alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Llandyfaelog

Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llandyfaelog Tre'r-graig.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llandyfaelog. Saif ar y briffordd A484 rhwng Cydweli a Chaerfyrddin gerllaw Afon Gwendraeth Fach.  Enwir y pentref ar ôl Sant Tyfaelog.

Heblaw am bentref Llandyfaelog ei hun, mae'r Gymuned yn cynnwys Cwm-ffrwd, Glanmorlais, Idole, Pentrepoeth, Croesyceiliog, Bancycapel a Cloigyn. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y Gymuned boblogaeth o 1,272 gyda 71.88% ohonynt yn siarad Cymraeg.

Cynrychiolir Llandyfaelog yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Gymunedol Llandyfaelog
 Llandyfaelog.com 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Meidrim

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Meidrim (weithiau Meidrym). Saif ar gyffordd y B4299 a'r B4298, ychydig i'r gogledd o Sanclêr ac wyth milltir i'r gorllewin o dref Caerfyrddin.  Mae'r boblogaeth tua 603, a cheir yno ysgol, dwy dafarn, eglwys a chapel.  Codwyd y pentref mewn man lle’r oedd modd pontio Afon Dewi Fawr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Gymunedol Meidrim

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pencarreg

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Pencarreg. Saif ar lan ddeheuol Afon Teifi, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanybydder, ar y briffordd A485 rhwng Llanybydder a Llanbedr Pont Steffan. Mae'r eglwys wedi ei hadeiladu ar graig uwchben y pentref, a saif Llyn Pencarreg gerllaw. I'r dwyrain cyfyd llethrau Mynydd Pencarreg.

Bu Gwynfor Evans yn byw yn Nhalar Wen yma am rai blynyddoedd, a bu farw yno yn 2005 (). Mae'r gymuned yn cynnwys pentref Cwmann.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Codex Ambrosianus

Enw a roddir ar gyfres o bump llawysgrif a ysgrifennwyd yn y 6ed a'r 7g gan amryw o lawiau ac mewn sawl gwyddor yw'r Codex Ambrosianus. Mae'r llawygrifau hyn yn cynnwys detholiad o adnodau a phennodau o'r Hen Destament Apocryffaidd (Llyfr Nehemiah) a'r Testament Newydd (yn cynnwys rhannau o'r Efengylau a'r Epistolau), ynghyd â rhai sylwebau diweddarach a adwaenir fel y Skeireinau.

Testunau
Mae'r Codex Ambrosianus yn cynnwys pum llawysgrif a adwaenir fel Codex Ambrosianus A, Codex Ambrosianus B, Codex Ambrosianus C, Codex Ambrosianus D a Codex Ambrosianus E. Cedwir Codex Ambrosianus A, B ac C yn y Biblioteca Ambrosiana ym Milan, yr Eidal.

Mae Codex Ambrosianus A yn cynnwys rhannau o Lythyrau'r Apostolion a'r Calendar Gothig. Ceir ynddo 204 tudalen, 190 yn ddarllenadwy, 2 yn anarllenadwy a 12 yn wag.

Yn Codex Ambrosianus B ceir rhannau o'r Epistolau ar 156 tudalen, 2 ohonynt yn wag. Ysgrifennwyd y Codex Ambrosianus B.21 yn ysgrifen Syriac. Mae'n cynnwys llyfrau'r Apocrypha, Llyfrau 4 Ezra, Ail Lyfr Baruch, Trydydd a Pedwerydd Lyfr y Macabeaid, a rhan o lyfr Josephus am y  Macabeaid.

Dim ond dwy ddalen a geir yn Codex Ambrosianus C sy'n cynnwys darnau o'r  Efengyl yn ôl Mathew.

Cyfeiriadau

Llawysgrifau Beiblaidd
Llyfrau'r 6ed ganrif
Llyfrau'r 7fed ganrif
Ffugwyddoniaeth

Ffugwyddoniaeth yw rhywbeth sy’n ymddangos fel gwyddoniaeth heb adlynu at y dull gwyddonol.

Adnabod ffugwyddoniaeth 

Mae ffygwyddoniaeth yn cael ei nodweddu gan y canlynol;-

Diffyg cynnydd 

Ni fydd ymarferwyr ffugwyddoniaeth yn gwneud digon o arbrofion i weld a ydy eu syniadau yn ddibynnol ac fyddan nhw ddim yn cadw nodiadau digon manwl. Mae ganddyn nhw gymaint o ffydd yn eu damcaniaethau fel eu bod yn dueddol i beidio sylwi ar unrhyw beth amheus. Fe fyddan nhw'n gwrthod dysgu o’u profiadau, a ddim yn cywiro eu camgymeriadau. Mae yna ddiffyg symud ymlaen.

Defnyddio iaith gamarweiniol 

Fe fydd ffugwyddonydd yn creu geiriau mawr sy’n swnio’n dechnegol er mwyn twyllo’r rhai sydd ddim yn deall gwyddoniaeth. Galw dŵr yn "hidrogen deuocsid" er enghraifft.

Personolyddiaeth 

Mae yna glymbleidiaeth rhwng yr ymarferwyr, a maen nhw'n dueddol i gyrraedd at benderfyniadau direswm heb brofi eu syniadau. Fe fyddant yn cyhuddo gwyddonwyr o  gynllwynio yn eu herbyn. Fe fyddant yn ystyried beirniaid fel gelynion ac yn eu sarhau yn bersonol.

Llinellau terfyn 

Mae llawer o ymryson dros y linell derfyn rhwng gwyddoniaeth a ffugwyddoniaeth. Mae ambell i ffugwyddonydd wedi darganfod pethau sy'n ddefnyddiol mewn gwyddoniaeth.

Gweler hefyd 

 Alcemeg
 Creadaeth
 Cwacyddiaeth
 Cylchoedd cnwd (cylchau cnwd)
 Dadansoddiad seicolegol (seico-analysis)
 Ffrenoleg
 Soser hedegog
 Ofergoeliaeth
 Sêr-ddewiniaeth (astroleg)
 Symudiad parhaol

 
Ffug-ysgolheictod
Gwyddoniaeth
Llan-gain

Am y pentref yn Swydd Henffordd, gweler Kentchurch.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Llan-gain (hefyd: Llangain). Saif ar y ffordd B4312 rhwng Caerfyrddin a Llansteffan.

Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1871 i gymeryd lle yr hen eglwys ganoloesol. Mae wedi ei chysegru i Santes Cain, un o 24 merch Brychan Brycheiniog. Mae yma safle castell canoloesol cynnar, Hengastell, ac adfail o'r 15g a elwir yn Castell Foel neu Green Castle, oedd mewn gwirionedd yn blasdy yn perthyn i'r teulu Reed.

Pan yn fachgen, arferai'r bardd Dylan Thomas ddod ar ei wyliau i blasdy Fernhill yn y plwyf; yn ddiweddarach ysgrifennodd ei gerdd adnabyddus Fernhill.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Taith gerdded o amgylch Llangain, Cyngor Sir Gaerfyrddin
  Hanes Llangain ar wefan y BBC 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llangathen

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llangathen. Saif ychydig i'r gorllewon o dref Llandeilo, ac i'r de o'r briffordd A40 rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin. Mae Afon Tywi ychydig i'r de o'r pentref. Bu pobl yn byw yn yr ardal ers o leiaf Oes yr Haearn, ond datblygodd pentref Llangathen ei hun o dan nawdd teulu Phillipse o Aberglasney yn ystod y 19g.

Gerllaw mae gerddi enwog Aberglasney, ac ychydig i'r dwyrain mae Castell Dinefwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Cathen
Dyddia'r eglwys, sy'n gysegredig i Sant Cathen, o tua 13c ac fe'i ehangwyd ganrif yn ddiweddarach drwy ychwanegu'r croesfâu. Codwyd y tŵr gorllewinol naill ai yn 15c neu'r 16c. Adnewyddwyr yr eglwys hefyd yn 1813-15 (to newydd) ac yn 1868.

Ceir cofeb nodedig i'r Esgob Anthony Rudd o Dyddewi ynddi, sy'n dyddio o ddechrau'r 17g. Arferai'r esgob fyw yn Aberglasney.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tirwedd Hanesyddol Llangathen (Cadw) 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llangynin

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llangynin. Saif ychydig i'r gogledd-orllewin o Sanclêr. Yn 2001 roedd poblogaeth Ward Cymuned Llangynin yn 270, gyda 67% ohonynt ym medru Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llangynog, Sir Gaerfyrddin

Am y pentref a chymuned o'r un enw ym Mhowys, gweler Llangynog, Powys.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llangynog. Saif i'r dwyrain o Sanclêr ac i'r de o'r briffordd A40 rhwng Sanclêr a Chaerfyrddin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Olion hynafol
Ceir olion amaethu o Oes yr Haearn yn yr ardal, ac mae siambr gladdu Neolithig Twlc-y-Filiast gerllaw. Cysegrir yr eglwys i Sant Cynog, a chredir fod y safle yn dyddio i'r 6g.

Ceir cytiau caeedig Eithin Mân gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Dre-fach Felindre

Am leoedd eraill o'r enwau "Drefach" a "Felindre", gweler Dre-fach a Felindre.

Pentref yng nghymuned Llangeler, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Dre-fach Felindre neu Felindre. Saif 4 milltir i'r de-ddwyrain o Gastell Newydd Emlyn.

Ar un adeg roedd yn ganolfan bwysig iawn i'r diwydiant gwlân, a cheir Amgueddfa Wlân Cymru yma.

Yma y ganed y bardd ac awdur Aneirin Talfan Davies.

Prosiect Hanes Lleol
Yn 2013 penderfynwyd paratoi ‘Prosiect Hanes Cymdeithasol Dre-fach Felindre’ a’i alw yn Stori Fawr Dre-fach Felindre.  Casglwyd pob agwedd o hanes yr ardal yn ystod yr 20g a’i gyhoeddi ar y wefan Casgliad y Werin Cymru. Penderfynwyd pwyllgor Stori Fawr Dre-fach Felindre i gomisiynu’r artistiaid enwog Meirion ac Aneurin Jones, Aberteifi, i baentio murlun o faint sylweddol, a fyddai’n adlewyrchu hanes y ddau bentref. Mae'r murlun gwreiddiol, yn cael ei arddangos yn barhaol yn yr Amgueddfa Wlân Genedlaethol. Trefnodd y pwyllgor ddigwyddiad yn y pentref ar Sadwrn, 4 Gorffennaf 2015 i gofio am Ellen Jones, Graigwen, Allt-pen-rhiw a ddychwelodd gyda’i thad o Batagonia i fyw yng Nghamwy yng nghanol pentref Felindre yn 1901. Gosodwyd plac glas ar fur Camwy i nodi hynny. Mae holl hanes rhamantus a dirdynnol Nel Fach y Bwcs wedi ei gofnodi yn y llyfr O Drelew i Dre-fach ac ar raglenni teledu.

Cyfeiriadau

Llangeler
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Felindre

Gallai Felindre gyfeirio at sawl lle yng Nghymru:

Powys
 Felindre, pentref yng nghymuned Bugeildy
 Felindre, pentref yng nghymuned Gwernfed

Rhondda Cynon Taf
Felindre, pentrefan yng nghymuned Llanharan

Sir Abertawe
Felindre, pentref yng nghymuned Mawr

Sir Benfro
 Felindre Farchog, pentref yng nghymuned Nanhyfer

Sir Gaerfyrddin
 Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangadog
 Felindre, pentref yng nghymuned Llangathen
 Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangyndeyrn
 Felindre, pentrefan yng nghymuned Llansadwrn
 Dre-fach Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangeler
Gwrthddeallaeth

Gelyniaeth at addysg, gwyddoniaeth, diwylliant a llenyddiaeth yw gwrthddeallaeth.

Rhesymau

Elîtiaeth 

Mae rhai sydd am gadw addysg i’r "cwmni gorau" yn unig, er mwyn arglwyddiaethu dros "y werin".

Ymdeimlad o israddoldeb 

Mewn ffurf mwyn; fe fydd plant ysgol yn defnyddio geiriau fel “swot” neu “llyfrbryf” i ddisgrifio rhywun gallus. Mewn ffurf cryfach; fe fydd gwrthddeallwyr yn cydymaith ysgolheigaidd gyda "gwallgofrwydd", "anffyddiaeth", neu "gwrywgydiaeth".

Crefydd ffwndamentalaidd 

Er bod gan pob crefydd draddodiadau dysgedig gyfoethog, mae hi’n gyffredin i esgyll ffwndamentalaidd fod yn wrthddeallus gan eu bod yn casáu unrhyw beth sy’n mynd yn erbyn eu cred. Trwy gydol hanes mae ffwndamentalwyr eithafol wedi erlid hereticiaid.

Gwleidyddiaeth awdurdodol 

Fe fydd llywodraethau awdurdodol, unbennaeth neu totalitaraidd yn ystyried pobl addysgiadol fel bygwth, gan eu bod yn gofyn cwestiynau. Mae’r deallus wedi cael eu herlid, eu carcharu, eu arteithio a’u dienyddio gan y llywodraethau hyn.

Y system addysgol 

Mae’r system addysgol ym Mhrydain wedi cael ei feirniadu am geisio gwastatáu addysg wrth gynnig "gwobr i bob plentyn". Cafodd yr ysgoloriaeth (11+) ei ddiddymu ar ddiwedd y 1960au a'r 1970au cynnar, a therfynwyd yr ysgolion ramadeg. Gosodwyd disgyblion eilradd ac uwchradd mewn ysgolion mawr cyfun. Mae rhain wedi cael eu beirniadu am rhoi gormod o bwyslais ar bynciau fel chwaraeon, a dim digon o bwyslais ar wyddoniaeth a phynciau academaidd.

Academia
Addysg
Gwleidyddiaeth
Eats, Shoots and Leaves

Llyfr yn yr iaith Saesneg gan Lynne Truss ar bwnc atalnodi yw Eats, Shoots & Leaves: The Zero Tolerance Approach to Punctuation. Fe'i cyhoeddwyd yn 2003. Mae'r awdur yn hiraethu am adeg well pan allai pobl atalnodi, yn ei barn hi, ac yn taranu yn erbyn troseddwyr atalnodi'r oes hon. Er bod hiwmor yn ganolog i'r gwaith, mae'r awdur o ddifrif yn ei nod wrth ysgrifennu'r llyfr, sef annog pobl i atalnodi'n gywir.

Atalnodi
Llyfrau 2003
Llyfrau Saesneg gan awduron o Loegr
Llangeler

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llangeler. Saif i'r dwyrain o Gastell Newydd Emlyn, rhwng Dre-fach Felindre a Llandysul ac ar lan ddeheuol Afon Teifi. Mae mynwent gron yr eglwys yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol dros ben, a cheir ffynnon sanctaidd gerllaw.

Tua cilometr i'r gogledd-ddwyrain saif Castell Pistog, sef hen domen o'r Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Tirwedd Hanesyddol Llangeler (Cadw) 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llan-non, Sir Gaerfyrddin

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llan-non. Saif ar y briffordd A476 rhwng Llanelli a'r Tymbl.

Yn weinyddol, mae Cymuned Llannon hefyd yn cynnwys pentrefi Cross Hands a'r Tymbl. Fe'i hystyrir yn bentref amaethyddol mewn ardal lofaol. Ceir un eglwys, sef Eglwys Santes Non, ac un capel y Bedyddwyr, sef Hermon. Mae dwy dafarn yn y pentref, Tafarn y Llew Coch a Thafarn y Milgi. Gwasanaethir y pentref gan un ysgol gynradd categori A, sy'n bwydo Ysgol Gyfun Maes-yr-yrfa.

Cysylltir y pentref â Helyntion Beca. Ar gyrion y pentref mae fferm "Gelliwernen" lle y digwyddodd un o derfysgoedd Beca. Erys tollborth yn y pentref ac uwchlaw Llannnon, ar fynydd Sylen y cynhaliwyd un o gyfarfodydd enwocaf Merched Beca. Dyma ardal Jac Tŷ Isha, un o arweinwyr enwocaf y terfysgoedd. Seiliwyd sioe gerdd ar ei fywyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cefn Sidan

Traeth yn nghymuned Pen-bre a Phorth Tywyn, Sir Gaerfyrddin, yw Cefn Sidan. Mae'n ymestyn am saith milltir rhwng aber Afon Gwendraeth ac Afon Llwchwr, ac yn rhan o Barc Gwledig Penbre ger Llanelli.

Yn y 19g roedd y traeth yma yn beryglus iawn i longau hwyliau, a bu llawer o longddrylliadau yma. Ymhilith y rhai a foddwyd yma roedd nith i Napoleon. Erbyn hyn mae'r traeth tywodlyd yn atyniad i ymwelwyr.

Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Traethau Cymru
Pentywyn

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Pentywyn (Saesneg: Pendine). Saif ger y môr i'r de-orllewin o Sanclêr, a heb fod ymhell o'r ffin a Sir Benfro.

Mae dwy ran i'r pentref; yr hen bentref ar fryn o gwmpas yr eglwys a'r tai o gwmpas yr harbwr, sydd wedi tyfu'n ganolfan ymwelwyr ar raddfa fechan. Ar un adeg roedd Traeth Pentywyn yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ymgeisiau i dorri record cyflymdra ar dir y byd. Rhwng 1924 a 1927 torrwyd y record bum gwaith yma gan Malcolm Campbell a'r Cymro J. G. Parry-Thomas. Lladdwyd Parry-Thomas yma yn 1927 wrth geisio torri'r record eto yn ei gar Babs. Claddwyd Babs yn y tywod ar ôl y ddamwain, ac wedi iddo gael ei adfer mae yn awr i'w weld yn yr amgueddfa yn y pentref.

Ers 2004, ni chaniateir ceir ar y traeth. Ond yn 2010 caniateir ceir i barcio ar y traeth yn ystod gwyliau ysgol ac ar benwythnosau. Mae nawr yn costio £3 i barcio car ar y traeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Safle we Pentywyn 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llan-crwys

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llan-crwys (hefyd: Llan-y-crwys; Saesneg: Llanycrwys). Saif tua pedair milltir i'r de-ddwyrain o dref Llanbedr Pont Steffan, ar lannau Afon Twrch.

Yn 1934, cyhoeddodd yr ysgolfeistr lleol, Daniel Jenkins, Cerddi Ysgol Llanycrwys, sef casgliad o gerddi a ysgrifennwyd gan feirdd adnabyddus ar gyfer dathliad Dydd Gŵyl Dewi yn Llanycrwys rhwng 1901 a 1920.

Caewyd ysgol gynradd gymunedol Llanycrwys pan agorwyd ysgol ffederal newydd Ysgol Gynradd Carreg Hirfaen ym Medi 2000, wedi cyfuniad ysgolion Coedmor, Ffarmers a Llanycrwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llyfrgell Ganolog Caerdydd

Llyfrgell Ganolog Caerdydd (hen enw: Llyfrgell Dinas Caerdydd) yw'r brif lyfrgell yng nghanol dinas Caerdydd. Dyma'r pedwerydd adeilad i gario'r enw hwn. Agorwyd yr adeilad presennol ar 14 Mawrth 2009. Cafodd llyfrgell gyntaf Caerdydd ei hagor yn 1861 a galwyd hi yn Cardiff Free Library, fe'i hehangwyd maes o law i fod y Cardiff Free Library, Museum and Schools for Science and Art.

Adnoddau
Mae'r llyfrgell yn gartref i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig,a oedd yn cynnwys Llyfr Aneirin, un o drysorau pennaf llenyddiaeth Gymraeg, nes iddi fynd ar fenthyg parhaol i'r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Ymhlith y llawysgrifau eraill ceir Llyfr Bicar Woking.

Ceir yno gasgliad mawr o tua 500,000 o lyfrau o bob math a dogfennau hanesyddol am Gymru a Chaerdydd.

Hanes
Sefydlwyd y Llyfrgell wreiddiol yn 1861 trwy danysgrifiad gwirfoddol, a hynny yn Heol Eglwys Fair.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Tudalen y llyfrgell ar wefan Cyngor Caerdydd
 Tudalen Facebook Cymraeg y Llyfrgell Ganolog
 Cyfrif Twitter Cymraeg Llyfrgelleodd Caerdydd

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Caerdydd
Keryer

Ardal (District) llywodraeth leol yng Nghernyw oedd Keryer (Saesneg: Kerrier, Cernyweg: Keryer). Hon ydy'r ardal fwyaf deheuol ym Mrhydain Fawr, heb gynnwys Ynysoedd Syllan wrth gwrs.

Lleolir swyddfeydd y cyngor yn Camborne. Mae llefydd arall yn yr ardal yn cynnwys Redruth a Helston. Mae'r ardal yn cynnwys gorynys y Madfall (gorynys Lizard).

Mae'r Ardal wedi ei henwi ar ôl un o "gantrefi" (hundreds) hynafol Cernyw. Ar 1 Ebrill 1974, fe ychwanegwyd ardal Helston, ardal dinesig Camborne-Redruth ac Ardal Cyngor Gwledig Keryer i greu Ardal Keryer. Diddymwyd yr ardal ar 1 Ebrill 2009.

Cernyw
Robert Lloyd (Llwyd o'r Bryn)

Awdur Cymraeg, beirniad ac eisteddfodwr brwd oedd Robert Lloyd, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol Llwyd o'r Bryn (29 Chwefror 1888 – 28 Rhagfyr 1961). Mae ei lyfr adnabyddus Y Pethe yn llawn o ddisgrifiadau ac atgofion o'i fro enedigol a'i chymdeithas drwyadl Gymraeg.

Ganed Llwyd o'r Bryn ar fferm ei rieni rhwng Cefnddwysarn a Llandderfel, ger Y Bala, Meirionnydd, yn 1888. Gweithiodd ar fferm ei dad a daeth ei brofiad o fyd amaeth a diwylliant anghydffurfiol y fro yn ddylanwad mawr arno. Bathodd y term 'Y Pethe', teitl ei gyfrol enwog, i gynrychioli'r traddodiad gwerinol Cymraeg diwylliedig a'i werthoedd gorau.

Llyfryddiaeth
 Y Pethe (1955)
 Diddordebau Llwyd o'r Bryn (1967). Casgliad o'i lythyrau hunangofiannol, golygwyd gan Trebor Lloyd Evans
 Adlodd Llwyd o'r Bryn (1983). Golygwyd gan ei ferch Dwysan Rowlands.

Cristnogion Cymreig
Genedigaethau 1888
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1961
Pobl o Feirionnydd
Capel Dewi

Gallai Capel Dewi gyfeirio at:

Capel Dewi, Aberystwyth, pentref ger Aberystwyth, Ceredigion
Capel Dewi, Llandysul, pentref ger Llandysul, Ceredigion
 
Capel Dewi, Sir Gaerfyrddin
Capel Dewi, Sir Gaerfyrddin

Erthygl am le yn Sir Gaerfyrddin yw hon. Gweler hefyd Capel Dewi (gwahaniaethu).
Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw Capel Dewi (Cyfeirnod OS: SN4720). Saif ar y ffordd B4300 rhyw bedair milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin ger glan ddeheuol Afon Tywi. Ceir bragdy bychan Ffos y Ffin yma.

Cofnodir yr enw yn 1710 fel "Cappel Dewy".

Llyfryddiaeth
 Harvey Thomas Capel Dewi and Neighbourhood - Its People and Places in the Tywi Valley (Cyngor Sir Gaerfyrddin, 2000)

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Siarl IV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1322 hyd 1328 oedd Siarl IV (c. 1294 – 1 Chwefror 1328). Mab Philippe IV, brenin Ffrainc, a'i wraig Jeanne I, brenhines Navarre, oedd Siarl.

Teulu

Gwragedd 
 Blanche de Bourgogne (1307–1322)
 Marie de Luxembourg (1322–1324)
 Jeanne d'Évreux (1325–1328)

Plant 
 Philippe (1314–22)
 Jeanne (1315–21)
 Louis (1324)
 Jeanne (1326–27)
 Marie (1327–41)
 Blanche (1328–1382), gwraig Philippe de Valois, Dug Orléans

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau 1294
Marwolaethau 1328
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Trebor Lloyd Evans

Awdur Cymraeg ar bynciau diwinyddol a Christnogol yn bennaf oedd Trebor Lloyd Evans (1909 - 1979). Roedd yn frodor o ardal Penllyn.

Ganed Trebor Lloyd Evans ger Y Bala ym 1909. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Bala-Bangor a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru. Daeth yn weinidog gyda'r Annibynwyr ym Mhen-y-groes, Arfon ac yna yn Nhreforus, Morgannwg.

Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar bynciau Cristnogol. Yn ogystal golygodd y gyfrol Diddordebau Llwyd o'r Bryn. Cyfieithodd Taith y Pererin gan John Bunyan i'r Gymraeg a detholiad o ddyddiaduron Francis Kilvert.

Llyfryddiaeth ddethol
 Cymeriadau'r Beibl (2 gyfrol, 1955 a 1958)
 Gwerth Gristnogol yr Iaith Gymraeg (1967)
 Diddordebau Llwyd o'r Bryn (1966)

Genedigaethau 1909
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1979
Pobl o Feirionnydd
Cwrw Cymreig

Ceir cryn nifer o fragdai yn cynhyrchu cwrw yng Nghymru; rhai ohonynt megis Brains a Felinfoel yn fragdai mawr yn gwerthu eu cwrw dros ardal eang ac eraill yn llawer llai, yn gwerthu eu cwrw mewn nifer fychan o dafarnau a siopau.

Bragdai Cymreig
 Artisan Brewing Co., Caerdydd
 Black Mountain Brewery, Llangadog, Sir Gaerfyrddin
 Breconshire Brewery, Aberhonddu
 Bryncelyn Brewery, Ystalyfera, Abertawe
 Bullmastiff Brewery, Caerdydd
 The Celt Experience, Caerffili
 Bragdy Ceredigion, Cei Newydd
 Bragdy Conwy Cyf., Conwy
 Bragdy Wm Evan Evans, Llandeilo, Sir Gaerfyrddin
 Bragdy Felinfoel Cyf., Felinfoel, Llanelli (y bragdy hynaf yng Nghymru)
 Bragdy Ffos y Ffin, Capel Dewi, Sir Gaerfyrddin
 Bragdy'r Flock Inn, Brechfa, Caerfyrddin
 Bragdy'r Gogarth, Bae Colwyn
 Bragdy Mŵs Piws, Porthmadog
 Bragdy Gwynant, Capel Bangor, Aberystwyth
 Carter's Brewery, Machen, Caerffili
 Cwrw Llŷn Cyf., Nefyn, Penrhyn Llŷn
 Coles Family Brewery, Llanddarog
 Cwmbrân Brewery, Cwmbrân
 Dobbins And Jackson Newport Brewing Company Limited, Donthir, Casnewydd
 Facer's Flintshire Brewery, Fflint
 Heavy Industry, Henllan, Sir Ddinbych
 Jacobi Brewery of Caio, Penlanwen, Pumsaint, Llanwrda
 Jolly Brewer, Wrecsam
 Kingstone Brewery, Abergwenffrwd, Sir Fynwy
 Lord Raglan brewery, Merthyr Tydfil
 McGiverns Ales, Wrecsam
 Nags Head Brewery, Abercwch, Boncath
 Neuadd Brewing Company, Llanwrtyd, Powys
 Otley Brewing Company Limited, Pontypridd
 Penlon Cottage Brewery, Penlon, Pencae, Llanarth
 Plassey Brewery, Eyton, Wrecsam
 Rhymney Brewery Ltd, Dowlais, Merthyr Tydfil
 SA Brain & Company Ltd, Caerdydd
 Bragdy Eryri, Waunfawr, Caernarfon
 Sandstone Brewery, Wrecsam
 Swansea Brewing Company, Bishopston, Abertawe
 Tiny Rebel, Casnewydd
 Tomos Watkin Cyf. (Hurns Brewing Co.), Abertawe
 Tudors brewery, Y Fenni
 Vale Of Glamorgan Brewery, Limited, Y Barri
 Warcop Brewery, Wentloog, Casnewydd
 Zero Degrees, Caerdydd

Cwrw
Clenennau

Plasdy hynafol yn Eifionydd, Gwynedd yw'r Clenennau. Daeth yn ganolfan Ystâd Clenennau a chwareuodd ran bwysig yn hanes y rhan honno o Ogledd Cymru. Heddiw mae'n ffermdy.

Lleoliad
Saif Clenennau yn ardal Penmorfa tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Borthmadog yn rhan isaf Cwm Ystradllyn, Eryri, tua hanner milltir i'r dwyrain o bentref Golan.

Hanes
Roedd teulu'r Clenennau yn un o bedwar teulu grymus yn Eifionydd - gyda teuluoedd plasdai cyfagos Y Gesail Gyfarch, Ystumcegid a Bryncir - a hawliai eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol i'r brenin Owain Gwynedd. Yn yr 16g, unwyd ystadau Clenennau a Brogyntyn (ger Croesoswallt) pan briododd Syr William Maurice, aer Clenennau, ag aeres Brogyntyn.

Un o breswylwyr enwocaf Clenennau oedd Syr John Owen (1600-1666), a gododd wrthryfel yng Ngogledd Cymru o blaid y brenin Siarl I yn erbyn llywodraeth Oliver Cromwell yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Cyfeiriadau
William Rowland, Gwŷr Eifionydd (Gwasg Gee, 1953)
Syr John Wynn o Wydir, History of the Gwydir Family, gol. J. Gwynfor Jones (Gwasg Gomer, 1990)

Plasdai Gwynedd
Dolbenmaen
Eifionydd
Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Penmorfa

Am y pentref o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Penmorfa, Ceredigion.

Pentref bychan yn Eifionydd, Gwynedd, yw Penmorfa () . Mae'n gorwedd tua milltir i'r gorllewin o Dremadog ar bwys yr A487.

Fe'i gelwir yn Benmorfa am ei fod yn gorwedd ar ben gorllewinol morfa Tremadog, sy'n rhan o'r Traeth Mawr; buasai'r tir hwn yn wlypach o lawer cyn i William Madocks godi morglawdd dros geg y Traeth Mawr.

Cofrestwryd Eglwys Sant Beuno, Penmorfa yn adeilad Gradd II* gan Cadw. Mae wedi cau ers rhai blynyddoedd.

Ar ochr arall yr Alltwen i'r gogledd o'r pentref ceir hen blasdy'r Gesail Gyfarch gyda phlasdy'r Clenennau yn ei wynebu dros y cwm. Ar wahân i'r A487, mae lonydd bychain dros y morfa yn cysylltu'r pentref â Pentrefelin a Cricieth i'r de-orllewin a Penamser a Phorthmadog i'r de-ddwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Cadwaladr Cesail (bl. 1610-1625), bardd a gysylltir â'r Gesail Gyfarch, Pemorfa.
Edward Samuel, bardd a chyfieithydd a aned ym Mhenmorfa yn 1674.
William Williams (Will Penmorfa) (1759-1828), telynor enwog.
Ellis Owen, Cefnymeysydd, a fu yma'n derbyn ei addysg cynnar yn yr eglwys

Croesi ac osgoi'r morfa

Prin y gallwn ddirnad ôl y llythrennau ar y graig ond hen arwydd i Benmorfa ydi hwn wedi ei osod rhyw oes cyn codi morglawdd Maddocks
ddechrau’r 19g. Y pryd hwnnw roedd siroedd Meirionnydd a Chaernarfon wedi eu gwahanu i bob pwrpas gan ucheldir a chan morfa anferth aber y Glaslyn, sef y Traeth Mawr. Am le godidog fyddai’r aber hwnnw cyn ei ddifetha fel cynefin naturiol gan gob Maddocks, a’r ffordd newydd.
Meddyliwch gorfod mynd ar hyd yr hen ffordd o Faentwrog i Benmorfa trwy Rhyd, Llanfrothen, Aberglaslyn, Prenteg. Mae'r arwydd o garreg i’w weld heddiw yn y wal ar ymyl y ffordd rhwng y fynedfa i orsaf Tan y Bwlch a Llyn Mair.

Pwllgoleulas
Rhan isaf pentre Penmorfa yw Pwllgoleulas ar lannau’r hen Draeth Mawr. Gall yr enw gyfeirio at y cannwyll corff (‘’Will-o’-the-wisp’’). Dyma breswylydd o’r pentref Tom Jones yn 2012:

‘’Yn ddiweddar rhoddwyd enw pob ochor i bentref Pwllgoleuglas sydd rhwng Penmorfa a Thremadog. Pwllgloywlas fu ar lafar am flynyddoedd lawer gan pawb ac fe roedd cwestiynu pan ddaeth yr arwyddion allan a oedd camgymeriad, ond doedd dim, Pwllgoleulas oedd yr enw cywir. Mae'r pentref ar gyrion 'rhen draeth, cyn codi'r cob ym Mhorthmadog. Byddai'r llanw yn dod i fyny hyd at Penmorfa felly morfa gwlyb a fyddai yno pan a'i y llanw allan. Felly tybed mai pwll gwlyb oedd yma a bod nwyon yn codi ohonno a fflam las yn dod ohonno pan danniai'r nwyon a rhoi enw i Pwllglauglas? Pwy a wyr?
Yn ôl Archif Melville Richards o Enwau Lleoedd, mae'r lle yn cael ei gydnabod fel 'Pwll Gloyw Lâs' ar ddogfennau trethiant tir yn 1769. Ar y Mapiau Degwm ymddengys fel Pwll Gloewlas. Felly hefyd ar fapiau diwedd y 1800au. Yng nghyfrol Alltud Eifion, 'Gestiana' nodir 'Pwllgloyw Glas. Mae'r cyfuniad o 'Pwll + Gloyw + Glas' felly yn fwy tebygol o fod wir nag elfen o dybio mai 'Pwll+Golau+Glas' yw'r tarddiad.

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Eifionydd
Penegoes

Pentref bychan yng nghymuned Cadfarch, Powys, Cymru, yw Penegoes (). Saif yng ngogledd-orllewin y sir, yn ardal Maldwyn,  ar lan Afon Dyfi ac ar briffordd yr A489 tua 2 filltir i'r dwyrain o dref Machynlleth ar y ffordd i Fallwyd. Caiff y gymuned ei enw o Sant Cadfarch, y cysegrir Eglwys Sant Cadfarch ym Mhenegoes iddo.

Rhed ffordd gul i fyny o'r pentref i Aberhosan a chyfeiriad Pumlumon i'r dwyrain. Ceir nifer o goedwigoedd yn y bryniau o gwmpas y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir hen blasdy o'r enw Dol Cuog ym Mhenegoes, enw sy'n cadw cof am Abercuawg, lleoliad cerdd enwog sy'n rhan o gylch Canu Llywarch Hen.

Ganed yr arlunydd enwog Richard Wilson (1714-1782) yn rheithordy Penegoes. Roedd ei dad John Wilson yn rheithor y plwyf.

Cyfeiriadau

Cadfarch
Pentrefi Powys
Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd neu Robin Ddu ap Siencyn neu Robin Ddu Ddewin (fl. 1440 – 1470). Roedd yn frodor o Ynys Môn (amrywiad arall ar ei enw yw Robin Ddu o Fôn).

Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ei hun ar wahân i'r ffaith ei fod yn frodor o Fôn ac iddo ganu i rai o brif deuluoedd Gogledd Cymru tua chanol y 15g.

Cedwir tua 90 o gywyddau a briodolir iddo fo ac eraill, ond mae rhai ohonynt yn fwy tebygol o fod yn waith Dafydd Llwyd o Fathafarn, oedd yn adnabod Robin Ddu. Fel Dafydd Llwyd, canai Robin Ddu gerddi brud sy'n perthyn i draddodiad y Canu Darogan a fu'n arbennig o ffyniannus yng nghyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau pan ddisgwylid y Mab Darogan. Fel sawl brudiwr arall, cefnogai Robin Ddu y Tuduriaid a phleidiodd achos Owain Tudur. Mewn un o gerddi Dafydd Llwyd ceir awgrym o anghydfod rhwng y ddau fardd ynglŷn â dehongli un o'r daroganau. Sut bynnag y bu am hynny, cafodd Robin Ddu enw fel dewin a cheir sawl traddodiad amdano.

Canodd Robin Ddu i rai o deuluoedd mawr y gogledd, yn cynnwys teulu Griffith, y Penrhyn a theulu'r Gloddaeth. Yn Oes y Tywysogion, Gloddaeth oedd un o'r "trefi" canoloesol pwysicaf yng nghwmwd y Creuddyn, cantref Rhos. Yn ôl tradoddiad, sefydlwyd plasdy yno gan un Iorwerth Goch o'r Creuddyn, efallai yn y 13g. Roedd ei ddisgynnydd Gruffudd ap Rhys ap Gruffudd yn byw yno ym 1448. Yn y flwyddyn honno collodd saith o'i blant (pum mab a dwy ferch) i'r Pla. Canodd Robin Ddu farwnad deimladwy i'r saith ynghyd.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Brudwyr
Genedigaethau'r 15fed ganrif
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Marwolaethau'r 15fed ganrif
Llanbedr Dyffryn Clwyd

Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llanbedr Dyffryn Clwyd(). Saif ger cyffordd y briffordd A494 a'r ffordd B5429, ychydig i'r dwyrain o dref Rhuthun. I'r dwyrain o'r pentref mae bryn Moel Fenlli, gyda Moel Famau i'r gogledd-ddwyrain. Rhwng y ddau fryn yma mae Bwlch Pen Barras (551m); roedd yr hen lôn rhwng Dyffryn Clwyd a'r Wyddgrug cyn i'r A494 gael ei adeiladau yn arwain o Lanbedr Dyffryn Clwyd dros y bwlch yma i Dafarn-y-Gelyn. Yn 1851 roedd 461 o drigolion yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Dyddia'r eglwys o'r cyfnod Fictoraidd; roedd yr hen eglwys ganoloesol (Eglwys St Pedr) ar safle wahanol gerllaw Neuadd Llanbedr, i'r gogledd o'r pentref presennol.

Ceir plasty o'r enw Neuadd Llanbedr ('Llanbedr Hall') yma yna edrych dros y dyffryn. Arferai Joseph Ablett (1770-1847) fyw yno, sef y gŵr a noddodd Ysbyty Meddwl Dinbych; roedd hefyd yn Uwch Siryff y sir yn 1809 ac yn gyfaill mynwesol i William Owen Pughe (1759-1835).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Gweler hefyd
Croes Sant Meugan
Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Moel Famau

Bryn ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Sir y Fflint yw Moel Famau. Y bryn yma yw copa uchaf Bryniau Clwyd. Mae'n ganolbwynt Parc Gwledig Moel Famau.

Ar y copa ceir Tŵr y Jiwbili, a adeiladwyd yn 1818 i ddathlu jiwbili y brenin Sior III. Chwalwyd y rhan uchaf o'r tŵr gan storm fawr yn 1862. Ar ddiwrnod clir gellir gweld yr Wyddfa, Ynys Manaw, Cader Idris a rhan helaeth o ogledd-orllewin Lloegr cyn belled a Cumbria o'r copa.

Galeri

Bywyd gwyllt
Dyma gynefin y rugiar ddu brin, adar ysglyfaethus ac adar megis clochdar y cerrig sy'n nodweddiadol o ucheldir o'r math hwn.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
Mam Tor (mynydd yn Swydd Derby, Lloegr)

Dolenni allanol
Golygfeydd panorama o'r copa:
Moel Famau
Mynegai
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map
Copaon ar yr awyr 

Bryniau Clwyd
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Copaon Marilyn
Copaon Dewey
Llandyrnog

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llandyrnog(). Saif ar y ffordd B5429, tua tair milltir i'r dwyrain o dref Dinbych a milltir i'r dwyrain o Afon Clwyd. Y prif gyflogwr yn y pentref yw Hufenfa Llandyrnog, sy'n cynhyrchu caws. I'r dwyrain o'r pentref mae bryngaer Moel Arthur. Ceir yma ddwy dafarn, y Golden Lion a'r Ceffyl Gwyn, a siop. Ceir yma hefyd ar gyrion y pentref ffatri laeth a chaws enfawr.

Mae'r eglwys leol yn un o bedair eglwys ganoloesol yr ardal. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Teyrnog neu Tyrnog; credir fod yr adeilad presennol yn dyddio o'r 15g, ond mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol iawn. Adferwyd yr adeilad gan y pensaer Fictoraidd Eden Nesfield rhwng 1876 a 1878. Ar ochr ddwyreniol yr eglwys mae ffenestr liw nodedig.

Bu yma ysgol ers 1840 ac yn 1856 roedd 120 o blant ar y gofrestr. Yn 2009 roedd 27 o blant.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
Llandyrnog
Pentrefi Sir Ddinbych
Terwyn Davies

Darlledwr Cymraeg yw Terwyn Davies (ganwyd 3 Ebrill 1979). Magwyd yn Nyffryn Aeron, Ceredigion, a chafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Felin Fach ac yna Ysgol Gyfun Aberaeron, aeth Davies yn ei flaen i Brifysgol Cymru Bangor i ddilyn cwrs gradd mewn Cyfathrebu, a chwrs ôl-radd mewn Newyddiaduraeth. Ar hyn o bryd, mae'n gweithio fel Cynhyrchydd rhaglen Bro ar S4C, a hefyd yn cyflwyno'r rhaglen Ffermio ar gyfer S4C. Mae Terwyn bellach wedi ymgartrefu yn ardal Tanerdy yn nhref Caerfyrddin.

Radio Ceredigion 
Ymunodd â thîm cyflwyno Radio Ceredigion ym 1995, gan gyflwyno rhaglenni amrywiol fel "Yr Awr Gyfarchion" ac "Ar Dramp", a dwy awr o gerddoriaeth wlad wythnosol o'r enw "Gore Gwlad" - yr oedd yn cynnwys y gorau o ganu gwlad newydd o'r UDA a chymysgedd o gerddoriaeth Cymraeg hefyd.

BBC Radio Cymru 
Ym mis Hydref 1999 wrth iddo fod yn y coleg ym Mangor, ymunodd â thîm cyflwyno BBC Radio Cymru lle bu'n cyd-gyflwyno Gang Bangor gyda Dylan Wyn ac Owain Gwilym. Yn 2000, cafodd bartner darlledu newydd, Stephen Edwards, a bu'r ddau'n cyd-ddarlledu ar Gang Bangor cyn ymuno â rhaglen C2.

Bu Terwyn yn cyd-gyflwyno slot hwyr C2 bob nos Iau a nos Wener rhwng 11 ac 1 yng nghwmni Stephen Edwards a Jeni Lyn, ac C2 ar fore Sadwrn rhwng 10.30 a 12.30pm. Yn ddiweddarach, symudwyd y slot boreol i slot yn y prynhawn rhwng 12.30 a 2pm o dan yr enw Steve a Terwyn.

Ym mis Hydref 2007, fel rhan o newidiadau i ail-strwythuro gwasanaeth C2, daeth rhaglenni Steve a Terwyn i ben.

Ym mis Ebrill 2008, ymunodd Terwyn â thîm rhaglen Galwad Cynnar ar BBC Radio Cymru fel gohebydd achlysurol. Ers mis Rhagfyr 2008, mae'n gyfrannwr rheolaidd i raglen foreol Dafydd Du a Caryl Parry Jones ar BBC Radio Cymru, yn adolygu'r papurau dyddiol ysgafn. Hefyd, ers mis Ebrill 2009, mae Terwyn yn cyflwyno'r bwletinau newyddion amaeth dyddiol ar y Post Cyntaf yn achlysurol, tra bo'r cyflwynydd arferol, Dei Tomos ar ei wyliau. Yn 2010, bu hefyd yn cyflwyno rhaglen Geraint Lloyd gyda'r nos am rai misoedd yn dilyn ymadawiad Jonsi.

Gwaith teledu 
Yn ei fywyd personol, mae Terwyn wedi gweithio i gwmni cynhyrchu Telesgop ers 2001 lle dechreuodd ei yrfa fel ymchwilydd ar raglen Ffermio. Bu'n gynhyrchydd rhyngweithiol, yn gyfrifol am wefan Ffermio a gwasanaeth botwm coch sy'n cyd-fynd â'r rhaglen rhwng 2005 a 2008.

Rhwng mis Awst 2008 a Mai 2009, bu'n gweithio fel cyflwynydd a chynhyrchydd ar chwaer raglen Ffermio, sef Bwletin Ffermio fu'n darlledu ar S4C Digidol bob dydd Mawrth a dydd Gwener am 1.30pm, a bu hefyd yn cyflwyno rhaglenni radio arbennig ar gyfer gwefan Ffermio.tv.

Ers Mai 2009, mae Terwyn yn gweithio fel cynhyrchydd ar gyfres newydd Bro ar S4C gyda Shân Cothi ac Iolo Williams, lle maen nhw'n ymweld ag ardaloedd gwahanol o Gymru bob wythnos, yn dod i adnabod yr ardal honno drwy ei hanes, ei thirlun a'i phobl.

Ym Mawrth 2011, ymunodd â thîm cyflwyno Ffermio ar S4C.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Terwyn Davies ar Twitter

Genedigaethau 1979
Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Geredigion
Daloni Metcalfe

Cyflwynydd teledu a radio yw Daloni Metcalfe (ganwyd 9 Chwefror 1968) sydd yn cyflwyno rhaglen Ffermio ar S4C.

Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd ar fferm fechan ym mhlwyf Llanrhychwyn yn Nyffryn Conwy, ynghanol defaid a gwartheg. Bu hefyd yn cadw merlen cob adran B am flynyddoedd a bu'n aelod o Glwb Ffermwyr Ifanc Llanrwst.

Cafodd ei haddysg uwch ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth.

Gyrfa
Daeth yn adnabyddus fel cyflwynydd ar Newyddion S4C ac yna ar raglenni Heno a Wedi 7.

Yn Ionawr 2005, daeth Daloni yn un o gyflwynwyr y rhaglen Ffermio ar S4C sy'n darlledu bob nos Lun. Cynhyrchir y gyfres gan Teledu Telesgôp. Ei chyd-gyflwynwyr ar gyfnod ail-lansiad y rhaglen oedd Iola Wyn, Alun Elidyr a Mererid Wigley. Wedi ymadawiad Iola Wyn a Mererid Wigley o'r gyfres yn Ionawr 2010, mae Daloni bellach yn cyflwyno'r gyfres gydag Alun Elidyr a'r cyflwynydd newydd, Meinir Jones.

Bu hefyd yn cyflwyno y rhaglen Fferm Ffactor rhwng 2009 a 2013.

Bywyd personol
Mae Daloni bellach yn ffermio gyda'i gŵr Wil a'u pum plentyn, Ifan, Lili, Robin, Nansi a Wil Wmffra yn Nhudweiliog ym Mhenrhyn Llŷn, lle maen nhw'n cadw defaid a gwartheg masnachol. Mae Daloni ei hun newydd ddechrau cadw lloi Aberdeen Angus.

Genedigaethau 1968
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Ddyffryn Conwy
Pobl o Gonwy
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Llangwyfan, Sir Ddinbych

Am y pentrefan o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llangwyfan, Ynys Môn.

Pentref yng nghymuned Llandyrnog, Sir Ddinbych, Cymru, yw Llangwyfan (). Saif tua pedair milltir i'r dwyrain o dref Dinbych a dwy filltir i'r dwyrain o Afon Clwyd. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cwyfan; ceir y cofnod cyntaf amdani yn 1254 ond gall y safle fod yn hŷn (ceir eglwys arall ar Ynys Môn, gweler Eglwys Llangwyfan). Mae bryngaer Moel Arthur ychydig i'r gogledd-ddwyrain.

Arferai Llangwyfan fod yn adnabyddus fel safle Ysbyty Llangwyfan neu Sanatoriwm Gogledd Cymru. Yn wreiddiol roedd hon yn ysbyty diciau, ac yn ddiweddarach daeth yn ysbyty cyffredinol i anhwylderau'r frest, ond mae wedi cau erbyn hyn.

Eglwys Sant Cwyfan
Un o ddilynwyr Sant Beuno oedd Sant Cwyfan a roddodd ei enw i'r eglwys leol. Mae'r eglwys tua 1.5 km i'r gogledd-ddwyrain o Eglwys Sant Tyrnog, Llandyrnog a sonir amdani'n wreiddiol yn 1254 fel "Langeifin", ond dylid cofio nad oedd y cofnodwr trethi yn deall Cymraeg, heb sôn am ei sillafu. Ceir hefyd eglwys o'r un enw ar Ynys Cribinau ym Môn ac un arall yn Nhudweiliog, Gwynedd. Canfyddwyd olion yr eglwys cynharaf, canoloesol ger wal yn y gogledd, ond perthyn i'r 15C mae'r adeilad presennol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Ysbyty Llangwyfan o Casglu’r Tlysau

Llandyrnog
Pentrefi Sir Ddinbych
Iola Wyn

Newyddiadurwraig a darlledwraig yw Iola Wyn. Bu'n cyflwyno'r rhaglen Ffermio ar S4C rhwng 2005 a 2011. Fe'i magwyd yn Bow Street ger Aberystwyth. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Rhydypennau ac yna Ysgol Gyfun Penweddig.  Mae'n briod gyda Iwan ac yn fam i ddau o blant.

Gyrfa 
Ar ôl gadael y Brifysgol cafodd swydd yn Adran Gyflwyno BBC Radio Cymru, cyn symud i'r Adran Newyddion lle bu'n ohebydd ar BBC Radio Cymru a Newyddion BBC Cymru ar S4C. Rhwng mis Hydref 2012 a Thachwedd 2013 bu'n cyflwyno rhaglen radio "Rhaglen Iola Wyn". Mae Iola yn berchen ar fusnes llety hunan-ddarpar yn Sanclêr. Mae hefyd yn Gydlynydd Cymdeithas Cerdd Dafod Barddas a Chyoeddiadau Barddas ers Hydref 2016.

Ail ymunodd â thîm gohebu Newyddion S4C tua 2019 gan ohebu dros ardal Orllewin Cymru.

Mae Iola yn byw yn Sanclêr gyda'i gwr Iwan Pryce, gitarydd y band U Thant a'i dau mab.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Iola Wyn ar Twitter

Newyddiadurwyr Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Pobl o Geredigion
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Ffermio (rhaglen deledu)

Rhaglen deledu yw Ffermio sy'n cael ei darlledu ar S4C bob nos Lun am 8.25pm.

Lansiwyd y gyfres yn 1997 gyda'r cyflwynwyr Sulwyn Thomas, Gerallt Pennant, Rachael Garside a Haf Meredydd wrth y llyw.

Ffermio yw'r unig gyfres deledu ym Mhrydain sy'n delio'n benodol â materion amaethyddol.

Ail-lansio 2005 

Yn 2005, ail-lansiwyd y gyfres gyda chyflwynwyr newydd a brand newydd. Roedd yr ail-lansiad yn cynnwys y rhaglen Ffermio wythnosol ar S4C a Bwletin newyddion a thywydd ddwy waith yr wythnos ar S4C Digidol. Y cyflwynwyr newydd oedd Iola Wyn, Daloni Metcalfe, Alun Elidyr a Mererid Wigley. Mae'r gyfres yn cyflwyno gwybodaeth fanwl ar y byd amaethyddol, yn ogystal â phynciau o ddiddordeb ehangach.

Mae Ffermio'n parhau i ddarparu fforwm cyfoes ar gyfer ffermwyr a materion amaeth ac i gwestiynu gwleidyddion ac arweinwyr yr undebau ynglŷn â newidiadau sy'n effeithio ar y diwydiant. Fodd bynnag, mae hefyd yn trin a thrafod pynciau gwledig mewn ffordd sy'n apelio at y gynulleidfa drefol a gwledig gyffredinol, sy'n ymddiddori ym mywyd cefn gwlad.

Bu'r Bwletin Ffermio yn cynnwys manylion cynhwysfawr ar ddeddfwriaeth a phrisiau'r farchnad er enghraifft, oedd yn caniatáu eitemau hirach yn y rhaglenni hanner-awr ar bynciau o ddiddordeb ehangach fel bwyd organig, trafnidiaeth, iechyd a chartrefi mewn ardaloedd gwledig a phortreadau o gymeriadau cefn gwlad o bob oed a chefndir. Mererid Wigley oedd prif gyflwynydd y rhaglen hon, tan Awst 2008. Ymunodd y darlledwr Terwyn Davies â'r rhaglen fel gohebydd yn Awst 2008, gan ddod yn brif gyflwynydd y rhaglen yn Ionawr 2009 tan ddiwedd y gyfres ym Mai 2009.

Ail-lansio 2011 
Yn Ionawr 2011, ail-lansiwyd y gyfres eto gydag ymadawiad Iola Wyn a Mererid Wigley fel cyflwynwyr. Ar 24 Ionawr 2011 gwnaeth Meinir Jones ei hymddangosiad cyntaf ar y gyfres fel cyflwynydd newydd y rhaglen.
Daeth i'r amlwg hefyd y byddai'r darlledwr Terwyn Davies yn ymuno â'r gyfres yn ystod cyfnod mamolaeth Daloni Metcalfe yn Chwefror 2011.

Cynhyrchir Ffermio ar gyfer S4C gan gwmni teledu annibynnol Telesgôp.

Dolen allanol 
 ffermio.tv

Amaeth yng Nghymru
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1997
Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu S4C
John Wynn (gwahaniaethu)

Gallai John Wynn gyfeirio at un o sawl person:

Teulu Gwydir:
John Wynn ap Maredudd, tad y John Wynn isod
Syr John Wynn, yr enwocaf o'r ddau Syr John Wynn o Wydir
Syr John Wynn (5ed Farwnig Gwydir)

Gweler hefyd 
John Wynne (gwahaniaethu)
Coleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw Coleg yr Holl Eneidiau (Saesneg: All Souls College).

Cynfyfyrwyr 
 Syr John Wynn o Wydir (1553–1627)
 Charles Edwards

Cyfeiriadau

 
Holl Eneidiau
Sefydliadau 1438
Coleg y Drindod, Rhydychen

Gweler hefyd Coleg y Drindod (gwahaniaethu).
Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw Coleg y Drindod (Saesneg: Trinity College).

Cynfyfyrwyr
John Aubrey
Anthony Crosland
Henry Ireton
Terence Rattigan
Jeremy Thorpe

Cyfeiriadau

 
Trindod
Sefydliadau 1555
Llanarmon-yn-Iâl

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych yw Llanarmon-yn-Iâl() (Llanarmon ar lafar yn lleol). Saif ar y ffordd B5431, gerllaw'r gyffordd a'r B5430, i'r dwyrain o dref Rhuthun a chwe milltir i'r de o'r Wyddgrug. Llifa Afon Alun heibio'r pentref, ac mae Llwybr Clawdd Offa rhyw filltir a hanner i'r gorllewin.

Yn ogystal â Llanarmon ei hun, mae'r gymunedd yn cynnwys pentrefi llai Eryrys a Graeanrhyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes a henebion

Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r 14g, i Sant Garmon; dyma ganolfan eglwysig draddodiadol cwmwd Iâl, yn nheyrnas Powys (Powys Fadog).

Ar gwr y pentref ceir Tomen y Faerdre, amddiffynfa o'r 12g.

Mewn ogof yma ceir un o'r ychydig olion yng Nghymru sy'n dyddio yn ôl tua 10,000 o flynyddoedd i'r cyfnod Mesolithig (sef Oes Ganol y Cerrig).

Pobl o'r gymuned
 John Parry, arweinydd Rhyfel y Degwm o 1886 ymlaen.
 Robert Bryan (1858–1920), llenor a cherddor.

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Eryrys

Pentref a phlwyf yn Sir Ddinbych yw Eryrys(). Saif bum milltir i'r de o dref yr Wyddgrug ac ychydig i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanarmon-yn-Iâl ar fryn carreg galch Bryn Alyn (Cyfeirinod grid OS: SJ203578). Mae'r pentref 350m uwch lefel y môr, ac yn un o'r cystadleuwyr am y teitl o fod yn bentref uchaf Cymru, sef 1,123 troedfedd. Y ddau arall yw: Bwlchgwyn, Wrecsam (335m) a Garn-yr-Erw, Torfaen (390m). Saif ar ffin Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Eglwys Dewi Sant
Canwyd cloch yr eglwys y tro diwethaf yn y 1970au pan drodd yn ganolfan gymdeithasol i'r pentref. Mae'r adeilad yn Radd II a rhoddwyd hi ar y gofrestr ar 29 Mai 1998 (Rhif Cofrest Cadw: 19921).

Crëwyd plwyf Eryrys yn 1861; cyn hynny roedd yr ardal yn rhan o blwyf Llanarmon-yn-Iâl. Dechreuwyd adeiladu'r eglwys a gysegrwyd i Ddewi Sant yn 1862.

Tarddiad yr enw
Ceir damcaniaeth fod yr enw'n deillio o "Erw Yrys" a gysylltir gydag "Hen Gyrys o Iâl" awdur casgliad o ddiharebion.

Diwydiant
Ceir sawl chwarel calchfaen yn agos i'r pentref a sawl ogof bwysig o gyfnod y cynfyd. Mae'r rhan fwyaf o'r chwareli wedi hen gau, ond mae un neu ddwy wedi allgyfeirio i ddeilio gyda sment. Caewyd y rhan fwyaf o'r chwareli plwm yn y 19g. Tir pori ydy'r rhan fwyaf o'r tir o amgylch y pentref, defaid a gwartheg.

Cyfeiriadau

Llanarmon-yn-Iâl
Pentrefi Sir Ddinbych
Barwnig

Teitl anrhydedd yn is na barwn yw barwnig (talfyriad: 'Bart' neu 'Bt'). Ym Mhrydain mae yn rhodd y Goron fel baronetcy ers dyddiau Iago I o Loegr, a ddechreuodd eu gwerthu yn 1611 er mwyn codi arian. Un o'r uchelwyr a fanteisiodd ar y cyfle oedd Syr John Wynn o Wydir.

Ceir teitlau sy'n cyfateb i farwnig yn Ewrop, sef Nobile yn yr Eidal ac Edler von yn Awstria a De'r Almaen. Mae'r teitlau marchogion Almaenig ac Awstraidd Ritter a'r erfridder Iseldiraidd yn gyffelyb. 

Bachigyn o'r gair 'barwn' yw 'barwnig'. Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng safle 'barwn' a 'marchog' (sy'n is).

Llywodraethau bonheddig
Cynwyd

Erthygl am y pentref yw hon. Am y sant gweler Cynwyd (sant).

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Cynwyd (). Roedd gynt yn yr hen Sir Feirionnydd. Saif ar y ffordd B4401, tua dwy filltir i'r de-ddwyrain o dref Corwen, lle mae Afon Trystion yn ymuno ag Afon Dyfrdwy. Gerllaw mae coedwig gonifferaidd Coed Cynwyd. Gorwedd y pentref ym mhlwyf Llangar, yn Nyffryn Edeirnion, wrth droed Y Berwyn.

Ceir yma ddwy dafarn, y Prince of Wales a'r Blue Lion, a cheir hostel ieuenctid. Yma hefyd mae lleoliad man sefydlu cwmni trelars Ifor Williams. Saif Eglwys Llangar rhwng Cynwyd a Chorwen, un o eglwysi mwyaf nodedig Cymru, gyda'i murluniau canoloesol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Yn ôl yr hanesydd Antony Carr, Cynwyd oedd canolfan cwmwd Edeirnion, ac yma y deuai hyd at 30 o farwniaid Edeirnion at ei gilydd, mewn cae o'r enw Cae Llys a oedd yn rhan o Fryn yr Orsedd (Bryn yr Eryr heddiw). Mae'n bur debyg mai dyma darddiad yr enw Cynwyd, sef 'man cyfarfod'. Yn y 12g talwyd mwy o drethi gan Drigolion Cynwyd nag unrhyw dref-ddegwm arall yn y cwmwd.

Enwogion 
 William Jones (emynydd) (1764-1822). Ganed yng Nghynwyd ond treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn Y Bala.
 Robin Llwyd ab Owain. Prifardd. Ganwyd yn "Croeso" ger yr ysgol yn 1958.

Delweddau

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Coed Chwarel Cynwyd

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych