer y tymor newydd.

Meadowbank Thistle (1974-1995)

Prin y cawsont unrhyw amser i greu sgwad felly roedd yn gryn sialens i reolwr cyntaf Meadowbank Thistle, John Bain, adeiladu sgwad cystadleuol ar gyfer y tymor newydd. Chwaraewyd eu gêm gystadleuol gyntaf ar 9 Awst 1974 yn erbyn Albion Rovers yng nghystadleuaeth Cwpan y Gyngrhair, gan golli 1-0 er holl ymdrechion y dawnsiwr go-go a logwyd i ddathlu'r digwyddiad.

Noddwyr

Timau pêl-droed yr Alban
Sefydliadau 1943
Queen of the South F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban yw Queen of the South Football Club.

Timau pêl-droed yr Alban
St. Johnstone F.C.

Clwb pêl-droed Perth yn yr Alban, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw St Johnstone Football Club. Er iddi gael ei ffurfio'n swyddogol yn 1884, ni chwaraesont eu gêm gyntaf hyd Chwefror 1885. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc McDiarmid.

Rhestr Rheolwyr 
  Tommy Wright (2013-)
  Steve Lomas (2011-2013)
  Derek McInnes (2007–2011)
  Owen Coyle (2005-2007)
  John Connolly (2004-2005)
  Billy Stark (2001-2004)
  Sandy Clark (1998-2001)
  Paul Sturrock (1993-1998)
  John McClelland (1992-1993)
  Alex Totten (1987-1992)
  Ian Gibson (1985-1987)
  Alex Rennie (1980-1985)
  Alex Stuart (1978-1980)
  Jim Storrie (1976-1978)
  Jackie Stewart (1973-1976)
  Willie Ormond (1967-1973)
  Bobby Brown (1958-1967)
  Johnny Pattillo (1953-1958)
  Jimmy Crapnell (1947-1953)
  David Rutherford (1936-1947)
  Tommy Muirhead (1931-1936)
  David Taylor (1924-1931)
  Jimmy Buchan (1920-1922)
  Peter Grant (1919-1920)

Dewiswyd y tîm gan bwyllgor gynt, ymarfer a oedd yn gyffredin ar y pryd.

Noddwyr gwasg 

 1986-1989: The Famous Grouse
 1989-1991: Bonar
 1991-1998: The Famous Grouse
 1998-2002: Scottish Hydro-Electric
 2002-2004: Scottish Citylink
 2004-2006: Megabus.com
 2006-2008: George Wimpey
 2008-presennol: Taylor Wimpey

Timau pêl-droed yr Alban
Sefydliadau 1884
Peniarth 109

Llawysgrif Gymraeg o ail hanner y 15g yn llaw'r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1425 - tua 1490) yw Llawysgrif Peniarth 109.  Mae'n rhan o'r casgliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Llawysgrif femrwn hir a chul sy'n mesur 238 x 99 mm ydyw, sy'n cynnwys 192 dalen a 106 o gerddi Lewys Glyn Cothi, un o'r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr, yn ei law ei hun. Addurnir y llawysgrif â nifer o ddarluniau, rhai ohonynt mewn lliw, o arfbeisiau teuluoedd uchelwrol Cymru, ffaith sy'n dyst i ddiddordeb y bardd mewn herodraeth ac achau.

Mae'n bosibl iddi gael ei llunio er anrhydedd i'r Arglwydd William Herbert (m. 1469), sefydlydd teulu'r Herbertiaid, gan mai awdl iddo a geir ar ddechrau'r gyfrol, gydag awdl arall i'w frawd Rhisiart yn ei dilyn.

Ni cheir unrhyw gerdd y gellir ei dyddio i'r 1480au yn y casgliad. Mae'r cerddi diweddaraf y gellir eu dyddio yn perthyn i ddiwedd y 1470au, ac mae'n deg casglu fod y llawysgrif wedi'i gorffen tua'r adeg honno.

Llyfryddiaeth
Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Lewys Glyn Cothi (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995). Rhagymadrodd, t. xxviii.
E. D. Jones (gol.), Gwaith Lewis Glyn Cothi: y Gyfrol Gyntaf (Gwasg Prifysgol Cymru, 1953). Testun llawysgrif Peniarth 109 yn llaw y bardd ei hun, yn yr orgraff wreiddiol. (Ni chafwyd ail gyfrol).

Llawysgrifau Cymreig
Llawysgrifau Peniarth
Llyfrau'r 1470au
Llanfihangel Rhos-y-corn

Cymuned a phlwyf eglwysig yng ngogledd Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanfihangel-rhos-y-corn. Gorwedd yn y bryniau i'r gogledd o bentref Brechfa ac i'r gorllewin o Abergorlech. Mae rhan ddeheuol y plwyf yn rhan o Fforest Brechfa. Mae eglwys y plwyf yn dyddio o'r 13g ac yn gorwedd yn uchel ar y bryniau.

Ardal o fryniau isel a choedydd ydyw, gydag afon Clydach, un o ledneintiau afon Cothi, yn llifo trwy gwm dwfn yn ei chanol. Yr unig gymuned o faint yno yw pentref bychan Gwernogle, ar lan afon Clydach. Yng ngogledd-orllewin y plwyf, tua hanner ffordd rhwng Brechfa i'r de a Llanfihangel-ar-Arth i'r gogledd, ceir Mynydd Llanfihangel-rhos-y-corn (356 m), gyda charnedd cynhanesyddol ar ei gopa.

Yr enw yn yr Oesoedd Canol ar fforest frenhinol a orchuddiai rhannau helaeth o blwyfi Llanybydder a Llanfihangel-rhos-y-corn oedd Glyn Cothi. Ymddengys fod y bardd canoloesol enwog Lewys Glyn Cothi (tua 1245 - tua 1490) wedi ei eni yno, efallai tua'r flwyddyn 1425.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Tudalen gwe Eglwys Llanfihangel-rhos-y-corn

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Plwyfi Cymru