Język pruski

Język pruski,  – wymarły język bałtyckich Prusów.

Klasyfikacja 
Język pruski należy do podgrupy języków bałtyckich rodziny języków indoeuropejskich. Wraz z językiem jaćwińskim zaliczany jest do zachodniobałtyckich.

Charakteryzował się najbardziej archaicznym słownictwem wśród języków bałtyckich. Obecnie znamy jedynie ok. 2 tys. słów i wyrażeń tego języka, z powodu niewielkiej liczby dokumentów w nim zapisanych.

Historia 

Język pruski był ojczystym językiem Prusów – ludu bałtyckiego zamieszkującego tereny między dolną Wisłą a dolnym Niemnem. Każde z plemion mówiło osobnym dialektem, zrozumiałym jednak dla innych.

W 1226 r. książę Konrad I mazowiecki osadził na ziemi chełmińskiej Krzyżaków, którzy wkrótce zagarnęli większość ziem Prusów. Od tej pory datuje się schyłek staropruskiej kultury i języka. Resztki ocalałej ludności zostały przeniesione na zachodnie tereny Prus, co spowodowało ujednolicenie języka, choć na biskupiej Warmii utrzymała się odrębność od innych terenów zakonu.

Część wyższych warstw poddała się germanizacji, zaś wolni chłopi zostali zmienieni w poddanych feudalnych. Ziemie pruskie kolonizowano przy pomocy osadników z Niemiec, Mazowsza, Królestwa Polskiego, Niderlandów oraz w niewielkim stopniu ze Szwecji, Danii i Francji.

Pod koniec XIII wieku około 800 słów języka pruskiego zostało zapisanych przez niemieckich kronikarzy i bibliotekarzy. W 1561 r. ukazał się przełożony przez Abla Willa Enchiridion Marcina Lutra, będący najobszerniejszym zachowanym do dziś zabytkiem języka pruskiego (134 strony druku).

W późniejszych czasach, po likwidacji Państwa zakonu krzyżackiego i powstaniu Prus Książęcych, napłynęła rzesza kolonistów z zachodu i północy Europy oraz z Polski. Był to czas reformacji i gruntownych przemian religijnych w pośredniowiecznej Europie. Spowodowało to dalszy, stopniowy spadek liczby mieszkańców Prus posługujących się językiem pruskim.

W XVII wieku język pruski praktycznie wymarł.

Elementy gramatyki współczesnego języka pruskiego 

Podstawowe wyrażenia

Zaimki 
Zaimki osobowe

Zaimki wskazujące: ten, ta...

Tryb przypuszczający 
W pierwszej osobie liczby pojedynczej i w trzeciej osobie zamieniamy końcówkę bezokolicznika ,  na końcówkę . W pierwszej osobie liczby mnogiej zamieniamy końcówkę bezokolicznika ,  na końcówkę . W drugiej osobie liczby mnogiej o zamieniamy końcówkę bezokolicznika ,  na końcówkę .

 – zrobiłbym
 – zrobiłbyś
 – on zrobiłby
 – my zrobilibyśmy
 – wy zrobilibyście
 – oni zrobiliby

Forma bezosobowa czasownika 
Formę bezosobową czasownika tworzymy używając zamiast podmiotu słówka (enklityki) , np.:

 – używa się narzędzi
 – byłoby dobrze
 – zostało zrobione

W przypadku konstrukcji z imiesłowem, musi on zawsze być w rodzaju nijakim:

 – będzie się czytać
 – znaleziono

Dla niektórych czasowników w czasie przeszłym (za literami pt) są dwie formy. Drugiej z nich używa się w połączeniu z enklitycznym (nieakcentowanym jednosylabowym) , tak więc:

 – brało się (a nie: )

Koniugacja 
Czasownik  'być':

 – ja jestem
 – ty jesteś
 – on jest
 – my jesteśmy
 – wy jesteście
 – oni są

Przykłady użycia 
Pierwszy artykuł Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka:
 

 Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Projekt odbudowy 
Język całkowicie wymarł na początku XVIII w. Podejmowane są próby jego rekonstrukcji i ożywienia – w 2009 r. 50 osób deklarowało regularne używanie języka pruskiego jako drugiego języka. Obecnie języka zaczyna używać drugie już pokolenie – dzieci inicjatorów projektu.

W języku pruskim są wydawane płyty – muzyką tworzoną w tym języku zajmują się grupy takie jak: Ola Turkiewicz i jej zespół Projekt Arboretum, polski Alnestabs, Romowe Rikoito z obwodu królewieckiego, litewski neofolkowy zespół Kūlgrinda. W 2015 roku wydano także pierwsze nowożytne tłumaczenie beletrystyki – przetłumaczono Małego Księcia autorstwa Antoine’a de Saint-Exupéry’ego.

Nowoczesne techniki lingwistyczne pozwoliły, na podstawie posiadanych słów i wiedzy o ewolucji języków, odtworzyć wiele wyrazów. Dużo słów opisujących nowoczesną rzeczywistość techniczną we współczesnych językach jest międzynarodowych, a ich importem rządzą względnie proste reguły.

W październiku 2015 roku internetowy słownik języka pruskiego zawierał ponad 10 tysięcy słów. W większości są one rekonstrukcjami poświadczonych w źródłach słów i rdzeni lub ich derywacjami, słowami odtworzonymi z toponimii lub gwar lokalnych, a także internacjonalizmami.

Zobacz też 

 Jaćwingowie

Przypisy

Bibliografia 
 Słownik Simona Grunaua
 Słownik Elbląski
 Enchiridion Pruski – przetłumaczony z niemieckiego na pruski tekst katechizmu Marcina Lutra, ukazał się w 1561 w Królewcu.

Linki zewnętrzne 

 Stowarzyszenie Miłośników Historii i Kultury Prusów
 Interaktywny słownik języka pruskiego w sześciu językach
 
 Bazowy Słownik Polsko–Pruski dla dalszego odrodzenia leksyki (Dialekt sambijski)
 

Języki zachodniobałtyckie
Języki w średniowieczu
pruski
Język pruski

eo:Praprusoj#Kristanigo kaj la praprusa lingvo