alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ekosistemo

Ekosistemo estas kuneca aro (sistemo) de vivaj organismoj (aŭ biocenozo) kaj ilia medio t.e. ties ĉirkaŭaĵo geologia, pedologia kaj atmosfera (la biotopo aŭ vivloko).

Kiel oni tiru la limojn inter la diversaj ekosistemoj, tio ankoraŭ ne ĝeneralvalide estas difinita; oni orientas sin plej ofte je ekkonebla diskontinuo al najbara vivospaco, ekzemple: la arbarorando inter arbara kaj herbeja ekosistemoj; lagobordo kaj marbordo; insulbordo kiel limo de insula ekosistemo.

La nocio estas uzata kaj abstrakte kaj konkrete; abstrakte ekzemple en ekosistemo lago, ekosistemo mangrovarbaro; konkrete en ekosistemo Konstanca Lago; ekosistemo Ebersberga Forsto.

La nocion ekosistemo enkondukis en la ekologion la brita biologo kaj geobotanikisto Arthur George Transley en 1935.

En ĉiutaga lingvaĵo oni parolas ankaŭ pri la ekosistemo en la signifo: monda ekosistemaro kies faktoroj interefikas tuttere (biosfero).

Homa efiko sur la medio aŭ antropogena efiko sur la medio estas la ŝanĝoj kiujn suferas la biofizikaj medioj kaj la ekosistemoj, la biodiverseco, kaj la naturaj rimedoj okazigitaj rekte aŭ malrekte de la homoj, inter kiuj enkalkuliĝas la tutmonda varmiĝo, la media degradado (kiel la oceana acidiĝo), amasa formorto kaj perdo de biodiverseco, ekologiaj krizoj kaj falego.

Diverseco de la ekosistemoj temas pri la variado en ekosistemoj ene de geografia loko kaj ties ĝenerala efiko sur la homa ekzisto kaj la medio.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

 Biodiverseco
 Biomo
 Eugene Odum
 Metabola rompiĝo
 Permakulturo

Ekologio
Apriora lingvo

Apriora lingvo (de lat. a priori – sen antaŭa sperto) estas - laŭ klasifiko de Louis Couturat - konstruita lingvo, kies eroj ne estas prenitaj el ekzistantaj naciaj lingvoj, sed estas elpensitaj arbitre aŭ laŭ iu logika (filozofia) koncepto. Tio malsamigas ĝin de aposteriora lingvo. Se projekto estas bazita en logika koncepto de aŭtoro, oni nomas ĝin filozofia lingvo (ekzemple, Loĵbano), male, oni nomas ĝin arbitrara lingvo (ekzemple Solresol).

Krome, distingeblas aprior-aposterioraj kaj aposterior-aprioraj lingvoj, depende de tio, ĉu pli multaj estas respektive aprioraj aŭ aposterioraj trajtoj.

Ekzemploj de aprioraj lingvoj

Boabomo;
Edmondsa lingvo (G. Edmonds) 1856; 
Foignya lingvo
Gumosopo;
International Correspondance by Means of Numbers
Ilaksh & Ithkuil
Jakelimoto
Lingua filosofico universale (Gigli Mariano, Milano 1818);
Loĵbano;
Loga (G.Nield, Marseille, 1927);
Loglano;
Lugar (S. Herpain, Belgio, 1843);
Manbab (A. Beuthner, 1912);
Molog (De Sarranton, Cannes, 1911);
Mua
Noematopasigrafilalio;
Numerlingue;
Oïdapa (Chancerel, 1889);
Orbidaïe (Bazin, Lyon, 1844);
Panglottia (Komenio);
Phonarithmon
Prometeo kleriganto (Prometej-Prosvetitelj) (Dro Novodum, pseudonimo de Eugène Gurin, Kiev, 1896-98);
Reformita Ao (Beobi Gordin, 1920);
Solresolo;
Sona;
Timerio;
Völkerverkehrssprache (Carl Dietrich, Dresdeno, 1902);
 74-07

Lingvotipoj
!
Aposteriora lingvo

Aposteriora lingvo (de lat.  – el posta sperto) estas, laŭ klasifiko de Louis Couturat, konstruita lingvo, kies eroj estas prenitaj el ekzistantaj naciaj lingvoj, malkiel en apriora lingvo.

Krome, distingeblas aprior-aposterioraj kaj aposterior-aprioraj lingvoj, depende de tio, ĉu pli multaj estas respektive aprioraj aŭ aposterioraj trajtoj.

Ekzemploj de aposterioraj lingvoj estas Baza Angla, Latino sen fleksio, Interslava lingvo kaj Esperantidoj.

Lingvotipoj
Planlingvoj
Kavkornuloj

Kavkornuloj (Cavicornia) estas superfamilio, malnova klasifika grupo de bestoj, kiuj havas kavkornon. Al la grupo apartenas la antilokapredoj (grupigita ankaŭ al forkkornuloj) kaj bovedoj (veraj kavkornuloj), kiuj jam antaŭlonge disiĝis. La antilokapredoj havas iomete alitipan kavkornon. Ĝi defalas ĉiujare kaj kreskas inter la haroj, tiel oni povas ekkoni en la trasekcio la spurojn de la haroj. La bovedoj havas pli unuecan, kompaktan kavkornon, en kiu nur malofte ekkoneblas haroj.

Oni supozas, ke la praaj formoj  ĉiujare ŝanĝis la kavkornon.
Parhufuloj
Lampião

Lampião (nomo kiu signifas lampiono) estas kromnomo de Virgulino Ferreira da Silva, plej fama estro de privatmilitistoj de Brazilo. En tiu lando dum 19-a kaj 20-a jarcento estis oftaj la grupoj de Cangaceiros kaj Jagunços, privatmilitistoj pagitaj de Coronéis (pluralo de Coronel, laŭvorte "kolonelo"; lokaj senjoroj kaj terposedantoj). La Jagunços (/ĵagunsoz/) luktis laŭpage aŭ pro fideleco al sia Coronel (/koroneŭ/). La Cangaceiros (/kangaseiroz/) ne nur luktis laŭpage, sed ankaŭ disrabis vilaĝojn propavole.

Lampião, "La Reĝo de Cangaço", naskiĝis en 1898 en Serra Talhada, Pernambuko, Brazilo. Li lernis nur dum tri monatoj, sufiĉe por akiri la skribadon, kiel estis ofte en tiu tempo. En 1917 li eniris en privatmilitgrupon de Senhor Pereira. Ĉiam li komprenis la privatmilitecon kiel profesion aŭ negocon.

Li servis al fama industriisto Delmiro Gouveia, kiu konstruis la unuan hidroelektrejon en Brazila Nordoriento, kaj al José Pereira Lima, loka senjoro de vilaĝo Princesa, en Paraibo, kiu eĉ deklaris siaj dominojn kiel sendependan landon dum kelkaj monatoj en 1930. Lapião ricevis la postenon "kapitano de Nacia Gvardio" de Pastro Cícero por kontraŭbatali komunistan ribelon en 1920-jaroj.

Post 1930, kiam centra estraro de Brazilo ekprovis eliminon de lokaj sinjoroj, Lampião estis severe persekutita de oficialaj militfortoj kaj mortis la 28-an de julio 1938, kune kun sia edzino kaj 10 el siaj batalistoj. Lia kapo, kaj de siaj kunuloj, estis detranĉitaj kaj eksponitaj en policejo ĝis ĉirkaŭ 1970, laŭ tiama brazila moro.

Oni kalkulas, ke inter 1917 kaj 1938 estis kaptitaj kaj mortigitaj 600 el liaj batalistoj.

Kultura signifo 
Legendoj miksiĝis al veraj historioj pri Lampião en brazila folkloro kaj li iĝis populara heroo. Estas multaj artaĵoj faritaj de popularaj artistoj, skulptaĵoj, pentraĵoj, ktp. pri li. Ankaŭ estas senombro de popularaj poemoj pri Lampião, eĉ lia edzino estis komparita al Heleno aŭ Roksano en popolmuziko "Mulher nova bonita e carinhosa faz o homem gemer sem sentir dor" (Juna, bela kaj karesa virino iĝis ke viro ĝemu sen doloro).

En grupo de Lampião, estis multaj poetoj, kaj ofte li estis omaĝita per poemoj kaj promovis konkursojn de poezio. Lampião mem ankaŭ estis poeto kaj verkis kanzonon "Mulé Rendeira" (Puntistino):

Refreno:
Olé mulé rendeira;
Olé mulé rendá
Tu me ensina a fazer renda
Que eu te ensino a namorar

Lampião desceu a serra
Ele veio pra dançar
As meninas de Pesqueira
Vieram lhe namorar

(Refreno)

Traduko:

"Ho, puntistino
Ho, puntvestita virino
Vi instruos al mi puntfaradon
Kaj mi instruos al vi amidumon"

"Lampião malsupreniris montaron
Li venis por dancado
La knabinoj de Pesqueira
Venis por amidumi lin"

Lampião ankaŭ estis kudristo kaj kudris tre artajn vestaĵojn kaj ĉapelojn, kiel ni povas vidi en fotoj. Krom poezio, muziko kaj kudristarto, la grupo de Lampião kreis la baleton xaxado kiu reprezentas la terlaboron. Aliaj artoj tre ŝatataj de Lampião kaj siaj kunuloj estis fotografion kaj ksilogravuron.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.brazilbrazil.com/lampiao.html  

Historio de Brazilo
Kudristoj
Naciaj herooj
Ĉenglio

Tŝenglio (Tceqli) estas planlingvo farita de Rex F. MAY ekde 1996. Ĝi komenciĝis kiel reformo de Loglano, sed la celo ŝanĝiĝis. Ĝi ne plu celas perfektan logikon, sed koncizon kaj grandan klarecon. Ĝi havas agnoskitajn influojn de Esperanto, sed la ĉefaj gramatikaj influoj estas la angla kaj la ĉina. Ĉiu morfemoj komenciĝas per unu aŭ pli da eksplodaj kaj/aŭ frotaj konsonantoj, kaj finiĝas per unu aŭ pli da vokaloj, duonvokaloj, nazaj kaj flankaj konsonantoj. La aŭtoro serĉas tra la lingvoj de la mondo, komence de la plej vaste parolataj, por vortoj kiuj jam havas tian formon; la lingvo jam prenis radikojn el la hinda, la ĉina, la angla, la franca, la germana, la svahila, Loglano, Esperanto, kaj diversaj aliaj lingvoj.

La gramatiko estas plejparte izola; vortordo SVO, sed ankaŭ VOS kaj OSV eblas. Simile kiel Loglano kaj Loĵbano ĝi havas multajn tre precizajn konjunkciojn.

La formo de la lingvo ankoraŭ ne fiksiĝis; ankoraŭ en 2005 ĝi plu reviziiĝas eĉ en sia fonologio kaj ortografio.

Nombroj (1-10): han du tri kwar fay xey cil pal gaw hanzoy

Ekzempletoj 
go kom kay zi dorm (Mi manĝas kaj vi dormas)
go kom kay dorm (Mi manĝas kaj dormas)
pami va pamo dorm (La patrino aŭ la patro, kaj eble ambaŭ, dormas.)
pami fibu pamo dorm (La patrino aŭ la patro, sed ne ambaŭ, dormas.)
pami vabu pamo dorm (La patrino dormas se la patro dormas)
pami buva pamo dorm (La patrino dormas nur se la patro dormas)
pami fi pamo dorm (La patrino dormas se, kai nur se, la patro dormas)
go fo kom, coface go kom (Mi malsatis, do mi manĝis)
go kom, cefaco go fo kom (Mi manĝas ĉar mi malsatis)
go gi dorm gi zi pa kom (Mi dormis dum vi manĝis)
da ja fu ke zi kom (Li iros post kiam vi manĝos)
go pa zi pa kom (Mi manĝis antaŭ ol vi)

Eksteraj ligiloj
 tceqli
 blogo pri tceqli

Aprioraj lingvoj
Logikaj lingvoj
Lingvoj laŭ alfabeto
Kancero (apartigilo)

Kancero povas esti:
Kancero en Medicino: tumora malsano 
Kancero en Botaniko: malsano, kiu kaŭzas nenaturajn tuberojn 
Kancero en Zoologio: genro de grandaj kraboj

Vidu ankaŭ 
 La artikolon pri kankro.
Frankoj

La Frankoj estas grupo de ĝermanaj triboj, kiuj loĝis en la unua jarcento en la suba valo de Rejno (la fontoj mencias ilin unuafoje dum la jaro 258, kiam regis la romia imperiestro Probo). Ili laŭgrade penetris Gaŭlion kaj ekloĝis sur la dekstra parto de Rejno dum la 3-a jarcento. Post la kolapso de Romio en la 5-a jarcento, ili konkeris tutan Gaŭlion kaj Kloviso fondis la Frankan Imperion (vidu Merovidoj). En la teritorio de la hodiaŭa Germanio dum pluraj generacioj la Frankoj batalis kontraŭ la konkurenca ĝermana tribaro saksoj, sed dum la regado de Karolo la Granda la frankoj venkis la konkurantan tribaron. La moderna Francio prenis de la Franka Imperio sian nomon.

Jam dum la 5-a jarcento la frankoj kultivis kampon kaj bredis bestojn. La agroj estis en komuna kultivado. Parto de la tribaro asimiliĝis al la gaŭloj, kaj el ambaŭ gentoj iĝis komuna nord-francia popolo. Alia parto de la frankoj asimiliĝis al la Ĝermanoj.

Galerio

Vidu ankaŭ 
 Historio de Francio
 Historio de Germanio
 Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio
 Listo de francaj reĝoj
 Renesanco
 Sankta Romia Imperio
 Karolida Imperio

Eksteraj ligiloj 

 mapo de nordokcidenta Eŭropo dum la jaro 400
 “Historio de la Frankoj” (История франков) - paĝoj ruslingvaj
 “Noblaj kaj liberaj: la Frankoj dum la mezepoko” (Edel und Frei: Die Franken im Mittelalter) - paĝoj germanlingvaj 

 
Antikvaj etnoj
Historio de Francio
Historio de Germanio
Franca monarkio
Germana monarkio
Fasado

Fasado aŭ precipa domfronto. La vorto fasado devenas de la latina "facies" = aspekto trans la franca "facade") estas flanka (la surfacon formanta) parto de konstruaĵo.

Laŭ Francisko Azorín fasado estas Antaŭa parto de konstruaĵo, enhavanta la ĉefan enirpordon. Eksteraĵo. Kaj li indikas etimologion el la latina facies (faco). Kaj li aldonas teknikajn terminojn kiaj ĉefa fasado; flanka fasado; posta fasado; korta fasado.

Priskribo 
Tradicie temas pri la precipa enireja kaj speciale bela flanko de konstruaĵo, per kiu tiu ĉi direktiĝas kaj prezentiĝas al placo aŭ strato, foje ankaŭ al ĝardeno (ekzemple ĉe barokaj kasteloj.

Ĉe modernaj konstruaĵoj oni ofte nomas ĉiujn eksterajn murojn fasado.

En figura senco oni foje diras, ke io "estas nura fasado" kun la signifo trompa, iluzia, nesolida, facile senmaskigebla.

Vidu ankaŭ 
 Fasadismo, ebla konstrumetodo ĉe malnovaj kontruaĵoj
 Fronto

Referencoj 

Konstruaĵoj
Surfacoj
Normanoj

Normanoj estis nord-ĝermanaj loĝantoj en la Skandinaviaj landoj kaj Jylland. Ili estas la prauloj de la norvegoj, svedoj kaj danoj. Ili okupiĝis pri paŝtado, fiŝkaptado, ĉasado.

Ili periode prirabis Rusujon, Anglujon, Francujon en la 9-10-a jc. laŭ la akvaj vojoj. Ili okupis en 886 eĉ Parizon. Ili fondis la princlandon Normandio en 911 en Nord-Francio, de kie ili ŝipveturis eĉ al Sicilio kaj Sud-Italio en la 11-a jarcento kaj tie fondis la Normanan Reĝlandon. Poste en 1066, ili konkeris Anglujon sub gvido de Vilhelmo la konkerinto. Ili asimiliĝis al la franceska loĝantaro (tiel elformiĝis la angla popolo).

Oni nomis la normanojn en Orient-Eŭropo varegoj, kie ili tra la Volgo kaj Kaspia maro liveris sklavojn al Bagdado kaj tra la Nigra Maro al Konstantinopolo. Kelkaj el ili iĝis solduloj de tribestroj, imperiestroj, sed ili finfine asimiliĝis.

Vidu ankaŭ 
 Manikinsuloj
 Bretonio
 Akvitanio
 Flandrio
 Normandoj
 Vikingoj

Historio de Eŭropo
Etnoj
Serra Talhada

Serra Talhada (serha taljada), nomo kiu signifas Tranĉita Montaro, estas urbo kaj municipo de Pernambuko, Brazilo, kie naskiĝis Lampião. La municipo havas 2.979,97 Km2 kaj 70.472 loĝantoj (2003). La urbo estis fundata en 1787 kaj la municipo kreita en 1851.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.serratalhada.pe.gov.br 

Municipoj de Pernambuko
Karo

Karo (latina lingvo: Marcus Aurelius Carus) (ĉ. 230 – 283) estis imperiestro de la Romia Imperio dum 282-283. Dum sia mallonga regno, li provis sekvi la vojon de restorado de forto de la imperio de Aŭreliano kaj Probo. Liaj filoj Karino kaj Numeriano formis kun Karo mallongdaŭa sed stabla dinastio.

Romiaj imperiestroj
Mortintoj en 283
Floriano (Brazilo)

geografio>Ameriko>Sudameriko>Brazilo>Piaŭio>Floriano<urbo

Floriano [flori'ânŭ] estas municipo kaj urbo en ŝtato Piaŭio, Brazilo kun 56180 loĝantoj (2004), 112 metrojn super marnivelo. Floriano estas la 3-a laŭ loĝantaro en ŝtato Piaŭio kaj estas sidejo de katolika episkopujo Oeiras. Poŝta kodo 64800-000. Floriano restas apud rivero Parnaíba en mikrobaseno de rivero Gurguéia. En ĝi funkcias Universitato de Ŝtato de Piaŭio. Antaŭe nomita Colônia Agrícola de São Pedro de Alcântara ŝanĝis sian nomon al Floriano homaĝe al Floriano Peixoto dua brazila prezidanto. Multaj el siaj loĝantoj volas la kreadon de Subŝtato Gurguéia, aparta de Subŝtato Piaŭio kies Floriano estos ĉefurbo.

Esperanto en Floriano 
En Floriano, Stela de Castro estis esperantisto en 1920-aj jaroj.

Eksteraj ligiloj 

(urbdoma, portugale): http://www.florianonet.com.br/prefeituradefloriano/ 
(urbdoma e-adreso): pmf-pi@florianonet.com.br

Urboj de Brazilo
Treboniano Galo

Gaius Vibius Trebonianus Gallus (Esperante Treboniano Galo) (206 – Aŭgusto, 253) estis imperiestro de Romio de 251 ĝis 253. Li regis kune kun sia filo, Volusiano.

Romiaj imperiestroj
Naskiĝintoj en 206
Mortintoj en 253
Galieno

Publius Licinius Egnatius Gallienus (aŭ Esperante Galieno) (218-268) regnis Romio kiel Romia imperiestro kun sia patro Valeriano ekde 260 ĝis 268. Li ekregnis kiam la imperio estis en krizostato.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.roman-emperors.org/gallval.htm 
 http://rim.me.cz/cisarove/gallienus/gallienus.html 
 http://www.wildwinds.com/coins/ric/gallienus/i.html 
 http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1328.html 

Naskiĝintoj en 218
Romiaj imperiestroj
Epoko

Epoko aŭ epoĥo laŭ lingvaĵo de historio estas grava periodo en evoluprocezo. Oni parolas pri epokoj en la (ĝenerala) homa historio kaj en la diversaj branĉoj de la arto, sed ankaŭ en aliaj kuntekstoj - baze en ĉio kio iel rilatas al kronologio. La vorto devenas de la greka "ἐποχή, epoĥe" = halto kun la signifo haltopunkto en la tempokalkulo, tio estas punkto kie komenciĝas io nova kaj grava.

Aliaj aplikoj 
Epoko en komputado estas la tempo en kiu la prezento estas nula. Ekzemple, Unikso-tempo estas reprezentita kiel la nombro da sekundoj ekde 00:00:00 UTC la 1-an de januaro 1970, ne kalkulante supersekundojn.

Epoko en astronomio estas referenca tempo uzata por konsistenco en kalkulo de pozicioj kaj orbitoj. Ofta astronomia epoko estas J2000, kiu estas tagmezo de la 1-a de januaro 2000, Tera Tempo, difinita per la Internacia Astronomia Unio.

Epoko en Geologia temposkalo estas tempodaŭro, tipe en la dimensio de dekoj da milionoj da jaroj. La nuna epoko estas la Holoceno.

Referencoj
Malmö

Svede Malmö, dane Malmø, latine Malmogia aŭ Ellebogium: urbo ĝis 1658 en Danio, ekde tiu jaro en Svedio (la tria laŭ grandeco, kaj la plej granda en ĝia plej suda provinco Skanio). Ĝi havis 267 171 loĝantojn komence de 2004.

Fondita en la 15-a jarcento de reĝo Eriko de Pomerio.
Malmö estas nuntempe urbo internacieca. 24% el ĝiaj loĝantoj naskiĝis ekster Svedio. En la urbo estas parolataj ĉirkaŭ 100 lingvoj. Ĝi situas ĉe Sundo, vidalvide de Kopenhago en Danio, kun kiu ĝi nuntempe estas ligita per ponto.

Malmö gastigis la 33-an Universalan Kongreson de Esperanto en 1948, kaj la 40-an kongreson de SAT en 1967.

La 27-an de aŭgusto 2005 oni inaŭguris la gravan konstruaĵon Turning Torso.

Trafiko 
En Malmö ĉefsidejas la flugkompanio Amapola Flyg. Fondita en 2004, ĝi komence disponigis nur frajton transportadon, sed de 2018 ĝi komencis efektivigi pasaĝerflugojn.

Ŝerce 
Martin Weichert verkis limerikon uzante la nomon de la urbo:
Parolis turisto en Malmö
"Prefere ol kapti la salmö,
  aŭ naĝi en fjordo
  en malvarma nordo
mi ludas kun ŝalmö sub palmö!"

Vidu ankaŭ 
 Eŭrovido-Kantokonkurso 1992
 Eŭrovido-Kantokonkurso 2013
 Listo de urboj de Svedio
 10550 Malmö, asteroido
 Malmö FF

Eksteraj ligiloj 
 http://www.ribban.com 
 http://www.skolor.pedc.se/petri 
 http://www.wmu.se

Ĝemelaj urboj 
Inter la partnerurboj estas:

  Ŝĉeĉino / Szczecin en Pollando

Urboj de Svedio
Skanio
Skåne län
Harlemo (Nederlando)

Harlemo ( Haarlem) estas urbo kaj municipo en Nederlando kaj la ĉefurbo de la provinco Nord-Holando (Noord-Holland), en la okcidenta parto de la lando. Komence de  en la municipo vivis . 

Harlemo situas ĉe rivero Spaarne ( Sparno) kaj pro tio havas la kromnomon Spaarnestad ( Sparno-Urbo). Ekde 1853 ĝi estas sidejo de samnoma romkatolika episkopejo.

Nomo 
La urbo donis sian nomon al la kolonia setlejo Nieuw Haarlem ( Nova Harlemo) en Norda Ameriko, kiun en 1658 fondis la nederlandano Peter Stuyvesant. Ĝi nun estas la subkvartalo Harlemo de Novjorko en Manhatano.

Historio
La Haarlems Dagblad estas regiona gazeto en Haarlem. Ĝi postulas esti la gazeto kun la plej antikva publikiga historio en la mondo, kvankam tiu postulo estas bazita sur ties (deviga) kunigo kun alia titolo. Fakte Opregte Haarlemsche Courant estis devigita kuniĝi kun la gazeto Haarlems Dagblad en 1942 kiam Nazia Germanio okupaciis Nederlandon. Ekde tiam la Haarlems Dagblad estis aperinta kun la subtitolo Oprechte Haerlemse Courant 1656.

Esperanto 
En 1954 okazis la 39-a Universala Kongreso de Esperanto en Harlemo.

Konataj lokanoj 
 Frans de Grebber, pentristo.
 Judith Leyster, pentristino.
 Dirck Volkertszoon Coornhert, verkisto, politikisto kaj klerulo.
 Jacob van Campen, arkitekto kaj artisto.

Eksteraj ligiloj 
  ()
 mapo de Harlemo kaj ĉirkaŭaĵo

Bildaro 

Urboj de Nederlando
Loĝlokoj en Norda Holando
Municipoj de Nord-Holando
Sofio

Sofio ( [sofija]) estas ĉefurbo kaj plej granda urbo de Bulgario.
Ĝi krome estas administra centro de la du provincoj (oblastoj) Sofio-urbo kaj Sofia provinco.

Geografio 
Sofio situas sub monto Vitoŝa.

La "ĉefurba komunumo" (obŝtina) dividiĝas al 24 kvartaloj; ĝi konsistas krom el Sofio el tri pliaj urboj, Bankja, Buĥovo kaj Novi Iskur.

Nomo 
La nomo de la urbo estas de greka origino kaj signifas "saĝo". La urbo ricevis tiun nomon en la 14-a jarcento laŭ la kirko "Sv. Sofija". Antaŭe ĝi estis nomata "Triadica", pli frue "Sredec".

Historio 
Sofio estis loĝata jam antaŭ Kristo 8 jarcentojn. Baldaŭe la loko nomiĝis Serdica. Dum la romianoj la urbo estis administra centro, kiun la hunoj detruis. En 809 bulgaroj alvenis. Inter 1382-1878 daŭris la turka dominado. Poste la urbo iĝis ĉefurbo. Dum la socialismo multe da betonaj loĝdomoj konstruiĝis.

Vidindaĵoj 
 Katedralo de Aleksandro Nevski estime al Aleksandr Nevskij kaj al 200.000 rusaj falintoj pro liberigo de Bulgario el la Otomana Imperio.
 moskeo
 nacia teatro de 1907
 kultura palaco de 1981
 preĝejo omaĝe al Sankta Georgo
 parlamentejo
 rusa preĝejo
 skulptaĵo pri Sankta Sofia
 operdomo
 Nacia biblioteko “Sanktaj Cirilo kaj Metodo” de Bulgario

Servoj
 Universitato de nacia kaj monda ekonomioj

Trafiko 
Sofio havas internacian flughavenon kaj stacidomon. En la urbo metroo, tramoj, troleoj kaj aŭtobusoj liveras la pasaĝerojn.

Partneraj urboj 
Sofio havas partnerajn rilatojn kun la sekvaj urboj:
  Ĉikago (Usono)
  Prago (Ĉeĥio)
  Kievo (Ukrainio)
  Berlino (Germanio)
  Ankaro, Turkio
  Ateno, Grekio
  Bruselo, Belgio
  Budapeŝto, Hungario
  Bukareŝto, Rumanio
  Bursa, Turkio
  Helsinko, Finnlando
  Londono, Britio
  Madrido, Hispanio
  Milano, Italio
  Maras, Turkio
  Parizo, Francio
  Pittsburgh, Usono
  Skopjo, Nord-Makedonio
  Sankt-Peterburgo, Rusio
  Tel Aviv, Israelo
  Tirano, Albanio
  Varsovio, Pollando

Krome la urbodistrikto Oboriŝte aparte havas partnerajn rilatojn kun
  la urbodistrikto Friedrichshain-Kreuzberg de Berlino en Germanio

Sporto 
En Sofio aktivas interalie la futbalkluboj CSKA Sofija, Levski Sofija kaj Slavija Sofija.

Esperanto en Sofio 
 En Sofio okazis la 48-a Universala Kongreso de Esperanto en 1963.

Sofiaj Esperantistoj 

 Georgi Aktarĝiev
 Miĥail ARNAUDOV
 Georgi Nikolov

Famuloj 
En Sofio naskiĝis:
 politikisto Klára Dobrev.

Bildaro

Koantaj sofianoj 
 Beloslava Borislavova Jonova, pop-kantistino (1974-)
 Elisaveta Bagrjana, verkistino (1893-1991)

Eksteraj ligiloj 
  ()

 
Provincoj de Bulgario
Milionurboj
Ĉefurboj de Eŭropo
Valencio (apartigilo)

Valencio estas esperantigo de la (precipe kataluna) loknomo València. Ĝi estas la nomo de diversaj geografiaj elementoj:
 Valencio estas ĉefurbo de Valencilando, Hispanio (0°23’U, 39°28N), kie okazis 78-a Universala Kongreso de Esperanto en 1993. La tria plej granda urbo de Hispanio, kun ĉ. 750.000 loĝantoj. Kaj rilate al tiu urbo estas:
 Valencia regiono ĉirkaŭ tio urbo nomata Horta aŭ Horta de València.
 Provinco de Valencio ĉirkaŭ tiu urbo.
 Valencilando, aŭtonoma komunumo en la oriento de Hispanio.
 Antaŭa Valencia reĝlando.
 Antaŭa Valencia gubernio.
 Antaŭa Valencia islama reĝlando, en Andaluso.
 Antaŭa Valencia episkopujo, nun ĉefepiskopujo, kaj Valencia katedralo.
 Antaŭa Valencia eklezia provinco.
 Laguno, apud la Valencia urbo.
 Golfo de la Mediteranea Maro, apud la Valencia regiono.
 Valencia Universitato.
 Valencia flughaveno, en proksima vilaĝo Manises.
 Valencio estas urbo de Venezuelo (68°07’U, 10°10N). Kaj rilate al tiu urbo estas:
 Lago Valencio.
 Valencio estas kantono en Nov-Meksika ŝtato (Usono).
 València d'Àneu estas ĉefvilaĝo de la komunumo Alt Àneu, en regiono Pallars Sobirà (Katalunio).
 Valencia de Alcántara estas urbeto en provinco Cáceres (Hispanio).
 Valencia de Don Juan estas urbeto en provinco Leono) (Hispanio).
 Valencia del Ventoso estas vilaĝo en provinco Badaĥozo (Hispanio).
 València la Vella estas loko de la komunumo Riba-roja de Túria, en regiono Camp de Túria (Valencilando).
 La franca urbo Valence estas esperantigita kiel Valenco.
Kimĉio

Kimĉio (koree: 김치, Gimchi) estas koredevena fermentigita vegetaĵa plado, kiu kutime baziĝas sur la brasiko.

Pekina brasiko, rafano, ajlo, kapsiko, papriko, poreo, fermentita salikoko, zingibro, salo, kaj sukero estas kutimaj ingrediencoj. Estas variantoj, inkluzive de kaktugio, bazita sur rafano, kaj kiu ne enhavas brasikon, kaj oisobagio, kimĉio kun farĉita kukumo. Kaetnipo, aŭ sezamfolia kimĉio, havas tavolojn da sezamfolioj, marinitaj en sojsaŭco, piproj, ajlo, verdaj cepoj, kaj aliaj spicoj.

Laktobaciloj estas tre implikitaj en la fermentiĝo de kimĉio, kio rezultigas pli altan enhavon da laktoacido ol en jogurto.

Oni diras, ke la vorto gimchi antaŭe prononciĝis koree chim-chae (kore-alfabete: 침채; ĉin-skribe: 沈菜), kiu signifas "trempiĝita vegetaĵo".

Eksteraj ligiloj 
 http://www.kimchi.or.kr/

Vidu ankaŭ 
 Korea kuirarto
 Gastronomio
 Acida brasiko

Referencoj 

Koreio
Manĝaĵoj
Tampere

Tampere, esperante ankaŭ Tampereo, svede Tammerfors, estas la tria plej granda urbo en Finnlando kaj la plej granda enlanda urbo en Nordio. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².  Ĝi estas la ĉefurbo de la provinco Pirkanmaa. Centra parto de Tampere situas sur suda bordo de Näsijärvi.
 Koordinatoj: 

La regiono de Tampere inkluzivas ankaŭ komunumojn Kangasala, Lempäälä, Nokia (urbo), Pirkkala, Vesilahti kaj Ylöjärvi. Aitolahti estas eksa komunumo kiu estis ligita al Tampereo en 1966 kaj Teisko estis ligita al Tampereo en 1972. La regiono havas entute 320 000 loĝantojn.

La urbo Tampere havas tre popularan bildon en la menso de finnlandanoj kaj kiel urbo por loĝi kaj kiel urbo por turismumi. Ĝi atingis unuan aŭ duan lokon en opinisondadoj pri la populareco de grandaj urboj finnlandaj. Tie okazis la 80-a Universala Kongreso de Esperanto en 1995.

En Tampere situas kvar universitatoj: Universitato de Tampere, Teknologia Universitato de Tampere, Universitato de Aplikita Scienco de Tampere kaj Universitato de Aplikita Scienco de Pirkanmaa. En Tampere situas ankaŭ Universitata malsanulejo de Tampere.

Vidu ankaŭ 
 Yle TV2

Eksteraj ligiloj 

 
 

Komunumoj de Pirkanmaa
Komunumoj de Okcidenta Finnlando
Komunumoj de Finnlando
Urboj de Finnlando
Saint-Amand-les-Eaux

estas komunumo de Francio, kiu apartenas al la historia regiono Henegovio (france Hainaut respektive flandre Henegouwen), kies plej granda parto ekde 1830 estas parto de la Reĝlando Belgio, sed plia, suda parto jam ekde 1678 apartenas al Francio. Ĝi situas en la departemento Nord [] (okcidentflandre Noorderdepartement), en la regiono Hauts-de-France (prononco [], laŭvorte "supraĵo de Francio" pikarde Heuts-d'Franche) kaj en la antaŭa regiono Nordo-Kaleza Markolo (france Nord-Pas-de-Calais , nederlande/flandre Noord-Nauw van Calais). Fine de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Valenciennes (france Arrondissement de Valenciennes respektive okcidentflandre Arroundissement Valencyn), kaj al la kantono . 

 

La kurac-akva urbo Saint-Amand-les-Eaux estas la naskiĝurbo de la historia esperantisto René Dubois. Tie fondiĝis Esperanto-grupo en 1906.

En la urbo estas fama Kariljono (sonorilaro). La urbocentron dominas la restanta turo de malnova abatejo.

Vidu ankaŭ 
 Komunumoj de Nord
 Saint-Amand-les-Eaux (stacidomo)

Eksteraj ligiloj 
  ()

 
Komunumoj de Nord
Ĉeĉenoj

La ĉeĉenoj aŭ noĥĉoj (memnomo - нохчий) estas kaŭkaza nacio, ĉefe loĝanta en Ĉeĉenio (Rusia Federacio). En septembro 1991 la tutnacia kongreso de la ĉeĉena popolo deklaris la ŝtatan suverenecon de la Ĉeĉena Respubliko, kiu ne estis agnoskita de iu ŝtato. La kontraŭstaro de la federacia centro kaj separatisma regiono kaŭzis la Unuan Ĉeĉenian militon en 1994-1996 kaj la Duan Ĉeĉenian militon ekde 1999, pro kiuj dekmiloj da ĉeĉenoj pereis aŭ fuĝis en aliajn regionojn de Rusio kaj eksterlanden. Multaj ĉeĉenoj loĝas en Dagestano, Moskvo kaj eksterlande (Jordanio, Eŭropa Unio kaj alie).

Lingvo 
La ĉefa lingvo de la ĉeĉenoj estas la ĉeĉena lingvo, sed en la respubliko oni parolas krom tio la rusan lingvon.

Religio 
La dominanta religio de la ĉeĉenoj estas la sunaisma islamo.

Personoj 
 Ĝoĥar Dudajev 
 Zelimĥan Jandarbijev
 Abdul Halim Sadulajev
 Timur Mucurajev
 Aĥmed Kadirov
 Aslan Masĥadov
 Liza Umarova
 Zulejĥan Bagalova
 Roza Talĥigova

 Ramzan Sebiev
 Zulaj Sardalova
 Ŝima Okuev
 Salman Ĥasimikov
 Buvajsar Sajtijev
 Mamed Ĥalidov

Vidu ankaŭ
 Imamo Ŝamil;
 kistoj;
 naĥoj;
 huritoj;
 Deporto de ĉeĉenoj kaj inguŝoj.

  
Etnoj en Jordanio Etnoj en Sirio Etnoj en Kartvelio Etnoj en Turkio Etnoj en Kazaĥio Etnoj en Mezoriento Etnoj en Rusio
Beslano

Beslano (, osete Беслæн) estas urbo en Nord-Osetio (regiono de Rusio). Loĝantaro en 2002 estis ĉ. 33.600. Ĝi estas la tria plej granda urbo en Nord-Osetio post Vladikavkaz kaj Mozdok.

Beslano estas grava fervoja nodo sur linio Rostov—Baku. Ĝi ankaŭ estas la starta punkto de mallonga fervoja saklinio al Vladikavkaz. Ĉe la urborando de Beslano situas ankaŭ la flughaveno de Vladikavkaz kun ĉiutagaj flugoj al Moskvo kaj pli maloftaj al Erevano, Samara kaj aliaj urboj.

Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 90235501.

La interurba telefona kodo estas 86737, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).

La loka tempo estas la sama kiel moskva tempo (en jaro 2005).

La urbo estas sur dekstra bordo de rivero Terek (Терек).

Historio 
Fondita en 1847 vilaĝo estis enloĝigita de osetoj, transloĝiĝintaj el aliaj partoj de Osetio. La unua nomo estis Beslanikaŭ (osete Беслæныхъæу), laŭ la nomo de la fondinto — loka noblulo Beslan Tulatov. La oficiala rusa nomo longe estis Tulatovo. En 1941 la vilaĝo ŝanĝis nomon al Iriston (osete Иристон) kaj en 1950 kun la urba statuso ĝi ricevis la novan nomon — Beslano (ruse Беслан, osete Беслæн).

En jaro 1959 la urbo havis 19,4 mil loĝantojn.

Beslana masakro 

La 1-an de septembro 2004 konkeris la lokan lernejon teroristoj (ilia nombro estas taksata al 32). La lernejo estis liberigita nur la 3-a de septembro post sanga interpafado inter la teroristoj kaj la rusaj sekurecfortoj, kiuj ekatakis la lernejon. Laŭ oficialaj indikoj dum tiu ĉi incidento mortis 334 civiluloj, el tio 186 infanoj, kaj centoj da ili estas vunditaj. Ĉiuj teroristoj estis mortigitaj krom unu, Kiu estis arestita kaj sekve kondamnita al ĝismorta puno. Pli poste li estis en malliberejo murdita.

La  en Vladikavkaz finiĝis juĝproceso pri la kazo de Nurpaŝi Kulajev, la sola travivinta teroristo el la grupo, kiu ostaĝigis centojn en Beslano. Pro la moratorio al mortpuno, funkcianta en Rusio, Kulajev estis kondamnita al vivlonga malliberigo.

Vero de Beslano (ruse Правда Беслана) estas retejo en Rusio aperinta post la terorisma atako en Beslano de septembro 2004, por kolekti materialojn rilatajn al la esploro de la atako kaj por sendepende de registara cenzuro raporti pri detaloj de la atako, pri ties politikaj fonoj kaj la sekva evoluo post la fino de la terorisma tragedio.

Vidu ankaŭ 
 Urbo de anĝeloj (Beslano)

Eksteraj ligiloj 
 Pri la urbo (ru)
 Pri la terorista ago de 2004 (ru, en, de)
Kinoĵurnalo

Kinoĵurnalo estas filmita supperrigardo de aktualaĵoj, kiu regule montriĝas en publikaj ejoj.

La kinoĵurnalo estis antaŭ la disvastigo de televido por multaj homoj la plej grava fonto de movantaj bildoj pri novaĵoj. Kinoĵurnalo ĝenerale eldoniĝis unufoje dum semajno kaj montriĝis antaŭ la ĉefa filmo en normalaj kinejoj. Ekzistis ankaŭ kinejoj kie oni nur montris kinoĵurnalojn.

Kinoĵurnalojn plej ofte faris privataj firmaoj. En aŭtoritate regataj landoj la kinoĵurnalo estis grava propagandilo, ekzemple en faŝista Italio, kie Instituto LUCE fondiĝis en 1925 por fari propagandon per filmo. Por multaj landoj la kinoĵurnalo estis ankaŭ grava en la kadro de kreo de nacia identeco, speciale en evolulandoj. Ĉio ĉi kaŭzis ke la tendenco kaj la enhavo de kinoĵurnaloj estas ĝenerale fidelaj al la povo. Krome oni donis multe da atento al leĝeraj novaĵetoj, speciale en kinoĵurnaloj de komercaj kompanioj: la spektanto devis senti sin bone kiam komenciĝis la ĉefa filmo. En Okcidenta Eŭropo la plimulto de la kinoĵurnaloj malfondiĝis ĉirkaŭ la jaro 1975 ĉar ili forpremiĝis de televido.

Kinoĵurnaloj donas interesan bildon de la tempo kiam ili estis faritaj, kaj ofte havas nostalgian valoron. Tamen ili ankaŭ estas interesa por historia esploro, pri kiel societo vidis sin mem aŭ kiel reĝimoj aŭ potenculoj figuris sin.

Kinoĵurnaloj en diversaj landoj 

Alĝerio
 Actualités Algériennes
Belgio
 Belgavox
Britio
 British Pathe News
Bulgario
 Kinokronika
Ĉeĥoslovakio
 Ceskoslovensky Filmovy Tydenik
Francio
 Pathé
FRG
 Deutsche Wochenschau
GDR
 Der Augenzeuge
 DEFA Wochenschau
Hispanio
 No-Do
Hungario
 Magyar Filmhirado
Irlando
 Amharc Eireann
Italio
 Giornale LUCE
 Settimana Incom
 Ciac
Hindio
 Indian News Parade
Japanio
 Yiomuri
 Asahi
Jugoslavio
 Filmske Novosti
Kanado
 Canada Carries On
 World in Action
Mozambiko
 Kuxa Kanema
Nederlando
 Polygoon-journaal
Nederlanda Hindio
 Djawa Hodo (Japana okupado)
 Nampo Hodo (same)
 Berita Film di Djawa (same)
 Wordende Wereld
Nederlanda Nov-Gvineo
 Nieuw-Guinea Kroniek
Nov-Zelando
 Weekly Review
 Pictorial Parade
Polio
 Polska Kronika Filmowa
Rumanio
 Saptamîna în Imagini
Svisio
 Ciné-Journal Suisse
Usono
 March of Time
 Movietone News

Kino
Sferoj

Sferoj estas esperantlingva serio de sciencfikciaj kaj fantastaj rakontoj. Ĝis nun aperis 10 numeroj, nomataj Sferoj 1, Sferoj 2 ktp, el kiuj pluraj konsistas el rakontoj de famaj aŭtoroj tradukitaj el aliaj lingvoj (ekzemple de Isaac Asimov, Stanisław Lem k.a.), dum la ceteraj enhavas prozaĵojn originale verkitajn en Esperanto. Ĝia iniciatinto kaj daŭrigonto estas Liven Dek.

Sferoj 1 (1982 - tradukitaj verkoj)
Sferoj 2 (1983 - tradukitaj verkoj)
Sferoj 3 (1984 - originalaj verkoj)
Sferoj 4 (1986 - tradukitaj verkoj)
Sferoj 5 (1987 - tradukitaj verkoj)
Sferoj 6 (1988 - originalaj verkoj)
Sferoj 7 (1992 - tradukitaj verkoj)
Sferoj 8 (1993 - originalaj verkoj)
Sferoj 9 (1994 - tradukitaj verkoj)
Sferoj 10 (2000 - originalaj verkoj)

Eksteraj ligiloj 
Sferoj (en OLE).
Se barbaroj iam (unu el la kvar sciencfikciaj rakontoj de Jorge Camacho en Sferoj 10)
Meti limon (sciencfikcia rakonto de Sten Johansson en Sferoj 10)
La Biblioteko de Babelo (sciencfikcia rakonto de Jorge Luis Borges tradukita de Gulio Cappa en Sferoj 2)
 Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience

Sciencfikcia literaturo
Esperanto-libroserioj
Verkoj el la esperantlingva tradukliteraturo
Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Antverpena Fikcio-libraro
Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Boletín

Boletín (hispanlingve Bulteno) estas la organo de Hispana Esperanto-Federacio. Malgraŭ ĝia nomo hispanlingva, la tekstoj estas preskaŭ nur en Esperanto.

Enhavo 
La revuo havas 32 paĝojn en malgranda formato nigre-blanka kaj estas eldonata 4-foje jare. La enhavo rilatas ĉefe al la hispana Esperanto-movado (lokaj grupoj, kongresoj ktp), sed ankaŭ informas pri la tutmonda ĝenerale (ZEOj, Esperanto en amaskomunikiloj). Alia ofta temo estas historia esploro pri la hispana movado kaj ĝiaj pioniroj.

Historio 

La unua numero de Boletín aperis en januaro 1949, kaj ĝia unua plurjara redaktoro estis Luis Hernández Lahuerta. De 1989 ĝis 1997 ĝin redaktis Antonio Marco Botella kaj post tiu jaro Liven Dek ĝis 2005. De 2005 ĝis 2006 redaktis ĝin Manuel Pancorbo, de 2006 ĝis 2008 Jorge Pavón, de 2008 ĝis 2010 Ángel Arquillos; de 2010 ĝis 2012  Juanjo Vera. De 2012 ĝis nuntempe (2022) la redaktoro estas plu Ángel Arquillos.

Estas kolektoj de "Boletín" en diversaj bibliotekoj.

Notoj

Eksteraj ligiloj 
 
 Preskaŭ kompleta kolekto en la Bitoteko de HEF
 

Esperanto-gazetoj
Hispanaj gazetoj
Maria Ŝtata Universitato

Maria Ŝtata Universitato (Марийский Государственный Университет (МарГУ)) estis kreita en 1972. Nuntempe ĝi havas 9 fakultatojn, kie studas pli ol 8 mil studentoj. En 2002 ĉe la Universitato estis fondita Instituto de finno-ugraj lingvoj. 

La adreso de la Universitato: 
pl. Lenina, 1, Joŝkar-Ola, 424001, Rusio

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

Universitatoj en Rusio
Edukado en Mariio
Lernejoj fonditaj en 1972
1972 en Rusio
Meza Volgio

Al Meza Volgio apartenas regionoj de Rusio, kiuj situas laŭ la rivero Volgo en meza parto de ĝia fluo. la Granda Sovetia Enciklopedio apartenigas al Meza Volgo la parton inter alfluejo de Okao (situanta en la urbo Niĵnij Novgorod) kaj alfluejo de Kama (en Tatario).

Do, al la Meza Volgio apartenas apudvolgaj teritorioj de respublikoj Tatario, Mariio, Ĉuvaŝio kaj de Niĵnij-Novgoroda provinco.

Alfluantoj de Meza Volgo 
 Okao - la plej granda dekstra alfluanto de Volgo;
 Kama - la plej granda maldekstra alfluanto de Volgo;
 Vetluga - maldekstra alfluanto;
 Sura - dekstra alfluanto;
 Svijaga - dekstra alfluanto.

Urboj ĉe la Meza Volgo (laŭ ĝia fluovojo) 
En Niĵnij-Novgoroda provinco:
 Niĵnij Novgorod (ĉefurbo de la provinco) kaj ĝia aglomeraĵo (urboj Kstovo kaj aliaj);
 Liskovo.
En Ĉuvaŝio:
 Ĉeboksari (ĉefurbo de Ĉuvaŝio);
 Novoĉeboksarsk;
 Mariinskij Posad.
En Mariio:
 Kozjmodemjansk (ĉefurbo de Montara Mariio);
 Zvenigovo;
 Volĵsk.
En Tatario:
 Zelenodolsk;
 Kazan (ĉefurbo de Tatario).

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Volgo
 Kujbiŝeva Rezervujo
 Volgia Bulgario - ekzistinta mezvolgia ŝtato
 Tataroj, tatara lingvo
 Ĉuvaŝoj, ĉuvaŝa lingvo
 Marioj, maria lingvo
 Rusoj, rusa lingvo

Volgo
Kazana ĥanlando

La Kazana ĥanlando (en la tatara: Qazan xanlığı; en la rusa: Казанское ханство) (1438-1552) estis tatara feŭda ŝtato kiu formiĝis post la disfalo de la Ora Hordo.
La ĉefurbo de la ĥanlando estis Kazan.
Ĝi estis fondita de la ĥano Olug Mohammed en 1437 aŭ 38.

La ĥanlando troviĝis en teritorio de la iama Bulgario ĉe Volgo. Ĝi okupis la nunajn teritoriojn de Tatarstano, Mari El, Ĉuvaŝio, Mordovio, parto de Udmurtio kaj Baŝkirio. Ĝia teritorio ampleksis teron inter riveroj Vjatka kaj Volgo, kaj etendiĝis de Okao ĝis la riverbuŝo de Belaja. Sur la teritorio de la ĥanlando loĝis multaj popoloj: tataroj, marioj, ĉuvaŝoj, udmurtoj, baŝkiroj.

En 1545-52 la ĥanlando estis konkerita fare de la Moskva ŝtato gvide de la rusa caro Ivano la Terura.

Historio de Baŝkirio
Historio de Tatarstano
Eksaj landoj de Eŭropo
Ĥanlandoj
Aperis en 1438
Malaperis en 1552
Administraj unuoj fonditaj en 1430-1439
Administraj unuoj malfonditaj en 1550-1559
Roŝ Haŝana

Roŝ Haŝana (, laŭvorte "kapo de la jaro") estas unu de la plej gravaj festoj de Judismo. Ĝi estas la unua tago de la juda jaro, kaj ĝia dato estas la unua tago de tiŝrio (kiu estas la unua monato de la juda kalendaro por kelkaj aĵoj, sed la sepa por aliaj).

Tradicie, en ĉi tiu tago Dio juĝas la tutan mondon kaj decidas kio okazos en la venonta jaro. Pro tio, estas du signifaj temoj de Roŝ Haŝana: dolĉeco — oni manĝas dolĉaĵojn, por okazigi "dolĉan" novan jaron, kaj mielo ludas gravan rolon — kaj pentado; Roŝ Haŝana komencigas dek-tagan pentadan tempon, kiun finigas Jom Kippur (la plej grava tago de pentado).

La tradicia salutado je Roŝ Haŝana estas "L'ŝana tova" aŭ "L'ŝana tova tikatevu veteĥatemu", kiu frazeto signifas "novan jaron" aŭ "skribiĝu kaj 'sigeliĝu'" (en la Libro de Vivantoj).

Vidu ankaŭ 
 Listo de judaj terminoj

Judismo
Brazilio

Foje uzita, sed pro neklareco evitinda, alternativa nomo de:

Brazilo, lando en Sud-Ameriko.
Braziljo, la ĉefurbo de Brazilo.
Brazilio estas ankaŭ titolo de verko de Everardo Backheuser.
Armin Mueller-Stahl

Armin MUELLER-STAHL [armin miler-ŝtal] (naskiĝis la 17-an de decembro, 1930) estas germana aktoro.

Armin Mueller-Stahl naskiĝis en Tilsit (nuntempe: Sovetsk en Rusio). Post la Dua mondmilito lia familio devis forlasi siajn hejmregionon kaj transloĝiĝis al Berlino.

Kiel junulo Armin deziris fariĝi violonisto, sed ekde la 1950-aj jaroj li ekinteresiĝis pri la aktorado kaj sekvis tiun ĉi vojon. Post kelkjara teatra kariero en Orienta Berlino li en la jaro 1956 ricevis sian unuan filmrolon.

Pro problemoj kun la registaro de GDR li en la jaro 1980 elmigris al FRG, kie li povis konfirmi sian reputacion kiel elstara karaktera rolulo.

Sukcese li ankaŭ elprovis sin en Usono kaj aliaj landoj. Pro epizoda rolo en la filmo Shine li en la jaro 1997 estis nomumita por Oskaro.

Listo de filmoj

En GDR 
 Heimliche Ehen (1956)
 Fünf Patronenhülsen (1960)
 Königskinder (1962)
 Nackt unter Wölfen (1963)
 Ein Lord am Alexanderplatz (1967)
 Tödlicher Irrtum (1970)
 Der Dritte (1972)
 Die Hosen des Ritters von Bredow (1973)
 Die sieben Affären der Dona Juanita (1973)
 Kit & Co. (1974)
 Jakob der Lügner (1975)
 Nelken in Aspik (1976)
 Die Flucht (1977)
 Geschlossene Gesellschaft (televida produktaĵo, 1978)

En FRG 
 Lola (1981)
 Die Sehnsucht der Veronika Voss (1982)
 Oberst Redl (1984)
 Bittere Ernte (1984)
 Momo (1985)
 Das Spinnennetz (1986)
 Gespräch mit dem Biest – Conversation with the Beast (1996)
 Die Manns (televidproduktaĵo, 2001)

Internaciaj produktaĵoj 
 Music Box (Usono, 1989)
 Night on Earth (Usono, 1991)
 Kafka (Usono/Britio/Francio, 1991)
 Taxandria (Belgio/Germanio/Francio, 1994)
 Shine (Usono, 1996)
 The Game (Usono, 1997)
 The X-Files (Usono, 1998)
 Jakob the Liar (Usono, 1999)
 The 13th Floor (Usono/Germanio, 1999)
 Pilgrim (Kanado/Meksiko/Britio, 1999)
 The Long Run (Sudafriko/Usono, 2000)
 Eastern Promises (2007)

Listo de verkoj 
 Unterwegs nach Hause (memoroj, 1997)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.videomission.com/index.php?video=07fc57fb2c38119cf4b1d828c0af6284 
 http://www.defa-sternstunden.de/stars/amuellerstahl.htm  
 http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_filmdeutsch2/13m_muellerstahl.htm 

Germanaj aktoroj
Erwin Geschonneck

Erwin GESCHONNECK [ervin geŝonek] ( — , Berlino) estis germana aktoro.

Erwin Geschonneck naskiĝis en Bartenstein (nuntempe: Bartoszyce en Pollando). En la jaro 1909 lia familio transloĝiĝis al Berlino.

Fininte la lernejan edukadon, Erwin Geschonneck vivtenis sin per diversaj laboroj. En 1929 li fariĝis ano de la Komunisma Partio de Germanio, kaj li komencis aktori en amatoraj ensembloj kaj politikaj kabaredoj.

En la jaro 1933 li fuĝis de la nazioj tra Pollando al Sovetunio. En 1938 li transloĝiĝis al Prago, sed tie
La 3-an de majo 1945 li travivis la pereon de la koncentreja ŝipo Cap Arcona.

De 1946 ĝis 1948 li agis en Hamburga teatro kaj en kelkaj filmoj. Invitite de Bertolt Brecht kaj Helene Weigel li en 1949 eklaboris en la Orientberlina Berliner Ensemble. Tie li prezentis grandajn rolojn, kaj samtempe li komencis tre sukcesan filmkarieron.

Li gajnis plurajn premiojn kaj estas konsiderata unu el la plej elstaraj aktoroj de la GDR.

Listo de filmoj 
 In jenen Tagen (1947)
 Finale (1948)
 Der Biberpelz (1949)
 Das kalte Herz (1950)
 Das Beil von Wandsbek (1951)
 Schatten über den Inseln (1952)
 Die Unbesiegbaren (1953)
 Der Hauptmann von Köln (1956)
 Die Abenteuer des Till Ulenspiegel (1957)
 Schlösser und Katen (1957)
 Der Lotterieschwede (1958)
 Sonnensucher (1958 – tamen malpermesita ĝis 1972)
 Musterknaben (1959)
 Fünf Patronenhülsen (1960)
 Nackt unter Wölfen (1963)
 Karbid und Sauerampfer (1963)
 Ein Lord am Alexanderplatz (1967)
 Jeder stirbt für sich allein (1970)
 Jakob der Lügner (1975)
 Looping (1975)
 Das Licht auf dem Galgen (1976)
 Die Insel der Silberreiher (1977)
 Tambari (1977)
 Anton der Zauberer (1978)
 Levins Mühle (1980)
 Asta mein Engelchen (1981)
 Mensch, mein Papa...! (1988)

Listo de verkoj 
 Meine unruhigen Jahre (membiografio, 1984)

Premioj gajnitaj 
 Nationalpreis (1954, 1960, 1961, 1968)
 Vaterländischer Verdienstorden (1976)
 Karl-Marx-Orden (1981)
 Kunstpreis des FDGB (1985)
 Deutscher Filmpreis (1993)

Germanaj aktoroj
Germanaj centjaruloj
Veliko Tarnovo

Veliko Tarnovo - , foje ankaŭ latinliterigata Veliko Trnovo - estas urbo en la meznorda Bulgario kaj la administra centro de la Provinco Veliko Tarnovo. Ĝi situas laŭ la rivero Jantra, kaj famas kiel la centro de la Dua Bulgara Imperio (1018 al 1185). Ĝi havas proksimume 73.115 loĝantojn (2005).

Esperante 
Ĝi estas la naskiĝurbo de Georgi Aktarĝiev kaj Ĥristo Ĥaralambev.

Tie la Esperanta gazeto Trumpetisto estis redaktita de Ĥristo Rjaĥovski. Dum 1907- 1908 sidejo de Bulgara Esperanto-Ligo troviĝis en Veliko Tarnovo.

En 1978 tie okazis kongreso de TEJO.

Galerio

Panoramoj

Eksteraj ligiloj 
  ()

 

Urboj de Bulgario
Provinco Veliko Tarnovo
Arhuzo

Arhuzo () estas la due plej granda urbo en Danio.

Esperanto en Arhuzo 
En ĝi fondiĝis Esperanto-klubo en 1909 de pastro P. P. Hogsted ĉe "La libera eklezio", .

Tie okazis kongresoj de SAT en 1947 kaj 1960; la IFEF kongreso en 1973 kaj postkongreso de UEA en 1975.

Estas gastiganto de Pasporta Servo tie.

Esperantistoj de Arhuzo 
 Bjørn A. Bojesen
 Agnes Bøgh-Høgsted;
 Richard Fiirgaard;
 Christian Petersen Heilskov;
 Povl Jørgensen;
 Peter Weide;
 Eckhard Bick;

Vidu ankaŭ 
 Jutlando

Bibliografio 
 Anonimulo 1975 : Aarhus proponas ripozon, Esperanto, 830(2), p. 24-25

Eksteraj ligiloj 

 http://www.aarhus.dk/aa/portal/borger/s_english  
 http://www.au.dk/en 
 http://www.aarhus.dk 
 http://runeberg.org/salmonsen/2/1/0067.html 

Urboj de Danio
Meza Jutlando
Radio 3ZZZ

Radio 3ZZZ (trifoja Z) estas la plej granda multgenta radia stacio en Melbourne, Aŭstralio, konata sub la anglalingva nomo Ethnic Community Broadcasting Association, kiu elsendas programojn en diversaj lingvoj, inkluzive de Esperanto.  Ĉiuj ĉefaj etnaj komunumoj loĝantaj en Melburno estas reprezentataj. 

Krom kelkaj dungitoj kiuj estas pagataj ankaŭ ĝis 400 volontuloj kunlaboras en unu el la ĉirkaŭ 60 komunumaj lingvogrupoj por kaj pro sia propra komunumo. Ĝi funkcias ekde Brunswick, la najbara antaŭurbo de Melburno. La komunuma elsenda licenco estis donita al 3ZZZ surbaze de ĝia diverseco de lingvoj kaj komunumoj. La dissendigan licencon de 3ZZZ posedas la Ethnic Community Broadcasting Association of Victoria Limited (Etna Komunuma Disvastiga Asocio de Viktorio, aspc), ankaŭ nomata ECBAV, ankaŭ funkciigas la stacion. La radiostacio estis kreita origine por la etnaj komunumoj de Melburno por aŭdi siajn proprajn lingvojn kaj subteni siajn kulturajn identecojn.

Esperanto en radio 3ZZZ 
Radio 3ZZZ komencis disaŭdigi regule en junio 1989.  Ekde oktobro 2000 la stacio aŭdeblas tra Aŭstralio kaj la resto de la mondo tra interreta dissendo, ekzemple pere la apo (vidu AKP sub eksteraj ligiloj) de Radio Muzaiko per kiu eblas aliri la plimulton de la radio-elsendejoj en Esperanto.  

Radio 3ZZZ estas ankaŭ loka aŭstralia radio, aŭdebla sur FM-radio, sed nur tra la metropola regiono de Melbourne ĝis Geelong al la Okcidento kaj Macedon norde sur FM-ondo 92.3 MHZ FM ĉiun lundon inter la 13:00-14:00 horo, loka tempo.

Tutmonda aŭskultantaro 
Elsendante 24 horojn tage oni taksas ke pli ol 400 mil personoj en la mondo aŭskultas 3ZZZ ĉiun semajnon. Eblas fariĝi membro de Radio 3ZZZ per kiu vi povas helpi la daŭrigon de via lingva grupo ene de Radio 3ZZZ.

Notoj kaj referencoj

Eksteraj ligiloj 
Oficiala retejo de Radio 3ZZZ.
Arkivo de 3ZZZ Radio en Esperanto - La Esperanto-elsendoj ekde 2005 ĝis nun, kun programnotoj (MP3-dosieroj).
Arkivo de MIJOŜI Cutomu - RealAudio-dosieroj de la Esperanto-elsendoj.
Elŝutejo de la Esperanto-radio apo (APK)

Vidu ankaŭ 
 (angla) Oficiala retejo de RAdio 3ZZZ 
 Esperanto-radio
 (angla vikipedio) Community Broadcasting Association of Australia (CBAA) 
 (angla vikipedio) National Ethnic and Multicultural Broadcasters Council (NEMBC) 
 (angla vikipedio) Community Broadcasting Foundation (CBF)
 (angla vikipedio) Community radio

Esperanto-radio
Seattle Esperanto Society

Seattle Esperanto Society (Societo Esperantista de Seattle en la fruaj jaroj, poste pli ofte Seatla Esperanto-Societo) fondiĝis en 1906 fare de William George Adams kaj Richard H. Geoghegan. Inter ĝiaj konataj membroj estis Ferd Carlson, David B. Richardson kaj Sidney S. Culbert.

En 2006 SES festis sian centjaran jubileon per gastigado de la regiona kongreseto NOREK kaj dediĉado (al la ĝemelurboj de Seatlo) de pacfosto en 16 lingvoj.

Eksteraj ligiloj 
 Informoj pri kunsidoj kaj tiel plu
 Retmesaĝa grupo de SES 

Usonaj Esperanto-asocioj
Seatlo
Pilastro

eta|Desegnaĵo pri pilastro
Pilastro estas prisma kolono (kontraste al cilindra). Plej ofte ĝi estas konstruita en aŭ ĉe muro.

Laŭ Francisko Azorín pilastro estas Prisma subtenilo. Li indikas etimologion el la latina pilarius, pilatim, el pila (subtenilo).

Priskribo
La apogpilastro estas konstruita reliefe sur muro por ĝin plifortigi.

Materialo de la pilastroj povas esti plej ofte ŝtonoj, ferbetonoj, ŝtaloj, pli malofte monolitoj, lignoj, brikoj.

La pilastroj tenas arkon. Ofte ili tenas pontojn, viaduktojn, en konstruaĵoj volbojn.

La pilastoj estis uzataj plej ofte en gotiko, renesanco, baroko, sed ili estis videblaj eĉ dum Romia Imperio kaj nuntempo.

Vidu ankaŭ

 Pilastra friso
 Piliero
 Plinto

Notoj

Fontoj 
  

Arkitekturo
Prismo

Prismo en geometrio estas korpo, matematike difinita kiel pluredro, kies du bazaj poligonaj edroj estas paralelaj, kaj kies aliaj edroj estas paralelogramoj.

Pri optiko, prismo estas travidebla peco (kutime el vitro), havanta formon de geometria prismo, orta kun triangula bazo ordinare ortangula.

Vidu ankaŭ 
 Optiko
 Prismo (optiko)

Eksteraj ligiloj 

 OPTIKO: Ĉapitro el lernolibro skribita de SÁRKÖZI János. Subĉapitroj: optiko ĝenerale, fotometrado, ekesto, propagiĝo, refrakto de la lumo, ondooptiko, polarigo, lumo kaj materialo, la okuloj, optikaj instrumentoj. 129 paĝoj, formo PDF, 882 KB.

 
Pluredroj
Optiko
Edro

Edro estas matematike difinita areo kiu formas ebenan parton de la surfaco de geometria korpo.

Vidu ankaŭ
 Vertico (geometrio) - la 0-dimensia analogo de edro.
 Latero (geometrio) - la 1-dimensia analogo de edro.
 Ĉelo (geometrio) - la 3-dimensia analogo de edro.
 Faceto (geometrio) - la n-dimensia analogo de edro, nur kiel ero de n+1-dimensia hiperpluredro.
 Hiperedro aŭ hiperĉelo - la n-dimensia analogo de edro.
 Pluredro
 Faco
 Faceto

Areo
hiperpluredroj