Economi Cymru

Yn draddodiadol seilir economi Cymru ar ddiwydiannau mwyngloddio, amaeth a gweithgynhyrchu ond yn ddiweddar mae galwedigaethau mwy modern ac amrywiol, yn enwedig o fewn y sector gwasanaethau, wedi datblygu fel rhan ganolog yr economi Gymreig.

Ar y cyfan, mae Cynnyrch Mewnwladol Crynswth (CMC) yng Nghymru wedi cynyddu yng Nghymru ers 1999, er ei fod yn parhau i fod yn is na chyfartaledd y DU. Mae gwariant llywodraeth y DU a lllywodraeth Cymru yng Nghymru hefyd wedi cynyddu dros yr un cyfnod. Mae Cymru wedi cael arian o’r Cronfeydd Strwythurol a Buddsoddi Ewropeaidd ac mae llywodraeth y DU wedi cyhoeddi bod y cyllid hwn yn cael ei ddisodli gan Gronfa Ffyniant Gyffredin y DU, er bod Llywodraeth Cymru wedi awgrymu bod Cymru’n cael llai o arian. Mae gan Gymru gydbwysedd cyllidol negyddol, er bod gan bob gwlad a rhanbarth yn y DU hefyd ddiffyg cyllidol yn 2020/21. Mae'r Gwerth Ychwanegol Crynswth yng Nghymru wedi cynyddu ers 1998, ond mae'r pen yn parhau i fod yn is na chyfartaledd y DU.

Trosolwg

Polisi arian cyfred ac ariannol 
Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y DU. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y DU gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.

Cynnyrch Mewnwladol Crynswth (CMC) 
Mae CMC (GDP) Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.

Mae CMC y pen yng Nghymru ar brisiau cyfredol y farchnad wedi cynyddu o £12,810 yn 1998 i uchafbwynt o £25,136 yn 2019, ac yna £23,882 yn 2020. Mae hyn yn cymharu â chyfartaledd y DU o £17,073 yn 1998, £34,424 yn 2019 a £34,424 yn 2019. 32,141 yn 2020.

Gwariant 
Cyfanswm gwariant cyhoeddus yng Nghymru oedd £19.6 biliwn yn 1999/2000 gan gynyddu i £54.6 biliwn yn 2020/2021. Cyfanswm y gwariant adnabyddadwy yng Nghymru yn 2020/21 oedd £45 biliwn, gyda £9.6 biliwn heb ei wario’n uniongyrchol yng Nghymru. Yn 2018/19, gwariant rheoledig Cymru oedd £43.0 biliwn. O hyn, roedd £33.4 biliwn yn wariant "adnabyddadwy" ar Gymru, roedd £4.6 biliwn yn wariant "anadnabyddadwy" a briodolwyd i Gymru ond a wariwyd yn ganolog yn y DU, gwariwyd £1.2 biliwn y tu allan i'r DU. Daw hyn â chyfanswm y gwariant blynyddol nad yw o fudd uniongyrchol i Gymru i £5.9 biliwn. Roedd y £3.7 biliwn a oedd yn weddill yn addasiad cyfrifo yn bennaf oherwydd dibrisiant.

Cyllideb Llywodraeth Cymru fel y’i dyrannwyd gan lywodraeth y DU yn 2020/21 oedd £20.1 biliwn, gan gynyddu i £24 biliwn yn 2023-24.

Yn 2021/22, roedd gwariant cyhoeddus y pen yng Nghymru yn £13,401. Mae hyn yn cymharu â £13,881 yn yr Alban, £14,062 yng Ngogledd Iwerddon a £11,549 yn Lloegr.

Ariannu gan yr Undeb Ewropeaidd 
Ar gyfartaledd, cafodd Cymru £367 miliwn bob blwyddyn o gronfeydd strwythurol yr UE yn ystod 2014-2020, a oedd yn cynnwys Cronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop (ERDF): £168.5 miliwn; Cronfa Gymdeithasol Ewrop (ESF): £120.5 miliwn; Cronfa amaethyddol Ewropeaidd ar gyfer datblygu gwledig (EAFRD): £77.9 miliwn.

Yn dilyn Brexit, cyhoeddodd llywodraeth y DU ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y DU (UKSPF) yn disodli cronfeydd strwythurol yr UE. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y DU.

Balans Cyllidol 
Roedd diffyg cyllidol net Cymru yn £13.7 biliwn yn 2016/17, £14.3 biliwn yn 2017/18 a £13.5 biliwn yn 2018/19. Mae ffigurau diweddarach yn cael eu heffeithio gan y pandemig COVID-19. Cynyddodd y diffyg cyllidol hwn o £14.4 biliwn yn 2019/20 i £25.9 biliwn yn 2020/21. Roedd gan bob gwlad a rhanbarth yn y DU ddiffyg cyllidol yn 2020/1, a oedd yn cynnwys Gogledd Orllewin Lloegr o £49.9 biliwn; yr Alban ar £36 biliwn; Gogledd Iwerddon ar £18 biliwn; Llundain ar £7.2 biliwn. Roedd gan y DU gyfan ddiffyg cyllidol o £318 biliwn yn 2021.

Cyflogaeth 
Roedd y gyfradd cyflogaeth yng Nghymru yn 64.9% rhwng Ebrill-Mehefin 1992 a chynyddodd i uchafbwynt o 75.0% yn ystod y misoedd hynny yn 2019 a 72.7% yn 2022. Yn 2022 roedd cyfanswm o 1,455,800 o bobl mewn cyflogaeth yng Nghymru. O'r rhain, roedd 441,000 o bobl yn cael eu cyflogi yn y sector cyhoeddus (30.5%) a 1,006,300 yn cael eu cyflogi yn y sector preifat.

Incwm a thlodi 
Roedd incwm gwario gros aelwydydd Cymru y pen yn £9,402 ym 1997 (87.4% o gyfartaledd y DU) gan gyrraedd ei lefel uchaf erioed yn y ffigur diweddaraf yn 2020 sef £17,592 (82.1% o gyfartaledd y DU).

Canran y bobl oedd yn byw mewn tlodi incwm cymharol yng Nghymru oedd 27% yn ystod 1994-95 i 1996-97. Ers hynny mae wedi gostwng i 21% yn ystod cyfnodau lluosog, ond ar hyn o bryd mae’n 23% yn ystod y cyfnod 2017-18 i 2019-20, gyda chyfartaledd y DU yn 22%.

Busnesau bach a chanolig 
Mae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru". Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig (BBaChau), sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r sector cyhoeddus.

Gostyngodd nifer y busnesau bach a chanolig (BBaCh) yng Nghymru yn ystod 2021 a dywedodd 37% o ymatebwyr BBaChau Cymru eu bod wedi cael eu heffeithio’n sylweddol gan gostau cynyddol ym mhedwerydd chwarter 2021. Amcangyfrifodd adroddiad Dadansoddiad Maint Busnesau Egnïol yng Nghymru bod 723,500 o bobl yn cael eu cyflogi mewn BBaChau yng Nghymru yn 2021, 1.6% yn is na 2020.

Dangosodd adroddiad trydydd chwarterol 2021/22 Banc Datblygu Cymru fod y banc wedi gwneud 243 o drafodion buddsoddi, sef cyfanswm o £28m ac yn gysylltiedig â thua 760 o swyddi newydd, wedi’u diogelu. Yn ystod blwyddyn galendr 2021, cynyddodd gwerth allforion nwyddau Cymreig a allforiwyd 12.4% i £15.2 biliwn a chynyddodd gwerth mewnforion da 13.2% i £16.1 biliwn.

Gwerth Ychwanegol Crynswth 
Mae'r tabl isod yn dangos Gwerth Ychwanegol Crynswth ("Gross Value Added" neu "GVA") blynyddol Cymru o 1998 i 2020.

Ariannu cyhoeddus 
Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol sy'n rheoli faint o'i harian mae Cymru'n ei gael. Cesglir yr arian gan y ddwy lywodraeth, cedwir swm er mwyn talu am bethau megis HS2, byddin Lloegr a rhennir y gweddill drwy Fformiwla Barnett. Yn 2017, y rhanbarth tlotaf yng Ngogledd Ewrop oedd Gorllewin Cymru. Canran yr holl unigolion, a oedd yn byw mewn tlodi incwm cymharol yng Nghymru yn 2016-7 oedd 23%, o'i gymharu â 22% yn Lloegr, a dim ond 19% yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Roedd mwy nag un o bob pump o bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi rhwng 2001 a 2016.

Yn ôl deddfau’r DU, rhaid i Gymru dalu am eitemau nad ydyn nhw o fudd uniongyrchol i Gymru e.e. dros £5 biliwn ar gyfer HS2 "a fydd yn niweidio economi Cymru o £200m y flwyddyn", yn ôl cynghorydd trafnidiaeth Llywodraeth y DU a Chymru, yr Athro Mark Barry. Mae Cymru hefyd yn talu mwy am gostau milwrol na'r mwyafrif o wledydd o faint tebyg e.e. Mae Cymru yn talu dwywaith y swm y mae Iwerddon yn ei wario ar eu byddin. Mae llywodraeth y DU yn gwario £1.75bn y flwyddyn ar y fyddin yng Nghymru sydd bron cymaint ag y mae Cymru yn ei wario ar addysg bob blwyddyn (£ 1.8 biliwn yn 2018/19) a phum gwaith cymaint â'r cyfanswm
gwariwyd ar yr heddlu yng Nghymru (£ 365 miliwn).

Fodd bynnag, mae'r gwaith o ddatblygu'r economi, gan Lywodraeth Cymru'n bennaf, yn rhoi'r wlad (o'i chyferbynnu a gwledydd eraill) ar dir uchel. Fodd bynnag, yn 2018, yn ôl data OECD ac Eurostat, roedd cynnyrch mewnwladol crynswth (GDP) yng Nghymru yn £75 biliwn, cynnydd o 3.3% ers 2017. CMC y pen yng Nghymru yn 2018 oedd £23,866, cynnydd o 2.9% ar 2017. Mae hyn yn cymharu â CMC / capita yr Eidal o £25,000, Sbaen £22,000, Slofenia £20,000 a Seland Newydd £30,000. Yn 2019 cynhyrchodd Cymru refeniw treth o £27BN, sef tua 36% o CMC, ac mae ganddi wariant o £40.1Bn, gan adael diffyg ar bapur o £13.7 biliwn, o’i gymharu â diffyg Llywodraeth gyffredinol y DU o £350 biliwn.

Yn 2006, amcangyfrifodd astudiaeth ar ran Llywodraeth y Cynulliad bod £2 biliwn – dros hanner o'r arian sy'n cael ei wario gan gyrff cyhoeddus Cymru – yn "gadael" economi'r wlad trwy gael ei wario ar nwyddau a gwasanaethau cwmnïau y tu allan i Gymru. Er hyn bu chwarter o gyflenwadau bwyd a diod cynghorau, ysgolion ac ysbytai yn cael eu prynu oddi wrth gwmnïau Cymreig, sef cynnydd o 6% mewn tair blynedd.

Polisi 
Mae'r gostyngiad mewn CMC y pen yng Nghymru (o gymharu â chyfartaledd y DU) ym mlynyddoedd diweddar wedi annog dadl polisi economaidd. Awgryma rhai, megis Plaid Cymru, y dylai Gymru efelychu model Wyddelig y Teigr Celtaidd, yn enwedig ei chyfraddau treth gorfforaeth isel, er mwyn ysgogi buddsoddiad a thwf economaidd. Ond dadleua economegwyr megis Nicholas Crafts a John Bradley taw dim ond o fewn amgylchiadau demograffig a hanesyddol arbennig Gweriniaeth Iwerddon yn hwyr y 1980au a'r 1990au yr oedd y dreth gorfforaeth isel yn effeithiol, a bydd mabwysiadu'r fath bolisi mewn cyd-destun economaidd gwahanol iawn nid yn unig yn gofyn am annibyniaeth wleidyddol, ond gall fod yn gymharol aneffeithiol ac/neu arwain at ddewisiadau polisi annymunol rhwng trethi personol uchel a gwariant cyhoeddus isel.

Mewn adroddiad ar gyfer y Sefydliad Materion Cymreig yn 2003, dadleuodd Phil Cooke taw ymateb Llywodraeth y Cynulliad i'r gostyngiad o gyflogaeth gynhyrchiol yng ngweithgynhyrchu oedd amnewid swyddi newydd yn y sector cyhoeddus, ac felly gwneud Cymru'n fwyfwy ddibynnol ar drosglwyddiadau cyllidol o'r Neuadd Wen. Honnodd Cooke taw ardrefniant datganoli gymharol wan oedd ar fai am atal y Cynulliad rhag datblygu polisïau economaidd, yn enwedig wrth gymharu â'r Alban. Ond yn ôl rhai beirniaid, yn cynnwys Ron Davies a John Lovering, non-sequitur yw dadl Cooke (bod angen Cynulliad mwy pwerus er mwyn cael polisïau economaidd mwy effeithiol).

Daearyddiaeth economaidd

Oherwydd tirwedd nodweddiadol Cymru defnyddir tua 80% ohoni ar gyfer amaethyddiaeth; rhyw 30 000 o ffermydd sydd ar draws y wlad. Tir mynyddig gydag ucheldiroedd bugeiliol sydd yng Ngogledd Cymru. Yn Ne Cymru y mae diwydiant wedi'i ganoli, yn bennaf yn ninasoedd Caerdydd, Abertawe a Chasnewydd. Ers y Chwyldro Diwydiannol mae'r farchnad lafur wedi mudo'n raddol i ardaloedd diwydiannol y de ac felly'n lleihau'r boblogaeth yn y gogledd. Lleolir y diwydiant pysgota ar hyd Môr Hafren.

Sectorau

Adnoddau a phŵer

Amaeth, coedwigaeth, a physgota

Cynhyrchodd amaethyddiaeth yng Nghymru amcangyfrif Gwerth Ychwanegol Gros (GVA) o £457 miliwn yn 2017. Roedd hyn yn cynrychioli 0.8% o gyfanswm GVA Cymru ar gyfer y flwyddyn honno a 4% o gyfanswm GVA y DU ar gyfer amaethyddiaeth. Mae amaethyddiaeth yn cynrychioli canran uwch o economi Cymru nag y mae i'r DU ar y cyfan (0.6%).

Gwasanaethau a thwristiaeth

Mae gwasanaethau ariannol a busnes, y sector cyhoeddus (yn cynnwys y llywodraeth, addysg, a gwasanaethau iechyd), gwestai, bwytai, a masnach yn cyfrif am dros hanner CMC a bron dau draean o gyflogaeth yng Nghymru.

Ffynhonnell bwysig arall o incwm yw twristiaeth, yn bennaf y parciau cenedlaethol a'r arfordir. Mae hygyrchedd Coridor yr M4 nid yn unig yn denu busnesau i de Cymru ond yn denu twristiaid hefyd.

Gweithgynhyrchu

Eiddo
Ym mhedwerydd chwarter 2007 fe ddatganodd banc Halifax taw £167 107 yw'r pris tŷ cyfartalog yng Nghymru, o'i gymharu â chyfartaledd y Deyrnas Unedig £197 017. Er hyn fe gynyddodd prisoedd tai yng Nghymru gan 0.9% yn y chwarter hwn o'i gymharu â gostyngiad cyfartalog o 0.8% ar gyfer y DU; ond mae cynnydd blynyddol prisoedd yng Nghymru (3.9%) dal yn is na'r DU i gyd (5.2%). Caerdydd sydd a'r prisoedd tai uchaf yng Nghymru gyda phris cyfartalog o £174 375.

Nodweddion economaidd cymdeithasol

Diweithdra

Yn ystod yr ugeinfed ganrif bu dau gyfnod o ddiweithdra sylweddol yng Nghymru. Yn y 1920au cynyddodd diweithdra ymhlith glowyr o 2% yn Ebrill 1924 i 12.5% yn Ionawr 1925 a 28.5% yn Awst 1925, wrth i alw am lo o dramor gostwng wrth i wledydd eraill cynhyrchu glo eu hunain. Gwaethygodd y sefyllfa yn dilyn Cwymp Wall Street yn 1929, ac erbyn 1932 roedd diweithdra wedi cyrraedd 42.8% ac wedi treiddio nifer o ddiwydiannau eraill. Yn ystod y Dirwasgiad Mawr byd-eang Cymru oedd un o'r gwledydd a gafodd ei tharo gwaethaf.

Yn ystod prif-weinidogaeth Margaret Thatcher oedd yr ail gyfnod o ddiweithdra eang. Yn ystod y 1970au bu nifer o streiciau, yn cynnwys gan lowyr, ar draws Cymru a'r Deyrnas Unedig; profodd streic 1972 yn llwyddiannus trwy godi cyflog y glowyr. Ond pan ddaeth y Blaid Geidwadol i rym dan Thatcher yn 1979 dechreuwyd polisi o breifateiddio diwydiannau. O ganlyniad cafodd nifer o byllau glo, yn enwedig yn y Cymoedd, eu cau; ymunodd glowyr Cymru â streic genedlaethol a pharhaodd am bron i flwyddyn. Cynyddodd diweithdra yng Nghymru o 65 800 (5%) yn 1979 i uchafbwynt o 166 700 (13%) yn 1986.

Rhwng 1999 a 2007 bu cynnydd mewn swyddi o 12.1% yng Nghymru, o'i gymharu â 7.3% yn y Deyrnas Unedig gyfan. Yn 2007 roedd 2.8% o bobl yng Nghymru yn hawlio budd-dal diweithdra.

Rhaniad Gogledd-De

Dywedir bod rhaniad Gogledd-De yn bodoli yng Nghymru, ac mae iddi agweddau diwylliannol ac economaidd. O ran yr economi, fel y nodir uchod, mae ardaloedd trefol y de yn ffyniannus yn economaidd o gymharu ag ardaloedd gwledig a mynyddig y gogledd. Ynghyd â ffactorau diwylliannol y rhaniad (e.e. medr y Gymraeg, hunaniaeth Gymreig a chenedlaetholdeb yn uwch yn y gogledd nag yn ardaloedd y de), mae hyn yn broblem gymdeithasol yn y Gymru fodern.

Tlodi
Amcangyfrifwyd yn 2008 bod 13% (tua 90 000) o blant Cymru yn byw mewn tlodi difrifol, h.y. cartrefi lle mae'r incwm aelwyd yn llai na 50% o'r incwm cyfartaledd ac o ganlyniad mae'r plant yn mynd heb ddau neu fwy o nwyddau neu wasanaethau, megis tripiau ysgol, am na all y teulu eu fforddio. Er hyn, mae'r sefyllfa bresennol yn welliant ers y 1990au a'r 2000au cynnar. Gostyngodd nifer y plant mewn tlodi yng Nghymru gan 20% rhwng 1999 a 2005: o 32% o holl blant y wlad i 27%. Yn 2003 roedd 33% o blant Cymru yn byw mewn tlodi, gyda'r canran mor uchel â 70% neu 80% o deuluoedd yn ardaloedd mwyaf difreintiedig y wlad.

Rhennir cyfrifoldeb tlodi yng Nghymru rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Cynulliad. Eu bwriad cyfredol yw haneru tlodi plant erbyn 2010 a'i ddileu'n llwyr erbyn 2020; yn ôl Sefydliad Achub y Plant yng Nghymru "mae'r niferoedd sy'n byw mewn tlodi dal ymhell o gyrraedd [y targedau hyn]".

Gweler hefyd
 Hanes economaidd Cymru
 Argyfwng economaidd 2008-presennol
 Banc y Byd
 Cerrig milltir yn economi Cymru
 Cwymp Wall Street
 Cynnyrch mewnwladol crynswth
 Dirwasgiad
 Dirwasgiad Mawr 1929
 Diweithdra
 Economeg
 Economi'r Deyrnas Unedig
 Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 GO Wales – Trosolwg o economi Cymru 
 Llywodraeth Cynulliad Cymru – Seilwaith yr Economi a Datblygu Cynaliadwy

 
Cymru
 Cymru