Język estoński

Język estoński (est. , wym. [ˈeːs.ti ˈkeːl]) – język należący do podgrupy języków bałtycko-fińskich, w grupie fińskiej zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.

Językiem tym posługuje się około 1,1 mln osób – przede wszystkim w Estonii (gdzie ma status urzędowego). Najbliżej spokrewniony jest z językiem fińskim oraz językiem võro, klasyfikowanym niegdyś jako dialekt w obrębie estońszczyzny.

Jedną z bardziej charakterystycznych i odróżniających język estoński od innych języków cechą, która powoduje duże zainteresowanie wśród językoznawców, jest występowanie krótkich, długich i hiperdługich fonemów, jak np. /toto/, /toˑto/ oraz /toːto/.

Język państwowy 
Kas siis selle maa keel
Laulutuules ei või
Taevani tõustes üles
Igavikku omale otsida?

Po polsku:
Czy nie mógłby język 
Unosząc się w niebiosa
W wietrze zaklęć
Szukać nieskończoności?
 Kristjan Jaak Peterson

Ten wiersz został zinterpretowany jako roszczenie co do tego, aby język estoński został ustanowiony językiem narodowym. Kristjan Jaak Peterson (1801-1822) był pierwszym studentem na wówczas niemieckojęzycznym Uniwersytecie w Tartu, który przyznał się do swojego estońskiego pochodzenia i powszechnie się uważa, że przyczynił się do powstania narodowej literatury estońskiej oraz rozwoju współczesnej estońskiej poezji. Jego urodziny 14 marca są świętowane w Estonii jako Dzień Języka Ojczystego.

W wyniku dominacji Danii, Niemiec, Szwecji i następnie Rosji, od Krucjat Północnych w XIII wieku do 1918 roku nie powstało wiele utworów literackich. Pisanie po estońsku stało się powszechne dopiero w XIX wieku, kiedy rozprzestrzeniła się idea oświeceniowa.

Po zakończeniu wojny estońsko-bolszewickiej estoński został uznany za język państwowy, dlatego że Estonia powstała jako nowy niezależny kraj. Kiedy została zaatakowana i okupowana przez Związek Radziecki podczas II wojny światowej, wraz z językiem rosyjskim estoński stał się jednym z dwóch języków narodowych. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych problem dwujęzyczności nasilił się w dużej mierze. Dzieci uczono już od przedszkola języka rosyjskiego, uznając go za język „przyjaźni narodów”. Pomimo faktu, że wówczas nauka estońskiego była obowiązkowa, uważano ją za całkowicie niepotrzebną. Podczas okresu Pierestrojki w czerwcu 1989 roku, kiedy rozpadł się Związek Radziecki, na nowo uznano język estoński za narodowy, z racji tego, że ponownie powstała niepodległa republika Estonii.

Literatura estońska 
Najstarsze zapisy języka estońskiego datuje się na XIII wiek. Originates Livoniae w Kronice Henryka Łotysza zawiera nazwy różnych miejsc znajdujących się w Estonii, słowa oraz części zdań. Następnym z najstarszych utrwalonych zapisków dotyczących Estonii są tak zwane modlitwy Kullamaa datowane na 1524 i 1528 rok. W 1525 roku została wydrukowana pierwsza księga zapisana po estońsku. Była ona luterańskim manuskryptem, który nigdy nie dotarł w zasięg czytelników, gdyż został zniszczony bezpośrednio po publikacji. Kolejnym dziełem jest luterański katechizm datowany na 1535 rok, który został zapisany zarówno po niemiecku, jak i po estońsku podczas okresu reformacji. W 1637 roku wydrukowano w Niemczech spis gramatyczny do użycia dla księży. Nowy Testament przetłumaczono na południową odmianę języka w 1686 roku (na północną w 1715) Pisanie po estońsku stało się powszechne w XIX wieku w czasie estońskiego oświecenia, kiedy to Kristjan Jaak Peterson dał początek rdzennej literaturze poprzez pisanie patriotycznej i filozoficznej poezji.

Współcześnie za najbardziej znanych i najznamienitszych pisarzy estońskich uważa się Jaana Krossa i Jaana Kaplinskiego.

Klasyfikacja 
Estoński należy do grupy języków bałtycko-fińskich jako gałąź języków uralskich. Estoński jest blisko spokrewniony z językiem fińskim, używanym po drugiej stronie Zatoki Fińskiej i jest jednym z niewielu języków europejskich nienależących do pnia języków indoeuropejskich, pomimo tego, że duży procent słownictwa pochodzi z języka niemieckiego, szwedzkiego, łotewskiego i rosyjskiego, które są językami indoeuropejskimi.

Język estoński ma bardzo silne wpływy germańskie (głównie z niemieckiego i szwedzkiego), około 30% wszystkich słów pochodzi z tych języków, w tym najwięcej z języka dolnosaksońskiego, uznanego za język niezależny lub za odmianę języka niemieckiego.

Tak jak fiński i węgierski, język estoński jest językiem aglutynacyjnym, ale w przeciwieństwie do nich utracił harmonię samogłoskową, choć w starych tekstach można się dopatrzyć jej istnienia.

Alfabet estoński 
Współczesny estoński język literacki powstał w XVII wieku. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

Alfabet bez obcych znaków:
A, B, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü

Alfabet z obcymi znakami (używanymi w niektórych słowach):
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, W, Õ, Ä, Ö, Ü, X, Y

Gramatyka

Rzeczownik 
W języku estońskim rzeczowniki nie posiadają rodzaju ani rodzajników i odmieniają się przez 14 przypadków, wśród których nie ma ani celownika, ani biernika.
Przypadki liczby pojedynczej (z wyjątkiem mianownika oraz partytywu) oraz mianownik liczby mnogiej tworzone są przez dodanie odpowiedniej końcówki fleksyjnej do rdzenia, który stanowi forma dopełniacza liczby pojedynczej.

Pozostałe przypadki liczby mnogiej (z wyjątkiem partytywu) tworzone są przez dodanie odpowiedniej końcówki fleksyjnej do rdzenia, który stanowi forma dopełniacza liczby mnogiej.

Lista przypadków:

W pewnych utartych formach odnaleźć można co najmniej dwa dodatkowe przypadki: prolativus (kauduütlev / prolatiiv) odznaczający się końcówką -si lub -tsi oraz instructivus (viisiütlev / instruktiiv). Do tej kategorii niekiedy wlicza się exessivus (exessiiv) oraz lativus (latiiv).
Przypadki te są jednak w zaniku i poza sporadycznymi przypadkami prolativusa nie tworzą one nowych wyrazów. Formy takie obecnie są zatem klasyfikowane zasadniczo jako przysłówki.

Przykłady:
 prolativus 
käsitsi  – ręcznie; küüsitsi  – paznokciami; meritsi  – przez morze, morzem; 
maitsi  –  przez ląd, lądem; jäitsi  –  przez lód, lodem; teitsi  – drogą; telefonitsi  – przez telefon, telefonicznie; meilitsi  –  pocztą elektroniczną.
 instruktivus  
jala – pieszo; purjuspäi – po pijanemu; paljapäi – z gołą głową; paljajalu –  boso; kinnisilmi – z zamkniętymi oczyma; avasilmi, lahtisilmi – (z) otwartymi oczyma; pikisilmi – tęsknie, niecierpliwie; värisevi käsi – (z) drżącymi rękami.
 exessivus 
kodunt  –  z domu; tagant –  z/od tyłu.

Przymiotnik 
Stopień wyższy przymiotników regularnych tworzy się przez dodanie końcówki „-m”, a najwyższy przez dodanie słowa „kõige” przed formą stopnia wyższego.

Przykład stopniowania regularnego przymiotnika „vana” i nieregularnego „hea”:

Zaimek 
W języku estońskim wyróżniamy 2 zapisy zaimków osobowych, z których dłuższa jest bardziej oficjalna, a krótsza stosowana w mowie codziennej.

Zaimkiem wskazującym jest wyraz „see” – „ten, ta, to”, a w liczbie mnogiej „need” – „ci, te”.

Czasownik 
Bezokolicznik może mieć 2 końcówki „-ma” lub „-da”. Przykład: hakkama – zaczynać

Po odjęciu końcówki bezokolicznika otrzymamy temat czasownika, który jest bardzo istotny w tworzeniu dalszych koniugacji.

Czas teraźniejszy 

Przeczenia tworzymy dodając „ei” (nie) i pozostawiając sam temat czasownika.

Ma ei hakka – ja nie zaczynam.

Czas przeszły prosty 

Przeczenia tworzymy z „ei” i imiesłowową formą czasownika (końcówka „-nud”)

Ma ei hakanud – ja nie zacząłem.

Czas przeszło-teraźniejszy (ang. Present Perfect) 
Buduje się go za pomocą odmiany czasownika „olema” (być) pełniącego funkcję operatora, oraz dodaniu imiesłowowej końcówki „-nud” do tematu czasownika.

Przeczenia tworzymy z „ei ole” lub ze skróconą formą „pole”.

Czas zaprzeszły 
Ma tę samą budowę co czas przeszło-teraźniejszy, lecz czasownik „olema” odmieniamy w czasie przeszłym.

Określa on czynność, która wydarzyła się przed inną czynnością w przeszłości.

Przeczenia tworzymy albo z „ei olnud” albo ze skróconą formą „polnud”.

Ma polnud hakanud – ja nie zacząłem był.

Czas przyszły 
W języku estońskim czas przyszły nie istnieje. Przyszłość wyraża się czasem teraźniejszym.

Tryb rozkazujący 
Tworzy się go najczęściej tematem czasownika. Przeczenia otrzymujemy po dodaniu odmiany „ära” przed czasownikiem.

Tryb warunkowy 
Tworzy się go przez dodanie „k” przed końcówką z czasu przeszłego.

Gramatycznie poprawnie jest również stosowanie tylko czasownika w 3 os. l.p. np.: „Ma hakkaks”

W przeczeniu stosujemy „ei” i czasownik w 3 os. l.p.: Ma ei hakkaks.

Formy bezosobowe 
W czasie teraźniejszym formy te mają końcówkę -takse/-dakse, a w przeszłym -ti/-di

Liczebniki estońskie

Liczebniki główne 
 üks – jeden
 kaks – dwa
 kolm – trzy
 neli – cztery
 viis – pięć
 kuus – sześć
 seitse – siedem
 kaheksa – osiem
 üheksa – dziewięć
 kümme – dziesięć
 üksteist – jedenaście
 kaksteist – dwanaście
 kolmteist – trzynaście
 neliteist – czternaście
 viisteist – piętnaście
 kakskümmend – dwadzieścia
 kakskümmend üks – dwadzieścia jeden
 kolmkümmend – trzydzieści
 nelikümmend – czterdzieści
 viiskümmend – pięćdziesiąt
 sada – sto
 tuhat – tysiąc

Liczebniki porządkowe 
 esimene – pierwszy
 teine – drugi
 kolmas – trzeci
 neljas – czwarty
 viies – piąty
 kuues – szósty
 seitsmes – siódmy
 kaheksas – ósmy
 üheksas – dziewiąty
 kümnes – dziesiąty
 üheteistkümnes – jedenasty
 kaheteistkümnes – dwunasty

Zobacz też 
 Wikipedia estońskojęzyczna

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Margus Sutrop: Estonian language, Eesti Instituut, 2004 
 Mati Erelt, Tiiu Erelt, Kristiina Ross: Eesti keele käsiraamat 2007, Eesti Keele Instituut, 2007  

 Filologia estońska: Słownik polsko-estoński i estońsko-polski onLine, kurs języka estońskiego, utwory estońskie, informacje o języku, katalog twórców 

 
Języki ugrofińskie
Języki Estonii
Języki Finlandii
Języki Łotwy
Języki Rosji