Alternatywy 4

Alternatywy 4 – polski serial komediowy z 1983 roku w reżyserii Stanisława Barei, emitowany premierowo przez Program Pierwszy Telewizji Polskiej od 30 września do 25 listopada 1986 roku. Treścią serialu są zmagania lokatorów tytułowego warszawskiego bloku z gospodarzem Stanisławem Aniołem (Roman Wilhelmi), który w imię własnych ambicji próbuje im utrudnić życie. W zamierzeniu twórców, serial Alternatywy 4 miał przedstawiać zbiorowy portret społeczeństwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, na przykładzie mieszkańców bloku osiedlowego w Warszawie.

Za scenariusz do Alternatyw 4 odpowiadali Janusz Płoński i Maciej Rybiński, a Bareja uzupełnił scenopis o własne pomysły. Produkcja Alternatyw 4 rozpoczęła się jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce. Gdy serial pomimo różnych perturbacji został ukończony w 1983 roku, na skutek działań cenzury jego emisja była wstrzymywana przez ponad trzy lata. Mimo to po Polsce kopie serialu krążyły w nielegalnym obiegu, w postaci nagrań na kasetach wideo. Ostatecznie cenzura ustąpiła, aczkolwiek z oryginalnej wersji na potrzeby premierowej emisji usunięto sceny, które cenzorzy odebrali jako zbyt prześmiewcze i krytyczne względem socjalistycznej rzeczywistości. W 2014 roku Telewizja Polska opublikowała zrekonstruowaną cyfrowo wersję serialu, przywracając ocenzurowane sceny.

Obsada 

Role główne

Pozostałe role

Lista odcinków

Produkcja 
Pomysł na Alternatywy 4 narodził się jesienią 1979 roku, kiedy scenarzysta Maciej Rybiński z okazji odbioru kluczy do nowego mieszkania na Okęciu postanowił stworzyć scenariusz do filmu obrazującego społeczeństwo Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, na przykładzie mieszkańców jednego bloku osiedlowego. Początkowo serial miał nosić nazwę Nasz dom, a Rybiński przy tworzeniu scenariusza współpracował z Januszem Płońskim. Gdy rządy Edwarda Gierka w Polsce chyliły się ku końcowi, realizacji Naszego domu podjął się Stanisław Bareja. Projektem na fali solidarnościowej odwilży zainteresowała się Telewizja Polska, która po sukcesie Misia zezwoliła Barei na rozpoczęcie realizacji serialu. Pomysł na Nasz dom entuzjastycznie przyjął kierownik Zespołu Filmowego „Perspektywa” Janusz Morgenstern.

Jesienią 1981 roku, opierając się na scenariuszu Rybińskiego i Płońskiego, Bareja przygotował scenopis z dodanymi własnymi pomysłami, zatytułowany Stanisław Anioł. Początkowo Bareja zamierzał nakręcić sześć odcinków o długości 22–25 minut. Jednakże konstrukcja serialu ewoluowała. Ostatecznie Bareja podzielił serial na dziewięć odcinków. Niebawem również zmienił tytuł serialu na Alternatywy 4, tłumacząc Rybińskiemu, że Polska, jako „kraj na rozstaju dróg”, ma cztery alternatywy (lewo – prawo – góra – dół). Dozorca Stanisław Anioł (nazwa ironiczna) był z kolei nawiązaniem do wszechobecnej kontroli obywateli przez państwo, albowiem gospodarze budynków w PRL-u często współpracowali z Milicją Obywatelską oraz Służbą Bezpieczeństwa. Pierwowzorem Anioła był Albin Siwak, aparatczyk związany z frakcją moczarowców, który błyskawicznie zrobił karierę polityczną. Początkowo Bareja w roli Anioła widział Ludwika Paka lub Stanisława Tyma, lecz drugi reżyser Andrzej Swat i Violetta Buhl podsunęli mu pomysł na obsadzenie w tej roli Romana Wilhelmiego. Wilhelmi znany był wcześniej przede wszystkim z serialu Kariera Nikodema Dyzmy, gdzie grał rolę tytułową. Jak opowiadał Bareja, Wilhelmi cieszył się, że może zagrać osobę inną aniżeli „ponurzy intelektualiści lub brutale”. Do kolejnych kluczowych ról Bareja zaangażował Bożenę Dykiel, Halinę Kowalską, Jerzego Turka, Janusza Gajosa, Mieczysława Voita, Gustawa Lutkiewicza, Kazimierza Kaczora, Jerzego Kryszaka oraz Witolda Pyrkosza; obowiązkowo na srebrnym ekranie pojawili się również stali współpracownicy reżysera: Wojciech Pokora, Bronisław Pawlik, Jan Kobuszewski oraz Wiesław Gołas. W roli czarnoskórego doktoranta Harvardu reżyser obsadził pokrytego ciemnym płynem Ryszarda Raduszewskiego. Rolę robota kolejkowego Ewy-1 odegrała aktorka teatru pantomimy Studia Kineo, Wanda Kozera-Hyży.

Zdjęcia do Alternatyw 4 rozpoczęły się 9 grudnia 1981 roku, we wnętrzu rudery na Pradze; następne sceny kręcono w telewizyjnym atelier imitującym siedzibę prezesa spółdzielni. Prace zdjęciowe zostały jednak przerwane 13 grudnia 1981 roku, kiedy ogłoszono stan wojenny w Polsce. W styczniu 1982 roku Bareja przeszedł dodatkowo zawał serca. Miesiąc później wznowiono prace nad serialem, jednak pod ścisłą kontrolą władz. Operator zdjęć Wojciech Jastrzębowski, ze względu na działalność opozycyjną jego brata Jerzego Jastrzębowskiego, został wezwany na przesłuchanie do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Ministerstwo próbowało wywrzeć naciski na Bareję, aby zmienić operatora. Bareja jednak wybronił Jastrzębowskiego, tłumacząc, że brak operatora w trakcie okresu zdjęciowego to „marnotrawstwo państwowych pieniędzy”. W czasie, gdy kręcono serial, znaczna część środowiska aktorów bojkotowała występy w telewizji, jednak sam Bareja, działający w „Solidarności”, otrzymał od tej organizacji „dyspensę od bojkotu”. Ekipa filmowa zajmowała w budynku telewizji halę L-2, w bezpośrednim sąsiedztwie hali zajmowanej przez strzegące tej instytucji wojsko.

Podczas okresu zdjęciowego Alternatyw 4 reżyser zastosował nowatorską technikę zdjęć we wnętrzach, opartą na master shotach oraz przebitkach. Na potrzeby zdjęć Jastrzębowski wykorzystał lekką kamerę telewizyjną Arrilflex 16 SR1. Prace przyśpieszyły wraz z nadejściem wiosny 1982 roku, a już latem tego samego roku zakończył się okres zdjęciowy filmu. Zmontowany materiał na wniosek Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, a także opiekuna artystycznego Jerzego Bossaka, poddano cenzurze. Bossaka uraziła scena wypowiedzi towarzysza Winnickiego o technikach manipulacji za pomocą mediów, ponadto dokumentalista zalecał Barei wprowadzenie moralizatorskiego zakończenia. Cenzura skierowała do usunięcia kilkanaście scen, w tym dotyczącą zakładania pluskiew w mieszkaniu opozycjonisty Dąb-Rozwadowskiego. Po czterech kolaudacjach Bareja wciąż napotykał przeszkody w skierowaniu serialu do emisji telewizyjnej. Jednakże nieoficjalne kopie serialu już na przełomie lat 1985 i 1986 zaczęły krążyć po Warszawie na kasetach wideo. Na wieść o przeciekach Telewizja Polska zdecydowała się ostatecznie rozpocząć oficjalną emisję serialu. 30 września 1986 roku na kanale TP1 puszczono pierwszy odcinek Alternatyw 4, oglądany szacunkowo przez kilkanaście milionów widzów.

Rozpowszechnianie 
13 września 2014 roku na kanale TVP HD serial miał ponowną premierę w wersji zrekonstruowanej cyfrowo i uzupełnionej o usunięte przez cenzurę sceny, które odnaleziono w archiwach Telewizji Polskiej.

Odbiór 
Serial Alternatywy 4, ze względu na bezlitosną krytykę rzeczywistości późnego PRL-u, zebrał w prasie negatywne recenzje. Padały zarzuty braku spójności, słabej konstrukcji fabuły oraz chaotycznego montażu. Film jednak cieszył się powodzeniem wśród widzów, częściowo ze względu na przemycane przez reżysera aluzje do mrocznych wydarzeń historycznych. Przykładowo, w serialu docent Furman wspominał, że jeden syjonista wyjechał do Harvardu, co było nawiązaniem do przymusowej emigracji Leszka Kołakowskiego po Marcu 1968. Inna kwestia docenta, iż wyjechał on do Radomia, była z kolei aluzją do tłumionego radomskiego strajku robotników w 1976 roku oraz momentu powstania Komitetu Obrony Robotników. W serialu Alternatywy 4 odnajdowano również nawiązania do zbrodni katyńskiej, o której Bareja dowiedział się za sprawą sprowadzonej z Londynu książki Stanisława Swianiewicza W cieniu Katynia. Swianiewicz był świadkiem strzałów w lesie katyńskim i cudem uniknął śmierci. W filmie jeden z bohaterów, Henryk Majewski, opowiada profesorowi Rozwadowskiemu o tym, jak cudem uniknął egzekucji w hitlerowskim obozie koncentracyjnym, tyle że wypowiedź Majewskiego jest w niewielkim stopniu zmienioną wersją wspomnień Swianiewicza.

Po transformacji systemowej w Polsce opinie krytyków o serialu Alternatywy 4 ulegały zmianie. Adrian Szczypiński z portalu Film.org.pl pisał, że „serial Barei jest nieodmiennym od lat gwarantem rozśmieszania na najwyższym poziomie, podlanym nostalgicznym sosem PRL-u”. Zofia Mioduszewska w tekście dla „Kwartalnika Filmowego” argumentowała, że Alternatywy 4, tak jak Czterdziestolatek Jerzego Gruzy z ubiegłej dekady, wydobywa „instytucjonalny aspekt codziennej rzeczywistości PRL-u w jej absurdalnych, surrealistycznych przejawach”. Dorota Ostrowska przekonywała, iż „Alternatywy 4 pokazują, że państwu nigdy nie udało się przezwyciężyć problemów mieszkaniowych, z którymi zaczęło się borykać po II wojnie światowej”. Co więcej, zdaniem Ostrowskiej serial stanowił „krytykę budowy socjalizmu jako takiego w Polsce”, albowiem w Alternatywach 4 robotnicy nie wykonują heroicznej pracy, ale są pogrążeni w marazmie; bloków nie buduje się zgodnie z planem, za to ich wznoszenie niemiłosiernie przedłuża się w czasie.

Kontynuacja 
W sierpniu 2006 roku rozpoczęto zdjęcia do 13-odcinkowego serialu Dylematu 5, kontynuacji serialu Alternatywy 4. Początkowo reżyserem serialu miał być Wojciech Smarzowski, ale ostatecznie został nim Grzegorz Warchoł (redaktor TV w serialu Alternatywy 4). Emisja pierwszego odcinka odbyła się 1 maja 2007 roku w TVP1. Ostatecznie z powodu bardzo negatywnego odbioru serialu wyemitowano tylko trzy odcinki Dylematu 5.

Upamiętnienie serialu 
 W styczniu 2005 roku Rada Warszawy nadała ulicy w dzielnicy Ursynów nazwę Alternatywy.
 Na budynku przy ul. Marii Grzegorzewskiej 3 () na ursynowskim osiedlu Na Skraju, w którym kręcono część zdjęć, znajduje się tabliczka adresowa z jego „filmowym” adresem (d. Alternatywy 4).
 Mural przedstawiający Stanisława Anioła na bocznej ścianie budynku przy ul. Kazury 10 oraz dwa murale przy ul. Grzegorzewskiej 1 i 3 przedstawiające bohaterów i mapę fragmentu Ursynowa z zaznaczonymi na niej niektórymi scenami z serialu.
 W 2021 roku w stolicy przy ulicy Indiry Gandhi otwarto Ursynowskie Centrum Kultury „Alternatywy”. Nazwę „Alternatywy” wybrali mieszkańcy drogą głosowania w 2020 roku. Projektantem budynku Centrum był architekt Wojciech Kakowski (1965–2013), nagrodzony pierwszymi nagrodami w konkursach architektonicznych.

Galeria

Zobacz też 
 Dylematu 5

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 
 
 Obszerna strona o serialu
 Odcinki serialu w VOD TVP – odc. 1 – Przydział • odc. 2 – Przeprowadzka • odc. 3 – Pierwsza noc • odc. 4 – Profesjonaliści • odc. 5 – Dwudziesty stopień zasilania • odc. 6 – Gołębie • odc. 7 – Spisek • odc. 8 – Wesele • odc. 9 – Upadek

Polskie telewizyjne seriale obyczajowe
Polskie telewizyjne seriale komediowe
Seriale telewizyjne emitowane od 1986
Filmy kręcone w Warszawie