Kruszwica

Kruszwica () – miasto w Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, nad jeziorem Gopło. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kruszwica. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Kruszwica jest ważnym ośrodkiem gospodarczym, handlowym i kulturalnym regionu. Znajdują się tu zakłady przemysłu spożywczego. Ogromną rolę w życiu miasta odgrywa turystyka, związana z początkami polskiej państwowości.

Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. Kruszwica liczyła 9161 mieszkańców.

Położenie 
Miasto królewskie Kruszwica położone było w II połowie XVI wieku w powiecie kruszwickim województwa brzeskokujawskiego i należało do starostwa kruszwickiego. 

Pod względem historycznym Kruszwica leży na Kujawach i była pierwszą ich stolicą.

Miasto położone jest na północnym brzegu jeziora Gopło, w miejscu wypływania z niego rzeki Noteci.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Kruszwica leży na pograniczu dwóch mezoregionów: Pojezierza Żnińsko-Mogileńskiego i Równiny inowrocławskiej, stanowiących część makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego.

Historia 

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z neolitu – ok. 3900–1800 p.n.e. Na ok. 500 rok p.n.e. datuje się gród na Ostrowie Rzępowskim (obecnie Półwysep Rzępowski). Osadnictwo na tym terenie było podyktowane żyznością gleb, bogactwami naturalnymi i dogodnym położeniem geograficznym. Rozwojowi Kruszwicy sprzyjało położenie na „szlaku bursztynowym” i na szlaku z Wielkopolski na Ruś. Szlak wodny prowadzący od Warty, poprzez jezioro Gopło do Wisły był dodatkowym atutem Kruszwicy. 

Kruszwica w tym czasie była niewielką osadą o charakterze otwartym. Najprawdopodobniej głównym grodem plemienia Goplan była silnie broniona osada w Mietlicy, położona ok. 20 km w kierunku południowym od Kruszwicy. W IX wieku plemię Goplan zostało włączone do państwa Polan. Dlatego w X i XI wieku Kruszwica stała się znaczącym ośrodkiem miejskim z grodem na wyspie, gdzie rezydowali polscy królowie i książęta. Bujny rozkwit zachwiało spalenie miasta przez księcia Władysława Hermana w 1096, kiedy to gród uwikłany był w konflikt, udzielając schronienia zbuntowanemu Zbigniewowi. Jednak w XII i do połowy XIII wieku nastąpiły ponowny rozwój miasta i wzrost liczby mieszkańców. 

Od końca XII wieku gród był siedzibą kasztelanii kruszwickiej. Zbudowano wtedy romańską kolegiatę św. Piotra i Pawła oraz kościół grodowy św. Wita. W XII wieku powstały także kolejne kościół szpitalny pod wezwaniem św. Gotarda i miejski św. Klemensa. W tym samym czasie Kruszwica była najprawdopodobniej siedzibą biskupa kujawskiego. Biskupstwo to ustanowiono około lat 1123–1124 podczas legacji Idziego z Tuskulum. Pierwszym biskupem noszącym przydomek „kruszwicki” był pochodzący z Niemiec Świdgier. Czasy Bolesława Krzywoustego i Bolesława Kędzierzawego były pomyślne dla Kruszwicy. 

Od 1271 roku następuje upadek grodu. W tym samym roku Kruszwica zostaje spalona przez Bolesława Pobożnego. W latach 1332–1337 gród wszedł we władanie Krzyżaków. W latach 1350–1355 z rozkazu Kazimierza Wielkiego wzniesiono zamek (z „Mysią Wieżą”) – siedzibę kasztelani i starostwa. W XIV w. Kruszwica stała się siedzibą sądów: ziemskiego i grodzkiego. Władysław Jagiełło w 1422 roku nadał Kruszwicy magdeburskie prawa miejskie. Poprzednia lokacja miasta na zachodnim brzegu Gopła dokonana prawdopodobnie w 1303 przez księcia kujawskiego i łęczyckiego nie powiodła się. 

Potop szwedzki, mający miejsce w latach 1655-1660 spowodował zniszczenie miasta i spalenie jego zamku.

W wyniku I rozbioru polski Kruszwica 5 sierpnia 1772 została włączona do zaboru pruskiego. Przez cały okres panowania pruskiego piastowski gród był dla Polaków symbolem patriotyzmu i polskości. 

Miasto systematycznie, lecz powoli rozwijało się. Koniec XIX w. był dla Kruszwicy zdecydowanie korzystny, gdyż oddano do żeglugi uregulowaną Noteć, która połączyła Kruszwicę z Kanałem Bydgoskim. W mieście wybudowano także cukrownię. 

Okres międzywojenny to dalszy rozwój miasta, w szczególności poczyniono duże inwestycje w sektorze rolno-spożywczym. Tendencja została zachowana i w latach 1952–1956 wybudowano zakłady przemysłu tłuszczowego oraz Wytwórnię Win i Przetworów Owocowo-Warzywnych, które w 1976 roku otrzymały największą w Polsce olejarnię (90 000 ton oleju rocznie).

W czerwcu 1960 r. odbyły się w Kruszwicy uroczystości, które inaugurowały ogólnokrajowe obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego.

W 2022 roku miasto obchodziło jubileusz 600-lecia nadania praw miejskich.

Legendy 
Legendy związane z Kruszwicą:

 O Popielu, którego zjadły myszy
 O ubogim Piaście Kołodzieju (protoplaście dynastii Piastów)
 Państwo królowej Goplany

Zabytki 
 Układ urbanistyczny Starego Miasta
 Ruiny późnogotyckiego zamku – z pozostałą Mysią Wieżą, basztą o wysokości 32 m, z której rozpościera się widok na miasto i jezioro Gopło
 Kolegiata św. Piotra i Pawła – z 1120–1140 w stylu romańskim, później wielokrotnie przebudowywana, między innymi w latach 1856–1859, pierwotny kształt romański nadano jej w latach 1954–1956 w trakcie prac konserwatorskich pod kierunkiem prof. Jana Zachwatowicza
 Kościół kopułowy św. Teresy od Dzieciątka Jezus – z 1922, znajdujący się na Rynku miejskim według projektu Stefana Cybichowskiego
 Wieża ciśnień przy ul. Portowej w Kruszwicy
 Zabudowania cukrowni z XIX wieku
 Grodzisko wczesnośredniowieczne na południowym końcu Półwyspu Rzępowskiego
 Stary budynek przystani Klubu Wioślarskiego „Gopło”
 Zabytkowy pałac przy ul. Popiela 3 – będący siedzibą Parku Krajobrazowego "Nadgoplański Park Tysiąclecia"

Demografia 
Zmiany liczby ludności Kruszwicy na przestrzeni ostatnich 90 lat.

 Piramida wieku mieszkańców Kruszwicy w 2014 roku.

Według danych GUS z 30.06.2015 roku miasto miało 9035 mieszkańców.

Części miasta 

Osiedla kruszwickie:
 Osiedle Robotnicze
 Osiedle Tysiąclecia
 Osiedle Zagople
 Stare Miasto
 Śródmieście
 Kobylniki
 Łagiewniki
 Grodztwo Południowe
 Grodztwo Wschodnie
 Bródzki
 Tryszczyń

1 stycznia 2021 roku powiększono obszar miasta, w wyniku czego wieś Łagiewniki oraz Osady Tryszczyńskie, Szosa Radziejowska i Szosa Tryszczyńska, będące wcześniej częściami wsi Grodztwo, stały się częściami miasta.

Gospodarka 

Kruszwica jest ośrodkiem przemysłowo-rolniczym z dobrze rozwiniętym przemysłem spożywczym. Położenie miasta w czystym rejonie o dobrze rozwiniętym rolnictwie spowodowało znaczny rozwój przemysłu spożywczego opartego o miejscowe rolnictwo. Ogółem zarejestrowanych jest ponad 1095 podmiotów gospodarczych. W mieście do większych zakładów należą:

 Zakłady Tłuszczowe Kruszwica S.A.
 Polskie Zakłady Zbożowe Kruszwica
 Cukrownia Kruszwica
 Berry Superfos
 Eres S.A.

W części miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Kruszwica.

Miasto posiada rozwiniętą infrastrukturę komunalną, jest zgazyfikowane, zelektryfikowane, istnieją wodociągi, oczyszczalnia ścieków. W mieście istnieją rozwinięte handel oraz usługi, znajdują się sklepy, hurtownie, warsztaty, biura. Istnieją dwie placówki poczty, komenda policji, hotele, restauracje, apteki, stacje benzynowe, stacje obsługi samochodów, kafejki, puby, kluby, pizzerie, bary. W Kruszwicy jest ulokowanych wiele marketów. Znajdują się tu dwa sklepy sieci Delikatesy Centrum, Biedronka oraz market Lidl, do tego wiele innych średnich i mniejszych sklepów. Miasto jest zapleczem usługowo-handlowym dla całej gminy Kruszwica oraz okolicznych gmin.

Transport 
Kruszwica jest położona na ważnych szlakach komunikacyjnych. Linia kolejowa nr 231 jest eksploatowana tylko na odcinku Inowrocław Rąbinek – Kruszwica. W mieście od lat 90. XX wieku nie zatrzymują się pociągi pasażerskie (z wyjątkiem kursów turystycznych).

Przez miasto przebiegają następujące drogi:
  – droga krajowa nr 62 Strzelno – Kruszwica – Włocławek – Płock – Wyszków – Drohiczyn – Siemiatycze
  – droga wojewódzka nr 412 Kruszwica – Tupadły

Przez Kruszwicę lub w jej najbliższym sąsiedztwie przebiegają następujące linie kolejowe:
 Linia 231 231 Inowrocław Rąbinek – Mogilno
 Linia 131 131 Chorzów Batory – Tczew

Z miasta można dojechać bezpośrednim autobusem do Inowrocławia, Bydgoszczy, Torunia, Warszawy, Gdyni, Zakopanego i wielu innych dużych miast w całym kraju. Wiele z połączeń zapewnia kruszwicki przewoźnik: „Nadgoplańska Komunikacja Autobusowa”.

Bezpieczeństwo 

Instytucje dbające o porządek publiczny i bezpieczeństwo w mieście:
 Komisariat Policji w Kruszwicy
 Straż Ochrony Kolei (funkcjonariusze dojeżdżają)
 Straż Parku Krajobrazowego w Kruszwicy
 Służba Leśna Nadleśnictwa Miradz
 Jednostka Operacyjno-Techniczna nr 1 Straży Pożarnej w Kruszwicy
 Jednostka Operacyjno-Techniczna nr 2 Straży Pożarnej ZSP ZT „Kruszwica”
 Jednostka Operacyjno-Techniczna nr 3 Straży Pożarnej ZSP Cukrownia „KRUSZWICA”
 Stacja Pogotowia Ratunkowego w Kruszwicy
 Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w Kruszwicy
Kruszwicka Straż Pożarna odnotowała w 2011 roku 379 wyjazdów alarmowych.

Edukacja 

Kruszwica jest centrum edukacyjnym dla okolicznych miejscowości. W mieście istnieją cztery zespoły szkół.

Zespół Szkół Samorządowych nr 1 w Kruszwicy (ZSS nr 1)

 Przedszkole Samorządowe nr 1 „Nad Gopłem” w Kruszwicy

 Gimnazjum nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Kruszwicy (do końca roku szkolnego 2018/2019, likwidacja wskutek reformy edukacji)

 Szkoła Podstawowa nr 1 im. Jana Kasprowicza w Kruszwicy

Zespół Szkół Ogólnokształcących w Kruszwicy

 Przedszkole Samorządowe nr 3 w Kruszwicy

 Gimnazjum nr 2 im. PCK w Kruszwicy (do końca roku szkolnego 2018/2019, likwidacja wskutek reformy edukacji)

 Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tysiąclecia Państwa Polskiego w Kruszwicy

 Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Słowackiego w Kruszwicy

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im. Kazimierza Wielkiego w Kruszwicy

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Kobylnikach (województwo kujawsko-pomorskie)

Kultura 
Kruszwica jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości. W mieście istnieje kilka placówek kulturalnych, które wypełniają ofertę kulturalną miasta.

 Centrum Kultury i Sportu „Ziemowit” – Przedmiotem działania CKiS jest zaspokojenie potrzeb kulturalnych społeczeństwa poprzez tworzenie i upowszechnienie różnych dziedzin kultury. Zadaniami Centrum są tworzenie warunków dla rozwoju amatorskiego ruchu artystycznego, a także edukacja kulturalna i wychowanie przez sztukę. Inne równie ważne funkcje to między innymi organizacja wystaw, konkursów, koncertów, przeglądów i festiwali oraz imprez kulturalnych. Działają tutaj: zespoły muzyczne, taneczne, folklorystyczne oraz sekcje: wokalna, teatralna, plastyczna, rękodzielnictwa artystycznego i nauki gry na gitarze. CKiS posiada również bazy noclegową i sportową (boiska piłkarskie, korty). CKiS co roku zajmuje się organizacją takich imprez jak Dni Kruszwicy czy Majówka z CKiS.
 Galeria Ewy Lewańskiej – mieści się w budynku Przedszkola Samorządowego nr 3 im. Ewy Lewańskiej przy ul. Niepodległości. Zbiór liczy 47 obrazów. W przedszkolu znajduje się także salonik, wraz z meblami i bibelotami z okresu życia malarki. W roku 2000 stworzono ścieżkę edukacyjną „Ewa Lewańska – kruszwicka malarka”, której celem jest przybliżenie społeczeństwu postaci artystki.
 Nadgoplański Zespół Folklorystyczny.
 Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna im. Stanisława Przybyszewskiego, wraz z filiami m.in. Filia „Zagople” w Kruszwicy, bierze udział w programie „Ikonka”, który ma za zadanie udostępnianie zasobów biblioteki w formie elektronicznej.

W Kruszwicy od kilku lat organizowane są również dwa duże wydarzenia: Kujawskie Nowalijki i Kujawskie Misterium Męki Pańskiej.

Baza noclegowa 

Kruszwica jest miastem, które dużą szansę na rozwój widzi w turystyce. W mieście istnieją: Centrum Kultury i Sportu „Ziemowit” z miejscami noclegowymi, z zadbanym stadionem oraz kortami tenisowymi, Hotel „U Piasta Kołodzieja” przy restauracji „Zajazd u Piasta Kołodzieja" pod Mysią Wieżą, Hotel „Magdalenka” usytuowany nad samym Jeziorem Gopło, a w dzielnicy Kobylniki znajduje się pałac wybudowany w stylu francuskim pełniący funkcje hotelu. W Kruszwicy znajdują się też domki letniskowe i pola namiotowe.

Turystyka 

Miasto jest dobrze przygotowane do przyjęcia turystów, których z roku na rok przybywa coraz więcej, w tym coraz liczniejszą grupę stanowią cudzoziemcy. Miasto posiada rozwiniętą sieć gastronomiczną w tym 4 pizzerie, 3 bary, 3 restauracje i wiele innych. W Kruszwicy czekają na turystów także rejsy statkiem po jeziorze, wypożyczalnie jachtów, kajaków oraz rowerów wodnych, stadnina koni i przejażdżki bryczką po okolicy, plaże i kąpieliska, tarasy widokowe na jezioro i inne atrakcje.

Po jeziorze pływa od 1971 roku statek wycieczkowy „Rusałka”, dawny szczeciński tramwaj wodny „Margitka”

W Kruszwicy co roku organizowane są regaty wioślarskie o puchar Europy i Polski, a także kilku mniejszych kategorii.

Media 
Działa tu kilka internetowych serwisów informacyjnych o charakterze prasowym. Należą do nich założona w grudniu 2014 roku MojaKruszwica.pl oraz serwis informacyjny Kurier Kruszwicki. Jedynym obecnie wydawanym pismem lokalnym jest Panorama Kruszwicka. Miesięcznik samorządowy istnieje od 1992 roku. Najnowszym portalem jest portal FaktyKruszwica, który powstał w 2018 roku.. W 2022 roku powstał portal Kruszwica.net (dawny portal kruszwica.tk).

Sport 
W Kruszwicy znajduje się kilka klubów reprezentujących różne dyscypliny sportowe. Są to:
 Klub Piłkarski „Gopło”
 Klub Wioślarski Gopło Kruszwica
 Klub UKS Basket 2010 Kruszwica
 Piast Kruszwica – tenis stołowy,
 Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół Nadgoplański”
 Liga Obrony Kraju – sekcje:
 Strzelectwo – Kobylniki
 Modelarstwo Kartonowe – Kobylniki
 Klub Żeglarski „Popiel”
 Zrzeszenie Ludowe Zespoły Sportowe w Kruszwicy obejmuje kilka sekcji, m.in.:
 LIUKS Kruszwica – sekcja LA
 LZS Zjednoczeni Szarlej, LZS Fregata Polanowice, LZS Kujawiak Sukowy – piłka nożna
 LZS Sławsk Wielki, LZS „Piast” Kobylniki – sekcja siatkówki
Od 2017 organizowany jest tu również „Aquathlon” – wydarzenie sportowe, podczas którego zawodnicy muszą wykazać się formą w bieganiu oraz pływaniu. Nadzór nad imprezą co roku sprawują Gmina Kruszwica i Nadgoplańskie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.

Wspólnoty wyznaniowe 

Kościół rzymskokatolicki:
 Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kruszwicy
 Parafia św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy
Miasto jest siedzibą Dekanatu Kruszwickiego.

Świadkowie Jehowy:
 zbór Kruszwica (Sala Królestwa).

Zieleń miejska 

Najbardziej zielonym i odpowiednim do wypoczynku miejscem w mieście jest Półwysep Rzępowski na jezorem Gopło. Został on zrewitalizowany w 2012 roku.

Zlokalizowany jest tu Nadgoplański Park Tysiąclecia. Jest to park krajobrazowy, który ma w dalekiej przyszłości stać się parkiem narodowym.

Książki, których akcja toczy się w Kruszwicy 
 Balladyna, Juliusza Słowackiego
 Stara Baśń, Józefa Ignacego Kraszewskiego
 Lublana
 Popiel – syn popiołów, Witold Jabłoński

 Myszeida, Ignacego Krasickiego
 Lilla Weneda, Juliusza Słowackiego
 Król Duch, Juliusza Słowackiego
 Zmierzch Popielitów, Stanisław Helsztyński
 Syn Popiela, W. Bodnicki
 Śpiewy historyczne, J.U. Niemcewicz, wiersz „Piast”
 Sonety znad Gopła, Jan Kasprowicz
 Dagome Iudex – trylogia autorstwa Zbigniewa Nienackiego (miasto występuje pod nazwą Kruszwic),
 Gopło, Wincenty Pol
 Król Popiel, Czesław Miłosz
 wiersze Janusza Drzewuckiego: Ulica Kolegiacka w Kruszwicy; Powrót do Kruszwicy; Kruszwica, lipiec, pełnia życia; Widok z Mysiej Wieży
 „Dygot”, Jakub Małecki

Zobacz też 
 Cmentarz żydowski w Kruszwicy
 Diecezja kruszwicka
 Ewangeliarz kruszwicki

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 [gminakruszwica.pl Oficjalna strona UM Kruszwica]
 
 Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

 
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo brzeskokujawskie)
Miasta w Polsce lokowane w XV wieku
Miasta w województwie kujawsko-pomorskim
Starostwo kruszwickie