Język chorwacki

Język chorwacki (chorw. ) – język indoeuropejski z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich. Jest używany przez Chorwatów, zamieszkujących Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, serbską Wojwodinę i sąsiednie kraje. Jest językiem urzędowym Chorwacji, a także jednym z trzech języków urzędowych Bośni i Hercegowiny. W pobliskich krajach bałkańskich, takich jak Serbia i Czarnogóra, chorwacki występuje jako język mniejszościowy. Łącznie jako mową ojczystą posługuje się nim ok. 5,5 mln osób.

Status języka chorwackiego i kwestia jego odrębności od języka serbskiego stanowią przedmiot kontrowersji politycznej. Oba języki, na poziomie form literackich, są do siebie zbliżone i zachowują dobrą wzajemną zrozumiałość, przy czym serbski charakteryzuje się przywiązaniem do prawosławia i cyrylicy, a chorwacki jest kojarzony z katolicyzmem i pismem łacińskim. Różnice między językami uwidaczniają się na płaszczyźnie słownictwa – serbski i chorwacki wykazują różne preferencje leksykalne, co wynika m.in. z wpływów różnych języków i tym samym odrębnych źródeł zapożyczeń. Najbardziej wyraźne podziały językowe istnieją jednak nie w ramach standardów o zasięgu ogólnonarodowym, lecz na poziomie bardziej zróżnicowanych gwar miejscowych.

Z punktu widzenia typologii lingwistycznej chorwacki jest językiem fleksyjnym. W zdaniu przeważa szyk SVO (podmiot orzeczenie dopełnienie), przy czym porządek wyrazów jest stosunkowo swobodny. W języku standardowym istnieje siedem przypadków, do których dołącza się przyimki. Do zapisu języka chorwackiego stosuje się zmodyfikowaną formę alfabetu łacińskiego, a jego zasady ortografii mają przede wszystkim charakter fonologiczny. Charakterystyczną cechą ortografii chorwackiej jest niedostosowywanie postaci graficznej nazw obcych do pisowni chorwackiej. W chorwackim powszechnie stosuje się formy bezokolicznika, co odróżnia ten język od serbskiego, unikającego tych form pod wpływem związków z bałkańską ligą językową.

Status państwowego język chorwacki (wraz z alfabetem łacińskim) otrzymał na mocy konstytucji Republiki Chorwacji z 22 grudnia 1990 r. Od 2013 roku chorwacki jest także jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej. W Chorwacji panują politycznie umotywowane dążności purystyczne.

Alfabet 

Do zapisu języka chorwackiego używa się dostosowanej formy alfabetu łacińskiego, wzbogaconej o dodatkowe znaki diakrytyczne (zob. alfabet chorwacki). Sposób zapisu został ostatecznie ustalony w XIX w. podczas wielkiej reformy językowej. Alfabet zawiera 30 liter, z czego trzy są dwuznakami. Są to: A, B, C, Č, Ć, D, Dž, Đ, E, F, G, H, I, J, K, L, Lj, M, N, Nj, O, P, R, S, Š, T, U, V, Z, Ž.

Historia 
Pierwsze wzmianki o języku chorwackim sięgają IX wieku, kiedy to język staro-cerkiewno-słowiański został przyjęty jako język liturgii. Język był stopniowo przyswajany do nieliturgicznych celów i stał się znany jako chorwacka wersja języka starosłowiańskiego. Obie wersje języka, liturgiczna i nieliturgiczna, były kontynuowane jako część głagolicy od połowy IX wieku.

Aż do końca XI wieku średniowieczne chorwackie teksty były pisane trzema alfabetami: łacińskim, głagolicą oraz chorwacką cyrylicą, a także w trzech językach: chorwackim, łacińskim oraz starosłowiańskim. Ten ostatni rozwinął się w chorwacki wariant języka cerkiewnosłowiańskiego między XII a XVI wiekiem.

Sytuacja socjolingwistyczna 
Standardowy język chorwacki opiera się na narzeczu sztokawskim, które jest najbardziej rozpowszechnionym dialektem na serbsko-chorwackim obszarze językowym. Na poziomie ustandaryzowanych form literackich chorwacki, serbski, bośniacki i czarnogórski bywają traktowane jako odmiany jednego policentrycznego języka standardowego, określanego kontrowersyjnym mianem języka serbsko-chorwackiego (lub sztokawszczyzną literacką). Rozróżnienie między tymi etnolektami opiera się w większej mierze na uwarunkowaniach socjopolitycznych aniżeli czynnikach lingwistycznych. Różnice między serbskim a chorwackim bywają uwypuklane i wyolbrzymiane z pobudek politycznych. Kwestia odrębności języka chorwackiego ma być dla Chorwatów szczególnie istotna ze względu na powszechne na gruncie europejskim postrzeganie mowy jako konstytutywnego czynnika tożsamości narodowej.

Oprócz sztokawszczyzny na terytorium Chorwacji funkcjonują gwary kajkawskie i czakawskie, które nie tworzą podstawy żadnego ze współczesnych języków standardowych. Dialektami tymi posługuje się wyłącznie część Chorwatów i są one znacznie odmienne zarówno od gwar sztokawskich, jak i wywodzących się z nich standardów językowych. Badacz Roman Szul porównał rozmiar odrębności gwarowych na terenie Chorwacji do różnicy między polskim a czeskim. Najbardziej wyraźne podziały językowe na obszarze byłej Jugosławii nie pokrywają się zatem z panującymi podziałami narodowymi. Sam przypadek języków serbskiego i chorwackiego bywa porównywany do relacji między angielszczyzną amerykańską i brytyjską.

Mianem języka serbsko-chorwackiego w dalszym ciągu określa się wspólną podstawę, na której oparto oficjalnie uznane języki standardowe, mimo że stosowanie tego terminu budzi kontrowersje wśród ich rodowitych użytkowników. W Chorwacji upowszechniony jest pogląd, że język urzędowy Jugosławii, zwany wtedy oficjalnie „serbsko-chorwackim”, był sztucznym tworem politycznym mającym na celu zunifikowanie dwóch odrębnych narodów. W krajach byłej Jugosławii termin ten współcześnie zastępuje się określeniami takimi jak „język serbski”, „język chorwacki”, „język bośniacki” i „język czarnogórski”.

Różnice 
Rozbieżności występujące między standardami dialektu sztokawskiego – serbskim, chorwackim, bośniackim i czarnogórskim – są niewielkie i nie uniemożliwiają porozumienia między użytkownikami języka. Określane są jako mniej poważne niż różnice między standardowymi wariantami angielszczyzny w Wielkiej Brytanii, Irlandii, USA, Kanadzie, Australii, francuskiego we Francji, Belgii, Kanadzie i Afryce, niemieckiego w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, hiszpańskiego w Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej, niderlandzkiego w Holandii i Belgii, portugalskiego w Portugalii i Brazylii, hindustańskiego w Indiach i Pakistanie.

Standard chorwacki charakteryzuje się wymową i pisownią ijekawską (związaną z odmiennym rozwojem prasłowiańskiej jaci w języku scs.) i wyłącznym użyciem alfabetu łacińskiego. Istnieje także zasadnicza różnica w zakresie składni: w serbskim rzadko używa się bezokolicznika, a zamiast tego funkcjonuje konstrukcja „da + czasownik odmieniony” (tzw. dakavica). Od standardowego chorwackiego odróżnia go również szereg różnic leksykalnych; przykładowe różnice w słownictwie przedstawiono w poniższej tabeli.

Chorwacja ma purystyczną politykę językową. Powstała z ogólnej atmosfery nacjonalizmu, którą ogarnięte były elity intelektualne.

Zobacz też 

 język serbsko-chorwacki (obszerniejsze przedstawienie pisowni, fonetyki i gramatyki języka)
 Wikipedia chorwackojęzyczna

Przypisy

Bibliografia