alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ysgol Rad Llanrwst

Ysgol ramadeg yn Llanrwst, Dyffryn Conwy, oedd Ysgol Rad Llanrwst. Fel yr hen 'ysgolion rhad' eraill yng Nghymru, roedd canran o fyfyrwyr Ysgol Rad Llanrwst yn derbyn nawdd o gronfa elusennol yr ysgol er mwyn cael addsyg yno. Lladin oedd iaith yr ysgol. Dysgwyd Saesneg hefyd ond, fel ymhob ysgol arall yn y wlad, dim Cymraeg.

Hanes
Adeiladwyd yr ysgol gan Syr John Wynn o Wydir yn y flwyddyn 1610. Rhoddodd Syr John waddol sylweddol i'r sefydliad newydd i'w chynnal, yn cynnwys arian i godi tŷ i'r ysgolfeistr ac £20 y flwyddyn o gyflog iddo (cyflog digon derbyniol yn yr 17g).

Bu'n ysgol lewyrchus am gyfnod, ond daeth tro ar fyd. Dywedir fod yr ysgolfeistr ar ddechrau'r 19g yn gas a chreulon a chiliodd y plant a chaewyd yr ysgol. Cafodd yr adeilad ei ddefnyddio ar gyfer ysgol ganolradd newydd yn nes ymlaen yn y ganrif (Ysgol Dyffryn Conwy heddiw). Ers rhai blynyddoedd mae'r adeilad yn wag ar ôl i Ysgol Dyffryn Conwy symud i safle newydd.

Enwogion
Cafodd y bardd Ieuan Glan Geirionydd ei addysg ganolradd yn yr Ysgol Rad. Ar ôl i'r ysgol fod yn gau ac i'r adeilad ddechrau dadfeilio, cyfansoddodd un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yn galaru'r ysgol a'i hen ffrindiau. Dyma un bennill:

Mae sŵn y gloch yn ddistaw,
Heb dorf yn dod o'r dre',
A bolltau'th ddorau cedyrn
Yn rhydu yn eu lle;
Ystlum â'u mud ehediad
Sy'n gwau eu hwyrdrwm hynt
Lle pyncid cerddi Homer
A Virgil geinber gynt.

Mae cyn-ddisgyblion enwog eraill yn cynnwys:
John Jones (Jac Glan-y-gors), llenor
Robert Williams (Trebor Mai), bardd
John Edwards (Meiriadog), bardd a llenor

Llyfryddiaeth
John Elis Jones, 'Lle Pyncid Cerddi Homer a Virgil Geinber Gynt'. Darlith. 1996. ISBN 9780000772985
E. D. Rowland, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Gwasg y Brython, 1949)

Cyfeiriadau

Hanes Conwy
Llanrwst
Rad Llanrwst
Sefydliadau 1610
Sulwyn Thomas

Darlledwr yw Sulwyn Thomas (ganwyd 13 Mehefin 1943), sydd fwyaf enwog am gyflwyno'r rhaglen radio Stondin Sulwyn ar BBC Radio Cymru.

Bywgraffiad 
Magwyd Thomas yng Nghaerfyrddin. Aeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Caerfyrddin ac ar ôl gadael ysgol fe'i hyfforddwyd fel newyddiadurwr yn swyddfa'r Evening Post yn Abertawe. Ymunodd â chwmni teledu TWW fel gohebydd yng ngorllewin Cymru i raglen Y Dydd, gan barhau gyda'r un gwaith pan gymerodd HTV le Teledu Cymru.

Yn 1977 ymunodd Sulwyn â'r BBC fel un o gyflwynwyr y rhaglen Heddiw a throi wedyn i fyd radio gan lywio Stondin Sulwyn - ddaeth yn un o raglenni mwyaf poblogaidd BBC Radio Cymru yn ystod y chwarter canrif diwethaf. Bu'r Stondin yn llwyfan i gannoedd o bobl o bob rhan o Gymru i drafod pynciau'r dydd tan ddiwedd y rhaglen yn 2002.

Parhaodd hefyd fel cyflwynydd teledu, gan gyflwyno Y Sioe Fach, rhaglenni o Sioe Llanelwedd, a'r rhaglen Ffermio rhwng 1997 a 2004. Roedd yn un o sefydlwyr gwasanaeth Radio Glangwili yn 1972 a Papur Llafar y Deillion.

Mae'n ddiacon yng nghapel y Priordy, Caerfyrddin, ac yn aelod o'r cwmni drama a gyflwynodd Dan y Wenallt am y tro cyntaf. Bu ef a'i wraig Glenys ar un adeg yn arwain aelwyd yr Urdd yng Nghaerfyrddin, aelwyd a fu'n grud i o leiaf un grŵp pop Cymraeg, Galwad y Mynydd,

Trwy ei waith fel gohebydd magodd gysylltiadau clos gydag arweinwyr y frwydr i achub Llangyndeyrn a Chwm Gwendraeth Fach rhag y bygythiad i'w boddi. Lluniodd raglenni am y frwydr ac roedd yn rhan o'r pwyllgor a drefnodd ddathliadau 50 mlynedd y fuddugoliaeth yn 2013.

Cafodd ei urddo i'r wisg wen yng Ngorsedd Beirdd Ynys Prydain yn Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau yn 2003.

Ym mis Rhagfyr 2008, cyhoeddodd Sulwyn ei hunangofiant Sulwyn fel rhan o Gyfres y Cewri a gyhoeddir gan Wasg Gwynedd.

Bywyd personol
Mae'n byw yng Nghaerfyrddin gyda'i wraig Glenys, a mae ganddynt ddau o blant - Owain a Branwen Thomas, a fu'n ohebydd a chyflwynwyr ar Y Byd ar Bedwar a chynhyrchydd gyda Hacio (rhaglen deledu).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1943
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd)

Am bobl eraill o'r un enw, gweler Evan Evans (gwahaniaethu).

Bardd, emynydd, ac offeiriad oedd Evan Evans, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol Ieuan Glan Geirionydd (20 Ebrill 1795, Trefriw - 21 Ionawr 1855, Y Rhyl). Roedd y beirniad llenyddol Saunders Lewis yn ei ystyried yn un o feirdd mwyaf y traddodiad clasurol Cymraeg ac yn olynydd teilwng i Goronwy Owen, er bod Ieuan yn canu'n bennaf ar y mesurau rhydd, oherwydd ei ofal am ffurf ac iaith a'r Stoiciaeth sy'n elfen mor amlwg yn ei gerddi.

Bywgraffiad
Ganwyd Evans Evans yn Nhanycelyn, Trefriw, ar lan Afon Geirionydd (dyna pam y dewisodd yr enw barddol 'Ieuan Glan Geirionydd'). Methodistiaid oedd ei rieni, ond cafodd Ieuan ei urddo 'n offeiriad Anglicanaidd pan oedd yn hŷn.

Cafodd y bardd ei addysg ganolradd yn Ysgol Rad Llanrwst. Ar ôl i'r ysgol gau ei drysau ac i'r adeilad ddechrau dadfeilio, cyfansoddodd un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yn galaru am yr ysgol a'i hen ffrindiau. Dyma un bennill:

Mae sŵn y gloch yn ddistaw,
Heb dorf yn dod o'r dre',
A bolltau'th ddorau cedyrn
Yn rhydu yn eu lle;
Ystlum â'u mud ehediad
Sy'n gwau eu hwyrdrwm hynt
Lle pyncid cerddi Homer
A Virgil geinber gynt.

Cadwodd ysgol yn Nhal-y-bont, Dyffryn Conwy, yn 1816 cyn symud i ddinas Caer fel is-olygydd y cylchgrawn Goleuad Gwynedd, cylchgrawn Anglicanaidd, a daeth Ieuan yn aelod o'r eglwys honno a chafodd ei urddo'n offeiriad yn Eglwys Loegr yn 1826. Gwasanaethodd fel curad ym mhlwyfi Esgobaeth Caer cyn ymddeol yn 1852 a dychwelyd i fyw yn Nhrefriw lle arhosodd am weddill ei oes.

Gwaith llenyddol

Clasuriaeth delynegol gydag arlliw Rhamantaidd sy'n nodweddu cerddi rhydd Ieuan. Gyda John Blackwell (Alun), ef yw arloeswr y canu rhydd telynegol yng Nghymru ac un o'i feistri mawr. Ymhlith ei gerddi mwyaf adnabyddus mae 'Ysgoldy Rad Llanrwst' (gweler uchod), 'Caniad y Gog i Arfon', 'Cyflafan Morfa Rhuddlan' a 'Glan Geirionydd'. Elfen arall sy'n amlwg yn y cerddi hyn yw dylanwad y canu penillion traddodiadol, ac mae'r cyfuniad o glasuriaeth a Stoiciaeth ar y naill law a'r ymwybod o ganu traddodiadol y werin ar y llaw arall yn rhoi i'w waith ansawdd arbennig.

Canodd ar y mesurau caeth hefyd ac er bod rhai o'i gynigion eisteddfodol yn drwm dan ddylanwad ieithwedd a ffugeiriau William Owen Pughe, mae'r goreuon, fel y cywydd 'I'r Bedd', yn gerddi gorchestol. Ysgrifennodd nifer o emynau yn ogystal, yn cynnwys 'Ar lan Iorddonen ddofn', sy'n cael eu cyfrif gan rai beirniaid ymhlith y gorau yn yr iaith Gymraeg.

Llyfryddiaeth

Gwaith y bardd
Geirionydd, golygwyd gan Richard Parry (Gwalchmai) (Rhuthun, 1862). Casgliad cynhwysfawr, ond anghyflawn serch hynny, o gerddi a rhyddiaith y bardd.

Ceir detholiad o gerddi wedi'i olygu gan Saunders Lewis, gyda rhagymadrodd, yn:
Saunders Lewis, Detholion o waith Ieuan Glan Geirionydd (Caerdydd, 1931)

Astudiaethau
John Elis Jones, 'Lle Pyncid Cerddi Homer a Virgil Geinber Gynt'. Darlith. 1996. ISBN 9780000772985

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1795
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1855
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Drefriw
Pobl addysgwyd yn Ysgol Rad Llanrwst
Gwyddelwern

Pentref, a cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Gwyddelwern(). Arferai fod yn Edeyrnion ac yn Sir Feirionnydd. Saif y pentref ar y briffordd A494 rhwng Corwen a Bryn Saith Marchog, rhyw ddwy filltir i'r gogledd o Gorwen. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Beuno, a fu'n byw yma am gyfnod, ac mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Gwyddelwern oedd yr orsaf reilffordd gyntaf yn Nyffryn Edeyrnion pan agorwyd hi yn 1864 gan reilffordd Dinbych, Rhuthun a Chorwen. Caewyd y rheilffordd i deithwyr yn 1953 ac i nwyddau yn 1957.

Roedd Arglwyddiaeth Gwyddelwern yn rhan o Powys Fadog, ac yn 1400 cofnodir bod yr arglwyddiaeth yn cael ei dal gan Tudur ap Gruffudd Fychan, brawd iau Owain Glyndŵr. Roedd sawl chwarel ger y pentref, gan gynnwys chwarel ithfaen Wern Ddu a chwarel tywodfaen Craig Lelo i'r gogledd o'r pentref, yn ogystal â chwareli llechi a phlwm.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Plwyfi Cymru
Afon Crafnant

Afon ym mwrdeistref sirol Conwy, gogledd Cymru, yw Afon Crafnant. Am fod y ffrwd fechan Afon Geirionydd, sy'n llifo o Llyn Geirionydd, yn ymuno â hi uwchlaw Trefriw fe'i gelwir yn Afon Geirionydd weithiau hefyd yn lleol ar ei chwrs isaf.

Mae'r afon yn tarddu ym mhen uchaf Cwm Crafnant, yng ngesail y Creigiau Gleision, ar ochr ddwyreiniol y Carneddau yn Eryri. Mae hi'n llifo i mewn i Lyn Crafnant. O Lyn Crafnant llifa'r afon i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain i ddisgyn yn syrth trwy geunant goediog i Drefriw yn Nyffryn Conwy lle ceir pont drosti sy'n dwyn lôn y B5106 rhwng Conwy a Betws-y-Coed. Hanner milltir i'r gogledd o Drefriw mae hi'n ymuno ag Afon Conwy.

Defnyddir llif yr afon i greu trydan i redeg melin wlân Trefriw.

Cymerodd y bardd Ieuan Glan Geirionydd o enw'r afon, sy'n llifo heibio i'w hen gartref yn Nhrefriw.

Crafnant
Crafnant
Dyffryn Conwy
Eryri
Trefriw
Alun Elidyr

Ffermwr a darlledwr Cymreig yw Alun Edwards, adnabyddir ef fel Alun Elidyr (ganwyd yn 1959), a chafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Bryncoedifor a Rhydymain, ac yna yn Ysgol y Gader, Dolgellau. Ar hyn o bryd, mae'n cyflwyno rhaglen Ffermio ar S4C.

Gyrfa actio
Wedi gadael ysgol, aeth yn ei flaen i Brifysgol Cymru, Aberystwyth lle bu'n astudio drama. Dechreuodd ei yrfa actio gyda Theatr Crwban, a bu'n gweithio i nifer o gwmniau drama wedi hynny gan gynnwys Theatr Bara Caws, Theatrig,Theatr Gwynedd, Brith Gof ac Arad Goch.

Cafodd Alun gyfnod hefyd yn gweithio fel Darlithydd Drama ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Hyd yn oed cyn iddo ymuno â thîm cyflwyno Ffermio yn Ionawr 2005, roedd yn wyneb cyfarwydd i wylwyr S4C gan iddo actio mewn nifer o gynyrchiadau ar y Sianel gan gynnwys Coleg, Yr Heliwr, Y Parc, Rownd a Rownd, Tipyn o Stad a Lleifior, lle bu'n chwarae gwas y fferm, Maldwyn Vaughan.

Bywyd personol
Yn dilyn marwolaeth ei dad, trodd Alun ei gefn ar fyd actio ac ymgymryd ag awenau'r fferm deuluol ger Rhydymain, Dolgellau. Mae'n rhannu'i amser rhwng y fferm deuluol yn Rhydymain â'i gartref yn Nhalybont, Aberystwyth lle mae'n byw gyda'i bartner Catrin a'u merch Elan.

Yn Sioe Llanelwedd 2018 cafodd ei anrhydeddu gan Undeb Amaethwyr Cymru (FUW) am ei gyfraniad i fyd amaeth.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1959
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Actorion Cymreig
Ffermwyr Cymreig
Addysgwyr Cymreig
Pobl o Feirionnydd
Mererid Wigley

Newyddiadurwraig ddarlledu yw Mererid Wigley (ganwyd 11 Hydref 1976) sy'n fwyaf enwog am gyflwyno rhaglenni Ffeil, Ffermio a Bwletin Ffermio ar S4C.

Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Mererid ar fferm yn Nhalywern ger Machynlleth, sydd wedi bod yn nwylo'r teulu ers dechrau'r 17g, ac fe gafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Glantwymyn ac yna'n Ysgol Uwchradd Bro Ddyfi.

Bu'n aelod o Glwb Ffermwyr Ifanc Bro Ddyfi a bu'n cystadlu'n Rali'r Sir, y Sioe Amaethyddol a'r Eisteddfod. Ymddiddorodd mewn ysgrifennu creadigol tra'n aelod o'r clwb, ac fe enillodd gadair Eisteddfod Sir y Ffermwyr Ifanc dair blynedd yn olynol, pan yn 17, 18 ac 19 oed.

Wedi gadael ysgol, aeth i astudio Llenyddiaeth Gymraeg a Llên y Cyfryngau ym Mhrifysgol Cymru Bangor. Tra yno, fe gafodd gyfle i weithio'n achlysurol i BBC Radio Cymru, ar y rhaglenni radio i bobl ifanc, Y Doctor Newyddion ac Y Profiad ac yna, yn cyflwyno'r bwletinau newyddion lleol o Aberystwyth.

Gadawodd Bangor wedi tair blynedd a symud i Gaerdydd lle bu'n gwneud cwrs ôl-radd mewn Newyddiaduraeth Ddarlledu, ac wedi hynny, fe ymunodd ag Adran Newyddion y BBC.

Gyrfa

Bu'n gweithio am gyfnod byr ar y rhaglen deledu Newyddion cyn ymuno â thîm Ffeil, y rhaglen newyddion i blant, lle treuliodd chwe blynedd yn gohebu a chyflwyno ac, wrth gwrs, yn cwrdd â channoedd o blant dros Gymru gyfan!

Gadawodd Mererid y BBC yn 2004 er mwyn ymuno â thîm cyflwyno Ffermio yn Ionawr 2005, gan ddod yn brif gyflwynydd ar Bwletin Ffermio, chwaer rhaglen y gyfres. Erbyn heddiw, mae'n cymryd seibiant o'r gwaith cyflwyno, gan ganolbwyntio ar gynhyrchu'r gyfres Ffermio o wythnos i wythnos.

Bywyd personol
Yn 2008, sefydlodd Mererid ei chwmni ei hun sy'n cynhyrchu dillad i fabanod, sef Silibili.

Mae'n byw yng Nghaerdydd.

Dolenni allanol 
 ffermio.tv
 Ffermio ar wefan S4C

Genedigaethau 1976
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Faldwyn
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Glyndyfrdwy

Pentref yn Sir Ddinbych yw Glyndyfrdwy(); yn flaenorol yn yr hen Sir Feirionnydd. Yr hen enw arno oedd Llansantffraid Glyn Dyfrdwy. Saif ar y briffordd A5, hanner ffordd rhwng Corwen a Llangollen, ger Afon Dyfrdwy.

Mae'r pentref yn enwog am ei gysylltiad ag Owain Glyn Dŵr, Arglwydd Glyndyfrdwy. Yn ei blastŷ yma y cyhoeddodd Owain ei hun yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400. Dinistriwyd y tŷ gan fyddin Seisnig dan y tywysog Harri, yn ddiweddarach Harri V yn 1403, a dim ond olion y mwnt a'r sylfeini sydd i'w gweld heddiw. Gerllaw mae olion castell mwnt a beili o'r 12g.

Yn Neuadd Goffa Owain Glyn Dŵr, gellir gweld copi o Lythyr Pennal a llythyr yn cadarnhau apwyntiad Canghellor Owain, Gruffydd Yonge, a brawd-yng-nghyfraith Owain, John Hanmer, fel llysgenhadon i frenin Ffrainc.

Crewyd plwyf Glyndyfrdwy yn 1866; cyn hynny roedd yn rhan o blwyf Corwen. Agorwyd gorsaf reilffordd yma yn 1866. Caewyd hi yn y 1960au, ond ail-agorwyd hi fel gorsaf ar Reilffordd Llangollen yn 1992.

Roedd R. J. Berwyn, un o arloeswyr Y Wladfa, yn enedigol o Lynceiriog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yr Eglwys
Adeiladwyd yr eglwys plwyf y bresenol yn nechrau'r 17g, gan i orlifiad y Ddyfrdwy ysgubo'r adeilad blaenorol. Ceir y pennill canlynol ar lafar gwlad:

Dyfrdwy, Dyfrdwy fawr ei naid,
Aeth ag Eglwys Llansantffraid,
Y llyfrau bendigedig,
A'r gwpan arian hefyd.

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Ddinbych
Owain Glyn Dŵr
Bontuchel

Pentref yn Sir Ddinbych yw Bontuchel() (). Saif ar y ffordd gefn rhwng tref Rhuthun a phentref Cyffylliog, rhyw ddwy filltir i'r gorllewin o Ruthun a 112.8 milltir (181.6 km) o Gaerdydd a 176.1 milltir (283.3 km) o Lundain.

Daw'r enw o'r bont uchel dros Afon Clywedog, sydd yn llifo heibio'r pentref.

Ar un adeg roedd yno dafarn, y Bridge, a siop, ond mae'r rhain wedi cau bellach.

Cynrychiolir Bontuchel yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Ddinbych
Aled Rhys Wiliam

Ysgolhaig, darlledwr a bardd Cymreig oedd Aled Rhys Wiliam (4 Rhagfyr 1926 – 1 Ionawr 2008).

Ganed ef yn Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, yn fab i'r Athro Stephen J. Williams ac yn frawd i Urien Wiliam. Magwyd ef yn Abertawe, ac astudiodd Gymraeg, Lladin a Ffrangeg ym Mhrifysgol Abertawe. Bu'n ymchwilio i Gyfraith Hywel dan Idris Foster yng Ngholeg y Santes Catrin, Rhydychen, a chyhoeddodd argraffiad o Lyfr Iorwerth ym 1960.

Bu'n olygydd cynorwythol Geiriadur Prifysgol Cymru o 1954 ymlaen, ac yn 1956 daeth yn ddarlithydd yng Ngholeg Cyncoed, Caerdydd. Daeth yn gyflwynydd ar BBC Cymru, yn arbennig ar y rhaglen Heddiw. Enillodd Gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984 am gerdd Y Pethau Bychein.

Cyhoeddiadau
 (golygydd) Llyfr Iorwerth (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960; adargraffiad 1979).
 Cywain (1995), casgliad o farddoniaeth

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1926
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2008
Pobl o Landeilo
Prifeirdd
Ysgolheigion Cymraeg
Rachael Garside

Darlledwraig a newyddiadurwraig yw Rachael Garside (ganwyd Hydref 1970), sydd fwyaf enwog am gyflwyno bwletinau newyddion Wales Today ar BBC Cymru, a'r rhaglen Ffermio ar S4C tan 2004. Ar hyn o bryd Rachael yw cyflwynydd y rhaglen amaethyddol Country Focus sydd i'w chlywed bob bore Sul am 7am ar BBC Radio Wales. Mae'n byw yn nhref Caerfyrddin, gyda thri o blant.

Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Rachael yng Nghaerdydd, ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gynradd Bryntâf ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf cyn mynd yn ei blaen i Brifysgol Reading.

Wedi graddio yno, enillodd ysgoloriaeth i astudio yng Nghanolfan Astudiaethau Newyddiadurol yng Nghaerdydd.

Gyrfa
Dechreuodd weithio yn ystafell newyddion BBC Cymru ym 1993, gan ddod yn ohebydd gyflwynydd ar raglen Wales Today.

Ymunodd â chriw Ffermio ym 1997, cyn gadael yn 2004 er mwyn dechrau teulu.

Ers hynny, mae wedi parhau i gyflwyno a chynhyrchu rhaglenni radio ar gyfer BBC Radio Wales cynnwys Country Focus a Good Morning Wales.  Mae Rachael hefyd yn cyflwyno'r rhaglenni Saesneg o Sioe Llanelwedd ar gyfer BBC 2 Cymru bob blwyddyn.

Am un noson yn unig ar Chwefror 14, 2011, ymunodd Rachael â thîm y rhaglen Ffermio eto wrth iddi gyflwyno rhaglen arbennig yn edrych yn ôl ar ddeng mlynedd ers helbul Clwy'r Traed a'r Genau, gan ailymweld â rhai o'r ffermwyr a busnesau a gafodd eu taro'n echrydus yn sgil y clwyf.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Genedigaethau 1970
Newyddiadurwyr Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Rhys Prichard

Offeiriad a bardd Cymreig oedd Rhys Prichard, gelwir hefyd Y Ficer Prichard neu Yr Hen Ficer (1579? - Rhagfyr 1644).

Ei fywyd
Ganed ef yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin. Nid oes sicrwydd ymhle y cafodd ei addysg gynnar, ond aeth i Goleg Iesu, Rhydychen tua 1597.  Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Ebrill 1602 ac ar 6 Awst gwnaeth Anthony Rudd, Esgob Tyddewi, ef yn ficer  Llanymddyfri. Yn 1613 cafodd reithoraeth Llanedi yn ogystal. Yn 1614 daeth yn ganon yng Ngholeg Aberhonddu. Cymerodd radd  M.A., ac yn 1626 daeth yn ganghellor Tyddewi, ac wedyn yn ganon. Bu farw yn 1644. Yn ôl traddodiad, claddwyd "Yr Hen Ficer" yn Eglwys Llandingad. Gorwedd yr eglwys ar gwr Llanymddyfri ar y ffordd sy'n rhedeg i lawr i Landeilo trwy Langadog. Dywedir y cafodd ei fedd ei olchi i ffwrdd pan orlifodd afon Tywi a difrodi rhan o'r eglwys.

Cannwyll y Cymry
Mae'n fwyaf adnabyddus am ei lyfr Canwyll y Cymry, casgliad o gerddi ar gyfer y werin yn argymell bywyd bucheddol, er enghraiift:

Ni cheir gweled mwy on hôl
nag ôl neidr ar y ddôl,
neu ôl llong aeth dros y tonnau,
neu ôl saeth mewn awyr denau.

Cyhoeddwyd y rhan gyntaf gan Stephen Hughes yn 1659, a'r ail ran tua dechrau 1660. Yn 1681 cyhoeddwyd argraffiad llawn o'i waith.

Llyfryddiaeth

 Rhys Prichard, Canwyll y Cymru: Sef, Gwaith Mr. Rees Prichard, gynt Ficcer Llanddyfri, A brintiwyd or blaen yn bedair rhan wedi ei cyssylltu yn un Llyfr (1681)
 D. Gwenallt Jones,  Y Ficer Prichard a "Canwyll y Cymry"  (Caernarfon: Cwmni'r Llan a Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1946)
 Siwan Non Richards, Y Ficer Prichard, Cyfres Llên y Llenor (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1994)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Y Bywgraffiadur Ar-lein
Cannwyll y Cymry Wicitestun

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1579
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Marwolaethau 1644
Pobl o Sir Gaerfyrddin
History of the Gwydir Family

Llyfr hanes teuluol gan Syr John Wynn o Wydir (1553-1627) yw History of the Gwydir Family, a ysgrifennwyd yn negawdau olaf yr 16g. Mae'n gyfrol sy'n rhoi golwg unigryw ar gyflwr cymdeithas gogledd Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern.

Ni ellir fod yn sicr pryd yn union y cafodd yr hanes ei lunio, ond credir i Syr John ddechrau ei sgwennu yn y 1580au ar ôl iddo etifeddu ystâd Gwydir ac iddo ychwanegu deunydd o bryd i'w gilydd. Ni chafodd ei gyhoeddi yn oes yr awdur, ond ceir nifer o gopïau o'r testun mewn sawl llawysgrif. Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf gan Dames Barrington yn 1770, a chafwyd sawl argraffiad arall ar ôl hynny (1781, 1827, 1878, 1927, 1990).

Prif amcan Syr John wrth sgwennu'r llyfr oedd cadarnhau ei hawl i fod yn ddisgynnydd uniongyrchol i dywysogion Gwynedd ac felly o linach brenhinol. Ond ymddengys iddo wyrio rhai o'r achau yn y llyfr i brofi hynny ac nid oedd pawb yn barod i dderbyn ei honiadau. Cyflwynodd Tomos Prys o Blas Iolyn achos llys yn ei erbyn a bu rhaid i Syr John amddiffyn ei hun yn y llys. Ond enillodd yr achos a chafodd ei gydnabod yn gyfreithiol fel prif etifedd gwrywaidd Talaith Gwynedd ac felly, yn ôl Cyfraith Hywel, yn Dywysog de jure Gwynedd. Fodd bynnag, roedd disgynyddion Dafydd Goch, mab llwyn a pherth y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, yn hawlio'r fraint honno yn ogystal.

Mae'r History yn gyfrol unigryw. Dyma'r unig gronicl o'i fath i gael ei ysgrifennu yn y Cyfnod Modern cynnar yng Nghymru. Ceir ynddo bwyslais ar y berthynas - a'r gwrthdaro - rhwng teuluoedd uchelwrol a'r effaith a gafodd hynny ar gymdeithas. Ond yn ogystal mae Syr John, yn ei ffordd unllygeidiog ei hun, yn rhoi i ni bortreadau cofiadwy o'r prif gymeriadau a'u ymdrechion i ymdopi ac addasu fel etifeddwyr hen draddodiadau mewn cornel o'r wlad a ystyrid yn wyllt ac anghysbell wrth i'r drefn o'u cwmpas newid. Gwelir cymdeithas newydd yn ymffurfio, a geisiodd fanteisio i'r eithaf â'r cyfleu i ymddyrchafu dan y drefn newydd, yn sgîl buddugoliaeth Harri Tudur ar Faes Bosworth a roddodd derfyn ar y cyfreithiau penyd, hiliol, a oedd yn gostwng y Cymry i statws israddol yn eu gwlad eu hunain. Yn ogystal â bod yn ffynhonnell hanesyddol pwysig, mae'r llyfr yn darllen difyr sy'n cael ei ystyried yn glasur.

Llyfryddiaeth
Syr John Wynn, History of the Gwydir Family and Memoirs, gol. J. Gwynfor Jones, Cyfres The Welsh Classics (Gwasg Gomer, 1990).  Cyfrol ragorol gyda rhagymadrodd a nodiadau.

Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Llyfrau am hanes Conwy
Llyfrau am hanes Gwynedd
Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Llyfrau hanes Saesneg
Llyfrau'r 16eg ganrif
Teuluoedd Cymreig
Teyrnas Gwynedd
Fforest Fawr

Ucheldir o fryniau moel a rhosdir eang yn ne-ddwyrain Cymru yw'r Fforest Fawr. Gorwedd y rhan fwyaf o'r ucheldir ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog rhwng y Mynydd Du i'r gorllewin a Bannau Brycheiniog i'r dwyrain.

Er ei bod yn ardal o rosdir agored heddiw, bu'n llawer mwy coediog yn y gorffennol, ond nid dyna ystyr 'fforest' yn yr enw. Tir wedi'i ddynodi ar gyfer hela oedd 'fforest' yn yr Oesoedd Canol, gyda'r hawl i hela anifeiliaid yno wedi'i chyfyngu i'r arglwydd lleol (gweler hefyd Fforest Maesyfed). Bernard de Neufmarche, arglwydd Normanaidd Brycheiniog, a sefydlodd y Fforest ddechrau'r 12g. Yn y 13g ychwanegwyd darn arall o ucheldir, i'r de-orllewin o Bontsenni, a galwyd hwnnw y Fforest Fach a'r llall y Fforest Fawr i wahaniaethu rhyngddynt.

Gorwedd y Fforest Fawr yn ne-orllewin Powys rhwng Bannau Brycheiniog a'r Mynydd Du, gyda rhan uchaf dyffryn Wysg i'r gogledd yn gorwedd rhyngddi â Mynydd Epynt. I'r de ceir cymoedd hir a ffurfiwyd gan afonydd fel Nedd a Mellte sy'n arwain i lawr i gymoedd a dyffrynoedd Morgannwg. Ceir rhai o'r rhaeadrau gorau yn Ne Cymru yn y cymoedd hyn, er enghraifft rhaeadr 27 metr Sgwd yr Eira ar afon Hepste, ger Ystradfellte.

Lleolir ogofâu byd-enwog Dan yr Ogof yng nghongl de-orllewinol y Fforest Fawr, ger pentref Craig-y-nos. I'r gorllewin o'r pentref hwnnw Ogof Ffynnon Ddu: gyda dyfnder o 308m a thua 50 km o led mae hi'n un o'r ogofâu dyfnaf a hwyaf ym Mhrydain.

Croesir y Fforest Fawr gan ddwy ffordd fawr, sef yr A4067 rhwng Ystradgynlais a Pontsenni, a'r draffordd A470 rhwng Merthyr Tudful ac Aberhonddu.

Copaon

Fan Fawr (734 m)
Fan Gyhirych (725 m)
Fan Nedd (663 m)
Fan Llia (631 m)
Craig Cerrig-gleisiad (629 m)
Fan Frynych (628 m)
Fan Bwlch Chwyth (603 m)
Moel Feity (591 m)
Cefn Cul (562m)
Carreg Goch (558 m)

Llynnoedd
Cronfa Crai
Cronfa Ystradfellte

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Powys
Stephen J. Williams

Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Abertawe oedd Stephen Joseph Williams, yn fwy adnabyddus fel Stephen J. Williams (11 Chwefror 1896 - 2 Awst 1992). Mae'n fwyaf adnabyddus am Elfennau gramadeg Cymraeg, sydd wedi mynd trwy sawl argraffiad. Roedd hefyd yn olygydd ymgynghorol i Y Geiriadur Mawr. Roedd yn frodor o Ystradgynlais, Brycheiniog.

Daeth dau fab iddo, Urien Wiliam ac Aled Rhys Wiliam, yn adnabyddus fel llenorion yn ddiweddarach.

Cyhoeddiadau
 (gol.) Ystorya de Carolo Magno: o Lyfr Coch Hergest (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)
 Y dyn hysbys: comedi mewn tair act (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1935)
 (gol.) Robert ap Gwilym Ddu: detholion o'i weithiau (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1948)
 Ifor Ceri, noddwr cerdd (1770-1829) (Gwasg Prifysgol Abertawe, 1955) ISBN 0901626325
 Detholion o'r hen gyfreithiau Cymreig, wedi eu diweddaru gan Stephen J. Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938)
 Elfennau Gramadeg Cymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1959) a sawl argraffiad wedyn
 (gol.) Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llyfr Blegywryd (dull Dyfed): argraffiad beirniadol ac eglurhaol (gyda J. Enoch Powell) (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961)

Cyfeiriadau

Academyddion Cymreig
Genedigaethau 1896
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1992
Pobl o Frycheiniog
Ysgolheigion Cymraeg
Ystradgynlais
Rhaeadr

Erthygl am y tirffurf yw hon: am y dref ym Mhowys gweler Rhaeadr Gwy.
Ffrwd neu afon yn llifo dros ddibyn neu ar hyd lechwedd serth yw rhaeadr (hefyd sgwd yn y De, 'pistyll yn y Gogledd). Ceir rhaeadrau'n llifo pan fo rhewlif neu fynydd iâ yn dadmer.

Fel arfer ffurfir y rhaeadr pan fo afon yn ifanc. Wrth i'r dŵr darro gwely'r afon gall dyllu a thynnu haen o garreg; gall hyn ddigwydd dros amser hir pan fo'r garreg yn galed, ond yn eitha sydyn gyda thywodfaen a chreigiau meddal eraill. Mae hyn yn achosi i'r rhaeadr symud yn ôl at ei thariad ar gyflymder amrywiol: hyd at un fetr a hanner y flwyddyn.

Rhaeadrau Cymru
Y rhaeadr mwyaf yng Nghymru yw Rhaeadr Clogwyn y Geifr yng Nghwm Idwal, Eryri, sy'n 305 troedfedd (93 metr).

Cyfeiriadau

 
Tirffurfiau
Pontsenni

Pentref yng nghymuned Maescar, Powys, Cymru, yw Pontsenni neu Pont Senni (Saesneg: Sennybridge).  Saif yn ardal Brycheiniog, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, ar y draffordd A40 tua hanner ffordd rhwng Aberhonddu i'r dwyrain a Llanymddyfri i'r gorllewin.

Enwir Pontsenni ar ôl y bont ar Afon Senni, ffrwd sy'n llifo i lawr o fryniau'r Fforest Fawr i'r de, ac yn ymuno ag Afon Wysg ym Mhontsenni. I'r gogledd o'r pentref cyfyd Mynydd Epynt. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Defynnog i'r de, Trecastell i'r gorllewin, a Phentre'r-felin i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Bontsenni 
 Rhydian Roberts, canwr

Cyfeiriadau

Maescar
Pentrefi Powys
Trecastell

Pentref yng nghymuned Llywel, Powys, Cymru, yw Trecastell (Saesneg: Trecastle). Saif  yn ne-orllewin y sir ar bwys Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.
Gorwedd Trecastell ar y draffordd A40 rhwng Aberhonddu a Llanymddyfri, tua 3 milltir i'r gorllewin o Bontsenni. I'r gogledd ceir Mynydd Epynt ac i'r de ceir y Mynydd Du a'r Fforest Fawr.

Ger y pentref ceir safle caer Rufeinig dros nos Y Pigwn a cheir cwrs ffordd Rufeinig gerllaw. O gyfnod cynharach eto mae cylchoedd cerrig Mynydd Bach Trecastell, tua 2 filltir o'r pentref.

Enwir y pentref ar ôl y castell mwnt a beili a godwyd yno yn y 12g gan yr arglwydd Normanaidd lleol Bernard de Neufmarche i amddiffyn Aberhonddu rhag ymosodiadau o gyfeiriad Deheubarth i'r gorllewin. Treuliodd Edward I o Loegr dri diwrnod yn Nhrecastell yn 1295 yn ystod gwrthryfel Cymreig yn ymladd ag arglwyddi Cymreig yr ardal. Erys olion y castell ar y safle heddiw.

Yn y cyfnod modern, daeth Trecastell yn arosfa ar lwybr y goets fawr rhwng Caerloyw a Llanymddyfri. Roedd ar lwybr pwysig i'r porthmyn hefyd.

Erbyn y 19g bu gan y pentref wyth ffair flynyddol, gwaith nwy, dwy ysgol, melin grawnfwyd, dau gofail, 16 siop a sawl tafarn. Roedd yno felin wlân hefyd, un o'r fwyaf yn yr ardal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Castell Trecastell ar castlewales.com

Llywel
Pentrefi Powys
A4067

Priffordd yn Ne Cymru sy'n cysylltu'r Mwmbwls yn Ninas a Sir Abertawe a Phontsenni ym Mhowys yw'r A4067. Mae hi'n rhedeg drwy Gwm Tawe ac yn croesi'r Fforest Fawr. Ei hyd yw tua 57 km (35 milltir).

Lleoedd ar y ffordd
Cymunedau sy'n cael eu gwasanaethu gan yr A4067, wedi'u rhestru o'r de i'r gogledd:

Y Mwmbwls
Canol Dinas Abertawe
Glandŵr
Treforys
Pentre-poeth
Ynystawe
Y Glais
Clydach
Alltwen
Pontardawe
Godre'r-graig
Ystalyfera
Y Gurnos
Ystradgynlais
Abercraf
Craig-y-nos
Crai
Defynnog
Pontsenni

Ffyrdd Cymru
De Cymru
Defynnog

Pentref bychan yng nghymuned Maescar, Powys, Cymru, yw Defynnog. Saif  yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, fymryn i'r de o Bontsenni ar groesffordd lle mae'r A4067 o Ystradgynlais yn cwrdd â'r A4215. I'r de-orllewin ceir Y Gaer, sef caer Rufeinig.

I'r de o'r pentref ceir y Fforest Fawr, sy'n ffurfio rhan ganolog Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. I'r dwyrain o'r pentref ceir bryn 400 metr Cefn Llechid. Mae afon Senni yn llifo trwy'r pentref ar ei ffordd i aberu yn afon Wysg ger Pontsenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gwenllian Morgan (neu ar lafar Miss Philip Morgan) (9 Ebrill 1852 - 7 Tachwedd 1939) oedd y ferch gyntaf yng Nghymru i gael ei gwneud yn Faer (neu'n Faeres). Roedd yn hynafieithydd a chyhoeddodd lyfrau am ei hardal.

Eglwys Sant Cynog a'r garreg ogham

Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Cynog, un o feibion Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog ac mae'r adeilad wedi'i chofrestru'n Radd 1 gan Cadw.  Dethlid gwylmabsant Cynog yr eilfed ddydd Iau o fis Hydref. Ceir colofn o garreg yn y llan a Chroes Geltaidd ar ei phen; ceir olion arysgrgif Ladin ac Ogam arni ond mae'n anarllenadwy bellach. Cyfarfu Daniel Rowland a Howel Harris am y tro cyntaf yn yr eglwys hon yn 1737.

Yn 1836 cysegrwyd eglwys arall ym mhlwyf Defynnog i Callwen.

Ceir carreg gydag arysgrif Ladin o 5g neu 6g yn nhŵr yr eglwys. Arni nodir naill ai:

RVGMIATIO/FI0LI VENDONI

neu

D?0RVGNIATO/FI/LI VENDONI

"Carreg Rugniato, mab Vendonus".

Fe'i gosodwyd yn y mur yn y 14g a'i symud i gyntedd yr egwlys yn lled ddiweddar - gan ei gosod mewn concrid!

Hen ywen Defynnog
Ceir ym mynwent Eglwys Sant Cynnog hen ywen y credir ei bod oddeutu 5,000 o flynyddoedd oed. Mae'n 60 troedfedd o led ac wedi hollti'n ddwy: y naill yn 40 tr a'r llall yn 20 tr. Yn ei bon, ceir 120 modrwy ym mhob modfedd! Ar ei heithaf, mae coron y goeden yn 60 tr mewn diametr.

Cyfeiriadau

Maescar
Pentrefi Powys
Craig-y-nos

Pentref bychan yng nghymuned Tawe Uchaf, Powys, Cymru, yw Craig-y-nos. Saif yn ardal Brycheiniog ar y draffordd A4067 tua 2 filltir i'r gogledd o Abercraf yng Nghwm Tawe Uchaf.

Mae afon Tawe yn llifo heibio i'r pentref sy'n gorwedd yn y cwm rhwng bryniau Carreg Goch a Bryn Bugeiliaid, yn y Fforest Fawr. Ar bwys y pentref ceir ogofâu enwog Dan yr Ogof. Ar y mynydd-dir fymryn tu allan i'r pentref ceir llinelliad o feini hirion y Saith Maen sy'n dyddio o Oes yr Efydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae Craig-y-nos yn adnabyddus ym myd cerddoriaeth fel cartref y gantores opera byd-enwog Adelina Patti (1843-1919) "Brenhines y Gân". Yn 1878 prynodd gastell ac ystad Craig-y-nos i gael dianc i'r bryniau rhag y byd ffasiynol. Byddai'n dychwelyd i Graig-y-nos ar ddiwedd pob taith o gwmpas tai opera mawr y byd, yn Ewrop ac America. Cafodd y ffug-gastell ei adeiladau yn 1842 mewn efelychiad o gestyll barwnaidd yr Alban. Daeth yn enwog am ei erddi gwych. Pan ymddeolodd dan bwysau o'r byd opera cyfyngodd ei pherfformiadau i gyngherddau preifat yn y theatr fach a gododd ar dir Craig-y-nos.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Hanes Craig-y-nos ar safle cyngor Powys

Pentrefi Powys
Cerddoriaeth Cymru
Tawe Uchaf
Stephen Hughes

Anghydffurfiwr cynnar a chyhoeddwr Cymreig oedd Stephen Hughes (1622 – 1688).

Bywgraffiad
Ganed ef yng Nghaerfyrddin, yn fab i sidanydd o'r enw John Hughes. Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am ei fywyd cynnar, ond efallai iddo gael ei addysgu yn ysgol ramadeg Caerfyrddin. Daeth yn offeiriad Meidrim yn 1654, a daeth yn bur ddylanwadol pan oedd Oliver Cromwell mewn grym.

Dechreuodd gyhoeddi llyfrau Cymraeg tua 1658. Yn  1659 cyhoeddodd ran gyntaf gwaith barddonol y Ficer Prichard, ac yn fuan wedyn cyhoeddodd yr ail ran. Wedi marwolaeth Cromwell, adferwyd Siarl II i'r orsedd, a bu raid i Hughes adael ei fywoliaeth ym Meidrim. Bu'n pregethu a chadw ysgolion yn Sir Gaerfyrddin, a tua 1670 ail-ddechreuodd gyhoeddi llyfrau Cymraeg, gan ddechrau gyda'r drydedd ran o waith y Ficer Prichard. Yn 1672 cyhoeddodd bedair rhan o waith y Ficer yn un gyfrol, ynghyd â Llyfr Psalmau a Thestament Newydd. Yn Llundain, cyfarfu a Thomas Gouge a Charles Edwards, a bu'n cydweithio a hwy. Yn 1677 cyhoeddodd Tryssor i'r Cymru a Cyfarwydd-deb i'r Anghyfarwydd. Yn 1677-8 cyhoeddodd argraffiad rhad o'r Beibl, ac yn 1681 argraffiad newydd o waith Ficer Prichard, gan roi iddo'r teitl Canwyll y Cymry. Yn 1688 cyhoeddodd gyfieithiad o waith John Bunyan, Taith y Pererin, wedi'i gyfieithu ganddo ef ei hun a thri arall. Bu farw yn Abertawe yn 1688.

Cyfeiriadau 

Addysgwyr Cymreig
Cyfieithwyr Cymreig
Cyhoeddwyr Cymreig
Cymry'r 17eg ganrif
Genedigaethau 1622
Hanes crefydd yng Nghymru
Marwolaethau 1688
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ymneilltuaeth yng Nghymru
Mynydd Epynt

Ardal o fryniau canolig eu huchder yn ne Powys yw Mynydd Epynt (anghywir yw'r amrywiad Eppynt a geir weithiau); . Gorweddant yng nghanol y rhan o ogledd Brycheiniog a adnabyddid fel Cantref Selyf yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r enw'n ddiddorol. Daw o'r gair Brythoneg/Cymraeg Cynnar *epo-s 'ceffyl(au)' (sy'n rhoi enw'r dduwies Geltaidd Epona a'r gair Cymraeg ebol) a hynt, a'r ystyr yw '(lle) crwydra ceffylau'.

Gorwedd Mynydd Epynt mewn ardal o ucheldir a amgylchinir gan ffyrdd yr A483 i'r gorllewin, yr A40 i'r de a'r A470 i'r dwyrain, gyda'r conglau'n cael eu dynodi gan Llanymddyfri ac Aberhonddu i'r de a Llanfair-ym-Muallt i'r gogledd.

Mae'r afonydd sy'n tarddu ar ei lethrau yn cynnwys Afon Honddu, Afon Ysgir, a Nant Brân (yn bwydo Afon Wysg) ac Afon Dulas.

Hanes yr ardal 
Cafodd y mynydd ei feddiannu gan y Swyddfa Ryfel ar gyfer ymarfer saethu ac mae rhannau helaeth o'r bryniau ar gau i'r cyhoedd hyd heddiw. Cyhoeddwyd bwriad y Swyddfa Ryfel i feddiannu Mynydd Epynt yn 1939. Er gwaethaf ymdrechion Undeb Cymru Fydd i warchod yr ardal a rhwystro llywodraeth Prydain, methiant fu. Erbyn mis Mehefin 1940, gwasgarwyd y 400 o Gymry fu'n ffermio ar y mynydd a'r saith cwm o'i amgylch ac roedd 16,000 hectar o Fynydd Epynt wedi'u troi'n faes tanio i'r Fyddin Brydeinig. Fel y noda John Davies: "O ganlyniad i weithred y Swyddfa Ryfel, symudwyd ffin y Gymraeg bymtheg cilomedr i'r gorllewin."

Ganed y Piwritan John Penry yn ffermdy Cefn-brith, ger Llangamarch ar lethrau gogleddol Mynydd Epynt yn y flwyddyn 1563.

Cymreictod yr ardal 

Mae Cymreictod yr ardal, o ganlyniad i'r tir a'r ffermydd a gollwyd a datblygiad coedwigaeth fasnachol gan y Comisiwn Coedwigaeth ar y llethrau isaf, yn arbennig i'r gorllewin yn ardal Tirabad, wedi edwino'n sylweddol erbyn heddiw. Bu cymdeithas Gymraeg gref ym mynydd Epynt tan yn gymharol ddiweddar. Roedd yr ardal yn un o gadarnleoedd y Cymry am ganrifoedd yn wyneb ymosodiadau'r Normaniaid a brenhinoedd Lloegr.

Dosbarthiad 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 478 metr (1568 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Copaon
Drum Ddu (474 m)
Banc y Celyn (472 m)
Bryn Du (463 m)
Gwrhyd (454 m)
Twyn rhyd-car (454 m)
Moelfre (Epynt) (441 m)

Pentrefi cyfagos
Blaendyryn
Capel Uchaf
Cwm Owen
Llandeilo'r Fan
Llangamarch
Llanfihangel Nant Brân
Maesmynys
Merthyr Cynog
Pentre-Dolau-Honddu
Tirabad

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Amgylchedd Powys
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Epynt
Copaon Marilyn
Taith y Pererin

Llyfr gan John Bunyan a gyhoeddwyd gyntaf yn Saesneg yn Chwefror 1678 yw Taith y Pererin (teitl llawn yn Saesneg: The Pilgrim's Progress from This World to That Which Is to Come). Mae wedi'i gyfieithu i dros gant o ieithoedd, a bu'r fersiwn Gymraeg yn eithriadol o boblogaidd am gyfnod hir. Gyda'r Beibl a Canwyll y Cymry gan Y Ficer Prichard, roedd am gyfnod hir yn un o'r tri llyfr oedd i'w cael yn ymron bob cartref Cymreig lle ceid llyfrau o gwbl.

Dechreuodd Bunyan ysgrifennu'r llyfr pan oedd yng ngharchar Bedford am gynnal cyfarfodydd crefyddol heb fod dan awdurdod Eglwys Loegr. Ymddangosodd argraffiad wedi ei ehangu yn 1679, a'r Ail Ran yn 1684. Mae'r stori yn alegori sy'n dilyn helyntion Cristion wrth iddo ffoi o'r Ddinas Ddihenydd a theithio tua'r ddinas nefol. Yn yr ail ran mae gwraig Cristion, Christiana a'u plant yn dilyn yr un daith.

Cyfieithiadau Cymraeg
Ymddangosodd yr argraffiad Cymraeg cyntaf yn 1688, wedi ei gyhoeddi gan Stephen Hughes fel Taith neu Siwrnai y Pererin, wedi'i gyfieithu ganddo ef ei hun a thri arall. Cyhoeddodd Thomas Jones yr Almanaciwr argraffiad arall yn 1699, a chyhoeddwyd llawer o argraffiadau Cymraeg yn y 18g ac yn enwedig yn y 19g, yn cynnwys addasiadau i blant. Yn yr 20g cyhoeddwyd cyfieithiadau gan E. Tegla Davies a Trebor Lloyd Evans.

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yn Lloegr
Cristnogaeth yng Nghymru
Llên Lloegr yn yr 17eg ganrif
Llenyddiaeth Gristnogol
Llyfrau 1678
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Piwritaniaeth
Canwyll y Cymry

Llyfr o waith Rhys Prichard (Y Ficer Prichard) yw Canwyll y Cymry. Gyda'r Beibl a Taith y Pererin, roedd am gyfnod hir yn un o'r tri llyfr oedd i'w cael yn ymron bob cartref Cymreig lle ceid llyfrau o gwbl.

Ysgrifennodd y Ficer Prichard (1579? - 1644), ficer Llanymddyfri, lawer o gerddi ar gyfer y werin yn argymell bywyd bucheddol. Ni chyhoeddwyd hwy tan  1659, pan gyhoeddodd Stephen Hughes y rhan gyntaf. Tua dechrau 1660 cyhoeddodd yr ail ran; a rhan arall yn 1670. Yn 1672 cyhoeddodd Stephen Hughes bedair rhan o waith y Ficer yn un gyfrol, ond hyd yma nid oedd wedi cael y teitl "Canwyll y Cymru". Cafodd y teitl yma yn 1681, pan gyhoeddodd Stephen Hughes argraffiad newydd gan roi iddo'r teitl Canwyll y Cymru: Sef, Gwaith Mr. Rees Prichard, gynt Ficcer Llanddyfri, A brintiwyd or blaen yn bedair rhan wedi ei cyssylltu yn un Llyfr.

Mae'r farddoniaeth wedi ei hanelu at y werin yn hytrach na dysgedigion, ac yn annog byw bywyd Cristionogol yn wyneb sicrwydd angau:

Ni cheir gweled mwy on hôl
nag ôl neidr ar y ddôl,
neu ôl llong aeth dros y tonnau,
neu ôl saeth mewn awyr denau.

Llyfryddiaeth
 D. Gwenallt Jones,  Y Ficer Prichard a "Canwyll y Cymry"  (Caernarfon: Cwmni'r Llan a Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1946)
 Siwan Non Richards, Y Ficer Prichard, Cyfres Llên y Llenor (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1994)

Dolenni allanol
Cannwyll y Cymry Wicitestun

Barddoniaeth Gymraeg
Cerddi Cymraeg
Cristnogaeth yng Nghymru
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig yr 17eg ganrif
Llyfrau 1672
Llyfrau 1681
Ffenicia

Ffenicia yw’r enw a ddefnyddir am diriogaeth a gwareiddiad Semitaidd, yn wreiddiol o lannau dwyreiniol y Môr Canoldir, yn cyfateb yn fras i Libanus heddiw. Galwai’r bobl eu hunain yn kna'ani neu ben kna'an, yn cyfateb i’r Cananeaid yn y Beibl, ond defnyddir y term “Ffeniciaid” am eu disgynyddion oedd yn byw o gwmpas y glannau hyd at Dor (Israel heddiw) ac Arados, neu Arwad (Syria heddiw), rhwng 1200 CC a choncwest y rhanbarthau hyn gan Islam

Roedd y Ffeniciaid yn ddylanwadol iawn o gwmpas Môr y Canoldir; er enghraifft datblygodd yr wyddor a ddefnyddir trwy ran helaeth o’r byd heddiw o’r wyddor Ffeniciaidd. Roedd yr wyddor Ffeniciaidd yn cynnwys 22 symbol, pob un yn dynodi sain arbennig. Nid oedd llafariaid yn cael eu cynnwys. Benthyciwyd y syniad i’r gwyddorau Groeg a Hebraeg, a datblygodd gwyddorau eraill o’r rhain. Ymhilth eu dinasoedd pwysicaf roedd Biblos, Tyrus a Sidon. Oddi yno sefydlwyd gwladychiadau pwysig ar ynys Cyprus ac yn arbennig ddinas Carthago yng ngogledd Affrica, a ddaeth yn un o bwerau mawr Môr y Canoldir.

Fel marsiandiwyr yr oedd y Ffeniciaid yn fwyaf enwog, a sefydlasant rwydwaith masnachol o gwmpas Mor y Canoldir a thu hwnt. O ran crefydd, yr oedd pantheon pob dinas yn amrywio, ond y prif dduwiau oedd Baal, Astarte, Dagon, Resef, Tanit a Melqart.

Llyfryddiaeth ddethol 
 Je m'appelle Byblos, Jean-Pierre Thiollet, H & D, Paris, 2005. ISBN 2 914 266 04 9
Tyrus

Dinas yn Libanus yw Tyrus, Groeg:  Týros. Saif ger y môr yn ne Libanus, tua 80 km i'r de o Beirut. Gyda poblogaeth yn 117,100, hi yw'r bedwaredd dinas yn Libanus o ran maint.

Mae Tyrus yn hen ddinas Ffenicaidd, ac yn ôl mytholeg yn fan geni Europa ac Elissa (Dido). Enwyd yr Hippodrome Rhufeinig fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Yn ôl Herodotus, sefydlwyd Tyrus tua 2750 CC, ac mae cofnodion amdani yn dyddio o tua 1300 CC. Daeth yn ddinas fwyaf nerthol Ffenicia, a sefydlodd lawer o wladychfeydd; Carthago yw'r enwocaf o'r rhain. Roedd y ddinas yn nodedig am gynhyrchu lliw porffor arbennig, porffor Tyrus.

Am gynodau bu'r ddinas dan reolaeth yr Aifft, yna'n ddiweddarachg yn rhan o Ymerodraeth Persia. Yn 332 CC, cipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr, brenin Macedon, wedi gwarchae o saith mis. Yr adeg honno roedd Tyrus ar ynys fechan, felly adeiladodd byddin Alecsander gob i gysylltu'r ddinas a'r tir mawr. Ad-enillodd y ddinas ei hanibyniaeth oddi wrth yr Ymerodraeth Seleucaidd yn 126 CC. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r ymerodraeth Rufeinig.

Cipiwyd y ddinas gan y Cristionogion yn 1124, a daeth yn un o ddinasoedd pwysicaf Teyrnas Jeriwsalem a phencadlys archesgobaeth Tyrus. Ad-enillwyd y ddinas i Islam yn 1291.

Ffenicia
Dinasoedd Libanus
Manmohan Singh

Manmohan Singh (ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ) (ganed 26 Medi 1932) oedd Prif Weinidog India o 2004 hyd 2014, y 14eg yn hanes y wlad. Mae'n aelod o'r Indian National Congress, a'r Sikh cyntaf i fod yn Brif Weinidog India. Ef yw'r Prif Weinidog mwyaf dysgedig a gafodd India erioed yn ôl rhani. Fe'i nodir am y diwygio economaidd y bu'n gyfrifol amdano ym 1991 tra'n Weinidog Cyllid tra'r oedd Narasimha Rao yn brif weinidog.

Mynychodd Goleg Nuffield, Rhydychen.

Cyfeiriadau

Singh, Manmohan
Singh, Manmohan
Singh, Manmohan
Telesgôp

Am y ddyfais gweld pell-yn-agos, gweler Telesgop.
Cwmni cynhyrchu annibynnol yw Telesgôp a sefydlwyd yn 1993 gan y ddarlledwraig Elin Rhys, er mwyn medru canolbwyntio ar gynhyrchu rhaglenni dogfen yn benodol, rhaglenni gwyddoniaeth a rhaglenni gwledig.

Y prosiectau cyntaf i'r cwmni gynhyrchu oedd cyfres am y sêr - Galactica, a chyfres o ddramau ‘murder-mystery’ - Dim Cliw.

Ar hyd y blynyddoedd, mae'r cwmni wedi cynhyrchu nifer o raglenni ar gyfer amryw o ddarlledwyr, ac ar hyn o bryd yn cynhyrchu'r rhaglenni Ffermio, Bro a Sgota gyda Julian Lewis Jones i S4C, a rhaglen radio Richard Rees i BBC Radio Cymru.

Lleolir swyddfa'r cwmni bellach yn y Glannau, SA1, Abertawe.

Rhaglenni
Ffermio
Bwletin Ffermio
Iolo yn Rwsia
Bro
Sgota gyda Julian Lewis Jones
Richard Rees BBC Radio Cymru
The Royal Welsh Show BBC 2 Wales
Y Porthmon
Y Goets Fawr

Cwmnïau cyfryngau Cymru
Teledu yng Nghymru
Elin Rhys

Darlledwraig, gwyddonydd a phennaeth cwmni yw Elin Rhys (ganed 23 Medi 1956, Sir Benfro), sydd fwyaf enwog efallai am gyflwyno'r rhaglen deledu i ddysgwyr Now You're Talking. Ar hyn o bryd hi yw Rheolwr Gyfarwyddwr y cwmni cynhyrchu annibynnol Teledu Telesgôp.

Gyrfa
Graddiodd Elin Rhys o goleg Prifysgol Abertawe mewn Biocemeg yn 1978, a bu'n gweithio fel gwyddonydd yr amgylchfyd gyda Dŵr Cymru am bum mlynedd cyn dechrau gyrfa fel darlledwraig yn 1984 gan ymuno â HTV fel newyddiadurwraig ar raglenni gwyddonol.

Parhaodd i weithio gyda HTV am 5 mlynedd, yn paratoi eitemau gwyddoniaeth, iechyd ac amgylcheddol ar gyfer S4C a HTV.  Yn 1990 aeth Elin ymlaen i weithio fel cyflwynydd llawrydd i adran addysg y BBC yn Llundain am ddwy flynedd.  Yno, fe weithiodd ar nifer o gyfresi gwyddonol, gan gynnwys cyfres o ugain, Search Out Science.

Hefyd rhwng 1988 a 1993 cyflwynodd 5 cyfres o O Fan I Fan, sef cyfres gêm antur yn yr awyr agored; cyfres hwyl wyddonol i Channel 4 - The Nature Of Science; cyfres i’r BBC yn edrych ar addysg i oedolion - The Education Programme, a chyfres fyw tafod yn y boch yn edrych ar deledu o gwmpas y byd - Llygaid Sgwâr.

Gwnaeth Elin hefyd gyflwyno 72 o raglenni wedi eu haneli at ddysgwyr Cymraeg, Now You’re Talking. Ygrifennodd a chynhyrchodd 3 cyfres ar iechyd ag addysg rhyw i blant a gafodd ei ddarlledu ar BBC2 a S4C.

O’r 23 o gyfresi y bu’n gweithio arnynt, ar radio a theledu, i 5 darlledwr, (sef S4C, BBC2, BBC Cymru, HTV a Granada) - mae pob un ond 2 gyfres wedi bod yn wyddonol neu feddygol eu naws.

Yn 1993, aeth ati i sefydlu cwmni teledu annibynnol, Teledu Telesgôp, er mwyn medru canolbwyntio ar gynhyrchu rhaglenni dogfen yn benodol, rhaglenni gwyddoniaeth a rhaglenni gwledig. Mae pencadlys y cwmni bellach yn y Glannau, SA1, Abertawe.

Bywyd personol

Mae Elin yn briod â'r darlledwr Richard Rees, a mae ganddynt un ferch, Ffion.

Genedigaethau 1956
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Bermuda

Tirogaeth dramor y Deyrnas Unedig yw Bermuda (weithiau Bermwda neu Bermiwda). Fe'i lleolir yng ngorllewin Cefnfor Iwerydd, tua 1,130 cilometr (640 milltir) i'r de-ddwyrain o Benrhyn Hatteras, Gogledd Carolina. Mae'n cynnwys saith prif ynys a tua 170 o ynysoedd llai. Cyllid a thwristiaeth yw prif ddiwydiannau'r diriogaeth.

Plwyfi 
Rhennir Bermuda'n naw plwyf a dwy fwrdeistref (Dinas Hamilton a Thref St. George's).

Cyfeiriadau
Canu rhydd

Barddoniaeth sydd ddim yn defnyddio'r mesurau caeth a mesurau cyffelyb yw canu rhydd, sy'n cynnwys y math a ddeilliodd o Ffrainc ac a elwir yn vers libre. Nid yw'n defnyddio patrymau na mesurau megis yr odl nac unrhyw batrwm cerddorol cyson. Mae felly'n tueddu i ddilyn rhythm lleferydd naturiol, ac yn gwbwl groes i'r mesur traddodiadol o rythm ac odl neu'r Pedwar Mesur ar Hugain.

Ysgrifennodd T. S. Eliot, "Nid oes unrhyw bennill yn gwbwl rhydd, i'r un sydd am wneud gwaith da." Dywedodd y bardd a'r beirniad Kenneth Allott fod mabwysiadu'r vers libre yn deillio o “ddim ond awydd am newydd-deb, dynwared Whitman, astudio pennill gwag dramatig Jacobeaidd, a'r ymwybyddiaeth o'r hyn yr oedd beirdd Ffrainc eisoes wedi'i wneud i'r 'alexandrin' yn Ffrainc." Sylwodd y beirniad Americanaidd John Livingston Lowes ym 1916" Gellir ysgrifennu pennill rhydd fel rhyddiaith hardd iawn; gellir ysgrifennu rhyddiaith fel pennill rhydd hardd iawn. Pa un yw?"

Y Gymraeg
Yn y Gymraeg, defnyddir y term 'canu rhydd' hefyd am bob mesur nad yw'n cynnwys y canu caeth (neu'r gynghanedd; gall hyn gynnwys mesurau fel y soned.

Gweler hefyd
Canu rhydd Cymraeg
Canu Rhydd Cynnar gan T. H. Parry-Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1932)

Termau llenyddol
Barddoniaeth
Sidon

Dinas yn Libanus yw Sidon neu Saïda (Arabeg صيدا Ṣaydā; Ffeniceg Ṣydwn; Groeg: ). Saif ger y môr yn ne Libanus, tua 40 km i'r de o Beirut a 40 km i'r gogledd o Tyrus. Gyda poblogaeth o 200,000, hi yw'r drydedd dinas yn Libanus o ran maint.

Mae Sidon yn hen ddinas Ffenicaidd, efallai yr hynaf o ddinasoedd Ffenicia, gyda phobl yn byw yma o 4000 CC ymlaen. Gan wladychwyr o Sidon y sefydlwyd Tyrus, ac yn nes ymlaen bu cystadleuaeth ffyrnig rhwng y ddwy ddinas.

Am gyfnodau bu'r ddinas dan reolaeth yr Aifft, yna'n ddiweddarach yn rhan o Ymerodraeth Persia yna yn rhan o ymerodraeth Alecsander Fawr, brenin Macedon a'r Ymerodraeth Rufeinig. Cafodd Sidon gryn dipyn o ymreolaeth dan y Rhufeiniaid, gyda'r hawl i fathu ei harian ei hun. Dan yr ymerawdwr Elagabalus sefydlwyd colonia Rhufeinig yma gyda'r enw Colonia Aurelia Pia Sidon.

Cipiwyd y ddinas gan yr Arabiaid yn 636. Cipiwyd hi gan y Cristionogion yn 1110 yn ystod y Groesgad Gyntaf a daeth yn ganolfan Arglwyddiaeth Sidon, rhan o Deyrnas Jeriwsalem. Dinistrwyd hi gan y Mongoliaid yn 1260.

Ffenicia
Dinasoedd Libanus
Tripoli (Libanus)

Tripoli (Arabeg: طرابلس Ṭrāblos neu Ṭrēblos, yn lleol Ṭrōbles, Groeg: Τρίπολις, Tripolis) yw ail ddinas Libanus o ran poblogaeth, gyda tua 500,000 o breswylwyr. 80% o'r boblogaeth yn sunni mwslemaidd. Saif tua 85 km i'r gogledd o Beirut.

Mar Tripoli yn hen ddinas Ffenicaidd, gyda thystiolaeth am bobl yn byw ar y safle yn 1400 CC. Arferai fod yn ganolwynt cynghrair oedd yn cynnwys Tyrus, Sidon ac Arados, ac felly y cafodd ei henw, sy'n golygu "y ddinas driphlyg". Gerllaw mae dinas El Mina, sy'n cael ei chysylltu a Tripoli fel Tripoli Fwyaf.

Cipiwyd y ddinas gan y Croesgadwyr yn 1109, pan losgwyd llyfrgell enwog Tripoli, y Dar al-Ilm. Cipiwyd hi yn ôl gan fyddinoedd Islam yn 1289, a dinistrwyd hen ran y ddinas.

Dechreuodd gwrthdaro Gogledd Libanus 2007 o ganlyniad i ymladd rhwng Fatah al-Islam, mudiad milwriaethus Islamiaidd, a Lluoedd Arfog Libanus ar 20 Mai, 2007 yn Nahr al-Bared, gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd ger Tripoli.

Dinasoedd Libanus
Ffenicia