alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sidney Abrahams

Athletwr Seisnig a Phrif Ustus  Ceylon (Sri Lanka) oedd Syr Sidney Solomon Solly Abrahams (11 Chwefror 1885 Birmingham – 14 Mai 1957). Roedd yn frawd i'r Olympiwr enwog, Harold Abrahams.

Cystadlodd Abrahams dros Brifysgol Caergrawnt rhwng 1904 a 1906.

Athletwyr Seisnig
Genedigaethau 1885
Marwolaethau 1957
Bedford

Tref sirol Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, ydy Bedford. Mae'n dref mawr ac y ganolfan gweinyddu awdurdod unedol Bwrdeistref Bedford. Lleolir y dref mewn ardal ddi-blwyf yng nghanol y fwrdeistref. Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan yr ardal ddi-blwyf boblogaeth o 79,485, a chan yr ardal adeiledig Bedford boblogaeth o 119,180.

Mae Caerdydd 200.7 km i ffwrdd o Bedford ac mae Llundain yn 72.8 km. Y ddinas agosaf ydy Caergrawnt sy'n 41.9 km i ffwrdd.

Yr hen air Cymraeg am "Bedford" ydy Rhydwely.

Adeiladau a chofadeiladau
Corn Exchange
Eglwys Sant Pawl
Eglwys Sant Pedr
Pont y Dref

Enwogion
Apsley Cherry-Garrard (1886-1959), fforiwr 
Harold Abrahams (1899-1978), athletwr
John Le Mesurier (1912-1983), actor
Trevor Huddleston (1913-1988), esgob
Ronnie Barker (1929-2005), comediwr

Cyfeiriadau

 
Bwrdeistref Bedford
Trefi Swydd Bedford
Chariots of Fire

Ffilm Brydeinig ydy Chariots of Fire (Ffrangeg: Les Chariots De Feu), a ryddhawyd ym 1981. Ysgrifennwyd y sgript gan Colin Welland a chyfarwyddwyd gan Hugh Hudson; cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Vangelis. Mae'n seiliedig ar stori wir am athletwyr Prydeinig yn ymarfer er mwyn cystadlu yng Ngêmau Olympaidd 1924. Enwebwyd y ffilm am saith o Wobrau'r Academi ac enillodd bedwar ohonynt gan gynnwys y Ffilm Orau. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Yn 2012, y flwyddyn y cynhaliwyd y Gemau Olympaidd yn Llundain, cynhyrchwyd drama lwyfan yn seiliedig ar y ffilm, yn serennu Jack Lowden fel Eric Liddell a James McArdle fel Harold Abrahams.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Kenneth Branagh, Stephen Fry, John Gielgud, Ian Holm, Alice Krige, Lindsay Anderson, Richard Griffiths, Patrick Doyle, Peter Egan, Brad Davis, Ruby Wax, Nigel Havers, Ben Cross, Patrick Magee, Yves Beneyton, Ian Charleson, Nigel Davenport, Dennis Christopher, John Young, Nicholas Farrell, Daniel Gerroll, Cheryl Campbell, Benny Young, David Yelland, Struan Rodger ac Yvonne Gilan. Mae'r ffilm Les Chariots De Feu yn 118 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1981. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Raiders of the Lost Ark sef ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm Steven Spielberg. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
David Watkin oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Terry Rawlings sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hugh Hudson ar 25 Awst 1936 yn Llundain. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1967 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Eton.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hugh Hudson nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau 1981
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffrangeg
Ffilmiau lliw o'r Deyrnas Gyfunol
Dramâu o'r Deyrnas Gyfunol
Ffilmiau Ffrangeg
Ffilmiau o'r Deyrnas Gyfunol
Ffilmiau am gerddoriaeth o'r Deyrnas Gyfunol
Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a olygwyd gan Terry Rawlings
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Lloegr
186 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
191 CC 190 CC 189 CC 188 CC 187 CC - 186 CC - 185 CC 184 CC 183 CC 182 CC 181 CC

Digwyddiadau 
 Senedd Rhufain yn cyhoeddi deddf Senatus consultum de Bacchanalibus, yn gwahardd cynnal Bacchanalia heb ganiatad y Senedd.
 Eumenes II, brenin Pergamon yn gorchfygu Prusias I, brenin Bithynia.

Genedigaethau 
 Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft

Marwolaethau 

186 CC
187 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
192 CC 191 CC 190 CC 189 CC 188 CC - 187 CC - 186 CC 185 CC 184 CC 183 CC 182 CC

Digwyddiadau
 Antiochus III Mawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn arwain ymgyrch i Luristan yn nwyrain yr ymerodraeth, lle lleddir ef wrth geisio anrheithio teml yn Elymais, Persia. Olynir ef gan ei fab, Seleucus IV.
 Gorffen adeiladu'r Via Aemilia, ffordd Rufeinig ar draws gogledd yr Eidal o Ariminum (Rimini) i Placentia (Piacenza) ar Afon Padus (Afon Po)
 Cleopatra I, brenhines yr Aifft yn dod yn llywodraethwr ar ran y brenin Ptolemi V Epiphanes

Genedigaethau

Marwolaethau
 Antiochus III Mawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

187 CC
188 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
193 CC 192 CC 191 CC 190 CC 189 CC - 188 CC - 187 CC 186 CC 185 CC 184 CC 183 CC

Digwyddiadau
 Philopoemen, cadfridog Cynghrair Achaea yn ymosod ar Laconia, yn dinistrio'r mur oedd wedi ei adeiladu o amgylch Sparta, ac yn diddymu cyfraith Sparta gan roi'r gyfraith Achaeaidd yn ei lle. Mae hyn yn rhoi diwedd ar rym Sparta.
 Cynghrair Apamea: mae Gweriniaeth Rhufain yn gorfodi brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III Mawr, i ildio ei diriogaethau yng Ngwlad Groeg ac Anatolia i'r gorllewin o Fynyddoedd Taurus. Rhaid iddo dalu 15,000 talent dros gyfnod o 12 mlynedd, ildio ei eliffantod rhyfel a'i lynges i Rufain, trosglwyddo Hannibal yn garcharor iddynt, a rhoi mab Antiochus, Demetrius, yn wystl.
 Mae Hannibal yn ffoi i Creta ac yna at Prusias I, brenin Bithynia.
 Cyngheiriad Rhufain, Eumenes II, brenin Pergamon, yn cael taleithiau Phrygia, Lydia, Lycia, Pisidia, a Pamphylia.

Genedigaethau
 Jing, ymerawdwr Han, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Marwolaethau
 Hui, ymerawdwr Han, ail ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

188 CC
189 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - 180au CC - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
194 CC 193 CC 192 CC 191 CC 190 CC - 189 CC - 188 CC 187 CC 186 CC 185 CC 184 CC

Digwyddiadau
 Cynghrair Aetolia, wedi colli cymorth Antiochus III yn dilyn Brwydr Magnesia, yn gorfod derbyn cytundeb heddwch sy'n ei roi dan awdurdod Gweriniaeth Rhufain
 Eumenes II, brenin Pergamon, gyda chymorth byddin Rufeinig dan y conswl Gnaeus Manlius Vulso, yn gorchfygu'r Galatiaid yn Anatolia ac yn ei rhoi dan lywodraeth Pergamon
 Eumenes II yn sefydlu dinas Philadelphia, yn awr Alaşehir, Twrci

Genedigaethau

Marwolaethau
 Zhang Liang, gwrthryfelwr o Tsieina a gynorthwyodd Liu Bang i sefydlu Brenhinllin Han

189 CC
190 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
195 CC 194 CC 193 CC 192 CC 191 CC - 190 CC - 189 CC 188 CC 187 CC 186 CC 185 CC

Digwyddiadau
 Brwydr yr Eurymedon, rhwng llynges yr Ymerodraeth Seleucaidd a llynges Rhodos a Pergamon, sydd mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Arweinydd y llynges Seleucaidd yw'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal. Y Rhodiaid a Pergamon sy'n fuddugol.
 Brwydr Myonessus, rhwng llynges Gweriniaeth Rhufain gyda chymorth y Rhodiad a llynges yr Ymerodraeth Seleucaidd. Gorchfygir y Seleuciaid eto.
 Byddin Rufeinig dan y cadfridog Scipio Africanus a'i frawd Lucius, ac Eumenes II, brenin Pergamon, yn croesi i Anatolia.
 Brwydr Magnesia, ger Magnesia ad Sipylum yn Lydia, Anatolia. Gorchfygir byddin Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, gan y brodyr Scipio ac Eumenes II.
 Yn dilyn y frwydr yma, mae dau satrap oedd y llywodraethu dan Antiochus III yn Armenia yn cyhoeddi annibyniaeth; Artaxias fel brenin Armenia Fwyaf a  Zariadres fel brenin Sophene (Armenia Minor).
 Yn dâl am ei gymorth i Rufain, mae Eumenes II, brenin Pergamon, yn cael tiriogaethau helaeth, yn cynnwys y rhan fwyaf o diroedd yr Ymerodraeth Seleucaidd yn  Anatolia.
 Ymestynir y ffordd Rufeinig Via Appia i Benevento a Venosa.

Genedigaethau
 Hipparchus, mathemategydd a seryddwr Groegaidd
 Cornelia Scipionis Africana, ail ferch Publius Cornelius Scipio Africanus ac Aemilia Paulla.

Marwolaethau
 Apollonius o Perga, mathemategydd a seryddwr Groegaidd

190 CC
Chwarel Pantdreiniog

Chwarel lechi gerllaw Bethesda yng Ngwynedd oedd Chwarel Pantdreiniog.

Agorodd y chwarel tua 1825 gan bobl leol. Bu am gyfnod yn eiddo Overend, Gurney & Co, yna i John Williams, adeiladydd o Moss Bank, Lerpwl, fu'n ei gweithio am tua deugain mlynedd. Yn gynnar yn y 1890au gwerthodd ef y chwarel i gwmni o Gaerdydd, yna yn 1903 gwerthwyd y safle i gwmni o Lundain oedd wedi ei ffurfio i roi gwaith i chwarelwyr oedd ar streic yn ystod y Streic Fawr yn Chwarel y Penrhyn.  Ni fu erioed yn chwarel fawr; yn 1882 cynhyrchwyd 245 tunnell o lechi gan 13 o weithwyr. Caewyd y chwarel yn 1911.

Yn 1915 ceisiodd y Minerals, Oil & General Exploration Company, Limited o Lundain, ail-agor y chwarel, gyda W. J. Parry, Coetmor fel asiant lleol, ond nid ymddengys iddynt lwyddo. Nid oes dim i'w weld ar y safle bellach.

Llyfryddiaeth
 Alun John Richards, A Gazetteer of the Welsh Slate Industry (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Dolen allanol
 Chwarel Pantdreiniog ar safle www.llechicymru.info

Pantdreiniog
Bethesda
Chwarel Abercorris

Chwarel lechi ger Corris Uchaf yng Ngwynedd oedd Chwarel Abercorris (neu Chwarel Cwmodyn).

Cymerodd Thomas Green o Lundain lês ar y tir yn 1863 a dechrau cloddio, er mae'n debyg fod cloddio ar raddfa fechan yma cyn y dyddiad hwnnw. Yn 1874 ffurfiwyd y Cwmodyn Slate & Slab Quarry Company, ond gwerthwyd y cwmni trwy ocsiwn yn 1878. Fe'i prynwyd gan J.W. Orchard, oedd wedi ail-ddechrau'r gwaith yma erbyn 1880, ond caeodd eto yn 1888.

Ail-agorwyd Abercorris yn 1889, gyda 40 o weithwyr. Yn 1893 cymerwyd y cwmni trosodd gan W. John Lewis ac Arthur T. Carr, ac erbyn troad y ganrif roedd yn cynhychu tua 1,000 o denelli o lechi y flwyddyn, gyda 40 o weithwyr. Aeth y gwaith ymlaen hyd 1914, pan gaewyd y chwarel. Ail-agorodd eto yn 1920 dan berchenogaeth T.O. Williams a C. Humphries, ond caewyd y chwarel unwaith eto yn 1928. Bu gweithio yma ar raddfa fechan yng nghanol y 1930au, a bu perchnogion Chwarel Braich Goch yn ei gweithio, eto ar raddfa fechan, yn gynnar yn y 1950au.

Roedd y chwarel yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Corris.

Llyfryddiaeth
 Alun John Richards, Slate Quarrying at Corris (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Abercorris
Corris
Robert Mugabe

Cyn-arlywydd Simbabwe oedd Robert Gabriel Mugabe (21 Chwefror 1924 – 6 Medi 2019). Ganed ym mhentref Matibiri, ardal Zvimba, i'r gogledd-orllewin o Salisbury (Harare heddiw).

Bu'n gweithio fel athro am gyfnod, gan gynnwys rhai blynyddoedd yn Ghana, lle dylanwadwyd arno gan Kwame Nkrumah. Yn 1960, dychwelodd i Dde Rhodesia ac ymunodd a'r Blaid Ddemocrataidd Genedlaethol, a ddaeth yn ddiweddarch yn fudiad y Simbabwe African Peoples Union (ZAPU) dan Joshua Nkomo. Yn 1963 cynorthwyodd y Parchedig Ndabaningi Sithole i ffurfio'r Simbabwe African National Union (ZANU), yn gwrthwynebu llywodraeth Ian Smith yn yr hyn oedd yr adeg honno yn Rhodesia. Yn 1964 fe'i carcharwyd am siarad yn erbyn y llywodraeth, a bu yng ngharchar am ddeng mlynedd. Enillodd dair gradd academig tra yn y carchar.

Wedi ei rhyddhau, symudodd i Mosambic a daeth yn arweinydd ZANU. Erbyn 1978 yr oedd llywodraeth Ian Smith wedi gorfod cydnabod na allai rheolaeth y lleiafrif gwyn barhau, ac arwyddwyd cytundeb gyda Abel Muzorewa, Ndabaningi Sithole ac eraill i rannu grym a chynnal etholiadau. Dychwelodd Mugabe i Simbabwe yn Rhagfyr 1979. Daeth yn Brif Weinidog Simbabwe yn 1980 ac yn Arlywydd cyntaf y wlad yn 1987.

Mae cryn nifer o lywodraethau wedi beirniadu llywodraeth Mugabe yn hallt am lygredd, camdrin gwrthwynebwyr gwleidyddol a chymeryd tir oddi wrth ffermwyr gwynion. Yn y blynyddoedd diwethaf mae economi Simbabwe wedi dirywio yn fawr, gyda lefel uchel o chwyddiant a diwethdra.

Yn Nhachwedd 2017, cafodd y llywodraeth Mugabe ei ddymchwel mewn coup d'état. Ymddiswyddodd fel arlywydd ar 21 Tachwedd 2017.

Cyfeiriadau 

Arlywyddion Simbabwe
Genedigaethau 1924
Marwolaethau 2019
Hanes Simbabwe
Uwchgynhadledd yr G8, 2005

Cynhaliwyd 31ain Uwchgynhadledd yr G8 o 6 Gorffennaf i 8 Gorffennaf 2005 yng Ngwesty Gleneagles yn Auchterarder, Perth a Kinross, yr Alban, a gwestiwyd gan Brif Weinidog y Deyrnas Unedig Tony Blair. Fel y gwesteiwr-aelod, datganodd y Deyrnas Unedig ei bwriad i osod newid hinsawdd byd-eang a'r eisiau am ddatblygiad economaidd yn Affrica fel canolbwyntiau'r uwchgynhadledd G8 hon. Materion eraill a ddatganwyd ar yr agenda oedd gwrth-derfysgaeth, atal amlhau niwclear a diwygio yn y Dwyrain Canol. Pa fodd bynnag, cysgodwyd yr uwchgynhadledd ar ei hail ddiwrnod gan ymosodiadau terfysgol yn Llundain.

Dolen allanol 

2005 yn yr Alban
Cynadleddau diplomyddol yn y Deyrnas Unedig
2005
Canolbarth Asia

Rhanbarth tirgaeedig eang yn Asia yw Canolbarth Asia.

 
Rhanbarthau Asia
Diwygio tir yn Simbabwe

Dechreuodd diwygio tir yn Simbabwe yn dilyn Cytundeb Lancaster House, 1979, fel ymgais i ddosbarthu tir yn fwy cyfartal rhwng duon tlawd y wlad, a'r lleiafrif o wynion a reolodd y wlad o 1923 i 1979. Mae dosbarthu tir gan y llywodraeth yn bwnc gwleidyddol dadleuol iawn heddiw, o fewn y wlad ac yng nghysylltiadau rhyngwladol.

Simbabwe
Economi Simbabwe
Hanes Simbabwe
.zw

Côd ISO swyddogol Simbabwe yw .zw (talfyriad o Zimbabwe). Yn ogystal, .zw yw ôl-ddodiad rhyngrwyd y wlad a ddefnyddir gan ei gwefannau.

Parthau lefel uchaf
Simbabwe

sv:Toppdomän#Z
ZANU

Corff a ffurfiwyd i wrthwynebu llywodraeth Ian Smith yn Ne Rhodesia oedd ZANU (Zimbabwe African National Union, sef "Undeb Cenedlaethol Affrica Simbabwe"). Fe'i ffurfiwyd pan fu hollt yn y mudiad ZAPU (Zimbabwe African People's Union, sef "Undeb Pobl Affricanaidd Simbabwe"). Fe'i sefydlwyd gan y Parchedig Ndabaningi Sithole, gyda Herbert Chitepo. Roedd tueddiad y mundiad ZANU yn fwy tuag ideoleg Maoaeth.

Daeth Robert Mugabe yn arweinydd ZANU wedi i Herbert Chitepo gael ei lofruddio ar 18 Mawrth, 1975. Gadawodd Ndabaningi Sithole i ffurfio'r blaid ZANU (Ndonga), oedd o blaid defnyddio dulliau heddychlon i geisio grym, tra roedd ZANU dan Mugabe o blaid ymgyrch arfog.

Wedi i lywodraeth Ian Smith orfod derbyn llywodraeth fwyafrifol, enillodd ZANU yr etholiad yn 1980 dan Robert Mugabe, a ddaeth yn Brif Weinidog Simbabwe. Wyth mlynedd yn ddiweddarach, ail-unodd a ZAPU dan Joshua Nkomo i ffurfio plaid ZANU-PF, y blaid sy'n llywodraethu yn Simbabwe ar hyn o bryd, gyda Robert Mugabe fel Arlywydd.

Hanes Simbabwe
Pleidiau gwleidyddol yn Simbabwe
Hanes Simbabwe

Mae hanes Simbabwe yn rhan annatod o hanes Affrica Ddeheuol a hanes y pobloedd Bantw.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Simbabwe yn ganolfan i ymerodraeth frodorol yn ne Affrica a'i phrifddinas yn Simbabwe Fawr. Pobl Mashona oedd y trigolion. Cawsant eu gorchfygu gan eu cymdogion y Matabele.

Ymhlith y dynion gwyn cyntaf i anturio i'r ardal oedd y cenhadwr a fforiwr David Livingstone. Cipiwyd tir y Matabele a'r Mashona gan yr anturiaethwr imperialaidd o Sais Cecil Rhodes a'r Cwmni Prydeinig De Affrica yn 1895 a chafodd ei henwi'n Rhodesia ar ei ôl.

Ym 1911 rhannwyd Rhodesia yn Ogledd Rhodesia (Sambia heddiw) a De Rhodesia (Simbabwe heddiw), a ddaeth yn wladfa Brydeinig hunanlywodraethol ym 1922. Ond ymsefydlwyr gwyn a redai'r wlad a doedd gan y bobl frodorol ddim llais yn ei llywodraeth.

Yn 1953 cafodd dwy ran Rhodesia eu hailuno eto i ffurfio Ffederaliaeth Rhodesia a Nyasaland. Ni pharhaodd yr uned newydd ond am ddeng mlynedd, ac ar ôl ei ymrannu yn 1963, hawliodd gwynion De Rhodesia annibyniaeth i'r wlad.

Ailenwyd De Rhodesia yn Rhodesia yn 1964. Datganodd Ian Smith, prif weinidog gwyn y wlad, annibyniaeth unochrog (UDI) oddi ar Brydain yn 1965 a datganwyd gweriniaeth yno yn 1970.

Annibyniaeth ar Brydain
Cafwyd rhyfel herwfilwrol gan ZANU a grwpiau eraill yn erbyn y llywodraeth. Erbyn 1978 roedd llywodraeth Ian Smith wedi gorfod cydnabod na allai rheolaeth y lleiafrif gwyn barhau, ac arwyddwyd cytundeb gyda Abel Muzorewa, Ndabaningi Sithole ac eraill i rannu grym a chynnal etholiadau. Dychwelodd Robert Mugabe, arweinydd ZANU (PF) i Simbabwe o alltudiaeth ym Mosambic yn Rhagfyr 1979. Daeth yn Brif Weinidog Simbabwe yn 1980 ac yn Arlywydd cyntaf y wlad yn 1987.

Mae cryn nifer o lywodraethau wedi beirniadu llywodraeth Mugabe yn hallt am lygredd, cam-drin gwrthwynebwyr gwleidyddol a chymryd tir oddi wrth ffermwyr gwynion. Yn y blynyddoedd diwethaf mae economi Simbabwe wedi dirywio yn fawr, gyda lefel uchel o chwyddiant a diweithdra.

Ar 21 Tachwedd 2017, wedi cryn bwysau gan ei blaid a'i bobl, ymddeolodd Robert Mugabe.

Gweler hefyd
Rhodesia
Simbabwe Fawr

 
Simbabwe
Rhyfel Cartref Sierra Leone

Dechreuodd Rhyfel Cartref Sierra Leone yn 1991, wedi'i cychwyn gan y Ffrynt Unedig Chwyldroadol (RUF) o dan Foday Sankoh. Bu farw degoedd o filoedd a chafodd dros 2 miliwn (mwy na thraen o'r boblogaeth) eu dadleoli o ganlyniad i'r gwrthdaro 9-mlynedd. Bu niferoedd sylweddol o ffoaduriaid yn ffoi i wledydd cyfagos Sierra Leone i ddianc o'r rhyfel cartref. Datganwyd diwedd y rhyfel yn swyddogol ar 18 Ionawr 2002.

Cyfeiriadau

Hanes Sierra Leone
Sierra Leone, Cartref
Sierra Leone, Cartref
Sierra Leone, Cartref
Sierra Leone
Sierra Leone, Cartref
Ymerodraeth

Grŵp eang o daleithiau neu wledydd dan un prif awdurdod, yn enwedig ymerodr neu ymerodres, yw ymerodraeth.

Ymerodraethau
Ymerodraeth Persia
Ymerodraeth Sbaen
Ymerodraeth yr Otomaniaid
Ymerodraeth y Seleuciaid
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Yr Ymerodraeth Rufeinig

Gweler hefyd
Imperialaeth
Trefedigaethrwydd

Brenhiniaeth
Cyfnodau hanes
Ffurfiau llywodraeth
Trefedigaethrwydd
.sl

Côd ISO swyddogol Sierra Leone yng ngorllewin Affrica yw .sl (talfyriad o Sierra Leone). Yn ogystal, .sl yw ôl-ddodiad rhyngrwyd y wlad a ddefnyddir gan ei gwefannau.

Parthau lefel uchaf
Sierra Leone

sv:Toppdomän#S
James Stewart



Actorion
James Stewart (actor)
Stewart Granger

Hanes
Iago I o'r Alban
Iago II o'r Alban
Iago III o'r Alban
Iago IV o'r Alban
Iago V o'r Alban
Iago VI o'r Alban
Iago VII o'r Alban

Arall
James Stewart (gwleidydd)
James Stewart (mathemategydd)
James Stewart (actor)

Actor Americanaidd oedd James Stewart (20 Mai 1908 – 2 Gorffennaf 1997). Roedd yn adnabyddus i'w ffrindiau a'i ffans fel Jimmy Stewart. Cafodd yrfa hir yn gwneud ffilmiau a daeth yn un o actorion mwyaf adnabyddus Hollywood. Gwyddai sut i bortreadu cymeriadau y gallai pobl gyffredin uniaethu â hwy yn hawdd, yn arbennig yn ei gomedïau. Daeth ei wyneb a'i lais cyfareddol yn un o eiconau ei gyfnod.

Cafodd ei eni yn Indiana, Pennsylvania ym 1908. Priododd Gloria Hatrick McLean ar 9 Awst 1949. Daeth i amlygrwydd fel actor comedi ac actor mewn ffimiau Western ddiwedd y 1930au a'r 1940au. Serenodd gyda rhai o actorion mwyaf y dydd, yn cynnwys Katharine Hepburn (The Philadelphia Story) a Marlene Dietrich (Destry Rides Again).

Cymerodd ei yrfa dro newydd pan gafodd ei ddewis gan y cyfarwyddwr Alfred Hitchcock i serennu mewn cyfres o ffilmiau arloesol fel Rope (1948), Vertigo (1958, gyda Kim Novak) a Rear Window (1954). Ystyrir yr olaf yn un o'i ffilmiau gorau. Ar ôl cyfnod y ffilmiau Hitchcock dychwelodd i fyd y Western a gwnaeth gyfres o ffilmiau nodedig gan gynnwys How the West Was Won (1962).

Ffilmiau (detholiad) 
You Can't Take It With You (1938)
Made For Each Other (1939)
Mr. Smith Goes to Washington (1939)
Destry Rides Again (1939)
The Shop Around the Corner (1940)
The Philadelphia Story (1940)
It's a Wonderful Life (1946)
Rope (1948)
Harvey (1951)
The Naked Spur (1953)
Rear Window (1954)
The Far Country (1954)
Vertigo (1958)
Anatomy of a Murder (1959)
How the West Was Won (1962)
The Man Who Shot Liberty Valance (1962)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1908
Marwolaethau 1997
Maoaeth

Ideoleg sy'n seiliedig ar ddysgeidiaeth Mao Zedong, arweinydd Chwyldro Tsieina, yw Maoaeth. Gellid ei hystyried yn ffurf ar Farcsiaeth-Leniniaeth lle rhoddir y pwyslais ar undod y werin amaethyddol a'r gweithwyr diwydiannol dan awdurdod  plaid gomiwnyddol. Mae'n perthyn yn agos i Staliniaeth.

Cysylltir Maoaeth â chyfnod arweinyddiaeth unbenaethol Mao Zedong yn Tsieina ac yn enwedig â chyfnod y Chwyldro Diwylliannol yn y wlad honno, ond mabwysiadwyd Maoaeth gan sawl mudiad chwyldroadol arall yn ogystal, yn enwedig yn y "Trydydd Byd". Roedd Enver Hoxha yn Albania yn arddel math o gomiwnyddiaeth sy'n perthyn yn agos i Faoaeth. Yn Indo-Tsieina yng nghyfnod Rhyfel Fietnam cafwyd mudiadau yn arddel ffurfiau ar Faoaeth yn Laos (y Pathet Lao) a Khampuchea (sef y Khmer Rouge). Yn Ne America cafwyd grwpiau fel y Sendero Luminoso ym Mheriw yn ymladd rhyfel herwfilwrol yn erbyn y llywodraeth, â'u gallu yn seileidig ar gefnogaeth gan llafurwyr gwledig a ffermwyr tlodion yng nghefn gwlad Periw. Yn India heddiw ceir sawl plaid a mudiad sy'n arddel Maoaeth, er enghraifft yng Ngorllewin Bengal.

Ideolegau gwleidyddol
Comiwnyddiaeth
Kwame Nkrumah

Kwame Nkrumah (21 Medi 1909 – 27 Ebrill 1972) oedd Arlywydd cyntaf Ghana. Ystyrir ef yn un o'r ffigyrau pwysicaf yn natblygiad Cenedlaetholdeb Affricanaidd.

Ganed ef, fel Francis Nwia Kofi Ngonloma, yn Nkroful, yn yr hyn oedd bryd hynny yn drefedigaeth Brydeinig y Gold Coast. Graddiodd o Ysgol Achimota yn Accra yn 1930, a bu'n dysgu mewn ysgol Gatholig yn Axim. Yn 1935 teithiodd i'r Unol Daleithiau i astudio, gan raddio ym Mhrifysgol Lincoln, Pennsylvania. Bu'n bregethwr cynorthwyol mewn eglwysi duon yno, a chyfarfu a'r Marcsydd o Trinidad, C.L.R. James, a gafodd gryn ddylanwad arno. Bu wedyn yn Llundain am gyfnod.

Yn 1947 gwahoddwyd ef i wasanaethu fel ysgrifennydd i gomisiwn dan Joseph B. Danquah oedd yn edrych i mewn i'r posibilrwydd o annibyniaeth y Gold Coast. Dychwelodd i'r wlad yn Rhagfyr y flwyddyn honno. Yn 1948 carcharwyd ef gan yr awdurdodau Prydeinig. Wedi ei ryddhau, bu'n bodio ei ffordd o amgylch y wlad yn ymgyrchu dros hunanlywodraeth. Carcharwyd ef eto yn 1950, am dair blynedd y tro hwn. Dan bwysau rhyngwladol, cytunodd Prydain i gynnal etholiad yn Chwefror 1951, ac enillodd plaid Nkrumah, oedd yn dal yng ngharchar, fuddugoliaeth ysgubol. Rhyddhawyd ef, a gofynnwyd iddo ffurfio llywodraeth. Flwyddyn yn ddiweddarach, enwyd ef yn Brif Weinidog. Ar 6 Mawrth, 1957, cyhoeddodd Nkrumah fod Ghana yn wlad annibynnol. Yn 1960 daeth Ghana yn weriniaeth, a Nkrumah yn Arlywydd. Daeth Nkrumah yn amlwg fel hyrwyddwr Pan-Affricaniaeth a'r Mudiad Amhleidiol.

Y mis Chwefror 1966, pan oedd Nkrumah ar ymweliad a Fietnam, cipiwyd grym gan y fyddin, gyda chefnogaeth y CIA. Bu'n byw mewn alltudiaeth yn Conakry, Gini, lle gwnaeth yr arlywydd Ahmed Sékou Touré ef yn gyd-arlywydd er anrhydedd. Bu farw o gancr y croen yn Ebrill 1972. Dychwelwyd ei gorff i Ghana a'i gladdu yn Nkroful. Yn ddiweddarach, trosglwyddwyd ei weddillion i Accra.

Gweithiau Kwame Nkrumah 
 Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah (1957) ISBN 0-901787-60-4
 Africa Must Unite (1963) ISBN 0-901787-13-2
 African Personality (1963)
 Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism (1965) ISBN 0-901787-23-X
 Axioms of Kwame Nkrumah (1967) ISBN 0-901787-54-X
 African Socialism Revisited (1967)
 Voice From Conakry (1967) ISBN 90-17-87027-3
 Handbook for Revolutionary Warfare (1968)
 Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation (1970) ISBN 0-901787-11-6
 Class Struggle in Africa (1970) ISBN 0-901787-12-4
 The Struggle Continues (1973) ISBN 0-901787-41-8
 I Speak of Freedom (1973) ISBN 0-901787-14-0
 Revolutionary Path (1973) ISBN 0-901787-22-1

Llyfryddiaeth 
 Birmingham, David. Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism (Athens: Ohio University Press), 1998.

Arlywyddion Ghana
Cenedlaetholdeb
Genedigaethau 1909
Ghanaiaid
Hanes Ghana
Marwolaethau 1972
Pobl fu farw o ganser y croen
Rear Window

Ffilm arloesol gan y cyfarwyddwr Alfred Hitchcock sy'n serennu James Stewart yw Rear Window (1954). Mae'r actorion eraill yn cynnwys Grace Kelly (cariad cymeriad Stewart) a Raymond Burr.

Dyma un o ffilmiau iasoer mwyaf cyfareddol ac arloesol Hitchcock. Cyfyngir y saethu i un stafell yn unig, lle ceir Stewart yn chwarae rhan ffotograffyd sydd mewn cadair olwyn oherwydd damwain. Fel sawl ffilm gan Hirchcock ceir elfen gref o voyeurism yn y ffilm, gyda Stewart yn gwylio bywyd personol pobl trwy ffenestri'r fflatiau cyfagos, pob un ohonynt yn ymagor ar fyd o gyfrinachau a drama annisgwyl.

Ffilmiau 1954
Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Alfred Hitchcock
Ffilmiau Saesneg
It's a Wonderful Life

Ffilm gan y cyfarwyddwr Frank Capra sy'n serennu James Stewart yw It's a Wonderful Life ("Mae'n Bywyd Rhyfeddol") (1946). Mae'n un o ffilmiau mwyaf eiconaidd Hollywood.

Ffilm sentimentalaidd am ddyn sy'n byw mewn tref fechan yn yr Unol Daleithiau yn ceisio gwella bywyd pobl ydyw. Ond ceir ochr fwy tywyll iddi hefyd.

Ffilmiau Frank Capra
Ffilmiau 1946
Ffilmiau Saesneg
191 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
196 CC 195 CC 194 CC 193 CC 192 CC - 191 CC - 190 CC 189 CC 188 CC 187 CC 186 CC

Digwyddiadau
 Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Manius Acilius Glabrio a Cato yr Hynaf yn gorchfygu byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd ym Mrwydr Thermopylae. Gorfodir y brenin Seleucaidd, Antiochus III Mawr, i encilio i Chalcis ar Euboea ac yna i Ephesus.
 Scipio Africanus yn perswadio Senedd Rhufain i barhau'r rhyfel yn erbyn Antiochus III trwy ganiatau iddo ef a'i frawd, Lucius Cornelius Scipio Asiaticus, ddilyn Antiochus i Anatolia.
 Gallia Cisalpina yn dod yn dalaith Rufeinig.
 Carthago yn llwyddo i gasglu'r arian oedd yn ddyledus i Rufain yn ôl y cytundeb heddwch, oedd i'w dalu dros gyfnod o 50 mlynedd yn ôl y cytundeb. Mae Rhufain yn gwrthod derbyn yn arian yn gynnar.
 Arsaces II, brenin Parthia, yn cael ei lofruddio; credir fod hyn ar orchymyn Antiochus III. Olynir ef gan ei gefnder Phriapatius.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Arsaces II, brenin Parthia (llofruddiwyd)

191 CC
192 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
197 CC 196 CC 195 CC 194 CC 193 CC - 192 CC - 191 CC 190 CC 189 CC 188 CC 187 CC

Digwyddiadau
 Cynghrair Achaea yn ymateb i ymgais Sparta i adennill tiriogaethau coll trwy yrru llysgenhadaeth i Weriniaeth Rhufain. Mae Senedd Rhufain yn gyrru'r praetor Atilius gyda llynges a llysgenhadaeth dan Titus Quinctius Flamininus.
 Byddin Achaeaidd dan Philopoemen a llynges dan Tiso yn anelu am Gythium. Mae'r Spartiaid yn gorchfygu'r llynges, ac wedi brwydr yn erbyn byddin Sparta tu allan i Gythium mae Philopoemen yn gorfod encilio i Tegea.
 Mae ail ymosodiad Philopoemen ar Sparta yn fwy llwyddiannus; mae'n gorchfygu byddin Nabis, tyrannos Sparta. Mae Nabis yn apelio i Gynghrair Aetolia am gymorth, ond pan gyrhaedda 1,000 o ŵyr meirch Aetolaidd dan Alexamenus, maent yn llofruddio Nabis a meddiannu Sparta. Llwydda pobl Sparta i'w gorfodi i encilio o'r ddinas.
 Philopoemen a'r fyddin Achaeaidd yn cipio Sparta, ac yn ei gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea.
 Byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan y brenin Antiochus III yn croesi i Wlad Groeg ar wahoddiad y Cynghrair Aetolaidd i wrthwynebu'r Rhufeiniaid.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Nabis, tyrannos a rheolwr annibynnol olaf Sparta

192 CC
Cynghrair Aetolia

Cynghrair rhwng nifer o wladwriaethau Groegaidd wedi ei ganoli ar ddinasoedd Aetolia oedd Cynghrair Aetolia. Fe'i ffurfiwyd yn 370 CC i wrthwynebu grym cynyddol Macedon a Chyngrair Achea. Roedd wedi meddiannu Delphi erbyn 290 CC ac erbyn diwedd y 3edd ganrif CC roedd yn rheoli'r cyfan o ganolbarth Groeg heblaw Attica.

Yn ei flynyddoedd cynnar, ochrodd y cynghrair gyda Gweriniaeth Rhufain, gan gynorthwyo'r Rhufeiniaid i orchfygu Philip V, brenin Macedon ym Mrwydr Cynoscephalae yn 197 CC. Yn ddiweddarch, ochrodd gydag Antiochus III Mawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn erbyn Rhufain. Pan orchfygwyd Antiochus gan Rufain yn 189 CC bu raid i'r cynghrair dderbyn cytundeb heddwch â Rhufain oedd yn ei amddifadu o unrhyw rym gwirioneddol.

Llyfryddiaeth 
Krzysztof Kęciek Kynoskefalaj 197 p.n.e (Warsaw: Bellona, 2002)

Groeg yr Henfyd
Cynghrair Achaea

Cynghrair rhwng nifer o ddinasoedd yn Achaea yng Ngwlad Groeg oedd Cynghrair Achaea.

Roedd y cynghrair mewn bodolaeth yn ystod y 5ed a'r 4 CC. Ail-ffurfiwyd y cynghrair yn gynnar yn y 3 CC, a daeth i gynnwys dinasoedd tu allan i Achaea ei hun, gan ddechrau gyda Sicyon. Cyn hir roedd yn rheoli rhan helaeth o'r Peloponnesos, ond daeth dan bwysau oddi wrth Sparta dan Cleomenes III. Bu raid i arweinydd y gynghrair, Aratus o Sicyon, alw am gymorth gan Antigonus Doson, brenin Macedon.

Yn ddiweddarach, dan arweiniad Philopoemen, gallodd y cynghrair fanteisio ar wendid Macedon wedi iddi gael ei gorchfygu gan fyddin Gweriniaeth Rhufain yn 197 CC. Yn 192 CC ymatebodd y cynghrair i ymgais Sparta i adennill tiriogaethau coll trwy yrru llysgenhadaeth i Weriniaeth Rhufain. Yr un pryd ymosododd byddin Achaeaidd dan Philopoemen a llynges dan Tiso ar Gythium. Llwyddodd y Spartiaid i orchfygu'r llynges, ac wedi brwydr yn erbyn byddin Sparta tu allan i Gythium gorfodwyd Philopoemen i encilio i Tegea. Roedd ail ymosodiad Philopoemen ar Sparta yn fwy llwyddiannus; gorchfygodd fyddin Nabis, tyrannos Sparta. Apeliodd Nabis i Gynghrair Aetolia am gymorth, ond pan gyrhaeddodd 1,000 o ŵyr meirch Aetolaidd dan Alexamenus, llofruddiwyd Nabis a meddiannwyd Sparta gan yr Aetoliaid. Llwyddodd pobl Sparta i'w gorfodi i encilio o'r ddinas, ond manteisiodd Philopoemen a'r fyddin Achaeaidd ar y cyfle i gipio Sparta, a'i gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea. Daeth y cynghrair yn feistr ar y cyfan o'r Peloponnesos.

Pan fu rhyfel rhwng Rhufain a Perseus, brenin Macedon, (171-168 CC), bu'r cynghrair yn trafod cytundeb gyda Perseus. Wedi gorchfygu Perseus, cosbodd Rhufain y cynghrair trwy gymeryd rhai cannoedd o ddinasyddion amlwg i Rufain fel gwystlon, yn cynnwys yr hanesydd Polybius. Yn 146 CC, gwrthryfelodd Cynghrair Achaea yn erbyn Rhufain, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rufeinig dan Lucius Mummius. Dinistriwyd dinas Corinth a chwalwyd y gynghrair.

Aelodau Cynghrair Achaea 
Dyme
Patrae
Aegium
Aegira
Pellene
Ceryneia
Sicyon
Corinth
Megara
Epidaurus
Alea
Heraea
Megalopolis
Pheneus
Stymphalus
Thelpusa
Cleone
Hermione
Argos
Caphyae
Mantineia
Antigoneia
Tegea
Pagae
Phigaleia
Alipheira
Asea
Dipaea
Elisphasii
Gortys
Pallantium
Theisoa
Callista
Elis
Messene
Corone
Tenea
Cleitor
Lusi
Methydrium
Teuthis
Hypana
Asine
Sparta (Lacedaemon)

Groeg yr Henfyd
Aetolia

Ardal o Wlad Groeg ar lan ogleddol Gwlff Corinth yw Aetolia. Erbyn heddiw mae'n rhan o dalaith Aetolia-Acarnania. Yn draddosiadol, fe'i henwyd ar ôl Aetolus, mab Endymion.

Yn y gorllewin, mae Afon Achelous yn gwahanu Aetolia oddi wrth Acarnania, tra yn y goledd mae'n ffinio ar Epirus a Thessalia ac yn y dwyrain ar Locris. Yn y cyfngod clasurol, roedd yn cael ei wahani i Hen Aetolia yn y gorllewin ac Aetolia Newydd yn y dwyrain. Roedd yn ardal wyllt a mynyddig, a daeth yn enwog ym mytholeg Roeg fel lleoliad hela Baedd Calydonia.

Y boblogaeth wreiddiol oedd y Curetes a'r Leleges, ond dywedir i Roegaid o Elis, dan arweiniad Aetolus, ymsefydlu yno. Bu gan yr Aetoliaid rhan yn Rhyfel Caerdroea dan eu brenin, Thoas.

Sefydlasant Gynghrair Aetolia yn gynnar, a daeth i fod yn rym milwrol yng Ngroeg, gan wrthwynebu Macedon a Chynghrair Achaea. Yn wahanol i Gynghrair Achaea, gwneid gwahaniaeth rhwng aelodau llawn a chyngheiriad oedd dan reolaeth yr aelodau llawn. Byddai'r cynghrair yn cyfarfod bob dwy flynedd, gyda gemau yn cael eu cynnal.

Ochrodd yr Aetoliaid gyda Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn erbyn Gweriniaeth Rhufain, a phan orchfygwyd Antiochus gan y Rhufeiniaid yn 189 CC, daethant dan reolaeth Rhufain. Yn 146 CC, daeth Aetolia yn rhan o dalaith Rufeinig Achaea.

Pobl enwog o Aetolia 
Aitolos (mytholegol)
Andraemon
Thoas, yn ystod Rhyfel Caerdroea
Alexander Aetolus (tua 280 CC), bardd
Damocritus, cadridog yn ystod Rhyfel Aetolia
Nicolaus o Aetolia, cadfridog Helenistaidd
Theodotus o Aetolia, cadfridog Helenistaidd
Cosmas o Aetolia (1714 - 1779), mynach

Bu'r bardd Nicandros yn byw yno am gyfnod hir hefyd.

Groeg yr Henfyd
Cytundeb Lancaster House

Daeth Cytundeb Lancaster House â therfyn i lywodraethu deuhiliol yn Simbabwe Rhodesia yn dilyn trafodaethau rhwng cynrychiolwyr y Patriotic Front (PF), yn cynnwys aelodau ZAPU (Simbabwe African Peoples Union) a ZANU (Simbabwe African National Union), a llywodraeth Simbabwe Rhodesia, a gynrychiolwyd ar y pryd gan yr Esgob Abel Muzorewa ac Ian Smith. Arwyddwyd ar 21 Rhagfyr 1979.

Gweler hefyd 
Diwygio tir yn Simbabwe

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Y Swyddfa Dramor a Chymanwlad – Simbabwe

Lancaster House
Lancaster House
Hanes Simbabwe
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Estraddodiad

Y broses swyddogol lle mae un genedl neu wladwriaeth yn dymuno i genedl neu wladwriaeth arall ildio troseddwr a ddrwgdybir neu droseddwr euogfarnedig, ac yn derbyn y troseddwr hynny, yw estraddodiad neu wlad-ildiad.

Cyfeiriadau 

Cyfraith droseddol ryngwladol
Fuzzy Logic

Albwm cyntaf y Super Furry Animals ydy Fuzzy Logic. Rhestrwyd yn 'Albymau Prydeinig Gorau Erioed' Q Magazine yn Mehefin 2004, ac yn eu 'Britpop 10 Uchaf Erioed' yn Rhagfyr 1996. Mae'n cynnwys dau sengl a gyrrhaeddodd yr 20 uchaf yn y siart, If You Don't Want Me to Destroy You a Something 4 the Weekend; mae hefyd yn cynnwys y senglau God! Show Me Magic, a ymddangosodd mewn sawl gêm Pêl-droed Clwb ar gyfer Playstation 2, a Hometown Unicorn. Cyrrhaeddodd yr albwm rhif 23 yn y siartiau Prydeinig pan ryddhawyd.

Daw'r enw o derm mathamategol sy'n disgrifio termau sy'n hawdd iw deallt gan ddyn ond nid mor hawdd i gyfrifiaduron ddeallt.

Mae Fuzzy Logic yn nodedig am ei glawr, sydd wedi ei gyfansoddi o amryw o luniau o'r smyglwr cyffuriau rhyngwladol, Howard Marks, mae teyrnged iddo yn y trac Hangin' with Howard Marks. Yn ganlyniad, fe ddaeth y band yn ffrindiau gyda Marks yn ddiweddarach, mae Marks hefyd yn cyfeirio atynt yn ei hunangofiant, Mr Nice.

Ail-ryddhawyd yr albwm yn 2005, gyda ail ddisg bonws yn cynnwys traciau ychwanegol a gafodd eu recordio tua'r un adeg a'r albwm.

Traciau

God! Show Me Magic - 1:50
Fuzzy Birds - 2:27
Something For the Weekend - 2:50
Frisbee - 2:21
Hometown Unicorn - 3:33
Gathering Moss - 3:22
If You Don't Want Me to Destroy You - 3:17
Bad Behaviour - 4:26
Mario Man - 4:07
Hangin (gyda Howard Marks) - 4:20
Long Gone - 5:20
For Now and Ever - 3:32

CD Bonws
 "Organ yn Dy Geg" – 2:56
 "Crys Ti" – 1:56
 "Lazy Life (Of No Fixed Identity)" – 2:15
 "Death by Melody" – 2:32
 "Waiting to Happen" – 2:34

Albymau 1996
Super Furry Animals
193 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
198 CC 197 CC 196 CC 195 CC 194 CC - 193 CC - 192 CC 191 CC 190 CC 189 CC 188 CC

Digwyddiadau
 Eumenes II, brenin Pergamon, yn gofyn am gymorth Gweriniaeth Rhufain yn erbyn brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III, sy'n bygwth concro Gwlad Groeg
 Gyrrir y pro-conswl Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus i rybuddio Antiochus III i adael llonydd i'r gwladwriaethau Groegaidd.
 Pan mae Cynghrair Aetolia yn gofyn am gynorth Antiochus, mae Flamininus yn perswadio Cynghrair Achaea i gyhoeddi rhyfel ar yr Aetoliaid ag Antiochus.
 Rheolwr Sparta, Nabis, yn adfeddiannu tiriogaethau yr oedd Sparta wedi eu colli, yn cynnwys Gythium.
 Carneades o Cyrene yn symud i Athen i sefydlu'r drydedd Academi
 Cleopatra I Syra, merch Antiochus III a Laodice, yn priodi brenin yr Aifft, Ptolemi V Epiphanes

Genedigaethau

Marwolaethau
 Xiao He, prif weinidog Brenhinllin Han yn Tsieina

193 CC
194 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
199 CC 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC - 194 CC - 193 CC 192 CC 191 CC 190 CC 189 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Mutina ger Modena. Mae byddin Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Galiaid, gan roi diwedd ar y bygythiad i'r Eidal o du'r Galiaid.
 Y fyddin Rufeinig dan Titus Quinctius Flamininus yn gadael Gwlad Groeg wedi atal ymgais tyrannos Sparta, Nabis, i ennill mwy o diriogaethau. Mae Cynghrair Aetolia yn annog Nabis i ail-feddiannu'r tiriogaethau hyn.
 Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, a'i gynghorydd, y cyn-gadfridog Carthaginaidd Hannibal, yn paratoi am ymgyrch i geisio dinistrio dylanwad Rhufain yng Ngwlad Groeg.
 Philip V, brenin Macedon, Cynghrair Achaea, Rhodos a Pergamon yn ymuno â Rhufain yn erbyn Antiochus III.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Eratosthenes, mathemategydd a seryddwr Groegaidd.

194 CC
195 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
200 CC 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC - 195 CC - 194 CC 193 CC 192 CC 191 CC 190 CC

Digwyddiadau
 Y blaid yn ninas Carthago sy'n gwrthwynebu diwygiadau Hannibal yn hysbysu Gweriniaeth Rhufain ei fod yn annog Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, i ryfela yn erbyn Rhufain. Mae Rhufain yn mynnu fod y Carthaginiaid yn trosglwyddo Hannibal yn garcharor iddynt; ond mae'n osgoi hyn trwy adael Carthago.
 Aiff Hannibal i lys Antiochus III, lle mae'n dod yn gynghorydd milwrol i'r brenin, gan waethygu'r berthynas rhwng Antiochus a Rhufain.
 Cytundeb Lysimachia yn rhoi diwedd ar y rhyfel rhwng Antiochus III a'r Aifft. Mae Antiochus yn cael meddiant ar dde Syria
 Brwydr Gythium, rhwng Sparta a Cynghrair Achaea, Rhodos, Pergamum a Gweriniaeth Rhufain. Pan mae'r proconswl Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cyrraedd gyda byddin ychwanegol, mae Nabis, tyrannos Sparta, yn gorfod encilio o Gythium, ac yn ddiweddarach yn y flwyddyn yn ildio i'r cyngheiriaid.
 Aristophanes o Byzantium, ysgolhaig Groegaidd, yn dod yn brif lyfrgellydd Llyfrgell Alexandria

Genedigaethau
 Mithridates I, brenin Parthia
 Publius Terentius Afer, dramodydd comig Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
 Gaozu, ymerawdwr Han (neu Gao), ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Han yn Tsieina

195 CC
Antiochus III Mawr

Chweched brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd Antiochus III Mawr (, tua 241 -  187 CC).

Pan etifeddodd Antiochus III yr ymerodraeth roedd wedi colli tiriogaethau Asia Leiaf, Bactria a Parthia, ac yn fuan wedi iddo ddod yn frenin gwrthryfelodd y Mediaid.

Yn 221 CC bu Antiochus yn ymgyrchu yn y dwyrain, lle gallodd ail-feddiannu Media. Mewn ymgyrchoedd yn 219 CC a 218 CC cyrhaedddodd ffiniau yr Aifft, ond yn  217 CC gorchfygwyd ef gan Ptolemi IV, brenin yr Aifft ym Mrwydr Raphia, a bu raid iddo encilio. Yn 216 CC gorchfygodd Achaeus, oedd wedi gwrthryfela yn Asia Leiaf. Yn 212 CC gorfododd Xerxes, brenin Armenia i'w gydnabod fel uwch-frenin, ac yn 209 CC ymosododd ar Parthia, dan orfodi Arsaces II i ofyn am gytundeb heddwch.
Yr un flwyddyn, bu'n ymgyrchu yn Bactria, cyn croesi yr Hindu Kush i ddyffryn Kabul.

Yn ddiweddarch bu'n ymladd yn erbyn yr Aifft eto, ac wedi ennill buddugoliaeth ym Mrwydr Panium yn 198 CC cymerodd feddiant ar Judea oddi wrth yr Aifft. Dechreuodd ymgyrch yn Asia Leiaf, a ddaeth ag ef i wrthdrawiad a Gweriniaeth Rhufain, a gwaethygodd y berthynas pan ddaeth y cadfridog Carthaginaidd Hannibal i lys Antiochus fel cynghorydd milwrol.

Yn 192 CC ymosododd Antiochus ar Wlad Groeg, ac etholwyd ef yn brif gadfridog Cynghrair Aetolia. Fodd bynnag gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Thermopylae yn 191 CC, a bu raid iddo encilio i Asia. 
Dilynodd y Rhufeiniaid ef yno, a gorchfygwyd ef gan Scipio Asiaticus ym Mrwydr Magnesia (190 CC). Yn ôl Cytundeb Apamea (188 CC), bu raid i Antiochus ildio ei holl diriogaethau i'r gogledd o Fynyddoedd Taurus.
 
Bu farw y flwyydyn ddilynol ar ymgyrch arall i'r dwyrain, tra'n ceisio ysbeilio teml yn Elymaïs, Persia. Dilynwyd ef gan ei fab, Seleucus IV Philopator.

Genedigaethau 241 CC
Marwolaethau 187 CC
Yr Ymerodraeth Seleucaidd
Judy Marks

Awdures Seisnig yw Judy Marks (ganwyd 1 Tachwedd 1954, Swydd Hertford). Rhwng mis Hydref 1974 a 2006, bu'n byw a phriododd y smyglwr marijuana ddrwg-enwog Howard Marks. Mae hi'n fam i dri o'i blant Amber Marks, Francesca Marks (ganwyd Tachwedd 1980) a Patrick Marks (ganwyd Tachwedd 1986).

Estraddodwyd Judy Marks ynghyd â'i gŵr Howard, o'u cartref yn Mallorca, Sbaen i Miami, Florida. Treuliodd dwy flynedd wedi ei gwahanu o'i phlant tra mewn carchar ar gyfandir arall.

Mae ei llyfr, Mr Nice and Mrs Marks (Ebury Press, 2006), yn adrodd hanes eu bywyd a'i gilydd. Mae Judy Marks yn byw gyda dau o'i phlant yn Palma de Mallorca.

Genedigaethau 1954
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Llenorion Saesneg
Pobl o Swydd Hertford
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ebury Press

Mae Ebury Press yn imprint o'r cyhoeddwyr Ebury Publishing, sydd yn is-gwmni i Random House. Maent yn arbenigo mewn cyhoeddi amrediad eang o lyfrau ffeithiol; gan gynnwys atgofion a hanes poblogaidd, coginio, llyfrau hiwmor, ysgrifennu teithio, chwaraeon, cerddoriaeth a llyfrau cyfeiriad.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol

Cwmnïau cyhoeddi Lloegr
Lee Evans

Digrifwr stand-up ac actor Seisnig ydy Lee Evans (ganwyd 25 Chwefror 1964, Bryste).

Bywgraffiad
Ganwyd Lee Evans yn Avonmouth, Bryste. Mynychodd ysgol uwchradd The Billericay School, yn Billericay, Essex. Ar ôl cyfnod fel paffiwr, a dwy flynedd mewn coleg celf yn Essex, penderfynnodd Evans ddilyn gyrfa ei dad yn y busnes adloniant. Symudodd i'r Rhyl yn ei arddegau a chwaraeodd y drymiau mewn band pync a ddisgrifiodd fel crap. Fe gynnigwyd y cyfle i berfformio ar sioe dalent yn yr Unol Daleithiau yn gynnar yn ei yrfa stand-up career. Ef oedd yr unig Sais ar y sioe ac fe enillodd y gystadleuaeth. Fe dreuliodd ei bedair mlynedd cytaf fel digrifwr yn teithio o gwmpas y clybiau dynion gweithio; y pum mlynedd canlynol ar y gylched amgen. Yn degyb i nifer o ddigrifwyr sefydledig, fe ddaeth Evans i'r amlwg yng Ngŵyl Caeredin yn 1988.

Yn 1981, yn 17 oed, fe briododd Heather, ac mae ganddynt ferch, Mollie, a'i ganwyd yn 1994, a chi, Brian. Maent yn byw ger Billericay.

Gyrfa

Cododd Evans i'r amlwg yng ngwledydd Prydain yn yr 1990au.

Sioeau Byw
Mae Evans wedi rhyddau'r sioeau canlynol ar DVD:

 Live at Her Majesty's Theatre (1994)
ar VHS 10 Hydref 1994 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
 Live from the West End (1995)
ar VHS 30 Hydref 1995 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
 Different Planet Tour: Live at the Lyric Theatre In London (1996)
ar VHS 1 Hydref 1999 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
 The Ultimate Experience (1997)  (casgliad o'r darnau gorau o'i dri taith diwethaf)
ar VHS 17 Tachwedd 1997 ac ar DVD 6 Mehefin 2005'
 Don't Try This at Home: Live at the Edinburgh Playhouse In Scotland (1998)
ar VHS 16 Tachwedd 1998 ac ar DVD 6 Rhagfyr 1999
 Wired and Wonderful: Live at Wembley Arena In England (2002)
ar VHS and DVD 25 Tachwedd 2002
 XL Tour 2005: Live At the Cardiff International Arena In Wales (2005)
ar DVD 28 Tachwedd 2005 ac UMD ar gyfer PSP 19 Rhagfyr 2005

Actio
Mae Evans wedi ymddangos mewn amryw o ffilmiau, yn nodedig yn Funny Bones, Mousehunt, There's Something About Mary, The Fifth Element, The Ladies Man, The Martins a The Medallion. Evans oedd llais Train yn ffilm 2005 The Magic Roundabout.

Rhwng 1993 ac 1994 ymddangosodd Evans ar raglen hwyr y nos Channel 4, Viva Cabaret!, fel gwesteiwr a gwastai. Yn 1996, roedd Evans yn seren y rhaglen The World of Lee Evans. Ysgrifennodd rhaglen gomedi sefyllfa yn 2001, So What Now?.

Fe chwaraeodd rôl blaenllaw yn y ffilm gomedi poblogaidd There's Something About Mary yn 1998. Bu'n seren y ffilm Freeze Frame yn 2004, yn ei rôl cyntaf mewn ffilm llym, fe chwaraeodd rôl  rhywun paranoid a ddrwgdybwyd o lofruddiaeth. Fe eilliodd ei eiliau a'i wallt er iddo gael ei rybuddio y gall ei eiliau beidio tyfy'n ôl (fe wnaethon nhw dyfy'n ôl). Yn ddiweddar, chwaraeodd Lee y prif gymeriad yn dramodiad ITV o The Adventures of Mr Polly.

Dolenni
 Proffeil ar IMDB

Evans, Lee
Evans, Lee
Evans, Lee
Evans, Lee
Evans, Lee
196 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - 190au CC - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC 
201 CC 200 CC 199 CC 198 CC 197 CC - 196 CC - 195 CC 194 CC 193 CC 192 CC 191 CC

Digwyddiadau 
 Byddin Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn croesi'r Hellespont i Thrace, lle mae'n hawlio tiriogaethau a enillwyd gan Seleucus I yn 281 CC. Mae Gweriniaeth Rhufain yn gyrru llysgenhadon i fynnu ei fod yn aros allan o Wlad Groeg ac yn rhyddhau gwladwriaethau Anatolia; mae cAntiochus yn gwrthod.
 Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Insubres, llwyth Galaidd o ddyffryn Afon Po.
 Yn y Gemau Isthmiaidd yn ninas Corinth, mae'r cadfridog Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cyhoeddi fod y Groegiaid i gyd i fod yn rhydd ac yn byw dan eu deddfau eu hunain.
 Flamininus yn cyhuddo Nabis, rheolwr Sparta, o orthrwm, yn cipio Gythium oddi arno ac yn ei orfodi i ildio Argos.

Genedigaethau

Marwolaethau 

196 CC
Mr Nice

Hunangofiant Howard Marks, Cymro a chyn-smyglwr rhyngwladol canabis, ydy Mr. Nice. Cyhoeddwyd ym mis Medi 1996 gan Secker and Warburg.

Dolenni Allanol
 Tudalen Mr Nice ar wefan Marks yn disrifio'r broses o'i ysgrifennu 
 Adolygiad ar organized-crime.de
 Adolygiad ar booklore.co.uk

Hunangofiannau Saesneg gan awduron o Gymru
Llyfrau 1996
Ann! (sioe gerdd)

Sioe Gerdd Gymraeg yw Ann!.  Ysgrifennwyd gan Gwmni Theatr Maldwyn, sef Linda Gittins, Penri Roberts a Derec Williams ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 am hanes yr emynyddes ifanc o Ddolwar Fach, Ann Griffiths.

Perfformwyd y sioe gyntaf ym mhafiliwn yr Eisteddfod ar y 7fed o Awst, 2003 o flaen cynulleidfa orlawn o 3500 o fobl. Aeth y Cwmni wedyn ar daith ar draws Gymru gan berfformio yn Theatr Gogledd Cymru, Llandudno; Theatr Hafren, Y Drenewydd; Pafiliwn Rhyngwladol Llangollen a Neuadd Dewi Sant, Caerdydd.

Recordwyd y Sioe ar deledu ym mhafiliwn rhyngwladol Llangollen yn Hydref 2003 a darlledwyd ar S4C yn Rhagfyr 2003. Lansiwyd CD o Ann! yng Ngorffennaf 2004 dan label Sain.

Cynhyrchwyd Ann! gyda chast o dros 200 o gantorion gyda'r prif rannau yn cael eu perfformio gan Sara Meredydd - Ann, Aled Wyn Davies - John Hughes, Geraint Roberts - Y Ficer, ac Edryd Williams - gwr Ann.

Hon oedd cynhyrchiad olaf Cwmni Theatr Maldwyn.

Disgograffi
Ann!, (Cwmni Theatr Maldwyn), Gorffennaf 2004  (Sain)

Cerddoriaeth Gymraeg
Sioeau cerdd 2003
Human Traffic

Ffilm o 1999 ydy Human Traffic, a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Justin Kerrigan. Mae'n seiliedig o gwmpas grŵp o ffrindiau yng Nghaerdydd a'u campiau mewn clybiau nos dros benwythnos, gan gynnwys eu campau rhywiol a'u defnydd o gyffuriau. Mewn rhifyn diweddar o gylchgrawn Prydeinig hoyw dull o fyw, Attitude, siaradodd yr actor Danny Dyer am y ffilm, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ffilm gynharach o 1990, Loved Up Fucked Up, a gafodd ei dynnu'n ôl oherwydd ei chynnwys cyffuriau a rhywiol.

Ffilmiau 1999
Ffilmiau Saesneg
Danny Dyer

Actor a chyflwynydd teledu Seisnig ydy Danny Dyer (ganwyd 24 Gorffennaf 1977, Canning Town, Llundain). Mae'n dal i fyw yn Nwyrain Llundain gyda'i deulu. Mae'n wybyddus ei fod yn cefnogi ei glwb pêl-droed lleol, West Ham United gan fynychu Upton Park yn aml i wylio'u gemau cartref. Mae gan Dyer ddwy ferch, Dani a Sunnie, gyda'i gariad plentyndod, Joanne. Mae gan Dyer datŵ o enw Dani ar ei fraich, wedi ei ysgrifennu mewn llythrennau Tseiniaidd.

Rhai Gweithiau
Ffilm:
Prime Suspect 3 (1993)
Human Traffic (1999)
The Trench (1999)
Borstal Boy (2000)
Goodbye Charlie Bright (2001)
Greenfingers (2001)
High Heels and Low Lifes (2001)
Mean Machine (2002)
The Football Factory (2004)
The Business (2005)
The Other Half (2006)
Severance (2006)
The Great Ecstasy of Robert Carmichael (2006)
Outlaw (2007)
Straightheads (2007)
The All Together (2007)
Teledu:
 Thief Takers (1996)
 Is Harry on the Boat? (2001)
 Foyle's War: "A Lesson in Murder" (2002)
 All in the Game (2006)
 The Real Football Factories (2006)
 Skins (2007)
 Hotel Babylon (2007)
 The Real Football Factories International (2007)
 EastEnders (2013-Present) Mick Carter

Gemau Fideo:
Grand Theft Auto: Vice City (2002)
Grand Theft Auto: San Andreas (2004)

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1977
Actorion Seisnig
Cyflwynwyr teledu Seisnig
Pobl o Lundain