Literatura Mondo

Literatura Mondo (L.M. aŭ LM) estis la plej grava literatura esperanta periodaĵo inter la du mondmilitoj, redaktita en Hungario kaj aperinta (kun interrompoj) en tri periodoj inter 1922 kaj 1949. La unuan numeron eldonis Teodoro Ŝvarc en oktobro 1922.

Literatura Mondo due ankaŭ estis la eldonejo de tiu revuo, kiu eldonis verkojn en Esperanto, i.a. Enciklopedion de Esperanto.

Trie "Skolo de Literatura Mondo" foje estas nomata skolo de la Esperanto-literaturo, kies ĉefa periodaĵo estis la revuo.

La revuo 
La periodaĵo aperis en tri periodoj, 1922 ĝis 1927 (5 jarkolektoj), 1931 ĝis 1938 (8 jarkolektoj) kaj 1947 ĝis 1949 (tri jarkolektoj).

Unua periodo 

Ĝi ekaperis en Budapeŝto en 1922 – eldonita de Teodoro Schwartz (oktobro de 1922 – septembro de 1924), kaj redaktita de Kálmán Kalocsay kaj Julio Baghy.
Poste ĝin eldonis Hungara Esperanto-Instituto, ĉefe ĝia gvidanto d-ro Vince Tóth, ĝis ĉeso en majo 1927.

Dua periodo 
La revuon refondis en januaro 1931 Vilmos Bleier, kiu fariĝis la eldonisto kaj administranto de Literatura Mondo. Ĉefoj-redaktistoj estis denove K. Kalocsay kaj J. Baghy, respondeca redaktisto Károly Bodó kaj redaktistoj Ferenc Szilágyi kaj Lajos Tárkony. Baghy eksiĝis en januaro 1933 pro personaj kaj principaj motivoj.

Tria periodo 
Post la dua mondmilito, L.M. aperis denove kaj ankoraŭ dum tri jaroj, de 1947 ĝis 1949. En 1950 "Literatura Mondo informas siajn abonantojn, ke pro financaj malhelpoj la aperigo de la revuo ne plu estas ebla. En la jaro 1949 ni sukcesis aperigi kvar numerojn [anstataŭ la planitaj 6]".

Literatura Mondo havis la plej internacian kunlaborantaron, eĉ de Orienta Azio. Plej ŝatataj estis ĝiaj observoj kaj objektive detalaj kritikoj kaj la naciaj numeroj, el kiuj aperis ĝis 1934 la estona, pola, ĉeĥa, jugoslava, latva, sveda. Literatura Mondo estis ankaŭ la debutejo de la nova poeto-generacio. En la du unuaj periodoj la formato estis 30 x 23, la tria periodo ĝi estis 29 x 20,5. En la unua periodo aperis entute 838 paĝoj, en la dua (ĝis 1934) 830 paĝoj (sen la aldonaĵoj). En 1933 la recenza kaj lingva enhavo aperis en la aldonaĵo: Bibliografia Gazeto (72 p.), de januaro de 1934 tiu ĉi kvaronjaraĵo havas la titolon Lingvo Libro. Literatura Mondo aperis ĉiam en arta eksteraĵo kun multaj ilustraĵoj. Entute: la revuo havas ne facile takseblan signifon en la historio de la Esperanta literaturo.

Represo 
Iu "Kooperativo por Represo de Literatura Mondo" en Tokio represis la kompleton en 1969 - 1976. Ties lasta volumo (vol. 6) enhavas aŭtoran indekson. Ankaŭ la japana eldonejo Ludovikito represis, fidele al la originalo, la plenan kolekton de la Literatura Mondo. Ankaŭ tiu eldonaĵo estis tre sukcesa, tre valora.

La eldonejo 
En la dua periodo Literatura Mondo estas ankaŭ la plej aktiva Esperanto-eldonejo. La celo de la eldonejo estas helpi la eldonon de la unuaj verkoj de novaj verkistoj kaj tiurimede kreskigi la originalan literaturon samtempe donante signifan kvanton da tradukita literaturo. Dum la kvar jaroj de ĝia ekzistado ĝi aperigis 43 diversgrandajn verkojn kun paĝonombro 7600 kaj vendoprezo de 185 svisaj frankoj. En 1933 ĝi fondis la Asocion de Esperantistaj Libro-Amikoj (AELA). Inter la verkoj eldonitaj de LM ni trovas ĉiujn verkojn de Kálmán Kalocsay, la originalajn verkojn de Stellan Engholm, la unuajn originalajn verkojn en libroformo de Lajos Tárkony (tiuepoke Totsche), Johan Weinhengst, Eŭgeno Aisberg, Hendrik Adamson, la unuan arthistorion en nia lingvo, kaj Enciklopedio de Esperanto. La programo por 1935 antaŭvidis 15 verkojn en proks. 5000 paĝoj. La eldonaĵoj de la firmo elstaras ankaŭ pro ilia plaĉa ekstero kaj nepre altnivela enhavo, senriproĉa stilo. Laŭ aserto de kelkaj kritikistoj la eldonejo vartas la neologismajn verkistojn.
Por la redaktantoj de la Enciklpedio, tian aserton senbazigis la fakto, ke krom en la verkoj de Baghy, Kalocsay kaj Totsche inter la aliaj verkistoj oni apenaŭ povas trovi iujn, kiuj uzas neologismojn. La eldonejon gvidas de la fondo V. Bleier kaj de tiu tempo laboris por ĝi la Pestvidéki Nyomda Vác (presejo apud Budapeŝto en Vác.) Pri la aktiveco kaj laboro de la entrepreno informas ĝia katalogo senpaga, eldonita en 1934. Kiel estis menciite, granda parto de la literatura revuo, Literatura Mondo, kaj pluraj ĝiaj ceteraj valoraj eldonaĵoj estis presitaj en la urbo Vác.

En 1934 la eldonejo ne povis plu funkcii pro politikaj kialoj. Ferenc Braun, Esperantista presisto, komisiito de la Eldonejo Literatura Mondo alvenis en Ŝanhajon kun la celo prepari transloĝiĝon de la eldonejo al Fora Oriento, kie la antisemitismo estis tute malgrava fenomeno. Post 13 tagoj Japanio atakis Ĉinion kaj okupis ankaŭ Ŝanhajon. Braun tre malfacile fuĝis al Hongkongo, kie li ekorganizis la presadon. Kelkaj Esperanto-lingvaj eldonaĵoj jam aperis, kiam venis pliaj plagoj. La fondinto-posedanto de Literatura Mondo, la juddevena Vilmos Bleier, fuĝinta el Hungario tiun tagon mortis en Parizo, kiam la germanaj trupoj okupis ĝin. Krome kiam milita stato estiĝis inter Hungario kaj Britio, Braun iĝis ŝtatano malamika kaj la angloj ĵetis lin en koncentrejon. Kvankam la japanoj okupantaj la urbon liberigis lin, finfine la urbon reokupis la angloj. Dum la militeventoj malaperis aŭ neniiĝis ĉiuj esperantaĵoj (inter ili ekzemple la jam en foliojn presita Dekamerono de Giovanni Boccaccio). Tiel finiĝis la „posthistorio” de Literatura Mondo.

Posteco 
La juna presisto Bénik Gyula ellernis Esperanton, por ke li povu bone fari tiun laboron. Poste li iĝis tie laborestro, kaj en lia zorgado estis faritaj altnivelaj, tutmonde konataj eldonaĵoj.
Li fariĝis vera „ĝis-osta esperantisto”. Post la milito kaj post 1956 li reorganizis la ĉesigitan esperanto-movadon. En Vác li estis la animo de la Esperanto-vivo. Organizis, instruis, partoprenis en la tutlanda esperanto-movado kiel deputito. La nunaj Vác-aj esperantistoj estas liaj disĉiploj.

La redaktistoj de la Enciklopedio taksis ĝin la plej bela kaj plej impona el ĉiuj tiuspecaj presaĵoj.

La stafeton transprenis la renoma revuo Norda Prismo eldonita inter 1955 kaj 1974 en Svedujo kaj Suomujo.

Libroj de la Eldonejo LM 
 Amo de Tooĵuuroo Kikuĉi Kan, trad. Ŝimomura
 Arĝenta duopo Baghy, Julio - Kalocsay, Kolomano, 1937
 Arthistorio I. Hekler, Antono, 1934
 Arthistorio II. Hekler, Antono
 Auli Adamson, Hendrik, 1934
 Bakŝiŝ Newell, L. M. N., 1938
 Ĉeĥoslovaka Antologio Ginz, Otto red., Kamarýt, Stan, 1935
 Cezaro Jeluŝiĉ, Mirko, trad. Rotkviĉ, Ivo, 1934
 Ĉu li? Vallienne, Henri, 1938
 Dancu Marionetoj! Baghy, Julio, 1933
 De Paĝo al Paĝo Totsche, Ludoviko, 1932
 Dekdu Poetoj red. Kalocsay K., 1934
 El la "Verda Biblio" kaj Babilado kun Horaĉo Ŝercer Lejzerowicz, Izrael, 1935
 El la Notlibro de Praktika Esperantisto Sturmer, Kenelm Ralph Creuzé, red.: Bleier, V., Kalocsay, K., Totsche L., 1934
 Ellermu!, Ferenc Szilágyi, p. 111, 1937
 En ekzilo Baranyai, Imre (EMBA), 1938
 Enciklopedio de Esperanto red.: Kökény, Ludoviko., 1933-1934
 Eszperantó nyelvtan, Magyarázatok Kökény Lajos: Populara lernolibro c. könyvéhez (Esperanto-gramatiko, Klarigoj al Populara lernolibro de L. Kökény) Kalocsay, K., 1948
 Eterna Bukedo Kalocsay, K., 1931
 Fine mi komprenas la radion! Aisberg, Eugene, 1934
 Homarisma laboro Sturmer, Kenelm Ralph Creuzé, 1931
 Homoj sur la Tero Engholm, Stellan, 1932
 Hungara Antologio red.: Kalocsay, K.,-Baghy, Julio, 1933
 Hura! Baghy, Julio, 1930
 Infanoj en torento Engholm, Stellan, 1934
 Infero Dante Alighieri, trad.: Kalocsay, K., 1933
 Interpopola konduto Privat, Edmond, 1935
 Johano, la Brava Petőfi, Sándor, trad.: Kalocsay, K., 1923
 Johano, la Brava Petőfi, Sándor, trad.: Kalocsay, K., 1948
 Kiel Fariĝi Poeto, aŭ: Parnasa gvidlibro Kalocsay, K.,-Waringhien, G., 1932
 Konturoj de la lingvonormigo en la tekniko Wüster, Eugen, 1936
 La Gramatika Karaktero de la Esperantaj Radikoj Kalocsay, K., 1938
 La Juda Ŝtato Herzl, Theodor, trad.: Selzer, Bernhard, 1934
 La Pentroarto en la Malnova Hungarujo Genthon, István, trad.: Szilágyi, Francisko, 1932
 La simpla Esperanto Szilágyi, Francisko, 1931
 La Sorĉistino el Kastilio Asch, Salom, trad.: Lejzerowicz, Izrael, 1933
 La strato de fiŝanta kato Földes, Jolán, trad.: Halka, Ladislao - Spierer, Ladislao, 1937
 La Tragedio de l' Homo Madách, Imre, trad.: Kalocsay, K., 1924
 La tuta Esperanto Seppik, Henrik, 1938
 La verko de Chopin Mieczyslaw Biernacki, trad.: Jan Medrkiewicz, p. 26, 1938
 Leteroj al juna poeto Rilke, Rainer Maria, trad.: Münz, A., 1934
 Lingvo Stilo Formo Kalocsay, K., 1931
 Magyar eszperantó évkönyv red.: Kökény, Ludoviko, 1931
 Maria kaj la grupo Baranyai, Imre (EMBA), 1936
 Mia spektro Nikolai Kurzens, p. 64, 1938
 Mia vojaĝo en Sovetio Slonimski, Antoni, trad.: Grenkamp-Kornfeld, Salo, 1934
 Modernaj Robinzonoj en la Siberia praarbaro Schwartz, Teodoro (Soros Tivadar), 1924
 Mr. Tot Aĉetas Mil Okulojn Fethke, Jan (Forge, Jean), 1931, 1934
 Multe pli la Amo Thomson, L. E., 1936
 Parnasa Gvidlibro vd. Kiel fariĝi poeto
 Peko de Kain Ŝirjaev, I., 1933
 Plena Gramatiko de Esperanto Kalocsay, K., 1935
 Plena Gramatiko de Esperanto Kalocsay, K. - Waringhien, G., 1938
 Poemaro el Hungarlando Szilágyi, Francisko, 1929
 Populara lernolibro de Esperanto Kökény, Ludoviko, 1947
 Preter la Vivo Baghy, Julio, 1923, 1931
 Pri l' moderna arto Grenkamp-Kornfeld, Salo, 1933
 Rigardu la Teron Van Loon, Hendrik Willem, 1936
 Rimportretoj Kalocsay, K., 1931
 Romaj Elegioj Goethe, Johann Wolfgang von, trad.: Kalocsay, K., 1932
 Romano de San Michele Munthe, Axel, trad.: Weleminsky, Jenny, 1935
 Streĉita Kordo Kalocsay, K., 1931
 Svisa Antologio red.: Baur, Arthur, trad.: Blaser, H., 1939
 Trans la Fabeloceano Szilágyi, Francisko, 1931
 Tri homoj en boato Jerome, Klapka, trad.: Badash, G., 1934
 Tur-strato 4 Weinhengst, Hans, 1934
 Verkoj de FeZ Zamenhof, Felix, 1935
 Viktimoj Baghy, Julio, (eld.: Hungara E-Instituto 1925), 1928 1930
 Vivo de Arnaldo Mussolini, Benito, 1934
 Vojaĝo en Faremidon. Du Ŝipoj Karinthy, Frederiko, 1934

 Bibliografio (elektaĵo) 
 Pri la revuo 
 1979: Auld, William. Indekso de tradukitaj poemoj publikigitaj en "Literatura Mondo", "La Nica Literatura Revuo", "Monda Kulturo" kaj "Norda Prismo". Dollar: Auld 1979, 25 p.
 1974: Auld, William. La heroa revuo. En Esperanto (UEA) 1974, n-ro 7–8 (jul.–aŭg.). Represo en Auld, William. Pajleroj kaj stoploj. Elektitaj prozaĵoj. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio 1997, p. 53-54 (pri la centra rolo de la revuo ′Literatura Mondo′ por la evoluo de la Esperantaj lingvo, literaturo k tradukarto).
 1972: Benczik, V[ilmos]. Jubileo de Literatura Mondo. En: Hungara Vivo 1972/4, p. 1-3
 1972: Kalocsay, K. La tri vivoj de "Literatura Mondo". En: Hungara Vivo 1972/4, p. 4–5
 2009: István Ertl. Literatura Mondo. En: La Ondo de Esperanto, okt., p. 16
 2011: 

 Pri la eldonejo 
 1972. Kökény, L. La libroeldonagado de Literatura Mondo. En: Hungara Vivo 1972/4, p. 6

 Pri la skolo 
 1969: Darázs, Bérci. La titana skolo. – Cluj 1969, 24 folioj.

 Nyugat kaj Invit' al Njaugatekso 
Okaze de la centa datreveno de la revuo Literatura Mondo, Giorgio Silfer prezentis en 2016 Invit' al Njugatesko. ĉerpis inspiron en ekspozicio de 2006 pri la hungara literatura revuo Nyugat,'' post kiam li malkovris la influoj de la literaturo ĉirkaŭ tiu revuo kaj ilian ĝeneralan favoran subtenon al Esperanto dum la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
Theodoro Ŝvarc

George Soros

Eksteraj ligiloj 

 Tekstoj de la jarkolektoj 1922-1923 (parte) kaj aliaj materialoj (indeksoj ktp.)
 Jarkolektoj de LM en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperanto-Muzeo
 Ĉ. 100 artikoloj el kaj pri LM en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA)(serĉu je "literatura mondo" en ĉiuj kampoj)
 Literatura Mondo (pdf-versioj) 

Esperantlingva literaturo
Hungaraj gazetoj
Esperanto-gazetoj
Literaturaj gazetoj
 
Esperanto-movado en Hungario