Hajnówka

Hajnówka (, Hajnaŭka) – miasto w Polsce w województwie podlaskim, siedziba władz powiatu hajnowskiego. W 2007 roku w mieście wprowadzono język białoruski jako język pomocniczy.

Według danych z 31 grudnia 2022 Hajnówka liczyła 19 221 mieszkańców.

Położenie 
Miasto jest położone na Równinie Bielskiej, na zachodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Ze względu na swoje położenie niedaleko Białowieży i puszczy nazywane jest „bramą do Puszczy Białowieskiej”.

Najbliższe miasta to Bielsk Podlaski (27 km), Kleszczele (28 km), Brańsk (50 km) i Białystok (62 km).

Hajnówka leży na pograniczu Podlasia i Polesia – zachodnia część miasta na prawym brzegu Leśnej Prawej położona jest w dawnej ziemi bielskiej województwa podlaskiego, zaś wschodni, lewobrzeżny fragment Hajnówki, należy do historycznej ziemi kamienieckiej województwa brzeskolitewskiego.

Struktura powierzchni 
Według danych z roku 2002 powierzchnia Hajnówki wynosi 21,29 km², w tym:
 użytki rolne: 59%
 użytki leśne: 3%.

Miasto stanowi 1,31% powierzchni powiatu.

Ogólna charakterystyka 

Miasto jest ośrodkiem turystycznym (lasy, kolej wąskotorowa) i ośrodkiem mniejszości białoruskiej (dzięki  Muzeum Kultury Białoruskiej), która według danych spisu powszechnego z 2007 r. stanowi w Hajnówce 26,41% mieszkańców. W mieście ma swoją siedzibę Zamiejscowy Wydział Leśny Politechniki Białostockiej kształcący studentów na kierunku Leśnictwo. Jest to także ośrodek przemysłu drzewnego i wytwórnia maszyn dla leśnictwa. Mieszczą się tu zakłady: dziewiarski, odzieżowy, przetwórstwa runa leśnego oraz spożywczy. W mieście jest 5 szkół podstawowych, dwa licea państwowe (w tym jedno z dodatkową nauką języka białoruskiego –  LO z DNJB), zespół szkół zawodowych oraz niepubliczny zespół szkół ekonomicznych (w tym liceum). Mieści się tu także Policealne Studium Psalmistów oraz Zakład Doskonalenia Zawodowego. Co roku, w maju w mieście odbywa się Międzynarodowy Festiwal „Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej”. W mieście znajduje się także siedziba Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka” w Białymstoku.

Hajnówka położona jest na Nizinie Podlaskiej, w południowo-wschodniej części województwa podlaskiego, na zachodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Okolice Hajnówki to rozległa równina pokryta lasami, łąkami i polami uprawnymi. Przez miasto przepływa rzeczka Leśna Prawa, dopływ Bugu.

Hajnówka wyrosła z osady strażnika leśnego, powstałej w XVI w. Wchodziła w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1589 r. konstytucja „Ordinato o prewentach królewskich” podzieliła dobra królewskie na dobra państwowe i stołowe. Puszcza Białowieska weszła do dóbr stołowych, przeznaczonych na utrzymanie dworu królewskiego i z tego powodu była szczególnie chroniona. Rosło znaczenie Straży Hajnowskiej.

Po III rozbiorze Polski Hajnówka znalazła się wraz z Puszczą Białowieską w zaborze rosyjskim.

W 1888 roku Puszczę Białowieską przekazano do zarządu domen carskich. W latach 1894–1906 zbudowano kolej z Bielska Podlaskiego do Białowieży i z Siedlec przez Hajnówkę do Wołkowyska.

Hajnówka stała się węzłem kolejowym. Około 1900 zbudowano szosę z Bielska Podlaskiego do Białowieży, która przebiegała przez Hajnówkę. W czasie I wojny światowej, w 1915 r. Puszczę Białowieską zajęli Niemcy i przystąpili do jej eksploatacji. Zbudowali w Hajnówce dwa tartaki, fabrykę suchej destylacji drewna, węzeł leśnych kolejek wąskotorowych, warsztaty naprawcze, a w lesie około 90 km torów kolejowych służących do transportu drewna z Puszczy Białowieskiej. Władze polskie przejęły Hajnówkę w 1919 r.

Zakłady przemysłowe stanowiły własność państwową i były wydzierżawione, tylko fabryka „Terebenthen” przeszła w ręce prywatne. Przez kilka lat Puszczę, kolejki i tartaki w Hajnówce dzierżawiła firma angielska The Century European Timber Corporation. Napływała do Hajnówki fala ludności z różnych stron Polski. Ponadto została tu rozwiązana białoruska dywizja gen. Bułak-Bałachowicza, której żołnierze osiedli w Hajnówce i Białowieży. Utworzył się swoisty konglomerat gwarowy i kulturowy, w którym Polacy stanowili około 70% ludności.

Przybysze zajmowali baraki, budowali domy drewniane, trociniaki i ziemianki. Wytyczano uliczki na szerokość rozstawu ramion ludzkich. Powoli zaczęło rozwijać się życie kulturalne i społeczne. Powstała parafia rzymskokatolicka, zbudowano trzy szkoły podstawowe, Państwową Szkołę Przemysłu Drzewnego, internat, dom kultury, robotnicze osiedla mieszkaniowe, powstała poczta, apteka, hotel, biblioteka publiczna, dwa kina, Spółdzielnia Spożywców „Społem”, Kasa Chorych. Żydzi zbudowali bożnicę i zorganizowali szkołę wyznaniową. Ludność prawosławna od 1925 miała kaplicę „czasownię” w domu prywatnym.

Miejscowy lekarz i astronom samouk dr Tadeusz Rakowiecki wydał dwutomowe dzieło pt. Drogi planet i komet.

W dziedzinie gospodarczej dominowały cztery zakłady przemysłowe: Fabryka Chemiczna, Zarząd Kolei Leśnych, Terebenthen i Zakłady Drzewne Lasów Państwowych, które zostały rozbudowane, nowocześnie zorganizowane i zmechanizowane tak, że w 1938 r. były największym zakładem przemysłowym i zatrudniały 1521 osób. Łącznie w zakładach przemysłowych Hajnówki pracowało ok. 2 tys. osób. Hajnówka była drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym w województwie. Rozwijało się rzemiosło.

Osadę zamieszkiwali Polacy, Białorusini, Rosjanie, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy. Druga wojna światowa i okupacja zahamowały rozwój osady. Zniszczeniu uległy zakłady produkcyjne, część miasta, stacja i tory kolejowe. Zginęło około 700 mieszkańców. Wyzwolenie Hajnówki nastąpiło 18 lipca 1944 r.

Po wojnie odbudowano zniszczone zakłady, przebudowano większość ulic, postawiono osiem szkół, cztery kościoły różnych wyznań, dom kultury, dwa szpitale, przychodnię rejonową, stację uzdatniania wody, basen pływacki, a także wprowadzono komunikację miejską.

Prawa miejskie otrzymała Hajnówka w 1951 r., a w latach 1954–1975 była siedzibą władz powiatowych.

Ogółem miasto posiada 12 zakładów przemysłowych i ok. 280 zakładów rzemieślniczych. Przez Hajnówkę przebiega linia kolejowa z Siedlec do Siemianówki (granica państwa). Drogi kołowe z Hajnówki prowadzą gwieździście w kierunku: Białowieży (18 km), Białegostoku przez Narew (62 km), Siemiatycz przez Kleszczele (62 km), Bielska Podlaskiego (27 km), Siemianówki przez Narewkę (23 km).

Demografia 
Dane GUS z 30 czerwca 2012:

Według spisu ludności z 30 września 1921 r. w osadzie fabrycznej w Hajnówce mieszkało 287 osób w 17 domach, 248 było narodowości polskiej, 29 narodowości białoruskiej, 4 niemieckiej i 6 innej narodowości (Rosjan, Rusinów). Osada Fabryczna należała do gminy Łosinka. 187 osób było wyznania rzymskokatolickiego, 31 prawosławnego, 12 ewangelickiego, 56 mariawickiego i 1 bezwyznaniowiec.

Natomiast we wsi Hajnówka mieszkało 748 osób w 40 domach, 605 podało narodowość polską, 103 – białoruską, 6 – żydowską, 34 – inną narodowość. 416 osób było wyznania rzymskokatolickiego, 283 osób było wyznania prawosławnego, 41 zadeklarowało przynależność do wyznania mojżeszowego. Hajnówka (wieś) należała do gminy Białowieża.

Według danych z 2013 r. miasto miało 21 559 mieszkańców.
Piramida wieku mieszkańców Hajnówki w 2014 r.:

Nazwa 
Większość źródeł podaje, iż nazwa miasta pochodzi od imienia strażnika – Hayno (Hajno) – osadzonego w uroczysku Skarbosławka w XVIII w. Od tej pory uroczysko nosiło nazwę Haynowszczyzna zaś straż założona w tym uroczysku otrzymała miano: Straż Haynowa (Hajnowa) – w skrócie Hajnówka.

Nie jest jednak całkowicie pewne jak nazywał się pierwszy strażnik Straży Hajnowskiej. Nazwa może też pochodzić od gwarowego zwrotu „uhaj”, czyli miejsce w lesie (polana) na którym wypasano bydło.

Historia (kalendarium)

Rzeczpospolita Obojga Narodów 
 1589 r. – na mocy Ordynacji Sejmu „Ordinato o prewentach królewskich” tereny Hajnówki trafiają do dóbr stołowych króla Polski
 1639 r. – Ordynacja Sejmowa wprowadza nakaz utworzenia strażnic królewskich chroniących Puszczę. W „Ordinatia pusczy j.k.mści. leśnictwa Białowieżskiego y Kamienieckiego..” znalazła się pierwsza wzmianka o terenach, na których leży dzisiejsze miasto „przez rzekę Leśnicę kraiem Lasu Białego do Judina Błota, stamtąd do rzeczki Skrobosławki do Dubin do Sadka Uroczyska (...)”
 1670 r. – w uroczysku Skarbosławka powstaje królewska strażnica (obecnie dzielnica Placówka), o której w „Inwentarzu leśnictwa białowieskiego” pojawia się wzmianka „Krzysztoph Haynym na uroczyszczu Skarbosławce mieszka na granicy Podlaskiey, od którey przy Gościńcu od Ladzkiego Leśnictwa...”
 1679 r. – według „Opisania Puszczy” w strażnicy pełniło służbę 7 strzelców i 2 osoczników, pilnujących też Traktu Królewskiego do królewskiego dworu w Białowieży
 1709 r. – po śmierci Krzysztofa Hayny podłowczy białowieski Łukasz Minicki osadził w uroczysku Haynowszczyzna strzelca Hrehorego Prokopowicza.
 1780 r. – powstała Straż Hajnowska, jedna z 13 straży w Puszczy Białowieskiej, która miała za zadanie strzec granic Puszczy przed kradzieżą drewna i kłusownictwem oraz pomagać w urządzaniu łowów królewskich.
 1784 r. – mapa M. Polchowskiego „Plan Pierwszy Traktat z Lady przez Straż do Białowieży” ukazuje Straż (Hajnowską) usytuowaną na rozwidleniu dróg do Bielska Podlaskiego i Narewki
 1792 r. – W „Inwentarzu 4ech kwater Leśnictwa JKMCi Białowieża” umieszczono informację, że w obrębie Haynowszczyzny mieszkał strażnik Krzysztoff Szreterowicz (Szreyterowicz) z żoną i synami. Strażnica mieściła się w rejonie szatni na stadionie OSiR.

Pod zaborem rosyjskim i I wojna światowa 

 1795 r. – III rozbiór Rzeczypospolitej – do podpisania traktatu w Tylży w 1807 r. przez obszar dzisiejszego miasta przebiega granica między zaborem pruskim i rosyjskim, a od 1807 r. teren Hajnówki wraz z całą Białostocczyzną znajdował się całkowicie na obszarze Imperium Rosyjskiego (zaboru rosyjskiego).
 XIX w. – obok siedziby strażnika powstaje wieś.
 23 maja 1831 r. koło Hajnowszczyzny oddział powstańczy gen. Dezyderego Chłapowskiego stoczył zwycięską bitwę z oddziałem wojsk rosyjskich.
 1846 r. – utworzenie Leśnictwa Hajnowskiego – zamieszkuje je 18 rodzin. Na potrzeby leśnictwa utworzono wieś biegnącą wzdłuż ulicy Lipowej.
 1863 r. – w okolicy mają miejsce walki w czasie powstania styczniowego
 1888 r. – Puszcza Białowieska wchodzi w skład posiadłości carskich
 1894 r. – doprowadzenie do Hajnówki kolei z Bielska Podlaskiego
 1897 r. – przedłużenie linii kolejowej do pałacu w Białowieży
 1909 r. – budowa przez Hajnówkę linii kolejowej na trasie Siedlce – Wołkowysk. Hajnówka liczy 600 mieszkańców
 1915 r. (17 sierpnia) – ucieczka wojsk rosyjskich przed Niemcami i ewakuacja części ludności, spalenie przez Rosjan Straży Hajnowskiej na terenie OSiR w Hajnówce
 1915–1918 – rabunkowa eksploatacja drewna podczas I wojny światowej, budowa przez Niemców dwóch tartaków, piekarni, pralni, łaźni, kasyna, kina, fabryki suchej destylacji drewna
 1916 – rozpoczęcie przez okupujących Niemców budowy parowozowni i sieci kolejek wąskotorowych przy wykorzystaniu jeńców wojennych (francuskich i rosyjskich)
 1917 – ukończenie budowy fabryki chemicznej

Okres międzywojenny 

 1919 r. (luty) – do Hajnówki wkracza oddział Wojska Polskiego, osada liczy wtedy 118 mieszkańców
 1920 r. (28 lipca) – wojna polsko-bolszewicka; po wycofaniu się oddziałów 10 Pułku Ułanów Hajnówkę zajmują wojska bolszewickie
 1920 r. (27 sierpnia) – wojna polsko-bolszewicka, niedaleko drogi z Hajnówki do Białowieży potyczka zwiadu z 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej gen. Jana Rządkowskiego z sowieckim pociągiem pancernym z 48 Dywizji Strzelców. Rozstrzelanie przez Rosjan polskich jeńców i pochowanie ich przy ul. Łagodnej na Międzytorzu
 1920 r. (30 sierpnia) – wojna polsko-bolszewicka, po walkach zdobycie Hajnówki przez oddziały 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej z 2 Armii Wojska Polskiego
 1920 r. (22 i 23 września) – w Hajnówce przebywał Józef Piłsudski dowodząc walkami na froncie. Jego wagon salonowy stał przy dworcu kolejowym.
 1923 r. (3 maja) – erygowanie parafii rzymskokatolickiej i urządzenie kaplicy w poniemieckim kinie
 1924 r. – angielska firma „The Century European Timber Corporation”, popularnie zwana „Centurą”, wydzierżawia tartaki i kolejki leśne – rozpoczyna się wielki napływ robotników do Hajnówki
 1924 r. (24 marca) – pierwszy strajk w Hajnówce, trwający 12 tygodni, na terenie Fabryki Chemicznej rozpoczyna falę wystąpień robotników, które trwają z przerwami do września 1939
 1925 r. – pierwsza prawosławna kaplica w Hajnówce; miejscowość liczy około 4000 mieszkańców z czego 70% to Polacy, pozostali mieszkańcy to Białorusini, Żydzi, Rosjanie i Niemcy; w okolicznych wsiach większość mieszkańców stanowi jednak ludność białoruska wyznania prawosławnego
 1929 r. – na skutek rabunkowej eksploatacji drewna, władze polskie zrywają umowę z „Centurą”
 1929 r. – osada zostaje siedzibą gminy wchodzącej w skład powiatu bielskiego
 1930 r. – cztery hajnowskie fabryki zatrudniają niemal 2 tys. robotników
 1932 r. – strajk robotników z Zakładów Drzewnych; demonstracja robotnicza nazwana „Marszem Głodowym” dociera pod gmach Dyrekcji Lasów Państwowych; w wyniku ostrzału policji ginie uczestnik demonstracji Jan Werpachowski
 1935 r. – strajk w Zakładach Drzewnych
 1936 r. (9 marca) – spalenie kaplicy przez komunistów i budowa nowej
 1937 r. – strajk okupacyjny w Fabryce Chemicznej połączony z 3-dniową głodówką
 1938 r. – strajk w Terpentyniarni i w Zarządzie Kolejek Leśnych
 1939 r. – w liczącej 17 tys. mieszkańców Hajnówce działają: Państwowa Szkoła Przemysłu Drzewnego, 3 szkoły podstawowe, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, hotel, kina „Lux” i „Oko”, apteka, biblioteka, Przysposobienie Wojskowe Leśników, Związek Strzelecki „Strzelec”, Rodzina Leśnika, zespół teatralny

II wojna światowa 
 1939 r. (17 września) – walki na terenie Hajnówki z Niemcami podczas kampanii wrześniowej, zbombardowanie okolic dworca PKP przez Luftwaffe. Po kilku dniach okupacji, Hajnówka została przez Niemców przekazana Rosjanom
 1939 r. (27 września) – oddziały 10 Armii Czerwonej opanowały w rejonie Hajnówki składnicę uzbrojenia, biorąc do niewoli 125 polskich żołnierzy i dwóch oficerów
 1939 r., październik – 1941, czerwiec – okupacja radziecka
 1940 r. (10 lutego) – deportacja przez Rosjan na Syberię 462 osób z Hajnówki (powróciło tylko 150)
 1941 r. (25 czerwca) zajęcie Hajnówki przez Niemców i spalenie przez nich synagogi. W tym dniu spłonęło także kino „LUX” oraz restauracja i hotel Górskiego
 1941 r. (sierpień) – wypędzenie przez Niemców ludności żydowskiej do getta w Prużanie
 1943 r. (17 września) – rozstrzelanie przez Niemców 104 mieszkańców Hajnówki (w tym kobiet i dzieci)
 1944 r. (lipiec) – zniszczenie przez Niemców dworca kolejowego i wieży ciśnień
 1944 r. (18 lipca) – zdobycie Hajnówki przez Armię Czerwoną

Polska Rzeczpospolita Ludowa 
 1944 r. – Hajnówka liczy już tylko 8 tys. mieszkańców
 1945 r., kwiecień-maj – w pobliżu Hajnówki przebywał oddział 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej pod dowództwem mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, starcia z NKWD, KBW, UB i MO
 1945 r. (20 kwietnia) – żołnierze AKO rozbroili posterunek Milicji Obywatelskiej w Hajnówce
 1945 r. (15 maja) – patrol 1 szwadronu 5 Wileńskiej Brygady AK rozbroił posterunek SOK przy pompie na stacji kolejowej.
 1946 r. (28 stycznia) – opanowanie miasta i rozbrojenie posterunku MO i Armii Czerwonej przez 3 Brygadę Wileńską Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
 1946 r. (23 czerwca) – oddanie do użytku, zniszczonej przez Niemców w sierpniu 1944, linii kolejowej do Białowieży
 1948 r. – początek budowy kościoła katolickiego, zakończonej dopiero w 1965 w związku z blokowaniem budowy przez władze państwowe
 1949 r. – od marca do lipca w jednej ze szkół istnieje tajna organizacja niepodległościowa
 1951 r. – uzyskanie praw miejskich
 1954 r. – Hajnówka zostaje siedzibą powiatu
 1972 r. – otwarcie Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego (istniało do 1989)
 1974 r. – w 30 rocznicę powstania PRL, za wkład w budowanie socjalizmu miasto zostało odznaczone Orderem Sztandaru Pracy II klasy
 1975 r. – miasto przestaje być siedzibą powiatu
 1979 r. – zostaje uruchomiona pierwsza autobusowa linia komunikacji miejskiej- obecnie funkcjonują dwie linie.
 1981 r. – budowa cerkwi prawosławnej pod wezwaniem Świętej Trójcy
 1984 r. (3 grudnia) – uruchomienie linii PKS do Białowieży
 1985 r., wrzesień – odsłonięto kamień upamiętniający obrońcę miasta z 1939 kpr. Bolesława Bierwiaczonka
 1986 r. (9 września) – oddanie do użytku nowego dworca kolejowego
 1989 r. – rozwiązano komitety partyjne PZPR i ZSL

III Rzeczpospolita 

 1993 r. – likwidacja połączenia kolejowego do stacji Białowieża Pałac i Bielska Podlaskiego
 1995 r. – rozpoczęcie budowy dwóch kolejnych cerkwi w Hajnówce: Narodzenia św. Jana Chrzciciela i św. Dymitra Sołuńskiego
 1999 r. (1 stycznia) – miasto ponownie zostało siedzibą powiatu
 2000 r. – rozpoczęcie budowy kościoła pod wezwaniem św. Cyryla i Metodego
 2003 r. – rozpoczęcie budowy kościoła i klasztoru katolickiego Zgromadzenia Sióstr Klarysek przy ul. Lipowej
 2004 r. – likwidacja pociągów osobowych na trasie Hajnówka – Cisówka
 2006 r. – rozpoczęcie budowy pływalni przy ul. Józefa Piłsudskiego
 2007 r. (21 czerwca) – Rada Miejska przegłosowuje uchwałę o wprowadzeniu języka białoruskiego jako pomocniczego w administracji
 2008 r. – otwarcie nowego kościoła pod wezwaniem Świętych Cyryla i Metodego obok cmentarza katolickiego
 2009 r. (25 lipca) – pierwsza edycja festiwalu rockowego Rockowisko
 2009 r. (17 grudnia) – otwarcie Parku Wodnego w Hajnówce
 2010 r., sierpień – otwarcie kościoła Zgromadzenia Sióstr Klarysek
 2012 r. (18 sierpnia) – wizyta patriarchy moskiewskiego i całej Rosji Cyryla I w Soborze Świętej Trójcy

Zabytki 

 drewniana cerkiew pod wezwaniem Świętych Braci Machabeuszy z 1846 na uroczysku Krynoczka
 domek dróżnika z końca XIX w. przy ul. Warszawskiej
 budynek fabryki Suchej Destylacji Drewna z lat 20. XX w. (ul. Białostocka)
 budynek biurowy Zakładów Drzewnych Lasów Państwowych z 1936 w stylu modernistycznym (obecnie salon meblowy firmy „Forte”) przy ul. 3 Maja 51 (nr rej. A-608 z 15 maja 2017 r.)
 „Dom Leśnika” im. Józefa Piłsudskiego z 1935 w stylu modernistycznym (potem kino, obecnie obiekt handlowy)
 łaźnia zakładowa z 1937 w stylu modernistycznym (obecnie KS „Puszcza”, przebudowana) przy ul. Józefa Piłsudskiego
 drewniane domy osiedla robotniczego „Czworaki” z 1934 r.
 drewniana zabudowa ulic: Kosidłów i Warszawskiej z lat 30. XX w.
 replika stacyjki kolejki leśnej z 1936 na terenie bazy kolejki wąskotorowej
 drewniana zabudowa pożydowska przy ulicy ks. Ignacego Wierobieja
 Kościół parafialny Podwyższenia Krzyża Świętego (1955–1965) z mozaiką z 1977 w apsydzie według projektu prof. Wiktora Zina z Krakowa oraz zabytkowymi organami firmy „Schlag und Söhne” z XIX w. (w okresie letnim odbywają się koncerty muzyki organowej i kameralnej), nr rej.: 692 z 1.02.1988.
 Kościół parafialny Świętych Cyryla i Metodego na cmentarzu katolickim
 sobór Świętej Trójcy (cerkiew prawosławna znajdująca się przy ul. ks. Antoniego Dziewiatowskiego). Projekt świątyni opracował Architekt prof. Aleksander Grygorowicz z Poznania. Siedziba parafii Świętej Trójcy
 cerkiew Wszystkich Świętych na starym cmentarzu prawosławnym (należąca do parafii Narodzenia św. Jana Chrzciciela)
 poniemieckie baraki wojskowe z okresu I wojny światowej (ul. 11 Listopada)
 miejsca martyrologii ludności miasta z okresu II wojny światowej: przy szosie do Białowieży
 cerkiew prawosławna Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w Dubinach (XIX w.)
 kaplica prawosławna św. Tomasza Apostoła w Dubinach (XIX w.)
 tradycyjna drewniana wiejska zabudowa z I poł. XX w. przy ul. Górnej
 kapliczka prawosławna pod wezwaniem Matki Boskiej Kazańskiej (należąca do parafii św. Dymitra) przy ul. Górnej, zbudowana w 1986 na cmentarzu ofiar okupacji hitlerowskiej z ówczesnej wsi Górne
 Muzeum Kowalstwa i Ślusarstwa (kuźnia z 1927 r.)
 socrealistyczny budynek domu kultury HPSDD „Górnik” z 1955 r.

Rozwój urbanistyczny

Przed II wojną światową 

Hajnówka jako miejscowość rozwinęła się w pobliżu siedziby strażnika leśnego, która znajdowała się w miejscu obecnej dzielnicy Placówka i ośrodka OSiR. Najstarsze osadnictwo koncentrowało się wzdłuż traktu prowadzącego w XVIII wieku z Bielska do Białowieży (obecna ulica Stefana Batorego) oraz następnie ulicy Lipowej, wzdłuż której w XIX wieku rozwinęła się wieś oraz następnie przecznic (ks. Ignacego Wierobieja, Grunwaldzka, 11 Listopada).

Obecnie główną ulicą miasta jest ulica 3 Maja. Jest to również wynikiem działań Niemców okupujących miasto w czasie I wojny światowej w latach 1915–1918. Zbudowali oni bowiem w okolicach obecnego Ronda Jana Pawła II budynek administracyjno-wojskowy, który mieścił również kino i kasyno. Z jego powodu punkt ciężkości miasta przeniósł się z okolic ulicy Batorego i stał się impulsem, który spowodował wzrost znaczenia ulicy 3 Maja, która przejęła funkcję przelotową od ulicy Stefana Batorego. Budynek ten przez wiele lat pełnił funkcje dworca PKS i został zburzony w 2001 r.

Zarówno przed II wojną światową, jak i przez wiele lat po niej główną ulicą handlową Hajnówki była ulica Wierobieja (przed wojną Targowa, po wojnie Mariana Buczka) i jej okolice (świadczy o tym nazwa okolicznej uliczki Zaułek Targowy).

Niemcy okupujący Hajnówkę podczas I wojny światowej wybudowali tartak, który szybko stał się największym zakładem przemysłowym. Spowodowało to liczny napływ pracowników z innych części kraju co z kolei miało konsekwencje w postaci powstawania w niewielkiej miejscowości nowej licznej zabudowy. Przyjezdni osiedlali się głównie w okolicach tartaku (między ulicą Lipową a 11 Listopada, Żabia Górka, obszar między ulicą 3 Maja a ulicą Józefa Piłsudskiego). Jako że byli to najczęściej ludzie ubodzy, budowali oni prowizoryczne chaty, powstające w sposób chaotyczny i z braku terenu tak gęsty, że uliczki pomiędzy domami miały często szerokość rozstawu ramion. Pozostałością tamtej zabudowy są osiedla Żabia Górka czy obszar zawarty między ulicami Lipową i 11 Listopada.

Podczas I wojny światowej powstała też w Hajnówce m.in. fabryka suchej destylacji drewna (popularnie zwaną „Chemiczną”) oraz kolejkę wąskotorową. W pobliżu „Chemicznej” powstało osiedle dla jej pracowników, które istnieje do dzisiaj. Osiedle obecnie nazywane po prostu Chemiczną wówczas było określane jako Hajnówka-Fabryczna – w odróżnieniu od Hajnówki-Wsi.

Drugą co do znaczenia ulicą miasta jest ulica Józefa Piłsudskiego. Na jej rozwój złożyła się tak bliskość tartaku, jak i fabryki terpentyny Terebenthen, która znajdowała się na obszarze obecnego Parku Miejskiego.

W czasach II Rzeczypospolitej w latach 30. XX w. powstały nowe osiedla mieszkalne. Były to:
 Osiedle Czworaki – pierwotnie zawarte między ulicami Białowieską, wsią Majdan (nazwaną tak od znajdującego się tam targu), ulicą Armii Krajowej a 3 Maja – zbudowane dla pracowników tartaku.
 Osiedle Kolejki Leśne – położone przy stacyjce kolejki wąskotorowej zamieszkane przez pracowników kolejki.
Obydwa te osiedla składały się z domów w stylu dworkowym, podzielonych na cztery mieszkania. Powstało w tym okresie także:
 Osiedle Międzytory – między torami kolejowymi do Siedlec a linią do Białowieży.

Po II wojnie światowej 

Po II wojnie światowej przez wiele lat rozwój Hajnówki przebiegał jedynie przez przyłączenia kolejnych okolicznych wsi. Wówczas do miasta przyłączono wsie:
 Kozi Przeskok
 Siwa Kolonia
 Judzianka
 Leśna
 Górne
 Dolne
 Poddolne
 Paszki
 Mazury
W niemal wszystkich tych miejscowościach (oprócz Mazur) dominuje obecnie zabudowa jednorodzinna.

Pierwszym powstałym po wojnie osiedlem było Osiedle Millenium zbudowane z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1966. Położone przy ulicy Stefana Batorego było to też pierwsze osiedle złożone z budynków wielorodzinnych. Jeszcze w latach 60. w centrum miasta na północnej pierzei ulicy 3 Maja zbudowano trzy bloki mieszkalne w stylu modernistycznym, niszcząc przy tym starą drewnianą zabudowę z okresu przedwojennego. Jej pozostałością są budynki pod adresami: ulica 3 Maja 41 i 41A. Również w tym samym okresie zaczęto budować budynki wielorodzinne poza centrum miasta. Powstały wówczas dwa osiedla bloków przy ulicy Józefa Piłsudskiego:
 Osiedle „Za Pocztą” – położone u wylotu ulicy Piłsudskiego w ulicę 3 Maja
 Osiedle „Piłsudskiego” – położone między ulicami Józefa Piłsudskiego, Elizy Orzeszkowej oraz Armii Krajowej,
a także:
 Osiedle Kolejki – położone między osiedlem przedwojennym a ulicą 3 Maja
wtedy również powstały pierwsze bloki (bloki Reja 1A i 3A oraz 3 Maja 58 i 60) na obszarze Osiedla Czworaki. Jednocześnie różnego rodzaje przeróbki dokonywane przez mieszkańców tego osiedla zniekształcały oryginalny kształt budynków.

Duże inwestycje miały miejsce w latach 70. Wówczas powstały wielkopłytowe osiedla:
 Osiedle Lipowa – największe hajnowskie osiedle
 Osiedle Batorego
 Osiedle Mikołaja Reja – powstałe na obszarze dużej części Osiedla Czworaki co wiązało się ze zniszczeniem kilku domów.

W latach 80. po południowej stronie ulicy 3 Maja zbudowano Osiedle Centrum.

Na początku lat 90. ukończono budowę Osiedla Mazury.
W latach 90. powstało również kilka bloków w dzielnicy Podlasie tworząc Osiedle Podlasie. Jednakże sama dzielnica jest zdominowana przez zabudowę jednorodzinną.

Ważniejsze obiekty 
 centrum handlowe Galeria Hajnówka
 park wodny (baseny)
 sobór Świętej Trójcy, siedziba prawosławnej parafii Świętej Trójcy (1981, A. Grygorowicz)
 zespół boisk i kortów OSiR, ul. ks. Antoniego Dziewiatowskiego
 pomnik ofiar wojen i represji na Skwerze Dymitra Wasilewskiego przy ul. Zina
 pomnik żubra na skwerze Dymitra Wasilewskiego przy ul. Zina
 pomnik poległych podczas I wojny światowej żołnierzy rosyjskich i niemieckich przy ul. 3 Maja w miejscu ich pochówku
 pomnik kaprala Bolesława Bierwiaczonka poległego w 1939 przy ul. 3 Maja
 mogiła ofiar wojny polsko-bolszewickiej w gaju przy ul. Łagodnej
 zabudowa modernistyczna centrum miasta z lat 60. XX w.
 współczesne rzeźby w parku Miejskim
 skatepark ul. Parkowa
 stadion leśny przy ul. Celnej
 stacja kolejowa przeniesiona z leśnej osady Czerlonka obecnie siedziba Centrum Promocji Regionu i Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej (ul. Tamary Sołoniewicz)
 wiata turystyczna z miejscem na ognisko koło ul. Warszawskiej (początek szlaku niebieskiego w Puszczy Białowieskiej)

Samorząd i administracja

Władze miasta 
 Burmistrz: Jerzy Sirak (od 2010)

Inne instytucje 
 Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
 Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
 Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
 Sanepid
 Zakład Ubezpieczeń Społecznych
 Powiatowy Urząd Pracy
 Powiatowy Zespół Doradztwa Rolniczego
 Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Hajnówce
 Urząd Skarbowy
 Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim – Zamiejscowy VII Wydział Karny z siedzibą w Hajnówce
 Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim – Zamiejscowy IX Wydział Ksiąg Wieczystych w Hajnówce

Transport

Transport drogowy 
Przez miasto Hajnówka przechodzą drogi wojewódzkie:
  – Zabłudów – Hajnówka – Kleszczele,
  – Bielsk Podlaski – Hajnówka – Białowieża – przejście graniczne Białowieża-Piererow.

W niedalekim sąsiedztwie miasta są następujące przejścia graniczne: Białowieża (piesze, turystyczne), Siemianówka (towarowe, kolejowe), Czeremcha (kolejowe), Połowce (dla samochodów osobowych z Polski i Białorusi)

Komunikacja miejska 
Komunikacja miejska w Hajnówce jest obsługiwana przez trzy linie autobusowe. Operuje nimi obecnie PUK. Dawniej Zakład komunikacji miejskiej w Hajnówce

Transport kolejowy 

Przez miasto przechodzą linie kolejowe:
 Siedlce – Siemianówka – Granica Państwa
 Lewki – Hajnówka – Nieznany Bór – Białowieża Towarowa.

Miasto ma połączenia kolejowe z Czeremchą, Białymstokiem, Bielskiem Podlaskim, Siemiatyczami, Warszawą, Gdańskiem, Ełkiem, Olsztynem i Siedlcami.

Transport lotniczy 
W 2012 r. otwarto lądowisko śmigłowcowe (sanitarne) przy szpitalu przy ul. Lipowej.

W 2017 r. otwarto w okolicy (wieś Czyże) trawiaste, cywilne lądowisko dla samolotów.

 Współrzędne / Coordinates
 N52°47′03.8″ E23°25′51.1″

Kultura 

 Hajnowski Dom Kultury
 Muzeum i Ośrodek Kultury Białoruskiej
 Muzeum Kowalstwa i Ślusarstwa
 Rockowisko
 Międzynarodowy Festiwal „Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej”
 Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka” (obecnie w Białymstoku)
 Orkiestra Dęta Ochotniczej Straży Pożarnej
 Miejska Biblioteka Publiczna

Zieleń miejska

Parki i skwery 

 Park Miejski – ul. Parkowa
 Skwer dr. Dymitra Wasilewskiego – ul. A. Zina
 Skwer Plutonowego Bierwiaczonka – ul. 3 Maja

Cmentarze 
 Cmentarz rzymskokatolicki założony w 1923 r.
 Stary cmentarz prawosławny
 Nowy cmentarz prawosławny, założony w 2017 r.
 Mogiła żołnierzy polskich z wojny 1920 r. – ul. Łagodna w dzielnicy Międzytory
 Cmentarz żołnierzy niemieckich i rosyjskich z okresu I wojny światowej (z ok. 1915 r.)
 Cmentarz żołnierzy radzieckich poległych w 1944 r.
 Cmentarz prawosławny z XVIII w. niedaleko wsi Dubiny (do 1839 r. unicki)

Oświata

Szkoły podstawowe 
 Zespół Szkół nr 1, w skład którego wchodzą:
 Szkoła Podstawowa nr 5
 Szkoła Podstawowa nr 1
 Zespół Szkół nr 2, w skład którego wchodzą:
 Szkoła Podstawowa nr 2
 Szkoła Podstawowa nr 3
 Zespół Szkół nr 3, w skład którego wchodzą:
 Szkoła Podstawowa nr 6
 Szkoła Podstawowa nr 2
 Szkoła Podstawowa nr 3
 Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, w skład którego wchodzą:
 Szkoła Podstawowa Specjalna
 Szkoła Branżowa 1 Stopnia Specjalna
 Szkoła Przysposabiająca do Pracy

Szkoły ponadpodstawowe 
 Zespół Szkół Ogólnokształcących, w tym:
 I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Curie-Skłodowskiej
 Zespół Szkół z Dodatkową Nauką Języka Białoruskiego, w tym:
 II Liceum Ogólnokształcące z Dodatkowym Nauczaniem Języka Białoruskiego
 Zespół Szkół Zawodowych, w tym:
 Technikum
 Branżowa Szkoła I Stopnia

Szkoły wyższe 
 Zamiejscowy Wydział Leśny Politechniki Białostockiej w Hajnówce

Sport 

 SKS Hajnówka – siatkówka (Nieaktywny)
 Puszcza Hajnówka – piłka nożna (Liga okręgowa – sezon 2019/20)
 OSiR Hajnówka – piłka nożna
 KS Parkiet Hajnówka – lekkoatletyka
 MKS PUK Hajnówka - siatkówka

Religia 

Ludność Hajnówki jest zróżnicowana pod względem religijnym. Większość stanowią wyznawcy prawosławia (ponad 70%). Pozostała ludność jest w wyznania rzymskokatolickiego (około 25%) i protestanckiego (około 5%). Działalność religijną w mieście prowadzi również zbór Świadków Jehowy.

 Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP:
 zbór w Hajnówce

 Kościół Boży w Chrystusie:
 zbór w Hajnówce

 Kościół Chrześcijan Baptystów:
 zbór w Hajnówce

 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Stanisława
 parafia Świętych Cyryla i Metodego
 Klasztor Sióstr Klarysek od Wieczystej Adoracji
 Dom Zakonny Sióstr Niepokalanek

 Kościół Zielonoświątkowy:
 zbór w Hajnówce

 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
 parafia Narodzenia św. Jana Chrzciciela
 parafia św. Dymitra Sołuńskiego
 parafia Świętej Trójcy

 Świadkowie Jehowy
 zbór Hajnówka (Sala Królestwa ul. Żabia 7).

Odznaczenia
 Order Sztandaru Pracy II klasy (1974)

Zobacz też 
 Hajnówka Wąskotorowa

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Niezależny Portal Hajnówka
 Historia Żydów w Hajnówce na portalu Wirtualny Sztetl

 
Miasta w województwie podlaskim
 
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku