Podmiot (językoznawstwo)

Podmiot – część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

Przykłady:
 Kot pije mleko – kot jest podmiotem i oznacza wykonawcę czynności;
 Kot rośnie – kot jest podmiotem i oznacza obiekt podlegający procesowi wzrostu;
 Kot leży – kot jest podmiotem i oznacza obiekt znajdujący się w stanie spoczynku.

W zdaniach w stronie biernej podmiot oznacza obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana.

Przykład:
 Mleko zostało wypite przez kota – mleko jest podmiotem, kot oznacza wykonawcę czynności.

W większości języków podmiot w typowym zdaniu występuje przed dopełnieniem. W takich językach jak angielski, niemiecki, czy chiński szyk wyrazów wskazuje, co jest podmiotem (w wymienionych językach podmiot stoi przed orzeczeniem):
 The cat drinks milk – the cat to podmiot.
 Die Katze trinkt Milch – die Katze to podmiot.

Język polski 
W języku polskim może być wyrażany przez frazę rzeczownikową w mianowniku, może też być pomijany. W starszych opracowaniach podaje się przykłady zdań typu: „Ale” jest spójnikiem, mające dowodzić, jakoby podmiotem zdania mogła być praktycznie każda część mowy. Stwierdzenie to jest jednak błędne, ponieważ mamy tu do czynienia z użyciem metajęzykowym: wyraz „ale” nie występuje w powyższym zdaniu jako sam spójnik, tylko jako nazwa spójnika „ale” i jako taki jest rzeczownikiem.

Podmiot gramatyczny 
Podmiot gramatyczny jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku. Jest najczęstszym podmiotem w zdaniu.

Przykład:

 Janek uzbierał mnóstwo jagód – podmiotem gramatycznym jest „Janek”.
 Trzewik jest w szafie – podmiotem gramatycznym jest „trzewik”.
 Burak jest w ziemi – podmiotem gramatycznym jest „burak”.
 Płaszcz jest na wieszaku – podmiotem gramatycznym jest „płaszcz”.

Podmiot domyślny 
Podmiot domyślny to rodzaj podmiotu, który w zdaniu wyrażony jest wyłącznie za pomocą kodowanych na czasowniku kategorii gramatycznych. Wobec tego w takim zdaniu informacje o osobie, liczbie i rodzaju czasownika wskazują na cechy podmiotu w sposób analogiczny do zaimków.

Podmiot logiczny (w dopełniaczu lub rzadziej w celowniku) 
Podmiot logiczny (w dopełniaczu), czyli podmiot wyrażony rzeczownikiem (lub inną częścią mowy) w dopełniaczu, występuje przy orzeczeniu wyrażającym:

 informację o braku, nadmiarze, przybywaniu lub ubywaniu, np.
 Zabrakło nam mleka.
 Tej wiosny przybyło wiele kwiatów w ogrodzie. (podmiot pogrubiony)

 istnienie podmiotu ograniczonego do domniemanej części, np.
 Tu jest jedzenia na dwa lata. (podmiot pogrubiony)

 zaprzeczone istnienie, np.
 Nie ma kota.
 Nie było brata. (podmiot pogrubiony)

Podmiot szeregowy 
Podmiot szeregowy to podmiot składający się z kilku członków (wyrazów) równorzędnie połączonych, przede wszystkim spójnikami: i, ni, lecz, oraz, lub, a.

Przykład: Wrona, wróbel i szpak siedzą na drucie. (podmiot pogrubiony)

Podmiot towarzyszący 
Podmiot towarzyszący to podmiot, który jest wyrażony wyrazem w mianowniku oraz wyrażeniem przyimkowym, najczęściej z „z” i z narzędnikiem:

Przykład: Ojciec z córką wyszli na spacer (podmiot pogrubiony).

Oba człony podmiotu towarzyszącego są funkcjonalnie współrzędne i mogą zostać zastąpione szeregiem łącznym: ojciec i córka. Charakterystyczne jest tu także to, że orzeczenie jest uzgodnione z obydwoma członami podmiotu i występuje w liczbie mnogiej. Niemniej forma wyrażenia przyimkowego wskazuje, że mówiący uważa drugi składnik podmiotu za mniej ważny, drugorzędny, „towarzyszący”. Fakt ten może zostać podkreślony orzeczeniem w liczbie pojedynczej.

Przykład: Matka z dziećmi wysprzątała cały dom. (podmiot pogrubiony)

Dawniej jedynie ta ostatnia forma była poprawna. Użycie liczby mnogiej zostało przeniesione do polszczyzny z języka rosyjskiego.

Podmiot zbiorowy 
Występuje rzeczownik w liczbie pojedynczej, ale zawiera w sobie zbiór osób, rzeczy, np. Cała klasa pojechała na wycieczkę. (podmiot pogrubiony)

Zdanie bezpodmiotowe 
Istnieją zdania, w których podmiot nie jest bezpośrednio wyrażony.

Przykłady:

 Lało.
 Od rana grzmi i błyska. 
 Zgubiono portfel.
 Trzeba posprzątać.
W powyższych zdaniach nie można określić sprawcy ani wykonawcy czynności. Takie zdania nazywa się bezpodmiotowymi.

Zobacz też 

 orzeczenie
 przydawka
 dopełnienie
 okolicznik
 kontrola

Przypisy

Bibliografia 
 
 Zenon Klemensiewicz, Zarys składni polskiej, Warszawa 1963.
 Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, wyd. VII uzup., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.

Części zdania