Romanika arkitekturo

Romaniko estas epoko en la evoluo de la arto en okcidenta Eŭropo proksimume inter 950 kaj 1250. Ĝi sekvis la karolidan arton kaj poste cedis sian lokon al gotiko. La Skeldo-Gotiko estas regiona frugotika transira stilo de la romanika al la gotika arĥitekturo en la preĝejkonstruo, kiu aperis ĉefe en la nuna Belgujo. La Skeldo-Gotiko estis krom la gotikaj katedraloj en Francujo infludona por la evoluo de la brikogotiko en norda Germanujo kaj ĉe la suda baltamara regiono.

Konstruado 

La romaniko eliras de konstruformoj de romia, frankonia-karolida kaj araba deveno kaj sintezas ilin je unueca stilo. Post la fino de la romia epoko la romanika arkitekturo estis la unua artostilo, kiun oni aplikis ĉie en Eŭropo.
La romanikan konstrustilon karakterizas duonsferaj volboj, apogaj pilastroj, fenestroj kun rondaj arkoj, grandaj ebenaj surfacoj, dikaj defendotaŭgaj muroj kaj masivaj blokecaj formoj.

Preĝejoj

Origino 
La kirkokonstruo transprenas formojn de la romia baziliko. Romanika baziliko estas plurnava preĝejo, kies meza navo laŭ alto superas la flankajn.

Skemo 
En horizontala projekcio la romanika preĝejo egalas al kruco. La transversan trabon de la kruco oni nomas transversa navo aŭ transepto. La vertikalan kructrabon formas alta meza (aŭ ĉefa) navo. La rektangulo kie ambaŭ intersekcias navokruciĝo. Ĝia grandeco estas la baza mezurunuo de la preĝejkonstruo. Ekzemple la flankaj navoj, kiuj sude kaj norde kadras la mezan navon mezuras ĝian duonan larĝon. 

La plilongigo de la meza navo trans la kruciĝo rezultas je unujuga korusejo. La duoncirkla niĉo, kiu kompletigas la korusejon, nomiĝas absido.

Statiko 
Por dispartigi la premon de la plafona ŝarĝo kaj por ebligi trapason al la flankaj navoj, oni separis la navojn per kolonoj (cirkla profilo) aŭ pilastroj (kvadrata profilo), kiuj ĉiam staras ĉe la randopunktoj de la jugo. Apartaj kolonotipoj estas la faskokolono kaj la faskopilastro.

Aperturoj 
La granda premo de la plafona volbo permesis nur malgrandajn fenestrajn aperturojn. La rondarka formo de la fenestroj kaj portaloj estas karakterizaĵo de la romanika konstruarto.

Ornamo 
Ankaŭ por ornamo de la eksteraj muroj oni aplikis la rondarkon.
Horizontale kurantajn ornamobendojn oni nomas rondarka friso. Por optika dispartigo antaŭmasonitaj vertikalaj arkoj nomiĝas tromparkoj. La okcidenta kirkogablo estis la ornamita "bela flanko", kie la skulptistoj kaj vitropentristoj povis montri sian arton. Embrazuro estas la flanka limigo de portalo, fenestro aŭ pafbreĉo tajlita oblikve en la masonaĵon.

Elementoj 
 Dutura fasado
 Nartekso
 Porĉo

Ekzemploj de verkoj de la romanika konstruarto

Francio 
 Dipatrino de Beaune
 Sankta Filiberto, Tournus
 Sainte-Foy, Conques
 Saint-Pierre, Moissac
 Saint-Sernin, Toulouse
 Saint-Bénigne, Dijon
 Notre-Dame-du-Port, Clermont-Ferrand
 Sainte-Trinité, Caen
 Saint-Pierre, Angulemo
 Saint-Trophime, Arles
 Sainte-Madeleine, Vézelay
 Paray-le-Monial
 Saint-Front, Perigueux
 Notre-Dame-la-Grande, Poitiers
 Saint-Savin-sur-Gartempe
 abateja preĝejo en Cluny
 Tour Fenestrelle, Uzès

Germanio 
 Sankta Mikaelo kaj la katedralo de Hildesheim
 Katedralo de Limburgo
 Katedralo de Bamberg
 "Imperiestraj katedraloj" (Kaiserdome) de Majenco, Speyer, kaj Worms
 Kolonjo, St. Maria im Kapitol
 Maria Laach, Benediktana preĝejo
 Osnabrück katedralo
 Treviro katedralo

Hispanio 
 Monaĥejo de Sankta Johano de Doŭro (Sorio)
 Katedralo de Oŭrenso
 Katedralo de Zamoro
 San Miquel de Cuixa
 Santiago de Compostela
 Katedralo de Orense, romanika kaj gotika
 Kirkoj de la nordo de la provinco de Palencio; monaĥejo de Santa María la Real en Aguilar de Campoo.
 Taull
 Ripoll

Italio 
 Sant' Ambrogio, Milano
 San Zeno, Verona
 Katedralo de Pizo
 San Michele, Pavio
 San Miniato al Monte, Florenco
 Katedralo de Cefalu
 Katedralo de Monza

Britio (kie ĝi nomatas "Normanda stilo" aŭ "Normana stilo") 

 katedralo de Durham
 katedralo de Peterborough
 katedralo de Southwell

Nederlando 
 Onze-Lieve-Vrouwe, Maastricht
 katedralo de Tournai

Nordio 
 katedralo de Lund
 katedralo de Trondheim

Centra Eŭropo 
 Sankta Georgo, Prago (Ĉeĥio)
 Preĝejo Jak (Hungario)
 Preĝejo Belapatfalva (Hungario)
 Sankta Andreo, Krakovo (Pollando)

Novromaniko 

Ĉirkaŭ 1850 kaj poste aperis emo konstrui (precipe preĝejojn) laŭ la modelo de la romaniko aŭ rekonstrui (malnovajn) romanikajn konstruaĵojn stilkonforme (ekzemple en Speyer).
Ĉi tiun konstrustilo nomiĝas novromaniko. Bonvolu legi ankaŭ sub historiismo.
Cetere en tiu tempo oni ofte forigis originalajn barokajn internaĵojn.

Vidu ankaŭ 
 Antaŭromaniko

Eksteraj ligiloj 
 http://www.romanes.com Franca Romanika arto tra 150 lokoj
 http://correzeromane.free.fr/notice.php?nom=Vigeois Ilustrita historio 
 http://www.circuloromanico.com  Círculo Románico 

Arkitekturo
Romaniko