Coeden Nadolig

Mae’r Goeden Nadolig yn un o draddodiadau mwyaf poblogaidd dathliad y Nadolig. Mae fel arfer yn goeden fytholwyrdd gonifferaidd sy'n cael ei gosod yn y tŷ neu‘r tu allan, ac yn cael ei haddurno gyda goleuadau Nadolig ac addurniadau lliwgar yn ystod y dyddiau oddeutu’r Nadolig. Rhoddir angel neu seren ar gopa'r goeden yn aml i gynrychioli'r angylion neu Seren Bethlehem o stori geni Crist.

Hanes

Gwreiddiau 
Mae'n debygol fod gwreiddiau'r traddodiad i'w cael yn niwylliant Celtaidd Ewrop cyn ymlediad Cristnogaeth, mae'r arfer o osod coeden megis clwff o gelynnen wedi newid dros y blynyddoed gan ymledu i sawl gwlad led-led y byd.

Tarddodd y traddodiad o godi coeden Nadolig modern yn ystod Dadeni’r Almaen fodern gynnar. Weithiau mae ei darddiad o'r 16g yn gysylltiedig â'r diwygiwr Protestannaidd Cristnogol Martin Luther. Dywedir mai ef oedd y cyntaf i ychwanegu canhwyllau wedi'u goleuo ar goeden fytholwyrdd.  Gellid gweld darlun o'r goeden Nadolig cyfoes gyntaf a gofnodwyd mewn cerflun ar faen clo cartref preifat yn Turckheim, Alsace (a oedd ar y pryd yn rhan o'r Almaen, ond bellach yn rhan o Ffrainc), dyddiedig 1576.

Bellach mae'r goeden Nadolig yn symbol cydnabyddedig o ŵyl Gristionogol y Nadolig ond roedd yn wreiddiol yn draddodiad paganaidd nad oedd yn gysylltiedig â thraddodiadau'r Nadolig. Roedd defnyddio coed bytholwyrdd, torchau, a garlantau i symboleiddio bywyd tragwyddol yn arferiad gan yr hen Eifftiaid, Tsieineaid a Hebreaid. Roedd addoli coed yn gyffredin ymhlith yr Ewropeaid paganaidd, gan gynnwys llwythau Celtaidd Cymru a goroesodd eu tröedigaeth i Gristnogaeth. Yng ngwledydd Llychlyn roedd arfer o addurno'r tŷ a'r ysgubor gyda choed bytholwyrdd yn y Flwyddyn Newydd i ddychryn y diafol ac o godi coeden i'r adar yn ystod cyfnod canol gaeaf.  Yn ystod yr ŵyl ganol gaeaf Rhufeinig Saturnalia, addurnwyd tai â thorchau o blanhigion bytholwyrdd, ynghyd ag arferion eraill sydd bellach yn gysylltiedig â'r Nadolig.

Cymru 
Er bod coed Nadolig wedi bod yn rhan amlwg o ddathliadau'r ŵyl mewn rhannau eraill o Ewrop ers y 16g tua chanol y 19g daeth y traddodiad i Gymru. Er hynny bu traddodiad hynafol o addurno tai yn y gaeaf gyda phlanhigion bytholwyrdd megis yr uchelwydd ac eiddew.

Oherwydd eu cysylltiadau Almaenig bu'r teulu brenhinol yn codi coed Nadolig. Roedd y dywysoges Fictoria yn gyfarwydd â'r traddodiad ers yn blentyn ac yn cofnodi'r wefr o ganfod anrhegion ar y goeden yn ei dyddiaduron. Wedi ei phriodas a'i chefnder Almaenig, Albert, ym 1841 daeth y goeden yn rhan amlwg o'u dathliadau teuluol hwy. Dechreuodd teuluoedd yr uchelwyr i fabwysiadu'r arfer yn weddol fuan.

Ceir yr adroddiad cyntaf am goeden Nadolig yng Nghymru ym 1848 yn siop groser Mrs. Allen, Caerdydd. Roedd yn cael ei ddefnyddio i arddangos danteithion Nadoligaidd y siop. Mae'r cofnod cyntaf o ddefnydd cymdeithasol yn hytrach na masnachol mewn adroddiad yn y Monmouthshire Merlin ym 1850. Mae'r papur yn sôn am goeden yn addurno'r neuadd lle gynhaliwyd dawns flynyddol gwyr di-briod Tredegar. Yn ogystal â danteithion a ffrwythau roedd modrwyau priodas yn addurno'r goeden hefyd, ar gyfer y gŵyr bu'n ddigon ffodus i gaffael darpar briodferch yn y ddawns.

Tua chanol y 1870au mae'r goeden yn dod yn rhan o brofiad plant y werin Gymreig. Ym 1875 mae adroddiad am goeden mewn parti ysgol yr Ysgol Genedlaethol Porthaethwy. Ym 1876 mewn parti Eglwys Loegr, y Rhyl  ac ym 1879 mewn ysgol Sul anghydffurfiol yn Aberfan.

Trwy eu defnyddio mewn adloniant cyhoeddus, ffeiriau elusennol, ysgolion, neuaddau cyhoeddus ac mewn ysbytai daeth y goeden Nadolig yn fwyfwy cyfarwydd erbyn troad yr 20g. Oherwydd teimladau Gwrth-Almaenig ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf bu leihau yn eu poblogrwydd am gyfnod. Byrhoedlog oedd yr effaith,  erbyn canol y 1920au roedd defnyddio coeden Nadolig wedi lledu i bob dosbarth.

Diwydiant 
Ym 1933 arweiniodd cyfyngiad ar fewnforio coed tramor i mewn i Brydain at dwf cyflym diwydiant newydd, wrth i dyfu coed Nadolig fel cnwd ddod yn fwyfwy fasnachol oherwydd maint y galw. Bellach mae tua 8 miliwn o goed Nadolig yn cael eu tyfu ar ynys Prydain pob blwyddyn ac mae eu harddangos mewn cartrefi, siopau a mannau cyhoeddus yn rhan arferol o dymor y Nadolig

Pob blwyddyn, caiff rhwng 33 a 36 miliwn o goed Nadolig pinwydd eu cynhyrchu yn yr Unol Daleithiau a rhwng 50 a 60 miliwn yn Ewrop. Yn 1998, roedd tua 15,000 o dyfwyr coed Nadolig yn America. Yr un flwyddyn, amcangyfrwyd i Americanwyr wario $1.5 biliwn ar goed Nadolig.

Rhywogaethau 

Y rhywogaethau a ddefnyddir amlaf yw ffynidwydd (Abies), sydd â'r fantais o beidio â cholli eu nodwyddau pan fyddant yn sychu, yn ogystal â chadw lliw ac arogl prydferth da; ond defnyddir rhywogaethau mewn genera eraill hefyd.

 Sbriwsen Norwy Picea abies (y goeden wreiddiol, y rhataf yn gyffredinol)
 Ffynidwydden arian Abies alba
 Ffynidwydden y Cawcasws Abies nordmanniana
 Ffynidwydden urddasol Abies procera
 Sbriwsen Serbia Picea omorika
 Pinwydden yr Alban Pinus sylvestris'''
 Pinwydden ymbarél Pinus pinea (fel coeden fach ar ben bwrdd)
 Pinwydden y Swistir Pinus cembra''

Ceir nifer o wahanol fathau o goed Nadolig artiffisial hefyd.

Ffynonellau 

Addurniadau'r Nadolig
Coed
Nadolig