Języki indoaryjskie

Języki indoaryjskie (indyjskie) – grupa języków indoeuropejskich. Grupa ta oraz grupy językowe: irańska oraz dardyjska tworzyły przed 1500 r. p.n.e. jedną wspólnotę językowo-kulturową (zobacz: języki indoirańskie). Językami tej grupy posługiwali się Indoariowie, którzy zaczęli zasiedlać subkontynent indyjski około I poł. II tysiąclecia p.n.e.

Języki indoaryjskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e., a ich zasięg pokrywał się z zasięgiem dorzecza Indusu. Z tego okresu pochodzą najstarsze zabytki okresu staroindyjskiego (1500–500 r. p.n.e.) – Wedy spisane językiem wedyjskim. W okresie średnioindyjskim (500 r. p.n.e. – 1000 r. n.e.) język wedyjski przekształcił się w sanskryt klasyczny i jego potoczne warianty, czyli prakryty, z których jednym jest pali. Następnym stopniem w ewolucji tej grupy językowej były dialekty zwane apabhrańśa, z których w okresie nowoindyjskim (po 1000 r.) ukształtowały się współczesne języki indyjskie. Najważniejsze z nich to m.in. język hindi, urdu, bengalski, marathi, gudżarati i pendżabski. Ogółem językami z tej grupy posługuje się ponad 700 mln osób, głównie na terenie Indii, Pakistanu, Nepalu, Bangladeszu i Sri Lanki.

System fonetyczny języków indoaryjskich 
W poniższych tabelach przedstawiono system fonologiczny sanskrytu klasycznego, który z drobnymi odchyleniami jest również typowy dla współczesnych języków indoaryjskich. Podano odpowiadające poszczególnym dźwiękom znaki sylabicznego alfabetu dewanagari. Inne alfabety indyjskie są niemal dokładnym odzwierciedleniem pisma dewanagari. Jak widać w tabeli spółgłosek, dla języków indoaryjskich charakterystyczna jest fonemiczna opozycja spółgłosek zarówno dźwięcznych/bezdźwięcznych, jak i przydechowych/bezprzydechowych. Dodatkową typową cechą jest występowanie tzw. spółgłosek retrofleksywnych (wymawianych z językiem wygiętym do tyłu, tak że czubek języka dotyka podniebienia). Ta cecha najprawdopodobniej związana jest z silnym wpływem języków drawidyjskich.

Samogłoski

Spółgłoski 

W sanskrycie wedyjskim istniał dodatkowo fonem  - retrofleksywne „l” („ळ”), który nie zachował się w sanskrycie klasycznym, ale przetrwał w niektórych językach nowoindyjskich, jak np. marathi i radżastani.

Najważniejsze odchylenia od powyższego schematu
 W grupie wschodniej (np. język bengalski) trzy dźwięki: श ś , ष ṣ  i स s  zlały się w jeden dźwięk 
 W grupie wschodniej i północnej istnieje tendencja do zlania się dźwięków „v”  i „b”  w „b”  (stąd np. wymowa i zapis „Bisznu” zamiast „Wisznu”)
 W grupie południowej (np. język marathi) głoskę ṛ („r” zgłoskotwórcze) wymawia się jako „ru” (np. Kryszna brzmi jak „Kruszna”)
 W grupie wschodniej (np. język bengalski) dźwięk अ (krótkie „a”) wymawia się jako „o”, dlatego imię Sarasvati wymawia się jak „Szoroszszoti”
 W językach znajdujących się pod silnym wpływem języka arabskiego i perskiego (dotyczy to zwłaszcza urdu, w nieco mniejszym stopniu hindi) wykształcone osoby wymawiają słowa pochodzące z tych języków zgodnie z ich wymową oryginalną, a więc z użyciem dźwięków pierwotnie nie występujących w językach indoaryjskich, takich jak , ,  itd.

Uproszczona klasyfikacja języków indoaryjskich 
 języki indoeuropejskie
 języki indoirańskie
 języki indoaryjskie (850 mln)
 wedyjski † 
 sanskryt klasyczny (średnioindyjski) †* 
 pali †* 
 prakryty †
 mitanni † 

Współczesne języki indoaryjskie (według Ethnologue):

 Grupa centralna
 bhili
 gudźarati 
 pendżabski
 język radżastani
 marwari
 romski
 hindi
 urdu

 Grupa wschodnia
 assamski 
 bengalski
 bisznuprija-manipuri
 bihari
 bhodźpuri
 magadhi 
 maithili
 orija

 Grupa północna
 języki pahari 
 dogri
 garhwali 
 kumauni 
 mandeali 
 nepali

 Grupa północno-zachodnia
 lahnda 
 sindhi 

 Grupa południowa
 konkani 
 marathi

 Grupa syngalesko-malediwska
 syngaleski
 malediwski

Osobne grupy stanowią języki dardyjskie i języki nuristańskie, najczęściej klasyfikowane jako grupy językowe odrębne od indoaryjskich, o cechach pośrednich między językami indoaryjskimi i irańskimi, lub też jako podgrupy w obrębie języków indoaryjskich (w grupie północno-zachodniej) – według Ethnologue:

 języki dardyjskie 
 kaszmirski 
 khowar 
 kohistani 
 pashai 
 shina 

 języki nuristańskie

Zobacz też 
 języki Indii
 języki drawidyjskie
 języki urzędowe Indii

Przypisy

Bibliografia 
 
 Danuta Stasik: Język hindi cz. 1 i 2 Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 1994/97, 
 R. S. McGregor: Outline of Hindi Grammar, Oxford University Press 1972 .
 Anna Sieklucka: Język pendźabski, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 1998,

Linki zewnętrzne 
 Pełna klasyfikacja języków indoaryjskich według Ethnologue 
 Alfabety indyjskie 
 Słownik porównawczy języków indoaryjskich 
 Opis i klasyfikacja języków indoaryjskich 

 
Języki Indii