Kultura (miesięcznik)

Kultura – polski emigracyjny miesięcznik wydawany w latach 1947–2000, początkowo w Rzymie, od 1948 w Paryżu przez Instytut Literacki, stanowiący centrum kulturalno-polityczne dla emigracji polskiej po II wojnie wywierając wpływ na Polskę Ludową.

Założenie „Kultury” 
Powód założenia Instytutu Literackiego „Kultury” przez Jerzego Giedroycia wedle Wojciecha Karpińskiego polegał na stworzeniu kanonu, swobodnej i sensownej myśli, na utrwaleniu silnego nurtu polszczyzny, który pomagałby w budowie swobodnego polskiego domu, swobodnej przestrzeni duchowej polskiej, europejskiej, ludzkiej. Jednocześnie dążyło do uformowania nowoczesnej kultury polskiej, a więc między innymi obnażenia się iluzji, stworzenie Polaka nowoczesnego, wolnego od megalomanii i jednocześnie wpływało na Polskę Ludową i kraje Zachodnie w sposób polityczny. Linię polityczną prowadzoną przez Giedroycia należy także upatrywać w pismach kierowanych przez niego przed wojną – „Myśl mocarstwowa” i „Polityka” (inny tytuł: „Bunt Młodych”), a także ogromnego wpływu Józefa Piłsudskiego na jego światopogląd dotyczący Europy Wschodniej. Tym światopoglądem był Prometeizm dążący do wyzwolenia narodów na terenach Rosji dla rozbicia jej reżimu. Ogólnym ideałem Jerzego Giedroycia było stworzenie „nowego Hotelu Lambert”, którego głównym celem była niepodległość Polski pod względem kulturalnym i politycznym. Potem ujawniła się także zgodna z koncepcjami ks. Czartoryskiego, jak i Prometeizmu idea Polski jako państwa wpływającego na Ukrainę, Litwę i Białoruś („ULB” proponowana przez Giedroycia i Mieroszewskiego) poprzez pomoc w walce o ich niepodległość, w demokratyzacji, przy wstępowaniu do struktur międzynarodowych, w emancypacji kulturalnej itp.

Wzorem pisma był między innymi „Le Combat” współtworzone przez Camusa. Jego ostatnie wydanie z nagłówkiem „Silence, on coule!” („Cisza, toniemy!”) Giedroyc umieścił w swym gabinecie w Maisons-Laffitte jako memento.

Pierwszy numer pisma wyszedł w Rzymie w czerwcu 1947 roku. Pismo było kwartalnikiem. Jego redaktorami byli Jerzy Giedroyc i Gustaw Herling-Grudziński (później włoski korespondent „Kultury” paryskiej). Od początku współpracownikami przy wydawaniu pisma byli Zofia Hertz i Józef Czapski, który dzięki swym szkicom artystycznym kierował pismo na nowoczesny nurt sztuki. Zarówno Giedroyc, Grudziński, Hertz i Czapski byli żołnierzami armii generała Władysława Andersa, który osobiście wspierał ich inicjatywę. Pierwszy numer został zainicjowany esejami Paula Valery’ego (Z „Kryzysu ducha”) i Benedetta Croce (Zmierzch cywilizacji). Teksty przetłumaczono z osobistymi uwagami obu autorów. Do pierwszego numeru wchodzą również nazwiska takie jak Tymon Terlecki, Andrzej Bobkowski, Józef Czapski, Marian Kamil Dziewanowski (artykuł: Wiosna Ludów w Hotelu Lambert) i Wiktor Weintraub.

Przeniesienie do Paryża i rozwój jako ośrodek kulturalno-polityczny 

Nieporozumienia między Giedroyciem a Andersem w sprawie poglądu na wolność Polski w roku 1947 były powodem przeniesienia „Kultury” do Paryża. Rozważano również istotność Paryża jako stolicy światowej kultury. Numer 2/3 pisma ukazał się w lipcu w Paryżu. Giedroyc, Hertz i Czapski znaleźli na początku porzucony dom w Maisons-Laffitte pod Paryżem. Organizowanie pieniędzy przez Giedroycia, a więc poszukiwanie fundatorów i wierzycieli, było uważane nawet przez niego za wybitną, ponieważ uruchomienie i prowadzenie takiego funduszu doprowadziło do udostępnienia im nowego domu w Maisons-Laffitte. Fundatorami i wierzycielami byli między innymi polscy arystokraci.

Działalnością Jerzego Giedroycia była centralizacja najwybitniejszych nazwisk literatury polskiej rozproszonej po wojnie na świecie, ale także i uznanych w literaturze obcojęzycznej. Do „Kultury” pisali myśliciele tacy jak Albert Camus, Thomas S. Eliot, Emile Cioran czy André Malraux. W latach 50. Giedroyc zwrócił się do Witolda Gombrowicza przekonując go do powrotu do pisarstwa. Namówił go później na pisanie „Dziennika”, jednak pisarz poświęcił „Kulturze” swoje najważniejsze dzieła powojenne takie jak „Pornografia”. Z powodu nieprzychylności angielskich wydawców wobec George’a Orwella (obrażającego politycznego sprzymierzeńca Winstona Churchilla – Józefa Stalina) Giedroyc zaproponował pisarzowi wydanie „Roku 1984” w „Kulturze”. W 1951 roku, po wielu listach i rozmowach z Giedroyciem Czesław Miłosz, poprosił o azyl we Francji, Giedroyc zapewnił mu mieszkanie. Pomógł również w emigracji Leszka Kołakowskiego i Zygmunta Baumana. „Kulturze” stawała się coraz silniejszym polskim ośrodkiem polityczno-kulturalnym. Ukazywały się w niej dzieła pisarzy i poetów za żelazną kurtyną, jak Zbigniew Herbert, Marek Hłasko, Boris Pasternak, Anna Achmatowa czy Aleksandr Sołżenicyn, a także twórczość emigracyjnych dziennikarzy, np. Konstantego „Kota” Jeleńskiego, Stanisława Swianiewicza i Juliusza Mieroszewskiego.

Już w latach 50. dom w Maisons-Laffitte stał się ośrodkiem politycznym prowadzącym tajne akcje w krajach komunistycznych. Do głównych działań należało przemycanie „Kultury” do Polski. W latach 70. i 80., gdy strajki budziły nadzieję na wyzwolenie Polski z reżimu komunistycznego, „Kultura” wzmogła pomoc dla intelektualistów krajowych.

W 2000 r., zgodnie z ostatnią wolą Jerzego Giedroycia, „Kultura” została zamknięta. Dom w Maisons-Laffitte stał się miejscem pracy polskich naukowców nad archiwizacją dzieła „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”. Archiwum dostępne jest na stronie Instytutu Literackiego www.kulturaparyska.com.

Zespół i współpracownicy „Kultury” 
 Jerzy Giedroyc (1906–2000) – redaktor naczelny „Kultury”, założyciel i kierownik Instytutu Literackiego.
 Andrzej Bobkowski (1913–1961) – prozaik, publicysta. Od 1939 w Paryżu, od 1948 w Gwatemali.
 Andrzej J. Chilecki (1935–1989) – dziennikarz. Od 1959 na emigracji, najpierw w Wiedniu, następnie w Monachium.
 Maria Czapska (1894–1981) – siostra Józefa Czapskiego, eseistka i tłumaczka.
 Józef Czapski (1896–1993) – malarz i eseista.
 Maria Danilewicz-Zielińska (1907–2003) – na łamach „Kultury” prowadziła m.in. rubrykę pt. Krajowe nowości wydawnicze. W Instytucie Literackim wydała m.in. 3 tomy bibliografii wydawnictw Instytutu Literackiego.
 Henryk Giedroyc (1922–2010) – brat Jerzego Giedroycia. W latach 2003–2010 kierownik Instytutu Literackiego.
 Witold Gombrowicz (1904–1969) – prozaik, eseista. Po 1939 na emigracji w Argentynie, Niemczech i Francji. W „Kulturze” ukazał się m.in. pierwodruk jego Dziennika (w odcinkach, 1953–1969). W Instytucie Literackim wydał większość swoich książek.
 Michał Heller [ps. Adam Kruczek] (1922–1997) – rosyjski historyk dziejów najnowszych, publicysta. Od 1957 na emigracji, najpierw w Polsce, a od 1969 we Francji.
 Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000) – prozaik, eseista. Współzałożyciel Instytutu Literackiego i „Kultury”, przez wiele lat (do 1996) włoski korespondent pisma.
 Zofia Hertz (1910–2003) – współpracę z Jerzym Giedroyciem rozpoczęła w marcu 1943 r. w II Korpusie Armii Polskiej. W „Kulturze” zajmowała się m.in. rachunkowością, tłumaczeniem tekstów, prowadziła rubrykę Humor krajowy.

 Zygmunt Hertz (1908–1979) – mąż Zofii Hertz. Kierownik administracyjny, zajmował się m.in. prenumeratą i wysyłką „Kultury”.
 Benedykt Heydenkorn (1906–1999) – socjolog, dziennikarz, publicysta. Podczas wojny w II Korpusie Armii Polskiej, od 1949 r. w Kanadzie.
 Konstanty Jeleński (1922–1987) – eseista, publicysta, tłumacz.
 Andrzej Koraszewski (ur. 1940) – publicysta i pisarz ekonomiczno-społeczny, były dziennikarz BBC, wiceszef polskiej sekcji BBC, obecnie zastępca redaktora naczelnego portalu Racjonalista.pl.
 Juliusz Mieroszewski (1906–1976) – czołowy publicysta „Kultury”, jej londyński korespondent, autor artykułów politycznych składających się na program pisma.
 Czesław Miłosz (1911–2004) – poeta, eseista, laureat literackiej Nagrody Nobla (1980). W Instytucie Literackim wydał większość swoich książek.
 Bohdan Osadczuk (1922–2011) – dziennikarz i eseista ukraiński, prof. historii najnowszej dziejów Europy Wschodniej. W „Kulturze” pisał o Ukrainie i stosunkach polsko-ukraińskich.
 Wojciech Skalmowski [ps. „Maciej Broński”] (1933–2008) – od 1968 r. wykładowca na Uniwersytecie w Leuven (Belgia), gdzie osiadł na stałe. W „Kulturze” omawiał m.in. twórczość literacką w Polsce i na emigracji.
 Jerzy Stempowski [ps. „Paweł Hostowiec”] (1893–1969) – dziennikarz, eseista. Jego publikacje ukazywały się pod nazwą Notatnik niespiesznego przechodnia.
 Leopold Unger (1922–2011) – dziennikarz, publicysta. Od 1969 r. na emigracji. Komentator spraw zagranicznych w „Le Soir” i „Gazecie Wyborczej”. Od 1970 r. stały współpracownik „Kultury”, gdzie pod pseudonimem „Brukselczyk” zamieszczał cykl pt. Widziane z Brukseli.

Pozostali autorzy i współpracownicy „Kultury” w latach 1947–2000 (wybór)

Laureaci nagród „Kultury”

Nagroda Literacka „Kultury” 
 1954 – Marian Pankowski Smagła swoboda
 1955 – Andrzej Chciuk Smutny uśmiech
 1955 – Leo Lipski Dzień i noc
 1956 – nie przyznano
 1957:
 Czesław Miłosz Traktat poetycki
 Marek Hłasko Cmentarze (Krajowa Nagroda „Kultury”)
 1958 – Gustaw Herling-Grudziński Wieża
 1959 – Halszka Guilley-Chmielowska Spotkania na galerii
 1960 – Witold Gombrowicz Pornografia
 1961:
 Józef Łobodowski za całokształt twórczości
 Jerzy Stempowski Chimera jako zwierzę pociągowe (nagroda specjalna im. Neymana za najlepszy esej)
 1962 – Zygmunt Haupt Pierścień z papieru
 1963 – Teodor Parnicki za całokształt twórczości
 1964 – Wacław Iwaniuk za całokształt twórczości poetyckiej i wybór wierszy
 1965 – nie przyznano
 1966 – nie przyznano
 1967 – nagrody z okazji 20. lecia „Kultury”:
 Lidia i Adam Ciołkoszowie Zarys dziejów socjalizmu polskiego
 Piotr Guzy Krótki żywot bohatera pozytywnego
 Jerzy Stempowski za całokształt twórczości

Nagroda plastyczna „Kultury” 
 1956 – Stanisław Grabowski
 1957:
 Zygmunt Turkiewicz
 Alina Ślesińska
 1958 – Józef Czapski
 1959 – Mieczysław Janikowski
 1960 – Konstanty Brandel
 1961 – Jan Ekiert
 1962 – Rafał Malczewski
 1963 – Marek Żuławski
 1964 – Marian Kościałkowski

Nagroda literacka im. Zygmunta Hertza 
 1979 – Czesław Miłosz za tłumaczenie Księgi psalmów
 1980 – Józef Mackiewicz (odmówił przyjęcia)
 1981:
 Konstanty Jeleński
 Józef Łobodowski
 1982 – Marian Brandys
 1983 – Maria Danilewicz-Zielińska
 1984 – Włodzimierz Odojewski
 1985 – Zofia Romanowiczowa
 1986 – Jarosław Rymkiewicz
 1987 – Renata Gorczyńska
 1988 – Wojciech Skalmowski (ps. Maciej Broński)
 1989 – Wojciech Karpiński za całokształt twórczości
 1990 – Tomasz Jastrun (ps. Witold Charłamp)
 1991 – Włodzimierz Bolecki (ps. Jerzy Malewski)
 1992 – Stefania Kossowska
 1993 – Adam Zagajewski
 1994 – nie przyznano
 1995 – Tymon Terlecki
 1996 – nie przyznano
 1997 – Mariusz Wilk
 1998 – Leszek Szaruga
 1999 – Tadeusz Różewicz

Nagroda publicystyczna im. Juliusza Mieroszewskiego 
 1979 – Kazimierz Okulicz za całokształt twórczości
 1980 – Wiktor Sukiennicki za całokształt twórczości
 1981 – Zdzisław Najder (ps. Socjusz)
 1982 – Tadeusz Mazowiecki
 1983 – Tadeusz Chrzanowski (ps. J. Szrett)
 1984 – Leopold Unger
 1985 – Krzysztof Pomian
 1986 – Andrzej Osęka (ps. P. Morga)
 1987 – Jakub Karpiński
 1988 – Stanisław Swianiewicz
 1989 – Michaił Heller (ps. Adam Kruczek)
 1990:
 Lidia Ciołkoszowa
 Wojciech Wasiutyński
 1991 – Tadeusz Wyrwa
 1992 – Karol Modzelewski
 1993 – Krzysztof Wolicki
 1994 – nie przyznano
 1995 – Andrzej Paczkowski
 1996 – nie przyznano
 1997 – Jerzy Pomianowski
 1998 – Andrzej Micewski
 1999 – Andrzej Koraszewski

Nagroda przyjaźni i współpracy 
 1980 – z okazji 400. numeru pisma:
 Benedykt Heydenkorn
 Norbert Żaba
 1981 – Zygmunt Kallenbach (Nagroda przyjaźni)
 1982 – Andrzej Chilecki
 1983:
 Zbigniew Byrski
 Bohdan Osadczuk
 1984 – Mirosław Chojecki
 1985 – Jerzy Boniecki
 1986 – nie przyznano
 1987 – Jan Chodakowski
 1988 – Maria Podhorska (in pectore)
 1989 – nie przyznano
 1990 – nie przyznano
 1991 – nie przyznano
 1992 – Wojciech Sikora
 1993 – Kazimierz Romanowicz
 1994 – nie przyznano
 1995 – Jacek Krawczyk
 1996 – nie przyznano
 1997 – Wojciech Sikora (ponownie)
 1998 – Henryk Ratajczak
 1999 – Grażyna Pomian

Nagroda dla tłumaczy literatury polskiej im. Konstantego Aleksandra Jeleńskiego 
 1990:
 język francuski: Teresa Dzieduszycka i Krzysztof Jeżewski
 język serbsko-chorwacki: Peter Vujicic (odmówił przyjęcia)
 język rosyjski: Natalia Gorbaniewska
 język angielski: Lillian Vallee
 1991
 język czeski: Helena Stachová
 język duński: Janina Katz-Hewetson
 język francuski: Jean-Yves Erhel
 język niemiecki: Piotr Lachmann
 język szwedzki: Anders Bodegård
 język włoski: Vera Verdiani

Inne nagrody 
 1968 – Redakcja Literarni Listy
 1971 – Kazimiera Iłłakowiczówna za całokształt twórczości w przededniu 80. urodzin
 1972 – Juliusz Mieroszewski za całokształt twórczości
 1977 – Nagrody z okazji 30. lecia „Kultury”
 Stanisław Barańczak za tom wierszy Ja wiem, że to niesłuszne
 Maciej Broński (właśc: Wojciech Skalmowski) za eseistykę literacką
 Zbigniew Byrski za eseje o tematyce amerykańskiej
 Maria Danilewicz-Zielińska za działalność kulturalną i literacką
 Adam Kruczek (właśc: Michaił Heller) za artykuły o ZSSR publikowane w „Kulturze”
 Marek Tarniewski (właśc: Jakub Karpiński) za książki - Ewolucja czy rewolucja i Krótkie spięcie - wydane w „Bibliotece Kultury”
 Bolesław Sulik za artykuły drukowane w „Kulturze” i za książkę o rzeczywistości PRL, która ukaże się w „Bibliotece Kultury”
 Leopold Unger (ps. Brukselczyk) za felietony polityczne publikowane w „Kulturze” i prasie zagranicznej.
 1979 – Jednorazowa nagroda Instytutu Literackiego z okazji 50. numeru „Zeszytów Historycznych”
 Jan Ciechanowski autor Powstania Warszawskiego
 Janusz Zawodny za książki: Heath In the Forest oraz Nothing but honour
 Andrzej Micewski jako historyk krajowy in pectore za dorobek naukowy.
 1996 – Nagrody specjalne przyznano pismom i redaktorom zajmującym się problemem regionów pogranicznych
 „Ziemia Kłodzka” - red. Adam Kwas
 „Borussia” - red. Kazimierz Brakoniecki
 „Krasnogruda” - red. Krzysztof Czyżewski

Zobacz też

Przypisy

Bibliografia 
 Iwona Hofman (opr.), Kultura paryska. Twórcy, dzieło, recepcja, Wydawnictwo UMCS, 2007, .
 Barbara Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte, 1981 (wywiady z Jerzym Giedroyciem i Zofią Hertz), Fundacja Zeszytów Literackich, 2006, .
 Hanna Maria Giza, Ostatnie lato w Maisons-Laffitte, Fundacja Kolegium Europy Wschodniej, 2007, .
 Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce, opracował i posłowiem opatrzył Krzysztof Pomian, wyd. IV, Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu, 2006, .
 Jerzy Giedroyc, Witold Gombrowicz, Listy 1950-1969 (wydanie rozszerzone; wybrał, oprac. i wstępem opatrzył Andrzej Kowalczyk), Czytelnik 2006, , .

Linki zewnętrzne 

 Paryska „Kultura”

Czasopisma w języku polskim
Czasopisma wydawane od 1947
Czasopisma wydawane do 2000
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Maisons-Laffitte
Niewydawane miesięczniki
 
Kultura PRL
Prasa emigracyjna 1939–1989
Prasa polonijna we Francji
Polska historiografia emigracyjna
Prasa w Rzymie