alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Itzhak Perlman

Fiolinydd yw Itzhak Perlman (ganwyd 31 Awst 1945). Cafodd ei eni yn Nhel Aviv, Israel.

Disgograffi
Beethoven: Sonatas for Violin and Piano (gyda Vladimir Ashkenazy) (1979)Brahms: Concerto For Violin in D (1979)Music for Two Violins (Moszkowski: Suite For Two Violins/Shostakovich: Duets/Prokofiev: Sonata for Two Violins (gyda Pinchas Zukerman) (1981)The Spanish Album (1981)Tchaikovsky: Piano Trio in A Minor (gyda Vladimir Ashkenazy  a Lynn Harrell) (1982)Isaac Stern 60th Anniversary Celebration (1982)Beethoven: The Complete Piano Trios (gyda Ashkenazy a Harrell) (1988)Brahms: The Three Violin Sonatas (1991)The American Album - Works of Bernstein, Barber, Foss'' (1996)

Genedigaethau 1945
Cerddorion Israelaidd
Vladimir Ashkenazy

Pianydd ac arweinydd yw Vladimir Davidovich Ashkenazy (Rwsieg: Влади́мир Дави́дович А́шкенази, Vlad'imir Dav'idovič Aškenasi) (ganwyd 6 Gorffennaf 1937).

Cafodd ei eni yn Nizhniy Novgorod, Rwsia.

Discograffi
Beethoven: Sonatas for Violin and Piano (1979)
Tchaikovsky: Piano Trio in A Minor (1982)
Beethoven: The Complete Piano Trios (1988)
Ravel: Gaspard de la Nuit; Pavane Pour Une Infante Defunte; Valses Nobles et Sentimentales (1986)
Shostakovich: 24 Preludes & Fugues, Op. 87 (2000)

Arweinyddion Rwsiaidd
Genedigaethau 1937
Pianyddion Rwsiaidd
Pobl o Oblast Nizhny Novgorod
Ail Ryfel Cartref Lloegr

Ymladdwyd Ail Ryfel Cartref Lloegr yn 1648 a 1649, rhwng plaid y brenin Siarl I o Loegr a'r Alban a phlaid y Senedd. Roedd yn rhan o gyfres o dri rhyfel o fewn Rhyfel Cartref Lloegr, yntau yn rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, yn cynnwys Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645) a Rhyfel Cyngheiriaid Iwerddon (1642–9).

Dechreuodd y rhyfel yma yng Nghymru yng ngwanwyn 1648, pan newidiodd milwyr y Senedd, oedd heb gael eu talu, eu teyrngarwch. Dan arweiniad y Cyrnol John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ynghyd a'i bennaeth, y Cadlywydd Rowland Laugharne a Cyrnol Rice Powel, datganasant eu cefnogaeth i'r brenin.

Gorchfygwyd hwy gan y Cyrnol Thomas Horton ym Mrwydr San Ffagan (8 Mai), ac ildiodd yr arweinwyr i Oliver Cromwell ar 11 Gorffennaf ar ôl gwarchae Penfro. Dienyddiwyd Siarl I ar 30 Ionawr 1649.

17eg ganrif yng Nghymru
17eg ganrif yn Lloegr
Rhyfel Cartref Lloegr
Lloegr, Cartref 2
Lloegr 2
Brwydr Sain Ffagan

Ymladdwyd Brwydr Sain Ffagan ar 8 Mai 1648, yn Sain Ffagan, de Cymru rhwng byddin y senedd dan y Cyrnol Thomas Horton a byddin o gyn-filwyr y Senedd oedd wedi troi i gefnogi'r brenin Siarl I o Loegr a'r Alban. Roedd yn un o frwydrau Ail Ryfel Cartref Lloegr.

Hanes
Yn Ebrill 1648, bu gwrthryfel ymysg milwyr y Senedd yn Ne Cymru, oedd heb gael eu tâl am gryn amser. Dan arweiniad y Cyrnol John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ynghyd a'i bennaeth, y Cadlywydd Rowland Laugharne a Cyrnol Rice Powel, datganasant eu cefnogaeth i'r brenin.

Gyrrodd Syr Thomas Fairfax, dros y Senedd, Thomas Horton i dde Cymru gyda 3,000 o wŷr traed, catrawd a hanner o farchogion  a chatrawd o ddragwniaid. Ymdeithiodd tua thref Caerfyrddin, ond yna bu raid iddo droi am Aberhonddu i atal gwrthryfel yno. Oddi yno, symudodd i gyffiniau Caerdydd a gwersylla yn San Ffagan, i'r gorllewin o'r ddinas.

Roedd byddin Seneddol arall dan Oliver Cromwell ar ei ffordd i Gymru, felly penderfynodd Laugharne ymosod ar Horton cyn i'r ddwy fyddin Seneddol fedru ymuno. Ymosododd ar 8 Mai, gyda byddin o tua 7,500 o wŷr traed ond dim ond ychydig o farchogion.

Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i'r Seneddwyr, pan ymosododd eu marchogion ar adain chwith a chefn y fyddin Frenhinol. Lladdwyd dros 200 o'r Breniniaethwyr, a chymerwyd 3,000 yn garcharorion.

Cyfeiriadau

1648
17eg ganrif yng Nghymru
Sain Ffagan
Hanes Caerdydd
Rhyfel Cartref Lloegr
Plaid Annibyniaeth Puerto Rico

Plaid wleidyddol ym Mhuerto Rico sy'n ymgyrchu dros annibyniaeth i Buerto Rico oddi ar yr Unol Daleithiau yw Plaid Annibyniaeth Puerto Rico (Sbaeneg: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP). Mae'n un o'r tair plaid mawr ym Mhuerto Rico a'r ail hynaf o'r pleidiau cofrestredig yno.

Fel rheol, gelwir cefnogwyr y PIP a'i ideoleg yn independentistas ("annibynwyr"), neu pipiolos.

Dechreuodd y blaid fel asgell etholiadol y mudiad o blaid annibyniaeth i Buerto Rico. Erbyn heddiw y PIP yw'r mwyaf o'r pleidiau sydd o blaid annibyniaeth a'r unig un a geir ar y papurau balot printiedig adeg etholiad (rhaid ychwanegu enwau ymgeiswyr eraill mewn ysgrifen).

Sefydlwyd y blaid ar 20 Hydref, 1946, gan Gilberto Concepción de Gracia (bu farw ym 1968). Teimlai fod y mudiad dros annibyniaeth wedi cael ei "fradychu" gan y Partido Popular Democrático, a rhoddasai heibio ei nod o ennill annibyniaeth lawn i Buerto Rico.

Dolenni allanol 
  [www.independencia.net/ingles/welcome.html Gwefan swyddogol PIP]

Puerto Rico, Plaid Annibyniaeth
Annibyniaeth
Sefydliadau 1946
Brwydr Bannockburn

Ymladdwyd Brwydr Bannockburn (Gaeleg yr Alban: Blàr Allt nam Bànag neu Blàr Allt a' Bhonnaich) ar 24 Mehefin 1314 rhwng byddin yr Alban dan Robert I, brenin yr Alban (Robert Bruce) a byddin Lloegr dan Edward II, brenin Lloegr. Hon oedd brwydr dyngedfennol Rhyfel Annibyniaeth Cyntaf yr Alban, a sicrhaodd buddugoliaeth ysgubol yr Albanwyr eu hanibyniaeth.

Tua Gŵyl y Grawys 1314, roedd Edward Bruce, brawd brenin yr Alban, wedi dechrau gwarchae ar Gastell Stirling. Gwnaeth amddiffynwyr y castell gytundeb a Bruce, y byddent yn ildio'r castell iddo erbyn canol haf os nad oedd byddin wedi dod i godi'r gwarchae. Pan glywodd Edward II y newyddion, cododd fyddin enfawr (yn cynnwys cryn nifer o Gymry) a chychwynnodd am Stirling i godi'r gwarchae.

Cyfarfu'r fyddin yma a byddin lawer llai yr Albanwyr ychydig i'r de o Stirling; mae'r frwydr yn cymryd ei henw o'r afonig "Bannock Burn" ger maes y frwydr. Mae anghytundeb ymysg haneswyr ynghylch yr union safle, ond mae'r rhan fwyaf yn cytuno nad lle mae'r Ganolfan Ymwelwyr bresennol y bu'r ymladd.

Bu rhywfaint o ymladd ar 23 Gorffennaf. Bu un digwyddiad adnabyddus; roedd Syr Henry de Bohun, nai Iarll Henffordd, yn arwain catrawd o filwyr Seisnig pan welodd y brenin Robert yn marchogaeth ar ei ben ei hun ar balffri bychan wedi bod yn ymweld a rhai o'i filwyr. Carlamodd de Bohun tuag ato, ond llwyddodd y brenin i osgoi ei bicell a'i ladd ag un ergyd o'i fwyell.

Ar doriad dydd y diwrnod canlynol, symudodd yr Albanwyr ymlaen i ymosod ar y Saeson; y rhan fwyaf ohonynt yn ymladd a gwaywffyn hir, wedi eu ffurfio yn schiltron fel bod mur o waywffyn yn wynebu unrhyw un a fynnai ymosod arnynt. Methodd y marchogion Seisnig a thorri i mewn i'r rhain, a gwasgarwyd y saethyddion Seisnig gan y marchogion Albanaidd.

Enillodd yr Albanwyr fuddugoliaeth syfrdanol, gan ladd nifer fawr o uchelwyr Seisnig a chymeryd llawer eraill yn garcharorion. Ffôdd y brenin Edward o'r maes, a chyrraedd Castell Dunbar cyn cymryd llong i Loegr.

1314
14eg ganrif yn yr Alban
Bannockburn
Cytundeb Heddwch Caerwrangon

Cytundeb heddwch rhwng Llywelyn Fawr a Harri III o Loegr a arwyddwyd ym mis Mawrth, 1218, oedd Cytundeb Heddwch Caerwrangon.

Daeth y cytundeb ar ôl cyfres o fuddugoliaethau gan Lywelyn Fawr wrth iddo ymestyn ei awdurdod dros rannau helaeth o Ogledd Cymru a'r Canolbarth. Cynhaliwyd y drafodaeth gyda Ednyfed Fychan yn cynrychioli Llywelyn a legat y Pab, Guala, yn gweithredu fel cyfryngydd rhwng y ddwy blaid. Arwyddwyd y cytundeb yng Nghaerwrangon rywbryd ym mis Mawrth, 1218.

Cytundeb dros dro oedd Cytundeb Heddwch Caerwrangon. O safbwynt Llywelyn rhoddai'r cyfle i gadarnhau ei awdurdod a pharatoi am symudiadau nesaf brenin Lloegr. Yn ôl termau'r cytundeb, bu rhaid iddo dderbyn awdurdod ffiwdal ffurfiol brenin Lloegr, ond peth cyffredin oedd hynny yn yr Oesoedd Canol gyda brenhinoedd yn ddeiliad i frenhinoedd eraill a fyddai yn eu tro yn arglwyddi mewn enw ar frenhinoedd eraill, mwy grymus efallai.

Ond cadarnhaodd y cytundeb awdurdod Llywelyn Fawr mewn sawl ardal tu allan i Gwynedd Uwch Conwy, yn cynnwys Y Berfeddwlad, Powys Wenwynwyn, a Maldwyn. Cydnabuwyd yn ogystal ei hawl i ddal dau gastell pwysig iawn yn y de, sef Castell Caerfyrddin a Chastell Aberteifi.

Cyfeiriadau

1218
13eg ganrif yng Nghymru
Heddwch Caerwrangon
Heddwch Caerwrangon
Caerwrangon
Teyrnas Gwynedd
Dyfnwal Frych

Am bobl eraill o'r enw Dyfnwal gweler Dyfnwal (gwahaniaethu).
Brenin Dál Riata yng ngorllewin yr Alban oedd Dyfnwal Frych (Gaeleg: Domnall Brecc) (bu farw 642).

Roedd Dyfnwal yn fab i Eochaid Buide. Ymddengys yn y cofnodion am y tro cyntaf yn 622, pan mae Brut Tigernach yn cofnodi ei fod yn ymladd fel cyngheiriad Conall Guthbinn o'r Clann Cholmáin ym Mrwydr Cend Delgthen yn Iwerddon (Meath mae'n debyg). Dyma'r unig dro y cofnodir i Dyfnwal ymladd brwydr ac ennill.

Daeth yn frenin Dál Riata tua 629. Wedi i Dyfnwal dorri cynghrair Dál Riata a'r Cenél Conaill, rhan o'r Uí Néill, gorchfygwyd ef bedair gwaith yn olynol. Yn Iwerddon, gorchfygwyd ef a'i gyngheiriad Congal Cáech o'r Dál nAraidi gan Domnall mac Áedo o'r Cenél Conaill, Uchel Frenin Iwerddon, ym Mrwydr Mag Rath yn 637. Gorchfygwyd ef gan y Pictiaid yn 635 a 638, ac yna cafodd ei orchfygu a'i ladd gan Owain I, brenin teyrnas Frythonaidd  Alt Clut yn 642.

Ceir un pennill yn y Gododdin sy'n dathlu buddugoliaeth Owain a lladd Dyfnwal Frych; pennill sydd i bob golwg wedi ei chynnwys yn nhestun y Gododdin mewn camgymeriad. Mae'n gorffen:

 ... a phen Dyfnwal Frych, brain a'i cnoyn.

Daeth ei fab, Domangart mac Domnaill, yn frenin Dál Riata yn ddiweddarach.

Marwolaethau 642
Hanes yr Alban
Cymraeg Cynnar

Mae Cymraeg Cynnar yn enw ar gyfnod yn hanes yr iaith Gymraeg sy'n estyn o oddeutu canol y 6g, cyfnod trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg, hyd tua chanol yr 8g. Yn Saesneg defnyddir y termau 'Primitive Welsh' neu 'Archaic Welsh' am iaith y cyfnod hwn.

Nid oes testunau Cymraeg wedi goroesi o gyfnod Cymraeg Cynnar. Deillia'r hyn a wyddom am Gymraeg Cynnar o enwau priod mewn dogfennau Lladin, enwau priod a fenthycwyd i'r Saesneg, a'r hyn y gellir ei gasglu ar sail natur yr iaith mewn cyfnodau diweddarach. Er enghraifft, fe gynnwys y testun Lladin Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum ('Hanes Eglwysig Cenedl yr Eingl'), a ysgrifennwyd gan y mynach Beda oddeutu 731, ambell enw priod Cymraeg.

Os oes unrhyw ddarnau o'r Hengerdd yn dyddio i'r 6g neu'r 7g, yna gall mai mewn Cymraeg Cynnar y'u cyfansoddwyd yn wreiddiol. Ond a bod yn fanwl gywir, mae'n debyg mai Cymbrieg Cynnar fyddai iaith y Gododdin. Perthyn llawysgrifau'r Hengerdd i gyfnod Cymraeg Canol, er bod lle i gredu bod rhai yn gopïau o destunau a luniwyd mewn Hen Gymraeg.

Gweler hefyd
Brythoneg a Chymbrieg
Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg
Cymraeg Cynnar: 550 - 750
Hen Gymraeg: 750 - 1150
Cymraeg Canol: 1150 - 1400

Cyfeiriadau

Cynnar
Ieithoedd Celtaidd
Llyfr Aneirin

Llyfr Aneirin yw un o'r llawysgrifau cynharaf un yn y Gymraeg. Cafodd ei llunio tua'r flwyddyn 1265, a dim ond Llyfr Du Caerfyrddin sydd fymryn yn gynharach o blith y llawysgrifau Cymraeg (ceir rhai llawysgrifau Cymreig a ysgrifennwyd yn Lladin sy'n gynharach na'r ddau lyfr hyn). Mae'n cynnwys testun Y Gododdin gan Aneirin a sawl cerdd arall sy'n perthyn i'r 6g efallai, er yr anghytunir am hynny.

Llawysgrif femrwn 6¾ x 5 modfedd yw hi, gyda chyfamswm o 42 tudalen ffolio, 38 ohonynt yn dwyn llawysgrifen. Ceir dwy law ynddi, bron yn gyfoes, ac mae o leiaf tri o dudalennau ffolio yn eisiau ar y diwedd. Rhwymwyd y cyfan mewn lledr croen llo du rywbryd yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol.

Yn ôl y nodiadau ymyl y ddalen a geir ynddi, bu'r llawysgrif ym meddiant y beirdd Dafydd Nanmor (fl. 1450-80) o Wynedd a Gwilym Tew (fl. 1460-80) o Forgannwg ar ddiwedd yr Oesoedd Canol. Trosglwyddwyd y llawysgrif ryw fodd neu'i gilydd i lyfrgell Hengwrt, Meirionnydd, lle cafodd ei gweld gan yr hynafiaethydd Edward Lhuyd yn yr 17g. Oddi yno aeth i'r De, yn gyntaf i Aberdâr ac yna i feddiant yr hanesydd Theophilus Jones ac wedyn i Carnhuanawc. Daeth i feddiant y casglwr llawysgrifau  brwd Syr Thomas Philipps a chafodd ei rhoi i Lyfrgell Dinas Caerdydd lle y'i diogelir hyd heddiw fel Llawysgrif Caerdydd 2.81 (Caerdydd 1 dan yr hen drefn).

Rhoddir cyfran helaeth o'r llyfr bychan hwn i'r Gododdin, ac am y rheswm yna mae'n cael ei ystyried yn un o drysorau pennaf llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r testunau eraill a geir ynddi, rhai ohonynt yn gymysg â thestun y Gododdin ei hun, yn cynnwys yr hwiangerdd unigryw Pais Dinogad; marwnad i arwr a syrthiodd ym Mwrydr Strathcarron; penillion gwirebol Gorchan Addefon a Gorchan Maeldderw a briodolir i'r bardd Taliesin a ganai yn yr Hen Ogledd yn yr un ganrif ag Aneirin.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
J. Gwenogvryn Evans (gol.), Facsimile & Text of the Book of Aneirin (Pwllheli, 1898)
Daniel Huws, Llyfr Aneirin: A Facsimile / Llyfr Aneirin: Ffacsimile (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1989)
Daniel Huws, Llyfrau Cymraeg 1250-1400 (Aberystwyth, 1992). Darlith Syr John Williams.
Morfydd E. Owen, "Hwn yw e Gododin. Aneirin ae cant.", yn Astudiaethau ar yr Hengerdd, gol. Rachel Bromwich a R. Brinley Jones (Caerdydd, 1978)
Brynley F. Roberts (gol.) Early Welsh Poetry: Studies in the Book of Aneirin (Aberystwyth, 1988)
Ifor Williams, Canu Aneirin (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938; ail arg. 1961)

Dolenni allanol
Hanes a Chynnwys Llyfr Aneirin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Ffacsimili argraffiad J. Gwenogvryn, ar wefan Cyberscotia  (gyda mynegai)
Llyfryddiaeth gynhwysfawr ar wefan Cyberscotia 

Aneirin
Barddoniaeth Gymraeg
Yr Hengerdd
Llawysgrifau Cymreig
Llyfrau'r 1260au
Catraeth

Enw lle sy'n ymddangos yn y farddoniaeth Gymraeg gynharaf, sef yr Hengerdd, o'r Hen Ogledd yw Catraeth.

Ceir y cyfeiriadau mwyaf adnabyddus at y lle yn Y Gododdin, sy'n cyfeirio at frwydr a ymladdwyd efallai tua'r flwyddyn 600. Dywedir yma fod brenin y Gododdin, Mynyddog Mwynfawr, wedi casglu rhyfelwyr o nifer o deyrnasoedd Brythonig ac wedi daparu gwledd iddynt am flwyddyn yn ei neuadd yn Din Eidyn (Caeredin heddiw), cyn eu gyrru ar ymgyrch i Gatraeth. Mae'n amlwg fod Catraeth ym meddiant yr Eingl ar y pryd. Lladdwyd bron y cyfan ohonynt mewn brwydr yn erbyn byddin enfawr y gelyn. Ceir cyfeiriadau at yr arwyr yn mynd i Gatraeth ar ddechrau amryw o'r penillion, er enghraifft "Gwŷr a aeth Gatraeth gan wawr".

Yng Nghanu Taliesin, sy'n perthyn efallai i gyfnod ychydig yn gynharach,  cyferchir Urien Rheged, arglwydd Rheged fel 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth).

Yr ysgolhaig Cymreig Thomas Stephens yn y 19g oedd y cyntaf i gynnig mai Catterick yn Swydd Efrog yng ngogledd Lloegr oedd "Catraeth". Derbyniwyd hyn gan Syr Ifor Williams a chan y rhan fwyaf o ysgolheigion ers hynny.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Brwydrau Cymru
Yr Hen Ogledd
Yr Hengerdd
Y Cynfeirdd
Catterick

Pentref a phlwyf sifil yng yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw Catterick, fe'i gelwir weithiau yn Catterick Village i'w wahaniaethu oddi wrth wersyll y fyddin gerllaw, Catterick Garrison. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Richmondshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,155.

Hanes
Dyddia'r pentref o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd Cataractonium yn gaer Rufeinig yn gwarchod y groesfan dros Afon Swale. Cyfeirir ar y lle yn Geographia Ptolemi fel Κατουρακτονιον.

Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion yw mai Catterick yw Catraeth, lle bu brwydr rhwng teyrnas y Gododdin a'r Eingl tua'r flwyddyn 600. Clodfodir yr arwyr a syrthiodd yn y frwydr hon yn y gerdd Y Gododdin gan Aneirin. Yng Nghanu Taliesin, sy'n perthyn efallai i gyfnod ychydig yn gynharach,  cyferchir Urien Rheged, arglwydd Rheged fel 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth).

Yr ysgolhaig Cymreig Thomas Stephens yn y 19g oedd y cyntaf i gynnig mai Catterick oedd "Catraeth" Y Gododdin. Derbyniwyd hyn gan Syr Ifor Williams a chan y rhan o ysgolheigion ers hynny.

Cyfeiriadau

Richmondshire
Pentrefi Gogledd Swydd Efrog
Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Thomas Stephens

Hanesydd, beirniad ac awdur Cymreig oedd Thomas Stephens (21 Ebrill 1821 - 4 Ionawr 1875). Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y llyfr dylanwadol The Literature of the Kymry (1849).

Bywgraffiad
Ganed ef ym Mhont Nedd Fechan, Morgannwg (de Powys heddiw), yn fab i grydd. Dim ond tua tair blynedd o addysg ffurfiol a gafodd, cyn mynd yn brentis i fferyllydd yn nhref Merthyr Tydfil yn 1835. Yn ddiweddarach daeth yn berchen ar y siop fferyllydd ac yn ŵr amlwg ym mywyd y dref; ef oedd prif sylfaenydd Llyfrgell Merthyr.

Daeth yn amlwg fel eisteddfodwr, ac yn Eisteddfod y Fenni yn 1848 enillodd wobr am draethawd ar lenyddiaeth Cymru yng nghyfnod y Gogynfeirdd. Hwn oedd sail ei lyfr diweddarch, The Literature of the Kymry. Yn Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, collodd y wobr am draethawd ar ddarganfyddiad America gan Madog am fod ei draethawd ef yn casglu nad oedd gwir yn y chwedl; cyhoeddwyd hwn yn ddiweddarch.

Cyhoeddiadau
 The Literature of the Kymry (1849)
 The History of the Trial by Jury in Wales
 Orgraff yr Iaith Gymraeg (gyda Gweirydd ap Rhys) (1859)
 Madoc: an Essay on the Discovery of America by Madoc ap Owen Gwynedd in the Twelfth Century (1893)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1821
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1875
Pobl o Frycheiniog
Ysgolheigion Cymraeg
Elmet

Teyrnas Frythonig ôl-Rufeinig oedd Elmet (Cymraeg Diweddar: Elfed) a adwaenid yng Nghymru'r Oesoedd Canol fel un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd. Roedd ei thiriogaeth yn yr hyn sy'n awr yn Swydd Efrog yng ngogledd Lloegr, yn yr ardal o gwmpas dinas Leeds. Nid oes sicrwydd am ei ffiniau, ond credir fod Afon Sheaf yn ffin iddi yn y de, ac Afon Wharfe yn y dwyrain. Yn y gogledd roedd yn ffinio ar Deira ac yn y de ar  Mersia.

Ymosodwyd ar Elmet gan Northumbria yn hydref 616 neu 626. yn yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius, ceir sôn am Edwin, brenin Northumbria "occupauit Elmet, et expulit Cretic, regem illius regionis" ("meddiannodd Elmet ac alltudiodd Ceredig, brenin y wlad honno").

Cedwir yr enw mewn nifer o enwau lleoedd yn y cylch, megis Barwick-in-Elmet a Sherburn-in-Elmet. Gelwir yr etholaeth seneddol yn "Elmet".

Ceir cyfeiriad at Elmet mewn arysgrif ar garreg fedd gynnar yn Llanaelhaearn yng Ngwynedd, "ALIOTVS ELMETIACOS HIC IACET", neu "Yma y gorwedd Aliortus o Elmet".

Cadwyd dwy gerdd yn Llyfr Taliesin i Gwallog ap Llaennog, oedd yn frenin Elfed tua diwedd y 6g. Er bod testunau'r ddwy gerdd i'w cael yng nghanol y canu a dderbynnir fel cerddi dilys y Taliesin hanesyddol does dim sicrwydd eu bod yn waith y bardd hwnnw. Mae un o'r cerddi yn fawl i Wallog sy'n rhestru ei fuddugoliaethau ac mae'r llall yn farwnad iddo. Mae'r iaith yn ddigon astrus.

Brenhinoedd Elmet
Masgwig Gloff (c.460 - c.495)
Llaennog ap Masgwig (c.495 - c.540)
Arthwys ap Masgwig (c.540 - c.560)
Gwallog ap Llaennog (c.560 - 590)
Ceredig ap Gwallog (590 - 616) d. 618

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 David Rollason, Northumbria, 500-1100, Cambridge University Press (2003)
 Christopher A Snyder, The Britons, Blackwell Publishing (2003)
 Ifor Williams (gol.), Canu Taliesin (Caerdydd, 1960; adargraffiad 1977)

Hanes Swydd Efrog
Yr Hen Ogledd
Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Ystrad Clud

Teyrnas Frythonig yn yr Hen Ogledd, yn yr ardal sydd nawr yn Strathclyde yng ngorllewin yr Alban oedd Ystrad Clud neu Strat Clut (Gaeleg: Srath Chluaidh). Gelwid y deyrnas hefyd yn  Alt Clut (Cymraeg Diweddar "Allt Clud"), o'r enw am yr hyn a elwir heddiw'n Graig Dumbarton, lle roedd prifddinas y deyrnas. Efallai fod y deyrnas wedi datblygu o diriogaeth llwyth y Damnonii, a grybwyllir gan Ptolemi yn y cyfnod Rhufeinig.

Nid oes sicrwydd ymhle'r oedd ffiniau'r deyrnas, ond mae'n debyg ei bod yn ymestyn o ardal Loch Lomond, ar hyd dyffryn Afon Clud ac i'r de at ardal Aeron (o gwmpas Ayr heddiw). Cofnodir i "Coroticus" (Ceredig ap Cunedda) dderbyn llythyr gan Sant Padrig. Disgynnydd iddo ef oedd Rhydderch Hael, oedd yn cydoesi ag Urien Rheged. Yn 642, cofnodir i Frythoniaid Alt Clut dan Owain I, mab Beli I orchfygu byddin Dál Riata a lladd eu brenin, Dyfnwal Frych (Domnall Brecc). Ymgorfforwyd pennill yn dathlu'r fuddugoliaeth yma yn nhestun Y Gododdin.

Cofnodir anrheithio Allt Clud gan Lychlynwyr Dulyn yn 870. Yn ddiweddarach meddiannwyd y diriogaeth gan Deyrnas Alba a daeth yn rhan o Deyrnas yr Alban.

Cyhoeddwyd yr efengyl yn Ystrad Clud gan Sant Cyndeyrn, a sefydlodd fynachlog ar y safle a dyfodd i fod yn ddinas Glasgow. Yn ôl un fuchedd, ganwyd Gildas yn Arecluta (Ystrad Clud).

Diwedd Ystrad Clud
Credir i Edmund I, brenin Lloegr orchfygu'r ardal yn 945 gyda chymorth gwŷr Dyfed. Yn ôl ffynhonnell arall, fodd bynnag, daeth annibyniaeth Ystrad Clud i ben ar farwolaeth Owain II (Owain Foel) yn 1018.

Llyfryddiaeth
 Alcock, Leslie, Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850. Society of Antiquaries of Scotland, Caeredin, 2003. ISBN 0-903903-24-5
 Lowe, Chris, Angels, Fools and Tyrants: Britons and Anglo-Saxons in Southern Scotland. Canongate, Caeredin, 1999. ISBN 0-86241-875-5

Yr Hen Ogledd
Trecelyn

Tref fach a chymuned ym mwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw Trecelyn (Saesneg: Newbridge). Saif yng Nghwm Ebwy, rhyw ddeg milltir o Gasnewydd. Tan 1985 roedd yna ddau bwll glo yn y pentref.

Mae yno bum capel, un Eglwys Gatholig, un Eglwys Anglicanaidd, un clwb Rygbi a phedair tafarn yn y pentref. Lleolir Ysgol Gyfun Trecelyn yn y dref ynghyd â chanolfan hamdden a gorsaf drenau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
 Jack Jenkins, chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymreig
 Joe Calzaghe, pencampiwr bocsio
 John Dawes, yr unig gapten i lwyddo i arwain y Llewod i fuddugoliaeth yn Seland Newydd
 Steve Strange, arweinydd y grwp Visage
 Syr Terry Matthews, perchennog y "Celtic Manor" a dyn cyfoethocaf Cymru

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Caerffili
Pentrefi Caerffili
Dumbarton

Tref yng Ngorllewin Swydd Dunbarton, yr Alban, yw Dumbarton (Gaeleg yr Alban: Dùn Breatann, "Caer y Brythoniaid"; Sgoteg: Dumbartoun neu Dumbertan; Cymraeg: Din Alclud, Caer Alclud). Fe' lleolir ar lan ogleddol Afon Clud, tua 13 milltir (21 km) o ganol dinas Glasgow.

Hi yw canolfan weinyddol Gorllewin Swydd Dunbarton. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 20,550. Ar un adeg roedd adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig iawn yma; yn Dumbarton er enghraifft yr adeiladwyd y Cutty Sark, sydd yn awr yn Greenwich, Llundain. Yn ddiweddarach daeth cynhyrchu chwisgi yn bwysig. Erbyn hyn, mae llawer o'r boblogaeth yn gweithio yn Glasgow yr ochr draw i'r afon.

Nodwedd fwyaf trawiadol y dref yw Castell Dumbarton, ar Graig Dumbarton uwchben y dref. Yma yn y cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid yr oedd caer Alt Clut (Allt Clud mewn Cymraeg Diweddar), prif lys teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Dumbarton
 Dumbarton Rock
 Tŷ Overtoun

Enwogion 
 David Byrne (g. 1952), cerddor

Cyfeiriadau

Trefi Gorllewin Swydd Dunbarton
Rawalpindi

Dinas ar Wastadedd Potwar, talaith Punjab, gogledd Pacistan, ger y brifddinas Islamabad, yw Rawalpindi (Urdu: راولپنڈی). Rawalpindi ("Pindi" i bobl leol) yw lleoliad pencadlys milwrol Llu Arfog Pacistan a gwasanaethodd hefyd fel prifddinas y wlad wrth i ddinas newydd Islamabad gael ei chodi yn y 1960au. Mae'n gartref i sawl diwydiant a ffatri. Lleolir Maes Awyr Rhyngwladol Islamabad yn Rawalpindi ei hun, ac mae'n gwasanethu'r ddwy ddinas hynny. Gorwedd Rawalpindi yn nhalaith Punjab, 275 km (171 milltir) i'r gogledd-orllewin o Lahore. Hi yw canolfan weinyddol Ardal Rawalpindi. Poblogaeth Rawalpindi yw tua 3,039,550.

Ar 27 Rhagfyr 2007, lladdwyd Benazir Bhutto, cyn-Brif Weinidog Pacistan, gan derfysgwr ar ôl siarad mewn rali gan Plaid Pobl Pacistan mewn parc yng nghanol y ddinas.

Adeiladau a chofadeiladau
Dinas Pharwala
Haveli Sujaan Sigh
Parc Jinnah
Prifysgol Fatima Jinnah
Purana Qil'aa

Enwogion
Tikka Khan (1915-2002), milwr
Duncan Sharpe (g. 1937), cricedwr
Shaikh Rasheed Ahmad (g. 1950), gwleidydd

Dinasoedd Pacistan
Punjab, Pacistan
Pervez Musharraf

Gwleidydd a chadfridog Pacistanaidd oedd Pervez Musharraf (Urdu: پرويز مشرف) (11 Awst 1943 – 5 Chwefror 2023) a wasanaethodd yn Arlywydd Pacistan o 2001 i 2008, a Phennaeth Staff Byddin Pacistan o 1998 i 2007. Daeth i rym yn 1999 trwy drefnu a gweithredu coup d'état milwrol ac mae wedi rhoi heibio cyfansoddiad Pacistan ddwywaith; ers hynny, mae wedi cael ei gefnogi'n ymarferol (trwy gymorth milwrol ac ariannol) gan wledydd y Gorllewin gan gynnwys yr Unol Daleithiau. Cipiodd Musharraf rym ar 12 Hydref, 1999, gan droi allan Nawaz Sharif, Prif Weinidog etholedig y wlad, cafodd wared ar y cyrff deddfwriaethol cenedlaethol a thaleithiol, cymerodd iddo'i hun y teitl o Brif Weithredwr a daeth felly'n arweinydd de facto llywodraeth Pacistan, y pedwerydd pennaeth milwrol yn hanes y wlad i wneud hynny. Yn ddiweddarach, yn 2001, apwyntiodd Musharraf ei hun i swydd Arlywydd Pacistan.

Ar 3 Tachwedd, 2007, ddyddiau yn unig cyn i Brif Lys Pacistan benderfynu ei barn ar ddeiseb a heriodd ddilysrwydd cyfansoddiadol ei ail-ethol yn arlywydd yn etholaethau dadleuol Hydref 2007, rhoddodd Musharraf heibio'r cyfansoddiad eto, arestiodd sawl barnwr a chyfreithiwr o'r Prif Lys, yn cynnwys y Prif Farnwr Iftikhar Muhammad Chaudhry, gorchmynodd arestio gwrthwynebwyr gwleidyddol ac ymgyrchwyr dros hawliau dynol, a chaeodd bob sianel teledu preifat. Cyhoeddodd stâd o argyfwng yn y wlad. Ymddiswyddodd Musharraf fel arlywydd ar 18 Awst 2008.

Cyfeiriadau

Arlywyddion Pacistan
Genedigaethau 1943
Marwolaethau 2023
Dál Riata

Teyrnas Gaeleg ei hiaith ar arfodir gorllewinol yr Alban oedd Dál Riata, hefyd Dalriada neu Dalriata. Roedd ei thiriogaeth yn yr ardaloedd sydd nawr yn Argyll a Bute, a Lochaber yn yr Alban, a Swydd Antrim yng ngogledd Iwerddon.

Y farn draddodiadol oedd fod Dál Riata wedi ei sefyldu gan ymfudwyr o Iwerddon, ond mae cryn amheuaeth am hyn bellach, yn enwedig o ystyried y cofnod archaeolegol. Cyfeirir ar drigolion Dál Riata yn aml fel y Scotti yn Lladin.

Cyrhaeddodd y deyrnas ei huchafbwynt dan Áedán mac Gabráin, ei brenin rhwng 574 a 608, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Degsastan yn 603 gan Æthelfrith, brenin Northumbria. Gorchfygwyd Dyfnwal Frych (Domnall Brecc), a ddaeth yn frenin tua 629, mewn brwydrau yn Iwerddon, cyn ei orchfygu a'i ladd gan fyddin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn 642. Daeth y deyrnas dan reolaeth Northumbria, yna dan reolaeth y Pictiaid.

Cred rhai ysgolheigion fod Dál Riata wedi adennill ei nerth dan Áed Find (736-778), ond mae eraill yn amau hyn. Yn draddodiadol unwyd Dál Riata a theyrnas y Pictiaid gan Cináed mac Ailpín (Kenneth mac Alpin, 800-858).

Hanes Iwerddon
Hanes yr Alban
Yr Hen Ogledd
Prif weinidog

Y gweinidog sy'n dal y swydd uchaf yng nghabinet y llywodraeth mewn sustemau seneddol yw prif weinidog. Mae'n gyfrifol am ddewis a chael gwared o weddill aelodau'r Cabinet ac yn gyfrifol am rannu swyddi gweinidogol yn y llywodraeth i'r aelodau hynny. Yn y rhan fwyaf o wledydd mae hefyd yn gadeirydd y Cabinet hwnnw. Yn y gwledydd hynny lle ceir systemau llywodraeth lled-arlywyddol (ac nid oes llawer ohonynt) gwaith y prif weinidog yw rheoli'r gwasanaeth sifil a gweithredu gorchmynion ar ran pennaeth y wlad.

Gweler hefyd 
 Prif Weinidog Awstralia
 Prif Weinidog Cymru
 Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
 Prif Weinidog India
 Prif Weinidog Pacistan
 Prif Weinidog (First Minister)
 Taoiseach (Iwerddon)

Cyfeiriadau 

 
Gwleidyddiaeth
Punjab (Pacistan)

Am ystyron eraill, gweler Punjab (gwahaniaethu).

Un o daleithiau Pacistan yw'r Punjab neu Panjab (Urdu: پنجاب ; Punjabi: ). Hon yw rhanbarth fwyaf poblog a ffyniannus y wlad o gryn dipyn ac mae'n gartref i Punjabiaid a sawl grŵp ethnig arall. Yr ardaloedd cyfagos yw Sindh (Sind) i'r de, Balochistan a Khyber Pakhtunkhwa i'r gorllewin, Azad Kashmir (y rhan o Kashmir dan reolaeth Pacistan), Jammu a Kashmir yn India, ac Islamabad i'r gogledd, a'r Punjab Indiaidd a Rajasthan i'r dwyrain, yn India. Y prif ieithoedd yw Punjabi, Urdu a Saraiki. Lahore yw'r brifddinas daleithiol. Daw'r enw Punjab o'r geiriau Perseg Pañj (پنج), sy'n golygu "pump", ac Āb (آب) sy'n golygu "dŵr" (cf. afon yn Gymraeg). Ystyr "Punjab" felly yw "(y) pum dŵr (neu 'afon')" - felly "Gwlad y Pum Afon", sy'n cyfeirio at yr afonydd Indus, Ravi, Sutlej, Chenab a'r Jhelum; mae'r pedair olaf yn llednentydd Afon Indus.

Daearyddiaeth
Dyma ail ranbarth mwyaf Pacistan o ran arwynebedd gyda  ac mae wedi'i lleoli i ogledd-orllewin plat daeaegol India yn Ne Asia. 

Y prifddinas yw Lahore, a fu'n brifddinas hanesyddol y Punjab ehangach hefyd. Dinasoedd eraill o fewn y rhanbarth yw Faisalabad, Rawalpindi, Gujranwala, Multan, Sialkot, Bahawalpur, Sargodha, Gujrat, Sheikhupura a Jhelum. Ceir chwe prif afon yn nadreddu drwy Punjab, 5 drwy rhan Pacistan o'r Pwnjab: Indus (sy'n llifo o'r Gogledd i'r De), Jhelum, Beas, Chenab, Ravi a Sutlej. Mae bron i 60% o boblogaeth Pacistan yn byw yn Punjab.

Mae mwyafrif yr ardal yn dir ffrwythlon, ar hyd dyffrynoedd yr afonydd ond ceir ychydig o ddiffeithdiroedd ar y ffin gyda Rajasthan a mynyddoedd Sulaiman gan gynnwys diffeithdiroedd Thal a Cholistan.

Ieithoedd
Prif iaith y rhanbarth yw'r iaith Punjab a ysgrifennir yn y sgript Shahmukhi, a cheir nifer o dafodiaethoedd oddi mewn iddi. Cânt eu siarad gan 60% o Punjabis (neu bobl o Bunjab) ym Mhacistan a'r mwyafrif llethol yn rhanbarth Punjab. Er hyn ni roddir iddi unrhyw gydnabyddiaeth oddi fewn i Gyfansoddiad Pacistan.

Demograffeg
Amcangyfrifir bod y bobloageth yn 2010 yn 93,963,240 sef dros hanner poblogaeth y wlad.

Crefydd

O fewn rhanbarth Punjab credir bod 97.21% yn Fwslemiaid gyda'r mwyafrif ohonynt yn Sunni Hanafi a lleiafrif Shia Ithna 'ashariyah. Yr ail grefydd fwyaf yw Cristnogaeth - 2.31% o'r boblogaeth. Ymhlith y crefyddau eraill fe geir Ahmedi, Hindus, Sikhs, Parsis a Bahá'í.

Prif ddinasoedd

Gweler hefyd
Punjab, India

Cyfeiriadau

 
Punjab
Taleithiau Pacistan
Prif Weinidog Pacistan

Prif Weinidog Pakistan.

Rhestr o Brif Weinidogion Pakistan
Gwyn: Annibynnol
Glas: Cynghrair Mwslimaidd / Islami Jamhoori Ittehad /Plaid Weriniaethol/Cynghrair Mwslimaidd Pakistan (N)
Gwyrdd: Cynghrair Mwslimaidd Pakistan (Q)
Coch: Cynghrair Awami/Plaid Pobl Pakistan
Gwyrdd tywyll: Milwrol

 O 1958 hyd 1973, ni chafwyd Prif Weinidog oherwydd llywodraeth filwrol.
 Eto, o 5 Gorffennaf 1977 hyd 24 Mawrth 1985 cafwyd llywodraeth filwrol.
 Eto, 9 Mehefin 1988 - 17 Awst 1988.
 Ar 12 Hydre, 1999, dymchwelodd Pervez Musharraf y Prif Weinidog Nawaz Sharif, a chymerodd y teitl Prif Weithredwr. Ar 20 Mehefin 2001, cymerodd y teitl Arlywydd Pakistan. Roedd Pervez Musharraf yn Brif Weithredwr (12 Hydref 1999 i 23 Tachwedd 2002 (de facto hyd 14 Hydref 1999, de jure o 14 Hydref 1999).
 Cynhaliwyd etholiad ar 10 Hydref 2002, a adnewyddwyd y swydd o Brif Weinidog.

 
Llywodraeth Pacistan
Truman Capote

Awdur americanaidd oedd Truman Capote (30 Medi 1924 – 25 Awst 1984).

Fe'i ganwyd yn New Orleans, Louisiana, yn fab i Lillie Mae Faulk ac Archulus Persons. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Y Drindod, Dinas Newydd Efrog, Ysgol Greenwich, Connecticut, ac Ysgol Franklin, Newydd Efrog. Ffrind y nofelydd Harper Lee oedd ef.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 Other Voices, Other Rooms (1948)
 The Grass Harp (1951)
 Breakfast at Tiffany's (1958)
 Summer Crossing (2006)

Ffilm 
 Beat the Devil (1953)

Arall 
 A Tree of Night, and Other Stories (1949)
 Local Color (1950)
 The Muses Are Heard (1956)
 In Cold Blood (1966)
 The Dogs Bark (1973)
 Music for Chameleons (1980)

Genedigaethau 1924
Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Marwolaethau 1984
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Cináed mac Ailpín

Brenin cyntaf yr Alban unedig, o leiaf yn ôl traddodiad, oedd Cináed mac Ailpín, Saesneg: Kenneth MacAlpin neu Kenneth I, (wedi 800 - 13 Chwefror 858).

Brenin y Pictiaid oedd Cináed, am ymddengys iddo gyfuno teyrnas y Pictiaid a theyrnas Dál Riata. Roedd brenhinllin yr Alban yn hawlio bod yn ddisgynyddion iddo. Mae ansicrwydd beth yn union oedd ei gysylltiad ef a theyrnas y Pictiaid a Dál Riata, ac a oedd yr uniad yn golygu fod un deyrnas wedi gorchfygu'r llall.

Ystyrir fod teyrnasiad Cináed fel brenin y Pictiaid wedi dechrau yn 843, ond mae'n debyg ei bod yn 848 cyn iddo orchfygu'r olaf o hawlwyr eraill yr orsedd. Dywed rhai ffynonellau ei fod yn frenin Dál Riata cyn dod yn frenin y Pictiaid, ond mae amheuaeth am hyn. Bu farw o gancr yn 858, efallai yn Scone, a chladdwyd ef ar ynys Iona. Er bod traddodiad diweddarach yn ei ddisgrifio fel brenin cyntaf Teyrnas Alba, fel "Brenin y Pictiaid" y mae'r Brutiau yn cofnodi ei farwolaeth. Gadawodd o leiaf ddau fab, Cystennin I, brenin yr Alban ac Áed, ac o leiaf ddwy ferch; priododd un ohonynt Rhun, brenin Ystrad Clud.

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Marwolaethau 858
Swydd Antrim

Un o'r chwe sir sy'n ffurfio Gogledd Iwerddon yw Swydd Antrim (Gwyddeleg: Contae Aontroma, Saesneg: County Antrim). Mae'n rhan o dalaith Wlster. Yn y gogledd a'r dwyrain mae culfor yn ei gwahanu oddi wrth yr Alban, ac yn hanesyddol roedd cysylltiad agos rhwng yr ardal yma a gorllewin yr Alban; roedd y ddwy ochr i'r culfor yn rhan o deyrnas Dál Riata. Antrim yw'r dref sirol.

Gyda phoblogaeth o tua 566,000, Antim yw'r ail o ran poblogaeth o 32 sir ynys Iwerddon. Yn Swydd Antrim y mae'r rhan fwyaf o ddinas Belffast, gyda'r gweddill ohoni yn Swydd Down. Mae'r Giant's Causeway yn Safle Treftadaeth y Byd, tra mae Bushmills yn enwog am gynhyrchu chwisgi. Ceir gwasanaeth fferi o borthladd Larne i Cairnryan a Troon yn yr Alban a Fleetwood yn Lloger.

Gweler hefyd
 Siroedd Iwerddon

Antrim
 
Ulster
Rhydderch Hael

Brenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd oedd Rhydderch Hael, hefyd Rhydderch Hen (bu farw tua 614). Roedd yn fab i'r brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen. Rheolai o gaer Allt Clud (ger Dumbarton yng nghanolbarth yr Alban).

Yn Achau'r Saeson ceir cofnod amdano'n ymladd gyda Urien Rheged, Gwallawg, a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria tua 590. Ceir cyfeiriad ato hefyd gan Adamnan yn ei waith Buchedd Colum Cille, lle dywed ei fod yn gyfaill i Colum Cille. Yn ôl Buchedd Cyndeyrn bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn. Ceir cyfeiriad ato yn Bonedd Gwŷr y Gogledd hefyd.

Yn ddiweddarch ceir cyfeiriadau ato yn y chwedlau ynghylch Myrddin a geir yng ngherddi Llyfr Du Caerfyrddin. Dywedir mai ef oedd yn fuddugol ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio.  Yn y Trioedd ceir cyfeiriad at anrheithio ei lys gan Aiddan (Áedán mac Gabráin), brenin Dál Riata.

Cyfeiriadau
Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991)

Marwolaethau'r 610au
Teyrnoedd Ystrad Clud
Yr Hen Ogledd
Cyndeyrn

Sant a gysylltir a teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd oedd Cyndeyrn (Brythoneg: *Contigernos; Lladin: Cont[h]igirni; Llydaweg a Saesneg: Kentigern) neu Mungo (tua 518 - 13 Ionawr 603). Cyfeirir ato hefyd fel Cyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig.

Yn ôl traddodiad, roedd Cyndeyrn yn fab gordderch i Owain ab Urien ac yn ŵyr i Urien Rheged. Roedd Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, yn noddwr iddo. Ef oedd sylfaenydd Glasgow. Ceir manylion amdano ym Muchedd Sant Cyndeyrn, a ysgrifennwyd ar gyfer Jocelin o Furness, esgob Glasgow, yn yr Oesoedd Canol. Alltudiwyd Cyndeyrn o ardal Ystrad Clud tua 545, a ffodd i ogledd-ddwyrain Cymru lle sefydlodd glas yn Llanelwy. Dywedir mai adeilad pren oedd y clas. Yno, bu gan y sant 965 o ddisgyblion, ac yn eu plith Asaph. Dychwelodd Cyndeyrn i Ystrad Clud, ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asaph yn esgob i'w olynu.

Cyfeirir at Gyndeyrn Garthwys mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd.

Ef yw nawdd sant Glasgow, a chysegrwyd yr Eglwys Gadeiriol iddo. Ar arfbais y ddinas, ceir llun y sant ac islaw iddo ceir coeden, aderyn, cloch a physgodyn, yn coffáu pedwar gwyrth a gyflawnwyd ganddo.

Cyfeiriadau

Genedigaethau'r 6ed ganrif
Marwolaethau 603
Seintiau'r Alban
Seintiau Cymru
Esgobion Llanelwy
Brwydr Arfderydd

Ymladdwyd Brwydr Arfderydd, yn ôl traddodiad, yn yr Hen Ogledd tua'r flwyddyn 573 rhwng Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud a Gwenddolau fab Ceidio.

Ceir yr hanes yn y farddoniaeth a gysylltir a Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin. Gyrrwyd bardd llys Gwenddoleu, Myrddin, yn wallgof gan farwolaeth ei arglwydd ac erchylltra'r frwydr. Ffôdd i Goed Celyddon, lle bu'n byw fel dyn gwyllt gan ennill iddo'i hun yr enw "Myrddin Wyllt".

Yn y gerdd gynnar 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin', cysylltir Gofannon fab Dôn â brwydr Arfderydd. Dywedir iddo ymladd yn y frwydr honno â saith gwaywffon.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn y cofnod am y flwyddyn 573 yn yr Annales Cambriae, ond yma dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer. Mewn cofnod diweddarach, mae'r Annales yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur.

Yn ôl Trioedd Ynys Prydain roedd Brwydr Arfderydd yn un o 'Dri Ofergad Ynys Prydain'. Mae'r triawd yn dweud mai "o achaws nyth yr ychedydd" (o achos nyth yr ehedydd) yr ymladdwyd y frwydr. Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod hyn yn gyfeiriad at ymrafael yn llys Caerlaverock (tref yn Swydd Dumfries yn yr Alban heddiw), sef "Caer yr Ehedydd" ar lannau'r Moryd Solway.

Llyfryddiaeth 
 Kenneth Jackson, 'O achaws nyth yr ychedydd', yn Ysgrifau Beirniadol, cyfrol X (Gwasg Gee, 1977)

570au
Arfderydd
Yr Hen Ogledd
Deddfau Uno 1707

Deddfau Uno 1707 yw'r term a ddefnyddir am ddau Fesur Seneddol a basiwyd yn 1706 gan Senedd Lloegr ac yn 1707 gan Senedd yr Alban i ffurfio gwladwriaeth newydd Teyrnas Prydain Fawr a Senedd Prydain Fawr. Sefydlwyd y Deyrnas Prydain Fawr ar 1 Mai 1707.

Effaith y mesurau oedd uno'r ddwy senedd, a throi Teyrnas Lloegr a Theyrnas yr Alban, o fod yn ddwy wladwriaeth ar wahân (oedd yn rhannu yr un brenin) i fod yn un wladwriaeth fawr. Daeth hyn i rym ar 1 Mai 1707. O hynnny ymlaen rheolid gwledydd Ynys Prydain gan un Senedd yn Llundain. Ystyrid Cymru fel rhan o Deyrnas Lloegr yn gyfreithiol.

Ymddengys fod rhywfaint o lwgrwobrwyo wedi digwydd i sicrhau mwyafrif i'r mesur yn Senedd yr Alban. Cyfeiria Robert Burns at hyn:

We were bought and sold for English Gold,
Sic a Parcel of Rogues in a Nation.

Cyfeiriadau

1707
18fed ganrif yn Lloegr
18fed ganrif yn yr Alban
Deddfau Senedd Lloegr
Hanes Prydain
Senedd Prydain Fawr
Huw T. Edwards

Undebwr llafur a gwleidydd sosialaidd a chenedlaetholgar oedd Huw Thomas Edwards (19 Tachwedd 1892 – 8 Tachwedd 1970). Cafodd marwolaeth ei fam yn Mehefin 1901 gryn ddylanwad arno weddill ei oes.

Bywgraffiad
Ganed ef yn Ro-wen, Dyffryn Conwy yn fab i Hugh Edwards ac Elizabeth Williams. Cafodd marwolaeth ei fam pan oedd yn wyth mlwydd oed gryn effaith arno a chafodd fawr o addysg o werth.  Ailbriododd y tad o fewn chwe mis i fam Huw T. farw, priodi â gweddw 30 oed. Ni fu Huw a'i lys fam erioed yn agos. Plentyndod digon anodd gafodd Huw T.
Gweithiodd ar ffermydd ac yn chwareli ithfaen yr ardal cyn mudo i dde Cymru yn 1909, lle y bu'n gweithio yn y pyllau glo. Daeth yn aelod o gapel yr Annibynwyr, Bethania Aberfan tua 1913.

Roedd ymhlith y cyntaf i'w alw i danchwa Senghennydd aci ddisgyn i'r pwll i chwilio am unrhyw rai oedd wedi goroesi'r ddamwain.

Ymunodd â'r Army Special Reserve (ASR) yn 1911 a chael ei hyfforddi yn Preston. Gan ei fod yn aelod o'r Cefnlu galwyd ef i'r rhengoedd ar ddiwrnod cyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf a chafodd ei glwyfo yn 1918.  Wedi hynny dychwelodd i fyw i'r gogledd, gan weithio yn chwareli ithfaen ardal Penmaenmawr.

Yn yr 1920au daeth yn swyddog undeb, yn drefnydd etholiadol gyda'r Blaid Lafur ac yn gynghorydd tre.  Yn 1932 cafodd swydd gyda'r TGWU gan symud i fyw i Shotton, Sir y Fflint. Am gyfnod maith roedd yn un o'r dynion mwyaf dylanwadol yn y mudiad llafur yng ngogledd Cymru.

Penodwyd ef yn gadeirydd Cyngor Cymru a Mynwy yn 1949 gan aros yn y swydd tan ei ymddiswyddiad dadleuol yn 1958.  Yn 1959 gadawodd y Blaid Lafur ac ymuno â Phlaid Cymru, ond dychwelodd i'w hen blaid yn 1965.

Roedd wedi dadlau o blaid sefydlu senedd i Gymru er 1944.  Yn ystod cyfnod ei gadeiryddiaeth o Gyngor Cymru, pwyswyd ar y llywodraeth Geidwadol i sefydlu'r swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru.  Ni lwyddwyd i wireddu hyn yn yr 1950au ond yn 1964 sefydlwyd y swydd gan y llywodraeth Lafur a etholwyd yn y flwyddyn honno.

Bu'n gyfarwyddwr y cwmni teledu masnachol TWW ac roedd ymhlith y cyntaf i alw am sefydlu sianel deledu Gymraeg.  Yn 1956 achubodd y papur newydd Y Faner a oedd mewn trafferthion ariannol.

Bu farw yn 1970.  Gosodwyd cofeb iddo yn Ro-wen yn 1992.

Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd ddwy gyfrol hunangofiannol:
Tros y Tresi (1956)
Troi'r Drol (1963)
 
Cyhoeddwyd cofiant iddo yn 2007:  
Gwyn Jenkins: Prif Weinidog Answyddogol Cymru: cofiant Huw T Edwards (Y Lolfa, 2007)

Gweler hefyd
 Huw T. Edwards (llyfr); cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yn 2011

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Papurau Huw T Edwards yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Huw T Edwards yn y Bywgraffiadur Cymreig

Genedigaethau 1892
Marwolaethau 1970
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Ddyffryn Conwy
Pobl o Gonwy
Stirling

Dinas yn yr Alban yw Stirling (Gaeleg yr Alban: Sruighlea; Sgoteg: Stirlin), sy'n brifddinas ardal cyngor Stirling. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 41,243; y ddinas leiaf yn yr Alban.

Saif y ddinas o amgylch Castell Stirling, ar fryn sydd wedi bod o bwysigrwydd strategol ers o leiaf cyfnod y Rhufeiniaid. Credir mai Stirling oedd caer Iuddeu neu Urbs Giudi, lle gwarchaewyd ar Oswiu, brenin Northumbria gan Penda, brenin Mersia yn 655.

Stirling oedd y man isaf lle gellid croesi Afon Forth, ac mae ar y ffin rhwng Iseldiroedd ac Ucheldiroedd yr Alban. Ymladdwyd nifer o frwydrau yma, yn cynnwys buddugoliaeth William Wallace dros y Saeson ym Mrwydr Pont Stirling a buddugoliaeth Robert Bruce dros fyddin Edward II, brenin Lloegr ym Mrwydr Bannockburn.

Adeiladau a chofadeiladau
Canolfan Thistles
Castell Stirling
Cofadeilad Cunninghame Graham
Eglwys Gadeiriol Dunblane
Gorsaf Stirling
Y Raploch

Enwogion
Billy Bremner (1942-1997), chwaraewr pêl-droed
Willie Carson (g. 1942), joci

Cyfeiriadau

Dinasoedd yr Alban
Trefi Stirling
Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg

Ysgol gynradd Gymraeg ym Mhentre'r Eglwys, Pontypridd, yw Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg. Fe'i hagorwyd fel ysgol Gymraeg ym 1966. Yn 2006, symudodd yr ysgol i adeilad ar gampws newydd Gartholwg ar yr un safle, campws sydd hefyd yn cynnwys meithrinfa, canolfan dysgu gydol oes ac adeilad newydd Ysgol Gyfun Rhydfelen.

Sefydliadau 1966
Gartholwg
Gartholwg
Inverness

Dinas yn Ucheldiroedd yr Alban yw Inverness (Gaeleg yr Alban: Inbhir Nis; Sgoteg: Innerness). Saif lle mae Afon Ness yn llifo i mewn i Foryd Moray. Mae'r boblogaeth yn 66,600, gyda 5.47% ohonynt yn siarad Gaeleg. Dyma yw prif ganolfan poblogaeth ardal Cyngor yr Ucheldir.

Roedd Inverness yn un o brif gadarnleoedd y Pictiaid, a chofnodir i Sant Colum Cille ddod yma yn 565 i efengylu i Bridei I, brenin y Pictiaid. Dywedir i'r castell gael ei adeiladu gan Máel Coluim III wedi iddo ddinistrio castell cynharach a adeiladwyd gan Mac Bethad mac Findláich (Macbeth). Ymladdwyd Brwydr Culloden gerllaw'r ddinas yn 1746.

Ar 7 Medi 1921 cynhaliwyd cyfarfod o gabinet y Deyrnas Unedig yma, yr unig dro erioed iddo gyfarfod tu allan i Lundain. Roedd y Prif Weinidog, David Lloyd George, ar ei wyliau yn Gairloch, a galwodd gyfarfod yma i drafod yr argyfwng yn Iwerddon.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Inverness
 Eglwys gadeiriol
 Theatr Eden Court
 Ysbyty Raigmore

Pobl enwog o Inverness 
 Marion Wallace Dunlop, y swffragét cyntaf i fynd ar ympryd (ar 5 Gorffennaf 1909)
 Charles Kennedy, cyn arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol
 Mike Zagorski, seiclwr
 Elspet Gray (g. 1929), actores

Cyfeiriadau

Dinasoedd yr Alban
Inverness
Trefi Cyngor yr Ucheldir
Rhyfel Cartref yr Alban

Roedd Rhyfel Cartref yr Alban yn rhyfel yn 1644 a 1645 rhwng y Brenhinwyr, cefnogwyr y brenin Siarl I a'r Cyfamodwyr, oedd wedi bod yn rheoli'r Alban ers 1639. Roedd y rhyfel yma yn rhan o gyfres Rhyfeloedd y Tair Teyrnas.

Prif gadfridog y Brenhinwyr yn yr Alban oedd James Graham, Ardalydd 1af Montrose. Cododd fyddin, yn bennaf yn Ucheldiroedd yr Alban, a chyda chymorth milwyr o Iwerddon enillodd gyfres o fuddugoliaethau dros fyddinoedd llawer mwy niferus y Cyfamodwyr. Yn y diwedd, bu'r Cyfamodwyr yn fuddugol, a gorfodwyd Montroese i adael yr Alban.

Ym mis Mawrth 1650, dychwelodd Montrose i ymladd dros y brenin Siarl II, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Carbisdale, a dienyddiwyd ef yng Nghaeredin.

1640au
Hanes milwrol yr Alban
Alban, Cartref
Alban
Rachel Bromwich

Ysgolhaig yn arbenigo yn llenyddiaeth Gymraeg y Canol Oesoedd oedd Rachel Bromwich (30 Gorffennaf 1915 – 15 Rhagfyr 2010). Bu'n ddarlithydd mewn Ieithoedd a Llenyddiaeth Geltaidd ym Mhrifysgol Caergrawnt.  Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar Drioedd Ynys Prydain ac ar farddoniaeth Dafydd ap Gwilym. Dyfarnwyd gradd DLitt er anrhydedd iddi gan Brifysgol Cymru yn 1985.

Bu farw yn 95 oed.

Cyhoeddiadau
 Aspects of the poetry of Dafydd Ap Gwilym: collected papers (1986)
 Medieval Welsh literature to c.1400, including Arthurian studies: a personal guide to University of Wales Press publications
 Tradition and innovation in the poetry of Dafydd ap Gwilym (1967)
 (gol.) Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain (Gwasg Prifysgol Cymru, 1963, argraffiad newydd 2006)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1915
Marwolaethau 2010
Ysgolheigion Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Thomas Kinsella

Bardd, cyfieithydd, golygydd a chyhoeddwr Gwyddelig oedd Thomas Kinsella (4 Mai 1928 – 22 Rhagfyr 2021). Yn ogystal â nifer o gyfrolau o gerddi mae'n adnabyddus am ei gyfieithiad poblogaidd o'r Tain Bo Cuailgne i'r Saesneg.

Cafodd ei eni yn Inchicore, Swydd Dulyn, yn fab i Agnes (Casserly) a John Kinsella. Priododd Eleanor Walsh ym 1955.

Llyfryddiaeth

Cerddi 
 Poems (Dulyn: The Dolmen Press, 1956)
 Another September (Dolmen, 1958)
 Poems & Translations (Efrog Newydd: Atheneum, 1961)
 Downstream (Dulyn: Dolmen, 1962)
 The Clergyman  (Dulyn: St Sepulchre's Press, 1965)
 Tear (Cambridge, MA: Pym-Randall Press, 1969)
 Nightwalker and Other Poems (Oxford University Press, 1968; Efrog Newydd, Knopf, 1969)
 Ely Place (Dulyn: Tara Telephone Publications/St. Sepulchre's Press, 1972)
 Butcher's Dozen (Dulyn, Peppercanister, 1972)
 The Good Fight (Peppercanister 1973)
 Notes from the Dead and Other Poems (Knopf, 1973)
 Fifteen Dead (Peppercanister, 1979)
 One and Other Poems (Dolmen, Oxford University Press, 1979)
 Peppercanister Poems 1972-1978 (Dolmen 1979; Winston Salem, North Carolina, Wake Forest University Press, 1979)
 One Fond Embrace (Deerfield, MA: Deerfield Press, 1981)
 St Catherine's Clock (Oxford University Press, 1987)
 Blood & Family (Efrog Newydd: Oxford Univ. Press, 1988)
 Poems From jack kinsella Centre (Oxford University Press, 1990)
 Madonna and Other Poems (Peppercanister, 1991)
 Open Court (Peppercanister, 1991)
 The Pen Shop (Peppercanister, 1997)
 The Familiar (Peppercanister, 1999)
 Godhead (Peppercanister, 1999)
 Citizen of the World (Peppercanister, 2000)
 Littlebody (Peppercanister, 2000)
 Collected Poems 1956-2001 (Oxford University Press, 2001)
 Marginal Economy (Peppercanister, 2006)
 Collected Poems 1956-2001 (Wake Forest University Press, 2006)
 Belief and Unbelief (Peppercanister, 2007)
 Man of War (Peppercanister, 2007)
 Selected Poems (Carnanet Press, 2007)

Rhyddiaith 
 The Dual Tradition: An Essay on Poetry and Politics in Ireland (Carcanet, 1995)
 Readings in Poetry (Peppercanister, 2006)

Cerddi a rhyddiaith
 A Dublin Documentary (O'Brien Press, 2007)

Cyfieithiadau
 The Tain (Tain Bo Cuailgne), gyda darluniau gan Louis le Brocquy (Dolmen, 1969)
 An Duanaire - Poems of the Dispossessed, gyda Seán Ó Tuama (Dolmen, 1981)

Cyfeiriadau

Beirdd Gwyddelig
Genedigaethau 1928
Golygyddion Gwyddelig
Llenorion Gwyddelig
Marwolaethau 2021