alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cecil Rhodes

Dyn busnes, perchennog mwyngloddiau a gwleidydd Seisnig oedd Cecil John Rhodes (5 Gorffennaf 1853 – 26 Mawrth 1902), a chwaraeodd ran allweddol yn hanes Affrica ddeheuol ar ddiwedd y 19eg ganrif. Cafodd ei anfon i Dde Affrica gan ei dad ac ymgartrefodd yno. Sefydlodd gwmni cloddio deiamwntau De Beers yn 1888 a daeth yn un o'r dynion cyfoethocaf yn y byd. Credai'n gryf mewn coloneiddio a rhan y dyn gwyn mewn hanes. Bu'n bennaf gyfrifol am goloneiddio Rhodesia (Sambia a Simbabwe heddiw), sy'n dwyn ei enw.

Roedd Rhodes eisiau ehangu'r Ymerodraeth Brydeinig am ei fod yn credu bod y Saeson a phobl gwyn "Eingl-Sacsonaidd" eraill wedi eu tynghedu i reoli'r byd. Yn ei ewyllys, dywedodd Rhodes am y Prydeinwyr, "I contend that we are the finest race in the world and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race." Ei freuddwyd oedd creu pŵer mawr o'r Ymerodraeth Brydeinig gyda gwledydd "gwyn" yr ymerodraeth yn cynnwys Canada, Awstralia, Seland Newydd, a'r Cape Colony, yn cael eu cynrychioli yn Senedd Prydain. Dymunodd yn ogystal weld dosbarth newydd o Americanwyr deallus, diolch i'r Ysgoloriaethau Rhodes, a fyddai'n dod â'r Unol Daleithiau i mewn i'r Ymerodraeth Brydeinig. Edmygai'r kaiser a'r Almaenwyr yn ogystal. Ei weledigaeth fawr oedd gweld Prydain Fawr, yr Unol Daleithiau a'r Almaen yn ymuno â'i gilydd i ddominyddu'r byd.

Plentyndod
Mab i'r Parchedig Francis Rhodes oedd Cecil Rhodes. Ganed ef ym mhentre Bishop's Stortford yn Swydd Hertford ym 1853.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1853
Gwleidyddion Seisnig y 19eg ganrif
Hanes De Affrica
Hanes Simbabwe
Imperialaeth
Marwolaethau 1902
Pobl busnes Seisnig
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Gwen Tomos

Nofel a gyhoeddwyd yn 1894 gan Daniel Owen yw Gwen Tomos. Mae'r nofel yn dilyn hanes Gwen, ei theulu a chymeriadau sy'n agos iddi, trwy lygaid Rheinallt, perthynas iddi, am y cyfan o'i hoes.

Er nad oes cyfeiriad yn y nofel at y cyfnod y lleolir hi ynddo y mae'n debyg mai yn hanner cyntaf y 19g y'i lleolir gan fod ynddi gyfeiriadau at "dransportio" lladron, at dwf ymneilltuaeth grefyddol ond nid oes, fel yn Rhys Lewis, son am reilffyrdd a'r chwyldro diwydiannol.

Mae'r nofel yn portreadu cymdeithas wledig gogledd-ddwyrain Cymru, gan ymdrin a'r gwrthdaro rhwng Methodistiaeth a'r Eglwys Anglicanaidd ac a'r berthynas rhwng y dosbarth landlordaidd a'r werin.  Ceir ynddi aml i ddisgrifiad ffraeth o gymeriadau'r gymdeithas honno.

Hon yw'r nofel olaf gyhoeddodd Owen cyn ei farwolaeth yn 1895, er iddo gyhoeddi cyfrol o straeon byrion y flwyddyn honno hefyd.

Cyhoeddwyd fersiwn glastwreiddieg o'r nofel ar gyfer ysgolion sydd yn hepgor y rhannau o'r nofel sydd yn ymwneud a herwhela a phethau eraill a ystyrid yn anaddas i blant Cymru.

Daniel Owen
Llyfrau Cymreig 1894
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1894
Llyfrau Daniel Owen
King Lear

Drama yw King Lear gan y dramodydd Seisnig William Shakespeare, yn seiliedig ar chwedl Llŷr fel y mae'n ymddangos yng ngwaith Sieffre o Fynwy Historia Regum Britanniae a thestunau eraill. Fe'i gwelir fel un o weithiau mwyaf Shakespeare, ac mae rôl y brenin yn cael ei weld fel un o'r rai pwysicaf ac enwocaf i actor allu ei chwarae.

Cymeriadau
Lear, brenin Prydain
Goneril, merch Lear
Regan, merch Lear
Cordelia, merch Lear
Iarll Caint
Iarll Caerloyw
Edgar, mab i'r Iarll Caerloyw
Edmund, mab anghyfreithlon i'r Iarll Caerloyw
Cellweiriwr

Dramâu 1606
Dramâu Saesneg
William Shakespeare
Eisteddfod Môn

Gweler hefyd: Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn (gwahaniaethu).

Eisteddfod fro Ynys Môn yw Eisteddfod Môn. Mae'n un o'r eisteddfodau bro hynaf a mwyaf yng Nghymru, sy'n denu nifer o gystadleuwyr. Cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf yng Nghaergybi yn 1907 ar ôl sefydlu Cymdeithas Eisteddfod Môn y flwyddyn flaenorol. Ers hynny, cynhelir yr eisteddfod bob blwyddyn ar wahanol safleoedd o gwmpas yr ynys.

Dilyna Eisteddfod Môn yr un drefn a'r Eisteddfod Genedlaethol yn fras, gyda seremonïau megis y Cadeirio, ac mae ganddi ei Gorsedd ei hun.

Ym Mai 2017 penodwyd yr awdur J R Williams fel Archdderwydd yr wŷl yn lle Annes Glynn. Yr awdures yw'r ail ddynes i fod yn y swydd.

Lleoliadau
1907 - Caergybi
1908 - Llangefni
1909 - Amlwch
1910 - Biwmares
1911 - Llannerch-y-medd
1912 - Caergybi
1913 - Porthaethwy
1914 - Llangefni
1920 - Llannerch-y-medd
1921 - Porthaethwy
1922 - Caergybi
1923 - Cemaes
1924 - Llangefni
1925 - Aberffraw
1926 - Llanfairpwll
1928 - Biwmares
1929 - Bodedern
1930 - Amlwch
1931 - Brynsiencyn
1932 - Caergybi
1933 - Porthaethwy
1934 - Llannerch-y-medd
1935 - Llangefni
1936 - Y Fali
1937 - Gaerwen
1938 - Cemaes
1939 - Llanfairpwll
1940 - Llangefni
1941 - Llangefni
1942 - Llangefni
1943 - Llangefni
1944 - Llangefni
1945 - Llangefni
1946 - Caergybi
1947 - Amlwch
1948 - Llangefni
1949 - Llannerch-y-medd
1950 - Brynsiencyn
1951 - Porthaethwy
1952 - Bro Goronwy
1953 - Gwalchmai
1954 - Cemaes
1955 - Llangefni
1956 - Rhosybol
1958 - Rhosneigr
1959 - Niwbwrch
1960 - Bodedern
1961 - Amlwch
1962 - Ynys Gybi
1963 - Pentraeth
1964 - Aberffraw
1965 - Porthaethwy
1967 - Bodffordd
1968 - Y Fali
1969 - Bro Goronwy
1970 - Cemaes
1971 - Llangefni
1972 - Llangefni
1973 - Biwmaris
1974 - Amlwch
1975 - Ynys Cybi
2007 - Bodffordd
2008 - Llandegfan
2009 - Amlwch
2010 - Gŵyl y Llys, Llangefni
2011 - Bryngwran
2012 - Porthaethwy (Llanfairpwll a' r Cylch)
2013 - Llangefni
2014 - Caergybi (Ynys Cybi)
2015 - Amlwch (Bro Goronwy)
2016 - Llangefni (Paradwys a''r Fro)
2017 - Dim Eisteddfod oherwydd Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn
2018 - Bodedern

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Cyhoeddi Steddfod Môn 2009
BBC Cymru - Eisteddfod Môn 2007
BBC Cymru - Dathlu 100 mlynedd o Eisteddfod Môn

Mon
Sefydliadau 1906
Ynys Môn
Tyn-y-groes

Pentref bychan yng nghymuned Caerhun, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Tyn-y-groes neu Ty'n-y-groes. Mae'n gorwedd ar lan orllewinol Afon Conwy ar groesffordd ar y ffordd B5106, tua 4 milltir i'r de o dref Conwy a tua hanner milltir o bont Tal-y-cafn i'r dwyrain a phentref Caerhun i'r de. O'r groesffordd mae ffordd yn arwain i fyny i Rowen.

Cyfeiriadau

Caerhun
Dyffryn Conwy
Pentrefi Conwy
Titaniwm

Elfen gemegol yw titaniwm gyda'r symbol Ti a'r rhif atomig 22 yn y  tabl cyfnodol.

Elfennau cemegol
Llan Sain Siôr

Pentref yng nghymuned Abergele, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llan Sain Siôr (Saesneg: St. George). Ceir sawl amrywiad ar yr enw Cymraeg, yn cynnwys: Llan Saint Sior, Llansan Sior, Llansainsior, Llansansiôr, neu Sain Siôr yn unig). Yn ôl y cofnodion hanesyddol, Cegydon neu Cegidog oedd enw'r pentref yn y gorffennol.

Gorwedd ar bwys yr A55 rhwng Abergele i'r gorllewin a Llanelwy i'r dwyrain, tua dwy filltir o'r môr ar lethr tir.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl yr eglwys Fictorianaidd leol a gysegrir i'r sant Siôr (un o'r ychydig eglwysi yng Nghymru wedi eu cysegru i nawddsant Lloegr). Ceir chwedl leol sy'n cysylltu'r pentref â'r chwedl adnabyddus amdano'n lladd draig. Eglwys un siambr yw Eglwys Sain Siôr, sydd wedi'i chofrestru fel adeilad Gradd II ers 8 Mai 1997 (rhif Cofrestr Cadw: 18669). Ceir cofebion i deuluoedd lleol sy'n dyddio o ddechrau'r 17g tu mewn.
Yn y pentref, yn ogystal ag eglwys y plwyf, ceir tafarn y Kinmel Arms ac ysgol gynradd. Gerllaw ceir ystâd Neuadd Cinmel a chwarel.

I'r gogledd-ddwyrain o'r pentref, rhyngddo a Rhuddlan, ceir Morfa Rhuddlan, safle brwydr enwog rhwng y Cymry a'r Eingl-Sacsoniaid yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Ar y bryn ger y chwarel tu ôl i'r pentref ceir olion olaf bryngaer Dinorben, un o'r enghreifftiau gorau yng ngogledd Cymru, sydd bron iawn wedi diflannu erbyn hyn oherwydd y gwaith chwarel yno.

Oriel

Cyfeiriadau

Abergele
Pentrefi Conwy
Ynys Eusa

Mae Eusa (Ffrangeg: Ouessant) yn ynys ac yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth

Gweler hefyd
 Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau

INSEE

Cymunedau Penn-ar-Bed
Bretagne
Daearyddiaeth Llydaw
Eusa
Dinorben

Bryngaer o faint canolig ger arfordir gogledd Cymru yw Dinorben. Mae'n gorwedd ar fryn i'r de o bentref Llan Sain Siôr, ym mwrdeistref sirol Conwy, tua hanner ffordd rhwng Llanelwy ac Abergele. Cyfeirir ati weithiau fel 'Parc y meirch', ar ôl yr ystâd gerllaw.

Cafodd y fryngaer ei gloddio gan archaeolegwyr yn 1912-22 ac yn achlysurol ers 1955 er mwyn cofnodi'r safle sy'n cael ei ddinistrio gan waith y chwarel yno. Mewn canlyniad mae'n un o fryngaerau mwyaf adnabyddus y gogledd i archaeolegwyr.

Nid oedd yn gaer fawr iawn, gan amgáu tua 2 hectar yn unig. Fe'i amddiffynnir gan greigiau calchfaen y bryn (safle'r chwarel heddiw) i'r gogledd a chyfres o waith amddiffynnol anferth i'r de. Ar ei hanterth, roedd yr amddiffynfeydd hyn yn cynnwys clawdd anferth gyda dau arall, llai, y tu allan iddo. Yn ei ffurf derfynol roedd gan y porth fynedfa hir o gerrig 10 medr o hyd gyda siambrau i amddiffynwyr yn ei ben mewnol. Y grêd yw bod amddiffynfeydd cyntaf y gaer wedi ei chreu gyda chlawdd o glai a atgyfnerthwyd â phren, a hyn o gwmpas 10fed ganrif C.C.. Yn dilyn llosgi'r pren ar ryw adeg, fe'i hail-adeiladwyd gyda wal cerrig sych a ffos is-law, a hyn tua'r 5ed ganrif C.C..

Cafwyd hyd i olion nifer o gytiau tu mewn i'r muriau. Ar sail tystiolaeth y cloddio yn y cytiau hyn, sy'n cynnwys crochenwaith a darnau pres o'r 3edd a'r 4g OC, tybir fod y gaer yn dyddio o gyfnod Oes yr Haearn ac iddi gael ei defnyddio trwy gyfnod y Rhufeiniaid ac iddi barhau fel un o ganolfannau llwythol lleol y Deceangli brodorol yn y cyfnod ôl-Rufeinig. Cafwyd nifer o esgyrn ceirw yn ystod y cloddio. Credir bod y safle wedi bod mewn defnydd ers 1000 C.C., gydag un darn o bren wedi ei ddyddio o 945 ± 95 (dyddio radiocarbon).

Darganfuwyd olion gweithio plwm a haearn yn y gaer. Cafwyd hyd i ddau glust bwced efydd ar ffurf pennau teirw, sydd ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

Cyfeiriadau

Darllen pellach

W. Gardner & H. N. Savory, Dinorben (1964, 1971)
Katherine Watson, North Wales yn y gyfres Regional Archaeologies (Llundain, 1965)

Bryngaerau Conwy
Abergele
George Burley

Rheolwr a chyn peldroedwr Albannaidd yw George Elder Burley (ganwyd 3 Mehefin 1956).

Genedigaethau 1956
Parc Bute

Ardal eang o barcdir aeddfed o fewn cyrraedd canol dinas Caerdydd yw Parc Bute (Saesneg: Bute Park). Gorwedda rhwng afon Taf, Gerddi Sophia, Caeau Pontcanna a Chastell Caerdydd. Mae'r parc hanesyddol hwn yn boblogaidd iawn gan bobl leol, gweithwyr canol y ddinas, ac ymwelwyr ac yn gweithredu fel "ysgyfaint gwyrdd" yng nghanol y ddinas brysur. Prin yw'r dinasoedd yng nglwedydd Prydain sydd ag ehangder gwyrdd mor sylweddol yn eu canol. Rhed Llwybr Taf trwy'r parc a cheir mynediad iddo o gornel Caeau Blackweir. O Bont Canna, ger Stadiwm y Mileniwm, ar ymyl y parc gellir dal bws dŵr i Fae Caerdydd ac ymlaen i bentref Penarth.

Dolenni allanol
Parc Bute ar wefan Cyngor Dinas Caerdydd

Bute
Pen Llystyn

Safle caer Rufeinig ger Bryncir, Gwynedd, yw Pen Llystyn. Caer atodol oedd hi, yn gysylltiedig â chaer fawr Segontium i'r gogledd (ger Caernarfon), pencadlys y Rhufeiniaid yng ngogledd Cymru.

Roedd darganfod y gaer, a ddaeth i'r golwg trwy gloddio mewn pwll grafel ger y pentref, yn fodd i gadarnhau cwrs y ffordd Rufeinig a gysylltai Segontiwm â chaer Tomen y Mur yn Ardudwy.

Caer bren oedd hi, tua 1.6 hectar, a godwyd tua'r flwyddyn 80 OC ar gyfer garsiwn cymysg o filwyr troed a marchogion yn ystod ymgyrch y Rhufeiniaid i oresgyn gogledd Cymru. Ond ymddengys iddi gael ei rhoi heibio yn fuan ar ôl hynny ac i gaer fechan - gwarchodfa yn hytrach na chaer go iawn - gael ei chodi yno yn ddiweddarach, ond ni pharhaodd honno am hir chwaith.

Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn gorwedd yn nhiriogaeth llwyth y Gangani, llwyth Celtaidd Llŷn, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'u cymdogion yr Ordoficiaid i'r dwyrain. Mae olion y muriau i'w gweld er bod y chwarel raean yno wedi difetha'r tu mewn.

Ym mur yr ardd yn ffermdy Llystyn Gwyn, ychydig i'r gogledd o'r gaer mae carreg o'r 6g gydag arysgrif mewn Lladin ac Ogam. Yn y Lladin mae'n darllen ICORI(X) FILIUS / POTENT / INI (Icorix, mab Potentinus). Mae cerrig dwyieithog, Lladin ac Ogam, yn gyffredin yn ne-orllewin Cymru, ond dyma'r unig un yn y gogledd-orllewin.

Cyfeiriadau
 Christopher Houlder, Wales: an Archaeological Guide (Llundain, 1978)
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Caerau Rhufeinig Cymru
Dolbenmaen
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Cae Gaer

Caer Rufeinig ym Maldwyn, Powys, yw Cae Gaer (). Mae'r safle yn gorwedd yn uchel ym mhlwyf Llangurig 2 filltir i'r dwyrain o'r bwlch sy'n cael ei groesi gan draffordd yr A44 heddiw, i'r de o fryniau Pumlumon.

Disgrifiad
Dyma un o'r caerau Rhufeinig mwyaf anghysbell ym Mhrydain. Efallai ei bod yn gorwedd ar lwybr ffordd Rufeinig anhysbys y credir ei bod efallai yn cysylltu caerau Caersŵs, i'r gogledd, a'r Trawscoed i'r de.

Lleolir y gaer ar darn o dir agored yng nghanol un o goedwigoedd y Comisiwn Coedwigaeth, ar bwys nant sy'n rhedeg i lawr o'r bryniau i'r de i ymuno yn Afon Tarenig, un o ledneintiau afon Wysg, sydd a'i chymer yn yr afon honno filltir a hanner yn is i lawr.

Caer fechan o siâp paralelogram ydyw. Efallai fod y siâp anghyffredin wedi cael ei phenderfynu oherwydd gofynion y safle, ar lwyfan gyfyng ar lethr y bryn. Bu ganddi ddau borth ond mae'r un deheuol wedi'i erydu i ffwrdd gan y nant. Cafodd y safle ei gloddio yn 1913 a datguddiwyd clawdd tywarch 5 medr o led gydag olion polion ynddi, i gynnal ffens o bren yn ôl pob tebyg. Ni chafwyd unrhyw dystiolaeth archaeolegol i ddangos pryd y codwyd y gaer.

Cadwraeth
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG057.

Cyfeiriadau

Gaer
Llangurig
Safleoedd archaeolegol Powys
Trawscoed

Safle caer Rufeinig a phlasdy hanesyddol yng nghanolbarth Ceredigion yw'r Trawscoed. Mae'n gorwedd ym mhlwyf Llanafan a chymuned Trawsgoed, ar lan afon Ystwyth, tua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Llanilar.

Caer Rufeinig y Trawscoed
Darganfuwyd caer y Trawscoed yn 1959. Mae'n gorwedd ar darn o dir gwastad ar lan ogleddol afon Ystwyth (cyfeirnod OS: 670 727). Mae'n amlwg iddi gael ei chodi gan y Rhufeiniaid i warchod rhyd bwysig ar  Sarn Helen, y ffordd Rufeinig bwysicaf yng ngorllewin Cymru, sy'n cysylltu caer Rufeinig Caerhun yn y gogledd a dinas gaerog Maridunum yn y de. Mae'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng caer Pennal i'r gogledd a Llanio i'r de. Damcaniaethir fod ffordd Rufeinig arall yn rhedeg rhwng y Trawscoed a chaerau Caersws, gyda chaer fechan Cae Gaer yn ddolen rhyngddyn nhw.

Mae llwybr y B4575 fodern yn rhedeg trwy'r safle. Mae'r gaer yn mesur tua 2 hectar. Dim ond olion y muriau allanol - o dywarch a phren yn wreiddiol - sydd i'w gweld. Credir mai byr fu parhad y gaer ar ôl iddi gael ei chodi yn negawdau olaf y ganrif 1af OC.

Plasdy'r Trawscoed
Codwyd plasdy'r Trawscoed chwarter miltir i'r gogledd o'r gaer Rufeinig yn yr 16g. Am ganrifoedd bu'n gartref i'r Fychaniaid, un o deuluoedd uchelwrol hynaf Ceredigion. Yr aelod enwocaf o'r teulu efallai oedd Syr John Vaughan, a urddwyd yn farchog yn 1668.

Cyfeiriadau
 T. I. Ellis, Crwydro Ceredigion (Cyfres Crwydro Cymru, 1953)
 Christopher Houlder, Wales: an Archaeological Guide (Llundain, 1978)
 I. A. Richmond, 'Roman Wales' yn Prehistoric and Early Wales (Llundain, 1965)

Caerau Rhufeinig Cymru
Plasdai Ceredigion
Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Trawsgoed
Genod Droog

Roedd Genod Droog yn fand o ardal Dwyfor a Garndolbenmaen yn bennaf, â genre Hip-hop, Rap ac Indie. Ffurfiwyd y band yn 2005, wrth i Carwyn Jones (Kim De Bills) a Ed Holden (Mr Phormula) gyfarfod am y tro cyntaf mewn cell heddlu yng Nghaerdydd. Ymunodd Dyl Mei a Gethin Evans yn hwyrach, yn ogystal a'r bardd a'r rapiwr Aneirin Karadog (neu Nine Tonne fel ei adnabyddir). Maent yn recordio ar label Dyl Mei, Slacyr, yn ei stiwdio, Blaen y Cae yng Ngarndolbenmaen. Chwaraeodd y band fyw yn nifer o wyliau cerddorol mwyaf blaenllaw Cymru yn cynnwys Sesiwn Fawr Dolgellau, Maes B, Wakestock, Y Proms Trydanol, ac eu gig olaf yng Gŵyl Sŵn yng Nghaerdydd yn 2008.

Rhyddhawyd unig ddisgyddiaeth y Genod Droog (heblaw ymddangosiad Breuddwyd Oer ar Dan y Cownter 2), yr albwm "Ni Oedd y Genod Droog" yn Awst 2008.

Dolenni Allanol 
Genod Droog ar myspace
Proffil ar Safwe'r BBC
Proffil ar Safwe Bandit

Bandiau Cymraeg
Rapwyr Cymreig
Tŵr Eiffel

Tŵr mawr haearn yng nghanol Paris yw Tŵr Eiffel (Ffrangeg tour Eiffel ). Saif ar y Champs de Mars ar lan Afon Seine. Cwblhawyd y tŵr yn 1889 yn ôl dyluniad gan y peiriannydd Gustave Eiffel. Pan gafodd ei adeiladu, Tŵr Eiffel oedd y strwythur uchaf yn y byd. Arhosodd felly tan 1930, pan adeiladwyd Adeilad Chrysler yn Efrog Newydd. Mae'n enwog heddiw fel delwedd symbolaidd o Baris ac o Ffrainc yn rhyngwladol.

Uchder gwreiddiol y tŵr oedd 312 metr, ond gan gynnwys y mast radio ar ei ben mae'n 324 metr (7 metr yn dalach na Pholyn Nebo, y strwythur uchaf yng Nghymru). Erbyn hyn, mae strwythur uwch i'w gael yn Ffrainc, polyn radio y llynges ger Rosnay sydd 357 metr o uchder. Gan mai mast yw tŵr Eiffel, yn hytrach nag adeilad fel y cyfryw, nid yw fel arfer yn ymddangos ar restrau o'r adeiladau uchaf yn y byd. Er enghraifft, yr entrychdy uchaf yn Ffrainc (ers 2011) yw Tour First yn ardal La Défense yn Courbevoie ar gyrion Paris, sydd 231 metr o uchder yn unig.

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Eiffel, Y Tŵr
Gorthwr

Tŵr caerog canolog castell canoloesol oedd y gorthwr. Roedd y gorthwr yn cynnwys prif ystafelloedd byw y castell, ynghyd â storfeydd pwysig megis yr arfdy a'r ffynnon.

Cestyll
Tŵr Llundain

Heneb hanesyddol yng nghanol Llundain yw Tŵr Llundain (Saesneg Tower of London). Saif ar lan ogleddol Afon Tafwys o fewn bwrdeistref Tower Hamlets yn gyfagos i Tower Hill. Prif adeilad y tŵr yw'r Tŵr Gwyn, y gaer betryal wreiddiol a adeiladwyd gan Gwilym Gwncwerwr ym 1078. Mae'r tŵr cyfan yn cynnwys nifer o adeiladau eraill o fewn dau gylch o fagwyr amddiffynnol a ffos. Defnyddid y tŵr fel caer, fel palas brenhinol ac fel carchar, yn enwedig ar gyfer carcharorion uchel eu statws.

Gan fod y Tŵr o bwysigrwydd hanesyddol, ac yn enwedig oherwydd ei rôl eiconig fel adlewyrchiad goresgyniad milwrol diwethaf Lloegr, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1988.

Gruffudd ap Llywelyn 
Cafodd Gruffudd ap Llywelyn, fab Llywelyn Fawr, ei garcharu yn Nhŵr Llundain. Ceisiodd Gruffudd ddianc o'r tŵr. Roedd yn cael ei ddal mewn stafell gymharol foethus ar un o'r lloriau uchaf. Dywedir iddo syrthio i'w farwolaeth wrth geisio ddringo i lawr a dianc, a hynny ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1244.

Cofnododd yr hanesydd Mathew Paris y digwyddiad:
Tra'r oedd dis ffawd yn dylanwadu ar ddigwyddiadau'r byd fel hyn, yr oedd Gruffudd, mab hynaf Llywelyn, Tywysog Gwynedd, o hyd yn gaeth yng ngharchar yn Nhŵr Llundain... Un noswaith, ar ôl iddo dwyllo'i geidwaid, a phlethu cortyn o gynfasau'i wely a thapestrïau a llieiniau bwrdd, fe'i gollyngodd ei hun, gyda'r rhaff hon, yn syth i lawr o ben y Tŵr. Ac yntau wedi dod i lawr beth ffordd, fe dorrodd y cortyn dan bwysau ei gorff, oherwydd yr oedd ef yn ddyn corfforol a helaeth ei faint, a syrthiodd yntau o uchder mawr; a thrwy hyn fe dorrodd ei wddf a marw.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Y Gwynfryn yn Llundain

Adeiladau ac adeiladwaith 1078
Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Tower Hamlets
Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Cestyll Llundain
Hanes Llundain
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Pensaernïaeth Romanésg
's-Hertogenbosch

Prifddinas talaith (provincie) Noord-Brabant yn yr Iseldiroedd yw 's-Hertogenbosch (, , neu ar lafar Den Bosch). Fe'i lleolir yn ne'r Iseldiroedd, 80 km i'r de o Amsterdam. Ystyr yr enw yn llythrennol yw 'Fforest y Dug'. Mae'r ardal gweinyddol (gemeente) yn cwmpasu tref 's-Hertogenbosch ei hun, ynghyd â nifer o bentrefi o'i gwmpas, Bokhoven, Deuteren, Dieskant, Empel, Engelen, Gewande, Hintham, Kruisstraat, Maliskamp, Meerwijk, Orthen, Oud-Empel a Rosmalen. Poblogaeth ardal gweinyddol 's-Hertogenbosch yw 139,596 (amcamgyfrif, Ionawr 2007).

Enwogion
Hieronymus Bosch (1450-1516), arlunydd
Leon de Winter (g. 1954), nofelydd

Gefeilldrefi

Dinasoedd yr Iseldiroedd
Noord-Brabant
Jean I, brenin Ffrainc

Brenin teyrnasoedd Ffrainc a Navarra oedd Jean I (15 Tachwedd 1316 – 20 Tachwedd 1316). Bu farw yn faban.

Llysenw:"Le Posthume"

Mab Louis X, brenin Ffrainc, a'i wraig Clémence d'Anjou oedd ef.

Brenhinoedd Ffrainc
Brenhinoedd Navarra
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau 1316
Marwolaethau 1316
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Siarl V, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 8 Ebrill 1364 hyd 1380 oedd Siarl V (21 Ionawr 1338 – 16 Medi 1380).

Llysenw: "Le Sage" ("Y Doeth").

Cafodd ei eni yn Vincennes, yn fab i Jean II, brenin Ffrainc a'i wraig Bonne de Luxembourg. Yn 1355 arwyddodd gytundeb gydag Owain Lawgoch.

Teulu

Gwraig 
 Jeanne de Bourbon (m. 1378)

Plant 
 Jeanne (Medi 1357 – 21 Hydref 1360)
 Jean (1359–64)
 Bonne (1360 – 7 Rhagfyr 1360)
 Jean (7 Mehefin 1366 – 21 Rhagfyr 1366)
 Siarl VI (3 Rhagfyr 1368 – 22 Hydref 1422), brenin Ffrainc 1380–1422
 Marie (27 Chwefror 1370 – Mehefin 1377, Paris)
 Louis de Valois (13 Mawrth 1372 – 23 Tachwedd 1407)
 Isabelle (24 Gorffennaf 1373 – 13 Chwefror 1377, Paris)
 Catrin (4 Chwefror 1378 – Tachwedd 1388 (p. Jean de Berri, comte de Montpensier)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau 1338
Marwolaethau 1380
Y Bunt Binc

Term sy'n disgrifio gallu prynu y gymuned LHDT yn y Deyrnas Unedig yw'r Bunt Binc. Weithiau defnyddir y term Punt Las ar gyfer lesbiaid yn benodol. Yn yr Unol Daleithiau, y gallu prynu hwn yw'r Ddoler Binc.

Amcangyfrifir werth y farchnad hoyw ym Mhrydain i fod £70 biliwn y flwyddyn. Mae rhai grwpiau megis OutRage!, Ymgyrch LHDT yr UCM a'r Queer Youth Alliance wedi beirniadu'r mabwysiad cyflym o nwyddau a gwasanaethau a anelir yn unig at bobl LHDT, gan eu bod yn gweld agweddau negyddol cymdeithas fwy yn treiddio'r gymuned LHDT, yn enwedig masnacheiddiwch (yn cynnwys trin pobl LHDT fel cynulledifa neu segment marchnad ar wahân), cydffurfiaeth, a getoeiddio.

Ystyrir yn aml fod y bunt binc yn gyfrifol am werthiant uchel cynnyrch penodol sy'n debyg yn cael eu ffafrio gan nifer fawr o bobl hoyw; fwyaf nodedig yw gwerthiannau recordiau gan eiconau hoyw cerddorol megis Madonna, Kylie Minogue a Cher. Mae marchnad fawr o nwyddau a gwasanaethau am hoywon wedi ymddangos mewn blynyddoedd diweddar, yn cynnwys gwasanaethau priodas gyfunryw (werth tua £600 miliwn y flwyddyn), cyfryngau LHDT (yn cynnwys y wasg, radio a theledu), a gwasanaethau domestig megis adeiladwyr a phlymwyr.

Canlyniadau cymysg sydd gan ymchwil i mewn i'r bunt binc. Yn ôl Adolygiad Cydraddoldeb Prydain 2006 mae hoywon a lesbiaid ifanc, sy'n dioddef o homoffobia mewn ysgolion, yn fwy tebygol i adael addysg yn gynnar. Felly mae ganddynt sgiliau addysgol is; amcangyfrifir y colled mewn cynhyrchedd i fod tua £80 biliwn y flwyddyn.

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
  BBC News – The Pink Pound
  gaytoz.com – Pink Pound Research
  Scottish Media Monitor – Outing the Pink Pound 

Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Diwylliant LHDT
Economi'r Deyrnas Unedig
LHDT yn y Deyrnas Unedig
Marchnata
Vates (band)

Erthygl am fand o Gymru yw hon. Am yr offeiriad Celtaidd, gweler Vates.

Mae Vates yn fand o ardal Ffestiniog yng Ngwynedd, yn chwarae mewn nifer o arddulliau, yn cynnwys Ska a Dub. Dewi Prysor yw prif leisydd y band, ac maent yn canu am nifer o faterion cyfoes, ac yn ogystal, materion hollol anghyfoes. Fe ffurfiwyd y band yn gynnar yn y mileniwm newydd, ac mae Iwan 'Oz' Jones yn brif gitarydd y band, gynt o Anweledig. Rhyddhawyd eu albwm cyntaf "Ymosodiad y Contiad y Môr Rheibus o du Hwnt i'r Cyrtans" ar label Recordiau Bos ym Mis Mehefin 2007. Maent yn perfformio mewn nifer o wyliau lleol, megis Gŵyl Car Gwyllt, yn gymharol aml.

Discograffi 

"Ymosodiad y Contiad y Môr Rheibus o du Hwnt i'r Cyrtans" Recordiau Bos, 2007

Dolenni allanol 
Madarch Eithafol 
Vates ar myspace

Bandiau Cymreig
Kaourintin

Sant o Lydaw a flodeuai yn y 5g oedd Kaourintin (Lladin, Corentinus; Ffrangeg a weithiau yn Gymraeg, Corentin) (bu farw tua 460 OC). O dras Frythonaidd, fe'i coffeir yn Llydaw fel sant ac esgob cyntaf Kemper. Ei wylmabsant yw 12 Rhagfyr. Bu'n byw fel meudwy yn Plomodiern ac yn ogystal daeth yn esgob Porzay ar droad y 6g. Fe'i ystyrir yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

Cysegrir Eglwys Gadeiriol Kemper i Kaourintin. Ei arwyddlun yw pysgodyn. Cyfeiria hyn at y chwedl werin ei fod yn arfer bwyta pysgodyn gwyrthiol a oedd yn byw mewn pwll ger clas y sant; byddai Kaourintin yn bwydo ei hun unwaith bob bydd trwy fwyta darn o'r pysgodyn hwn, a fyddai wedyn yn tyfu'n gyfan eto.

Claddwyd y sant yn eglwys gadeiriol Kemper.

Llyfryddiaeth 
 Joseph Chardronnet, Le livre d'or des saints de Bretagne (Rennes, 1977)

Dolenni allanol 
  Saint Corentin 
  Saint Corentin, évêque de Quimper

Gweler hefyd 
 Tro Breizh

Seintiau Llydaw
Esgobion Llydaw
Marwolaethau'r 460au
Yma o Hyd (nofel)

Nofel gan Angharad Tomos yw Yma o Hyd. Mae'n seiliedig ar ei phrofiadau ar ôl bod yn y carchar yn dilyn un o ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith. Dyfyniad o un o ganeuon Dafydd Iwan, Yma o Hyd, yw'r teitl.

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1985. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Disgrifiad byr
Disgrifiad anghysurus o onest o fywyd mewn carchar merched ac am deimladau cymysg, cignoeth Cymraes ifanc yn y fath le.

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Angharad Tomos
Llyfrau Cymreig 1985
Nofelau 1985
Nofelau Cymraeg
Mudiad Ysgolion Meithrin

Mudiad a ffurfiwyd yn 1971 gyda'r amcan o sefydlu ysgolion meithrin Cymraeg led-led Cymru a hyrwyddo addysg feithrin yn yr iaith yw'r Mudiad Ysgolion Meithrin. Ym Mai 2017 trefnodd y mudiad ddigwyddiad Parti Pyjamas Mwyaf y Byd! i godi'r ymwybyddiaeth o'r holl grwpiau gofal ac addysg Gymraeg. Mae'r Mudiad yn gweithredu polis trochi ieithyddol er mwyn cynorthwyo plant o gefndir di-Gymraeg i ddod yn rhugl yn y Gymraeg.

Hanes
Er y cynhaliwyd dosbarthiadau meithrin Cymraeg gwirfoddol yn gyntaf yng Nghaerdydd ac yng Nghaerfyrddin yn 1943, ac yna yn y Barri yn 1951, prin fu'r ysgolion meithrin yng Nghymru cyn y 1970au. Bu i gyfrifiad 1971 fod yn sioc a sbardyn i sefydlu'r Mudiad. Sefydlwyd Mudiad Ysgolion Meithrin mewn cyfarfod cyhoeddus ym 1971 mewn ymateb i Gyfrifiad y flwyddyn honno a ddangosai sefyllfa argyfyngus yr iaith Gymraeg. Dangosai’r Cyfrifiad hwnnw mai 9,745 o blant rhwng tair a phedair oed yn unig a oedd yn medru’r iaith, "nifer, fel y nododd Cennard Davies, y gellid ei gynnwys o fewn pafiliwn yr Eisteddfod Genedlaethol". Amcangyfrifwyd fod oddeutu 65 o ysgolion meithrin cyfrwng Cymraeg yn bodoli ym mlwyddyn sefydlu’r Mudiad.

Erbyn 1981 roedd 350 o gylchoedd meithrin a 40 o gylchoedd Ti a Fi yn bodoli ar hyd a lled Cymru. Fe gefnogwyd y twf hwn gyda ystadegau cyfrifiad 1981, lle nodwyd fod nifer y siaradwyr Cymraeg yn yr oedran 3-4 oed wedi cynyddu o 11.3% i 13.3%. Erbyn 2001,roeddd ymron i fil o gylchoedd yn perthyn i'r Mudiad. Cafwyd cynnydd graddol yn y canran yma ym mhob degawd ers hynny a braf nodi yng Nghyfrifiad 2011 roedd y ffigwr wedi cynyddu’n sylweddol yn y degawd olaf i 23.3% o blant 3-4 oed yn gallu siarad Cymraeg.

Parti Piws
Mae Parti Piws yn barti blynyddol sydd yn dathlu Pen-blwydd y cymeriadau Dewin a Doti.

Prosiectau eraill
Ymhlith gorchwylion y mudiad y mae: 
 Cylchoedd Ti a Fi
 Cylchoedd Meithrin
 Meithrinfeydd Dydd
 Canolfananu integredig
 Cam wrth Gam
 Mabon a Mabli

Fe sefydlwyd Cam wrth Gam yn 2004 fel is-gwmni i'r Mudiad Meithrin. Mae'n ganolfan hyfforddi staff cymwys i weithio gyda phlant ifanc, sydd wedi'i lleoli yng Nghanolfan Integredig Mudiad Meithrin Aberystwyth. Cangen (neu is-gwmni) arall o'r Mudiad ydy Mabon a Mabli, sy'n gyfrifol am fasnachu nwyddau i'r cwsmeriaid.

Cafywd cysylltiad clos rhwng y mudiad a'r cylchoedd 'Ti a Fi' a hefyd gyda'r gwasanaethau anghenion arbennig.

Cydweithio
Mae'r Mudiad Meithrin yn cydweithio gyda Cronfa Glyndŵr sydd hefyd yn cefnogi ceisiadau gan gylchoedd meithrin lleol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol
 Meithrin - Hanes Mudiad Ysgolion Meithrin 1971-1996'' - Catrin Stevens, Gwasg Gomer, 1996

Mudiadau Cymraeg
Addysg Gymraeg
Ysgolion Cymraeg
Sefydliadau 1971
Harri IV, brenin Ffrainc

Brenin Navarra o 1572 a brenin Ffrainc o 1589 i'w farwolaeth oedd Harri IV (Ffrangeg: Henri IV) (13 Rhagfyr 1553 – 14 Mai 1610).

Cafodd ei eni yng nghastell Pau, yn fab i Antoine de Bourbon a Jeanne d'Albret, brenhines Navarra.

Llofruddiwyd ef gan François Ravaillac yn y Rue de la Ferronnerie, Paris.

Teulu

Gwragedd 
 Marguerite de Valois (1572–1599)
 Marie de Médicis (ers 1600)

Plant 
 Louis XIII, brenin Ffrainc (27 Medi 1601 – 14 Mai, 1643)
 Elisabeth de Bourbon (22 Tachwedd 1602 – 6 Hydref 1644), gwraig Philippe IV, brenin Sbaen
 Christine Marie (12 Chwefror 1606 – 27 Rhagfyr 1663), gwraig Victor Amadeus I, duc de Savoie
 Nicholas Henri (16 Ebrill 1607 – 17 Tachwedd 1611)
 Gaston, duc d'Orleans (25 Ebrill 1608 – 2 Chwefror 1660)
 Henrietta Maria, brenhines Lloegr (25 Tachwedd 1609 – 10 Medi 1669), gwraig Siarl I, brenin Lloegr

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 16eg ganrif
Ffrancod yr 17eg ganrif
Genedigaethau 1553
Marwolaethau 1610
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Cwm Penamnen

Cwm i'r de o Ddolwyddelan, bwrdeistref sirol Conwy, yw Cwm Penamnen, yn rhedeg bron yn union o'r de at y gogledd, lle mae'n ymuno â Dyffryn Lledr.

Hanes
Rhed Sarn Helen, y ffordd Rhufeinig, drwy'r cwm.

Yn ôl hanes teulu Gwydir, adeiladodd Maredudd ab Ieuan ap Robert, hynafiad teulu Gwydir, blasdy yma o gwmpas y flwyddyn 1485. Symudodd y teulu yn ddiweddarach at Gastell Gwydir. Gadawyd olion y plasdy, yn dwyn yr enw Parlwr Penamnen neu Tai Penamnen, a bu tua dechrau'r ddeunawfed ganrif yn gartref i'r bardd Angharad James.

Mae olion y tai i'w gweld heddiw ac yn cael eu hymchwilio gan archaeolegwyr.

Yn yr ugeinfed ganrif, bu bygythiad i foddi'r cwm. Mae'r rhan fwyaf o'r cwm, fel y gweddill o hen stâd Gwydir, wedi ei feddiannu 	at goedwigaeth heddiw.

Yr Afon

Enw hynafol y nant sy'n rhedeg trwy'r cwm oedd Afon Beinw, ac mae'r enw yn goroesi yn Aberbeinw, rhes o dai yn agos at lle mae'n ymuno ag Afon Lledr. Dywedodd O. Gethin Jones mai talfyraid o Cwm Pennant Beinw yw Cwm Penamnen. Gelwir y nant yn Afon Penamnen neu Afon Cwm Penamnen erbyn hyn.

Ffynonellau

Dolwyddelan
Dyffrynnoedd Conwy
Eryri
Llanw Llŷn

Papur bro Pen Llŷn yw Llanw Llŷn, sy'n cael ei gyhoeddi'n fisol - ar wahân i fis Awst. Gosodir y papur ar yr ail Ddydd Sul o'r mis yn Neuadd Mynytho lle ceir englyn ar y wal yn cyhoeddi 'cyd-ddyheu a'i cododd hi.' Mae'r papur yn y siopau ar y dydd Mercher ar ôl yr ail ddydd Sul o'r mis.

Dolen allanol
Tudalen Llanw Llŷn ar Facebook

Papurau bro Gwynedd
Llŷn
The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde

Nofela gan Robert Louis Stevenson yw The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde.

Nofelau 1886
Nofelau Saesneg gan awduron o'r Alban
Llanllugan

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Dwyriw ym Maldwyn, Powys, yw Llanllugan. Gorwedd 4 milltir i'r de-orllewin o bentref Llanfair Caereinion, 8 milltir i'r gogledd o'r Drenewydd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gantref Cedewain.

Nid oes sicrwydd am union ystyr y gair llugan yn enw'r lle. Mae'n bosibl ei fod yn ffurf ar enw'r santes Lluan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Y lleiandy

Sefydlwyd lleiandy bychan yn Llanllugan ar ddiwedd y 12g, y cyfeirir ato gan Gerallt Gymro a Dafydd ap Gwilym. Lleiandy Sistersaidd oedd Llanllugan, a sefydlwyd gan Maredudd ap Rhobert rhywbryd rhwng 1170 a 1190.

Natur
Ceir Cors Llanllugan ger y pentref. Mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Dolenni allanol
  Eglwys y Santes Fair, Llanllugan  ar wefan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys

Dwyriw
Pentrefi Powys
Lleiandy Llanllugan

Lleiandy a sefydlwyd yn negawdau olaf y 12g yn Llanllugan, cantref Cedewain, Powys, oedd Lleiandy Llanllugan. Gorweddai ym mhlwyf Llanllugan i'r de-orllewin o Lanfair Caereinion mewn cwm sy'n aros yn ddigon diarffordd heddiw. Mae'n bosibl taw ffurf ar enw'r Santes Lluan a geir yn yr enw.

Hanes
Cyfeirir ato gan Gerallt Gymro a Dafydd ap Gwilym. Lleiandy Sistersaidd oedd Llanllugan, a sefydlwyd gan Maredudd ap Rhobert rhywbryd rhwng 1170 a 1190, efallai. Fel oedd yr arfer dan y drefn fynachaidd, rhoddwyd y lleiandy dan oruchwyliaeth Abaty Ystrad Marchell. Roedd Llanllugan yn un o ddau leiandy Sistersiaidd yng Nghymru, gyda Llanllŷr (Ceredigion).

Cymuned fechan oedd Llanllugan, fel y gweddill o leiandai Cymru'r Oesoedd Canol. Gwisgoedd gwyn oedd gan y lleianod, yn ôl Dafydd ap Gwilym, sy'n cyfeirio atynt fel "rhai lliwgalch". Digwydd mewn cywydd gan y bardd sy'n anfon llatai (negesydd serch) at un o'r lleianod (y glochyddes, sydd eisoes yn gyfarwydd â charu) i'w pherswadio i gwrdd â'r bardd mewn coedwig:

O caf innau rhag gofal
O'r ffreutur dyn eglur dâl,
Oni ddaw er cludaw coed,
Hoywne eiry, honno erod —
Da ddodrefn yw dy ddeudroed —
Dwg o'r côr ddyn deg i'r coed,
Câr trigain cariad rhagor;
Cais y glochyddes o'r côr —
Cais frad ar yr Abades —
Cyn lleuad haf, ceinlliw tes,
Un a'i medr, einym adail,
A'r lliain du, i'r llwyn dail.

Pan ddiddymwyd y mynachlogydd rhwng 1534 a 1536, cafwyd dim ond tair o leianod yno. Ni wyddom faint o leianod fu yno pan oedd ar ei anterth, ond mae'n annhebygol y bu mwy na thua dwsin yn trigo yno ar unrhyw un adeg. Yn 1337 gwnaethpwyd asesiad sy'n dangos fod pedair lleian ac un abades yno.

Mae eglwys y lleiandy wedi goroesi fel eglwys plwyf Llanllugan, sef Eglwys y Santes Fair. Ceir ffenestr liw odidog yno sy'n dyddio i ddiwedd y 15g. Mae'n portreadu lleian (yr abades efallai) neu noddwraig. Mae lleoliad adeiladau'r gwfent ei hun yn ansicr ond mae'n bosibl eu bod ar y ddôl 200 m i'r de o'r eglwys.

Ffynonellau
Jane Cartwright, Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)

Dolenni allanol
  Eglwys y Santes Fair, Llanllugan  ar wefan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Dwyriw
Hanes Powys
Llanllugan
Sefydliadau'r 12fed ganrif
Tai Sistersiaidd Cymru
Teyrnas Powys
Lluan

Santes  o'r 5g oedd Lluan  ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

Hanes a thraddodiad
Dywedir iddi briodi â'r tywysog Gafran ap Dyfnwal Hen o'r Hen Ogledd ac iddynt gael mab, Áedán mac Gabráin (neu 'Aeddan fab Gafran'). Cyfeirir ato yn y Trioedd fel bradwr am iddo ochri gyda'r Eingl-Sacsoniaid. Daeth yn frenin ar Sgotiaid Dál Riada (tua 573-608). Yn ôl y traddodiad Cymreig, ffoes Aeddan gyda'i fam i Ynys Manaw ar ôl Brwydr Arfderydd.

Eglwysi 
Ceir Capel Llanlluan rhwng Llanarthne a Llandybie yn Sir Gaerfyrddin. Mae'r y gair llugan yn enw Llanllugan, Powys, yn ffurf ar yr enw Lluan. Sefydlwyd  Llanllugan ganddi, llan a goroesodd tan y 12g pan trowyd yn leiandy gan y Sistersiaid. Dwedir fod Enoc, abad cyntaf mynachdy Sistersiaid Ystrad Marchell wedi priodi un o 'leianod' Llanllugan a bu cysylltiad agos rhwng y ddau le hyd at y Diwygiad Mawr.

Gweler Hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Cymry'r 7fed ganrif
Merched y 7fed ganrif
Genedigaethau'r 6ed ganrif
Pobl o Frycheiniog
Seintiau Cymru
Teyrnas Brycheiniog
Lleiandy

Cymuned grefyddol o ferched yw lleiandy. Fe'u ceir yn bennaf mewn Cristnogaeth a Bwdiaeth ac fe'u rheolir fel rheol gan abades.

 
Mynachlogydd

pl:Zakon
Lleiandy Llanllŷr

Lleiandy Sistersiaidd a sefydlwyd yn Nyffryn Aeron, Ceredigion, tua 1180 yw Llanllŷr. Enwir y lleiandy ar ôl y santes a adwaenir fel Llŷr Forwyn, yn hytrach na'r duw Celtaidd Llŷr: ni wyddys dim amdani ar wahân i'r ffaith ei bod yn nawddsant Llanllŷr.

Mae ei union leoliad yn ansicr. Yn y 19g, cofnodwyd gan hynafiaethwyr lleol fod bwthyn gwyngalchog ger pentref Ystrad Aeron (tua hanner ffordd rhwng Aberaeron a Llanbedr Pont Steffan) yn perthyn iddo. Gorweddai felly ar lan ddeheuol afon Aeron gyferbyn â Trefilan, tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron. Nid oes olion o gwbl i'w gweld yno heddiw.

Hanes
Sefydlwyd y lleiandy yng nghantref Is Aeron gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth tua'r flwyddyn 1180. Ymddengys fod rhai o'r lleianod o leiandy Llansantffraed-yn-Elfael (sefydliad byrhoedlog, tua 1170-1190) wedi symud yno. Roedd Llanllŷr dan oruchwyliaeth Abaty Ystrad Fflur ac ymddengys fod y mam-abaty yn edrych arno fel dim llawer mwy na graens yn perthyn i'r abaty.

Cyfeiria Gerallt Gymro ato yn 1188 fel "tŷ crefydd bychan a thlawd" yn ei lyfr Hanes y Daith Trwy Gymru. Ond noda fod 16 o leianod yn byw yno, sy'n nifer uchel am Gymru, a'u bod i gyd o dras anrhydeddus. Pan gollodd y lleiandy nawdd yr Arglwydd Rhys ar ôl ei farwolaeth collodd ran o'i dir i Abaty Ystrad Fflur. Dioddefodd yn ystod rhyfeloedd y 13g a derbynwyd iawndal o ddeugain o farciau yn 1284 i dalu am ddifrod a wnaed gan filwyr Edward I o Loegr. Erbyn 1291 mae stent yn nodi ei werth fel £7 yn unig a dim ond 1200 acer o ffermdir oedd yn perthyn iddo. Erbyn ei ddiddymu yn 1536 roedd yn werth £57.

Ffuglen
Ysgrifennodd y nofelwraig Rhiannon Davies Jones y nofel fer Lleian Llan-Llŷr (1965) am hanes dychmygol lleian yn Llanllŷr yn y 1240au. Fel gweddill ei nofelau hanes, mae'r cefndir hanesyddol a'r manylion cymdeithasol yn ffrwyth ymchwil gofalus ac mae'r nofel yn cynnig darlun diddorol o fywyd lleian ifanc o dras dywysogaidd ar gynfas ehangach gwleidyddiaeth y cyfnod.

Gweler hefyd
 Tai Sistersiaidd Cymru

Cyfeiriadau
Jane Cartwright, Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Abertawe, 1992)

Hanes Ceredigion
Llanfihangel Ystrad
Lleiandai Sistersiaidd
Sefydliadau 1180
Tai Sistersiaidd Cymru
Teyrnas Deheubarth
Ystrad Aeron

Pentref bychan yn rhan isaf Dyffryn Aeron, de Ceredigion, yw Ystrad Aeron. Gorwedd ar lan ddeheuol afon Aeron tua 6 miltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron, hanner ffordd rhwng y dref hwnnw a Llanbedr Pont Steffan. Rhed yr A482 rhwng y pentref.

Yn yr Oesoedd Canol sefydlwyd lleiandy Llanllŷr yno, ond does dim olion i'w gweld ohono heddiw ac mae ei leoliad yn ansicr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Llanfihangel Ystrad
Llansantffraed-yn-Elfael

Am leoedd eraill o'r enw "Llansantffraid" (neu enwau tebyg) ym Mhowys a siroedd eraill, gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Glasgwm, Powys, Cymru, yw Llansantffraed-yn-Elfael (Saesneg: Llansantffraed-in-Elwel). Saif yn ne'r sir, tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanfair-ym-Muallt, chwarter milltir o briffordd yr A481 rhwng Llanfair-ym-Muallt a chyffordd yr A481 a'r A44.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn gorwedd yng nghantref Elfael, yn ardal Rhwng Gwy a Hafren. Fe'i gelwir yn Llansantffraed-yn-Elfael i wahaniaethu rhyngddo a'r nifer o leoedd eraill yng Nghymru a enwir ar ôl Santes Ffraid (Ffraed).

Lleiandy

Yn negawdau olaf y 12g sefydlwyd lleiandy yn yr ardal, ond byr fu ei barhad. Cyfeiria Gerallt Gymro ato yn 1188 ond ymddengys iddo ddirwyn i ben yn fuan wedyn. Ni oes olion i'w gweld yn Llansantffraed heddiw.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Glasgwm
Pentrefi Powys
Lleiandy Llansantffraed-yn-Elfael

Lleiandy Sistersiaidd yn Llansantffraed-yn-Elfael, Powys, oedd Lleiandy Llansantffraed-yn-Elfael (am yr amrywiadau ar sillafu Llansantffraed gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).

Sefydlwyd y lleiandy yng nghantref Elfael yn ardal Rhwng Gwy a Hafren yn y flwyddyn 1170. Hwn oedd y lleiandy Sistersiaidd cyntaf i gael ei sefydlu yng Nghymru, ond cafodd hanes cythryblus a byr fu ei barhad.

Mam-abaty'r sefydliad newydd oedd Abaty Ystrad Marchell, prif abaty Teyrnas Powys yn ôl y ffynonellau, ond nid yw'n amhosibl ei fod yn perthyn i Abaty Cwm Hir.

Ond yn ôl Gerallt Gymro, sy'n cyfeirio ato yn ei lyfr enwog Hanes y Daith Trwy Gymru (taith a wnaeth yn 1188) a dau destun arall diweddarach, nid oedd y berthynas rhwng yr abaty mawr a'r lleiandy newydd yn dda o'r cychwyn cyntaf. I waethygu'r sefyllfa, yn ôl Gerallt bu carwriaeth rhwng Enoc, abad Ystrad Marchell, ac un o'r lleianod. Rhedodd y ddau i ffwrdd ond dychwelodd Enoc i'r abaty yn ddiweddarach ac edifeiriodd am ei weithred. Ond mewn testun arall gan Gerallt, y Gemma Ecclesiastica, abad o abaty enwog yr Hendy-gwyn ar Daf oedd Enoc, a arosodd yn y lleiandy a llwyddo i gael sawl un o'r lleianod yn feichiog cyn rhedeg i ffwrdd gyda'i gariad.

Ymddengys fod y lleiandy wedi dod i ben tua'r flwyddyn 1190. Mae'n bosibl fod rhai o'r lleianod wedi symud i leiandy Llanllŷr, Ceredigion.

Cyfeiriadau
Jane Cartwright, Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Abertawe, 1992)

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Glasgwm
Hanes Powys
Lleiandai Sistersiaidd
Sefydliadau 1170
Tai Sistersiaidd Cymru
Teyrnas Powys
Meddalwedd

Mae meddalwedd yn derm cyffredinol a ddefnyddir i ddisgrifio casgliad o raglenni cyfrifiadurol, gweithdrefnau a dogfenni sy'n perfformio tasgiau ar system cyfrifiadur. Mae'r term yn cynnwys meddalwedd cymhwysiad megis prosesydd geiriau sy'n perfformio tasgiau cynhyrchiol ar gyfer defnyddwyr, meddalwedd system megis systemau gweithredu, sy'n rhyngwynebu gyda chaledwedd i ddarparu'r gwasanaethau angenrheidiol ar gyer meddalwedd cymhwysiad, a chanolwedd sy'n rheoli a chyd-lynnu'r systemau darparu.

Gweler hefyd 
 Caledwedd

Cyfeiriadau 

 
Cyfrifiadureg
Cyfryngau digidol
Technoleg ddigidol
Edward Kennedy

Seneddwr o Massachusetts oedd Edward Moore "Ted" Kennedy (22 Chwefror 1932 – 25 Awst 2009). Roedd yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd a gweithiodd gyda John Kerry. Bu'n seneddwr ers mis Tachwedd 1962, a threuliodd wyth tymor llawn yn y Senedd. Pan bu farw, ef oedd yr ail uwch seneddwr i wasanaethu am y cyfnod hiraf yn y Senedd, ar ôl Robert Byrd o Orllewin Virginia, a'r trydydd seneddwr i wasanaethu am y cyfnod hiraf erioed. Roedd yn fwyaf adnabyddus fel un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw mesurau ac achosion rhyddfrydol. Ef oedd brawd yr Arlywydd John F. Kennedy a'r Seneddwr Robert F. Kennedy, ac roedd yn fab i'r Cynghreswr Patrick J. Kennedy. Am nifer o flynyddoedd ef oedd yr aelod mwyaf blaenllaw o'r teulu Kennedy. Llofruddiwyd ei frodyr John a Robert.

Ganwyd Kennedy ym Moston a chafodd ei fagu ym Massachusetts, Efrog Newydd, Fflorida, a Lloegr. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Harvard, lle cafodd ei ddiarddel am dwyllo mewn arholiad. Cafodd ei dderbyn am yr eildro'n ddiweddarach ac yna astudiodd yn Adran y Gyfraith, Prifysgol Virginia. Priododd Virgina Joan Bennett ym 1958 ond chwalodd y berthynas yn hwyrach. Ym 1960, ef oedd rheolwr ymgyrch lwyddiannus ei frawd John i fod yn arlywydd, ac yna gweithiodd fel cyfreithiwr rhanbarthol cynorthwyol yn Swydd Suffolk, Massachusetts. Derbyniwyd Kennedy i'r Senedd yn sgil etholiad arbennig ym 1962 i lenwi'r sedd a ddaliwyd gan John yn flaenorol. Cafodd ei anafu'n ddifrifol mewn damwain awyren ym 1964 a dioddefodd o boen cefn am weddill ei oes o ganlyniad. Etholwyd Kennedy i dymor llawn o chwe mlynedd ym  1964 a chafodd ei ail-ethol eto ym 1970, 1976, 1982, 1988, 1994, 2000 a 2006.

Yn ystod digwyddiad Chappaquiddick ym 1969, aeth y car yr oedd Kennedy yn gyrru dros ochr pont gan blynio i'r dwr oddi tano, gan arwain at farwolaeth un o'r teithwyr a oedd yn y car Mary Jo Kopechne. Plediodd Kennedy yn euog i adael safle'r ddamwain a rhoddwyd dedfryd wedi'i ohirio iddo; fodd bynnag, roedd amheuon y cyhoedd ynglŷn â'i fersiwn ef o'r digwyddiadau wedi cael effaith andwyol ar un obaith a oedd ganddo i fod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau. Pan geisiodd am y swydd yn etholiad arlywyddol 1980, bu'n aflwyddiannus yn ei ymgyrch cychwynnol i'r Arlywydd Democrataidd Jimmy Carter. Roedd Kennedy'n adnabyddus am ei ddawn areithio, gyda'i deyrnged i'w frawd Robert ym 1968 a'i alwad am ryddfrydiaeth Americanaidd yng Nghynhadledd Cenedlaethol y Democratiaid ym 1980 ymhlith ei areithiau mwyaf dylanwadol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

 Tudalen swyddogol ar Senedd yr Unol Daleithiau

Genedigaethau 1932
Gwleidyddion Americanaidd
Marwolaethau 2009
Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Teulu Kennedy
Mary Tyler Moore

Actores ffilm a theledu oedd Mary Tyler Moore (29 Rhagfyr 1936 – 25 Ionawr 2017). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rhan yng nghyfres deledu'r 70au, Mary Tyler Moore ac yn The Dick Van Dyke Show fel Laura Petrie.

Teledu
The Dick Van Dyke Show (1961–1966)
The Mary Tyler Moore Show (1970–1977)

Ffilmiau
Thoroughly Modern Millie (1967)
Ordinary People (1980)

Genedigaethau 1936
Marwolaethau 2017
Actorion Americanaidd
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Llysieuwyr
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Carol Channing

Actores theatr a ffilm a chantores Americanaidd oedd  Carol Elaine Channing (31 Ionawr 1921 – 15 Ionawr 2019). Enillodd dair Gwobr Tony. Roedd yn fwyaf adnabyddus am actio yn y sioeau cerdd Gentlemen Prefer Blondes a Hello, Dolly! ar Broadway.

Cafodd Channing ei eni yn Seattle, yn ferch i Adelaide (née Glaser; 1886–1984) a'r newyddiadurwr George Christian Channing (1888-1957; ganed George Stucker.

Bu farw yn 97 oed, 16 diwrnod cyn ei phen-blwydd yn 98 oed.

Ffilmiau
Thoroughly Modern Millie (1967)
Alice in Wonderland (1985)
Happily Ever After (1993) (llais)
Thumbelina (1994) (llais)

Teledu
 The Magic School Bus - episôd: "In The Haunted House" (1994).

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1921
Marwolaethau 2019
Actorion ffilm Americanaidd
Actorion theatr Americanaidd
Cantorion Americanaidd
Pobl o Seattle
Seientiaid Cristnogol
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Lewis Carroll

Awdur Saesneg oedd Charles Lutwidge Dodgson a adnabyddir hefyd fel "Lewis Carroll" (27 Ionawr 1832 - 14 Ionawr 1898); roedd hefyd yn fathemategydd, yn flaenor yn yr eglwys ac yn ffotograffydd cynnar. Ei lyfr enwocaf yw Alice's Adventures in Wonderland a'r dilyniant Through the Looking-Glass, sy'n cynnwys y cerddi enwog Jabberwocky a The Hunting of the Snark, ill dau'n enghreifftiau o'r genre 'nonsens llenyddol'. Mae ei ymdriniaeth o eiriau a chwarae gyda geiriau'n wahanol iawn i'w gyfoedion, fel mae ei ddefnydd o resymeg a ffantasi hefyd.

Magwraeth
Ganwyd Dodgson ym mhentref bychan Daresbury ger trefi Warrington a Runcorn yn Swydd Gaer, Lloegr, y bachgen hynaf gyda dwy ferch yn hȳn nag ef. Cafodd ei rieni 8 plentyn ar ei ôl. Pan oedd yn un-ar-ddeg oed dyrchafwyd ei dad, a oedd yn rheithor a symudodd y teulu i reithordy yn Croft-on-Tees yng ngogledd Swydd Efrog. Bu'n gartref iddynt am y 25 mlynedd nesaf.

Llandudno 
Arferai Alice Liddell, y ferch ifanc a ysbrydolodd gymeriad "Alice", dreulio ei gwyliau gyda'r teulu ym Mhenmorfa (West Shore), Llandudno. Ceir cofeb i "Alice" a Lewis Carroll ym Mhenmorfa ond anghywir yw'r honiad mai yno y cyfansoddodd ei lyfrau plant enwog - yn wir, ni cheir tystiolaeth iddo ymweld â'r teulu Liddel ar eu gwyliau yn y dref.

Ceir sawl cyfieithiad o waith Dodgson, gan gynnwys Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud. Dyma esiampl:

“Y ffordd acw,” ebe’r Gath gan chwifio’i phawen dde, “mae ’na Hetiwr yn byw; a’r ffordd acw,” gan chwifio’r llall, “mae ’na :Sgwarnog Fawrth yn byw. Ewch i ymweld â’r naill neu’r llall: mae’r ddau yn wallgof.”“Ond does arna’ i ddim eisiau mynd i blith pobol wallgof,” ebe Alys.“O, fedrwch chi ddim peidio,” meddai’r Gath, “rydyn ni i gyd yn wallgof yma. Rydw i’n wallgof. Rydych chi’n wallgof.”''

Cyfeiriadau 

 
Genedigaethau 1832
Llenorion plant Saesneg
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1898
Pobl fu farw o niwmonia
George Habash

Arweinydd Palesteinaidd oedd George Habash (Arabeg: جورج حبش), hefyd  "al-Hakim" (2 Awst, 1926 – 26 Ionawr, 2008).

Ganed ef yn Lydda (Lod yn Israel heddiw) i deulu o Balesteiniaid Cristionogol. Yn 1948 roedd ei deulu ymysg tua 10,000 o drigolion Palestinaidd a yrrwyd o'r ddinas pan gipiwyd hi gan Israel. Astudiodd feddygaeth yn Beirut a daeth yn feddyg yn 1951.

Ffurfiodd Habash y Mudiad Cenedlaethol Arabaidd yn 1951 a daeth yn ffigwr amlwg yn y PLO hyd at ryfel 1967. Wedi i Israel orchfygu'r cynghrair Arabaidd yn y rhyfel hwnnw, collodd ei ddylanwad a chymerodd Yasser Arafat ei le. Sefydlodd Habash y Popular Front for the Liberation of Palestine (PFLP). Ymddiswyddodd o arweinyddiaeth y PFLP yn 2000 oherwydd problemau iechyd.

Gwleidyddion Palesteinaidd
Hanes y Dwyrain Canol
Genedigaethau 1926
Marwolaethau 2008