alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Акъегет (Яшел Үзән районы)

Акъегет — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.

Почта индексы — 422503.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Тарих

Мәктәп эшчәнлеге 
1906 елда Акъегеттә «Русско-татарская школа» дип аталган мәктәп эшли башлый.

1913-1915 елларда авылда «Госмания» мәдрәсәсе каршындагы дәрелмөгаллиматта мөдирлек һәм укытучы вазифаларын башкарган, 1923 елда татар-башкорт теле буенча «Самоучитель» язган Фатих Сәйфи-Уфалы эшли.

Илдә октябрь революциясе үткәч, белем бирү дәүләт тарафыннан алып барыла башлый, тик 1920-1921 еллардагы ачлык аркасында, мәктәп үз эшеннән туктап тора. Бина төрле авырулар, ачлык аркасында караучысыз калган балалар өчен приют итеп оештырыла. Мөдир булып Кәриҗан Әшрәфҗанов эшли. 1922 көзендә приют Зөягә күчә, ә мәктәп кабаттан үз хезмәтенә кире кайтарыла.

1929 елда бина начар хәлгә килгәнлектән, әсбаплар, китаплар, материаллар Норлат мәктәбенә китә. I-IV сыйныфларда укучыларны Акъегетнең төрле йортларына урнаштыралар.

1934 елда авылда ике катлы яңа мәктәп бинасы салына, анда Бакырчы һәм Сүнчәләй авылларыннан да килеп укый башлыйлар.

1939 елда уку һәм язу кириллица белән алып барыла башлый.

1956 елда бинага капиталь ремонт ясала, тирәсендә алмагач һәм җиләк-җимеш бакчасы ясыйлар.

1962-1985 елларда колхозчы яшьләр өчен кичке урта мәктәп эшли.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Госман Әлмиев
 Гәрәйша Әбүбәкерев
 Шәйхулла Шәфигуллин
 Шәмсия Азанова

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Тимершин И. Г. Акъегет авылы тарихы сәхифәләре. Казан, 2001.

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Рязаново (Татарстан)

Рязаново — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мамадыш өязе

Мамадыш өязе () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Мамадыш шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Мамадыш һәм тирә-яктагы җирләр Казан өязе составында иделәр, 1708 елда — Казан губернасы составында, 1719 елда — Казан губернасының Казан провинциясенә тапшырыла. 1781 елда Мамадыш өязе Казан наместниклылыгы (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның Мамадыш кантонына кертелә.

Административ бүленеш 
1904 елда өч станга һәм 19 вулыска бүленгән.
 1нче стан
 Иске Комазан
 Кабык Күпер
 Кече Кирмән
 Кызылтау
 Сикәнәс
 Омар
 Түбән Сөн
 2нче стан
 Әбде
 Букмыш
 Мамалай (Елыш)
 Сатыш
 Шомырбаш
 Яңа Чүриле
 3нче стан
 Әсән-Елга
 Җөри
 Иске Юмья
 Лыябаш-Келәүш
 Петропавловски
 Ядыгәр

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Комсомольский (Котельнич районы)

Комсомольский () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

Климат 
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

Сәгать поясы

Тарих 
1959 елда нигезләнгән.

Халык 
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%), украиннар (1%), чирмешләр (1%).

Искәрмәләр 

Катилнич районы торак пунктлары
Киров өлкәсе торак пунктлары
Хәмит Гыйззәтуллин

Хәмит Нурислам улы Гыйззәтуллин — татар галиме, икътисад фәннәре докторы, Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспондеты.

Ул Башкортстанның Җылаер районындагы Чуенчы-Чупан исемле татар авылында дөньяга килә. Авылның җидееллык мәктәбен Мактау кәгазе белән тәмамлагач, башта Җылаер техникумында, аннан соң Баймак тау-металлургия техникумында белем ала. Мәктәпкә кайтып мөгаллимлек кыла башлый, читтән торып Башкортстан дәүләт университетының физика-математика факультетында укый. Аны кызыл диплом белән тәмамлаган яшь белгеч Свердловскига, СССР Фәннәр академиясенең В. А. Стеклов исемендәге математика институтына эшкә чакырыла. Хәмит Гыйззәтуллин анда аспирантурада укып, башта кандидатлык, аннан соң докторлык диссертацияләрен яклый.

1985 елда, Башкортстан Хөкүмәте чакыруы буенча Хәмит Гыйззәтуллин Уфагә әйләнеп кайта. Биредәге фән дөньясында да үз кеше булып китә, күп яңа проектлар өстендә эшли.

1991 елда ул Россия фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты булып сайлана.

Чыганаклар 
 Башкортстандагы күренекле татар галиме Хәмит Гыйззәтуллинның олы юбилее 

Татар галимнәре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Икътисадчылар
Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Икътисад фәннәре докторлары
Россия галимнәре
Ядернә өязе

Ядернә өязе (, ) — Казан губернасы, Чуаш автономияле өлкәсе һәм Чуаш АССР эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Ядернә (, ) шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Ядернә өязе 1590-елларда 1590 елда нигезләнгән Ядернә шәһәре тирәсендә оешкан. 1708 елга кадәр Казан сарае Приказы белән идарә ителгән. 1708 елда Казан губернасына кертелгән; алты үткәч, Түбән Новгород губернасына кертелгән; 1719 елда аның Алатыр провинциясенә теркәп куелган. 1796 елда Казан губернасына кертелгән.

1920 елның 24 июньдә Чуаш автонмияле өлкәсе составына кертелгән.

1925 елның 21 апрельдән Чуаш АССР составына кертелә.

1927 елда өяз юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Ядернә районы оештырылган.

Административ бүленеше 
1913 елда 13 вулыска бүленгән.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Козьмодемьянск өязе

Козьмодемьянск өязе (, , таулы мари Цикмӓ уезд) — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Козьмодемьянск шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Козьмодемьянск өязе әле XVII гасырда бар иде. 1708 елда ул юкка чыгаргыган. 1719 елда Зөя провинциясенә теркәп куелган, ә 1727 елда, Зөя провинциясе составында, өяз торгызыла.

1920 елда Козьмодемьянск өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясе Мари автонмияле өлкәсенә составына Козьмодемьянск кантуны буларак кертелә.

Административ бүленеш 
1913 елда 11 вулыска бүленгән.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Кыңгыр-Мәнәвез

Кыңгыр-Мәнәвез – Бишбүләк районында татар авылы, авыл советы үзәге. Кыңгыр елгасы буенда утыра. Бишбүләктән 10 км, Приют станцасыннан 50 км еракта. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1323 кешенең яшәве мәгълүм.

Авылга 18 гасыр урталарында татарлар килеп нигез салган. Беренче исеме – Корган. Хәзерге исеме ике елга исеменнән килеп чыккан. Бу урында Кеңгер суы Мәнәвезгә коя.

Авыл Стәрлетамак белән Туймазыны тоташтырган автомобиль юлы өстендә урнашкан.

Демография

Мәгариф 
Кыңгыр-Мәнәвез мәктәбендә 181 укучы белем ала (2011 ел, май). Уку-укыту татар телендә алып барыла.

Күренекле шәхесләр 
Авылның горурлыгы - Кыңгыр-Мәнәвездә туып, шунда яшәүче журналист, язучы Әнвәр Сөләйманов.

Икътисад 
Авылның икътисадын ААҖ “Җиргән-МТС” ия булган су тегермәне, Бишбүләк районара катнаштырылган азы комбинаты тәшкил итәләр.

Искәрмәләр
Чуел өязе

Чуел өязе (, ) — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Чуел шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Чуел өязе 1781 елда Казан наместниклылыгы (1796 елдан — губерна) эчендә барлыкка килә.

1920 елның 24 июньдә Чуаш автонмияле өлкәсе составына кертелгән. 1921 елда аның составыннан Батыр өязе аерылып чыгарылган.

1925 елның 21 апрельдән Чуаш АССР составына кертелә.

1927 елда өяз юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Цивльск районы оештырылган.

Административ бүленеш 
1913 елда Чуел өязендә 12 волость бар иде.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Чуашстан тарихы
Чабаксар өязе

Чабаксар өязе (, ) — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Чабаксар шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Чабаксар өязе әле XVII гасырда бар булган. 1708 елда ул юкка чыга, ә Чабаксар Казан губернасы составына тапшырыла. 1719 елда Кзан губернаның Зөя провинциясенә кертелгән. 1727 елда Чабаксар өязе торгызыла.

1920 елның 24 июньдә Чуаш автономияле өлкәсенә кертелгән, 1921 елда өязнең өлеше Мари автономияле өлкәсенә күчте.

1925 елның 21 апрельдән Чуаш АССР составына кертелә.

1927 елда өяз юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Чабаксар районы оештырылган.

Административ бүленеш 
1913 елда Чабаксар өязендә 11 волость бар иде.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Искәрмәләр 

Казан губернасы өязләре
Чуашстан тарихы
Алатыр районы

Алатыр районы (рус. Алатырский район, чуаш.  Улатӑр районӗ ) — Чуашиянең көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Алатыр шәһәре.

География 
Чуашиянең көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 1 940 км². Төньякта Ибриси һәм Порецки районнары, көньякта Сембер өлкәсе һәм Мордовия, көнчыгышта Батыр һәм Шомырша районнары белән чиктәш.

Тарих 
Район 1927 елның 5нче сентябрендә оеша.

Халык 
Халык саны 18,3 мең кеше (2010 елга).

Милли состав: чуашлар — 11%, руслар — 70%, мордвалар — 11%, шулай ук татарлар һәм украиннар да яши.

Административ бүленеше 
Районда 16 авыл жирлеге бар.

Икътисад 
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: урманчылык.

Моны да карагыз 
 Алатыр өязе

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Район рәсми сайты

Чуашстан районнары
Алатыр районы
Морке районы

Морке районы (рус. Моркинский район, мар. Морко кундем) — Мари Илнең көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Район үзәге — штп Морке.

Район 1924 елда барлыкка килгән.

География

Чиктәшлек 

Төп елгалар — Илләт һәм аның кушылдыгы Юшут.

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр – 81,5%, татарлар – 9,0%, руслар – 8,8%.

Демография

Административ бүленеш 
 Морки шәһәр җирлеге
 Зеленогорск авыл җирлеге
 Коркатово авыл җирлеге
 Красный Стекловар авыл җирлеге
 Октябрьский авыл җирлеге
 Себеусадс авыл җирлеге
 Семисола авыл җирлеге
 Шал авыл җирлеге
 Шиньша авыл җирлеге
 Шоруньжа авыл җирлеге

Икътисад

Сәнәгать 
Районда 17 сәнәгать предприятиелар, өч төзелеш оешмалар, бер автотранспорт предприятисеы һәм бер газокомпрессор станция эшли.

Транспорт 
Юшут тимер юлы (2004 елга кадәр эшләде)

Социаль инфраструктура 
42 мәктәп, 6 мәктәпкәчә учреждение, бер профессиональ укуханә эшли. Медицина ярдәмен ике хастаханә һәм 40 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 28 мәдәния йорты һәм 31 китапханә эшли.

Танылган шәхесләр 
 Сергей Чавайн (1888, Чавайннур — 1937) — мари язучысы һәм драматургы, мари әдәбиятына нигез салучылардан берсе.
 Хәким Хәсәнов (1916, Алмәмәт (Тат.Күшнә) — 1943, Украина) — әсирлектә җәзалап үтерелгән пулеметчы, Советлар Берлеге Каһарманы.

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Әлек районы

Әлек районы (рус. Аликовский район, чуаш. Элĕк районĕ) — Чуашстанның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге. — Әлек авылы.

География 
Чуашстанның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 554,1 км². Төньякта Моргауш һәм Ядернә районнары, көньякта Шөмерлә һәм Урнар районнары,, көнчыгышта Красноармейcки районы белән чиктәш.

Тарих 
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

Халык 
Халык саны 35,1 мең кеше (2010 елга)

Милли состав: чуашлар — 98%. Районда 12 авыл жирлегендә 117 авыл урнашкан.

Икътисад 
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бал җитештерү, игенчелек. Шулай ук вак ремонт, авыл хуҗалыгы тауарлары эшкәртү предприятияләре бар.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Аликовский район на сайте органов власти Чувашии
 Форум Аликовского района

Чуашстан районнары
Әлек районы
Акхуҗа

Акхуҗа () — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 62%, чуашлар — 37%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Дүртөйле (Апас районы)

Дүртөйле, Дүртүле — Татарстан Республикасының Апас районына керүче авыл.

Апастан 5 чакрым көньяктарак урнашкан.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кара Борнаш

Кара Борнаш — Татарстан Республикасының Апас районында урнашкан авыл.

Халкы 
Авылда 2010 елга 115 кеше яши. Милли составы: татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызылтау (Апас районы)

Кызылтау (яки Коллар) — Татарстан Республикасының Апас районындагы татар авылы.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Килдураз тимер юл станциясе

Килдураз — Татарстан Республикасының Апас районындагы бистә.

Халкы 
Килдуразда 2010 елга 296 кеше яши. Милли составы: татарлар, руслар, чуашлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каратун тимер юл станциясе бистәсе

Каратун тимер юл станциясе бистәсе — Татарстан Республикасының Апас районындагы бистә.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каратун икмәк кабул итү пункты бистәсе

Каратун икмәк кабул итү пункты бистәсе — Татарстан Республикасының Апас районындагы бистә. Каратун икмәк кабул итү пункты эшчеләре өчен төзелгән.

Халкы 
Авылда 2010 елга 439 кеше яши. Милли составы: татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Иске Көлкәш

Иске Көлкәш — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Халкы 
Авылда 2010 елга 54 кеше яши. Милли составы: татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 
 Хәйдәр Сафин (1953), музыкант―аккомпаниатор, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2013).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Татар Пүчинкәсе

Татар Пүчинкәсе — Татарстан Республикасының Апас районындагы татар авылы.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Тын Су авылы

Тын Су — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәйдан (Югары Ослан районы)

Мәйдан — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Сәет (Югары Ослан районы)

Татар Сәете — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Танылган шәхесләр 
 Александр Козлов (2.05.1949) — РФ авыл хуҗалыгы министры урынбасары (2004-2009), Орёл өлкәсе губернаторы (2009-2014).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямбулат (Югары Ослан районы)

Ямбулат — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Танылган шәхесләр 
 Семен Коновалов (1920-1989), Советлар Берлеге каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Югары Ослан районы чуаш авыллары
Сөендек (Тәтеш районы)

Сөендек — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл Йолдыз (Тәтеш районы)

Кызыл Йолдыз — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Иске Чәке

Иске Чәке — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Чәке

Яңа Чәке — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Чәке

Югары Чәке — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Городище (Чүпрәле районы)

Городище — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.

Халык саны — 770 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422481.

Тарих 
1667 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8 °C.

Танылган шәхесләр 
 Александр Мокшин (1927-1996), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Борындык тимер юл станциясе

Борындык тимер юл станциясе — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4.

География 
Иске Чүпрәле авылыннан 45 км көнчыгыштарак, Сембер—Зөя тимер юлы буенда.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8 °C.

Тарих 
1943 тә нигез салына. Будённый районына керә, 1957 елның 29 ноябреннән - Чынлы, 1959 ның 12 октябреннән - Буа, 1966 ның 30 декабреннән Чүпрәле районында.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BA-1 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Кармалы

Кече Кармалы (, ) — Чуашстанның Епрәч районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429722. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97213840001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100600002900.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2133.

Халык 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 522 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: мордвалар (100%).

Шәхесләр 
 Макар Евсевьев (1864-1931), эрзә мәгърифәтчесе.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
Чуаш энциклопедиясе.

Епрәч районы торак пунктлары
Абыз (Кама Тамагы районы)

Абыз, Абзавыл — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы торак пункт.

Карамалы елгасы бассейнында, шәһәр тибындагы Кама Тамагы посёлогыннан 20 км көнбатыштарак.
Тарихы

Революциягә кадәрге чыганакларда Кече Салтык исеме белән дә билгеле. 18 йөз - 19 йөзнең 1 нче яртысында халкы дәүләт крәстияннәре катлавына керә, игенчелек, терлек үрчетү белән шөгыльләнә. 20 йөз башында Абызда мәчет, 3 җил тегермәне, 2 ярмаяргыч, йон тетү бинасы, вак-төякләр кибете эшли. Бу чорда авыл җәмәгатенең имана җире 555,8 дисәтинә тәшкил итә. 1920 гә кадәр Казан губернасының Тәтеш өязе Олы Яңасала волостена керә. 1920 дән ТАССРның - Тәтеш, 1927 дән Буа кантонында. 1930 ның 10 августыннан - Кама Тамагы, 1963 нең 1 февраленнән - Тәтеш, 1965 нең 12 гыйнварыннан Кама Тамагы районында.

2010 елда даими яшәүчеләр юк. Халык саны: 1782 дә - 60 ир заты; 1859 да - 248, 1897 дә - 350, 1908 дә - 398, 1920 дә - 383, 1926 да - 239, 1958 дә - 85, 1970 тә - 48, 1979 да - 33, 1989 да - 10,  2002 дә - 0 кеше.

Танылган шәхесләр
 Маннур Саттар, татар шагыйре.
 Гали Кәримов

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Кече Кариле

Кече Кариле — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы торак пункт, авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Татар зональ тәҗрибә станциясе поселогы

Татар зональ тәҗрибә станциясе — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ярдәм поселогы

Ярдәм — Татарстан Республикасының Спаск районындагы поселок.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ким совхозының икенче фермасы поселогы

Ким совхозының икенче фермасы — Татарстан Республикасының Спаск районындагы поселок.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Сөнчәле (Аксубай районы)

Сөнчәле — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Авылда туган күренекле шәхесләр 
 Ефрем Еллиев, чуаш язучысы.
 Сергей Ильин (1905-1978), агроном.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Аксубай урман заводы поселогы

Аксубай урман заводы — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Җалмавыз

Җалмавыз —  татар, кыргыз, казакъ мифлары персонажы. Татарларда, күберәк, Җалмавыз карчык дип кулланыла. 

Исеменең килеп чыгышына килгәндә, Җалмавыз-  җабылмас (ябылмас) авыз, ягъни бирән, туймас мәгънәсенә кайтып кала.

Ышану буеча, Җалмавыз, ешрак, карчык кыяфәтендә гәүдәләнеш тапкан. Аны җиде башлы, балалар урлаучы кешеашар дип уйлаганнар. Ул кешеләрне йота («Дутан батыр», «Яхшылыкка—явызлык»), яисә аларның канын эчә («Таңбатыр», «Әйгәли батыр»). Ләкин, мәҗбүр иткәндә, карчык йоткан кешеләрне сау-сәламәт рәвештә кире дә чыгара алган. Өстәвенә йотылган кешеләрнең физик кимчелекләре бетә: сукыр — күзле, кулсыз — куллы, аяксыз — аяклы була. 

Кайбер әкиятләрдә ул яхшы, уңай персонаж буларак та кулланылып, геройларга думбра, тылсымлы көзге табырга, өйләнергә дә булыша.

Шулай ук карагыз

Убырлы карчык.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Урта Азия халкы легендалары һәм мифлары

Татар мифологиясе
Өрҗем районы

Өрҗем районы () — Киров өлкәсенең көньягында административ берәмлек.

Адмнистратив үзәге — Өрҗем () шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Төп елгалар — Нократ, Уржумка.

Тарих 
Моны да карагыз: Өрҗем өязе

Районның асаба халкы — чирмешләр.

Район 1929 елда барлыкка килгән.

Халык

Демография

Милли состав

Админстратив бүленеш 
 Өрҗем шәһәр җирлеге
 Андреевский авыл җирлеге
 Байса авыл җирлеге
 Богданово авыл җирлеге
 Большой Рой авыл җирлеге
 Буйское авыл җирлеге
 Донаурово авыл җирлеге
 Лазарево авыл җирлеге
 Лебедёвский авыл җирлеге
 Лопьял авыл җирлеге
 Петровское авыл җирлеге
 Петряевское авыл җирлеге
 Пиляндыш авыл җирлеге
 Рождественское авыл җирлеге
 Рублёвское авыл җирлеге
 Русское Тимкино авыл җирлеге
 Русский Турек авыл җирлеге
 Савино авыл җирлеге
 Цепочкино авыл җирлеге
 Шевнино авыл җирлеге
 Шурма авыл җирлеге

Истәлекле урыннар 
 Шайтан күле

Искәрмәләр 

Киров өлкәсе районнары
Кикнур районы

Кикнур районы (, мар. Кикнур кундем) – Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышында административ берәмлек.

Адмнистратив үзәге – штп Кикнур.

География

Чиктәшлек 

Төп елгалар – Олы Какшан, Зур Кундыш, Уста, Ошма, Ваштаранга.

Тарих 
Район 1929 елда оештырыла. 1959 елда район юкка чыгарыла, ә аның территориясе Яраң һәм Санчурск районнары арасында бүленә. 1965 елда торгызыла.

Халык

Демография

Милли состав

Админстратив бүленеш 
 Кикнур шәһәр җирлеге 
 Ваштранга авыл җирлеге
 Кокшага авыл җирлеге
 Потняковское авыл җирлеге
 Русские Краи авыл җирлеге
 Цекеево авыл җирлеге
 Шапта авыл җирлеге

Искәрмәләр 

Киров өлкәсе районнары
Леон Жуо

Леон Жуа (, 1 июль 1879 ел,  Париж – 28 апрель 1954 ел, шунда ук) – француз һәм халыкара һөнәри хәрәкәтенең реформатор эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты

Биография һәм сәяси эшчәнлек 
1909-1940 һәм 1945-1947 елларда Леон Жуо француз Гомуми хезмәт конфедерациясенең (ГХК)  генераль сәркатибе. 20 гасыр башында ул анархо-синдикалистик «ультрасул» карашларны яклый, ә Беренче бөтендөнья сугышы елларында “изге берләшү” һәм буржуазия белән хезмәттәшлек итү тарафдары. 1919-1920 елгы Париж тынычлык конференциясендә француз делегациясе әгъзасы була. Милләтләр Лигасы каршындагы Халыкара хезмәт бюросына керә. 1919-1940 елларда  Һөнәри берләшмәләрнең Амстердам интернационалы лидерларының берсе. Октябрь инкыйлабының һәм коммунистлар хәрәкәтенең дошманы. Бердәм хезмәт фронты төзүгә каршы була. 1947 елда  ГХКда фетнә оештыручыларның һәм «Форс увриер» һөнәри берлеге төзүчеләрнең берсе. 1947 елда Жуо Франция Икътисади Шурасы рәисе итеп, ә 1949 елда Европа хәрәкәте Шурасы әгъзасы итеп сайланыла. Актив эшчәнлеге өчен, ул 1951 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнелә.

Төп хезмәтләре 
 Jouhaux, Léon, The International Federation of Trade Unions and Economic Reconstruction. Amsterdam, IFTU, 1922;
 «The Work of the General Conference», International Labour Review, 5 (March, 1922) 381-384;
 Le Désarmement. Paris, Alcan, 1927;
 Le Syndicalisme: Ce qu'il est, ce qu'il doit être. Paris, Flammarion, 1937;
 Jouhaux, Léon, avec la collaboration de M. Harmel et J. Duret, La C.G.T.: Ce qu'elle est, ce qu'elle veut. Paris, Gallimard, 1937.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Франция сәясәтчеләре
Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Мунча иясе

Мунча иясе — татарларда чисталык символы булган мифик персонаж.

Мунча иясе изге, яхшы ияләрдән санала. Юыну урыны аеруча чиста булырга тиеш. Шулай булмаганда, ул зыян сала башлый.

Ышанулар буенча, мунчада кычкырырга, сүгенергә ярамый. Кергәндә тамак кырырга кирәк, уеңда игелек булырга тиешле була.

Ышану буенча, мунчада, шулай ук, рәхмәт әйтү тиешле түгел дип санала. Имеш, мунча иясе үзен яратты дип уйлап, кеше белән контактка керү юлларын эзли башлый икән. Аның белән элемтәгә керү ярамас гамәл булып санала, чөнки ул очракта мунча иясе мунчаны, яки башка юыну урынын саклаулны ташлый дип ышаналар.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Татар халкы легендалары һәм мифлары

Татар мифологиясе
Алабуга өязе

Алабуга өязе (, ) — Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Алабуга шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Алабуга өязе 1780 елда Вятка  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1921 елда өязнең төньягы өлеше Вәтәк автономияле өлкәсенә Можга өязе буларак кертелгән; өязнең көньягы 1921 елда Татарстан АССРга Алабуга кантоны буларак кертелгән.

Административ бүленеш 
23 вулыска бүленгән.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

Моны да карагыз 
 Спас ярминкәсе
 Сәүдәгәр Стахеевлар

Искәрмәләр 

Нократ губернасы
Сарапул өязе

Сарапул өязе (, ) — Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Сарапул шәһәре.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Сарапул өязе 1780 елда Вятка  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда өязнең төняктагы һәм көнбатыштагы волостьлары Вәтәк автономияле өлкәсенә кертелгәннәр; Әгерҗе һәм Исәнбай волостьлары Татарстан АССР составына кертелгәннәр. Кечерәйгән Сарапул өязе Пермь губернасына күчерлгән.

1923 елда, территориаль реформа нәтиҗәсендә, Пермь губернаcsның территориясе Урал өлкәсе эченә кертелгән; Сарапул өязе юкка чыгарыла, ә аның җирләре Сарапул округы составына кертелә.

Административ бүленеш 
1917 елда 43 вулыска бүленгән.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

Искәрмәләр 

Нократ губернасы
Кара таш

Кара таш ( хәҗәре әсвәд — «кара таш») — Мәккәдә Кәгъбә диварына куелган бер таш исеме. Аны мөселманнар изге саныйлар.

Искәрмәләр 

Мәккә
Санчурск районы

Санчурск районы (рус. Санчурский район, мар. Шынчара кундем) — Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышында административ берәмлек.

Административ үзәге — Санчурск шәһәр тибындагы бистәсе.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Районның асаба халкы — чирмешләр; хәзерге Санчурск урынында мари крепосте урнашкан булган.

XVI – XVIII гасырларда Царёвосанчурск өязе бар булган; 1796 елда ул юкка чыгарыла.

Санчурск районы 1935 елда оештырыла. 1963 елның 1 февралендә ул юкка чыгарыла һәм Яраң районы белән берләштерелә. 1964 елның 4 мартында яңадан торгызыла.

Халык 

Районның якынча ярты өлеше Санчурск -та яши.

Демография

Милли состав

Административ бүленеш 
 Санчурск шәһәр җирлеге  
 Городище авыл җирлеге
 Корляки авыл җирлеге 
 Люмпанур авыл җирлеге  
 Матвинур авыл җирлеге  
 Сметанино авыл җирлеге
 Шишовка авыл җирлеге

Икътисад 
 ААҖ «Санчурский льнозавод»
 ААҖ «Санчурский маслозавод»

Районда 12 авыл хуҗалыгы җитештерү кәпирәтиве һәм 39 кече предприятие эшли.

Районда туганнар 
 Константин Вершинин (1900—1973) — ССРБ хәрби һава көчләрнең югары командующие (1946—1949, 1957—1969)

Искәрмәләр 

Киров өлкәсе районнары
Оршанка районы

Оршанка районы (рус. Оршанский район, мар. Ӧрша кундем) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — штп. Оршанка.

География

Чиктәшлек

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр – 58,7%, руслар – 39,0%.

Районның якынча ярты өлеше Оршанкада тора.

Демография

Сәнәгать 
Районда Мари нефть куа торган заводы урнаша.

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Сернур районы

Сернур районы (рус. Сернурский район, мар. Шернур кундем) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — штп. Сернур.

Район 1921 елда оеша.

География

Чиктәшлек

Халык 

Милли состав (2002): чирмешләр – 75,3%, руслар – 23,1%.

Демография

Административ бүленеш 
 Сернур шәһәр җирлеге
 Югары Кугенер авыл җирлеге
 Дубники авыл җирлеге
 Зашижемье авыл җирлеге
 Казанское авыл җирлеге
 Кукнур авыл җирлеге
 Марисола авыл җирлеге
 Сердеж авыл җирлеге
 Чендемерово авыл җирлеге

Районда туганнар 
 Йыван Кырла (Кирилл Иванович Иванов) (1909—1943) — мари совет актёры.
 Ким Васин — мари шагыйре.
 Шабдар Осып — мари шагыйре.
  Кузьма Новоселов — очучы, Советлар Берлеге каһарманы.

Искәрмәләр 

Мари Иле районнары
Пенза губернасы

Пенза губернасы () — Россия империясенең һәм РСФСР административ берәмлеге.

Элекке Пенза губернасы территориясендә хәзерге Мордовиянең һәм Пенза өлкәсенең зур өлешләре урнашкан.

География

Чиктәшлек

Тарих 
1780 елда, административ реформа нәтиҗәсендә, Пенза  оеша; аның составына элекке Казан губернаның Пенза провинциясенең территорияләре һәм Воронеж губернасының кисәкләре кертелә.

1796 елда Пенза  Пенза губернасына әйләнә; аның составына Сарытау губернасының өлешләре кертеләләр.

1797 елның 5 мартында губерна юкка чыгарыла, ә аның территориясе Сарытау, Тамбов, Түбән Новгород һәм Сембер губерналар арасында бүленә.

1801 елның 9 сентябрьдә Пенза губернасы торгызыла.

1928 елның 14 маенда, ВЦИК карары нигезендә, Пенза губернасы юкка чыгарыла, аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

Административ бүленеш 

1780—1797 елларда Пенза  (1796 елдан — губерна) 13 өязенә бүленгән:

1801—1918 елларда Пенза губернасы 10 өязгә бүленгән:

1918 елда Рузаевка өязе барлыкка килә.

1923 елда Спасск өязе Тамбов губернасының составыннан Пенза губернасына тапшырылган.

1925 елның мартында Инсар, Керенск, Мукшы, Наровчат, Саранский һәм Темников өязләре юкка чыгарылалар; 1925 елның маенда Рузаевка өязе исемен Саранск өязенә алыштыра.

1926 елда Пенза губернасы 8 өязгә бүленгән.

1928 елның 14 маенда Пенза губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

Губернаның җитәкчелеге

Генерал-губернаторлар

ның хакимнәре

Губернаторлар

Искәрмәләр

Моны да карагыз 
 Пенза өлкәсе
 Мордовия

Пенза өлкәсе тарихы
Россия империясе губерналары
Мордовия тарихы
Сембер губернасы

Сембер губернасы (, , эрзәчә Симбирь губерня) — Россия империясенең һәм РСФСР административ берәмлеге.

Элекке Сембер губернасы территориясендә хәзер Татарстанның, Чуашиянең, Мордовиянең һәм Сембер өлкәсенең өлешләре урнашалар.

География

Чиктәшлек 

1926 елда губернаның мәйданы 34 071 км² булган.

Тарих 
Гарәп язма чыганаклары буенча, X гасырда булачак губернаның көньягында бортаслар торган; хәзерге Сембердән көньякка таба мордвалалар торган. XIII гасырда бу якларда татарлар килеп чыга. XIV гасырда Алтын Урданың һәм Россиянең чиге Сыры елгасы буенча узган.

1648 елда Сембер шәһәре нигезләнә; Сембердән көньяккта таба оборона линиясе корыла. 1683 елда Сызран шәһәре нигезләнә.

1708 елда булачак губернаның территориясе Казан губернасы составына кертелгән. 1780 елда Сембер  барлыкка килә, 1796 елда ул Сембер губернасына әйләнә.

1924 елда Сембер Ульянов-Ленин хөрмәтенә Ульяновск дип аталган, ә губерна Ульяновск губернасы дип атала башлаган. 1928 елда Ульяновск губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенең Ульяновск округына кертелә.

Административ бүленеш 

1796 елда наместниклыгын губернияга үзгәртеп кору нәтиҗәсендә, Котяково, Тагай һәм Кынады өязләре юкка чыгарылалар һәм губерна 10 (Алатыр, Ардатау, Буа, Карсун, Кормыш, Самара, Сөнгәләй, Ставрополь, Сызран һәм Сембер) өяздән тора башлый.

1797 елда Пенза губернасы юкка чыгарыла, һәм Сембер губернасы составына аның Инсар, Саранск һәм Шешкеево өязләре кертелә (1801 елда кире кайтардылар).

1798 елда Ардатау, Сөнгәләй һәм Шешкеево өязләре юкка чыгарылалар (баштагы икесе 1802 елда торгызылалар). 1850 елда Ставрополь һәм Самара өязләре Самар губернасына күчәләр.

1850—1920 елларда административ бүленеш:

Халык

Губернаның җитәкчелеге

Наместниклыгының хакимнәре

Губернаторлар

Моны да карагыз 
 Сембер өлкәсе
 Мордовия
 Татарстан
 Чуашия

Искәрмәләр 

Сембер өлкәсе тарихы
Россия империясе губерналары
Коми теле

Коми теле яки коми-зырян теле () – коми халкының милли теле. Коми теле Коми Республикасында, Перьм төбәгендә, Киров өлкәсендә, Мурманск өлкәсендә, Көнбатыш Себердә таралган. 2002 елга сөйләшүеләр саны якынча 312 мең кеше (2010да 156 мең).

Коми теле перьм телләренә керүче ике телнең берсе булып тора. Коми теле, һәрберсе үз әдәби теленә ия булган, өч сөйләштән тора: 
коми-, 
коми-перьм,
коми-язьвин.

Саннар

Гади сүзләр таблицасы 

Башка фин-угыр телләре белән чагыштырма таблица:

Массакүләм мәгълүмат чаралары 
 «Коми му» газетасы

Шулай ук карагыз 
 Василий Молодцов
 Василий Лыткин

Искәрмәләр 

Коми Республикасы
Коми халкы
Фин-угыр телләре
Чуашстан муниципаль берәмлекләре



Муниципаль районнар

Искәрмәләр 

Чуашстан
Чуашстан районнары
Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Урнар районы

Урнар районы (, ) — Чуашиянең үзәгендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Урнар бистәсе.

География 
Урнар районы Чуашиянең үзәгендә урнашкан. Район территориясе 1 012 км². Төньякта Алик һәм Красноармейски районнары, көньякта Епрәч районнары, көнчыгышта Канаш районы, көнбатышта Шөмерле районы белән чиктәш.

Тарих 
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

Халык 
Халык саны 38,4 мең кеше (2010 елга)

Милли состав: чуашлар — 91%. Районда 1 шәһәр һәм 18 авыл жирлеге, 100 авыл урнашкан.

Икътисад 
Урнар районы агро-сәнәгать районы булып тора. Монда химия, сөт, ит заводлары урнашкан.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү, игенчелек. Шулай ук, ремонтлау, авыл хуҗалыгы тауарлары эшкәртү предприятияләре бар.

Танылган кешеләре 
 Федор Ашмаров — Советлар Союзы герое.
 Алексей Воробьёв — язучы.
 Алексей Иванов — Советлар Союзы герое.
 Степан Илларионов  — Советлар Союзы герое.
 Дмитрий Кипек — чуаш язучысы .
 Сергей Коротков —  2 тапкыр социалистик хезмәт герое.
 Максим Михайлов (1893—1971)- опера җырчысы,  ССРБ халык артисты (1940)
 Праски Витти —  Чуашянең халык рәссамы, Русиянең атказанган рәссамы.
 Стас Владимиров (1965, Синьял-Яуши), актер, җырчы, ЧР атказанган артисты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Урнарский район на сайте органов власти Чувашии

Чуашстан районнары
Пермь губернасы

Пермь губернасы (, коми-пермякчә Перем губерния) — Россия империясенең һәм РСФСР административ берәмлеге.

География

Чиктәшлек

Тарих 
1737 елда Казан губернасының Чырдин, Соликам һәм Көнгер өязләре, Казан губернасының Көнгер провинциясенә берләшкәннәр (үзәк шәһәре — Көнгер).

1780 елның 20 ноябрендә (1 декабрьдә)  патшабикә Екатерина II Пермь калгайлыгының оештыру турында карары астында имза куя. Пермь  үз эчендә Пермь һәм Екатеринбург өлкәләренә бүленә.

Башта Пермь  16 өязгә бүленгән була:
Пермь өлкәсе эчендә: Пермь өязе, Чырдин өязе, Саликам өязе, Оханск өязе, Уса өязе, Көнгер өязе, Кызылъяр өязе һәм Обвинск өязе;  
Екатеринбург өлкәсе эчендә: Екатеринбург өязе, Верхотурье өязе, Камышлы өязе, Ирбет өязе, Шадрин өязе, Чиләбе өязе, Далматово  өязе һәм Алапаевск өязе.

1783 елда Чиләбе өязе Ырынбур губернасына күчкән.

1796 елда Алапаевск, Даламатов һәм Обвинск өязләре юкка чыгарылалар.

1919 елның 15 июлендә Пермь губернасы составыннан Екатеринбург губернасы аерылып чыгарыла.

1920 елның 4 ноябрендә Вятка губернасының Сарапул өязе Пермь губернасы составына тапшырылган.

1923 елның 3 ноябрендә Пермь губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урал өлкәсенә кертелә.

Административ бүленеш

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

Губернаның җитәкчелеге

Генерал-губернаторлар

Наместниклык хакимнәре

Губернаторлар 

Пермь губернасы
Епрәч районы

Епрәч районы () — Чуашстанның үзәгендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Епрәч шәһәр бистәсе.

География 
Епрәч районы Чуашстанның үзәгендә урнашкан. Район территориясе 1201,2 км².

Тарих 
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша. Районда ике тарихи урын бар: чуаш язучысы Семен Эльгер сурәтләгән «Кушлаваш уйе» һәм Камай кыры (Камай — Казанны 1552 елда Явыз Иван алганда, аңа ярдәм күрсәтүче кеше, ул Казан кирмәне диварларын шартлатуны билгеләүче мәгълуматны Казанны алучыларга тапшыра).

Халык 
Халык саны 22,9 мең кеше (2010 елга). Авыл халкы — 60%, шәһәр халкы — 40%. Шәһәр халкы Епрәч һәм Буа бистәләрендә яшиләр.

Милли составы: чуашлар — 83%.

Административ бүленеше 
Районда 2004 елдан 12 авыл һәм 1 шәһәр жирлеге бар.

Икътисад 
Сәнәгатьтә төп тармаклар: Чабаксар электр үлчәү приборлары заводы филиалы, агач эшкәртү, җиһазлар ясау.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү.

Күренекле кешеләре 
 Макар Евсевьев  —  галим.
 Лидия Григорьева — җиңел атлетика буенча спорт мастеры.
  Алексей  Маресьев  — Советлар Союзы герое.
 Семен Эльгер — чуаш язучысы.
 Николай Краснов — чуаш язучысы.
 Степан Илларионов — Советлар Союзы герое
 Николай Ижутов — Советлар Союзы герое
 Леонид Константинов — Россия герое

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Район рәсми сайты
 Район тарихы

Шулай ук карагыз 
Епрәч очу мәктәбе

Чуашстан районнары
Епрәч районы
Канаш районы

Канаш районы () — Чуашстанның көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Канаш шәһәре.

География 
Канаш районы Чуашстанның көнчыгышында урнашкан. Район территориясе 981,4 км². Төньякта  Чуел вә Красноармейски, көнчыгышта Ормар ва Янтык, көньякта Комсомольски вә Ибриси, көнбатышта Урнар районнары белән чиктәш.

Тарих 
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

Халык 
Халык саны 42,5 мең кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 97%.

Административ бүленеше 
Районда 2004 елдан 24 авыл жирлегендә 108 авыл урнашкан.

Икътисад 
Сәнәгатьтә төп тармаклар: машина төзү, металл эшкәртү, вагун ремонтлау.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, колмак җитештерү.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Район рәсми сайты

Чуашстан районнары
Канаш районы
Кузлаука районы

Кузлаука районы () — Чуашстанның төньяк-көнчыгышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Кузлаука шәһәре.

География 
Кузлаука районы Чуашстанның төньяк-көнчыгышында, Идел ярында урнашкан. Район территориясе 516,8 км². Төньякта Мари Илнең Волжск, көнчыгышта Татарстанның Яшел Үзән, көньякта Ормар, көнбатышта Чуел районнары белән чиктәш.

Тарих 
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

Халык 
Халык саны 23,331 мең кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 70%, урыслар — 22%, татарлар — 7%.

Татарлар Әлмән һәм Янгелде авылларында яшиләр.

Административ бүленеше 
Районда 2004 елдан 1 кала җирлеге һәм 9 авыл жирлегендә 67 авыл урнашкан.

Икътисад 
Сәнәгатьтә төп тармаклар: машина төзү, металл эшкәртү, агач, азык җитештерү.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, йон, бәрәңге, колмак җитештерү.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Район рәсми сайты

Чуашстан районнары
Кузлаука районы
Тубыл губернасы

Тубыл губернасы () — Россия империясенең административ берәмлеге.

География

Чиктәшлек

Тарих 
1764—1782 елларда Россия империсе составында Себер патшалагы булды. Патшалыгы үз эчендә Тубыл һәм Иркутск генерал-губернаторлыкларын бүленә.

1782 елда Себер патшалыгы юкка чыгарыла, ә Тубыл провинциясе Тубыл калгайлыгына әйләнгән. Ул Пермь һәм Тубыл генрал-губернаторлыгы составында булган һәм үз эчендә ул ике (Тубыл һәм Тум) өлкәләренә бүленгән.

1796 елның 12 деркабрендә Тубыл губенасы мөстәкыйль административ берәмлек буларак барлыкка килә. 1797 елда ул 16 (Кузнецк, Симәй, Красноярск, Ишем, Яулытора, Корган, Берёзов, Тара, Турниск, Төмән, Тубыл, Соргыт, Тум, Нарым, Енисейск һәм Туруханск) өяздән гыйбарәт булган.

1802—1822 елларда Тубыл губернасы Себер генерал-губернаторлыгы составына булган. 1822 елда Себер генерал-губернаторлыгы Көнбатыш Себер һәм Көнчыгыш Себер генерал-губернаторлыгына бүленә. Тубыл губернасы 1882 елга кадәр булган Көнбатыш Себер генерал-губернаторлыгына кертелә.

1822 елда губерна үз эчендә 9 округына бүленә (1898 елдан — өязләр): Берёзов, Ишем, Корган, Тара, Тубыл, Туринск, Түкәле, Төмән һәм Яулытора.

1838 елда губерна составына Омск шәһәре кертелә, ләкин 1868 елда ул Акмола өлкәсенә тапшырыла; шул ук елда губерна эчендә Соргыт округы (өязе) оеша.

1857 елның 23 апрелендә Тара шәһәрендә Габдеррәшит Ибраһимов дөньяга килә.

Төмәндә Совет хакимияте Тубылдан элегрәк урнаштыру аркасында, губернаның үзәге 1918 елның апрельдә Төмәнгә күчә.

Чехословак легионның фетнәсе вакытлыча статус-квоны торгыза, һәм губернаның үзәге Тубылга кире кайтара. 1919 елда гына, Төмәнне Колчак гаскәрләреннән азат итүдән соң, губернаның учреждениелар тулысынча Төмәнгә күчәләр.

Административ бүленеш

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

Губернаторлар

Искәрмәләр 

Россия империясе губерналары
Самар губернасы

Самар губернасы (, эрзәчә Самара губерня) — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

География

Чиктәшлек

Тарих 
Самар губернасы 1851 елның 1 гыйвраында барлыкка килә. Губерна составына Ырынбур губернасының 3 өязе, Сембер губернасының 2 өязе һәм Сарытау губернасының 2 өязе кертелгәннәр.

1918 елда Новоузенск һәм Николаевск өязеләрнең өлешләре Идел буе алманнарның автономияле өлкәсенә кертелгәннәр. 1919 елда Новоузенск өязенең калган өлешләре Сарытау губернасына кертелгәннәр.

1920 елда Бөгелмә өязе Татарстан АССР составына кертелгән.

1928 елның 14 маенда, БҮБК карары нигезендә, Самар губернасы юкка чыгарыла, аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

Административ бүленеш 

1851—1918 елларда 7 өязгә бүленгән:

1918 елда Николаевск өязе исемен Пугачёв өязенә алыштыра.

1919 елда, Ставрополь өязнең өлешеннән Мелекесс өязе барлыкка килә (өязнең үзәге — Мелекесс (хәзер — Димитровград) шәһәре).

1920 елда, Пугачёв өязе кечерәю нәтиҗәсендә, Балакау өязе (өяз үзәге — Балакау шәһәре) барлыкка килә.

1924 елда Ставрополь өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясе күрше өязләре арасында бүленгән; шул ук елда Балакау өязе юкка чыгарыла, аның волостьлары Пугачёв өязенә тапшырылалар.

Халык 

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

Губернаторлар

Искәрмәләр 

Самар өлкәсе тарихы
Россия империясе губерналары