alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gwernogle

Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw Gwernogle. Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gorllewin o bentref Brechfa, yn y fforest o'r un enw, a thua 9 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caerfyrddin.

Gorwedd ym mhlwyf Llanfihangel-rhos-y-corn, ardal o fryniau isel a choedwigoedd mawr, ar lannau afon Clydach, un o ledneintiau afon Cothi, sy'n llifo trwy gwm dwfn yng nghanol y plwyf.

Ganwyd y bardd Lewys Glyn Cothi yn yr ardal tua'r flwyddyn 1425, ond ni wyddys ym mha ran o'r plwyf.

Brodor o Wernogle oedd yr Undodwr radicalaidd a llenor Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), a aned yng Nghapel Sant Silyn, ger Gwernogle, yn 1764.

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Brechfa

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Rhos-y-corn, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Brechfa. Sair yng ngogledd y sir tua 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caerfyrddin, ar y B4310 tua hanner ffordd rhwng Nantgaredig a Llansawel. Gorwedda Brechfa ar lan Afon Pîb, un o ledneintau Afon Cothi, ger y man lle llifa Afon Marles (Marlais) i lawr o fryniau Llanfihangel-rhos-y-corn.

Enwir Coedwig Brechfa ar ei ôl. Mae Afon Cothi yn llifo heibio hanner milltir i'r dwyrain o'r pentref. Cysegrir eglwys Brechfa i Sant Teilo. Dyddia'r adeilad presennol i 1893 ond saif ar safle eglwys gynharach. Bu'r bardd ac arweinydd radicalaidd William Thomas (1834-1879) yn byw ym Mrechfa. Adwaenir ef yn well wrth ei enw barddol Gwilym Marles, ar ôl afon Marles.

Ceir llwybr beicio yno sy'n addas i ddechreuwyr a theuluoedd.

Dolenni allanol
  Tudalen gwe Eglwys Brechfa
 http://www.forestry.gov.uk/forestry/INFD-74HK2R 

Llanfihangel Rhos-y-corn
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llansawel, Sir Gaerfyrddin

Am y pentref a chymuned o'r un enw yng Ngastell-nedd Port Talbot, gweler Llansawel, Castell-nedd Port Talbot.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llansawel. Saif lle mae'r ffyrdd B4337 a B4310 yn cyfarfod, i'r gogledd o Dalyllychau ac i'r de-ddwyrain o Rydcymerau. Mae Afon Marlais yn llifo trwy'r pentref cyn ymuno ag Afon Cothi rhyw ddwy filltir i'r dwyrain.

Cynrychiolir cymuned Llansawel yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Safle we cymuned Llansawel

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Sarhad

Term cyfreithiol yng Nghyfraith Hywel yw sarhad neu sarhaed. Gallai olygu anaf neu anfri ar berson, neu’r taliad oedd yn ddyledus iddo fel iawndal am yr anaf neu’r anfri. Roedd maint y sarhad yn amrywio yn ôl statws y person oedd wedi ei effeithio, er enghraifft roedd sarhad y frenhines neu’r edling yn draean sarhad y brenin.

Cyfraith Hywel
Geirfa'r gyfraith
Llanarmon

Gall Llanarmon gyferio at:

 Llanarmon Dyffryn Ceiriog, pentref yn Sir Wrecsam
 Llanarmon-yn-Iâl, pentref yn Sir Ddinbych.
 Llanarmon, pentref yng Ngwynedd
 Llanarmon Mynydd Mawr, pentref ym Mhowys

Gweler hefyd
 Garmon
Llanarmon, Gwynedd

Pentref yn Eifionydd, Gwynedd, yw Llanarmon (). Saif ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Chwilog ac i'r gogledd o'r ffordd B4354.

Enwir y pentref a'r plwyf eglwysig ar ôl Sant Garmon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion 
Hugh Owen, cynllwynwyr Catholig (1538 - 1618), ganed ym Mhlas Du, Llanarmon.
John Owen (1564?-1628?). Roedd yr epigramydd enwog ("Y Martial Cymreig") yn aelod arall o deulu Plas Du.
John Evans (m. 1724), esgob Bangor a Meath. Ganed yn y Plas Du.
Gwyneth Glyn, awdures a chantores, a fagwyd yma.

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Eifionydd
Plwyfi Cymru
Treletert

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Treletert (Saesneg: Letterston). Saif ar y ffordd B4331 fymryn i'r gorllewin o'r briffordd A40 rhwng Abergwaun a Hwlffordd.

Credir i'r pentref gael ei enw oddi wrth Letard Litelking, un o Ffleminiaid Penfro, a laddwyd gan Anarawd ap Gruffudd mewn ymgyrch yn 1137.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
Llanbedr Felffre

Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).

Pentref  a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Llanbedr Felffre  (hanesyddol: Llanbedr Efelffre a Llanbedr Efelfre; Saesneg: Lampeter Velfrey). Saif ar ffordd gefn tua hanner ffordd rhwng Arberth a Hendy-gwyn ar Daf, ac ychydig i'r de o Afon Marlais ac i'r de-orllewin o Hendy-gwyn.

Gyda Llanddewi Felffre, ffurfiai gwmwd canolosesol Efelffre.

Ganed y clerigwr Methodistaidd David Griffiths (1756 - 1834) yn y Felinwlân yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd 
 Efelffre
 Llanddewi Felffre
 Nun Morgan Harry (1800-42); ymgyrchydd dros heddwch

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Llanddewi Efelffre

Pentref  a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Llanddewi Efelffre (hefyd Llanddewi Felffre a Llanddewi Efelfre) (Saesneg: Llanddewi Velfrey). Saif ar briffordd yr A40 tua hanner y ffordd rhwng Arberth a Hendy-gwyn ar Daf, ac ychydig i'r gogledd o Afon Marlais.

Ychydig i'r de-orllewin o'r pentref mae bryngaerau Llanddewi Gaer a Caerau Gaer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Clunderwen

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Clunderwen (weithiau Clynderwen yn Saesneg). Saif ar briffordd yr A478 rhwng Arberth a phentref Crymych, ychydig i'r gogledd o Arberth.

Dechreuodd y pentref fel gorsaf ar Reilffordd Gorllewin Cymru yn y 19g. Tyfodd y pentref presennol o gwmpas yr orsaf. Arferai Clunderwen fod yn Sir Gaerfyrddin, ond yn 2001 daeth yn rhan o Sir Benfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
Thomas Rees (Twm Carnabwth)

Paffiwr a oedd yn un o Ferched Beca oedd Thomas Rees, mwy adnabyddus fel Twm Carnabwth  (1806? - 17 Tachwedd 1876).

Ganed ef ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro. Dywed R. T. Jenkins nad oedd ganddo ran mor amlwg ag y tybir yn Helyntion Beca, ond daeth yn amlwg iawn fel paffiwr. Yn 1847, ymladdodd a gŵr o'r enw Gabriel Davies pan oedd yn feddw, a chollodd un o'i lygaid. Yn dilyn hyn, cafodd droedigaeth grefyddol ac ymaelododd a'r Bedyddwyr.

Llenyddiaeth
 Hefin Wyn, Ar Drywydd Twm Carnabwth: Hanes Dechrau Gwrthryfel Becca (Y Lolfa, 2022)

Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1806
Helyntion Beca
Marwolaethau 1876
Paffwyr Cymreig
Pobl o Sir Benfro
Goursez Vreizh

Gorsedd genedlaethol Llydaw yw Goursez Vreizh (Llydaweg: "Gorsedd Llydaw"). Mae'n sefydliad diwylliannol sy'n cyfateb i Orsedd Beirdd Ynys Prydain yng Nghymru a Gorseth Kernow yng Nghernyw ac sy'n cydweithredu â'r gorseddau hynny.

Hanes 

Théodore Hersart de la Villemarqué (1815-1895) oedd y Llydawr cyntaf i gael ei wneud yn aelod o Orsedd y Beirdd yng Nghymru, diolch i'w gyfeillgarwch â Carnhuanawc. Cymerodd yr enw barddol 'Hersaty Kervaker'. Ar ôl dychwelyd i Lydaw, sefydlodd Breuriez-Breiz (Brawdolaeth Beirdd Llydaw) ond nid arweiniodd hyn at greu Gorsedd yno.

Dyma'r prif gamrau yn hanes Gorsedd Llydaw:

 1838: Derbynnir Villemarqué, Auguste Brizieux a Jean-François Gonidec yn aelodau anrhydeddus o Gymdeithas Cymreigyddion y Fenni.
 1843 (neu 1857): mae Villemarqué yn sefydlu'r Breuriez-Breiz, ond mae gweithgareddau'r Frawdoliaeth yn gyfyngedig i ysgolheictod ac ieithyddiaeth.
 1867: mae cynrychiolwyr o Orsedd y Beirdd yn mynychu'r Gynhadledd Geltaidd.
 16 Awst 1898: sefydlu l’Union régionaliste bretonne (URB: 'Undeb rhanbarthol Llydaw).
 1899: 20 o Lydawyr yn cael eu gwahodd gan Orsedd y Beirdd (Cymru) i ffurfio cnewyllyn grŵp yn Llydaw (rhoddir iddynt 'Gleddyf Arthur'). Cawsant eu urddo'n ofyddion, ond heb fod yn aelodau llawn o'r urdd.
 1 Medi 1900: mae cynulliad i sefydlu gorsedd yn Llydaw yn cyfarfod yn la Veuve Le Falc’her a Guingamp. Daw Jean Fustec (dan yr enw barddol 'Yann ab Gwilherm'; 'Lemenik' yn nes ymlaen) yn cael ei urddo'n archdderwydd cyntaf "Gorsedd Llydaw".
 23 Tachwedd 1908: Cyhoeddiad swyddogol 'Gorsedd Barzed Gourenez Breiz Izel' (Gorsedd Beirdd Gorynys Llydaw).

Yr enw llawn cyfredol ar yr orsedd heddiw yw Breudeuriezh Drouized, Barzhed hag Ovizion Breizh (Brawdoliaeth Derwyddon, Beirdd ac Ofyddion Llydaw).

Drouized-meur - Archderwyddon Llydaw 
 Jean Le Fustec, o 1900 hyd 1903.
 Yves Berthou-Kaledvoulc'h (Caledfwlch), o 1904 hyd 1932.
 Taldir-Jaffrennou, o 1933 hyd 1955.
 Pêr Loisel-Eostig Sarzhaw, o 1956 hyd 1980.
 Gwenc'hlan Le Scouëzec (Gwenc'hlan) o 1981 yd 2008.
 Per Vari Kerloc'h (Morgan) ers 2008.

Oriel

Darllen pellach 
 Hanes Gorsedd y Beirdd gan Geraint Bowen a Zonia Bowen . Cyhoeddiadau Barddas, Dinbych 1991
 Philippe Le Stum, Le Néo-druidisme en Bretagne - Origine, naissance et développement, Éditions Ouest-France, coll. « De mémoire d'Homme : L'Histoire », Rennes, 1998, ISBN 2-7373-2281-2.

Dolenni allanol
  Goursez Vreizh
  Goursez Vreizh 2002 ar safle Gorseth Kernow

Llydaweg
Diwylliant Llydaw
Llenyddiaeth Lydaweg
Eisteddfodau
Sefydliadau 1908
Robert Thomas Jenkins

Hanesydd ac awdur Cymreig oedd Robert Thomas Jenkins, yn ysgrifennu fel R. T. Jenkins (31 Awst 1881 - 11 Tachwedd 1969).

Bywgraffiad
Ganed ef i deulu Cymreig yn Lerpwl, ond symudodd y teulu i ddinas Bangor pan oedd yn ieuanc. Collodd ei fam a'i dad cyn bod yn naw oed, a magwyd ef gan deulu ei fam yn y Bala. Aeth i Brifysgol Aberystwyth i astudio Saesneg ac yna i Goleg y Drindod, Caergrawnt.

Bu'n athro ysgol yn Llandysul, Aberhonddu a Chaerdydd. Yn 1930 penodwyd ef yn ddarlithydd annibynnol yn adran Hanes Cymru ym Mangor. Yn 1938 daeth  yn olygydd cynorthwyol Y Bywgraffiadur Cymreig, a phan fu farw Syr John Edward Lloyd yn 1947 daeth yn gyd-olygydd â Syr William Llewelyn Davies. Cyhoeddwyd y fersiwn Cymraeg o'r Bywgraffiadur yn 1953 a'r fersiwn Saesneg yn 1959. Dyfarnwyd gradd D.Litt. Prifysgol Cymru iddo yn 1939 a LL.D. honoris causa (Cymru) yn 1956. Daeth yn Athro yn yr Adran Hanes yn 1945.

Ysgrifennodd rai storïau byrion a Ffynhonnau Elim dan yr enw Idris Thomas.

Cyhoeddiadau
 Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1928)
 Yr Apêl at Hanes (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1930)
 Ffrainc a'i Phobl (Hughes a'i Fab, 1930)
 Gruffydd Jones, Llanddowror (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)
 (gyda William Rees) The Bibliography of the History of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1931)
 Hanes Cymru yn y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1933)
 Y Ffordd yng Nghymru (Hughes a'i Fab, 1933)
 Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn (Y Bala: Robert Evans a'i Fab, 1937)
 The Moravian Brethren in North Wales (Llundain: Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1938)
 (gol.) Storïau Gwallter Map (Llyfrau'r Dryw, 1942)
 Orinda (Caerdydd: Hughes a'i Fab, 1943)
 Ffynhonnau Elim (Llyfrau'r Dryw, 1945)
 (gol.) Jeremy Owen, Golwg ar y Beiau (Gwasg Prifysgol Cymru, 1950)
 (gyda Helen Ramage) A History of the Honourable Society of Cymmrodorion (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1951) 
 Casglu Ffyrdd (Hughes a'i Fab, 1956)
 Ymyl y Ddalen (Hughes a'i Fab, 1957)
 Yng Nghysgod Trefeca (Caernarfon: Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1968)
 Edrych yn ôl (Llundain: Club Llyfrau Cymraeg, 1968)
 Cyfoedion (Aberystwyth: Club Llyfrau Cymraeg, 1974)
 Cwpanaid o De a Diferion Eraill, casgliad o'i ysgrifau wedi'i olygu gan Emlyn Evans (Dinbych: Gwasg Gee, 1997)

Cyfeiriadau

Addysgwyr Cymreig
Genedigaethau 1881
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1969
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Lerpwl
Awyrlu

Gwasanaeth milwrol neu arfog sy'n arbenigo mewn rhyfela awyrennol yw awyrlu neu lu awyr. Ystyr "llu" ydy casglad neu griw mawr o bobl. Mae'n un o dair rhan arferol o luoedd milwrol cenedlaethol: yr awyrlu, y llynges a'r fyddin.

Yn y Deyrnas Unedig mae'r Awyrlu Brenhinol yn atebol i'r adran honno o'r llywodraeth a elwir yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, gyda'i phencadlys yn y Neuadd Wen, Llundain. Yr Awyrlu Brenhinol yw'r awyrlu hynaf yn y byd, a sefydlwyd ar 1 Ebrill 1918 yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cyfeiriadau

 
Awyrennu milwrol
Pontfaen

Am y dref ym Mro Morgannwg, gweler Y Bont-faen.

Pentref yng nghymuned Cwm Gwaun, Sir Benfro, Cymru, yw Pontfaen neu Pont-faen. Saif yng ngogledd y sir, i'r de-ddwyrain o Abergwaun ac i'r gogledd o ffordd yr B4313. Enwir y pentref ar ôl y bont sydd yn croesi'r Afon Gwaun sy'n llifo drwy ei ganol.

Mae'r pentref yn enwog am dafarn hynafol a nodedig y Dyffryn Arms neu fel a elwir ar lafar gwlad "Tafarn Bessie" ar ôl gwraig y dafarn, Mrs Bessie Davies. Yma y gwerthir un math o gwrw'n unig.

Cyfeiriadau

Cwm Gwaun
Pentrefi Sir Benfro
Casnewydd-bach

Pentref yng nghymuned Cas-mael, Sir Benfro, Cymru, yw Casnewydd-bach neu Castell-newydd-bach (Saesneg: Little Newcastle). Saif yng ngogledd-orllewin y sir, i'r dwyrain o briffordd yr A40, rhwng Abergwaun a Hwlffordd, i'r gogledd-ddwyrain o bentref Cas-blaidd.

Daeth y pentref yn adnabyddus fel man geni y morleidr adnabyddus Bartholomew Roberts ("Barti Ddu"). Ceir cofeb iddo yn y pentref.

Cyfeiriadau

Cas-mael
Pentrefi Sir Benfro
Seismoleg

Seismoleg yw'r astudiaeth wyddonol o ddaeargrynfeydd. Mae'n gangen o geoffiseg.

Gweler hefyd 
 Daeargryn
 Graddfa Richter

 
Geoffiseg
IKEA

Cwmni siopau dodrefn a sefydlwyd yn Sweden ym 1943 yw IKEA.

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1943
Cwmnïau Sweden
Cymysgedd marchnata

Y cymysgedd marchnata yw:
 Cynnyrch,
 Pris,
 Dosbarthu, a
 Hyrwyddo.

Y cymysgedd hwn yw'r defnydd a manyleb draddodiadol o farchnata, er bod amrywiadau arno a beirniadaeth ohono. Mae gan y gydran olaf cymysgedd ei hun.

Marchnata
Cymysgedd hyrwyddo

Y cymysgedd hyrwyddo yw:
 Hysbysebu,
 Gwerthiant,
 Hyrwyddo gwerthiant, a
 Chysylltiadau cyhoeddus.

Y cymysgedd hwn yw'r defnydd a manyleb draddodiadol o hyrwyddo, er bod amrywiadau arno a beirniadaeth ohono. Mae'r broses o hyrwyddo ei hun yn un o gydrannau'r cymysgedd marchnata.

Marchnata
Hywel Davies

Môr-leidr Cymreig oedd Capten Hywel Davies, hefyd Howell Davis neu Hywel Dafydd (tua 1690 – 19 Mehefin 1719). Dim ond am 11 mis y parhaodd ei yrfa fel môr-leidr, o fis Gorffennaf 1718 hyd fis Mehefin 1719, ond bu'n llwyddiannus dros ben. Ei longau oedd y Cadogan, Buck, Saint James, a'r Rover.

Ganed ef yn Aberdaugleddau, Sir Benfro. Roedd yn fêt ar y Cadogan, llong yn cario caethweision, pan gipiwyd y llong gan y môr-leidr Edward England yn 1718. Penderfynodd Davies ymuno a'r môr-ladron, a gwnaed ef yn gapten y Cadogan.

Lladdwyd ef pan wahoddodd llywograethwr Portiwgeaidd ynys Príncipe ef i alw i'w weld yn y gaer am wydraid o win. Ar y ffordd yno, ymosodwyd ar y môr-ladron, a saethwyd Davies yn farw. Cymerwyd ei le fel capten gan forwr arall o Sir Benfro, Bartholomew Roberts, a ddaeth yn enwog fel "Barti Ddu".

Ceir hanes Davies gan y Capten William Snelgrave, meistr y Bird, llong a gipiwyd gan y môr-ladron yn 1719. Cipiwyd ei long gan ŵyr Thomas Cocklyn, oedd yn hwylio gyda Davies, a chafodd ei gamdrin ganddynt. Pan glywodd Davies am hyn, amddiffynnodd Snelgrave, ac mae'n amlwg iddo wneud argraff dda arno. Didgrifiodd Snelgrave ef fel dyn  "who (allowing for the Course of Life he had been unhappily engaged in) was a most generous humane Person".

Llyfryddiaeth
Breverton, Terry (2003) The book of Welsh pirates and buccaneers. Glyndwr Publishing. ISBN 1-903529-09-3

Genedigaethau 1690
Marwolaethau 1719
Môr-ladron Cymreig
Pobl o Aberdaugleddau
Daniel Defoe

Awdur a newyddiadurwr o Sais oedd Daniel Defoe (1659/1661 - 24 Ebrill [?], 1731). Roedd yn un o arloeswyr y nofel yn Saesneg, a daeth yn enwog am ei nofel Robinson Crusoe.

Bywgraffiad
Ganed ef fel Daniel Foe yn Llundain; ychwanegodd y "De" yn ddiweddarach i swnio'n fwy uchelwrol. Presbyteriaid oedd ei rieni, ac mae'n debyg iddo gael ei addysgu yng ngholeg Anghydffurfiol Stoke Newington.

Bu'n farsiandïwr, er mai anaml yr oedd yn rhydd o ddyledion, a phriododd Mary Tuffley yn 1684. Cymerwyd ef i'r ddalfa am ddyled yn 1692. Wedi iddo gael ei ryddhau, bu'n teithio yn Ewrop a'r Alban. Un o'i gyhoeddiadau cynharaf oedd An Essay upon Projects 1697. Cyhoeddodd nifer fawr o bamffledi, a charcharwyd ef yng Ngharchar Newgate am gyhoeddi The Shortest Way with the Dissenters yn 1703, lle roedd yn dychanu'r Torïaid Uchel-Eglwysig. Rhyddhawyd ef gan gytunodd i weithredu fel ysbiwr dros y llywodraeth, ac yn 1706 gyrrwyd ef i Gaeredin i gynorthwyo i sicrhau fod Deddfau Uno 1707 i uno Lloegr a'r Alban yn cael eu pasio.

Rhwng 1719 a 1728, cyhoeddodd nid yn unig Robinson Crusoe (1719) a dau ddilyniant: Farther Adventures (1719) a Serious Reflections (1720), ond hefyd gyfres o lyfrau megis Captain Singleton (1720), Colonel Jack (1722), Moll Flanders (1722), Religious Courtship (1722), A Journal of the Plague Year (1722), Roxana: The Fortunate Mistress (1724), The Complete English Tradesman (1726), a The New Family Instructor (1727). Un o'i weithiau mwyaf nodedig oedd A tour thro' the Whole Island of Great Britain (1724–27), sy'n ffynhonnell werthfawr.

Dylanwad yng Nghymru
Cyfieithiwyd neu addaswyd Robinson Crusoe i'r Gymraeg sawl gwaith, er enghraifft gan J. Tye o Wrecsam ac yna gan H. Humphreys, Caernarfon, ganol y 19eg ganrif, a bu'n llyfr poblogaidd iawn yn ei ddiwyg Cymraeg.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1661
Llenorion Seisnig yr 17eg ganrif
Llenorion teithio Seisnig y 18fed ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1731
Newyddiadurwyr Seisnig y 18fed ganrif
Newyddiadurwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr Seisnig y 18fed ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pamffledwyr
Pobl a aned yn Llundain
Pobl fu farw yn Llundain
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yr 17eg ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig y 18fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Llangwyryfon

Pentref bychan yn sir Ceredigion yw Llangwyryfon, yn yr hen amser Llangwyryddon. Saif ar y ffordd B4576, tua naw milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth. Mae Afon Wyre yn llifo trwy'r pentref.

Cysegrwyd yr eglwys i'r Santes Ursula a'r unarddeg mil o wyryfon a ferthyrwyd gyda hi. Roedd yr hen eglwys ynghanol y fynwent, ond yn 1879 adeiladwyd eglwys newydd tu allan i'r fynwent.

Cofnodir i Daniel Rowland, William Williams (Pantycelyn) a Howel Harris gynnal seiadau yma rhwng 1743 a 1750.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Rhyfel y Sais Bach
Ar 14 Mai  – daeth 700 o Gymry at ei gilydd yn yr hyn a elwir yn Rhyfel y Sais Bach - gan atal Augustus Brackenbury, tirfeddiannwr cyfoethog o Swydd Lincoln rhag codi plasty yn Llangwyryfon. Yn dilyn y gwrthdaro, a dymchwel waliau'r adeilad, Ffodd am ei fywyd yn ôl i Loegr.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Ursula

Santes Frythonig oedd Ursula (Lladin neu Wrswla, sy'n golygu "arthes fechan"). Ei dydd gŵyl yw 21 Hydref.

Y chwedl yw ei bod yn dywysgoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw at ei darpar-ŵr Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy yr holl fordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Aeth i ddinas Rhufain, ac yna ymlaen i ddinas Cwlen, oedd dan warchae gan yr Hyniaid. Merthyrwyd y gwyryfon i gyd, a saethwyd Wrswla ei hun yn farw gan arweinydd yr Hyniaid. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383.

Ym Masilica y Santes Wrswla yng Nghwlen, ceir creiriau y dywedir eu bod yn weddillion Wrswla a'r gwyryfon. Mae eglwys Llangwyryfon yn Sir Ceredigion wedi ei chysegru iddynt, a gall fod y Lleucu sy'n nawddsant Betws Leucu yn yr un sir yr un person a Lucia, un o gymdeithion Ursula.

Buchedd
Ceir buchedd Ladin ganoloesol i'r santes.  Cyfieithwyd y fuchedd i'r Gymraeg tua diwedd y 15g gan y bardd Huw Pennant o Sir y Fflint, brawd Thomas Pennant, abad Dinas Basing.  Ceir y testun yn llawysgrif Llansteffan 34.

Seintiau Cristnogol
Llanarmon Mynydd Mawr

Pentrefan a phlwyf eglwysig gwledig yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys, Cymru, yw Llanarmon Mynydd Mawr (weithiau Llanarmon Mynydd-Mawr mewn ffynonellau Saesneg). Saif yn ardal Maldwyn rhwng pentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant a Llansilin fel ynys o dir rhyngddynt. Bu gynt yn rhan o Glwyd ac yn Sir Ddinbych cyn hynny. Yn yr Oesoed Canol roedd yn rhan o gantref Mochnant.

Mae Llanarmon yn un o sawl llan yng Nghymru a gysylltir â Sant Garmon.

Daw'r enw o fryn 534 medr Mynydd Mawr, yng nghanol y plwyf. Llifa afon Iwrch heibio i'r gorllewin o'r Mynyddd Mawr ar ei ffordd i lawr o Gwm Maen Gwynedd i afon Tanat. Rhed yr hen lôn rhwng pentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant, i'r de, a Llanarmon Dyffryn Ceiriog, i'r gogledd, ar hyd ochr ddwyreiniol y plwyf ac yma y ceir y rhan fwyaf o'r preswylfeydd gwasgaredig ac eglwys y plwyf.

Hanes
Apwyntiwyd yr Esgob William Morgan, cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg, yn ficer Llanarmon Mynydd Mawr a phlwyf cyfagos Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn 1578. Arosodd yn y swydd tan 1595 pan gafodd ei apwyntio'n Esgob Llandaf.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Y plwyf mewn perthynas â llywodraeth leol

Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Pentrefi Powys
Plwyfi Cymru
Airdrieonians F.C.

Clwb pêl-droed Albanaidd o Airdrie, Swydd Lanark yw Airdrieonians F.C..

Maent yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Excelsior.

Timau pêl-droed yr Alban
Ross County F.C.

Clwb pêl-droed o Dingwall, Swydd Ross, yr Alban yw Ross County Football Club.

Maent yn chwarae eu gemau cartref ym Mharc Victoria.

Y prif hyfforddwr cyfredol yw Jim McIntyre.

Timau pêl-droed yr Alban
Gwbert

Pentref bychan yng nhymuned y Ferwig, Ceredigion, yw Gwbert (). Saif i'r gogledd-orllewin o dref Aberteifi, ym mhen draw ffordd y B4548, ar ochr ogleddol aber Afon Teifi. Gerllaw saif Craig Gwbert ac ychydig ymhellach i'r gogledd ar hyd yr arfordir mae Ynys Aberteifi. Yr adeilad mwyaf yn y pentref yw'r Cliff Hotel.

Mae’r twyni tywod i'r de ac i'r dwyrain o'r pentref yn dirwedd hanesyddol, ond pentref cymharol newydd yw Gwbert ei hun, yn dyddio o'r 20g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Tirwedd hanesyddol Twyni tywod Tywyn a Gwbert (Cadw) 

Y Ferwig
Pentrefi Ceredigion
Michel de Montaigne

Awdur o Ffrainc oedd Michel Eyquem de Montaigne (28 Chwefror 1533 – 13 Medi 1592). Ei waith enwocaf yw'r Essais ('Traethodau'), cyfres hir o fyfyrdodau, mewn tair cyfrol, sy'n ymdreiddio i natur y meddwl dynol ac yn rhoi portread cofiadwy o'r awdur ei hun dros y blynyddoedd. Daethant yn boblogaidd iawn a chyhoeddwyd dros gant o argraffiadau. Ar sawl ystyr, yr Essais oedd sail blodeuo athroniaeth yn Ffrainc yn yr 17g a arweiniodd yn ei dro at Oleuedigaeth y 18g.

Cafodd ei eni yn y château de Montaigne yn Périgord, yn fab i Pierre Eyquem, maer Bordeaux, Aquitaine. Cyfaill y bardd Étienne de la Boétie oedd ef. Bu farw Boétie yn 1563 a phriododd Montaigne ei weddw yn 1565.

Llyfryddiaeth
 Essais (1580)

Gweler hefyd
Prifysgol Michel de Montaigne Bordeaux III

Athronwyr y Dadeni
Athronwyr Ffrengig
Genedigaethau 1533
Hunangofianwyr Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Llenorion Ffrangeg y Dadeni
Llenorion Ffrengig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1592
Pobl o Dordogne
Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Perfedd (cwmwd)

Erthygl am y cwmwd yw hon. Gweler hefyd Perfedd.

Cwmwd canoloesol yng ngogledd Teyrnas Ceredigion oedd Cwmwd Perfedd. Roedd yn gorwedd yng nghantref Penweddig.

Ffiniai'r cwmwd â chymydau Genau'r Glyn i'r gogledd, gydag afon Clarach yn dynodi'r ffin, a'r Creuddyn i'r de, gan ffurfio canol (perfedd) cantref Penweddig. I'r dwyrain ffiniai â chantrefi Cyfeiliog ac Arwystli yn Nheyrnas Powys gyda bryniau Elenydd yn dynodi'r ffin. Wynebai ar Fae Ceredigion i'r gorllewin.

Prif ganolfan y cwmwd oedd Aberystwyth, a dyfodd yn ymyl hen ganolfan eglwysig Llanbadarn Fawr. Roedd yn cynnwys yn ogystal bryngaer hynafol Pen Dinas, ar yr arfordir ger Aberystwyth.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Perfedd
Daearyddiaeth Ceredigion
Hanes Ceredigion
Teyrnas Ceredigion
Philippe VI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1328 hyd ei farw oedd Philippe VI neu Philip VI (Philippe de Valois) (1293 – 22 Awst 1350). Mab Charles de Valois, a'i wraig Marguerite d'Anjou, oedd Philippe. Cafodd y llysenw "Le Fortuné" ("Y Ffodus").

Yn 1328, bu farw Siarl IV, heb adael mab. Roedd hyn yn golygu diwedd llinach uniongyrchol y brenhinoedd Capetaidd. Roedd yn anicr pwy oedd a hawl i'r goron; ymhlith yr hawlwyr roedd Edward III, brenin Lloegr. Penderfyniad uchelwyr Ffrainc oedd coroni Philip o Valois, oedd o linach arall o'r Capetiaid, a ddaeth yn frenin fel Philip VI, y cyntaf o Frenhinllin Valois. Yn 1337 cyhoeddodd Edward III mai ef oedd gwir frenin Ffrainc a dehcreuodd Y Rhyfel Can Mlynedd.

Teulu

Gwragedd 
 Jeanne la Boiteuse (1313–1348) (Jeanne de Bourgogne, "Y ferch fethedig")
 Blanche d'Évreux (1350)

Plant 
 Ioan II (26 Ebrill 1319 – 8 Ebrill 1364), brenin Ffrainc 1350–1364
 Marie (1326–1333), gwraig Jean de Brabant
 Louis (17 Ionawr 1328 – 17 Ionawr 1328)
 Louis (8 Mehefin 1330 – 23 Mehefin 1330)
 Jean (1333–1333)
 Philippe de Valois (1336–1375)
 Jeanne (1337–1337)
 Jeanne (1351–1371)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 13eg ganrif
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau 1293
Marwolaethau 1350
Abaty Llandudoch

Abaty yn Llandudoch, sir Benfro yw Abaty Llandudoch. Sefydlwyd ef fel priordy tua 1115 ar gyfer prior a deuddeg mynach o Urdd Tiron, gan Robert fitz Martin a'i wraig Maud Peverel (chwaer William Peverel yr ieuengaf). 
Yn 1120, daeth yn abaty, gyda'r mynachod yn dilyn rheol Urdd Sant Bened.

Wedi diddymu'r mynachlogydd, parhaodd y plwyf i ddefnyddio eglwys yr abaty am gyfnod. Erbyn hyn, mae'n adfeilion, ond erys cryn dipyn o'r muriau.

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Llandudoch
Llandudoch
Llandudoch
Alltyblaca

Pentref bychan yn ne sir Ceredigion yw Alltyblaca (), weithiau Alltyblacca. Saif yn agos i'r ffin â Sir Gaerfyrddin, ychydig i'r gogledd o Lanybydder, ac ar lan ogleddol Afon Teifi. Mae'r ffordd B4337 o Lanwnnen i Lanybydder yn mynd trwy'r pentref.

Daeth y pentref yn enwog oherwydd ei gysylltiad âD. Jacob Davies. Roedd Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog Undodaidd cyntaf Cymru, yn weinidog yn Alltyblaca am gyfnod yn y 1780au.

Pentrefi Ceredigion
Llanwenog
Robert fitz Martin

Uchelwr Normanaidd a'r cyntaf o Arglwyddi Cemais oedd Robert fitz Martin neu Robert FitzMartin (c. 1095? - c. 1159).

Hanes
Nid oes gwybodaeth am ei dad, heblaw mai Martin oedd ei enw; Geva de Burci, etifeddes Serlo de Burci, oedd ei fam. Ail-briododd ei fam a William de Falaise, ac yn ddiweddarach etifeddodd Robert diroedd William a thiroedd ei daid, Serlo de Burci, yng ngorllewin Lloegr. Yn gynnar yn nheyrnasiad Harri I, brenin Lloegr, cymerodd ran yn yr ymosodiad Normanaidd ar Gymru, a chrewyd barwniaeth Cemais, rhwng Aberteifi ac Abergwaun, iddo. Nanhyfer oedd ei brif ganolfan: cododd castell yno yn gynnar yn y 12g. Sefydlodd Robert a'i wraig gyntaf Maud Peverell Abaty Llandudoch rywbryd rhwng 1115 a 1119. Yn 1135-1136, enillodd y Cymry y tiroedd hyn yn ôl, ac roedd Robert yn un o arweinwyr y llu Normanaidd a orchfygwyd gan Owain Gwynedd ym Mrwydr Crug Mawr. Er i'r Cymry gipio tref Aberteifi, llwyddodd Robert i amddiffyn Castell Aberteifi.

Rhwng 1136 a 1141 bu'n gwasanaethu yr Ymerodres Matilda yn ystod yr ymryson am goron Lloegr, ac yn ddiweddarach ei mab, Harri II. Nid oes cofnod ohono yn ystod y gweddill o'r 1140au; efallai iddo fynd ar yr Ail Groesgad. Ail-briododd ag Alice de Nonant, a chawsant dri o blant. Cafodd ei fab William diroedd ei dad yn ôl trwy briodi Angharad, merch Rhys ap Gruffudd.

Cyfeiriadau

12fed ganrif yng Nghymru
Genedigaethau 1095
Marwolaethau 1159
Pobl o Sir Benfro
Y Normaniaid yng Nghymru
Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi)

Gweinidog, heddychwr, bardd a llenor Cymraeg o Sir Gaerfyrddin oedd Thomas Evans, a adnabyddir yn aml fel Tomos Glyn Cothi (20 Mehefin 1764 – 29 Ionawr 1833). Roedd yn bleidiol i egwyddorion y Chwyldro Ffrengig, yn un o sylfaenwr Undodiaeth yng Nghymru, yn fardd ac yn awdur sawl llyfr.

Bywgraffiad
Ganed Tomos mewn bwthyn o'r enw Capel Sant Silyn, ger pentref Gwernogle, gogledd Sir Gaerfyrddin, ar 20 Mehefin 1764, yn fab i Ifan John a'i wraig a'r trydydd o'u chwech o blant. Dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Cymraeg ar yr aelwyd a chafodd grap ar ddarllen Saesneg mewn ysgol leol cyn mynd i ysgol yn Abertawe. Dychwelodd i'w fro wedyn a dilynodd grefft gwehydd, fel ei dad.

Enillodd ei awydd am wybodaeth nawdd boneddigion lleol a chafodd fenthyg llyfrau gan bobl fel yr ysgolhaig y Dr Joseph Priestley. Undodiad oedd Priestley, a daeth Tomos i feithrin ei syniadau ef. Aeth i wasanaethu capel Ariaidd Alltyblaca, ger Llanybydder. Yno daeth dan ddylanwad Dafydd Dafis, Castell Hywel.

Priododd a chafodd chwech o blant. Dechreuodd bregethu yn ei gartref, dan drwydded. Yn 1796 codwyd Tŷ Cwrdd Cwm Cothi ar lannau afon Cothi, capel cyntaf yr Undodiaid Cymreig. Pregethodd yno a daeth ei enw yn gyfarwydd i lawer.

Ym mis Awst 1801, â llywodraeth Prydain yn dal i ofni canlyniadau'r Chwyldro Ffrengig, carcharwyd Tomos am ddwy flynedd yng ngharchar Caerfyrddin am gefnogi egwyddorion y chwyldro hwnnw. Treuliodd ei amser yno yn ysgrifennu geiriadur Saesneg-Cymraeg (cyhoeddwyd 1809).

Yn 1811 derbyniodd alwad i ddod yn weinidog yr Hen Dŷ Cwrdd yn Aberdâr.

Cyhoeddodd sawl llyfr, cyfieithiadau o destunau Undodaidd Saesneg gan fwyaf. Roedd yn fardd hefyd a gyfansoddodd nifer o gerddi ar y mesurau rhydd yn lladd ar ryfel a brenhinoedd a chlodfori rhyddid. Cyhoeddodd gasgliad o gant o emynau at wasanaeth yr Undodiaid (1811).

Cyhoeddiadau
An English-Welsh Dictionary neu Eir-Lyfr Saesneg a Chymraeg (Merthyr Tudful, 1809)

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Emynwyr Cymraeg
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1764
Gweriniaethwyr Cymreig
Heddychwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1833
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pregethwyr Cymreig
Undodiaid
Llanrhystud

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yw Llanrhystud. Saif ar y briffordd A487, rhyw naw milltir i'r de o Aberystwyth.

Llifa Afon Wyre trwy'r pentref ychydig cyn cyrraedd a môr, ac mae Afon Wyre Fach yn ymuno â hi ychydig uwchben y pentref. Gerllaw'r fan lle mae'r ddwy afon yn ymuno, mae Gaer Penrhôs, lle mae olion bryngaer o Oes yr Haearn ac olion castell, a adeiladwyd, efallai gan Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd yn 1149. Castell mwnt a beili ydyw, yn defnyddio gweddillion yr hen fryngaer fel beili. Roedd Rhys ap Gruffudd (Llansadwrn) yn dal tiroedd yma yn y 14g.

Dyddia'r eglwys bresennol, sydd wedi ei chysegru i Sant Rhystud, o'r flwyddyn 1852, ond gellir gweld rhywfaint o olion yr eglwys flaenorol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Llanrhystud (Saesneg yn bennaf)

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Rhystud

Sant Cymreig oedd Rhystud (Lladin: Restitus, fl. 6g).

Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad roedd Rhystud yn un o feibion Hywel ab Emyr Llydaw ac felly'n frawd i Sulien, Cristiolus a Derfel Gadarn, ac efallai Dwywe (Dwywau) hefyd. Dywedir iddo fod yn esgob yn yr ysgol a sefydlodd Sant Dyfrig yng Nghaerleon. Dethlir ei Ŵyl Mabsant ar y dydd Iau cyn y Nadolig.

Yr unig eglwys a gysegrir iddo yw Llanrhystud, Ceredigion. Dyddia'r eglwys bresennol o'r flwyddyn 1852, ond gellir gweld rhywfaint o olion yr eglwys flaenorol.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Geredigion
Seintiau Cymru
Teyrnas Dyfed
Cristiolus

Sant Cymreig oedd Cristiolus (fl. 6g). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 3 Rhagfyr.

Yn ôl traddodiad roedd Cristiolus yn un o feibion Hywel fab Emyr Llydaw ac felly'n frawd i Sulien, Rhystud a Derfel Gadarn, ac efallai Dwywe (Dwywau) hefyd. Mae rhai achau yn ei wneud yn fab i Hywel Fychan fab Hywel fab Emyr Llydaw ac yn gefnder i Sant Cadfan.

Cysegrir eglwys Llangristiolus, Môn, ynghyd ag Eglwyswrw a Penrhydd (Sir Benfro), i Gristiolus.

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Shema Yisrael

Shema Yisrael (ney Sh'ma Yisroel neu Shema) (Hebraeg: שמע ישראל; "Clyw, [O] Israel") yw geiriau agoriadol rhan o'r Torah (y Beibl Hebraeg) a ddefnyddir yn rhan ganolog pob gwasanaeth gweddi yn y bore a gyda'r hwyr. Ystyrir y shema y weddi bwysicaf mewn Iddewiaeth, ac mae ei hadrodd ddwywaith y dydd yn mitzvah (dyletswydd neu orchymyn crefyddol).

Iddewiaeth
Michael Praetorius

Cyfansoddwr Almaenig oedd Michael Praetorius (cyfenw geni: Schultheisz neu Schulze). Cafodd ei eni ar y 15 Chwefror 1571 yn Creuzburg, ger Eisenach, a bu farw ar y 15 Chwefror 1621 yn Wolfenbüttel.

Gweithiau cerddorol
 Musae sioniae (1605-1810)
 Terpsichore (1612)

Llyfryddiaeth
 Syntagma musicum (1614-1620)

Cyfansoddwyr Almaenig
Genedigaethau 1571
Marwolaethau 1621
Llech

Gair sy'n ymddangos mewn nifer o enwau lleoedd Cymru yw llech, hynny yw llechfaen.

Llech Gronw, ar lan yr Afon Cynfal
 Llechog
 Llechwedd, enw sawl mynydd
 Trelech, enw sawl pentref

Toponymeg Cymru
Ffynnongroyw

Pentref yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw Ffynnongroyw (). Fe'i lleolir ym mhen ogleddol y sir ar lan orllewinol Glannau Dyfrdwy, i'r de o Dalacre. Saif ar briffordd yr A548, tua hanner ffordd rhwng Prestatyn i'r gorllewin a Mostyn i'r dwyrain. 

Enwir y pentref ar ôl y Ffynnongroyw, ffynnon naturiol mewn llecyn ym mhen Lôn y Ffynnon. Ceir carreg yn do arni a gril (diweddar) i'w hamddiffyn. Tu ôl i'r pentref cyfyd bryniau cyntaf Bryniau Clwyd, gan ffurfio ymyl ddwyreiniol Dyffryn Clwyd. Mae Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn mynd rhwng y pentref a'r arfordir, ond does dim gorsaf yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Magwyd y gantores boblogaidd Caryl Parry Jones (ganwyd 1958) yn Ffynnongroyw.

Cyfeiriadau

Llanasa
Pentrefi Sir y Fflint
Seindorff

Band Cymraeg yw'r Seindorff sef cyfuniad o'r band 'Pencadlys' a Geraint Ffrancon (Recordiau Safon Uchel, Stabmaster Vinyl, Blodyn Tatws a.y.b.).

Cyfarfu'r ddau am y tro cyntaf ym mhwll nofio Bangor, Gwynedd, pan oeddent yn dair oed. Chwarter canrif yn ddiweddarach cyfarfu'r ddau unwaith eto ym Mryste, de-orllewin Lloegr. Mae Seindorff yn creu melodïau penwan a thwrw gwyn ciwt, yn aml ar yr un pryd. Weithiau, maen nhw'n canu hefyd. Yn dilyn yr EP Seindorff bwriedwyd rhyddhau eu LP cyntaf Arvonia yn 2008.

Disgograffi
Seindorff EP, Rhagfyr 2007 (HighQualityRecordings)

Dolenni allanol
 Tudalen ar Seindorff

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Breinigerberg

Mae Breinigerberg (pob. 971) yn dref fechan hanesyddol yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen. Mae'n gorwedd yn Rhanbarth Aachen.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol

Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Trefi'r Almaen
Llanddyfnan

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Ynys Môn yw Llanddyfnan (). Gorwedd yn ne-ddwyrain Ynys Môn ar y ffordd B5109 rhwng Pentraeth i'r dwyrain a Llangefni i'r gorllewin.

Enwir y plwyf ar ôl Sant Dyfnan. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr. Ceir maen hir cynhanesyddol ger y ficerdy.

Cysylltir y teulu o gyfreithwyr Cymreig canoloesol a adnabyddir fel 'Llwyth Cilmin Droetu' â Llanddyfnan. Roedd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1283, yn aelod o'r teulu hwnnw.

Ceir Gwarchodfa Natur Cenedlaethol Cors Bodeilio i'r de o'r pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Dyfnan

Sant Cymreig oedd Dyfnan (fl. 5g).

Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl yr achau roedd yn un o feibion niferus Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog. Sefydlodd llan yn Llanddyfnan, Ynys Môn, a dywedir ei fod wedi ei gladdu yno.

Roedd gan Llanddyfnan dri chapel ym Môn yn deillio ohoni, yn Llanbedr-goch, Pentraeth a Llanfair Mathafarn Eithaf.

Dethlid ei wylmabsant ar ddiwedd Ebrill (21-24 Ebrill).

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Seintiau Cymru
Teyrnas Brycheiniog
Teyrnas Gwynedd
Geiriadur yr Academi

Geiriadur yr Academi () yw'r geiriadur Saesneg-Cymraeg mwyaf cynhwysfawr erioed. Ffrwyth blynyddoedd o waith gan y golygyddion Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones ydyw. Fe'i cyhoeddwyd yn 1995 a chafodd ail gyhoeddi fel fersiwn diwygiedig ym Medi 2003.

Mae'n gyfrol swmpus o dros 1,700 tudalen (tt. lxxxi + 1716) a gyhoeddir gan Gwasg Prifysgol Cymru ar ran Yr Academi Gymreig. Cynhwysir llu o enwau Cymraeg am dermau newydd ym meysydd gwyddoniaeth, technoleg, cyfrifiadureg, masnach, cyfryngau torfol, addysg, a.y.b.

Yn ôl Bruce Griffiths, nid yw'n dechnegol bosibl ychwanegu at y geiriadur, ers tua 2008, gan nad yw'r wasg yn gallu newid y prif destun. Dywedodd yn Golwg, "Mi wnaethon nhw brintio cywiriadau fel atodiad i'r prif destun. Ond yn anffodus, mae'r fersiwn ar-lein wedi'i gynnwys heb yr atodiad. Er enghraifft, dydy'r gair website ddim yno (ar-lein) ond mae yn yr atodiad papur."

Fersiwn ar-lein 
Lansiwyd fersiwn ar-lein o'r geiriadur ym mis Chwefror 2012. Nid yw'n cynnwys y diweddariad a argraffwyd fel atodiad. Fe'i trosglwyddwyd cyfrifoldeb y fersiwn arlein i Fwrdd yr Iaith (a drodd yn Gomisiynydd y Gymraeg) a oedd a chyfrifoldeb i "addasu ac adnewyddu'r geiriadur". Datblygwyd y fersiwn arlein gan Uned Technolegau Iaith, Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor ar ran Comisiynydd y Gymraeg. Mae'n bosib chwilio’r fersiwn ar-lein gyda rhyngwyneb Gymraeg neu Saesneg.

Yn 2018 roedd cyfartaledd o 9,735 o bobl yn ymweld â'r Geiriadur Arlein (geiriaduracademi.org) yn ôl Alexa Rank.

Manylion cyhoeddi 
Geiriadur yr Academi (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995; argraffiad newydd Medi 2003).  ISBN 978-0-7083-1186-8
 Broliant - Y geiriadur Saesneg-Cymraeg mwyaf cynhwysfawr erioed yn cynnwys cyfystyron, dyfyniadau eglurhaol, priod-ddulliau, termau arbenigol a thechnegol ac ati ynghyd â disgrifiad gramadegol cryno o'r iaith. Cyhoeddwyd gyntaf yn 1995. Argraffiad gyda diwygiadau ac ychwanegiadau.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Fersiwn ar-lein

Geiriaduron Cymraeg
Geiriaduron Saesneg
Llyfrau Cymreig 1995
Gwefannau Cymraeg
Hysbysebu tu allan i'r cartref

Hysbysebu sy'n targedu defnyddwyr pan maent tu allan i'w cartrefi yw hysbysebu tu allan i'r cartref. Mae pedwar prif gategori i'r math hwn o hysbysebu: byrddau biliau, dodrefn stryd, cludiant cyhoeddus, a chyfryngau eraill.

Er gall cyfryngau hysbysebu megis darllediad, cyhoeddiad a'r rhyngrwyd cyrraedd defnyddwyr tu allan i'w cartrefi (e.e. trwy ffeiriau masnach, gwerthwyr papurau newydd, neu gynteddau gwestai), mae'r rhain gan amlaf wedi'u targedu i'r cartref neu'r gweithle.

Cyfeiriadau 

Tu allan i'r cartref
Tu allan i'r cartref
Cathen

Sant Cymreig oedd Cathen (weithiau Cathan) (fl. diwedd y 6g). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 17 Mai.

Bywgraffiad
Yn ôl yr achau, roedd yn fab i Gawrdaf fab Caradog Freichfras. Ei frodyr oedd y seintiau Medrod (ni ddylir ei gymysgu â'r Medrawd Arthuraidd) ac Iddon.

Sefydlodd llan, yn Llangathen, Sir Gaerfyrddin. Ceir Ffynnon Garthen ar fferm yn y plwyf hwnnw. Yn ôl rhai ffynonellau cafodd ei gladdu ar Ynys Bŷr, sy'n awgrymu fod ganddo gysylltiad â'r fynachlog gynnar yno.

Cyfeiriadau

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Teyrnas Dyfed
Tegid Foel

Cymeriad chwedlonol a gysylltir â Llyn Tegid, ger y Bala ym Meirionnydd, yw Tegid Foel. Yn rhan gyntaf y chwedl Hanes Taliesin, sy'n adrodd hanes geni Taliesin Ben Beirdd, mae'n ŵr briod Ceridwen ac yn dad i Forfran a Creirwy (Creirfyw).

Ffigwr yn y cefndir yn unig yw Tegid Foel yn y chwedl. Cyfeirir ato ar ddechrau'r chwedl fel,
Gŵr bonheddig oedd gynt ym Mhenllyn a elwid Tegid Foel, a'i dreftad oedd yng nghanol Llyn Tegid, a'i wraig briod a elwid Ceridwen, ag o'r wraig honno y ganed mab a elwid Morfran ap Tegid, a merch a elwid Greirfyw, a theckaf ferch o'r byd oedd honno...

Yn ogystal â'r ddau blentyn a enwir yn y chwedl, cyfeirir at y canlynol fel plant Tegid Foel yn yr achau Cymreig:
Degfed ferch Tegid Foel
Dwywau ferch Tegid Foel

Mae'r enw personol Tegid yn dod o'r enw personol Lladin Tacitus, ac felly nid yw'n amhosibl mai cymeriad hanesyddol sydd wedi troi'n ffigwr llên gwerin yw Tegid. Cysylltir Llyn Tegid â chwedl werin am ddinas a foddwyd, ac mae'r ffaith fod Hanes Taliesin yn cyfeirio at Degid fel gŵr a'i diroedd "yng nghanol Llyn Tegid" yn awgrymu iddo gael ei gysylltu â'r brenin dienw yn y chwedl honno. Cofier bod Ceridwen yn dduwies yn wreiddiol ac felly buasai ei "gŵr" yn dduw hefyd.

Cyfeiriadau 

Llên gwerin Cymru
Mytholeg Gymreig
Y Bala
Telugu

Iaith Ddrafidaidd a siaredir yn rhanbarth Andhra Pradesh yn India yw Telugu (Telugu: తెలుగు). Hi yw'r iaith â'r nifer trydydd fwyaf o siaradwyr yn India ydyw, ar ôl Hindi a Bengaleg, ac mae'n un o'r 29 iaith swyddogol yn y wlad.

Ieithoedd Drafidaidd
Ieithoedd India
Albaneg

Am iaith Geltaidd yr Alban gweler Gaeleg yr Alban.
Iaith Indo-Ewropeaidd yw Albaneg. Mae'n cael ei siarad yn bennaf yn Albania, ynghyd â rhannau o Weriniaeth Macedonia, Cosofo, a Montenegro yn y Balcanau. Ceir tua 6 miliwn o siaradwyr Albaneg yn y byd.

Ceir dwy brif dafodiaith, Geg i'r gogledd o'r afon Shkumbin a Tosc i'r de. Er mai amrywiaethau o dafodiaethau Geg a siaredir yng ngogledd Albania, Cosofo, Macedonia a Montenegro. amrywiaeth ar y dafodiaith Tosc yw sail yr iaith safonol, unedig. Ceir tafodiaethau hynafol o Tosc eu siarad yn yr Eidal gan yr Arberesh ac yng ngwlad Groeg gan yr Arfanitiaid.

Dolenni allanol

 Tudalen Linguamón: Albaneg (yn Gymraeg)

 
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Mark Webster

Chwaraewr dartiau llaw chwith o Gymru yw Mark Webster (ganed 12 Awst 1983). Daeth yn bencampwr byd yn Ionawr 2008.

Chwaraewyr dartiau Cymreig
Genedigaethau 1983
Pobl o Sir Ddinbych
Jason MacIntyre

Seiclwr o Albanwr oedd Jason MacIntyre (20 Medi 1973 - 16 Ionawr 2008), a fu'n bencampwr seiclo treial amser Albanaidd a Phrydeinig deirgwaith.

Genedigaethau 1973
Marwolaethau 2008
Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Seiclwyr Albanaidd
Prif Weinidog India

Yn ymarferol, Prif Weinidog India yw'r person â mwyaf o rym yn Llywodraeth India. Yn dechnegol, mae'r Arlywydd yn awdurdod uwch, ond swyddogaeth ddefodol sydd ganddo'n bennaf. Y Prif Weinidog, felly, sy'n arwain y Llywodraeth. Fel arfer, ef yw arweinydd y blaid neu glymblaid sydd â mwyafrif o aelodau'r Lok Sabha. Mae'n rhaid iddo fod yn aelod presennol o'r Lok Sabha neu'r Rajya Sabha, neu gael ei ethol o fewn chwe mis wedi cychwyn y swydd. Bu 15 Prif Weinidog hyd yma.

Rhestr Deiliaid

Llywodraeth India
Sefydliad y Merched

Ffurfiwyd  Sefydliad y Merched (Saesneg: Women's Institute) gyntaf yng Ngwledydd Prydain yn 1915, a hynny yn  Llanfair Pwllgwyngyll, Ynys Môn. Cafodd y mudiad Sefydliad y Merched cyntaf yn y byd ei sefydlu yng Nghanada yn 1897, ond ffurfiwyd y mudiad yng Nghymru yn 1915 gyda'r nod o annog menywod i gymryd mwy o ran yn y gwaith o gyflenwi bwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn nhai'r aelodau y cynhaliwyd y cyfarfodydd ar y cychwyn. Dilynwyd y gangen gyntaf gyda changhennau yn Nghefn, Trefnant, Chwilog, Glasfryn, Llanystumdwy a Chricieth.

Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, dechreuodd canghennau lunio rhaglenni o waithgareddau a oedd yn seiliedig ar ddiddordebau'r aelodau.

Yn 1967 ffurfiwyd Merched y Wawr gan Zonia Bowen a chriw y W.I. o'r Parc, y Bala, gan gynnig arlwy debyg drwy gyfrwng yr iaith Gymraeg yng Nghymru.

Yn 2006 roedd gan y W.I. dros 500 o ganghennau yng Nghymru; 16,000 o aelodau.

Cyfeiriadau 

Ffeministiaeth
Sefydliadau 1915
Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Rhestr llenorion plant Cymraeg

Dyma restr o lenorion plant Cymraeg sy'n cynnwys awduron llyfrau plant Cymraeg i bob oedran. Mae rhai o'r llenorion hyn yn adnabyddus fel awduron llyfrau neu gerddi ar gyfer oedolion yn bennaf ond wedi gwneud cyfraniadau pwysig i lenyddiaeth plant yn ogystal.

B
Hydwedd Boyer
George Edward Breeze

C
Irma Chilton

D
Myrddin ap Dafydd
Nicholas Daniels
Edward Tegla Davies
Lewis Davies

E
Marion Eames
Fanny Edwards
John Morgan Edwards
Owen Morgan Edwards
Hugh Evans

F
Anwen Francis

G
G. Wynne Griffith
Gwyneth Glyn

H
Gwion Hallam
Hugh Brython Hughes
Mair Wynn Hughes
Edward Morgan Humphreys
Emily Huws

J
Meleri Wyn James
Joseph Jenkins
Elizabeth Mary Jones (Moelona)
Elizabeth Watkin Jones
Gareth William Jones
Mary Vaughan Jones
Robert Lloyd Jones
T. Gwynn Jones
T. Llew Jones

L
Thomas Levi
Caryl Lewis

M
Eluned Morgan

O
Owain Owain
Dyddgu Owen
W. D. Owen

P
Winnie Parry
John Pierce

R
Robert David Rowland (Anthropos)
William Rowland
Robert John Rowlands (Meuryn)

T
Jennie Thomas
Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)

W
Daniel Williams
David John Williams
Gareth F. Williams
John E. Williams
John Ellis Williams
R. Bryn Williams
W. C. Williams
William Llywelyn Williams
W. T. Williams

Gweler hefyd
Llenyddiaeth plant Gymraeg
Llyfr Mawr y Plant
Rhestr awduron Cymraeg (1600-heddiw)

 
Plant Cymraeg
Llenorion plant Cymraeg
Caledonia Newydd

Tiriogaeth Ffrainc ym Melanesia yn ne-orllewin y Cefnfor Tawel yw Caledonia Newydd (Ffrangeg: Nouvelle-Calédonie). Mae'n cynnwys y brif ynys (Grande Terre), yr Ynysoedd Loyauté a nifer o ynysoedd llai. Mae gwledydd cyfagos yn cynnwys Fanwatw i'r gogledd-ddwyrain, Seland Newydd i'r de ac Awstralia i'r gorllewin.

Y grwpiau ethnig mwyaf yw'r Canaciaid Melanesaidd (44.6% o'r boblogaeth) a'r Ewropeaid (34.5%; Ffrancod yn bennaf).

Gweler hefyd
Eurypygiformes

 
Tiriogaethau tramor Ffrainc
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Big Business

Ffilm fud sy'n serennu Stan Laurel ac Oliver Hardy ydy Big Business ("Busnes Mawr") (1929). Yn y ffilm, mae Laurel a Hardy yn gwerthu coed Nadolig yng Nghaliffornia.

Ffilmiau byr
Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Ffilmiau 1929
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghaliffornia
Moel Fenlli

Mae Foel Fenlli yn gopa mynydd ac yn fryngaer a geir ym Mryniau Clwyd yn Sir Ddinbych, Cymru; . Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Rhuthun a Llanferres uwchlaw Bwlch Pen Barras ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd.

Dosbarthiad 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 358.5metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 510.9 metr (1676 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Y fryngaer 

Moel Fenlli yw'r fwyaf deheuol o gadwyn o fryngaerau ar gopaon Bryniau Clwyd. Mae'n amgau tua 10ha o dir ar gopa bryn o'r un enw sy'n gwarchod Bwlch Pen Barras, mynedfa amlwg i Ddyffryn Clwyd o'r dwyrain. Ar gopa'r bryn ceir carnedd o Oes yr Efydd.

Dyddia'r amddiffynwaith i gyfnod rhwng y ganrif gyntaf CC a'r 4g OC, fwy neu lai y cyfnod y bu'r Rhufeiniaid yn Ynys Prydain. Lleolir y prif amddiffyniad ar ochrau gogleddol a dwyreiniol y gaer, uwchlaw'r bwlch. Ceir mynedfa gynnar yn y gornel orllewinol ac yn diweddarach yn y gornel de-ddwyreiniol. Ceir olion cytiau crwn tu mewn i'r gaer. Darganfuwyd darnau o briddlestri gwyn a choch, haearn, saethau callestr a gwydr pan gloddiwyd y safle yn 1849. Yn 1816 cafwyd hyd i gelc o dros 1,500 o ddarnau pres Rufeinig, yn dyddio o'r cyfnod 307-360 OC yn bennaf. Darganfyddwyd tua 60 o dai Celtaidd y tu fewn i'r gaer.

Tarddiad yr enw
Mae'r enw'n awgrymiadol. Mae'n bosib y daw o enw'r cawr Cymreig Benlli Gawr y cyfeirir ato weithiau yng ngwaith beirdd yr Oesoedd Canol a gan Nennius yn yr Historia Brittonum. Cyfeiria Cynddelw Brydydd Mawr (12g) at Fenlli Gawr yn ei farwnad i osgordd y Tywysog Madog ap Maredudd o Bowys.

Delweddau

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Bryngaerau Sir Ddinbych
Bryniau Clwyd
Dyffryn Clwyd
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Copaon Marilyn
Copaon Dewey