alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
A Hat Full of Sky

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy A Hat Full of Sky, a'r 32ain nofel yng nghyfres y Disgfyd. Cyhoeddwyd yn 2004 fel dilyniant i The Wee Free Men yn seiliedig ar gymeriad Tiffany Aching. Mae wedi ei anelu at ddarllenwyr iau.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau 2004
Nofelau gan Terry Pratchett
Maenclochog

Pentref bychan a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw Maenclochog. Mae'n gorwedd i'r de o fryniau Preseli, tua milltir i'r de-ddwyrain o bentref Rhos-y-bwlch ac 11 milltir i'r de-ddwyrain o Abergwaun.

Yn 2007 darganfuwyd olion muriau hen gastell, sy'n dyddio i'r 13g efallai, wrth gloddio ar safle maes parcio newydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion 
Thomas James Jenkin botanegydd enwog

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Adroddiad am ddarganfod y castell ar safel BBC Cymru

Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Going Postal

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy Going Postal, a'r 33ydd nofel yng nghyfres y Disgfyd. Cyhoeddwyd ar 25 Medi 2004. Yn wahanol i rhanfwyaf o nofeli'r Disgfyd (heblaw'r llyfrau plant a llyfrau Science of Discworld), rhennir Going Postal yn bennodau. Mae'r pennodau'n dechrau gyda crynodeb o'r themau athronyddol, mewn steil syml i nofelau Fictorianaidd, ac yn nodweddiadol, storïau Jules Verne. Daw'r teitl o'r ymadrodd Americanaidd 'going postal'.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau 2004
Nofelau gan Terry Pratchett
Thud!

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy Thud!, a'r 34ydd nofel yng nghyfres y Disgfyd. Cyhoeddwyd yn 2005.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 2005
Wintersmith

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy Wintersmith, a'r 35ed nofel yng nghyfres y Disgfyd. Cyhoeddwyd ar 21 Medi 2006. Hon yw'r drydedd nofel yn dilyn hanes y cymeriad Tiffany Aching.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 2006
Making Money

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy Making Money, a'r 36ed nofel yng nghyfres y Disgfyd. Cyhoeddwyd ar 20 Medi 2007. Hon yw'r ail nofel yn dilyn hanes y cymeriad Moist von Lipwig.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 2007
I Shall Wear Midnight

Teitl ar waith nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy I Shall Wear Midnight, a'r 37fed nofel yng nghyfres y Disgfyd.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
171 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC  
176 CC 175 CC 174 CC 173 CC 172 CC - 171 CC - 170 CC 169 CC 168 CC 167 CC 166 CC

Digwyddiadau
 Gweriniaeth Rhufain yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Macedon, i raddau helaeth oherwydd anogaeth Eumenes II brenin Pergamon.
 Epirus yn ymuno â Macedonia yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
 Brwydr Callicinus: y Macedoniaid, dan eu brenin Perseus, yn ennill buddugoliaeth dros fyddin Rufeinig dan y conswl Publius Licinius Crassus.
 Sefydlu'r drefedigaeth Rufeinig gyntaf tu allan i'r Eidal yn Carteia yn ne Sbaen, ar gyfer disgynyddion milwyr Rhufeinig.
 Lucius Postumius Albinus yn cael ei yrru gan Rufain at Masinissa, brenin Numidia, i ofyn am filwyr ar gyfer y rhyfel yn erbyn Macedonia.
 Mithradates I yn olynu ei frawd Phraates I fel brenin Parthia.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Phraates I, brenin Parthia.

171 CC
172 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
177 CC 176 CC 175 CC 174 CC 173 CC - 172 CC - 171 CC 170 CC 169 CC 168 CC 167 CC

Digwyddiadau 
 Eumenes II brenin Pergamon yn teithio i Rufain i'w rhybuddio bod Perseus, brenin Macedon yn berygl iddynt. Wrth ddychwelyd, daw Eumenes yn agos at gael ei ladd yn Delffi; amheuir Perseus o fod a llaw yn hyn.
 Anghydfod yn Judea rhwng plaid yr Hasideaid ("Y rhai duwiol") a'r blaid Helenistaidd. Mae Menelaus yn llwgrwobrwyo Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, i ddiswyddo yr Archoffeiriad Jason a gwneud Menelaus yn Archoffeiriad yn ei le.
 Llysgenhadaeth o ddinas Carthago yn gofyn i Senedd Rhufain roi penderfyniad ar ddadl ynghylch ffiniau rhwng Cathago a Numidia. Mae'r Senedd yn penderfynu o blaid Numidia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

172 CC
173 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
178 CC 177 CC 176 CC 175 CC 174 CC - 173 CC - 172 CC 171 CC 170 CC 169 CC 168 CC

Digwyddiadau
 Brenin yr Aifft, Ptolemi VI Philometor yn priodi ei chwaer, Cleopatra II.

Genedigaethau
 Antiochus V Eupator, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

Marwolaethau
 Lucius Cornelius Lentulus, Conswl Rhufeinig

173 CC
174 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
178 CC 177 CC 176 CC 175 CC - 174 CC - 173 CC 172 CC 171 CC 170 CC 169 CC

Digwyddiadau 
 Yr Hsiung-nu yn ymosod ar y Tochariaid ym Mongolia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Titus Quinctius Flamininus, cadfridog Rhufeinig.
 Publius Aelius Paetus, Conswl Rhufeinig a Censor

174 CC
Deurywioldeb cynhenid

Term a gyflwynodd Sigmund Freud (ar sail gwaith gan ei gydymaith Wilhelm Fliess) sy'n dehongli bod pob bod dynol yn cael ei eni'n ddeurywiol, ond yn troi'n unrhywiol (naill ai'n heterorywiol neu'n gyfunrywiol) trwy ddatblygiad seicolegol (sy'n cynnwys ffactorau mewnol ac allanol) tra bo'r deurywioldeb yn aros mewn cyflwr cudd, yw deurywioldeb cynhenid.

Does dim consensws gwyddonol modern ar sut mae bioleg yn dylanwadu ar gyfeiriadedd rhywiol (gweler bioleg a chyfeiriadedd rhywiol).

Cyfeiriadedd rhywiol a gwyddoniaeth
Cynhenid
Abereiddi

Pentref bychan yng nghymuned Llanrhian, Sir Benfro, Cymru, yw Abereiddi (Saesneg: Abereiddy). Gorwedd yng ngorllewin y sir, ar arfordir Penfro ar fae tywodlyd yng nghysgod penrhyn Penclegyr, tua hanner ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun.

Enillodd y traeth Faner las yn 2005. Ceir maes parcio mawr wrth ei ymyl. Rhed Llwybr Arfordir Sir Benfro heibio i'r traeth sydd ynghyd â'r pentref yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Gerllaw mae adfeilion yr harbwr a adeiladwyd ar gyfer y chwarel llechi leol a'r tai a godwyd ar gyfer y chwarelwyr.

Hanes
Abereiddi 1938: Torrodd teiffoid allan, a chorwynt, yn 1938, gyda llifogydd dros y pentref a'i adael yn anghyfannedd. Goroesoedd ond dyrnaid o adeiladau a sydd erbyn hyn [2011] yn dai gosod i ymwelwyr.

Gweler hefyd
Arfordir Abereiddi
Chwarel Abereiddi

Cyfeiriadau 

Llanrhian
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Pentrefi Sir Benfro
Meredydd Hughes

Prif Gwnstabl Heddlu De Swydd Efrog ydy Meredydd Hughes. Mae'n Gymro a anwyd yng Nghaerdydd.

Mi fuodd mewn helynt yn ddiweddar am yrru'n gyflym

Dwedodd o, ar ôl i blismon arall wynebu achos llys am yr un drosedd hefyd y llynedd, "it is very regrettable that an officer should apparently have disregarded a speed camera under these circumstances"

Cyfeiriadau

Hughes, Meredydd
Hughes, Meredydd
Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd

{{Infobox political party
| name = Democratic Unionist Party
|logo            = Democratic Unionist Party logo.svg.png
|logo_size       = 200px
|colorcode       = 
|leader          = Edwin Poots
|chairman        = Maurice Morrow
|foundation      = 30 Medi 1971
|ideology        = 
|headquarters    = 91 Dundela Avenue  Belfast, Swydd Antrim, Gogledd Iwerddon
|website       = 
|country       = Gogledd Iwerddon
|founder         = Ian Paisley
|abbreviation = DUP
|leader1_title   = Dirprwy Arweinydd
|leader1_name    = Nigel Dodds
|dissolution     =
|predecessor     = Protestant Unionist Party
|position       = Canol-chwith i'r Asgell-dde<ref>Cowell-Meyers, Kimberly. "Democratic Unionist Party (DUP), Encyclopædia Britannica</ref>
|european      = Dim
|europarl      = Non-Inscrits|seats1_title  = Tŷ'r Cyffredin
|seats1        = 
|seats2_title  = Tŷ'r Arglwyddi
|seats2        = 
|seats3_title  = Senedd Ewrop
|seats3        = 
|seats4_title  = Cynulliad GI
|seats4        = 
|seats5_title  = Llywodraeth Leol
|seats5        = 
|colours       = Coch, glas a gwyn
|
| native_name_lang = ga
}}
Plaid wleidyddol fwyaf Gogledd Iwerddon yw Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd (neu DUP; Saesneg: Democratic Unionist Party), sy'n blaid Unoliaethol. Ei arweinydd cyfredol yw Edwin Poots. Sefydlwyd y blaid gan Ian Paisley yn 1971 wedi iddo enillodd sedd seneddol Gogledd Antrim yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1970.

Prif amcan y blaid unoliaethol hon yw cadw talaith Gogledd Iwerddon o fewn y Deyrnas Unedig a gwrthwynebu'r symudiadau at gydweithredu a rhannu grym â Gweriniaeth Iwerddon.

Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 enillodd y DUP 10 sedd (a Sinn Féin 7); gan i Theresa May fethu a chyrraedd mwyafrif llawn, unodd Ceidwadwyr y DU gyda'r DUP i ffurfio partneriaeth answyddogol, mewn senedd grog. O ran polisiau cymdeithasol, mae'r DUP hefyd yn geidwadol. Mae hefyd wedi ymgyrchu:
 yn erbyn erthylu
 yn erbyn priodas un-rhyw
 yn erbyn 'gweithredoedd hoyw'
 dros adael yr Undeb Ewropeaidd
 yn erbyn Cytundeb Belffast, 1998
 creodd adran filwol o'r enw'r Third Force ar ddiwedd y 1970au ac a esblygodd yn Ulster Resistance'' yn 1986

Cyfeiriadau

Pleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon
Rikki Fulton

Actor comedi o Albanwr oedd Rikki Fulton OBE (15 Ebrill 1924, Dennistoun, Glasgow - 27 Ionawr 2004, Glasgow). Roedd yn enwog am chwarae rhan y cymeriad Reverend IM Jolly yn y gyfres teledu ddigri BBC Scotland Scotch and Wry.

Actorion Albanaidd
Genedigaethau 1924
Marwolaethau 2004
175 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
180 CC 179 CC 178 CC 177 CC 176 CC - 175 CC - 174 CC 173 CC 172 CC 171 CC 170 CC

Digwyddiadau
 Seleucus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cael ei lofruddio gan ei brif weinidog Heliodorus, sy'n cipio'r orsedd. Mae brawd Seleucus IV, Antiochus, yn llwyddo i ddiorseddu Heliodorus a dod yn frenin ei hun fel Antiochus IV Epiphanes.
 Yr Aifft yn hawlio tiriogaethau Seleucaidd Coele Syria, Palesteina a Ffenicia, oedd wedi eu meddiannu gan Antiochus III. Mae'r ddwy ochr yn apelio i Senedd Rhufain, ond mae'r senedd yn gwrthod cymryd ochr.
 Antiochus IV yn penodi Timarchus yn llywodraethwr Media yng ngorllewin Iran, lle mae'r Parthiaid yn fygythiad.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Seleucus IV Philopator, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.

175 CC
176 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
181 CC 180 CC 179 CC 178 CC 177 CC - 176 CC - 175 CC 174 CC 173 CC 172 CC 171 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog Rhufeinig Tiberius Gracchus Major yn meddiannu Sardinia.
 Ptolemi VI yn frenin yr Aifft ar ei ben ei hun yn dilyn marwolaeth ei fam Cleopatra I Syra.
 Phraates I yn dod yn frenin Parthia ar farwolaeth ei dad, Phriapatius.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Cleopatra I Syra, brenhines yr Aifft.
 Phriapatius, brenin Parthia

176 CC
Elin Llwyd Morgan

Awdures Gymraeg ydy Elin Llwyd Morgan, a chyfieithydd ym Mhrifysgol Glyndŵr, Wrecsam. Fe'i ganwyd ym mhentref Cefn Bryn Brain ac fe'i magwyd yn ardal Aberystwyth ac Ynys Môn ond mae'n byw yng Nglyn Ceiriog erbyn hyn. Cafodd ei nofel gyntaf, Rhwng y Nefoedd a Las Vegas, ei rhestru ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2005, a chyrhaeddodd ei hail nofel, 'Mae Llygaid gan y Lleuad' restr hir Llyfr y Flwyddyn 2008.

Llyfryddiaeth

Llyfrau
Tafarnau Cymru', 5 Rhagfyr 1992 (Y Lolfa)The Seven Wonders of Wales (gyda'r ffotgraffydd Ron Davies), Ionawr 1993 (Y Lolfa)Duwieslebog, Mai 1993 (Y Lolfa)
NofelauRhwng y Nefoedd a Las Vegas, Gorffennaf 2004 (Y Lolfa)Mae Llygaid gan y Lleuad'', Mai 2007 (Y Lolfa)

Dolenni Allanol
Adolygiad Mae Llygaid gan y Lleuad
Holiadur yr awdures

Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Aberystwyth
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Chwarel Talysarn

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, i’r gogledd-ddwyrain o bentref Talysarn oedd Chwarel Talysarn.

Agorwyd y chwarel yn 1790 a thyfodd  fod yn un o’r rhai mwyaf yn Nyffryn Nantlle; efallai y drydedd fwyaf ar ôl Chwarel Dorothea a Chwarel Penyrorsedd. Yn 1882 cynhyrchwyd 8,210 tunnell o lechi gan 400 o weithwyr.

Roedd inclên yn ei chysylltu a Rheilffordd Nantlle, ac wrth ’r chwarel dyfu symudwyd trac y rheilffordd ymhellach ’r de. Caeodd y chwarel yn 1946 ac mae’r prif dwll yn awr wedi llenwi a dŵr.

Llyfryddiaeth
 Alun John Richards, A Gazetteer of the Welsh Slate Industry (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Talysarn
Dyffryn Nantlle
Chwarel Pen y Bryn

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, i’r gogledd-orllewin o Lyn Nantlle Uchaf oedd Chwarel Pen y Bryn.

Agorwyd y chwarel tua 1770 ac erbyn 1882 cynhyrchwyd 5,083 tunnell o lechi gan 240 o weithwyr. Roedd pedwar twll yma  gyd, ac ar un adeg defnyddid dwy olwyn ddŵr ar gyfer pwmpio. Roedd inclên yn ei chysylltu a Rheilffordd Nantlle; ar un adeg Pen y Bryn oedd pen draw’r rheilffordd yma, ond  yn ddiweddarach ymestynwyd y rheilffordd i Chwarel Penyrorsedd. O 1836 ymlaen roedd yn eiddo  Chwarel Dorothea. Ni fu llawer o weithio yma ar ôl diwedd y 1890au, ond dim ond yn y 1940au y caewyd y chwarel yn derfynol.

Llyfryddiaeth
 Alun John Richards, A Gazetteer of the Welsh Slate Industry (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Dyffryn Nantlle
Pen y Bryn
BBC Scotland

BBC Scotland yw'r gwasanaeth darlledu cyhoeddus teledu a radio gan y BBC ar gyfer yr Alban.

BBC
Teledu yn yr Alban
Radio
BBC Northern Ireland

BBC Northern Ireland (Gwyddeleg: BBC Tuaisceart Éireann) yw'r gwasanaeth darlledu cyhoeddus teledu a radio gan y BBC ar gyfer Gogledd Iwerddon.

Northern Ireland
Teledu yng Ngogledd Iwerddon
Radio yn Iwerddon
T. Robin Chapman

Awdur a darlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth ydy T. Robin Chapman. Mae'n arbenigo mewn llenyddiaeth Gymraeg yr 20g, beirniadaeth lenyddol a bywgraffyddiaeth. Daw'n wreiddiol o Gaerlŷr ond mae'n byw yn Aberystwyth erbyn hyn. Enillod ei lyfr Rhywfaint o Anfarwoldeb, bywgraffiad Islwyn Ffowc Elis, le ar restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2004. Ymddangosodd Un Bywyd o Blith Nifer, cofiant Saunders Lewis, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2007 yn ogystal ag ennill Gwobr y Darllenwyr yn Gymraeg.

Llyfrau
Llên y Llenor: Iorwerth Peate (Gwasg Pantycelyn, 1988)
Gorau "Heddiw", 1936-1942 (Gwasg Dinefwr, 1988)
Dawn Dweud: W.J. Gruffydd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
Encounters with Wales (Gwasg Gomer, 1995)
Dawn Dweud: W. Ambrose Bebb (Gwasg Prifysgol Cymru, 1997)
Writers of Wales Series: Islwyn Ffowc Elis (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
Writers of Wales: Ben Bowen (Gwasg Prifysgol Cymru, 2003)
Meibion Afradlon a Chymeriadau Eraill:  Golwg ar y Dymer Delynegol, 1891-1940 (Gwasg Prifysgol Cymru, 2004)
Rhywfaint o Anfarwoldeb: Bywgraffiad Islwyn Ffowc Elis (Gwasg Gomer, 2003)
The Idiom of Dissent: Protest and Propaganda in Wales (Gwasg Gomer, 2006)
Un Bywyd o Blith Nifer: Cofiant Saunders Lewis (Gwasg Gomer, 2006)
Damhegion, Distawrwydd a "Dychrynodau" yn Ysgrifau T. H. Parry-Williams (Gwasg Prifysgol Cymru: 2010)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Adolygiad Writers of Wales Series: Islwyn Ffowc Elis
Proffil ar wefan Gwasg Gomer 

Academyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Gaerlŷr
Gwasg Dinefwr

Argraffwyr a cyhoeddwyr ydy Gwasg Dinefwr, sydd wedi ei leoli yn Llandybie ger Rhydaman. Cyn iddi gael ei phrynu gan rai o'r gweithwyr dyma oedd argraffdy Llyfrau'r Dryw a Gwasg Christopher Davies.

Dolenni Allanol
Gwefan Gwasg Dinefwr 

Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Llandybïe
Llanddulas

Pentref ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru ym mwrdeistref sirol Conwy yw Llanddulas (sillafiad amgen ond anghywir: Llandulas). Enwir y pentref ar ôl afon Dulas, sy'n llifo trwyddo o'r tharddle ym mryniau Rhos. Yn ôl cyfrifiad 2001, mae gan gymuned Llanddulas a Rhyd-y-foel, boblogaeth o 1,572, gyda 23% yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Gorwedd Llanddulas rhwng Bae Colwyn i'r gorllewin ac Abergele i'r dwyrain. Rhed yr A55 heibio i'r pentref, rhyngddo a glan y môr. Mae ffordd arall yn dilyn cwm Dulas i fyny i bentref Betws yn Rhos.

Gellir cyrraedd glan y môr trwy ddilyn lôn trwy dwnel dan Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru i fynd i'r traeth o gerrig mân a mymryn o dywod. Ceir meysydd carafanau yno. Ym mhen gorllewinol y traeth ceir adfeilion sietis yr hen chwarel calchfaen.

Hanes
Mae'r eglwys yn dyddio i'r 19g. Tua milltir i'r de o'r pentref ar ben bryn ceir safle bryngaer Pen-y-Corddin.

Bradychwyd Rhisiart II o Loegr i ddwylo ei elynion yn Llanddulas yn 1399, ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon.

Pobl o Landdulas
Ganed y heddychwr a chenedlaetholwr Cymreig Lewis Valentine yno ym 1893.

Cyfeiriadau

Llanddulas a Rhyd-y-foel
Pentrefi Conwy
Rhyd-y-foel

Pentref bychan yng nghymuned Llanddulas a Rhyd-y-foel, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Rhyd-y-foel neu Rhyd y Foel. Fe'i enwir ar ôl yr hen ryd ar Afon Dulas. Saif yn ardal Rhos, wrth draed llethrau gorllewinol Pen y Corddin ar lan Afon Dulas, tua 1 milltir i'r de o bentref Llanddulas. Mae lonydd gwledig yn ei gysylltu â Llanddulas, Abergele i'r dwyrain, a Betws-yn-Rhos i'r de.

Cyfeiriadau

Llanddulas a Rhyd-y-foel
Pentrefi Conwy
Afon Dulas (Rhos)

Am yr afon o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Afon Dulas (Ceredigion). Gweler hefyd Dulas (gwahaniaethu).

Afon yn ardal Rhos (bwrdeisdref sirol Conwy) yng ngogledd Cymru yw Afon Dulas. Ei hyd yw tua tuag 8 milltir.

Gorwedd tarddle'r afon yn y bryniau tua 2 filltir i'r gorllewin o Eglwysbach (ond yr ochr arall i'r bryn o'r pentref hwnnw). Mae'n llifo i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain trwy gymuned Dawn ac mae ffrwd arall yn ymuno â hi o'r de cyn cyrraedd pentref bychan Dolwen. O Ddolwen ymlaen mae'r afon yn dechrau disgyn i gyfeiriad y môr ac yn troi i gyfeiriad y gogledd. Mae hi'n llifo heibio i bentref bychan Rhyd y Foel wrth droed Pen y Corddyn ac ymlaen trwy gwm cul dan gysgod bryn Cefn yr Ogof i gyrraedd Llanddulas, a enwir ar ei hôl. Hanner milltir i'r gogledd o Landdulas mae'n aberu ym Môr Iwerddon.

Dulas
Dulas
Llanddulas a Rhyd-y-foel
177 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
182 CC 181 CC 180 CC 179 CC 178 CC - 177 CC - 176 CC 175 CC 174 CC 173 CC 172 CC

Digwyddiadau
 Perseus, brenin Macedon yn priodi Laodice, merch Seleucus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd
 Wedi dwy ymgyrch, mae Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu llwyth yr Histri yn Illyria

Genedigaethau

Marwolaethau
 Liu Xingju, tywysog o Tsieina
 Liu Zhang,tywysog o Tsieina

177 CC
178 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
183 CC 182 CC 181 CC 180 CC 179 CC - 178 CC - 177 CC 176 CC 175 CC 174 CC 173 CC

Digwyddiadau
 Perseus, brenin Macedon yn adnewyddu y cytundeb heddwch a Rhufain ond yr un pryd yn ychwanegu at ei fyddin ac yn ceisio cynghrair a'r Groegiaid ac a Seleucus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.
 Y praetor Rhufeinig Lucius Postumius Albinus yn dathlu ei fuddugoliaeth dros y Vaccaei a'r Lusitani yn ystod ei gyfnod fel llywodraethwr talaith  Hispania Ulterior.

Genedigaethau

Marwolaethau

178 CC
179 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - 170au CC - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
184 CC 183 CC 182 CC 181 CC 180 CC - 179 CC - 178 CC 177 CC 176 CC 175 CC 174 CC

Digwyddiadau
 Perseus yn olynu ei dad, Philip V, fel brenin Macedon.
 Adeiladu'r Pons Aemilius ar draws Afon Tiber yn Rhufain; efallai pont faen gyntaf y byd.
 Eumenes II, brenin Pergamon yn gorchfygu Pharnaces I, brenin Pontus, mewn brwydr. Gyda Ariarathes IV, brenin Cappadocia mewn cynghrair ag Eumenes, gorfodir Pharnaces i ildio y tiroedd yr oedd wedi eu concro yn Galatia a Paphlagonia, heblaw Sinope.

Genedigaethau
 Liu An, tywysog a daearyddwr o China.
 Dong Zhongshu, ysgolhaig o China a gysylltir a hyrwyddo Conffiwsiaeth fel crefydd y wladwriaeth.

Marwolaethau
 Philip V, brenin Macedon.

179 CC
Gemau Olympaidd yr Henfyd

Cynhaliwyd Gemau Olympaidd yr Henfyd am y tro cyntaf yn Olympia, yn nhiriogaeth Elis, Gwlad Groeg yn 776 CC, ac fe'u dathlwyd hyd 393 OC. Cyfeirid atynt yn wreiddol fel y Gemau Olympaidd (Groeg: Ολυμπιακοί Αγώνες; Olympiakoi Agones), ar ôl enw'r ddinas, er mwyn gwahaniaethu rhyngddynt â gemau eraill Groeg. Roeddent yn gyfres o gystadlaethau athletaidd gydag athletwyr o amryw o ddinas-wladwriaethau Groeg yr Henfyd yn cymryd rhan.

Roedd gemau Olympiaidd yr henfyd braidd yn wahanol i'r gemau modern. Roedd llai o ddigwyddiadau  ac ond dynion rhydd a siaradai Roeg allai gymryd rhan.

Ond o'r cychwyn cyntaf bu'r Gemau Olympaidd yn fwy nag achlysur ar gyfer athletau a mabolgampau eraill fel ymgodymu. Roeddent yn gyfle i hyrwyddo diwylliant, clywed cerddi newydd, gwrando ar gerddoriaeth a thrafod y byd a'i bethau.

Cyfeiriadau

Henfyd
Groeg yr Henfyd
180 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
185 CC 184 CC 183 CC 182 CC 181 CC - 180 CC - 179 CC 178 CC 177 CC 176 CC 175 CC

Digwyddiadau
 Perseus yn perswadio ei dad, Philip V, brenin Macedon, i ddienyddio Demetrius, brwad iau Perseus, ar gyhuddiad o geisio cipio'r orsedd.
 Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Ligwriaid mewn brwydr ger Genova heddiw. Symudir 40,000 o Ligwriaid i rannau eraill o'r Eidal. Mae'r cyfan o'r Eidal yn awr dan reolaeth Rhufain.
 Demetrius I, brenin Bactria yn ymosod ar ogledd-orllewin India.

Genedigaethau
 Apollodorus o Athen, ysgolhaig Groegaidd.
 Viriathus, arweinydd y Lusitaniaid.

Marwolaethau
 Lucius Valerius Flaccus, gwleidydd Rhufeinig.
 Aristophanes o Byzantium, ysgolhaig Groegaidd a phrif lyfrgellydd Llyfrgell Alexandra.
 Lü, ymerodres China.
 Liu Hong, ymerawdwr China.

180 CC
Brynach Wyddel

Sant o ddechrau'r 6g oedd Brynach Wyddel.

Hanes a thraddodiadau
Ceir buchedd iddo yn dyddio o'r 12g, lle dywedir iddo fynd ar bererindod i Rufain ac yna fyw yn Llydaw am gyfnod cyn symud i Gymru. Dywedir iddo lanio yn Aberdaugleddau yn Nyfed, ac yna ymsefydlu ger Afon Nanhyfer. Dywed traddodiad arall iddo fod yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog. Enwyd nifer o leoedd ar ei ôl, yn cynnwys Llanfrynach ym Mhowys a Llanfyrnach yn sir Benfro.

Adroddir nifer o chwedlau amdano. Dywedir fod ganddo fuwch oedd yn rhoi cymaint o laeth nes bod digon i'r myneich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod. Un diwrnod daeth Maelgwn Gwynedd a'i osgordd ar ymweliad, gan fynnu cael eu bwydo. Pan wrthdododd Brynach, lladdasant y fuwch, ond pan geisiasant goginio'r cig, ni allent gael y dŵr i ferwi. Sylweddolodd Maelgwn ei fai ac ymddiheruodd. Adferodd Brynach y fuwch, a gwnaeth i wledd wyrthiol ymddangos, gan dynnu bara o frigau'r coed.

Dethlir ei ddydd gŵyl ar 7 Ebrill.

Cyfeiriadau

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Hanes Powys
Teyrnas Brycheiniog
Gwasg Christopher Davies

Cyhoeddwyr yn Abertawe oedd Gwasg Christopher Davies. Enwyd y wasg ar ôl Christopher Humphrey Talfan Davies, cyfreithiwr o Abertawe, a mab Alun Talfan Davies a gyd-sefydlodd y wasg.

Rhagflaenwyd Christopher Davies (Cyhoeddwyr) Cyf gan Lyfrau'r Dryw, sef tŷ cyhoeddi Cymraeg a fu'n rhan ganolog o'r byd cyhoeddi o'r 1940au hyd y 1970au. Sefydlwyd Llyfrau'r Dryw yn Llandybie yn 1940 gan y llenor Aneirin Talfan Davies a'i frawd Alun Talfan Davies. Lleihaodd cynnyrch y wasg yn y 1970au a daeth yn rhan o Gwmni Christopher Davies (Abertawe), mab Alun Talfan Davies, sef ochr gyhoeddi Saesneg y wasg, yn wreiddiol.

Yn ôl Tŷ'r Cwmniau, daeth Christopher Davies (Cyhoeddwyr) Cyf (rhif 00476492) i ben ar 21 Chwefror 2017. Cyfeiriad ola'r cwmni oedd Druslyn House, De La Beche Street, Swansea, SA1 3HJ ac enwyd 1 cyfarwyddwr: Emyr Wyn Nicholas, a benodwyd 1 Rhagfyr 2010 a 4 cyngyfarwyddwr a ymddiswyddodd ar 1 Rhagfyr 2010, sef: Kathryn Elizabeth Talfan Colayera, Christopher Humphrey Talfan Davies a Dilys Morwenna Davies.

Cyfeiriadau

Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Sefydliadau a leolir yn Abertawe
Posy Simmonds

Darlunwraig llyfrau plant, cartwnydd ac ysgrifennydd ar gyfer papur newydd ydy Rosemary Elizabeth "Posy" Simmonds MBE (ganwyd 9 Awst 1945). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei cysylltiad gyda The Guardian, lle bu'n cartŵnio hanes Tamara Drewe (2005-2006), cafodd ei gyhoeddi fel llyfr yn 2007.

Bywgraffiad
Ganwyd Posy Simmonds yn Berkshire ac addysgwyd yn Queen Anne's School, Caversham. Astudiodd yn Sorbonne cyn dychwelyd i Lundain i fynychur Central School of Art & Design. Dechreuodd ei gyrfa yn y papurau newydd yn darlunio strip cartŵn ar gyfer The Sun yn 1969 cyn ymuno â The Guardian'' fel darlunydd yn 1972.

Ffynonellau

Simmonds, Posy
Simmonds, Posy
Simmonds, Posy
Brigyn

Deuawd cerddoriaeth acwstig Cymraeg o bentref Llanrug ger Caernarfon yw Brigyn, a sefydlwyd yn 2004 ac sy'n cynnwys dau frawd: Ynyr ac Eurig. Daeth enw'r band o chwarae ar lythrennau eu henwau (Brodyr Eurig Ynyr). Buont ill dau, hefyd yn aelodau o'r band Epitaff.  Lansiwyd eu hail albwm mewn coeden yn Llanymddyfri.

Cymysgedd o gerddoriaeth werin fodern, samplau cerddorol a churiadau electronig sydd i'w glywed gan y brodyr. Mae amrywiaeth eu dylanwadau cerddoroal yn helaeth - o sŵn electronig Bjork, i sŵn gwerinol Simon & Garfunkel ac i gyfansoddwyr clasurol yr 20g. Yn dilyn llwyddiant eu halbwm cyntaf yn 2004 a'r ail yn 2005, bu'r ddau frawd yn teithio o amgylch San Fransisco ac Iwerddon. Yn ystod 2006 fe ryddhaodd y brodyr gasgliad o ganeuon prin ar finyl ac ar iTunes. Yna yn 2007 rhyddhawyd eu halbwm Ailgylchu. Yn ogystal â chyfnodau o deithio a pherfformio'n fyw (gan gynnwys llwyfan Gŵyl y Dyn Gwyrdd) bu'r ddau hefyd yn y stiwdio'n recordio eu trydydd albwm llawn. Yna, ar ddiwedd 2008, wedi iddynt lwyddo i dderbyn caniatâd Leonard Cohen, rhyddhawyd fersiwn Cymraeg arbennig o'r gân fyd-enwog 'Hallelujah'. Lansiwyd eu cynnyrch Saesneg cyntaf yn 2010 a hynny ar Fawrth y 1af gyda'i sengl 'One Way Streets', a'r sengl 'Home/ I Need All The Friends I Can Get' ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn. Rhyddhawyd Brigyn 4 yn Nhachwedd 2014, a Dulog yn Rhagfyr 2015.

Disgograffi

Albymau
Brigyn - 24 Tachwedd 2004 (Gwynfryn Cymunedol)
Brigyn 2 - 2 Hydref 2005 (Gwynfryn Cymunedol)
Ailgylchu - 6 Awst 207 (Gwynfryn Cymunedol)
Brigyn 3 - 26 Mai 2008 (Gwynfryn Cymunedol)
Brigyn 4 - 24 Tachwedd 2014 (Gwynfryn Cymunedol)
Dulog - 5 Rhagfyr 2015 (Gwynfryn Cymunedol)

EP/Sengl
Brigyn Bach - 11 Tachwedd 2006 (Gwynfryn Cymunedol)
Haleliwia - 24 Tachwedd 2008 (Gwynfryn Cymunedol)
Yr Arth a'r Lloer - 30 Tachwedd 2009 (Gwynfryn Cymunedol)
One Way Streets - 1 Mawrth 2010 (Gwynfryn Cymunedol)
Home/I need all the friends I can get (Sengl) - 1 Rhagfyr 2010 (Gwynfryn Cymunedol)

Casgliadau
Trac Seren y Cymoedd yn ymddangos ar albwm Nadolig Newydd - 2 Rhagfyr 2006 (Sain)

Dolenni Allanol
Gwefan swyddogol
Proffil a fideoy band ar wefan Bandit
Gwefan videos swyddogol
Proffil y band gan BBC Cymru
'Stori Tu ôl i'r Gân': Haleliwia

Cyfeiriadau

Bandiau Cymreig
Llanrug
Pobl o Arfon
Prosiect Wicipop
Camille Saint-Saëns

Cyfansoddwr, arweinydd, organydd a phianydd Ffrengig oedd Charles Camille Saint-Saëns (9 Hydref 1835 – 16 Rhagfyr 1921). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei weithiau The Carnival of the Animals, Danse Macabre, Samson and Delilah, Havanaise, Introduction and Rondo capriccioso, a'i Symffoni Rhif 3 (Symffoni Organ).

Bywgraffiad
Ganwyd Saint-Saëns ym Mharis, Ffrainc yn fab i glerc llywodraeth, a fu farw ond tri mis wedi ei enedigaeth. Derbyniodd ei fam, Clémence, gymorth gan ei modryb, Charlotte Masson, a symudodd i mewn gyda nhw. Cyflwynodd Masson ef i'r piano, a dechreuodd roi gwersi iddo. Tua'r adeg hyn, ag yntau'n ddau oed, roedd gan Saint-Saëns draw perffaith. Cyfansoddodd ei ddarn cyntaf ar 22 March 1839, ar gyfer y piano, a cedwir hwn yn y Bibliothèque nationale de France. Nid oedd rhagaeddfededd Saint-Saëns ond yn gyfyngedig i gerddoriaeth, dysgodd sut i ddarllen ac ysgrifennu erbyn iddo ddod yn dair oed, ac roedd wedi meistrioli rhywfaint o Ladin erbyn iddo ddod yn saith oed.

Gweithiau

Symffonïau
Symffoni rhif 1
Symffoni rhif 2
Symffoni rhif 3 (avec orgue)

Operau
La Princesse Jaune (1872)
Samson et Dalila (1877)
Henry VIII (1883)
Hélène (1904)

Ar gyfer piano
Souvenir d'Italie
Concerto i Biano, rhif 1-5
Rhapsodie d'Auvergne

Eraill
Danse macabre (1875)
Le Carnaval des Animaux
Oratorio de Noël

Arweinyddion Ffrengig
Cyfansoddwyr Ffrengig
Genedigaethau 1835
Marwolaethau 1921
Pobl o Baris
Gwyddelan

Sant a gysylltir â Gwynedd a Phowys oedd Gwyddelan (fl. 6g efallai). Dethlir ei wylmabsant ar 22 Awst.

Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl 'Achau Saint Ynys Prydain', sefydlodd eglwys Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr (sir Conwy heddiw), ond ni cheir ei linach. Fe'i cysylltir ag eglwys Llanwyddelan ym Mhowys yn ogystal.

Yn eglwys Dolwyddelan cedwid Cloch Wyddelan, cloch efydd o batrwm Celtaidd sydd erbyn hyn yng Nghastell Gwydir, Dyffryn Conwy.

Ceir peth ansicrwydd ynglŷn â'r sant hwn. Mae'n bosibl fod ei hanes wedi ei gymysgu â hanes sant arall, Lorcan Wyddel. Yn achos yr eglwys ym Mhowys, mae rhai ffynonellau yn ei chysylltu â Gwenddolau.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Ddolwyddelan
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
William Davies Evans

Fforiwr o Gymro oedd y Capten William Davies Evans (27 Ionawr 1790 – 3 Awst 1872). Yn ogystal â bod yn fforiwr enwog fe'i cofir fel dyfeisydd 'Gambit Evans' mewn gwyddbwyll.

Ganwyd Evans mewn ffermdy o'r enw Musland Farm ym mhlwyf Sant Degwel ger Hwlffordd, Sir Benfro. Aeth i'r môr yn ifanc gan wasanaethu ar longau'r Llynges Brydeinig nes daeth Rhyfeloedd Napoleon i ben yn 1815. Wedyn ymunodd â'r Gwasanaeth Post a dod yn gapten pacedlong yr Auckland a hwyliai rhwng Milffwrdd a Waterford yn Iwerddon. Nid oes neb yn siwr iawn ymhle y dysgodd chwarae gwyddbwyll ond mae'n debyg iddo ddyfeisio'r gambit enwog ar y teithiau unig rhwng Cymru ac Iwerddon.

Yn 1826, cerddodd y Capten Evans i mewn i Ystafelloedd Gwyddbwyll William Lewis yn St. Martin's Lane, Llundain a chynnig chwarae rhai o chwaraewyr gwyddbwyll cryfa'r dydd. Doedd Evans ddim yn adnabyddus fel chwaraewr gwyddbwyll, ond wedi iddo esbonio pam ei fod am eu chwarae llwyddodd i berswadio A. McDonnell i chwarae gêm yn ei erbyn. Roedd McDonnell yn un o'r chwaraewyr gorau gynhyrchodd Iwerddon erioed, ac un o'r cryfaf ym Mhrydain ar y pryd. Gorffennodd y gêm ar yr 20fed symudiad a Chapten Evans yn fuddugol. Dyma ddechrau 'Gambit Evans' sydd wedi cael ei ddefnyddio gan chwaraewyr fel Paul Morphy, Jan Timman, ac yn y 1990au gan Garry Kasparov, yn fwyaf arbennig mewn buddugoliaeth 25 symudiad yn erbyn Viswanathan Anand ym Mhencampwriaeth Goffa Tal yn Riga, 1995.

Ffynonellau
 Iolo Jones a T. Llew Jones, A Chwaraei Di Wyddbwyll? (Gwasg Gomer, 1980), t. 43-45.

Chwaraewyr gwyddbwyll Cymreig
Fforwyr y 19eg ganrif
Fforwyr Cymreig
Genedigaethau 1790
Marwolaethau 1872
Pobl o Sir Benfro
181 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
186 CC 185 CC 184 CC 183 CC 182 CC - 181 CC - 180 CC 179 CC 178 CC 177 CC 176 CC

Digwyddiadau
 Ptolemi V Epiphanes,  brenin yr Aifft, yn cael ei wenwyno wedi teyrnasu am 24 mlynedd. Daw ei fab hynaf, Ptolemi VI Philometor, yn frenin, ond gan ei fod yn dal yn ieuanc, ei fam, Cleopatra sy'n llywodraethu.
 Pharnaces I, brenin Pontus, yn ymosod ar Eumenes II, brenin Pergamon ac Ariarathes IV, brenin Cappadocia, ac yn arwain byddin fawr i Galatia. Ceir cadoediad pan gyrhaedda llysgenhadaeth o Senedd Rhufain i edrych i mewn i'r mater. Nid yw'r trafodaethau'n llwyddo, gan fod y Rhufeiniaid yn credu fod gofynion Pharnaces yn afresymol, ac mae'r rhyfel yn ail-ddechrau.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Ptolemi V Epiphanes, brenin yr Aifft.

181 CC
182 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
187 CC 186 CC 185 CC 184 CC 183 CC - 182 CC - 181 CC 180 CC 179 CC 178 CC 177 CC

Digwyddiadau
 Prusias II yn dod yn frenin Bithynia ar farwolaeth ei dad, Prusias I.

Genedigaethau
 Ptolemi VIII Euergetes II, brenin yr Aifft

Marwolaethau
 Prusias I Chlorus, brenin Bithynia

182 CC
Chwarel Alexandra

Chwarel lechi ar lethrau Moel Tryfan, rhwng Rhosgadfan a'r Fron yng Ngwynedd oedd Chwarel Alexandra neu Alexandria neu Chwarel Cors y Bryniau. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Chwarel Moel Tryfan.

Dechreuwyd cloddio am lechi ar Foel Tryfan tua 1790-1800 gan Mesach Roberts, a gelwid y chwarel yn Gloddfa Mesach. Agorwyd chwarel Alexandra yn y 1860au, a thyfodd i gyflogi dros 200 o weithwyr a chynhyrchu 6,000 o dunelli o lechi y flwyddyn. Yn 1889 cyflogid 230 o weithwyr. Caeodd y chwarel tua diwedd y 1930au, ond gan fod gweithfeydd Chwarel Moel Tryfan wedi torri trwodd i'r chwarel yma, roedd rhywfaint o graig yn cael ei weithio yma hyd y 1960au.

Roedd llechi gorffenedig y chwarel yma yn cael eu cludo ar hyd Tramffordd yr Alexandra, a deiladwyd yn 1876, i ben inclên Bryngwyn ac i lawr at reilffordd yr NWNGR, yn ddiweddarach Rheilffordd Eryri.

Llyfryddiaeth
 Dewi Tomos, Llechi Lleu (Cyhoeddiadau Mei, 1980)
 Alun John Richards, A Gazetteer of the Welsh Slate Industry (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Alexandra
Dyffryn Nantlle
Chwarel Braich Goch

Chwarel lechi yng Nghorris Uchaf, Gwynedd, oedd Chwarel Braich Goch. (neu Braichgoch). Hi oedd y fwyaf o chwareli Corris. Mae rhan o’r hen weithfeydd yn awr yn atyniad i dwristiad dan yr enw “Labyrinth y Brenin Arthur”.

Yn 1787, cymerodd David Williams les ar yr hawliau cloddio ar diroedd Gaewern a Braich Goch gan John Edwards, oedd yn cynrychioli ystad Vanes. Ni does sicrwydd pryd yn union y dechreuwyd gweithio’r chwarel, ond gwyddir ei bod yn cynhyrchu llechi erbyn 1812.

Yn Gaewern yr oedd y cloddio cynnar, a dim ond yn 1836 y dechreuodd cloddio ar safle Braich Goch ei hun, gan y North Wales Slate & Slab Company. Ymestynwyd y les yn 1838, ac yn 1840 adeiladwyd inclen. Trosglwyddwyd y les i Arthur Coulston  yn 1843 .

Aeth y chwarel yn y Gaewern i drafferthion, ac yn 1848 daeth y Merionethshire Slate Company i ben yn dilyn darganfod anghysondebau yn ei cyfrifon. Trosglwyddwyd y safle i gwmni Alltgoed  Consols, perchenogion Chwarel Ratgoed, ac ail-agorwyd y chwarel.

Yn 1851 ceisiwyd ail-ffurfio’r North Wales Slate & Slab Company fel y Braich Goch Slate & Slab Company, ond methwyd cael dogon o fuddsoddwyr. Prynwyd y cwmni gan John Rowlands, perchennog chwareli  Gaewern a Ratgoed trwy Alltgoed Consols. Erbyn 1856 roedd cyfranddalwyr Alltgoed Consols yn mynegi anfodlonrwydd ynghylch y diffyg elw o’r dair chwarel.

Agorwyd Tramffordd Corris yn 1859 i gysylltu ardal Corris a Machynlleth ac Afon Dyfi. Prynodd teulu Birley y les ar y chwareli oddi wrth Rowlands, a ffurfio cwmni Braich Goch Slate Quarry Ltd.. Parhaodd Rowlands i redeg Gaewern, ond gwerthodd y chwarel yma i’r Talyllyn Slate Company yn 1868. Erbyn y flwyddyn honno roedd Braich Goch yn cyflogi dros 200 o weithwyr.

Caewyd Braich Goch yn 1971, a phan wnaed gwaith i wella’r ffordd trwy Gorris yn 1983 adferwyd y rhan fwyaf o’r gweithfeydd ar yr wyneb i gyflwr naturiol. Adeiladwyd Canolfan Grefft Corris ar y safle, tra datblygwyd rhan o’r gweithfeydd tanddaearol fel "Labyrinth y Brenin Arthur", lle rhoddir cyflwyniadau clyweledol i dwristiaid.

Llyfryddiaeth 
 Alun John Richards, Slate Quarrying at Corris (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Braich Goch
Corris
Vélodrome Herne Hill

Vélodrome (lleoliad ar gyfer seiclo trac) yn Stadiwm Herne Hill, Bwrdeistref Llundain Southwark, ydy Vélodrome Herne Hill. Adeiladwyd yn 1891 a defnyddiwyd y trac ar gyfer cystadleaethau seiclo trac Gemau Olympaidd 1948. Defnyddir y trac er mwyn rasio ac ymarfer gan blant a reidwyr proffesiynol hyd heddiw.

Herne Hill yw'r unig drac yn Llundain ers dymchweliad y trac yn y Paddington Recreation Grounds yn 1987, ac hyd i vélodrome newydd gael ei hadeiladu yn Stratford ar gyfer Gemau Olympaidd 2012.

Yr enw gwreiddiol oedd London County Grounds,, cymerai ei henw cyfoes o'i lleoliad mewn parc oddiar Burbage Road, yn Herne Hill, rhan o Bwrdeistref Llundain Southwark.

Yn wahanol i veledrome Olympaidd cyfoes, sydd gydacylchedd mewnol o 250 metr a  250m, a bancio o tua 45° bob pen, mae Herne Hill yn fowlen bas concrit sy'n mesur tia 450 metr gyda'r bancio bob pen tua 30° ar ei phwyntiau serthaf.

Defnydd cyfoes
Brwydrodd ymgyrch i gadw'r trac yn ystod y 2000au cynnar yn dilyd dadl rhwng y perchennog, Ystâd Dulwich, a'r prydleswr, Cyngor Southwark. Un o gefnogwyr yr ymgyrch oedd enillydd medal aur yn y Gemau Olympaidd, Bradley Wiggins, a ddechreuodd rasio yn Herne Hill pan oedd ond yn  12 oed.

Mae'r cefnogwyr yn gweld y vélodrome yn chwarae rôl yn cefnogi seiclwyr trac o Lundain yn yr adeg sy'n arwain at Gemau Olymaidd 2012.

Mae Herne Hill yn cynnal sasiynau ymarfel rheolaidd ar gyfer reidwyr ifan, ac bu'n leoliad i gyfarfod  Gwener y Groglith a'i threfnwyd gan y Southern Counties Cycle Union ers 1903. Mae pencampwyr y byd wedi cystadlu yn y cyfarfodydd rhain, a bu presenoldeb o 10,000 yn cael eu denu yno yn yr 1920au a'r 1930au. Mae amryw o racordiau cenedlaethol a recordiau'r byd wedi cael eu sefydlu yno, yn nodweddiadol Frank Southall o glwb Norwood Paragon yn hwyr yn yr 1920au a'r 1930au cynnar.

Cysylltiadau Pêl-droed
Yng nghanol y trac mae maes pêl-droed. Roedd y stadiwm yn gartref i Crystal Palace F.C. rhwng 1914 a 1918, pan symudodd y clwb i The Nest, ar ôl iddynt gael eu gorfodi i symyd i'r vélodrome gan yr Admiralty o Stadiwm Pêl-droed Crystal Palace. Y presenoldeb uchaf a'i recordwyd yn Herne Hill oedd 4,987.

Cynhaliwyd rownd derfynol Cwpan Pêl-droed Amatur 1911, rhwng Bromley a Bishop Auckland, yn Herne Hill.

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith 1891
Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Southwark
Chwaraeon yn Llundain
Seiclo yn Lloegr
Stadia
183 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
188 CC 187 CC 186 CC 185 CC 184 CC - 183 CC - 182 CC 181 CC 180 CC 179 CC 178 CC

Digwyddiadau
 Y gwleidydd Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cael ei yrru at Prusias I, brenin Bithynia, i fynnu ei fod yn trosglwyddo Hannibal yn garcharor i Rufain. Mae Hannibal yn darganfod fod Prusias ar fin cytuno, ac yn cymryd gwenwyn.
 Dinas Messene yn gwrthryfela yn erbyn Cynghrair Achaea. Pan mae'r cadfridog Achaeaidd Philopoemen yn ceisio delio â'r gwrthryfel, mae'n cael ei gymeryd yn garcharor. Rhoddir gewnwyn iddo er mwyn iddo ei ladd ei hun.

Genedigaethau
 Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio, Conswl Rhufeinig yn 138 CC ac un o'r prif weithredwyr yn llofruddiaeth ei gefnder Tiberius Gracchus.

Marwolaethau
 Hannibal, cadfridog Carthaginaidd, ystyrir yn un o gadfridogion gorau yr oesoedd am ei fuddugoliaethau yn yr Eidal yn ystod y rhyfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
 Publius Cornelius Scipio Africanus Major, cadfridog Rhufeinig, enwog am orchfygu Hannibal ym Mrwydr Zama (202 CC).
 Philopoemen, cadfridog a gwleidydd Groegaidd.

183 CC
184 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
189 CC 188 CC 187 CC 186 CC 185 CC - 184 CC - 183 CC 182 CC 181 CC 180 CC 179 CC

Digwyddiadau
 Cato yr Hynaf yn cael ei ethol i swydd Censor gyda Lucius Valerius Flaccus, ac yn dechrau ymgyrch yn erbyn dylanwadau Groegaidd ar Weriniaeth Rhufain ac yn erbyn llygredd
 Senedd Rhufain yn gyrru Appius Claudius Pulcher i Facedon i weld a oes sail i'r amheuaeth fod Philip V, brenin Macedon yn paratoi am ryfel yn erbyn Rhufain

Genedigaethau

Marwolaethau
 Titus Macchius Plautus, dramodydd comig Rhufeinig.
 Liu Gong, ymerawdwr Tsieina

184 CC
Bithynia

Teyrnas a thalaith Rufeinig yn Asia Leiaf oedd Bithynia. Yn y dwyrain roedd yn ffinio ar Paphlagonia, yn y gorllewin ar Mysia ac yn y de ar Phrygia, Epictetus a Galatia. Roedd nifer o ddinasoedd pwysig ar lannau'r Propontis (Môr Marmara heddiw), yn cynnwys Nicomedia, Chalcedon, Cius ac Apamea. Yn Bithynia hefyd yr oedd Nicaea, a roddodd ei henw i Gredo Nicea. Mae'n ardal fynyddig, gyda mynyddoedd Olympus "Mysaidd" yn cyrraedd 2,300 medr (7,600 troedfedd).

Yn ôl haneswyr fel Herodotus, Xenophon a Strabo, llwyth Thraciaidd oedd y Bithyniaid yn wreiddiol. Roedd yr ardal yn rhan o deyrnas Lydia dan y brenin Croesus, yna dan reolaeth yr Ymerodraeth Bersaidd pan orchfygwud Croesus gan y Persiaid. Mae'n ymddangos eu bod wedi dod yn deyrnas annibynnol hyd yn oed cyn i Alecsander Fawr orchfygu Persia.

Bu cyfres o frenhinoedd ar y deyrnas annibynnol:

 Zipoites I 328-279 CC
 Nicomedes I 279-255 CC
 Zipoites II 279-276 CC
 Etazeta (llywodraethwr) 255 CC
 Ziaelas 255-228 CC
 Prusias I 228-185 CC
 Prusias II 185-149 CC
 Nicomedes II 149-128 CC
 Nicomedes III 128-94 CC
 Nicomedes IV 94-75 CC

Daeth y brenin olaf, Nicomedes IV, dan fygythiad o du Mithridates VI, brenin Pontus, a bu raid iddo ddibynnu ar fyddin Gweriniaeth Rhufain i'w adfer i'w orsedd. Pan fu farw yn 74 OC, gadawodd ei deyrnas i Rufain yn ei ewyllys.

Fel talaith Rufeinig, roedd ffiniau Bithynia yn amrywio, ac ar brydiau fe'i cyfunid a thalaith Pontus.

Taleithiau Rhufeinig
Asia Leiaf
The Shipping News (ffilm)

Ffilm o 2001 gan Lasse Hallström sy'n serennau Kevin Spacey, Julianne Moore, Judi Dench a Cate Blanchett yw The Shipping News,  sy'n seiliedig ar y nofel o'r un enw gan Annie Proulx.

Ffilmiau 2001
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau sy'n seiliedig ar nofelau
Bert Harris

Seiclwr proffesiynol Seisnig oedd Albert Bert Walter Allen Harris (9 Ebrill 1873, Birmingham - 21 Ebrill 1897, Ysbyty Cyffredinol Birmingham). Magwyd yng Nghaerlŷr a mynychodd Holy Trinity School. Dechreuodd seiclo'n gystadleuol yn 14 oed a daeth yn ail yn yr 'Infirmary Sports' yn Aylestone Road Sports Ground (Grace Road Cricket Ground heddiw) dyflwydd yn ddiweddarach.

Bywgraffiad
Cafodd Harris ei fuddugoliaeth cyntaf o bwys ym Mryste yn 1889, gan gyflawni pum milltir mewn 18 munud a 25 eiliad. Roedd Harris yn byw yn Davidale Houses, Welford Road, Knighton, Caerlŷr gyda'i deulu yn 1891, yn gweithio fel Clerc Gwneuthurwr Esgidiau. Torodd Harris recordiau milltir a tri-chwarter milltir yn 1893 cyn troi'n broffesiynol yn 1894 ac ymuno â'r London Polytechnic Cycle Club. Hyfforddwyd gan Sam Mussabini i ennill ei bncampwriaeth proffesiynol cyntaf yn 1894. Disgynodd oddiar ei feic mewn ras yng Nghaerdydd yn 1895 a cnocwyd ef yn anymwybodol am 48 awr. Er hyn, bu'n ddigon iach erbyn mis Medi i dorri'r record Proffesiynol Seisnig yn Velodrome Herne Hill, gan gyflawni hanner milltir mewn 57.3 eiliad a'r milltir mewn 118.3 eiliad.

Cystadlodd Bert ochr yn ochr â enwogion seiclo yn yr Antipodes yn 1895 a 1896, gan ennill £400 mewn un ras yn unig. Fe enillodd £15 yr wythnos ar gyfartaledd. Bu mor llwyddiannus dechreuodd bobl gyfeirio at 1896 fel Blwyddyn Harris.

Cystadlodd yn ei ras olaf ar ddydd Llun y Pasg yn 1897, ras 10 milltir oeddi, a tua 4 milltir i mewn i'r ras daeth oddiar ei feic gan daro ei ben ar y llawr caled. Roedd yn anymwybodol a bu farw deuddydd yn ddiweddarach yn Ysbyty Cyffredinol Birmingham.

Coffa Harris
Codwyd cofeb yn Mynwent Welford Road, Caerlŷr ac mae'n dyst iw boblogrwydd:
"This memorial stone is erected by the cyclists of England
in token of the sincere respect
and esteem in
which he was held by wheelmen
the world over.
He was ever a fair and honourable rider
and sportsman and his lamented death cut
off in its prime one of the brightest and
most genial spirits of cycledom.
He fell on the racing path at Aston on
Easter Monday 1897 and succumbed to
his injuries at the General Hospital
Birmingham April 21st 1897 aged 24 years."

Ysgrifennodd Dick Swann lyfr amdano gyda'r teitl Bert Harris of the Poly: A Cycling Legend, cyhoeddwyd gan V Harvey yn Ionawr 1974. ISBN 9780855440107

Mae dyn busnes o Gaerlŷr, Roger Lovell, yn gobeithio codi £30,000 er mwyn codi cerflun cyhoedus er mwyn coffa Harris. Fe aeth Lovell at y BBC yn ogystal i ofyn cael creu drama ddogfen, cafodd hwn ei greu gan ail-luniadwyr Fictorianaidd mewn lleoliad yng Nghaerlŷr. Mewn cyd-ddigwyddiad anhygoel, roedd yr actor a chwaraeodd Bert yn ddisgynnydd iddo.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1873
Marwolaethau 1897
Seiclwyr Seisnig
Sidan

Defnydd neu edau naturiol a wneir o ffibrau a gynhyrchir gan sidanbryf yw sidan. Mae'r sidanbryf yn gwneud cocoon allan ohonof. Pali oedd yr enw Cymraeg Canol a cheir enghreifftiau ohono yn yr hen chwedlau, e.e. ''Pedair Cainc y Mabinogi.

'Sidanes' oedd llysenw Cymraeg y frenhines Elisabeth I o Loegr. Mae'r dywediad "yr hen Sidanes" yn llysenw cyfoes, llai parchus, ar y frenhines Elisabeth II yn ogystal.

Cynnyrch anifeiliaid
Dillad
Ffibrau
185 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
190 CC 189 CC 188 CC 187 CC 186 CC - 185 CC - 184 CC 183 CC 182 CC 181 CC 180 CC

Digwyddiadau 
 Cato yr Hynaf yn cyhuddo'r cadfridog Rhufeinig Scipio Africanus a'i frawd Lucius o gael eu llwgrwobrwyo gan Antiochus III, cyn-frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae Scipio yn atgoffa ei gyhuddwyr o'u dyled iddo am orchfygu Hannibal ac yn ymneilltuo i'r fila yn Liternum, Campania.
 Pusyamitra Sunga yn llofruddio Brhadrata, ymerawdwr olaf Brenhinllin Maurya yn India.

Genedigaethau 
 Publius Cornelius Scipio Aemilianus, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig.

Marwolaethau 
 Brhadrata, ymerawdwr Brenhinllin Maurya yn India.

185 CC
Abenaki

Tylwyth brodorol Americanaidd yw'r Abenaki, un o'r pobloedd Algonquin. Roeddent yn un o bump aelod o Gynghrair Wabanaki.

Gweler hefyd
 A-senee-ki-wakw

Pobloedd Algonquin
Sam Mussabini

Hyfforddwr athletau a seiclo Seisnig oedd Scipio Africanus 'Sam' Mussabini (6 Awst 1867 – 12 Mawrth 1927), a ddaeth yn enwog fel hyfforddwr i Harold Abrahams.

Bywgraffiad
Ganwyd yn Llundain o ddisgyniad Arabaidd, Twrcaidd, Eidalaidd a Ffrengig. Dilynodd ei dad fel newyddiadurwr, bu hefyd yn sbrintiwr proffesiynol am bum mlynedd yn yr 1890au. Yn 1894 hyfforddodd Bert Harris i ennill ei bencampwriaeth proffesiynol cyntaf. Yn 1896, cyflogwyd ef fel hyfforddwr seiclo ar gyfer gwmni Dunlop Tyres.

Chwaraeodd Mussabini snŵcer i safon uchel yn ogystal ac adroddodd ar gemau fel newyddiadurwr chwaraeon yn ystod y gaeaf. Cyd-ysgrifennodd llyfr technegol am snŵcer yn 1897 a dechreuodd ysgrifennu erthyglau ar gyfer newyddiadur snŵcer. Yn 1902, daeth yn gynorthwyydd golygol ac yn ddiweddarach yn gyd-berchennog a golygydd arni. Ysgrifennodd lyfr dau gyfrol am elfennau technegol snŵcer yn 1904.

Hyfforddodd y sbrintiwr De Affricanaidd, Reggie Walker, i ennill fedal aur yng Ngemau Olympaidd 1908 yn Llundain. Hyfforddodd rhagor o chwaraewyr i ennill medalau aur yng Ngemau Olympaidd 1912 yn Stockholm. Apwyntwyd ef yn hyfforddwr llawn amser y Polytechnic Harriers rhwng 1912 a 1927.

Daeth a agwedd systematig i hyfforddi, yn hytrach na ond gwasanaethu fel masseur. Er enghraifft, defnyddiodd dechnegau Eadweard Muybridge i ffotograffu symudiadau'r rhedwyr a'u techneg wrth orffen ras.

Yng Ngemau Olympaidd 1920 yn Antwerp hyfforddodd Albert Hill i ddau fedal aur yn y ra 800m a 1500m, a Harry Edward, i ennill y fedal efydd yn y ras 100m. Hyfforddodd Harold Abrahams i fedal aur yn y ras 100m ac arian yn y ras gyfnewid 4x100m yng Ngemau Olympaidd 1924 ym Mharis. Portreadwyd y llwyddiant hyn yn ffilm Chariots of Fire lle chwaraeodd Ian Holm ran Mussabini. Enillodd ei proteges fedalau bpellach ar ôl ei farwolaeth, yng Ngemau Olympaidd 1928. Fe hyfforddodd athletwyr i unarddeg medal Olympaidd mewn pump o emau i gyd, ond ni gyddnabyddwyd ef yn swyddogol oherwydd ei fod yn hyfforddwr proffesiynol mewn oes pan werthfawrogwyd amaturiaeth yn arbennig.

Enwebwyd ef gan Gyngor Southwark i dderbyn plac glas ar ei gyn-gartref, 84 Burbage Road yn 2004 a 2006, ond nid oes un wedi ei godi hyd yn hyn.

Dyfyniad
"Only think of two things - the gun and the tape. When you hear the one, just run like hell until you break the other."

Dolenni Allanol
 Bywgraffiad gan Sports Coach UK 
 Bywgraffiad gan Gyngor Southwark

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1867
Golygyddion Seisnig
Hyfforddwyr Seisnig
Hyfforddwyr athletau
Hyfforddwyr seiclo
Marwolaethau 1927
Newyddiadurwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Harold Abrahams

Athletwr Seisnig oedd Harold Maurice Abrahams CBE (15 Rhagfyr 1899 – 14 Ionawr 1978). Enillodd fedal aur yn y ras 100 medr yng Ngemau Olympaidd 1924, campwaith a gafodd ei bortreadu yn y ffilm 1981, Chariots of Fire.

Bywgraffiad
Ganwyd Abrahams i deulu tlawd ym Medford, yn fab i Lithiwaniwr Iddewig, roedd yn frawd iau i athletwr arall Prydeinig, y neidiwr hir Olympaidd, Syr Sidney Abrahams. Addysgwyd yn Ysgol Bedford, Ysgol Repton ac yng Ngholeg Gonville a Caius, Caergrawnt, cyn hyfforddi fel cyfreithiwr.

Ffynonellau

Athletwyr Seisnig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cyfreithwyr Seisnig
Genedigaethau 1899
Marwolaethau 1978
Pobl o Swydd Bedford
Saeson Iddewig