alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tektonik

Tektonik (nach griechisch  „die Baukunst betreffend“) bezeichnet in der Geologie die Lehre vom Aufbau der Erdkruste und von den in ihr stattfindenden klein- und großräumigen Bewegungen. Auch Strukturen und Bewegungen im oberen Teil des Erdmantels (Lithosphäre) sind Betrachtungsfeld der Tektonik. Als Geotektonik werden die eher globalen Aspekte und die Theorien der Erdentwicklung bezeichnet.

Andererseits bezeichnet Tektonik den Aufbau der Erdkruste und die geodynamischen Bewegungen selbst, insbesondere die Verschiebung der Kontinentalplatten und ihre Auswirkungen (Plattentektonik).

Typen der tektonischen Prozesse 
Aus den im Gelände beobachteten Störungen und Faltung von Gesteinspaketen sowie den Merkmalen der betroffenen Gesteine, wie Klüftung, Schieferung und Metamorphosegrad, schließt der Geologe auf Richtung, Stärke, Dauer und Zeitpunkt dieser Bewegungen.

Nach den vorherrschenden geologischen Strukturen lassen sich unterscheiden:

 Störungs- oder Bruchtektonik: Nahe der Erdoberfläche führen seitlicher Druck, aber auch Druckentlastung, zum Zerbrechen der Gesteinsschichten und zu Verschiebungen der Gesteinspakete gegeneinander, entlang von teilweise offenen Fugen, Klüften, Spalten und Verwerfungen. Hierbei kommt es in der Regel nicht zu durchgreifender Faltung der Gesteine. Beispiele sind die Bildung von tektonischen Gräben und Horsten. Auch an der Einsenkung von Sedimentbecken und der seitlichen Verschiebung von Bereichen der Erdkruste gegeneinander ist Bruchtektonik oft beteiligt. Plötzlicher Spannungsabbau an den beteiligten Störungszonen erzeugt dabei ein Erdbeben.

 Faltentektonik: Der genaue Zeitpunkt des Beginns der Faltung hängt von der Beschaffenheit der betroffenen Gesteine ab. Unter bestimmten Bedingungen treten Falten schon in geringer Tiefe unter der Erdoberfläche auf. In den meisten Fällen beginnen sich die Gesteine jedoch in größerer Tiefe, also bei höheren Drücken und Temperaturen, plastisch zu verformen (Duktilität) und werden gefaltet. Die Bildung von offenen Spalten ist nun nicht mehr möglich, und die Bewegung der Gesteinspakete gegeneinander findet nicht mehr nur an Störungen, sondern vor allem durch innere Verformung und Bewegung an regionalen Scherzonen statt. Die Gesteine unterliegen dabei einer Umwandlung, die metamorphe Gesteine erzeugt. Diese Umwandlung kann alle Gesteine einer Region betreffen (Regionalmetamorphose).
 Überschiebungstektonik: Bei geeigneten Bedingungen können gefaltete wie ungefaltete Gesteine einander als tektonische Decken überschieben. Dabei können Gesteinspakete von großem Ausmaß über weite Entfernungen transportiert werden. Der Bau dieser Überschiebungskörper kann im Einzelnen sehr verwickelt sein.

Siehe auch 
 Mobilismus
 Gebirgsbildung, Faltengebirge
 Strukturgeologie
 Granittektonik, Salztektonik
 Verwerfung (Geologie)
 Extension (Geologie)

Weblinks 

 Uni Köln Erdbebenstation Bensberg

 
Erdkruste
617



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Europa 

 In Kent kommt es unter König Eadbald zur heidnischen Reaktion; Justus, der Bischof von Rochester, muss ins Frankenreich fliehen.
 Die beiden Könige von Essex, Sexred und Saeward fallen im Kampf gegen Wessex und die Gewissæ. Ihr Nachfolger wird Sigeberht I.
 Radoald wird Herzog von Friaul.

Asien 

 In China erhebt sich General Li Yuan, ein Halbtürke, gegen den Sui-Kaiser Yang Di. Li Yuan gelingt im September die Einnahme der Hauptstadt Chang’an, woraufhin Yang Di im Frühjahr 618 von seinen Ratgebern erdrosselt wird.
 um 617: Songtsen Gampo wird König von Tibet.

Religion 

 um 617: laut einer Überlieferung wird das Kloster Weltenburg von iro-schottischen Mönchen gegründet.

Geboren 

 Habib ibn Maslama, arabischer Feldherr während der islamischen Expansion (gest. 662)
 um 617: Yazdegerd III., Großkönig Persiens († 651)

Gestorben 

 Johannes von Compsa, Rebell gegen das oströmische Exarchat in Süditalien
 Saeward, Mitkönig von Essex
 Sexred, Mitkönig von Essex
 607/608 oder 617: Gondulphus, Bischof von Tongeren-Maastricht und Heiliger der katholischen Kirche

Weblinks
616



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Afrika 
 Den Westgoten gelingt die Rückeroberung Ceutas von Ostrom.
 Römisch-Persische Kriege: Angriff der Sassaniden auf Alexandria. Dessen Patriarch Johannes, der für seine Mildtätigkeit bekannt war, flieht nach Zypern.

Europa 
 Eadbald wird Nachfolger von Æthelberht als König von Kent. Dem Bericht Bedas zufolge soll Eadbald vom christlichen Glauben abgefallen und von Laurentius von Canterbury erneut bekehrt worden sein.
 Schlacht am Fluss Idle: Das Heer des northumbrischen Königs Æthelfrith, der im Kampf fällt, unterliegt den Truppen des Königs von East Anglia, Rædwald, der den Thronprätendenten Edwin zum König Northumbrias macht und selbst den Titel Bretwalda annimmt. Æthelfriths Sohn Oswald flieht ins schottische Dalriada, wo er von Mönchen aus Iona die Taufe empfängt.
 um 616: Nach dem Tod von König Sæberht, dem ersten christlichen König von Essex, werden seine Söhne Sexred und Saeward gemeinsam seine Nachfolger. Sie kehren zum Heidentum zurück.

Geboren 
 um 616: Leodegar von Autun, Bischof und Märtyrer († 679)

Gestorben 
 24. Februar: Æthelberht, erster christlicher König von Kent und Bretwalda (* um 552) 
 Æthelfrith, König von Northumbria
 Gundoald, Herzog von Asti (* 565)
 um 616: Sæberht, angelsächsischer König von Essex

Weblinks
615



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Europa 
 Pippin der Ältere wird Hausmeier des Frankenkönigs Chlothar II.
 Nach dem Tod Agilulfs wird der noch unmündige Adaloald neuer König der Langobarden; für ihn übernimmt Agilulfs Witwe, Theodelinde, die Regentschaft.
 Cremona wird wiederaufgebaut, es wird zugleich Residenz eines eigenen langobardischen Herzogtums.
 Johannes Lemigius, oströmischer Exarch von Ravenna, fällt einer Revolte zum Opfer.
 Justiniana Prima wird von den Awaren und Slawen zerstört.
 Naissus und Serdika werden von den Awaren und Slawen erobert.

Amerika 

 26. Juli: K'inich Janaab' Pakal I. wird mit zwölf Jahren als Herrscher der Maya-Stadt Palenque inthronisiert. Damit beginnt eine rege Bautätigkeit in der Stadt.

Asien 
 um 615: Gründung von Isanapura (im heutigen Kambodscha) als Hauptstadt des Reiches Chenla.

Religion 
 19. Oktober: Adeodatus I. wird Papst als Nachfolger von Bonifatius IV. Er verwendet erstmals päpstliche Siegel.
 Johann I. wird Bischof von Konstanz.
 Eustasius wird Abt des Klosters Luxeuil.

Geboren 
 Konstantin, oströmischer Thronfolger († um 630)
 um 615: Grimoald der Ältere, fränkischer Hausmeier († 656/657)

Gestorben 
 25. Mai: Bonifatius IV., Papst 
 23. November: Columban von Luxeuil, irischer Wandermönch und Missionar (* 540)
 Agilulf, König der Langobarden
 Johannes von Ravenna, oströmischer Exarch

Weblinks
614



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Römisch-Persische Kriege 

 Mai: Die Perser besetzen Jerusalem und verschleppen das angebliche Kreuz Christi nach Ktesiphon. Zahlreiche Christen werden getötet, ebenso werden mehrere Kirchen der Stadt, wie die Grabeskirche, die Basilika Hagia Sion und die Kirche St. Maria an der Stelle der späteren al-Aqsa-Moschee, zerstört. Die Fortführung des Kreuzes hinterlässt eine deutliche Schockwirkung auf die Christen.
 Die Perser erobern Tarsos.
 Die Perser zerstören das Reich der Ghassaniden, einen Vasallenstaat der Oströmer in Nord-Arabien.

Frankenreich 
 10. Oktober: Der fränkische König Chlothar II. hält in Paris ein Reichskonzil und eine Reichsversammlung ab. 
 18. Oktober: Im Edictum Chlotharii muss König Chlothar II. weit reichende Zugeständnisse an den Adel machen, der ihm zum Sieg über Brunichild verholfen hat. Maßgeblich auf der Adelsseite an der Abfassung des Edikts beteiligt sind Pippin der Ältere und Arnulf von Metz.

Britische Inseln 
 König Cynegils von Wessex fällt gemeinsam mit seinem Sohn und Mitregenten Cwichelm in das britische Devon („Dumnonia“) ein und besiegt dessen Truppen bei Beandun. Der Ort der Schlacht, bei der 2046 Briten ums Leben kommen, ist heute unbekannt.

Religion und Kultur 
 Arnulf wird Bischof von Metz.
 Solatius wird Bischof von Köln.

 Erste Erwähnung des Schweißtuchs von Oviedo

Geboren 
 Hilda von Whitby, Heilige, Äbtissin, Klostergründerin († 680)
 Nakatomi no Kamatari, Begründer des japanischen Fujiwara-Clans († 669) 
 um 614: Richtrudis, Äbtissin und Heilige († 688)
 um 614: Charibert II., merowingischer Frankenkönig († 632)

Gestorben 
 Philippikos, oströmischer General

Weblinks
613



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Europa 

 Nach dem Tod ihres Enkels, König Theuderich II. in Metz, macht die Regentin Brunichild dessen Sohn, den rund zehnjährigen Sigibert II., zum König über Austrasien und Burgund.
 Merowingischer Bruderkrieg: Chlothar II. von Neustrien fällt auf Anraten Pippins des Älteren und Arnulfs von Metz in das Gebiet von Brunichild ein, der Königin von Austrasien und Burgund. Deren Heer läuft, unter Führung des Hausmeiers Warnachar II., bei Andernach zu Chlothar über, der Brunichild gefangen nimmt und zu Tode foltern lässt; auch den von ihr eingesetzten König Sigibert II. lässt er töten. Damit wird Chlothar II. König über das gesamte Frankenreich. Brunichild wird von ihren Anhängern ihrem Wunsch gemäß in der Marienkrypta des Martinsklosters von Autun begraben. 
 Der westgotische König Sisebut ordnet Zwangstaufen an Juden an.
 Æthelfrith von Northumbria besiegt die Waliser, die seinen Rivalen Edwin beherbergen, bei Chester und kurz darauf erneut bei Bangor. Edwin flieht zu König Rædwald von Ostanglien. 
 Die Langobarden unter Agilulf erobern nach zwölfjähriger Belagerung die aufständische Stadt Padua und brennen die Stadt nieder.
 nach 613: Die Slawen erobern Novae (das heutige Swischtow) von Ostrom.

Asien 

 Römisch-Persische Kriege: Der sassanidische General Schahrbaraz erobert Damaskus von Ostrom.

Religion 

 Mohammed beginnt damit, öffentlich seine Lehre zu predigen.

Geboren 
 613/614: Aischa, Ehefrau Mohammeds († 678)

Gestorben 
 Brunichild, fränkische Regentin (* 545/550)
 Priskos, oströmischer Feldherr
 Sigibert II., fränkischer König (* 602)
 Theuderich II., fränkischer König (* 587)
 Uncilin, Herzog in Alemannien

Weblinks
612



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Europa 
 Der Merowingische Bruderkrieg zwischen den fränkischen Königen Theudebert II. (Austrasien) und Theuderich II. (Burgund) eskaliert: Theuderich fällt in das Reich seines Bruders ein und besiegt ihn bei Toul und Zülpich; er hält triumphierend Einzug in Köln, kerkert Theudebert II. ein und tötet ihn; seinen Sohn Merovius, der noch ein Säugling ist, lässt Theuderich an einem Stein zerschmettern. 
 Sisebut wird König der Westgoten als Nachfolger von Gundemar.
 um 612: Awaren und Slawen nehmen ihre Plünderungszüge auf dem Balkan wieder auf. Die Slawen beginnen mit der flächendeckenden Landnahme auf dem Balkan. Da sich für Ostrom gleichzeitig die Lage an der persischen Front dramatisch verschlechtert, kann es diese Entwicklung nicht verhindern. Um 625 befinden sich auf der Balkanhalbinsel nur noch vereinzelte Kastelle und einige größere Städte wie Konstantinopel und Thessaloniki in oströmischer Hand.

Mesoamerika 
 19. Oktober: Muwaan Mat wird Herrscher der Maya-Stadt Palenque als Nachfolger des am 6. August verstorbenen Ajen Yohl Mat.

Religion 

 Der irische Mönch Gallus gründete am Fluss Steinach eine Einsiedlerklause, aus der später Stadt und Abtei St. Gallen entstehen.
 Columban zieht über die Alpen und gründet im langobardischen Bobbio bei Piacenza ein Kloster, das in der Folge großen Einfluss erlangt.
 um 612: Leudegasius wird Bischof von Mainz.

Geboren 
 3. Mai: Konstantin III., Kaiser des Byzantinischen Reiches († 641)
 um 612: Oswiu, König von Northumbria († 670)
 um 612: Hl. Germanus von Granfelden, Abt von Moutier-Grandval († 675)

Gestorben 
 13. Januar: Mungo, erster Bischof von Glasgow, Heiliger (* 518)
 8. August: Ajen Yohl Mat, Herrscher Maya-Stadt Palenque
 Gundemar, König der Westgoten
 Secundus von Trient, Abt und Geschichtsschreiber
 Theudebert II., fränkischer König (* 585)
 um 612: Bertha, fränkische Königstochter, Frau Ethelberts von Kent (* um 561/562)

Weblinks
611



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Asien 
 Römisch-Persische Kriege: Die Sassaniden erobern erneut Antiochia. 
 Die Truppen des persischen Generals Schahin dringen nach Kleinasien vor.

Europa 
 Die Awaren fallen ins Frankenreich ein; sie werden von König Theudebert II. bekämpft.
 Cynegils wird König von Wessex. Er ist Nachfolger von Ceolwulf.

Gestorben 
 Ceolwulf, König von Wessex
 Komentiolos, oströmischer Feldherr
 um 611: Herakleios der Ältere, oströmischer Feldherr, Vater des Kaisers Herakleios
609



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Naher Osten 
 Römisch-Persische Kriege: Die Sassaniden erobern Edessa. 
 Anastasios II., rum-orthodoxer Patriarch von Antiochien in Syrien, wird während eines jüdischen Aufstands ermordet.

Frankenreich 
 um 609: Merowingischer Bruderkrieg: Theudebert II. von Austrasien verwüstet Teile des Elsass, die Heimat seines Bruders und Rivalen Theuderich II. von Burgund. Theuderich muss daraufhin das Elsass, den Thurgau und einen Teil der Champagne an seinen Bruder abtreten.

Urkundliche Ersterwähnungen 
 Nomeny wird erstmals urkundlich erwähnt.

Religion und Kultur 
 Das Pantheon auf dem Marsfeld in Rom, das der oströmische Kaiser dem Papst geschenkt hat, wird zu einer Kirche geweiht.

Geboren 
 um 609: Dagobert I., König der Franken († 639)
 um 609: Ouen; Bischof von Rouen, Heiliger († 684)

Gestorben 
 Anastasios II. von Antiochien, Patriarch von Antiochia
 Zuhair ibn Abi Sulma, arabischer Dichter (* um 520)
 um 609: Aidan, König von Dalriada (* um 530)

Weblinks
608



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Byzantinisches Reich 

 Herakleios der Ältere, Statthalter (Exarch) des afrikanischen Exarchats von Karthago, und sein Sohn Herakleios revoltieren gegen den byzantinischen Kaiser Phokas.

Europa 

 um 608: Eochaid I. wird König von Dalriada. Er folgt seinem Vater Aidan auf den Thron.

Asien 

 Erste belegte militärische Expedition der Chinesen (Sui-Dynastie) nach Taiwan

Urkundliche Ersterwähnungen 

 Der Ort Arry in Lothringen wird erstmals urkundlich erwähnt.

Kultur und Religion 

 25. August oder 15. September: Bonifatius IV. wird als Nachfolger des im Vorjahr gestorbenen Bonifatius III. zum Papst gewählt.
 Phokas schenkt Papst Bonifatius IV., mit dem er freundschaftliche Beziehungen unterhält, das Pantheon in Rom. Dieser weiht es der Mutter Gottes und allen Märtyrern. Zugleich wird auf dem Forum Romanum die Phokas-Säule errichtet; sie ist der letzte Bau des antiken Rom.

Geboren 

 Tillmann von Solignac, Mönch, Priester, Einsiedler und Heiliger († 702)
 um 608 oder 610: Dagobert I., Unterkönig in Austrasien und König der Franken aus dem Geschlecht der Merowinger († 639)

Gestorben 

 17. April 608 oder 609: Aidan, König von Dalriada (* um 530)
 607/608 oder 617: Gondulphus, Bischof von Tongeren-Maastricht und Heiliger der katholischen Kirche
607



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Europa 

Ceolwulf von Wessex führt einen Feldzug gegen das Königreich Sussex.

Die burgundische Regentin Brunichild lässt dem Alamannenherzog Uncilin aus Rache für die Ermordung ihres Hausmeiers Protadius einen Fuß abschlagen. Nach der Lex Alamannorum wird er dadurch amtsunfähig, weil er nicht mehr in der Lage ist, ohne Hilfe ein Pferd zu besteigen.

Asien 

Auf Initiative ihres Schwiegersohns Shōtoku entsendet die japanische Kaiserin Suiko erstmals Botschafter ins China der Sui-Dynastie an den Hof Kaiser Yangdis. Seitdem werden regelmäßig Studenten und Mönche ins Kaiserreich China gesandt, was zu einem politischen, kulturellen und religiösen Austausch führt.

Religion und Kultur

Katholische Kirche 

Bonifatius III. wird am 19. Februar als Nachfolger des vor einem Jahr verstorbenen Sabinianus zum Papst gewählt. Der bisherige Diakon und Gesandte des Papstes am Hof von Konstantinopel legt während seines kurzen Pontifikats fest, dass kein Mensch über einen Nachfolger eines Papstes reden darf, solange der Papst noch lebt. Zuwiderhandlung wird mit der Exkommunikation geahndet. Weiters darf kein neuer Papst gewählt werden, bevor der alte Papst nicht bereits drei Tage tot ist. Nach knapp neun Monaten auf dem Thron Petris stirbt Bonifatius III. am 12. November. Nach seinem Tod erfolgt eine Sedisvakanz bis zum Sommer des folgenden Jahres.

Orthodoxe Kirche 

Thomas I. wird am 21. Oktober als Nachfolger von Kyriakos als Patriarch von Konstantinopel eingesetzt.

Buddhismus in Japan 

Der buddhistische Hōryū-ji-Tempel in Ikaruga, das heute älteste noch bestehende Holzbaugebäude der Welt, wird fertiggestellt. Der Tempel und eine Buddhastatue wird von Shōtoku, Sohn des verstorbenen Kaisers Yōmei, und von Kaiserin Suiko errichtet, die damit dem Wunsch des Verstorbenen entsprechen, der mit dem Bau ein Gelübde erfüllen wollte.

Gestorben 

 12. November: Bonifatius III., Papst
 607/608 oder 617: Gondulphus, Bischof von Tongeren-Maastricht und Heiliger der katholischen Kirche
606



Ereignisse

Politik und Weltgeschehen

Europa 
 Um 606: Ceorl wird König von Mercia als Nachfolger von Pybba.

Asien 
 Harsha aus dem Haus der Vardhana, der im Guptareich zum General aufgestiegen ist, wird Herrscher in Thanesvar bei Delhi, von wo er in den kommenden Jahren ein nordindisches Großreich aufbaut.

Religion 
 22. Februar: Nach dem Tod von Papst Sabinianus kommt es zu einer fast einjährigen Sedisvakanz.
 Der in Grado residierende Patriarch von Aquileia Candidianus sucht nach rund 30-jähriger Trennung wieder die Gemeinschaft mit Rom. Sein in Aquileia verbliebenes Domkapitel schließt sich diesem Vorhaben nicht an und wählt Johannes I. zum neuen Patriarchen. Seither gibt es zwei Patriarchate, das Patriarchat von Grado (Aquileia Nova) mit der Kathedralkirche Sant’Eufemia und das Patriarchat von (Alt-)Aquileia.
 Gaudentius wird Bischof von Konstanz.

Geboren 

 Fatima, Tochter Mohammeds (gest. 632)
 604 oder 606: Hafsa bint ʿUmar, eine Ehefrau Mohammeds (gest. zwischen 661 und 665) 
 um 606: Rothari, König der Langobarden († 652)

Gestorben 
 22. Februar: Sabinianus, Papst 
 Sengcan, Zen-buddhistischer Patriarch in China 
 um 606: Pybba, König von Mercia (* um 570)
 um 606: Desiderius, Erzbischof von Vienne
Delfin

Delfin – ogólne określenie wodnych ssaków z rzędu waleni, z rodzin Delphinidae (delfiny oceaniczne) i Platanistidae (delfiny słodkowodne), obejmujące średniej wielkości walenie charakteryzujące się wydłużonym pyskiem i obecnością melonu. W ściślejszym ujęciu odnosi się ono też do rodzaju należącego do rodziny delfinowatych. 

Delfiny zamieszkują morza obu półkul i wiele rzek strefy równikowej. Często przebywają w gromadach (stadach) od kilku do kilkuset osobników, o wyraźnie zaznaczonej hierarchii. Odbywają dalekie wędrówki. Mają zdolność do echolokacji, a przynajmniej jeden gatunek (Sotali guianensis) także do elektrorecepcji. Porozumiewają się za pomocą dźwięków, określanych jako język delfinów.

Delfin śpi, unosząc się w wodzie na głębokości około 50 cm, z jednym okiem otwartym. Oddycha wynurzając się co 30 sek. na powierzchnię, nie budząc się. Delfiny często polują ławicami. Czasami nawet polują z rekinami. Żywią się rybami, kalmarami i skorupiakami. Ich głównym naturalnym wrogiem jest orka. Ich duże rozmiary oznaczają, że mają lepszą ochronę przed zimnem mroźnych mórz.

Delfiny są zwierzętami społecznymi. Według współczynnika encefalizacji inteligencja delfina wynosi 4–5 i jest wyższa niż u szympansa (dla porównania inteligencja według tego kryterium dla człowieka wynosi 7, a szympansa 2,5). Tresuje się je do sztuczek w delfinariach. Zdarza się, że pomagają innym delfinom, rannym lub chorym, a czasami nawet człowiekowi. W Indiach delfiny otrzymały prawny status „non-human person”, czyli osób pozaludzkich, co m.in. powoduje prawne sankcjonowanie ich prawa do wolności.

Tworzenie dużych społeczności pozwala delfinom uniknąć ataku drapieżnika, przede wszystkim rekina. Samice ze swoimi młodymi otoczone są szczególną ochroną, ponieważ zawsze znajdują się wewnątrz stada.

Żyją od 7 do 21 lat.

Zobacz też 

 zwierzęta użytkowe
 Delphinus
 polowanie na delfiny z nagonką
 Delfin w kulturze

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Delfiny-saperzy służyły pół wieku. Zostaną zastąpione przez roboty
 Pokazy umiejętności delfinów w delfinarium w kronice PKF w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej

Walenie
Kryptozoologia

Kryptozoologia (z gr. kryptos „ukryty”, zoon „zwierzę” i logos „nauka”) – kontrowersyjna gałąź zoologii, będąca dziedziną pseudonauki zajmującą się zwierzętami, których istnienie powszechnie jest odrzucane ze względu na brak wiarygodnych, naukowych dowodów. Zwierzęta te występują w podaniach, legendach i relacjach świadków. Pomysł nazwy tego kierunku badań jest zwykle przypisywany zoologowi Bernardowi Heuvelmansowi, który zaproponował ten termin w wydanej w 1955 roku książce On the Track of Unknown Animals (Na tropie nieznanych zwierząt). Sam Heuvelmans twierdził jednak, że oryginalnym twórcą terminu jest Anthonid Cornelis Oudemans, który w 1892 roku użył go w swojej pracy pt. The Great Sea Serpent.

Heuvelmans argumentował, że kryptozoologia powinna posługiwać się zwykłą metodą naukową w dostarczaniu dowodów na istnienie „kryptozwierząt”, ale równocześnie powinna nie ograniczać się w swoich poszukiwaniach do badań terenowych, lecz także analizować legendy, mity, podania, relacje przypadkowych świadków, ze względu na to, że mogą one zawierać elementy prawdy.

Zoolodzy twierdzą, że od dawna tak czynią – gromadząc wszelkie dane, które mogą naprowadzić na odkrycie nowego gatunku. Różnica między zoologią a kryptozoologią polega w zasadzie na tym, że ta druga uznaje często pseudodowody na istnienie kryptyd (np.: niewyraźne zdjęcia, ślady na ziemi, resztki sierści innych zwierząt), które przez zoologię są odrzucane jako nie dość przekonujące.

Specyficznymi kategoriami w obrębie kryptozwierząt (tzw. kryptyd) są domniemane reliktowe hominidy.

Zobacz też 

 kryptobotanika

Przypisy
Pytanie retoryczne

Pytanie retoryczne – figura stylistyczna i retoryczna; pytanie zadane nie dla uzyskania odpowiedzi, lecz w celu skłonienia odbiorcy do przemyśleń na określony temat, podkreślenia wagi problemu; ewentualnie pytanie, na które odpowiedź jest oczywista.

Zastosowanie 
Pytanie retoryczne służy wzmocnieniu uwagi odbiorcy, zdobyciu przez nadawcę aprobaty poprzez budowanie wspólnej płaszczyzny refleksji ze słuchaczem. Może podkreślać punkt widzenia osoby mówiącej, w formie aporii wyrażać jej powątpiewanie. Jako figura stylistyczna ożywia intonację wypowiedzi. Może też pełnić funkcję kompozycyjną i być rodzajem przerywnika, nagłówka, oddzielającego poszczególne części i tematy, które nadawca porusza. 

W życiu codziennym pytania retoryczne bywają używane m.in. w celu:
 podtrzymania kontaktu, np.: Widzisz?
 wyrażenie powątpiewania, np.: I po co to wszystko?

Przykłady użycia 
Przykładem użycia pytania retorycznego jako chwytu krasomówczego może być fragment przemówienia radiowego Józefa Stalina z 1941 roku: 

Jako figura stylistyczna pytanie retoryczne pojawia się np. w IV księdze Pana Tadeusza:

Zobacz też 

 erotema
 aporia

Bibliografia 
 Kurkowska H., Skorupka S., Stylistyka polska: Zarys, Warszawa 1959, s. 210.
 Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J., Podręczny słownik terminów literackich, Warszawa, 1996, s. 205.

Środki stylistyczne
Anafora

anafora – pojęcie z zakresu literatury
 anafora – pojęcie z zakresu liturgii chrześcijańskiej
Pochodnie słoneczne

Pochodnie słoneczne to obszary atmosfery słonecznej pobudzone do silniejszej emisji promieniowania  w zakresie optycznym lub ultrafioletowym. Pojawiają się wcześniej niż plamy słoneczne
i będąc potem widoczne ponad nimi wchodzą w skład obszarów aktywnych oraz zanikają znacznie później niż ostatnia plama z grupy. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje pochodni.

Pochodnie fotosferyczne, obserwowane na poziomie fotosfery, ale powyżej plam słonecznych, o kształcie zawiłych jasnych pól lub włókien. Lepiej widoczne są blisko brzegu tarczy słonecznej, gdzie promieniowanie fotosfery jest mniej intensywne wskutek pociemnienia brzegowego. W środku tarczy pochodnie znikają na tle fotosfery, gdyż mniejsza jest różnica temperatur, a tym samym różnica jasności. Przeciętna powierzchnia zajmowana przez pochodnie jest dwa razy większą od zajmowanej przez plamy. 

Pochodnie te wykazują podobną granulację jak fotosfera. Nadal jednak są rozbieżności na temat zakresu temperatur oraz rodzaju, czasu istnienia, czy rozmiarów granul.

Jasność pochodni fotosferycznych wzrasta ku fioletowemu końcowi widma optycznego, a obserwując Słońce w balmerowskiej linii wodoru Hα rejestrowana jest już emisja składowej chromosferycznej. Temperatury struktur widocznych w zakresie widzialnym są mniejsze niż chromosferycznych, zaś w wyższej chromosferze, z powodu pełnej jonizacji wodoru, obserwacje takie nie są możliwe, bo nie powstają linie widmowe tego pierwiastka.

Pochodnie chromosferyczne, obserwowane są na poziomie chromosfery w zakresie ultrafioletowym, bądź w świetle linii emisyjnych pokrywających się z jądrami silnych fotosferycznych linii absorpcyjnych, głównie dubletu linii H i K jednokrotnie zjonizowanego wapnia Ca II. Pochodnie te mają znacznie większe rozmiary niż pochodnie fotosferyczne. Są jedną z pierwszych oznak pojawiania się kolejnego obszaru aktywnego.

O istnieniu takich obszarów na innych gwiazdach można wnioskować z krzywych zmian blasku opisanych dwu linii.

 

Heliofizyka
Liklina

Liklina – lina wszyta w lik (czyli krawędź) żagla. Służy wzmocnieniu brzegu żagla, przeciwdziałając jego rozciągnięciu, oraz chroniąc przed pęknięciem, czy rozdarciem. W niektórych typach żagli wykorzystywana jest także do mocowania żagla do drzewca ruchomego, a bywa, że i bezpośrednio do masztu (w likszparę).

Liklina (najczęściej w jednym kawałku) wszywana jest we wszystkie liki żagla, prócz liku tylnego (wolnego). Jedynie w żaglach sztormowych liklina może wzmacniać wszystkie liki (przede wszystkim w grocie sztormowym czyli trajslu). Niegdyś liklina była liną roślinną, obecnie z tworzywa sztucznego, ale może być użyta również linka stalowa (najczęściej w sztakslach przednich).

Zobacz też 

 olinowanie

Olinowanie (żeglarstwo)
Zygmunt Choreń

Zygmunt Choreń (ur. 24 maja 1941 w Brzozowym Kącie) – polski konstruktor jachtowy, znany jako Ojciec żaglowców.

Życiorys 
Absolwent Politechniki Gdańskiej i Leningradzkiego Instytutu Budowy Okrętów (dypl. inż. w 1965 r.), żeglarz (kapitan jachtowy); członek załogi Otago w pierwszych wokółziemskich regatach Whitbread (1973–1974); należy do Bractwa Kaphornowców; pracownik Politechniki Gdańskiej (1965–1968), a następnie biura konstrukcyjnego Stoczni Gdańskiej. Od 1978 główny konstruktor żaglowców w Stoczni Gdańskiej.

W latach 1970. znalazł zatrudnienie w Stoczni Gdańskiej. Po powrocie z rejsu Otago otrzymał od dyrekcji propozycję zaprojektowania prototypu żaglowca dla serii jednostek zamówionych przez ZSRR. Projektant największych na świecie statków żaglowych. Konstruktor SV Royal Clipper, Fryderyka Chopina, STS Daru Młodzieży i pięciu podobnych jednostek dla ZSRR.

Od 1992 roku prowadzi firmę Choren Design and Consulting w Gdańsku na Morenie.

Lista żaglowców zaprojektowanych lub przeprojektowanych przez inż. Zygmunta Chorenia:

 1980 – Pogoria - barkentyna
 1982 – Dar Młodzieży - fregata
 1982 – Iskra II - barkentyna
 1984 – Kaliakra - barkentyna
 1985 – Oceania - statek badawczy; eksperymentalny typ ożaglowania rejowego z automatyką obsługi żagli.
 1987 – Drużba - fregata
 1987 – Mir - fregata
 1988 – Alexander von Humboldt - przebudowa z istniejącego kadłuba latarniowca.
 1989 – Chersones - fregata
 1989 – Pałłada - fregata
 1991 – Nadieżda  - fregata
 1991 – Fryderyk Chopin - bryg
 1991 – Kaisei
 1995 – Estelle - barkentyna wybudowana jako statek handlowy dla fińskiego armatora; używana przez stowarzyszenie "Uusi Tuuli" do pomocy humanitarnej i różnego rodzaju akcji społecznych.
 2000 – Royal Clipper - ex "Gwarek" - pięciomasztowa fregata.
 2002 – Mephisto - szkuner gaflowy należący do firmy Moran Yacht & Ship, Inc., która go czarteruje na rejsy komercyjne.
 2008 – Mały Książę (ang. "Petit Prince") – pięciomasztowiec o 210 m długości i 22 m szerokości. Pomieściłby 416 osób, w tym 122-osobową załogę. Projekt nie został zrealizowany z powodu braku funduszy.
 2010 – Running On Waves w pełni zautomatyzowana barkentyna wybudowana dla rosyjskiego armatora komercyjnego
 2015 – STS Lê Quý Dôn
 2017 – El-Mellah
 2017 – Flying Clipper - największy żaglowiec w historii.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Polscy inżynierowie okrętowcy
Urodzeni w 1941
Laureaci Conradów
Absolwenci Politechniki Gdańskiej
Polscy przedsiębiorcy XXI wieku
Projektanci jachtów
Noniusz

Noniusz – pomocnicza podziałka zwiększająca dokładność odczytania na głównej podziałce kreskowej. Noniusz umożliwia odczytanie ułamkowej części wartości działki elementarnej podziałki głównej na podstawie koincydencji (zbiegu) kres obu podziałek. Odległość kres noniusza różni się od odległości kres podziałki głównej o dokładność odczytania. Oprócz tego pomysł noniusza wykorzystuje dużą wrażliwość wzroku na brak koincydencji kres, co umożliwia rozróżnienie okiem nieuzbrojonym przesunięcia kres rzędu kilku setnych mm. Noniusze używane są przy pomiarach przemieszczeń liniowych (suwak suwmiarki) lub kątowych (bęben mikrometru) oraz w instrumentach geodezyjnych takich jak niwelatory i teodolity.

Historia noniusza 
Noniusz wynalazł francuski matematyk Pierre Vernier w 1631 roku. Swój wynalazek nazwał na cześć Pedro Nunesa (1502–1578), który pierwszy wpadł na pomysł zwiększania dokładności pomiarów w ten sposób.

Pomiary przy użyciu noniusza 
Rozdzielczość noniusza jest równa ilorazowi wartości działki elementarnej podziałki głównej przez liczbę działek noniusza.
Położenie zerowej kreski noniusza określa liczbę pełnych działek na podziałce głównej. Numer kresy noniusza, która jest przedłużeniem kresy na podziałce głównej określa część ułamkową działki podziałki głównej.

Wzory 

Długość podziałki noniusza można zapisać w postaci:
 

gdzie:
  – długość noniusza mierzona w działkach skali głównej przyrządu( = 9 mm),
  – długość działki podziałki głównej przyrządu ( = 1 mm),
  – długość działki podziałki noniusza ( = 0,9 mm),
  – liczba działek noniusza ( = 10),
  – moduł noniusza ( = 1).

Zobacz też 
 kątomierz
 mikrometr (przyrząd)
 sekstant
 suwmiarka

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Przyrządy pomiarowe
Amfisbena

Amfisbena – legendarne zwierzę, obiekt badań kryptozoologii
 amfisbeny – gady łuskonośne
Kraken

Kraken – legendarny stwór morski. Prawdopodobnie źródłem legend są spotkania z kałamarnicą olbrzymią.

Pisał o nim Pliniusz Starszy – potwór miał blokować Cieśninę Gibraltarską, nie przepuszczając przepływających tamtędy okrętów. W epoce nowożytnej pierwszy opisał to monstrum Erik Pontoppidan w swoim dziele Natural history of Norway (1752).

Wedle opowieści żeglarskich krakeny były często brane za wyspy. Kiedy marynarze wychodzili na ląd, budzili potwora, który się zanurzał, wciągając pod wodę załogę wraz z okrętem.

W legendach Kraken jest znany również jako Triangul. Jest pod władzą Neptuna, lecz słucha tego, kogo zobaczy zaraz po przebudzeniu. Zasypia na sto lat, by później przez kolejne sto atakować statki.

Kraken w kulturze masowej

Filmy i seriale 
Kraken występuje w filmach: Piraci z Karaibów: Skrzynia umarlaka, Piraci z Karaibów: Na krańcu świata, Starcie tytanów, Percy Jackson: Morze potworów oraz Zmierzch Tytanów, tyle że tutaj jest przedstawiony jako wielki potwór z czterema ramionami i płetwą. Wystąpił również w jednym z odcinków kreskówki Ben 10 (w wersji z 2005 roku), emitowanej na kanale Cartoon Network oraz w kreskówce Spadkobiercy tytanów, emitowanej na kanale ZigZap. Pojawia też w filmach animowanych: Atlantyda: Powrót Milo, Sindbad: Legenda siedmiu mórz, Hotel Transylwania 3, Dudi: cała naprzód i w 524 odcinku One Piece.

Książki 
Z krakenem można identyfikować Czatownika, ukazanego we „Władcy Pierścieni – Drużynie Pierścienia” u bram Morii. Kraken pojawia się w cyklu powieści George’a R.R. Martina – „Pieśni lodu i ognia” jako potwór morski, a także symbol rodu Greyjoyów, władających Żelaznymi Wyspami. Ten legendarny potwór morski ma też swój krótki epizod w wydanej pośmiertnie powieści Michaela Crichtona „Pod piracką flagą”. Wzmianki o Krakenie pojawiają się również w książce „Miecz Przeznaczenia” Andrzeja Sapkowskiego w opowiadaniu „Trochę Poświęcenia”, książce „Amelia i potwór z głębin” Liz Kessler i w „Klątwie Tygrysa” autorstwa Colleen Houck, a także w książce Juliusza Verne’a pt. Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi. Spotkanie z Krakenem opisane jest w powieści Hermana Melville'a Moby Dick, w rozdziale „Mątwa”.

Gry komputerowe 
Krakeny pojawiają się również w wielu grach komputerowych np. Tomb Raider: Underworld, Fable, Risen 2: Mroczne wody, Wiedźmin 2: Zabójcy królów, Smite, Sea of Thieves, Hitman, The Sims 3: Rajska wyspa; zwykle w charakterze bossa, jako easter egg lub potwór, którego można przywołać. Istnieją nawiązania do krakena w wielu innych grach, przykładowo w League of Legends, Forge of Empires i World of Warships.

Komiksy 
Kraken pojawia się także w komiksie „Reduktor Prędkości” Blaina.

Inne

Od 2009 istnieje rum o nazwie Kraken. Jego producentem jest amerykańska firma Proximo Spirits.

Przypisy 

Fantastyczne zwierzęta
Potwory
Erik Pontoppidan

Erik Pontoppidan (ur. 24 sierpnia 1698 w Aarhus (wschodnia Jutlandia), zm. 20 grudnia 1764 w Kopenhadze) – to duński historyk, teolog, profesor teologii w Kopenhadze i ornitolog. Od 1748 biskup Bergen. W 1755 został mianowany wicekanclerzem Uniwersytetu Kopenhaskiego. Pisał przede wszystkim w języku niemieckim. Twórca licznych dzieł historycznych, w tym „Historii naturalnej Norwegii”. Był również autorem komentarza do katechizmu luterańskiego.

Erik Pontoppidan kształcił się w mieście Fredericia (1716–1718), po czym był prywatnym nauczycielem w Norwegii. Następnie studiował w Holandii, Londynie i Oksfordzie. W 1721 został informatorem Fryderyka Karla von Carlstein (późniejszego księcia von Plön), a w 1723 kaznodzieją w zamku Nordborg. W latach 1726–1734 był pastorem w Hagenbergu, gdzie bronił pietyzmu, zwalczając ortodoksyjny luteranizm w dziełach: Dialogus; oder Unterredung Severi, Sinceri, und Simplicis von der Religion and Reinheit der Lehre (1726) i Heller Glaubensspiegel (1727). W tym czasie zdobył wiele informacji z dziedziny historii i topografii do takich prac jak: In Memoria Hafniæ (1729), Theatrum Daniæ (1736); i Kurzgefasste Reformationshistorie der dänischen Kirche („Krótka historia reformacji duńskiego kościoła”). Pontoppidan został następnie pastorem w Hillerød i zamkowym kaznodzieją w Frederiksborgu (1734) i na dworze w Kopenhadze (1735). Od 1738 był prof. nadzwyczajnym Uniwersytetu Kopenhaskiego. Dalej pisał takie dzieła jak: Everriculum fermenti veteris (1736) i Böse Sprichwörter („Złe Powiedzenia” (1739)).

W roku 1736 miał na rozkaz dworu przygotować nowy katechizm i księgę hymnów: (Wahrheit zur Gottesfurcht (1737) i Księga Hymnów z roku 1740). Była to część planu pietystycznej odnowy narodu, którego autorem był król Chrystian VI Oldenburg.

Erik Pontoppidan nadal kontynuował pracę historyka. Jego dziełem były Marmora Danica (3 tomy., 1739–41; kolekcja epitafiów i aforyzmów religijnych) i mało rzetelne niestety Annales ecclesiæ Danicæ („Roczniki Kościoła Duńskiego” – 4 t., 1741–52). Napisał też powieść Menoza (3 tomy., 1742–43), w której poddał krytycznej analizie stan religii w Danii i innych państwach. W roku 1747 został biskupem Bergen, gdzie wprowadził wiele reform w edukacji i napisał Glossarium Norvagicum (1749) i Versuch einer natürlichen Geschichte Norwegens "Historia naturalna Norwegii" (Kopenhaga, 1752–53), a jego kazania złożyły się na: Collegium pastorale practicum (1757). Pontoppidan został jednak z czasem pokonany przez oponentów i szukał pocieszenia w pisaniu. Powstały wtedy jego Origines Hafnienses (1760) i wydano pierwsze dwie części jego Atlasu Den danske Atlas (1763–67), którego pięć następnych tomów zostało wydanych już po jego śmierci. Był też aktywny na polu nauki ekonomicznej jako wydawca Danmarks og Norges ökonomiske Magazin (8 tomów, 1757–64).

Duńscy duchowni luterańscy
Duńscy dziennikarze
Duńscy ekonomiści
Duńscy historycy
Duńscy zoolodzy
Ludzie oświecenia
Ludzie urodzeni w Aarhus
Nauczyciele domowi
Ornitolodzy
Pietyzm
Urodzeni w 1698
Zmarli w 1764
Bryła sztywna

Bryła sztywna (inaczej: ciało sztywne, ciało rozciągłe) – pojęcie używane w fizyce oznaczające ciało fizyczne, którego elementy (części, punkty materialne) nie mogą się względem siebie przemieszczać.

Jest to idealizacja ciał fizycznych, w których uwzględnia się zmiany położenia ich punktów względem siebie i określa się je mianem ośrodków ciągłych.

Położenie, a tym samym i ruch, ciała sztywnego można opisać przez określenie położenia jego wybranego dowolnego punktu, oraz określenie obrotu. Do opisu położenia w trójwymiarowej przestrzeni potrzeba 3 współrzędnych, tak samo do określenia obrotu bryły trzeba 3 współrzędne. W wyniku tego, ciało sztywne w trójwymiarowej przestrzeni ma sześć stopni swobody.

Pojęcie punktu materialnego jest uproszczeniem bryły sztywnej, zakładającym, że ruch obrotowy ciała z pewnych względów nie jest istotny.

Przykład 
Pewną ilustracją zachowania się ciała, które w dobrym przybliżeniu jest bryłą sztywną lub nie, jest próba wprawienia w ruch obrotowy jajka. Jajo gotowane jest bryłą sztywną i długo obraca się po pokręceniu. Jajko surowe jest wypełnione cieczą i dlatego nie jest bryłą sztywną. Po lekkim pokręceniu jego wnętrze pozostaje nieruchome, czyli jako całość ma średnio bardzo niewielką prędkość obrotową, dlatego po ustaniu pokręcania dość szybko wytraca prędkość.

Wybrane rodzaje ruchu ciała sztywnego 
Za wyróżnione rodzaju ruchu ciała sztywnego można uznać:
 ruch postępowy – dowolna prosta łącząca punktu ciała sztywnego jest bez przerwy równoległa do pierwotnego położenia,
 ruch obrotowy wokół stałej osi – ciało ma ustaloną stałą oś obrotu, która nie może się zmienić. Liczba stopni swobody ciała wynosi jeden,
 ruch płaski – tory punktów ciała sztywnego położone są w płaszczyznach równoległych do wybranej nieruchomej płaszczyzny, która nazywana jest  płaszczyzną kierującą. W celu zbadania ruchu ciała wystarczające jest określenie zachowania przekroju równoległego do płaszczyzny kierującej,
 ruch kulisty – jeden punkt ciała sztywnego pozostaje nieruchomy.

Zobacz też 
 ruch postępowy bryły sztywnej
 moment bezwładności, twierdzenie Steinera

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Informacje o ruchu płaskim
Watersztag

Watersztag – lina olinowania stałego, stosowana do stabilizacji bukszprytu w płaszczyźnie symetrii żaglowca, przeciwdziałająca siłom ciągnącym bukszpryt do góry, a przenoszonym przez sztagi, które napinane są pracującymi na nich żaglami (przednimi sztakslami). Na jednostkach średnich i dużych watersztag występuje jako metalowy łańcuch. Watersztag w postaci łańcucha ma tę dodatkową zaletę, że działa tylko w jedną stronę (bo nie ma sprężystości), co jest szczególnie istotne przy dużych zmianach przenoszonych sił.

Watersztag biegnie od noku bukszprytu do dziobnicy. Może być również więcej watersztagów, mocowane są one wtedy do różnych elementów bukszprytu – w miejscach mocowania poszczególnych sztagów, lub miejscach łączenia kolejnych drzewc w bukszprycie wieloczęściowym.

W celu zapewnienia wydajniejszego działania watersztagu na bukszpryt, może być on rozpinany rozpórką zwaną delfiniakiem. W przypadku kilku watersztagów, mogą one być rozpinane tym samym delfiniakiem, lub np. dwoma.

Zobacz też 
 omasztowanie
 ożaglowanie

Bibliografia 
 

Olinowanie (żeglarstwo)
Charles Coulomb

Charles Augustin de Coulomb  (ur. 14 czerwca 1736 w Angoulême, zm. 23 sierpnia 1806 w Paryżu) – francuski wojskowy, inżynier i fizyk doświadczalny, członek Francuskiej Akademii Nauk. Zajmował się mechaniką klasyczną, magnetyzmem i elektrostatyką, w której miał najbardziej znane osiągnięcia. Od jego nazwiska pochodzą nazwy m.in. prawa Coulomba oraz jednostki ładunku elektrycznego w układzie SI: kulomb (C).

Życiorys

Pochodzenie i kariera 
Syn Henry'ego i Catherine Bajet. Ukończył gimnazjum klasyczne Mazarina w Paryżu. W lutym 1760 zdał egzaminy wstępne i został przyjęty do Szkoły Inżynierii (École du Génie). Po jej ukończeniu w listopadzie 1761, został mianowany na stopień porucznika wojsk inżynieryjnych. Najpierw skierowano go do garnizonu Brest, a później na wyspę Martynikę w Indiach Zachodnich. Tam w latach 1763–1772 kierował budową Fortu Burbon. Po powrocie do Francji otrzymał stopień kapitana i pełnił służbę w Bouchain.

Od 1773 całkowicie poświęcił się pracom badawczym dotyczącym magnetyzmu, teorii maszyn prostych i elektrostatyki. Od 1781 członek Francuskiej Akademii Nauk.

W 1785 na podstawie wielu precyzyjnych eksperymentów, przeprowadzonych za pomocą wagi skręceń sformułował prawo nazwane od jego nazwiska prawem Coulomba, będące podstawowym prawem elektrostatyki. Później rozwinął teorię elektryzowania powierzchniowego przewodników. W 1786 odkrył zjawisko ekranowania elektrycznego, a w 1789 wprowadził pojęcie momentu magnetycznego.

Życie prywatne 
W 1802 poślubił Louise Françoise LeProust Desormeaux – matkę jego dwóch synów (pierwszy urodził się 26 lutego 1790, a drugi – 30 lipca 1797).

Upamiętnienie 

 Nazewnictwo
 Współczynnik proporcjonalności k w prawie Coulomba bywa nazywany stałą Coulomba;
 Potencjał elektryczny punktowego ładunku, wynikający z prawa Coulomba, bywa nazywany potencjałem kulombowskim;
 Podstawowe kryterium opisujące wytrzymałość gruntu na ścinanie nazywane jest prawem Coulomba-Mohra;
 Jego nazwisko nosi planetoida: (30826) Coulomb.

 Inne formy
 Nazwisko Coulomba pojawiło się na liście 72 nazwisk na wieży Eiffla.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  [dostęp 2021-10-24].
 Charles Coulomb: Pamiętnik o sile ludzkiey (1825) w bibliotece Polona

Francuscy wojskowi
Francuscy inżynierowie
Francuscy fizycy doświadczalni
Francuscy fizycy XVIII wieku
Francuscy fizycy XIX wieku
Francuscy elektrodynamicy
Elektrostatycy
Francuscy fizycy mechaniczni

Wyróżnieni na liście 72 nazwisk na wieży Eiffla
Członkowie Akademii Francuskiej
Członkowie Francuskiej Akademii Nauk
Ludzie upamiętnieni nazwami jednostek SI
Ludzie upamiętnieni nazwami stałych fizycznych

Ludzie urodzeni w Angoulême
Urodzeni w 1736
Zmarli w 1806
Papier plakatowy

Papier plakatowy – rodzaj papieru, produkowany specjalnie do druku plakatów.

Papier plakatowy jest jedno- lub dwustronnie powlekany, o dostatecznie dużej gramaturze (100–130), może występować w odmianach do wnętrz i miejsc otwartych. Powinien cechować się następującymi właściwościami:

Struktura papieru:
 maksymalna wodoodporność
 duża nieprzezroczystość
 sztywność
 wytrzymałość mechaniczna i stabilność wymiarowa (także na mokro)
 odporność na starzenie (trwałość koloru, odporność na czynniki atmosferyczne i światło)

przednia powierzchnia:
 mała wsiąkliwość farby (a więc mały wydatek farby, co ma znaczenie, bo plakaty są zwykle zadrukowywane na całej powierzchni i to często ciemnymi kolorami)
 możliwość zadrukowywania wszelkimi technikami drukarskimi

tylna powierzchnia:
 dobre przyjmowanie kleju

Plakatowy, Papier
Holsztyn

Holsztyn (, , ) – historyczna kraina w północnych Niemczech, położona pomiędzy Morzem Północnym na zachodzie a Morzem Bałtyckim na wschodzie oraz rzekami Eider na północy i Łabą na południu. W przeszłości znajdowała się we władaniu Danii, Słowian połabskich oraz Sasów.

Historycznie graniczy na północy poprzez Eider ze Szlezwikiem, na wschodzie z dawnymi ziemiami obodryckimi, stanowiącymi od XII-XIII wieku części Lauenburga i Meklemburgii, a na południu poprzez Łabę z Ostfalią i Angrią.

Historia 
Zamieszkana w średniowieczu od zachodu przez plemiona północnych Sasów (Nordalbingów), a od wschodu przez słowiańskich Wagrów ze związku Obodrytów. Przejściowo Nordalbingowie zostali deportowani, a cały obszar był przyznany Obodrytom pod wodzą Drożka. Od roku 1111 hrabstwo Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W XII wieku Holsztyn został poszerzony na wschodzie o tereny słowiańskiej Wagrii. Od 1474 przekształcony w księstwo Holsztynu. Pozostawało wówczas w strefie wpływów Danii.

Jeden z książąt Holsztynu, Karl Peter Ulrich von Holstein-Gottorp był w roku 1762 carem Rosji jako Piotr III Romanow. Z rodu Holstein-Gottorp wywodzili się też królowie szwedzcy w okresie 1751-1818.

Holsztyn należał do Cesarstwa do czasu jego rozwiązania w 1806 roku. W latach 1815-1866 państwo Związku Niemieckiego. Wraz z porażką Danii w wojnie duńsko-pruskiej w 1864 zakończył się okres wpływów duńskich w Holsztynie. Holsztyn znalazł się pod administracją Austrii, a w 1866 po porażce Austrii w wojnie z Prusami został włączony do Prus, z którymi pięć lat później został częścią Niemiec. W 1938 fragment Holsztynu, w tym dawne miasta Altona i Wandsbek, przyłączono do Hamburga na mocy ustawy o Wielkim Hamburgu.

Obecnie jest to południowa część niemieckiego kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn.

Miasta 

Największe miasta regionu:

Zobacz też 
 Władcy Szlezwika-Holsztynu

Uwagi

Bibliografia 
 

Historia Szlezwika-Holsztynu
Historia Holsztynu
Krainy historyczne Niemiec
Artakserkses I

Artakserkses I Długoręki (staropers. 𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂) – król perski z dynastii Achemenidów, syn Kserksesa I, panował w latach 465 p.n.e. – 424 p.n.e. Z uwagi na wyznawanie świętej Arta, Kserkses nadał swemu synowi imię Artachszatra (Artakserkses – Królestwo Arta). Znany z łagodnej polityki wewnętrznej oraz ugodowej polityki wobec krajów sąsiednich.

Artakserkses I w czasie swoich długich rządów stłumił bunty: satrapy Syrii Megabazosa oraz powstanie Inarosa w Egipcie, któremu wsparcia udzielili Ateńczycy. Egipcjanie i jego sojusznicy ponieśli klęskę, jednak samo przeniesienie działań wojennych na terytorium perskie świadczy o postępującym słabnięciu achemenidzkiej monarchii. Dopełnieniem niepowodzeń była klęska floty perskiej na ogarniętym powstaniem Cyprze. W bitwie pod Salaminą cypryjską (449–448 p.n.e.) Ateńczycy zniszczyli perską flotę, co zmusiło Persów do rokowań pokojowych. Napięta sytuacja w Grecji skłoniła też samych Ateńczyków do ugodowej postawy. Do Suzy udał się poseł ateński Kallias, który w 448 p.n.e. zawarł pokój z Atenami (zwany pokojem Kaliasza). Zakończył on wieloletnie wojny grecko-perskie.

Po jego śmierci z przyczyn naturalnych w 424 roku p.n.e. następcą został jedyny syn jego i królowej Damasapii – Kserkses II. Miał także inne dzieci, które rządziły Persją po jego śmierci:
 Parysatis – z babilońską konkubiną Andią,
 Sogdianos – z babilońską konkubiną Alogune,
 Dariusz II – z babilońską konkubiną Kosmartidene.

Artakserkses I w Biblii 
W Biblii król pojawia się głównie w Księdze Ezdrasza. Wedle tejże, za panowania Artakserksesa I odbudowa Jerozolimy została wstrzymana na skutek listu oskarżającego Izraelitów o bycie ludem buntowniczym:

Po odczytaniu tegoż listu, Artakserkses miał napisać własny list do Izraelitów, w wyniku którego zakazał odbudowy miasta (Ezd 4, 18-24). Jakiś czas później Artakserkses przysłał do Jerozolimy Ezdrasza, na podstawie pamiętników którego napisana została Księga Ezdrasza. Ten był uczonym w Prawie Mojżeszowym i nauczał go Izraelitów. Król przekazał mu także dostęp do swojego skarbca, by brał z niego, aby przywrócić kult świątynny (Ezd 7,11-26).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Wolski J., Iran – siedziba imperiów w starożytności. I. Achemenidzi, Polska Akademia Nauk Kraków 1986.

Achemenidzi
Achemenidzcy władcy Egiptu
Zmarli w V wieku p.n.e.
Kserkses II

Kserkses II (staropers. 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠) – król Persji w roku 424 p.n.e. z dynastii Achemenidów, syn Artakserksesa I.

Głównym źródłem na temat rządów Kserksesa II jest Persika (Περσικά) autorstwa Ktezjasza z Knidos. Choć miał kilkanaścioro rodzeństwa, był jedynym synem Artakserksesa I ze związku z królową Damaspią. Po śmierci ojca rządził zaledwie półtora miesiąca, zamordowany przez swego przyrodniego brata Sogdianosa przy współudziale eunucha Farnakiasa – faworyta ojca.

Przypisy 

Achemenidzi
Achemenidzcy władcy Egiptu
Zmarli w V wieku p.n.e.