Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej

Flotylla Rzeczna Marynarki Wojennej (do 17 października 1931: Flotylla Pińska) – polska flotylla rzeczna wchodząca w skład Marynarki Wojennej w okresie międzywojennym, stacjonująca w Pińsku na rzece Pinie. Flotylla operowała na tzw. morzu pińskim – w dorzeczu Prypeci z głównymi rzekami: Prypeć, Pina, Strumień.

Powstanie flotylli i pierwsze walki 
Flotylla Pińska powstała 19 kwietnia 1919 roku, gdy gen. Antoni Listowski zgodził się, aby Jan Giedroyć stworzył z trzech motorówek Lech, Lisowczyk i Lizdejko, w Pińsku, patrol rozpoznawczy. W połowie 1919 roku oddział ten wziął udział w starciach z flotą bolszewicką pod Mostami Wolańskimi i pod Horodyszczem, gdzie 3 lipca 1919 roku trzy łodzie motorowe przeprowadziły rajd rzeką Jasiołdą. Na jednej z łodzi znajdował się pluton 34 pułku piechoty pod dowództwem chorążego Andrzeja Baja, który pod nieprzyjacielskim ogniem desantował się i zdobył Horodyszcze, co następnie umożliwiło zajęcie, ważnego ze względów komunikacyjnych, Łunińca. Na pamiątkę tych wydarzeń 3 lipca ogłoszono Świętem Flotylli Rzecznej w II RP.

17 września 1919 roku doszło do pierwszego starcia z kanonierkami przeciwnika. Motorówki uzbrojone M.I i M.II starły się ze statkami uzbrojonymi Trachtomirow i Burzyn pod Petrykowem. W wyniku starcia uszkodzony został Trachtomirow.

Z nadejściem zimy spieszeni marynarze obsadzili okopy między Petrykowem a Nowosiółkami. Kompania marynarska liczyła 4 oficerów i 80 podoficerów oraz marynarzy.

Flotylla w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku 
W marcu 1920 roku flotylla wzięła udział w zdobywaniu Mozyrza, gdzie włączono do jej składu nowe jednostki zdobyte na Flotylli Dnieprzańskiej. Następnie flotylla brała udział w ofensywie kijowskiej, podczas której w dniu 27 kwietnia doprowadziła podczas walk w rejonie Czarnobyla do wyparcia Rosjan na Dniepr. Następnie flotylla brała udział w tworzeniu przyczółków na lewym brzegu Dniepru w Kijowie oraz w defiladzie w tym mieście. Po zdobyciu nowych okrętów utworzono Flotyllę Kijowską operującą na Dnieprze. W trakcie kontrofensywy bolszewickiej pod koniec maja część Flotylli Pińskiej została odcięta od głównych sił, w związku z czym załogi zatopiły okręty w dniu 13 czerwca 1920 roku. Ocalałe jednostki walczyły podczas odwrotu na wodach Prypeci, jednak część, z uwagi na niski stan wody, zatopiono w Pińsku i pod Kochanowiczami. Flotyllę rozwiązano 2 sierpnia 1920 z powodu zajęcia dorzecza Prypeci przez Armię Czerwoną i samozatopienia większości jednostek pływających.

Flotylla po traktacie ryskim 

11 października 1920 utworzono Oddział Detaszowany Flotylli Wiślanej na Prypeci, 2 marca 1922 przemianowany na Flotyllę Pińską. Po likwidacji 1 października 1925 Flotylli Wiślanej i przejęciu większości jej jednostek przez Flotyllę Pińską stała się ona jedyną flotyllą rzeczną w Polsce. Bazą główną flotylli był Pińsk, w którym cumowało ponad 100 jednostek bojowych i transportowych. Mieściła się w nim Komenda Portu Wojennego, koszary, schrony i hangary dla wodnosamolotów, warsztaty, biura oraz hale dokowe i konstrukcyjne, a także, po drugiej stronie rzeki, bazy paliwowe i składy amunicji. Bazą była także graniczna Nyrcza. W 1939 roku z części sił Flotylli utworzono Oddział Wydzielony Rzeki Wisły. Wiosną 1939 utworzono w ramach Flotylli Oddział Wydzielony na Prypeci.

Rzeczna Eskadra Lotnicza 
W latach 1928–1937 Flotylla miała siły lotnicze (składające się z łodzi latających Schreck FBA-17HMT2). Początkowo był to Rzeczny Pluton Lotniczy, później, rozbudowany stał się Rzeczną Eskadrą Lotniczą.

Personel 
 Dowódcy flotylli
 por. mar. Jan Giedroyć – od 19 kwietnia 1919 do 16 marca 1920
 mjr mar. Edward Sadowski – od 16 marca do 2 lipca 1920
 ppłk mar. Jerzy Wołkowicki – od 2 lipca do 2 sierpnia 1920
 kpt. por. mar. Marian Wolbek – od 2 marca 1922 do 22 października 1924
 kmdr por. Władysław Blinstrub – od 23 października 1924 do 25 lutego 1927
 kmdr Witold Zajączkowski – od 25 lutego 1927 do 6 października 1939

 Zastępcy dowódcy flotylli
 kmdr ppor. Stanisław Hryniewiecki – od 3 kwietnia 1932 do 19 grudnia 1936
 kmdr por. Henryk Eibel – od 19 grudnia 1936 do 6 października 1939

 Oficerowie sztabowi artylerii Flotylli
 ppłk / płk art. Stefan Zielke (1936–1938)
 ppłk art. Włodzimierz Klewszczyński (1938–1939)

 Dowódcy Oddziału Detaszowanego Flotylli Wiślanej na Prypeci
 kpt. mar. Bohdan Jarociński – od 11 października 1920
 por. mar. Aleksander Mohuczy – 1920–1921
 kmdr ppor. Edward Rozenbaum – 1921 do 13 stycznia 1922
 kpt. por. mar. Ignacy Antoniewicz – od 13 stycznia do 2 marca 1922

Kampania wrześniowa

Działania wojenne 

We wrześniu 1939 roku Flotylla (bez Oddziału Wydzielonego Rzeki Wisły) składała się z 6 monitorów rzecznych, 3 kanonierek rzecznych, 4 statków uzbrojonych, 17 kutrów uzbrojonych (w tym 3 kutry obsługi i 1 zwiadu artyleryjskiego i łączności), 2 kutrów meldunkowych, 7 trałowców rzecznych i statku minowo–gazowego, oraz 48-50 jednostek pomocniczych, w tym 32 kryp, statku szpitalnego, 2 holowników, kilku motorówek i 6 ślizgaczy. Wszystkie jednostki zatopiono na rozkaz generała Franciszka Kleeberga w 1939 roku. Od 25 września do 12 listopada służba awaryjno-ratownicza Wojennej Flotylli Dnieprzańskiej oraz przedsiębiorstwo robót ratowniczych i podwodnych EPRON wydobyły co najmniej 54 z nich, w tym 26 okrętów bojowych (5 monitorów, 2 kanonierki, 15 kutrów uzbrojonych, statek minowo–gazowy i 3 trałowce), które następnie po remoncie i przezbrojeniu wcielono do WFD.

W dniach 10–14 września 1939 na bazie batalionu zapasowego (mobilizowany od 31 sierpnia) i Oddziału Desantowego (utworzony 2 sierpnia) sformowano dwa bataliony morskie, złożone ze spieszonych podchorążych Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej w Gdyni i marynarzy rezerwy. Dowódcami batalionów zostali kmdr Pawłowski i kpt. mar. Marian Foltyn (początkowo por. mar. Władysław Galiński). Marynarze zostali przemundurowani w polowe mundury wojsk lądowych, oficerowie i podchorążowie starszego rocznika zatrzymali garnizonowe czapki marynarskie, młodsi podchorążowie i rezerwiści w większości z własnej inicjatywy umieszczali orzełki Marynarki Wojennej na czapkach polowych.

Większość stanu osobowego Flotylli 20 września, po zatopieniu jednostek pływających, wymaszerowała na rozkaz gen. Kleeberga w kierunku Lubieszowa i Włodawy, z zamiarem przebijania się w kierunku Rumunii. 22 września, pozbawiony łączności z dowództwem gen. Kleeberg, zdecydował podjąć marsz z odsieczą dla Warszawy. 28 września zmienił nazwę swych wojsk na SGO „Polesie”.

Po odejściu, zgodnie z rozkazem Kleeberga, nielicznych wątpiących w celowość dalszej walki oraz części marynarzy narodowości ukraińskiej i białoruskiej, nastąpiła reorganizacja batalionów morskich, które 28 września weszły wraz z innymi marynarzami w skład 182 Pułku Piechoty z 60 Dywizji Piechoty jako 3 batalion „morski”. Dowódcą batalionu został kmdr ppor. Stefan Kamiński, dowódcami kompanii kpt. mar. woj. Lucjan Rabenda, kpt. artylerii Jerzy Wojciechowski i kpt. piechoty Jan Lipecki. Kwatermistrzem został kmdr ppor. Alojzy Pawłowski. Ponadto z marynarzy utworzono 4 kompanię samodzielnego batalionu 179 Pułku Piechoty tej dywizji (dowódca – ppor. mar. Bohdan Korsak).

Część marynarzy flotylli nie dołączyła do SGO „Polesie”, lecz do Grupy KOP gen. bryg. Wilhelma Orlika-Rückemanna, tworząc w niej zbiorczy batalion marynarski, pod dowództwem kolejno: kmdr. por. Henryka Eibla, kpt. mar. Edmunda Jodkowskiego i kpt. art. Bogusława Rutyńskiego. Większość z nich w nocy 25/26 września dostała się do niewoli sowieckiej, przy czym kilkudziesięciu zostało następnego dnia zamordowanych w Mokranach.

Organizacja w 1939 roku

Dowództwo flotylli 
 Dowódca flotylli – kmdr Witold Zajączkowski
 Zastępca dowódcy – kmdr por. Henryk Eibel
 Szef sztabu – mjr dypl. art. Władysław Szczekowski
 Oficer artylerii sztabu – ppłk art. Włodzimierz Klewszczyński
 Oficer techniczny – kpt. mar. inż Wacław Trzebiński
 Oficer łączności – kmdr ppor. Bronisław Witkowski
 Oficer wywiadowczy – kpt. mar. Narcyz Małuszyński
 Naczelny lekarz – kpt. mar. lek Kozłowski
 Kapelan – mjr ks. Henryk Antonowicz
 Oficer flagowy – por. mar. Janusz Marciniewski
 Komendant Portu Wojennego Pińsk – kmdr ppor. Mieczysław Reutt
 Oficer inspekcyjny Portu Wojennego Pińsk – por. mar. rez. Stefan Murza-Murzicz
 Intendent Flotylli – kpt. mar. Alojzy Mrozik
 Kapelmistrz – chor. mar. Julian Tomaszewski
 Oficer gospodarczy (Brześć n. Bugiem) – por. mar. Stanisław Nawrocki (do roku 1932)
 Oficer oświatowy – kpt. mar. Czesław Basiński
 Szef kancelarii – st. bsm. Wacław Szwarc
 d-ca grupy taborów – por. mar. rez. Józef Walewski
 d-ca sekcji zaopatrzenia – por. mar. rez. Józef Graniczny
 d-ca 4 grupy kutrów uzbrojonych – bsm. Mieczysław Zalewski
 d-ca batalionu zapasowego – kmdr ppor. Alojzy Pawłowski

Dowódcy dywizjonów 
 1 dywizjon bojowy – kpt. mar. Mieczysław Sierkuczewski
 2 dywizjon bojowy – kmdr ppor. Stefan Kamiński
 3 dywizjon bojowy – p.o. kpt. mar. Bronisław Bończak

Dowódcy okrętów 
 Monitor ORP „Wilno” – kpt. mar. Edmund Jodkowski
 Monitor ORP „Kraków” – kpt. art. Jerzy Wojciechowski
 Monitor ORP „Warszawa” – por. mar. Jan May
 Monitor ORP „Horodyszcze” – kpt. mar. Andrzej Marzecki
 Monitor ORP „Pińsk” – kpt. mar. Jan Kierkus
 Monitor ORP „Toruń” – kpt. mar. Bolesław Porydzay
 Statek OPL ORP „Generał Sikorski” – ppor. mar. rez. Stanisław Ludwik Fidosz
 Statek OPL ORP „Hetman Chodkiewicz” – por. mar. rez. Edward Kulesza
 Statek uzbrojony ORP „Generał Szeptycki” – ppor. mar. rez. Wacław Przyjemski
 Statek minowo–gazowy ORP „Mątwa” – kpt. mar. Narcyz Małuszyński
 Ciężki kuter uzbrojony ORP „Nieuchwytny” – por. mar. Olgierd Koreywo
 Kanonierka ORP „Zawzięta” – por. mar. w st. spocz. Jerzy de Latour
 Kanonierka ORP „Zuchwała” – kpt. art. Władysław Jasik
 Kanonierka ORP „Zaradna” – por. mar. rez. Czesław Kaiser

Jednostki Flotylli

Jednostki sztabowe 
 Statek sztabowy „Admirał Sierpinek” – por. mar. Janusz Marciniewski
 Motorówka sztabowa S 1
 Motorówka sztabowa S 2
 Ślizgacz Nr 5

1 Dywizjon Bojowy 
D-CA oddziału kanonierek – kpt. art. Władysław Jasik
 Monitor ORP „Kraków” – kpt. art. Jerzy Wojciechowski
 Monitor ORP „Wilno” – kpt. Edmund Jodkowski
 Kanonierka „Zuchwała” – kpt. art. Władysław Jasik
 Kanonierka „Zaradna” – por. mar. rez. Czesław Kaiser
 Kanonierka „Zawzięta” – por. mar. w st. spocz. Jerzy de Latour, z-cz d-cy st. bosman Świeczka
 I Grupa Kutrów Uzbrojonych- bsmt. Leopold Hohn
 Kuter uzbrojony KU 16
 Kuter uzbrojony KU 17
 Kuter uzbrojony KU 18
 Kuter uzbrojony KU 19
 Kuter uzbrojony KU 21 kuter obsługi
 Krypa mieszkalna K 20
 Statek OPL „Generał Sikorski” – ppor. rez. mar. Stanisław Ludwik Fidosz
 Ślizgacz Nr 1

2 Dywizjon Bojowy 
 Monitor „Warszawa” – d-ca por. mar. Jan May
 Monitor „Horodyszcze” – d-ca kpt. mar. Andrzej Marzecki
 II Grupa Kutrów Uzbrojonych – d-ca st. bsm. Feliks Krauze
 Kuter uzbrojony KU 22 kuter obsługi
 Kuter uzbrojony KU 24 kuter obsługi
 Kuter uzbrojony KU 25
 Kuter uzbrojony KU 26
 Krypa mieszkalna K 8
 Statek OPL „Hetman Chodkiewicz” – por. mar. rez. Edward Kulesza
 Ślizgacz Nr 2

p.o oficera mechanika – st. bsm. Stanisław Sęk

3 Dywizjon Bojowy 
 dowódca – kpt. mar. Bronisław Bończak
 Monitor „Pińsk” – kpt. mar. Jan Kierkus
 Monitor „Toruń” – kpt. mar. Bolesław Porydzay
 Kuter uzbrojony KU 7 kuter zwiadu
 III Grupa Kutrów Uzbrojonych – st. bsm. Henryk Pełda
 Kuter uzbrojony KU 23 kuter obsługi
 Kuter uzbrojony KU 27
 Kuter uzbrojony KU 28
 Kuter uzbrojony KU 29
 Krypa mieszkalna K 10
 Statek uzbrojony „Generał Szeptycki”
 Ślizgacz Nr 3

Oficer mechanik – chor. mar. Bolesław Chabałowski

Oddział Minowo–Gazowy 
 Statek minowo-gazowy „Mątwa” – d-ca kpt. mar. Narcyz Małuszyński
 Trałowce pancerne T 1, T 2, T 3
 Trałowce bocznokołowe T 4, T 5, T 6, T 7

Oddział Łączności 
 Kuter meldunkowy KM 14
 Kuter meldunkowy KM 15
 Pływająca baza łączności K 2
 Motorówka P 3
 Dwa plutony łączności lądowej

Baza Wysunięta z Pogotowiem Technicznym 
 Kuter uzbrojony KU 1
 Kuter uzbrojony KU 2
 Kuter uzbrojony KU 3
 Holownik Neptun
 Statek sanitarny „Generał Sosnkowski”
 Krypa amunicyjne K 12
 Krypa amunicyjne K 13
 Krypa paliwowa K 14
 Krypa paliwowa K 15
 Krypa paliwowa K 25
 Pływająca kantyna K 17
 Warsztaty pływające K 19
 Krypa nurków K 7
 Krypa mieszkalna K 9
 Krypa mieszkalna K 30

d-ca bazy wysuniętej – kpt. mar. rez. Jan Hordliczka

d-ca pogotowia technicznego – ppor. inż. rez. Stanisław Gwiazda

Port Wojenny Pińsk 
 Holownik „Kiliński”
 Motorówka P 1
 Motorówka P 2
 15 kryp obsługi
 Pluton OPL
 Pluton łączności
 Pluton administracyjny
 Komendant PW Pińsk – kmdr ppor. Mieczysław Reutt
 oficer techniczny portu – kmdr ppor. Józef Trybel
 Lekarz portu – por. lek. Adam Proń
 Kwatermistrz portu – kpt. mar. Konstanty Łączkowski
 D-ca Kompanii Portowej – por. adm. Piotr Gajewski.
 Kierownik WPMW-KMDR – ppor. ss. inż. Stanisław Sokołowski

Straty osobowe

Polegli i zamordowani w działaniach Flotylli Pińskiej i SGO Polesie

Polegli, zamordowani i zmarli w czasie okupacji, w niewoli i na zesłaniu

Upamiętnienie 

We wrześniu 2019 r. przy kościele pw. Matki Bożej Bolesnej w Świątnikach odsłonięto pomnik upamiętniający marynarzy Flotylli Rzecznej Marynarki Wojennej w Pińsku i bitwy tej floty pod Horodyszczem, Czarnobylem i Kockiem

Zobacz też 
 polegli w działaniach OW Wisła

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 Mieczysław Kowalski: Relacja Mieczysława Kowalskiego, maszynopis
 Tablica na zbiorowej mogile w Woli Gułowskiej
 
 
 
 Sławomir Zagórski: Białe kontra Czerwone. Polscy marynarze w wojnie z bolszewikami. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2018

Linki zewnętrzne 

 

Flotylle Marynarki Wojennej Rzeczypospolitej Polskiej
Marynarka Wojenna II Rzeczypospolitej
Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Pińsku
Flotylle rzeczne