Bogatynia

Bogatynia (dawniej Rychwałd, , ) – miasto w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie zgorzeleckim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Bogatynia. Położone na Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim, nad potokiem Miedzianka, w polskiej części Górnych Łużyc.

Według danych GUS z 1 grudnia 2023 r. miasto posiadało 16 245 mieszkańców (264. miejsce w kraju).

Jest to jedna z najbogatszych gmin w Polsce, na jej terenie znajdują się Kopalnia Węgla Brunatnego Turów oraz Elektrownia Turów zatrudniające łącznie ok. 5,5 tysiąca osób.

Położenie 
Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. powierzchnia miasta wynosi 59,94 km² (73. miejsce w kraju).

Bogatynia leży w Kotlinie Turoszowskiej, która ograniczona jest od południa Granicznym Wierchem (616 m n.p.m., Góry Izerskie), a od północy Wyniosłością Działoszyńską (ok. 340 m n.p.m.). Najniższym punktem, a zarazem sztucznie utworzonym jest kopalnia odkrywkowa PGE KWB Turów, o wys. 20 m p.p.m.

Miasto położone jest nad potokiem Miedzianka. W Bogatyni do Miedzianki uchodzą potoki Jaśnica oraz mniejszy Czerwienica. W południowej części miasta do Jaśnicy uchodzi także potok Wądolno.

Części miasta: Markocice, Trzciniec, Turoszów, Turoszów-Wieś, Zatonie, Zatonie-Kolonia.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. jeleniogórskiego.

Historia 

Bogatynia położona jest w Kotlinie Turoszowskiej. Założono ją w XIII wieku jako osadę łużycką zwaną Richnow, później Reichenau (niem. Reichenau od reich – bogaty, die Aue – błonie, łąka).
Pierwsze informacje o miejscowości pochodzą z 1262 roku. Od 1319 leżała w granicach piastowskiego księstwa jaworskiego, jednego z polskich księstw dzielnicowych na Dolnym Śląsku, po czym od 1346 była pod rządami czeskimi (do XVII wieku).

Wieś średniowieczna rozwijała się ze względu na dogodną lokalizację na szlaku handlowym pomiędzy bogatymi miastami Dreznem i Świdnicą. W 1430 roku została doszczętnie zniszczona przez wojska husyckie.

Po pokoju praskim i umowie zawartej między królem czeskim-cesarzem a księciem saskim w 1635, Elektorat Saksonii przejął większość Łużyc wraz z Bogatynią.
W tym czasie osada była kondominium klasztoru cysterek St. Marienthal i miasta Żytawy. W latach 1697–1706 i 1709–1763 Bogatynia leżała w granicach unijnego państwa polsko-saskiego.

Pod patronatem klasztoru następował rozwój bogatyńskiego rzemiosła. W czasach nowożytnych wieś rozkwitała jako ośrodek tkactwa, zamożność osady wzrastała zagrażając ościennej konkurencji. W 1627 roku, mistrzowie tkaccy z sąsiedniej Żytawy, powołując się na szesnastowieczny przywilej, zniszczyli bogatyńskie warsztaty i zabrali surowiec potrzebny do prac.
W XVIII wieku Bogatynia dzięki tkactwu chałupniczemu była już bogatym ośrodkiem, czego dowodem były kunsztowne domy przysłupowo-zrębowe zrujnowane przez powódź z sierpnia 2010 roku.

Od połowy XIX wieku do końca II wojny światowej miasto administracyjnie należało do saksońskiego powiatu żytawskiego. Rozwinął się przemysł lekki i wydobycie węgla brunatnego, a miasto stało się ośrodkiem administracyjnym dla okolicznych gmin.

W 1856 roku Bogatynia otrzymała Saski Sąd Królewski. W 1884 otworzono kolej wąskotorową z Żytawy do Markocic przez Bogatynię, która po 1900 roku została przedłużona do Heřmanic w Czechach. Linię tę zamknięto po 1945 roku.

W 1904 roku podział na Bogatynię klasztorną i żytawską został zniesiony i powstała saska gmina Reichenau.

W 1945 miasto przyłączono do Polski, a niemiecką ludność, która pozostała w Bogatyni wysiedlono do Niemiec. Początkowo administracja polska używała nazwy Rychwałd (do 1947), ostatecznie jednak przyjęto formę Bogatynia. W 1973 Bogatynię połączono z Turoszowem.

Powódź w Bogatyni 
7 sierpnia 2010 roku w godzinach rannych wystąpiło oberwanie chmury. W rejonie Bogatyni spadło wówczas około 160 mm wody, z tego 140 mm w ciągu dwóch godzin, podczas gdy średnia miesięczna dla tego rejonu wynosi 60 mm. Spływający ze stoków Gór Izerskich potok Miedzianka wystąpił z koryta. Piotr Pawlas z Powiatowego Centrum Zarządzania Kryzysowego w Zgorzelcu określił, iż Miedzianka o godzinie 12 tego dnia osiągnęła głębokość 5,68 m, podczas gdy zazwyczaj po intensywnych opadach poziom wody w korycie nie przekraczał 1,5 m. Płynąc ulicami miasta fala powodziowa zdewastowała je, zabierając dobytek wielu osób. Wezbrana rzeka niszczyła budynki (w tym zabytkowe domy przysłupowo-szachulcowe) i mosty. Od naporu wody 12 budynków zostało całkowicie zniszczonych, a 600 zostało uszkodzonych. Woda podmywała odcinki ulic i dróg, w tym drogę wojewódzką nr 352. Dojazd do Bogatyni był możliwy przez Niemcy lub Czechy.

W czasie powodzi w mieście ucierpiało 277 zabytkowych domów. Jedenaście z nich zostało zniszczonych całkowicie, a 36 częściowo – runęły niektóre ściany. Część domostw o kilkusetletniej historii została mocno podmyta, a ich konstrukcja naruszona. Wszystkie wspomniane domy ujęte były w gminnej ewidencji zabytków lub rejestrze zabytków.
powiedział Krzysztof Kurek przedstawiciel jeleniogórskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków.
Kilkadziesiąt z zalanych zabytków to najcenniejsze historycznie konstrukcje przysłupowe, zbudowane pomiędzy 2. poł. XVII a początkami XIX wieku, większość z nich eksperci nadzoru budowlanego zakwalifikowali do rozbiórki.

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, ustalił jednak po dokonanej samodzielnej kontroli, że do odbudowy nie nadają się co najwyżej 4 domy:
 – powiedział Wojciech Kapałczyński – kierownik delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków.

Burmistrz Bogatyni Andrzej Grzmielewicz poprosił o interwencję wojsko oraz straż pożarną z innych rejonów Polski. Na wezwanie samorządu pomocy miastu udzielało 1300 strażaków z województw: dolnośląskiego, opolskiego, wielkopolskiego, śląskiego oraz małopolskiego i 900 żołnierzy, w tym ponad 850 z Wojsk Lądowych. Do walki ze skutkami powodzi skierowano żołnierzy z 23 Śląskiej Brygady Artylerii z Bolesławca, 1 Brzeskiej Brygady Saperów z Brzegu, 11 Lubuskiej Dywizji Kawalerii Pancernej z Żagania oraz Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych. Z lotniska we Wrocławiu i w Zgorzelcu operowały 4 śmigłowce ze składu 25 Brygady Kawalerii Powietrznej. W sumie wykonały one kilkadziesiąt godzin nalotu. Kolejne 4 maszyny znajdowały się w pogotowiu na lotnisku w Tomaszowie Mazowieckim. Bogdan Klich, który był w zalanym mieście zapewnił, że wojsko będzie pomagać tak długo, jak będzie trzeba. Do Bogatyni dla niesienia pomocy otworzono most powietrzny; śmigłowce Mi-8 i 17 oraz W3W Sokół latały na zmianę.

Burmistrz Bogatyni oszacował, że aż 1000 mieszkańców jego gminy będzie potrzebowało nowego dachu nad głową, w związku z tym powstał plan budowy dla nich nowego osiedla stworzonego z domów modułowych.

Straty finansowe powodzi oszacowano na 225 mln zł, przy czym kwota ta obejmuje również szkody wyrządzone nie tylko w samym mieście, ale też w gminie. Szkody w infrastrukturze drogowej (mosty, drogi, przepusty) wyniosły prawie ¼ tej kwoty (51,1 mln zł), a straty w majątku osób fizycznych (co dotyczyło ok. tysiąca rodzin) i infrastrukturze wodno-kanalizacyjnej wyniosły po ok. 30 mln zł. Straty majątku przedsiębiorstw miały niewiele większą wysokość (38 mln), ale ze względu na stan ubezpieczenia to przedsiębiorstwa otrzymały 80% wypłaconych odszkodowań od firm ubezpieczeniowych, podczas gdy pozostałe wydatki na zasiłki czy odbudowę pochodziły ze środków publicznych.

Demografia 
Piramida wieku mieszkańców Bogatyni w 2014 roku.

Zabytki 

Podstawowymi zabytkami Bogatyni są dawne drewniane domy przysłupowo-zrębowe zbudowane w stylu łużyckim oraz alzackim.

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
 historyczny układ urbanistyczny miasta, powstały od końca XVIII w. do XIX w.
 zabudowa dawnej wsi Markocice:
 dawny dom ludowy „Sztacheta” – obecnie Multifunkcjonalne Centrum Trójstyku w Markocicach
 zespół kościoła parafialnego, wybudowany w latach 1863–1868, ul. Kurzańska 3: kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, cmentarz, kaplica przedpogrzebowa, plebania, salka katechetyczna, ogrodzenie
 kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. świętych Piotra i Pawła, wybudowany w XVIII w., XIX w.
 dawny zajazd, pl. Bohaterów Warszawy 3, wybudowany w 1828 roku
 domy, ul. Dąbrowskiego 1, 7, 8, 13, 14, 15, 17, 18, drewniane
 zespół pałacowy i folwarczny Markocice, ul. Dąbrowskiego 22 a, z XVIII w./XIX w., k. XIX w.:
 pałac; folwark: budynek gospodarczo-mieszkalny, obora, wozownia, kuźnia, park
 domy, ul. Główna 3, 4, 7, 8, 11, 12, 17, 23, 24, 25, 27, 33, 35, 37, 41, 50, 53, 54, 58, 66, drewniane
 domy, ul. Górska 2, 5, 6, 7, drewniane
 domy, ul. Kolejowa 2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 19, 25, drewniane
 domy, ul. Kościuszki 1, 2, 14 szachulcowy z k. XVIII w.
 domy, ul. Listopadowa 7, 15, szachulcowe, z pierwszej ćw. XIX w., 1920 r.
 dom, ul. 1 Maja 3, 5, 10 szachulcowy z XVIII w., nr 25, 1850 r., XIX w.
 dom, murowano-szachulcowy, ul. Nadbrzeżna 12, z poł. XIX w.
 domy, ul. Nadrzeczna 4, 6, 9, 14, 15, 16, 20, 30, 36, drewniane
 dom, ul. Turowska 60, z XIX w.
 dom, ul. Waryńskiego 17, szachulcowy, z trzeciej ćw. XIX w./XX w.
 zespół gospodarczy, ul. Waryńskiego 18: budynek mieszkalno-gospodarczy, szachulcowy, z 1810 r.; budynek gospodarczy I, murowano-szachulcowy, z k. XVIII w., budynek gospodarczy II, mur., z k. XIX w.
 domy, ul. Waryńskiego 24, 30, 32, szachulcowy, z 1836 r., XIX w.
 dom, ul. Wąska 14, z 1706 roku
Bogatynia – Zatonie
 kościół par. pw. św. Marii Magdaleny, z XV w., 1796 r., k. XIX w.
 dawny cmentarz ewangelicki, przy kościele, z XVII–XX w.
 ogrodzenie z bramkami.
Bogatynia – Trzciniec
 ruiny średniowiecznego zamku Ronow.

Gospodarka 
W Bogatyni do 2002 największym pracodawcą w mieście były Bogatyńskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Doltex”, które w latach świetności zatrudniały około 3500 pracowników. W 1993 roku zostały nabyte przez Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Frotex” z siedzibą w Prudniku. Nowy prezes „Frotexu” Bogdan Stanach zamknął fabrykę w 2002 roku. Pozostałości po niej zostały zburzone w 2011.

W 2019 r. wskaźnik bezrobocia w Bogatyni wynosił 4,2%. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w Bogatyni wynosiło 4 225,18 zł.

Transport

Drogi 
Przez miasto przebiega , a także . Do 21 grudnia 2007 roku funkcjonowało przejście graniczne Bogatynia-Kunratice.

Linie kolejowe 

Do miasta prowadzi nieczynna linia kolejowa nr 290.

Publiczny transport zbiorowy 
W mieście znajdują się obecnie prywatni przewoźnicy:
 Astel
 Bieleccy
W samym mieście znajduje się jedna linia autobusowa.

Oświata 

W miejscowości funkcjonuje Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie, prowadzące wieloletnią współpracę z Gymnasium w niemieckim Herrnhut oraz jedna szkoła średnia: Zespół Szkół Zawodowych.

Kultura i sport 
Od ponad 23 lat Bogatynia co roku gości jedyny w swoim rodzaju ogólnopolski Turniej Łgarzy im. Koziołka Matołka, na którym zawodnicy starają się przedstawić najbardziej absurdalne bądź najbardziej wiarygodne kłamstwo. Znajdują się tu również dwa kluby piłkarskie LKS Pogoń Markocice, czyli klub, który występuje w Klasie A w grupie Jelenia Góra II oraz MKS Granica Bogatynia, która od sezonu 2011/2012 występuje w IV lidze, w grupie dolnośląskiej.

Od 2008 roku w mieście odbywają się Bogatyńskie Dni Węgla i Energii zwane „Karbonaliami”.

Administracja 
Bogatynia współpracuje z czeskim miastem Gródek nad Nysą i niemiecką Żytawą i wspólnie tworzą Związek Miast „Mały Trójkąt – Bogatynia – Hrádek nad Nisou – Zittau”.

Na obszarze miasta utworzono 7 jednostek pomocniczych miasta, będących osiedlami (nr 1–7).

Miasta partnerskie 
  Gródek nad Nysą
  Żytawa
  Zgorzelec

Wspólnoty wyznaniowe 

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego
 parafia pw. św. Marii Magdaleny
 parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła
 parafia pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 filiał w Bogatyni
 Kościół Zielonoświątkowy:
 Zbór w Bogatyni
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Bogatynia-Południe
 zbór Bogatynia-Północ (Sala Królestwa ul. Pileckiego 7)

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Oficjalna strona miasta
 Geschichte von Reichenau, Reichenau 1932.

 
Miasta w województwie dolnośląskim
Łużyce Górne
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku