alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Robert K. Merton

Robert King Merton (ur. 4 lipca 1910 w Filadelfii, zm. 23 lutego 2003 w Nowym Jorku) – amerykański socjolog, profesor Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku. Był też członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk.

W latach 1932–1936 studiował na Uniwersytecie Harvarda, gdzie był studentem, między innymi, Pitirima Sorokina.

Poglądy i koncepcje 
Robert K. Merton zalicza się do przedstawicieli funkcjonalizmu. Jako funkcjonalista przeciwstawiał się konieczności budowania „wielkich gmachów teoretycznych” w socjologii, krytycznie odnosząc się do, na przykład, abstrakcyjnie ujętego funkcjonalizmu Talcotta Parsonsa, mało przydatnego dla socjologii empirycznej i przedwcześnie budowanego w stosunku do zastanej wiedzy na temat życia społecznego. W zamian zaproponował teorie średniego zasięgu, oferujące modele i uogólnienia dotyczące wyraźnie określonych pól danych empirycznych. Bazując na teoriach średniego zasięgu budował także ogólną teorię socjologiczną. Jego stanowisko zostało opublikowane zanim Parsons przedstawił swój schemat funkcjonalny, dlatego wielu socjologów odczytało je jako atak na koncepcję Parsonsa.

Teorie średniego zasięgu, które skonstruował, dotyczyły przede wszystkim:
 ról społecznych
 grup odniesienia
 dewiacji społecznej i anomii
 biurokracji
 samospełniających się i samodestrukcyjnych przepowiedni (prognoz).

Merton wprowadził do socjologii także szereg pojęć: eufunkcja i dysfunkcja, funkcje jawne i ukryte, względne upośledzenie. W 1968 sformułował tak zwaną strategię Mateusza (w nawiązaniu do przypowieści o talentach z Ewangelii św. Mateusza), inaczej nazywaną zasadą kumulatywnych korzyści. Znaczną uwagę poświęcił systemowi normatywnemu w grupie społecznej, dokonując jednocześnie szerokiej typologii grup społecznych i metod adaptacji. Zajmował się także socjologią nauki i metodologią.

Wybrane prace 
 Social Theory and Social Structure (1949)
 On the Shoulders of Giants: A Shandean Postsript (1965)
 The Sociology of Science (1973)
 Sociological Ambivalence and Other Essays (1976)
 On Social Structure and Science

Tłumaczenia prac na język polski 
 Teoria socjologiczna i struktura społeczna, tł. Ewa Morawska, Jerzy Wertenstein-Żuławski, Wyd I: 1982, Wyd II: 2002, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 669,  (Social Theory and Social Structure 1949)

Rodzina 
Syn Roberta Mertona, Robert Carhart Merton, jest laureatem Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii.

Zobacz też 
 teza Mertona

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Zdjęcie Roberta K. Mertona
 Strona poświęcona Robertowi K. Mertonowi

Amerykańscy socjolodzy
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Oksfordzkiego
Ludzie urodzeni w Filadelfii 
Urodzeni w 1910
Zmarli w 2003
Członkowie zagraniczni PAN
Robert C. Merton

Robert Carhart Merton (ur. 31 lipca 1944 w Nowym Jorku) – amerykański ekonomista, laureat Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii w 1997 roku, przyznanej za nowatorską metodę wyznaczania wartości instrumentów pochodnych. Był jednym z trzech ludzi, którzy na początku lat 70. rozwijali rynkową analizę matematyczną opcji giełdowych.

W latach 1998–2000, po wcześniejszych bardzo dobrych wynikach, doprowadził – głównie wskutek azjatyckiego kryzysu finansowego – do upadku funduszu Long-Term Capital Management.
		 
Jego ojciec, Robert King Merton, był znanym socjologiem.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  
 Robert C. Merton The Concise Encyclopedia of Economics 

Amerykańscy ekonomiści
Nobliści – ekonomia
Ludzie urodzeni w Nowym Jorku 
Urodzeni w 1944
Amerykańscy nobliści
Podmiot literacki

Podmiot literacki – kluczowa osoba występująca w dziele literackim, nadrzędna wobec reszty przedstawianych w nim treści, określająca i scalająca utwór.

W epice podmiotem literackim jest narrator, w liryce jest nim podmiot liryczny. To, co mówi podmiot literacki, pozostaje nadrzędne w stosunku do wypowiedzi bohaterów. Rolą podmiotu literackiego jest scalanie tekstu dzieła. W zależności od konwencji gatunku możemy mówić o indywidualnym charakterze i konkretności podmiotu literackiego.

Zobacz też 
 narrator, narrator pierwszoosobowy

Przypisy 

Teoria literatury
Hebrajczycy

Hebrajczycy (), Izraelici – starożytny lud opisany w Biblii; jeden z ludów semickich, definiowany pochodzeniem od Jakuba, inaczej Izraela. Był też nazywany Ludem Bożym. Składał się z 12 plemion i posługiwał językiem hebrajskim. Początkowo Izraelici byli koczownikami, ale w II tysiącleciu p.n.e. osiedlili się w Kanaan, gdzie król Saul zjednoczył ich w jedno państwo – Królestwo Izraela.

Hebrajczycy bywają utożsamiani z Żydami, ale:
 czasem Hebrajczykami nazywa się głównie przodków późniejszych Izraelitów;
 w Nowym Testamencie nazywano tak tylko część wyznawców judaizmu;
 czasem nazywano tak konwertytów z judaizmu na chrześcijaństwo.

Zobacz też 
 Habiru
 Kananejczycy
 List do Hebrajczyków

Przypisy 

Ludy starożytnego Bliskiego Wschodu
Starożytny Izrael
Wystawa światowa

Wystawy światowe (wystawy powszechne, w skrócie EXPO od fr. lub ang. exposition) – nazwa zwyczajowo nadawana cyklicznym ekspozycjom prezentującym dorobek kulturalny, naukowy i techniczny krajów i narodów świata. Ciałem zajmującym się organizacją wystaw jest Międzynarodowe Biuro Wystaw Światowych (, w skrócie BIE), powstałe w 1928 w wyniku umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez większość państw Ligi Narodów.

Pierwsza wystawa odbyła się w 1751 w Londynie, a dwie następne w 1798 i 1802 w Paryżu, jednak za pierwszą prawdziwie międzynarodową wystawę światową uznaje się Wielką Wystawę () w Londynie w 1851.

Od tego czasu wystawy są okazją do współzawodnictwa we wszystkich dziedzinach produkcji. W 1889 specjalnie na paryską wystawę światową zbudowano wieżę Eiffla, która miała zademonstrować poziom wiedzy inżynierskiej i możliwości techniczne epoki. Organizatorzy kolejnych wystaw dążą do prześcignięcia poprzednich, m.in. w dziedzinie rozwiązań technicznych i architektonicznych czy rozmachu uroczystości oficjalnych.

Wystawy EXPO dzielą się na trzy podkategorie: światowe, specjalistyczne oraz EXPO Horticultural (tzw. zielone). Czwartym typem posiadającym formalny status EXPO jest Wystawa Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnej Architektury Triennale Mediolańskie (w skrócie Triennale w Mediolanie).

Wystawy światowe

Planowane wystawy światowe 
 2023 – Buenos Aires, Argentyna. W październiku 2020 władze kraju ogłosiły, iż nie zorganizują wystawy w przewidzianym terminie .
 2025 – Osaka, Japonia
 2027 -  Belgrad, Serbia. Wystawa odbędzie się w terminie 15 maja - 15 sierpnia i będzie zatytułowana "Play for Humanity: Sport and Music for All". W wyścigu o prawa do EXPO specjalistycznego 2027/28 stolica Serbii pokonała Minnesotę (USA), Phuket (Tajlandia), Malagę (Hiszpania) i Bariloche, (Argentyna). 
 2030 - światowe EXPO - kandydują: Pusan, Korea Płd.; Rzym, Włochy; Rijad, Arabia Saudyjska. Kandydatura ukraińskiej Odessy została ostatecznie odrzucona w głosowaniu Zgromadzenia Ogólnego BIE 20 czerwca 2023.

Wrocław ubiegał się o organizację Expo 2010 i Expo 2012. Łódź ubiegała się o organizację Expo 2022/2023.

Zobacz też 
 Powszechna Wystawa Krajowa
 wystawiennictwo

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 https://expo.gov.pl/
 http://www.bie-paris.org/
 http://www.expomuseum.com/
 http://www.expo2010.com.pl/
 http://www.expo2012.pl/
 Oficjalna strona Expo 2008
 Miss Wystawa 1937 w kronice PAT w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
Horyzont cząstek

Horyzont cząstek – największa odległość, z której cząstki (o masie spoczynkowej dodatniej lub zerowej) mogłyby przemieścić się do obserwatora w wieku Wszechświata.

Horyzont cząstek i horyzont zdarzeń nie są tym samym.
 Horyzont cząstek jest największą współporuszającą się odległością, z której światło mogłoby dotrzeć do obserwatora teraz.
 Horyzont zdarzeń jest największą współporuszającą się odległością, z której światło mogłoby dotrzeć do obserwatora kiedykolwiek w przyszłości.

Kosmologia fizyczna
Pokój brzeski

Pokój w Brześciu Kujawskim – pokój w 1435 roku zawarty pomiędzy zakonem krzyżackim i Królestwem Polskim
 Pokój w Brześciu Litewskim – pokój zawarty 3 marca 1918 roku w Brześciu Litewskim pomiędzy Państwami centralnymi (Cesarstwem Niemieckim i Austro-Węgrami oraz ich sojusznikami: Królestwem Bułgarii i Imperium Osmańskim) a Rosyjską Republiką Radziecką.
 Traktat brzeski (9 lutego 1918) – traktat pokojowy podpisany 9 lutego 1918 roku w Brześciu Litewskim między Państwami centralnymi a Ukraińską Republiką Ludową.
Clyde McPhatter

Clyde McPhatter (ur. 15 listopada 1932 w Durham w Karolinie Północnej, zm. 13 czerwca 1972 w Teaneck w stanie New Jersey) – afroamerykański piosenkarz związany z gatunkiem rhythm and blues. Jeden z pionierów czarnego popu.

McPhatter, syn pastora, otrzymał staranne wykształcenie wokalne. Obdarzony był bogatym i silnym głosem – tenorem. Artysta rozpoczął swą muzyczną karierę w kościelnych chórach śpiewając gospel, by zostać profesjonalnym piosenkarzem, który do rytm and bluesa wniósł więcej nostalgii i melancholii, ostatecznie dając podwaliny pod muzykę soul. McPhatter został jednym z największych idoli czarnej publiczności w historii muzyki pop. Clyde McPhatter nagrywał i koncertował z własną grupą instrumentalną The Drifters.

W 1987 Clyde McPhatter został wprowadzony do Rock and Roll Hall of Fame.

Dyskografia Clyde’a McPhattera 
 1958 Clyde McPhatter & the Drifters
 1958 Love Ballads
 1959 Let’s Start Over Again
 1959 Clyde McPhatter
 1960 May I Sing for You
 1962 Lover Please
 1964 Songs of the Big City
 1965 Live at the Apollo
 1970 Welcome Home
 1973 A Tribute to Clyde McPhatter
 1984 Bip Bam
 1996 Meet Billy Ward & His Dominoes

Przypisy 

Członkowie Rock and Roll Hall of Fame
Urodzeni w 1932
Zmarli w 1972
Amerykańscy wokaliści rhythmandbluesowi
Amerykańscy wokaliści popowi
Amerykańscy wokaliści soulowi
Franciszek Żmurko

Franciszek Żmurko (ur. 18 lipca 1859 we Lwowie, zm. 9 października 1910 w Warszawie) – polski malarz salonowy. Tematyką jego obrazów były portrety, półakty, głowy kobiet, kompozycje antyczne, scenki egzotyczne, historyczne, religijne i symboliczne. Znany głównie jako twórca aktów i zmysłowych portretów kobiecych, utrzymanych w ciepłym kolorycie.

Życiorys 
Był synem Wawrzyńca Żmurki, profesora matematyki na Uniwersytecie Lwowskim. Pierwsze lekcje rysunku pobierał u Franciszka Tepy we Lwowie. W 1876 rozpoczął edukację w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Jana Matejki, następnie wyjechał do Wiednia, gdzie początkowo studiował w Akademii, a później samodzielnie. W październiku 1876 wyjechał do Monachium, gdzie przez pół roku 1877 kształcił się w pracowni Sándora Wagnera (26 X 1876 r. zgłosił się do Techn. Malklasse) na Akademii Sztuk Pięknych. W 1880 zamieszkał w Krakowie. W 1882 osiadł w Warszawie.

Swoje prace wystawiał w Salonie Aleksandra Krywulta (1881, 1883), galerii Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie (1880, 1888, 1894–1895, 1900, 1902) oraz na wystawach międzynarodowych w Paryżu, Londynie, Chicago, San Francisco.

Inspiracją dla twórczości Żmurki były kobiety. W jego obrazach przeważała tematyka starotestamentowa, orientalna i antyczna, typowa dla sztuki akademickiej (np. Napój miłosny, 1879; Z rozkazu padyszacha, 1881; Nubijczyk, 1884; Laudamus feminam, 1900). Eksperymentował też z estetyką postimpresjonistyczną (Dama z parasolką na tle Ojcowa, 1887; Ogródek artysty, 1895) i secesyjną (Lilie, 1896; Portret młodej kobiety, 1896).

Artysta był ceniony nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie, a zamówienia otrzymywał nawet z Ameryki. Z czasem jednak, jak twierdził historyk sztuki Dariusz Konstantynów, „jego sztuka uległa zmanierowaniu i w opinii historyków sztuki na długie dziesięciolecia stała się synonimem artystycznej rutyny i złego gustu”.

Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera E-2-29/30). Na jego wystawie pośmiertnej w TZSP (1911) pokazano ponad 150 obrazów.

Życie prywatne 
Jego żoną była aktorka Aleksandra Lüde.

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Pocztówki z reprodukcjami i materiały dotyczące Józefa Żmurki w bibliotece Polona

Absolwenci i studenci Akademii Sztuk Pięknych w Monachium
Polscy malarze
Ludzie związani ze Lwowem
Urodzeni w 1859
Zmarli w 1910
Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
Ludzie urodzeni we Lwowie
Punkt (geometria)

Punkt – w aksjomatycznym ujęciu geometrii jedno z podstawowych pojęć pierwotnych. W rozumieniu geometrycznym punkt jest obiektem bezwymiarowym, dlatego dwa punkty mogą się różnić co najwyżej położeniem. Punkty zaznacza się na rysunku jako × (krzyżyk), kółko lub kropkę i tradycyjnie oznacza wielkimi literami alfabetu łacińskiego (   itd.).

W matematyce współczesnej punktami nazywa się obiekty badań matematycznych, tworzące różne zbiory (przestrzenie), np. w trójwymiarowej przestrzeni euklidesowej punktem będzie uporządkowana trójka liczb rzeczywistych    W różnych działach matematyki występują punkty o specjalnych nazwach, jak np. punkt skupienia zbioru, punkt przegięcia, punkt regularny, punkt osobliwy, czy też punkt zerowy funkcji.

Geometria euklidesowa 
Pierwszą próbę opisania pojęcia punktu podjął Euklides stwierdzając: Punkt to jest to, co nie składa się z części (czego nie można rozłożyć na części). Dla Euklidesa punkt jest „miejscem” bez wymiarów, co oddał w swoich postulatach czy twierdzeniach, np. „dwie proste przecinają się w punkcie...”, „z punktu można zakreślić okrąg...”. Zwykle jednak słowa „punkt” używa się jedynie w odniesieniu do elementów przestrzeni euklidesowej lub innych przestrzeni geometrycznych (np. przestrzeń Riemanna, przestrzeń Łobaczewskiego, przestrzeń Minkowskiego).

Zobacz też 

 okrąg
 płaszczyzna
 prosta
 przestrzeń

Przypisy 

Geometria
Zabytek

Zabytek (); ich ogół: l. mn. zabytki ) syn. materialne dziedzictwo kulturowe () — wedle definicji konwencji haskiej o ochronie zabytków w razie konfliktu zbrojnego (tytuł niekiedy tłumaczony nieprawidłowo i niezgodnie z zakresem aktu jako konwencja haska o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego) oraz wedle definicji polskiej ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami — to w praktyce każdy obiekt dziedzictwa kultury materialnej.

Ponadto zabytkami niezgodnie z definicją prawną określa się niekiedy w żargonie nauk humanistycznych i sztuk artystycznych obiekty dziedzictwa kultury niematerialnej  (np. zabytek językowy, literacki, muzyki - przy czym starodruki, zabytkowe manuskrypty i materiały archiwalne zaliczane są do zabytków).

W Europie kwestie legalne związane z zabytkami są regulowane m.in. przez Kartę Wenecką.

Najważniejsze zabytki w skali światowej znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Międzynarodowym znakiem rozpoznawczym zabytków mającym je chronić w razie konfliktu zbrojnego jest tarcza skierowana ostrzem w dół, podzielona wzdłuż przekątnych na cztery pola, dwa błękitne i po bokach dwa białe (art. 16 Konwencji UNESCO o ochronie zabytków w razie konfliktu zbrojnego, podpisanej w Hadze 14 maja 1954 r. ()). Autorem  międzynarodowego znaku graficznego obiektów zabytkowych podlegających ochronie  jest Polak  Jan Zachwatowicz.
Za bezprawne użycie znaku w czasie działań zbrojnych grozi kara pozbawienia wolności do 3 lat (art. 126 § 2 Kodeksu karnego).

Zabytki w Polsce 

Według art. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zabytkiem jest nieruchomość (np. pojedynczy budynek, cmentarz, historyczny układ urbanistyczny lub krajobraz kulturowy) lub rzecz ruchoma (pot. antyk, np. dzieło sztuki użytkowej, obraz, rzeźba, pojazd zabytkowy, broń dawna), albo archeologiczne stanowisko lub znalezisko – np. artefakt), ich części lub zespoły rzeczy, które są dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowią świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, a których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na swoją wartość artystyczną, naukową lub historyczną. Obiekt spełniający ustawową definicję jest zabytkiem, nawet jeżeli fakt ten nie został potwierdzony przez odpowiedni organ (taką formą potwierdzenia może być np. wpis do rejestru zabytków).

Zobacz też 

 dobra kultury
 konserwacja zabytków
 pojazd zabytkowy
 National Historic Landmark
 Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Lista zabytków światowych UNESCO
 E. Charymska, Zabytki i dzieła sztuki, jako przedmioty ochrony, "De Securitate et Defensione. O Bezpieczeństwie i Obronności" 1(1)/2015, s. 31-46.
 Potrzeba i tradycja znakowania zabytków. Znak Błękitnej Tarczy na warszawskich zabytkach
 Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami ())
Poziom morza

Poziom morza – punkt położony na wysokości teoretycznie równej zeru, w miejscu, gdzie morze styka się z lądem. Przyjęty w geografii i kartografii przeciętny poziom morza jest średnią wszystkich poziomów morza, wynikających z jego wahań, wywołanych takimi zjawiskami, jak falowanie czy pływy. Pod uwagę należy też wziąć dłuższe cykle wahań poziomu morza: 19-letni cykl Metona i 223-miesięczny cykl saros.

W rzeczywistości ustalenie wartości średniego poziomu morza jest niezwykle trudne, np. średni poziom morza po pacyficznej stronie Kanału Panamskiego jest o 20 cm wyższy niż po stronie atlantyckiej. Przy wyznaczeniu poziomu morza trzeba też brać pod uwagę kształt elipsoidy (czy też geoidy), jaką jest Ziemia, oraz efekty wywołane lokalnymi anomaliami grawitacyjnymi. W dłuższym okresie średni poziom morza może zmienić się także na skutek globalnego ochłodzenia lub też globalnego ocieplenia, np. poprzez topnienie lądolodów.

W Polsce oraz większości byłych krajów bloku wschodniego, średni poziom morza wyznaczony jest w oparciu o wskazania mareografu w Kronsztadzie (Rosja, niedaleko Sankt Petersburga). Natomiast w Wielkiej Brytanii średni poziom morza wyznaczany jest na podstawie pomiarów wykonanych w Newquay w Kornwalii. W sumie w Europie poszczególne kraje w swoich lokalnych systemach wysokościowych wykorzystywały co najmniej 15 różnych mareografów.

Na oficjalnych polskich mapach morskich i innych publikacjach nautycznych (wydawanych przez BHMW) głębokości i wysokości są podane w metrach i zredukowane do średniego poziomu morza lub do układu wysokościowego Baltic Sea Datum 2000, wprowadzonego od 2021 r. na mapy morskie, tożsamego na obszarach polskich z układem wysokościowym PL-EVRF2007-NH.

Wysokość jakiegoś punktu względem poziomu morza to jego wysokość bezwzględna. Oznacza się ją skrótem n.p.m., czyli nad poziomem morza. Wysokości na terenach depresji, czyli położonych poniżej poziomu morza, oznacza się skrótem p.p.m. lub podaje jako wartość ujemną – np. brzeg Morza Martwego (w grudniu 2022):  lub 

Niektóre tak zwane „morza”, jak wspomniane wyżej Morze Martwe czy Morze Kaspijskie, są w rzeczywistości jeziorami, zatem żadne z nich nie jest używane do wyznaczania opisanego wyżej średniego poziomu morza.

Na innych planetach, gdzie brak pokrywy wodnej, „poziom morza”, wobec którego określa się wysokości pozostałych punktów, oblicza się jako średnią wysokości wszystkich punktów na powierzchni planety.

Zobacz też 

 zmienność poziomu morza

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 Raporty na temat zmian poziomu morza 

Topografia
Oceanografia
Wysokość bezwzględna

Wysokość bezwzględna – pionowa odległość (wysokość) danego punktu względem przyjętego punktu odniesienia, którym jest średni poziom morza. Wysokość bezwzględna oznaczana jest skrótem n.p.m., czyli nad poziomem morza.

W niektórych krajach wysokość tego samego punktu może się nieznacznie różnić, ze względu na przyjęte różne krajowe systemy odniesienia, w których poziom morza obliczany jest na podstawie wskazań różnych mareografów. Rosyjskie, później zaś i polskie mapy używają wskazań mareografu w Kronsztadzie, austro-węgierskie – mareografu w Trieście, holenderskie – mareografu w Amsterdamie, niemieckie – znaku na elewacji w kościele w Wallenhorst, francuskie – mareografu w Marsylii, a włoskie i szwajcarskie – mareografu w Genui.

Kartografia
Topografia
Hebe

Hebe – planetoida o numerze katalogowym 6
 Hebe – w mitologii greckiej bogini i uosobienie młodości
 hebe (Hebe) – rodzaj roślin z rodziny trędownikowatych
  – nazwa pięciu okrętów Royal Navy
 Hebe – sieć sklepów drogeryjnych
Halny

Halny – typ wiatru
 Halny – polski szybowiec SZD-40
 „Halny” – pseudonim Józefa Kurka, żołnierza AK
 „Halny” – pseudonim Franciszka Niepokólczyckiego, żołnierza AK
 „Halny” – pseudonim Zdzisława Rachtana, żołnierza AK
 Halny – polski film dokumentalny
 Halny – Akademicki Klub Górski
 Halny – nazwa projektu elektrycznego zespołu trakcyjnego typu 14WE produkowanego przez Newag
 „Halny” – polski kuter ratowniczy typu R-17 (1973-1997)

Zobacz też 
 Płochacz halny – gatunek ptaka
 Jaskier halny – roślina z rodziny jaskrowatych
 Halny Potok – potok w słowackich Tatrach
 Dolina Halna – dolina w słowackich Tatrach
Klechda

Klechda – podanie ludowe wiążące się z miejscowymi wierzeniami, obyczajowością i tradycjami kulturalnymi.

Zazwyczaj opowiada o legendarnej przeszłości regionu, niezwykłych wydarzeniach i postaciach czy osobliwościach krajobrazu. Choć jest spokrewniona z baśnią, jest jednak silniej osadzona w realiach społeczno-obyczajowych regionu, a mniej fantastyczna.

Nazwa „klechda” pojawiła się po raz pierwszy w wydanym w 1837 roku przez K. W. Wóycickiego zbiorze Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi.

Osoba zajmująca się opowiadaniem lub wymyślaniem klechd to klechdarz.

Bibliografia 
 POLSKA BAJKA LUDOWA, słownik pod redakcją Violetty Wróblewskiej
Gatunki literackie
Wenedyk

Wenedyk – język sztuczny typu naturalistycznego, stworzony przez holenderskiego tłumacza i lingwistę Jana van Steenbergena. Celem jego powstania było pokazanie, jak mógłby wyglądać język polski będąc językiem romańskim, a nie słowiańskim (lub gdyby język włoski wyglądał i brzmiał jak po polsku). Wenedyk przeszedł przez te same zmiany z łaciny ludowej co polski z prasłowiańskiego; wskutek tego słownictwo i morfologia są przeważnie romańskie, natomiast fonologia, ortografia i składnia polskie.
Wenedyk odgrywa rolę w historii alternatywnej Ill Bethisad, w której jest jednym z języków Rzeczypospolitej Dwóch Koron. Jest to alternatywa Polski, której nie spotkały rozbiory za czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, i dwa narody dalej istnieją jako jeden kraj.

Przykład (Ojcze nasz) 
 Potrze nostry, ki jesz en czałór, sąciewkaty si twej numię. 
 Owień twej rzeń. 
 Foca si twa włątać, komód en czału szyk i sur cierze. 
 Da nów odzej nostry pań kocidzany. 
 I dziemieć nów nostrze dziewta, komód i nu dziemiećmy swór dziewtorzór. 
 I nie endycz nosz en ciętaceń, uta liwra nosz dzie mału. Amen.

Przypisy

Bibliografia 
 Tilman Berger, Vom Erfinden Slavischer Sprachen. M. Okuka & U. Schweier, red., Germano-Slavistische Beiträge. Festschrift für P. Rehder zum 65. Geburtstag, Monachium 2004, str. 19–28.
 Michał Foerster, Wariacje literackie: o językach. Esensja, nr. 07/2008 (LXXIX), sierpień-wrzesień 2008.
 Dorota Gut, : Now@ Mow@. Wiedza i Życie, luty 2004.
 Jan Havliš, "Výlet do Conlangey". Interkom, 2008/3 (243), str. 17-21.
 Gordana Knežević, "Slovianski bez muke". Reader’s Digest Srbija, czerwiec 2010, str. 13-15.
 
 Stefan Michael Newerkla, "Auf den Spuren des ř in den slawischen Sprachen und rund um den Globus". Johannes Reinhart & Tilmann Reuther, red., Ethnoslavica: Festschrift für Herrn Univ. Prof. Dr. Gerhard Neweklowsky zum 65. Geburtstag; Beiträge des internationalen Symposiums des Instituts für Slawistik der Universität Klagenfurt in Zusammenarbeit mit dem Institut für Slawistik der Universität Wien, Klagenfurt, 7.-8. April 2006, Monachium-Wiedeń: Otto Sagner, 2006, str. 212.
 Jan Oliva, Virtuální vlasnictví (diplomová práce), Hradec Králové 2006, str. 6.
 Paul J.J. Payack, A Million Words and Counting: How Global English Is Rewriting the World, 2008, str. 193.
 Ziemowit Szczerek, Świat, gdzie Polska nie jest Polską. Interia.pl, 26 września 2008 r.
 Romance glossary

Linki zewnętrzne 
 Lęgwa wenedka 
 Rzeczpospolita Dwóch Koron 

Języki sztuczne
Ill Bethisad
National Endowment for Democracy

National Endowment for Democracy (NED) – amerykańska, prywatna fundacja non-profit, której celem jest wzmacnianie demokratycznych instytucji na całym świecie. Organizacja ta została założona w 1983 roku i w większości jest finansowana przez rząd Stanów Zjednoczonych. Dorocznie NED przekazuje ponad 1600 grantów na wsparcie prodemokratycznych projektów w ponad 90 krajach. Wspiera również Journal of Democracy, Światowy Ruch na rzecz Demokracji (ang. World Movement for Democracy), International Forum for Democratic Studies, the Reagan–Fascell Fellowship Program. 

W Polsce znana jest jako „Narodowy Fundusz Wspierania Demokracji” lub „Narodowy Fundusz na rzecz Demokracji”.

Zobacz też 
 American Enterprise Institute
 Project for the New American Century
 Council on Foreign Relations
 Ford Foundation

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Think tanki w Stanach Zjednoczonych
Organizacje non-profit
Astygmatyzm (wada wzroku)

Astygmatyzm lub niezborność () – wada wzroku (soczewki lub rogówki oka) cechująca się zaburzoną symetrią obrotową oka. Elementy optyczne miarowego oka są symetryczne względem jego osi. Jeżeli oko ma większą szerokość niż wysokość, to soczewka i rogówka zamiast skupiać światło w okrągłym obszarze siatkówki, będzie tworzyć obraz rozmazany w jednym z kierunków. Pacjent z astygmatyzmem będzie widział obraz nieostro w pewnych obszarach pola widzenia z każdej odległości. Nawet dobre szkła nie są w stanie w pełni skorygować astygmatyzmu i dlatego osoba z astygmatyzmem ma problemy z wykorzystaniem przyrządów optycznych.

Wyróżnia się astygmatyzm (ze względu na wzajemne ułożenie osi astygmatycznych):
 regularny – oku można przypisać dwie prostopadłe osie optyczne, wadę można skorygować okularami ze szkłami cylindrycznymi.
 niezborność niezłożona () – jedna z osi przejawia nadwzroczność lub krótkowzroczność
 niezborność złożona () – nadwzroczność lub krótkowzroczność wraz z niezbornością
 niezborność mieszana () – jedna z osi przejawia nadwzroczność a prostopadła do niej krótkowzroczność
 niezborność prosta () – oś optyczna pionowa załamuje silniej niż pozioma
 niezborność odwrotna () – oś optyczna pozioma załamuje silniej niż pionowa
 niezborność skośna () – główne osie optyczne nie są umieszczone pionowo i poziomo
 nieregularny – oko posiada osie optyczne nieprostopadłe, w związku z tym nie ma możliwości korekcji okularami a jedynie soczewkami kontaktowymi.

Zobacz też 
 dalekowzroczność
 krótkowzroczność
 okulistyka
 optometria
 ślepota barw

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Choroby oczu
Nadwzroczność

Nadwzroczność (), dalekowzroczność, hipermetropia – druga, obok krótkowzroczności, najczęściej spotykana wada refrakcyjna wzroku. Jest wynikiem zbyt małych rozmiarów przednio-tylnych oka (zbyt krótką gałką oczną) w stosunku do jego siły łamiącej lub niewystarczającą siłą łamiącą układu optycznego oka (np. zbyt płaską rogówką) w stosunku do jego długości.

Oko miarowe, to takie, które bez żadnego napięcia mięśni ocznych, a więc bez akomodacji, skupia równoległe promienie światła dokładnie na siatkówce, czyli dla obiektu nieskończenie odległego na siatkówce pojawi się jego ostry obraz. Inaczej jest w oku nadwzrocznym. Jeśli dalekowidz nie napnie mięśni ocznych, tzn. nie użyje akomodacji, to równoległe promienie ogniskowane są za siatkówką. Aby ostro widzieć przedmioty odległe, dalekowidz musi akomodować, a chcąc widzieć ostro przedmioty z bliska, musi akomodować jeszcze mocniej. Stałe napięcie akomodacji może prowadzić do zaburzeń w całym układzie mięśniowym oka, łącznie z zezem. Zakres ostrego widzenia zależy od wielkości wady i amplitudy akomodacji, która zmniejsza się z wiekiem.

Do korekcji nadwzroczności stosuje się okulary korekcyjne lub soczewki kontaktowe. Są to soczewki skupiające. Ich moc optyczną podaje się w dioptriach dodając znak plus. Istnieją też metody chirurgiczne.

Nadwzroczność utajona 
U osób po 40 roku życia amplituda akomodacji spada do 2,5-3 dioptrii i można nią najwyżej skompensować do dali nadwzroczność o takiej właśnie liczbie dioptrii, ale wtedy brakuje już dodatkowej mocy optycznej aby ostro widzieć „do bliży”. Jednak u dzieci elastyczność soczewek jest tak wielka, że przekłada się ona na amplitudę akomodacji powyżej 14 dioptrii. Można nią skompensować nadwzroczność rzędu 11 dioptrii, oraz 3 dodatkowe dioptrie, żeby ostro widzieć „do bliży”, a więc w całym zakresie.

Nadwzroczność starcza 
W miarę starzenia się współczynnik załamania światła przez rogówkę i ciało szkliste zmniejsza się typowo o 1,5 dioptrii w 70. roku życia i o 2,5 dioptrii w 80. roku życia. Jednak krótkowidz akurat na tym zyskuje, a może nawet dojść do naturalnej kompensacji krótkowzroczności (przy wadach – odpowiednio – minus 1,5 i minus 2,5 dioptrii).

Przypisy 

Choroby oczu
Mur pruski

Mur pruski – rodzaj ściany szkieletowej, inaczej ryglowej, ramowej lub fachówki (z niem. Fachwerk), wypełnionej murem z cegły, często mylona z szachulcem, czyli ścianą szkieletową z wypełnieniem gliniano-słomianym lub gliniano-trzcinowym. Jego konstrukcja drewniana jest widoczna, często impregnowana i może być traktowana także jako element dekoracyjny. Ceglane pola elewacji, zwykle już w trakcie użytkowania budynku, mogły ulegać tynkowaniu i bieleniu, co nadawało im pozorny wygląd bielonej elewacji szachulcowej.

Historia 
Mur pruski w Polsce znany jest od średniowiecza i często był spotykany w miastach, zamkach, kościołach. W XVII-wiecznych ilustracjach pojawia się określenie o domach „budowanych na sposób pruski”. Rozpowszechnił w XIX w. na terenach ówcześnie należących do Prus (stąd potoczna nazwa „mur pruski”), co badacze wiążą ze sprzyjającym temu prawem i zaleceniami administracyjnymi pruskiego rządu. Nie bez znaczenia była w owym czasie powszechna i łatwa dostępność gliny, jako materiału budulcowego, w stosunku do znacznie mniejszej (lub elitarnej) dostępności innych materiałów budulcowych (drewno czy łatwy w obróbce kamień).

Występowanie 
Budownictwo ryglowe stosowane było w budownictwie mieszkalnym i gospodarczym głównie w Europie Północnej, w Anglii, Niemczech, Francji, Holandii, Belgii, Danii i Szwecji.

W Polsce budowle z muru pruskiego występują na Śląsku, w zachodniej i północno-wschodniej Polsce, na Kaszubach (zabytkowe zabudowania w Swołowie i na Helu, w Łęgowie) czy Warmii i Mazurach.

Konstrukcja 
Elementy ściany ryglowej to:
 podwalina – belka oparta na całej długości na fundamencie i zakotwiona w nim. Podwaliny łączy się na długości na nakładkę. Od wilgoci zawartej w gruncie drewno chroni się izolacją poziomą z papy.
 oczep – górna belka zamykająca ścianę, przejmuje obciążenia od belek stropowych lub krokwi dachowych.
 słupki – w rozstawie ok. 1,0–1,5 m. Słupki połączone są z podwaliną i oczepem na czopy.
 zastrzały – ukośne belki w skrajnych polach przenoszące siły parcia wiatru i zapewniające stateczność budynku. Z podwaliną i oczepem łączy się je na wręby.
 rygle (rozwory) – elementy dzielące pola między słupami i ograniczające otwory okienne i drzwiowe. Ich zadaniem jest przejęcie obciążenia od wypełnienia i przekazanie go na słupki. Rygle ze słupkami łączy się na wręby ukośne, a z zastrzałami – na czopy.

Typologia 
W Polsce wyróżnia się kilka typów domów szachulcowo-ryglowych:
 dolnośląski
 kaszubski
 lubuski
 łużycki
 sudecki
 wielkopolski

Galeria

Zobacz też 
 złącza ciesielskie
 szachulec

Przypisy 

Konstrukcje drewniane
Alexander Mackenzie

Alexander Mackenzie (1755-1820) – podróżnik i odkrywca
 Alexander Mackenzie (1822-1892) – premier Kanady
 Alexander Mackenzie (1847-1935) – kompozytor szkocki
John Abbott

John Joseph Caldwell Abbott (ur. 12 marca 1821, zm. 30 października 1893) – premier Kanady w latach od 1891 do 1892 z ramienia Partii Konserwatywnej.

Życiorys 
Urodził się w St. Andrews w Quebecu – był pierwszym premierem urodzonym w Kanadzie. Abbott był żonaty z Mary Bethune, z którą miał czworo dzieci. W 1854 otrzymał dyplom prawnika Uniwersytetu McGilla, po czym założył znane biuro adwokackie. Z czasem stał się liderem angielskiej społeczności w Montrealu, by później zostać burmistrzem tego miasta.

Będąc wielokrotnie wybieranym do Izby Gmin Parlamentu Kanady, w 1887 został nominowany senatorem. Znany ze swych administracyjnych zdolności, wkrótce znalazł swoje miejsce w gabinecie premiera Johna Macdonalda, by awansować do rangi jego nieformalnego zastępcy. Nie było więc niespodzianką, że po śmierci Macdonalda to on przejął przywództwo w Partii Konserwatywnej, a co za tym idzie objął fotel Premiera Kanady. W czasie swego krótkiego urzędowania skupił się na porządkowaniu spraw rządowych pozostawionych przez Macdonalda w nieładzie. Wskutek pogarszającego się stanu zdrowia zrezygnował z pełnienia swych funkcji. Zmarł po niecałym roku. Został pochowany na cmentarzu Mount Royal.

Linki zewnętrzne 
 

Odznaczeni Orderem św. Michała i św. Jerzego
Urodzeni w 1821
Kanadyjscy wolnomularze
Zmarli w 1893
Premierzy Kanady
John Thompson

John Sparrow David Thompson (ur. 10 listopada 1845 w Halifaksie, zm. 12 grudnia 1894 w Windsorze) – premier Kanady w latach 1892–1894 z ramienia Partii Konserwatywnej.

Życiorys 
Urodził się w Halifaksie w Nowej Szkocji. Żonaty był z Annie Affel, która urodziła mu dziewięcioro dzieci, z czego dwóch synów i trzy córki dożyli wieku dorosłego. Zanim zaangażował się w politykę, Thompson był prawnikiem praktykującym w rodzinnym Halifax.

Swoją karierę polityczną zapoczątkował jako premier Nowej Szkocji, by następnie wejść w skład Sądu Najwyższego Nowej Szkocji – Nova Scotia Supreme Court. W 1855 John Macdonald zaprosił go do udziału w swym gabinecie. Wkrótce po tym stał się jednym z najbardziej prominentnych polityków konserwatywnych. Po śmierci Macdonalda, choć był faworytem do objęcia stanowiska premiera, przeszkodziło mu w tym jego katolickie wyznanie. Dopiero po przejściu na emeryturę Johna Abbotta objął kierownictwo rządu. Funkcję premiera sprawował przez dwa lata do czasu przedwczesnej śmierci. Zmarł w Londynie w Anglii w czasie wizyty u królowej z okazji przyjęcia go do rady tronowej. Pochowano go w rodzinnym Halifaksie.

Największą zasługą Johna Thompsona jako premiera było stworzenie pierwszego kanadyjskiego kodeksu karnego Criminal Code of Canada.

Bibliografia 
 

Premierzy Kanady
Odznaczeni Orderem św. Michała i św. Jerzego
Ludzie urodzeni w Halifaksie (Kanada)
Urodzeni w 1845
Zmarli w 1894
Uwe Schmidt

Uwe Schmidt znany jako Atom Heart, Geeez ‘N’ Gosh, lb, Lassigue Bendthaus, Lisa Carbon Trio, Dos Tracks (ur. 1968 we Frankfurcie nad Menem) – niemiecki muzyk związany z muzyką elektroniczną, a głównie z jej stylami techno, ambient i elektroniczny jazz. Podobnie jak wielu innych artystów tego kręgu Uwe Schmidt wydał dużą liczbę albumów (liczoną w setki) zarówno samodzielnie, pod licznymi pseudonimami, jak i w ramach współpracy z innymi muzykami.

Do najważniejszych w jego dorobku należały:

Jako Atom Heart:
 1993 Datacide II
 1993 Coeur Atomique
 1994 Orange
 1994 Live at Sel I/S/C
 1994 +N –
 1994 Dots
 1994 Softcore
 1995 Aerial Service Area
 1995 VSVN
 1995 Mu
 1995 Semiacoustic Nature
 1995 Silver Sound 60
 1995 Bass
 1995 Real Intelligence
 1996 Machine Paisley
 1996 Hat
 1996 Brown
 1996 Apart
 1997 Gran Baile Con...Señor Coconut
 1997 Digital Superimposing
 1998 Schnittstelle

Jako Geeez ‘N’ Gosh:
 2000 My Life With Jesus
 2002 Nobody Knows

Jako lb:
 2000 Pop Artificielle

Jako Lassigue Bendthaus:
 1992 Binary
 1992 Cloned
 1994 Render
 1995 Matter

Jako Lisa Carbon Trio:
 1993 Experimental Post Techno Swing
 1995 Polyester
 1997 Trio de Janeiro

Jako Dos Tracks:

 2002
 2002 Dos Tracks

Obecnie Uwe Schmidt tworzy muzykę na nowym instrumencie Tenori-On.

Ludzie urodzeni we Frankfurcie nad Menem
Niemieccy muzycy ambientowi
Twórcy IDM
Urodzeni w 1968
Obyczaj

Obyczaj – forma zachowania powszechnie przyjęta w danej zbiorowości społecznej i poparta uznawaną w niej tradycją.

Obyczaj jest elementem kontroli społecznej, stąd jego naruszenie powoduje zazwyczaj negatywną reakcję ze strony grupy. Obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie i ulegają zmianom bardzo powoli. Ogół obyczajów w danej zbiorowości tworzy jej obyczajowość.

Cechy obyczajów:
 obyczaj jest elementarnym pojęciem wszystkich współczesnych nauk społecznych
 obyczaje są ściśle związane z systemem wartości, które są wyznawane i praktykowane przez daną grupę społeczną (kulturową)
 obyczaje regulują szeroki zakres spraw o istotnym znaczeniu społecznym, które pozostają poza sferą obowiązywania prawa
 obyczaje opierają się na tradycji
 obyczaje są pochodną procesu akulturacji
 obyczaje są elementem kontroli społecznej
 obyczaje są sankcjonowane przez różne odmiany presji społecznych
 obyczaje cechuje regularność
 obyczaje są elementem składowym procesu socjalizacji jednostki
 ogół obyczajów określa ogólną obyczajowość (mentalność) grupy

Zobacz też 

 norma społeczna
 obrzęd
 prawo zwyczajowe
 rytuał
 tradycja
 zwyczaj

Linki zewnętrzne 
 Opis obyczajów za panowania Augusta III

Socjologia kultury
Zwyczaj

Zwyczaj – w języku popularnym określenie to funkcjonuje jako synonim słowa „obyczaj”, jednak w niektórych naukach (np. w socjologii) terminom tym nadaje się różne znaczenie.

Dla socjologa termin „zwyczaj” oznacza ustalony w zbiorowości sposób zachowania się (jest w skali zbiorowej odpowiednikiem indywidualnego nawyku), jego istnienie jest oparte na tradycji, ma charakter nieuświadomionego naśladownictwa tego, co robią inni członkowie. Zwyczaj różni się od mody o wiele większą trwałością, natomiast od obyczaju tym, że jego nieprzestrzeganie nie niesie dla członka grupy żadnych negatywnych konsekwencji. Przykładem obyczaju jest następujące zachowanie: mężczyźni będący katolikami zdejmują nakrycie głowy przed wejściem do kościoła. Niedostosowanie się do tego wymogu spowodowałoby negatywną reakcję ze strony grupy. Przykładem zwyczaju w tej samej społeczności jest natomiast przychodzenie do kościoła niektórych kobiet (szczególnie starszych) w odświętnych chustach, jednak niezałożenie chusty nie będzie postrzegane przez współwyznawców jako coś nagannego.
 
Dla prawników zwyczaj jest jedną z form powstania norm prawnych oraz źródłem prawa zwyczajowego, polegającego na tym, że odpowiedni organ państwowy rozstrzyga rozpatrywaną sprawę na podstawie zwyczaju przyjętego w danym społeczeństwie i sankcjonuje go przymusem państwowym. W prawie międzynarodowym olbrzymie znaczenie wciąż ma zwyczaj międzynarodowy.

Zwyczaj można także rozumieć jako odrębny od prawa, mody i moralności system aksjonormatywny, czyli system norm i wartości. Niektóre zwyczaje mogą być powszechne w danym kręgu kulturowym, inne w konkretnych narodach, w mniejszych regionach lub przysługiwać mogą pewnym jednostkom lub związane mogą być z pełnieniem danej roli społecznej.

Zobacz też 

 tradycja
 norma społeczna
 savoir-vivre
 zwyczaj międzynarodowy
 zwyczaj językowy
 zwyczaj prawny

Bibliografia 
 Gajda Jan, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie do wiedzy o kulturze, Toruń 2004.

 
Socjologia kultury
Nawyk

Nawyk – w terminologii psychologii zautomatyzowana czynność (sposób zachowania, reagowania), którą nabywa się w wyniku ćwiczenia (głównie przez powtarzanie).

Nawyk zautomatyzowany to wyuczony składnik zachowania się jednostki utworzony przez świadome uczenie się, poprzez z góry zamierzone ustalenie i automatyzację czynności pierwotnie nieautomatyzowanej. W glottodydaktyce tego rodzaju nawyki oprócz wspomnianego terminu nazywane są także: nawykami świadomymi (szkoła rosyjska) i nawykami generatywnymi (szkoła amerykańska)

W socjologii nawyk oznacza rutynowe, pozbawione refleksji działanie społeczne będące podstawą ładu społecznego. Zespół działań mających formę nawyków tworzyć może jednostkowe lub grupowe zwyczaje.

Nawyki dzieli się na ruchowe, językowe, myślowe i poznawcze.

Psychologowie i eksperci w dziedzinie behawioryzmu twierdzą, że wprowadzenie nowego nawyku w życie trwa około 20 do 70 dni. W praktyce często wskazywany jest okres 30 dni.

Przypisy 

Podstawowe pojęcia socjologiczne
Behawioryzm
Coaching i szkolenia
Katolik

katolik – wyznawca katolicyzmu
 Katolik – czasopismo wydawane w latach 1868-1931, najpierw w Chełmie koło Bydgoszczy, a od 1869 roku w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów) i Bytomiu.

Zobacz też 
 Elżbieta Katolik – polska lekkoatletka
Pinocytoza

Pinocytoza – rodzaj endocytozy, sposób odżywiania wielu ameb (Amoeba), orzęsków (Ciliata) oraz wiciowców (Flagellata). Występuje także w niektórych tkankach organizmów wielokomórkowych. Polega na pobieraniu ze środowiska płynu z rozpuszczonymi w nim substancjami pokarmowymi (np. białkami lub tłuszczami). Wskutek działania kompleksów klatryny dochodzi do wpuklenia błony komórkowej, wskutek czego powstają kanaliki pinocytarne, z których każdy zakończony jest pęcherzykiem pinocytarnym. Pęcherzyk ten odrywa się od błony i przemieszcza w głąb cytoplazmy, a następnie w całości trawione (włącznie z błoną) przy udziale lizosomów.

Zobacz też 
 fagocytoza

Przypisy 

Transport pęcherzykowy
Handszpak

Handszpak – drewniany lub metalowy drążek długości 1–2 metrów służący do wprawiania w ruch urządzeń znajdujących się na statku żaglowym. Handszpaki obsługiwane są za pomocą rąk i działają na zasadzie dźwigni.

Dawniej handszpaki służyły głównie do obsługi wielkich kabestanów, przy których pracowało kilku do kilkudziesięciu marynarzy.

Dziś używane są najczęściej jako awaryjne, a czasami główne źródło energii dla takich urządzeń jak winda kotwiczna lub pompa zęzowa. Ich pierwotna rola, polegająca na obracaniu kabestanu, praktycznie przeminęła.

Bibliografia 
 

Żeglarstwo
Telewizja informacyjna

Telewizja informacyjna – wyspecjalizowany kanał telewizyjny, nadający programy informacyjne całą dobę. Serwisy informacyjne o bieżących wydarzeniach nadawane są zazwyczaj co pół godziny. Między nimi prezentowane są programy publicystyczne, analizy rynków finansowych, krótkie reportaże itp.

Całodobowy kanał informacyjny to najdroższy produkt telewizyjny. Spośród kilkunastu tego typu programów na świecie w 2001 roku, strat nie przyniosła jedynie amerykańska telewizja o charakterze globalnym CNN, choć ona też przeżywała w tamtym okresie trudności finansowe. Miesięczne koszty emisji takiego kanału jak polski TVN24 w 2001 roku wynosiły blisko 86 mln złotych (20 mln USD).

W Europie kanały informacyjne uruchamiane są przez telewizje publiczne, w ramach misji tego typu nadawcy (np. BBC, RAI), lub stacje z największymi udziałami w lokalnym rynku, np. francuskie TF1 i Canal Plus.

Polska 
Kiedy startował kanał TVN24 miał być finansowany z opłat wnoszonych przez platformę cyfrową oraz operatorów kablowych oraz środków pozyskiwanych z reklam. Reklamodawcami miały być przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe i banki, dla których kanały informacyjne są strategicznym partnerem. W 2001 roku szefowie telewizji TVN przewidywali, że startujący kanał TVN24 nie będzie przynosił dochodów przez okres 4–5 lat; jednak przyniesienie zysków w 6. roku działalności nie udało się nigdy wcześniej żadnemu kanałowi informacyjnemu.

 Grupa TVN Discovery
 TVN24
 TVN24 BiS

 Telewizja Polsat
 Polsat News 
 Polsat News 2
 Wydarzenia 24

 Telewizja Polska
 TVP Info

 MWE Networks
 Biznes24

 Pozostałe
 Telewizja Republika
 wPolsce.pl
 Echo24
 News24

Zobacz też 

 Breaking news
 Newsroom

Przypisy 

Dziennikarstwo
Neutron termiczny

Neutrony termiczne – neutrony o energii kinetycznej porównywalnej z energią ruchu cieplnego w temperaturze zbliżonej do pokojowej T = 295 K, jest to energia równa
 
gdzie:
  – temperatura neutronu,
  – stała Boltzmanna.

Temperaturę neutronu można powiązać z jego wektorem falowym, poprzez związek wektora falowego z pędem. Otrzyma się wówczas wzór:
 
gdzie:
  – (h kreślone) zredukowana stała Plancka,
  – długość wektora falowego neutronu,
  – masa neutronu.

Neutron termiczny w przybliżeniu ma energię 25 meV, prędkość 2,2 km/s, długość fali 1,8 Å i temperaturę 20 °C.

Najważniejszym zastosowaniem neutronów termicznych jest udział w reakcji rozszczepiania jąder uranu. Przekrój czynny na rozszczepienie izotopu uranu 235U ma strukturę rezonansową, a jego maksimum występuje dla energii neutronu 0,025 eV, gdzie wartość przekroju wynosi 577 b.

Neutrony emitowane po rozszczepieniu jąder uranu mają zbyt duże energie, by powodować reakcje łańcuchowe. Aby je spowolnić do około 0,025 eV (2,2 km/s) stosuje się tzw. moderator, czyli ośrodek materialny, przez który przechodzą neutrony i ulegają moderacji. Moderacja polega na dostosowaniu temperatury (ustaleniu równowagi termodynamicznej poprzez zderzenia elastyczne neutronów z jądrami moderatora) neutronów do temperatury moderatora. Moderatorem neutronów termicznych jest najczęściej woda destylowana będąca w obiegu zamkniętym, która schładzana jest na zewnątrz reaktora poprzez chłodnie kominowe.

Neutronów termicznych używa się głównie do badań ciała stałego. Badania te polegają na wykorzystaniu zjawiska dyfrakcji neutronów na sieci krystalicznej badanej substancji.

Długość fali neutronu termicznego porównywalna jest z odległościami międzyatomowymi w substancji. Dzięki temu, neutrony bardzo dobrze nadają się do badania struktur krystalicznych i, z racji tego, że neutron posiada moment magnetyczny, struktur magnetycznych.

Energia kinetyczna neutronu termicznego porównywalna jest z energiami elementarnych wzbudzeń sieci krystalicznej (fononów) i sieci magnetycznej (magnonów). Dzięki rozpraszaniu nieelastycznemu neutronów, można badać kreację i anihilację fononów i magnonów, przez co zyskuje się wiedzę o własnościach badanego materiału.

Zobacz 
 detekcja neutronów
 neutron zimny
 neutron
 neutrony epitermiczne
 neutrony prędkie

Neutron
Leif Eriksson

Leif Eriksson, Leif Szczęśliwy, isl. Leifur Eiríksson, norw. Leiv Eiriksson (ur. ok. 975, zm. ok. 1020) – wiking, syn Eryka Rudego, islandzkiego banity i założyciela normańskich osad na Grenlandii.

Życiorys 
Przeszedł na chrześcijaństwo w Norwegii, w czasie gdy czyniło tak wielu Normanów. Kiedy wrócił do Grenlandii, usłyszał o nieznanym lądzie na zachodzie, odkrytym przez Bjarniego Herjólfssona.

Saga o Grenlandczykach (Grænlendinga saga) mówi, że około roku 1002 Leif wyruszył na zachód szlakiem Bjarniego. Pierwszy ląd, który napotkał, był pokryty kamiennymi płytami (isl. hellur), dlatego nazwał go Helluland (Kraina Kamieni). Była to prawdopodobnie Ziemia Baffina. Następnie dopłynął do lesistego lądu z piaszczystymi plażami, który nazwał Markland (Kraina Lasów) – przypuszczalnie Labrador.

Kiedy żeglarze odkryli kolejną ziemię, Leif wraz z załogą zszedł na ląd i wybudował kilka domów. Miejsce wydawało się odpowiednie do zamieszkania – w rzekach roiło się od łososi, a klimat był łagodny. Odkrywcy pozostali tam przez zimę.

Saga wspomina, że mężczyzna imieniem Tyrkir, Niemiec, znalazł w lesie winogrona, dlatego też Leif nazwał ten kraj Winlandia. W drodze powrotnej Leif uratował normańskich rozbitków, którzy nazwali go Leifem Szczęśliwym.

Kwestią sporną jest lokalizacja Vinlandu. Wielu uważa, że odkryta w latach sześćdziesiątych XX wieku wikińska osada w L'Anse aux Meadows na Nowej Fundlandii była kolonią Leifa, jednak inni są zdania, iż musiała ona znajdować się bardziej na południe, ponieważ winorośli nie spotyka się na północ od Rzeki Świętego Wawrzyńca.

Inna saga – Saga o Eryku Rudym, mówi, że Leif faktycznie odkrył Amerykę, po powrocie z Norwegii do Grenlandii około roku 1000, jednak nie osiedlił się na niej. Mimo wszystko Saga o Grenlandczykach jest uważana za bardziej wiarygodną.

Kultura współczesna 
Nazwę Leifur Eiríksson nosi obecnie terminal na lotnisku w Keflavíku na Islandii. Nazwę Leiv Eiriksson nosi również jedna z norweskich platform wiertniczych.

Dzień Leifa Erikssona 
Corocznie, 9 października obchodzony jest w Stanach Zjednoczonych Dzień Leifa Erikssona.

Popkultura 
Postać wzorowana na Leifie Erikssonie, o tym samym imieniu i nazwisku, występuje w mandze Saga winlandzka.

Leif Eriksson jest głównym bohaterem serialu Netflixa - Vikings: Valhalla (2022), będącym sequelem serialu Vikings (2013) stworzonym przez Michaela Hirsta.

Bibliografia 

 Leif Ericson Homepage (ang.)

Islandzcy podróżnicy i odkrywcy
Islandzcy żeglarze
Podróżnicy i odkrywcy XI wieku
Wikingowie
Urodzeni w X wieku
Zmarli w XI wieku