alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Leges Wallicae

Golygiad arloesol gan yr ysgolhaig William Wotton o destunau Cyfraith Hywel yw Leges Wallicae, a gyhoeddwyd yn Llundain yn 1730. Mae'n cynnwys testunau golygiedig cyfochrog o Gyfraith Hywel, yn Gymraeg a Lladin.

Enw llawn y gyfrol yw:
Cyfreithjeu | Hywel Dda | ac eraill | seu | Leges Wallicae | Ecclesiasticae & Civiles | Hoeli Boni | et | Aliorum Walliae Principum

Mae'n gyfrol fawr o faint folio sy'n cynnwys rhagymadrodd hir, y testunau cyfochrog eu hunain, gloseg, nodiadau, a mynegai. Ar wahân i'r testun Cymraeg o'r cyfreithiau, Lladin, iaith dysg ryngwladol y cyfnod, yw iaith y llyfr.

Wotton a'i gymrawd Moses Williams oedd y cyntaf i geisio paratoi testun cyfansawdd o'r cyfreithiau Cymreig hynafol trwy gymharu gwahanol fersiynau Lladin a Chymraeg. O ran methodoleg mae'n waith sydd o flaen ei oes hefyd, am ei bod yn cynnig dadansoddiad ysgolheigaidd o hanes ac ieithwedd y cyfreithiau ac yn cynnwys aparatws testunol (nodiadau a mynegai a.y.y.b.) safonol.

Hanes y gwaith
Yn y flwyddyn 1714 bu rhaid i Wotton roi heibio ei reithioraeth ym Milton Keynes er mwyn osgoi ei gredydwyr, ac aeth i fyw am saith mlynedd yng Nghaerfyrddin dan yr enw ffug Dr William Edwards. Yn y dref honno ymroddodd i astudio'r iaith Gymraeg. Yn ystod y cyfnod ffrwythlon hwnnw golygodd destun cyfochrog dwyieithog pwysig o'r testunau cyfreithiol Lladin a Chymraeg a elwir yn Gyfraith Hywel. Noddwr y gwaith hwnnw oedd ei gyfaill yr Archesgob William Wake. Cafodd y gwaith ei gwblhau wedi marwolaeth Wotton gan ei gydweithiwr, yr ysgolhaig Moses Williams. Fe'i cyhoeddwyd yn 1730 gan William Clarke, mab-yng-nghyfraith Wotton, yn argraffiad ffolio mawr dan y teitl Leges Wallicae. Erys yn waith eithaf safonol hyd heddiw ond yn ei gyfnod roedd yn waith arloesol iawn.

Darllen pellach
David Stoker, 'William Wotton's exile and redemption: an account of the genesis and publication of Leges Wallicae', Y Llyfr yng Nghymru/Welsh Book Studies 7 (2006), tt. 7-106.

Cyfraith Hywel
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llyfrau 1730
Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Llyfrau Lladin gan awduron o Loegr
John FitzGerald

Offeiriad Catholig a bardd oedd Y Tad John FitzGerald (3 Chwefror 1927 - 28 Tachwedd 2007). Un o ardal Llwydlo cafodd ei fedyddio yn 
Michael FitzGerald ond dewisodd yr enw John wrth ymuno ag Urdd y Carmeliaid yn 1942. Dysgodd Gymraeg yn Aberystwyth, dan law Saunders Lewis i ddechrau. Bu'n gaplan i fyfyrwyr Catholig ac yn offeiriad tref Aberystwyth am ddeugain mlynedd. Gorchmynodd yr Urdd iddo symud o Aberystwyth i Lanelli yn 2004.

Beirdd Seisnig yn yr iaith Gymraeg
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2007
Offeiriaid Catholig Seisnig
Pobl o Lwydlo
John Roberts

Gall John Roberts gyfeirio at:

 Sant John Roberts (tua 1576–1610), merthyr Catholig Cymreig
 John Roberts (AS Dinbych) (wedi 1672–1731), Aelod Seneddol dros Ddinbych 1710–1713 a 1715–1722
 John Roberts (Sion Robert Lewis) (1731–1806), awdur, almanaciwr, ac emynydd
 John Roberts (J.R.) (1804-1884), llenor a phregethwr
 John Roberts (Telynor Cymru) (1816-1894), cerddor a mab-yng-nghyfraith i Abraham Wood
 John Roberts (Ieuan Gwyllt) (1822–1877), cerddor Cymreig
 John Roberts (1835-1894), Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint 1878-1892
 John John Roberts (Iolo Caernarfon) (1840–1914), gweinidog, bardd a llenor 
 John Roberts (pêl-droediwr) (ganed 1946), pêl-droediwr Cymreig
 John Roberts (Prif Ustus) (ganed 1955), 17fed Brif Ustus yr Unol Daleithiau
 John Roberts (Minimus) ysgrifennydd cyntaf cenhadaeth y Methodistiaid Calfinaidd ac emynydd.
 John Roberts (actor) (ganed 1979), actor Americanaidd
John Roberts (sant)

Mynach Benedictaidd a merthyr Catholig Cymreig oedd John Roberts  (1576 - 10 Rhagfyr 1610). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 25 Hydref. Roedd yn un o brif sefydlwyr Coleg Sant Gregory, Douai, Ffrainc.

Bywgraffiad
Ganed ef yn Nhrawsfynydd yn fab i Robert, mab Ellis ap William ap Gruffydd, Rhiwgoch. Cafodd ei fagu fel Protestant, a'i addysgu yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen. Wedi gadael Rhydychen heb gymeryd gradd yn 1598, bu'n astudio'r gyfraith am gyfnod cyn mynd i deithio ar y Cyfandir.

Pan oedd ym Mharis, trodd yn Babydd, ac aeth i astudio i Goleg Jeswitaidd Sant Alban, Valladolid. Wedi bod yno am flwyddyn, ymunodd ag Urdd Sant Bened, a chymerodd yr enw Fra Juan de Mervinia. Oddi yno aeth i Abaty Sant Martin, Santiago de Compostela, lle gwnaeth ei broffes fel mynach tua diwedd 1600. Bu'n astudio yn Salamanca, a chafodd ei ordeinio yn offeiriad yn 1602. Yn Ebrill 1603 aeth i Loegr fel cenhadwr. Daliwyd ef gan yr awdurdodau bedair gwaith, a'i ddedfrdu i alltudiaeth. Roedd yn un o brif sefydlwyr Coleg Sant Gregory, Douai yn 1606-7, ac yn brior cyntaf y coleg. Dychwelodd i Loegr eto, a phan ddaliwyd ef am y pumed tro yn 1610, rhoddwyd ef ar brawf am deyrnfradwriaeth, a dienyddiwyd ef trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yn Tyburn, Llundain ar 10 Rhagfyr.

Canoneiddio
Ar 25 Hydref 1970, canoneiddiwyd ef gan Pab Pawl VI fel un o Ddeugain Merthyr Lloegr a Chymru i gynrychioli'r holl Gatholigion a ferthyrwyd yn Lloegr a Chymru rhwng 1535 a 1679.

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Cymry'r 17eg ganrif
Genedigaethau 1576
Gwrthddiwygwyr Cymreig
Marwolaethau 1610
Merthyron Catholig
Mynachod
Pobl o Feirionnydd
Seintiau Cymru
Salamanca

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León yn Sbaen a phrifddinas talaith Salamanca yw Salamanca. Saif ar Afon Tormes, ac roedd y boblogaeth yn 2006 yn 190,025. Mae'n enwog fel safle un o brifygolion hynaf ac enwocaf Sbaen ac am y nifer fawr o adeiladau hanesyddol o ddiddordeb pensaernïol.

Sefydlwyd Salamaca fel Salmantica gan lwyth Celtaidd y Vaceo. Yn ddiweddarach cipiwyd y safle gan y cadfridog Carthaginaidd Hannibal, a chafodd yr enw Helmantica. Yn y cyfnod Rhufeinig daeth yn ddinas bwysig. Yn ddiweddarach daeth yn eiddo i'r Fisigothiaid ac yn 712 cipiwyd hi gan fyddin Islamaidd. Diboblogwyd hi bron yn llwyr yn y canrifoedd nesaf, a dim ond yn y 12g y bu cynnydd eto. Sefydlwyd y brifysgol yn 1218. Ymhlith y myfyrwyr yma bu Hernán Cortés, Miguel de Cervantes, Ignatius Loyola, Sant Ioan y Groes, Miguel de Unamuno, Mateo Aleman a'r Cymro Sant John Roberts. Ysgolheigion prifysgol Salamanca, yng Nghyngor Burgos yn 1512 a ddatganodd hawl trigolion brodorol cyfandir America i fywyd a rhyddid, efallai y datganiad rhyngwladol cynharaf o hawliau dynol.

Yn 1985 cyhoeddwyd hen ddinas Salamanca yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Yn 2002 roedd Salamanca yn Brifddinas Diwylliant Ewrop.

Dinasoedd Sbaen
Castilla y León
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Adelina Patti

Cantores opera enwog o Sbaenes oedd Adelina Patti (10 Chwefror 1843 – 27 Medi 1919). Daeth yn hynod enwog ym myd cerddorol Llundain, Paris a dinasoedd mawr eraill fel un o sopranos opera mwyaf blaengar y cyfnod gyda'i llais bel canto. Roedd hi'n adnabyddus fel 'Madame Patti', "Brenhines y Gân". Ganwyd hi ym Madrid ar y pedwerydd-ar-bymtheg o Chwefror, 1843, i fam Eidalaidd a thad Sisilaidd.

Yn 1878 prynodd gastell ac ystad Craig-y-nos, yn y Fforest Fawr, Brycheiniog, i gael dianc i'r bryniau rhag y byd ffasiynol. Byddai'n dychwelyd i Gastell Craig-y-nos ar ddiwedd pob taith o gwmpas tai opera mawr y byd, yn Ewrop ac America.

Ym 1877 ysgrifennodd Giuseppe Verdi mai Patti oedd y gantores orau a fu erioed. Ym 1862, tra ar daith o'r Unol Daleithiau, canodd gân John Howard Payne - Home, Sweet Home yn y Tŷ Gwyn i'r Arlywydd Abraham Lincoln a'i wraig Mary Lincoln. Ar y pryd roeddent mewn galar wedi iddynt golli eu mab Willie a fu farw o'r teiffoid. Roedd dagrau'n powlio i lawr eu gruddiau a mynnent ei bod yn canu'r gân eilwaith. Am flynyddoeddd wedi hynny cysylltwyd y gân â Lincoln.

Recordiadau

Tua 1890 y recordiodd ei chân gyntaf - ar gyfer Thomas Marshall yn Efrog Newydd. Collwyd y rhain dros y blynyddoedd.

Recordiodd dros 30 record gramaffôn o arias operatig a chaneuon eraill a cheir un recordiad o'i llais yn dymuno Blwyddyn Newydd Dda i'w gŵr, yn 1905 a 1906. Ceir 'tril' yn ei llais, hyd yn oed heddiw, a gallwn ddeall yn iawn pam ei bod, yn ei hanterth yn ennill $5,000 y noson.

Cyfeiriadau

Cantorion opera Sbaenaidd
Genedigaethau 1843
Marwolaethau 1919
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Pobl o Fadrid
Tyburn

Pentref tu allan i Llundain, ym Middlesex, sydd nawr yn rhan o Ddinas Westminster, oedd Tyburn. Mae'n enwog fel safle'r crocbren, a ddefnyddid am ganrifoedd fel y prif safle ar gyfer gweinyddu'r gosb eithaf yn ardal Llundain.

Cofnodir y dienyddiad cyntaf yn 1196, pan grogwyd William Fitz Osbern, arweinydd terfysg yn erbyn y trethi yn Llundain. Yn 1571, adeiladwyd yr hyn a elwid y "Tyburn Tree", crocben tair onglog. Defnyddiwyd hwn am y tro olaf ar 3 Tachwedd 1783, pan grogwyd lleidr pen ffordd o'r enw John Austin.

Ymhlith y rhai a ddienyddiwyd yna mae Roger Mortimer, Iarll 1af March (1330), Michael An Gof, arweinydd gwrthryfel y Cernywiaid (1497), Perkin Warbeck (1499), 
Claude Duval, lleidr pen ffordd enwog (1670), Sant Oliver Plunkett, Archesgob Armagh a Jonathan Wild (1725. Dienyddiwyd nifer o Gymry yma, yn cynnwys Rhys Ddu ap Gruffudd, un o ddilynwyr Owain Glyndŵr, yn 1410, yr ysgolhaig William Thomas (1554) a'r merthyron Catholig Sant John Roberts yn 1610 a Philip Powell yn 1646.

Ardaloedd Llundain
Dinas Westminster
Hanes Middlesex
Philip Powell

Mynach o Urdd Sant Benedict a merthyr Catholig Cymreig oedd y Gwynfydedig Philip Powell (2 Chwefror 1594 - 30 Mehefin 1646).

Ganed ef yn y Trallwng (efallai Trallwng Cynfyn), Sir Frycheiniog , yn fab i Roger ap Rosser Powell a Catherine Morgan. Aeth i ysgol ramadeg Y Fenni, ac yna bu'n astudio'r gyfraith o 1610 hyd 1614. Wedi hynny bu'n astudio yn Fflandrys ym Mhrifysgol Louvain hyd 1619. Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1618, a daeth yn fynach y flwyddyn wedyn. Bu'n astudio dan Dom Leander Jones. Bu'n cellerarius priordy Sant Gregori, Douai, hyd ddechrau 1622, pan anfonwyd ef i Loegr i genhadu. Bu'n byw yn Llundain am gyfnod, yna'n gaplan i nifer o deuluoedd Dyfnaint a Gwlad yr Haf.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Lloegr, bu'n gaplan i filwyr Catholig ym myddin y Cadfridog Goring yng Nghernyw. Pan orchfygwyd y fyddin honno, cymerodd long i dde Cymru. Cipiwyd y llong gan y Seneddwyr ger y Mwmbwls ar 22 Chwefror 1646, a chymerwyd Powell i'r ddalfa fel offeiriad. Rhoddwyd ef ar ei brawf yn Llundain am fod yn offeiriad Pabyddol, ac fe'i dienyddiwyd trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yn Tyburn ar 30 Mehefin. Ym 1929 gwynfydwyd ef gan y Pab Piws XI

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1594
Marwolaethau 1646
Merthyron Catholig
Mynachod
Pobl o Frycheiniog
Thoroughly Modern Millie (ffilm)

Ffilm deuluol gyda Julie Andrews, Mary Tyler Moore a Carol Channing yw Thoroughly Modern Millie ("Modern yn Drylwyr Millie") (1967).

Caneuon 
"Thoroughly Modern Millie"
"Baby Face"
"The Tapioca"
"Ah! Sweet Mystery of Life"
"Do It Again"
"Jazz Baby"
"Jimmy"
"Trinkt le Chaim"
"Poor Butterfly"

Gweler Hefyd
Thoroughly Modern Millie (sioe gerdd)

Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 1967
Mynachlog Poblet

Mynachlog  Sistersaidd gerllaw Vimbodí, yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia, yw Mynachlog Poblet    (Catalaneg: Reial Monestir de Santa Maria de Poblet, Sbaeneg: Real Monasterio de Santa María de Poblet.

Sefydlwyd y fynachlog yn 1149 gan Ramón Berenguer IV, a'i rhoddodd i fynachod o Urdd Sant Bernard o Abaty Fontfroide. Claddwyd brenhinoedd Aragon yma o Alfonso II ymlaen. Daeth yr abaty yn gyfoethog, yn enwedig yn 14g. Yn ddiweddarach dirywiodd, a gadawodd y mynachod yr abaty yn 1835. Dechreuwyd gwneud gwaith adfer yn  1930, ac ail-gysegrwyd yr eglwys yn 1935. Yn 1940 dychwelodd grŵp o fynachod Sistersaidd i'r abaty.

Yn 1991 cyhoeddwyd yr abaty yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatalwnia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Sefydliadau 1149
Tai crefydd Sbaen
Tai Sistersiaidd
Amposta

Dinas yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia yw Amposta. Saif yn ne Catalwnia, ar lannau Afon Ebro a gerllaw Môr y Canoldir, 8 medr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth yn 20,135 yn Ionawr 2007. Amaethyddieth, yn enwedig tyfu reis, yw'r diwydiant pwysicaf, ond mae cryn dipyn o ddiwydiannau cynhyrchu bwydydd ac eraill wedi datblygu ers blynyddoedd olaf yr 20g. Gerllaw mae Parc Naturiol Delta yr Ebro.

Talaith Tarragona
Dinasoedd Sbaen
Tortosa

Dinas yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia yw Tortosa. Saif ar lan Afon Ebro, ac mae'n ganolfan bwysig ar gyfer amaethyddiaeth a diwydiant. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 34,266. Ymhlith yr adeiladau o ddiddoedeb mae castell Castillo de la Suda, a adeiladwyd pan oedd y ddinas dan reolaeth Islamig cyn cael ei gipio gan y Cristionogion yn 1147, ac Eglwys Gadeiriol Santa María.

Talaith Tarragona
Dinasoedd Sbaen
Reporting Scotland

Rhaglen newyddion deledu genedlaethol BBC Scotland ydy Reporting Scotland; mae'r brif raglen yn cael ei ddarlledu pob Llun - Gwener ar BBC One Scotland am 18:30 - 19:00 gyda bwletinau byr trwy'r dydd, o'r bwletinau byrion yn ystod rhaglen Breakfast ar BBC One Scotland, hyd at y rhaglen hwyr am 22:30 ar ôl y BBC News at Ten.

Cyflwynwyr a Gohebwyr

Prif angorau
Laura Miller 
Sally Magnusson

Cefnogi angor 
Laura Goodwin

Cyflwynyddion bwletinau byr
Sarah McMullan 
Anne McAlpine 
Laura Maciver
Graham Stewart
Suzanne Allan
Andrew Black
Iain Macinnes
Ben Philip
Nick Sheridan
Karen Elder
Laura McGhie
Hope Webb

Cyflwynyddion chwaraeon
Amy Irons
Lewis Irons
Sheelagh McLaren
Martin Dougan

Cyflwynyddion tywydd
Christopher Blacnhett
Judith Ralston
Gillian Smart
Kirsteen MacDonald
Joy Dunlop
Kawser Quamer
Kirsty McCabe
Calum MacColl
Derek MacIntosh
Sarah Cruickshank

Gohebwyr rhanbarthol

 Rachel Bell – Aberdeen reporter
 John Johnston – Shetland reporter
 Iain Macinnes – Highlands and Islands reporter
 Jamie McIvor – News reporter
 Steven Godden – News reporter
 Ben Philip – News reporter
 Katie Hunter – News reporter
 Catriona Renton – News reporter
 Aileen Clarke – News reporter
 David Shanks – News reporter
 Louise Cowie – Part-time news reporter
 Suzanne Allan – Part-time news reporter
 Glenn Campbell – Political editor
 David Porter – Political correspondent
 Andrew Kerr – Political correspondent
 Rajdeep Sandhu – Political correspondent
 Lynsey Bews – Political correspondent
 Phil Sim – Political correspondent
 Kirsten Campbell – Political correspondent
 Lisa Summers – Health correspondent
 Douglas Fraser – Business and economics editor
 David Cowan – Home affairs correspondent
 Lucy Adams – Social affairs correspondent
 Chris Clements – Social affairs correspondent
 Kevin Keane – Environment correspondent
 David Henderson – Business and transport correspondent
 Chris McLaughlin – Sports news correspondent

Rhaglenni teledu'r BBC
Rhaglenni teledu Albanaidd
Camino de Santiago

Y Camino de Santiago ("Ffordd Sant Iago") yw'r enw Sbaeneg am rwydwaith o lwybrau ar draws Sbaen, Ffrainc a gwledydd eraill yn Ewrop, yn arwain i ddinas Santiago de Compostela yn Galicia, lle cedwir gweddillion honedig yr apostol Iago fab Sebedeus.

O tua'r flwyddyn 814, gyda darganfyddiad gweddillion yr apostol yn Santiago, a chyda chefnogaeth Siarlymaen, tyfodd Santiago yn gyrchfan boblogaidd dros ben i bererinion ar draws Ewrop. O'r 11g ymlaen, Santiago de Compostela oedd y gyrchfan bwysicaf i bererinion ar ôl Jeriwsalem a Rhufain. Mae'n parhau'n boblogaidd iawn hyd heddiw, yn enwedig y rhan o'r camino francés, "ffordd y Ffrancwyr", sy'n arwain o Roncesvalles yn Navarra ar draws gogledd Sbaen i Santiago de Compostela.

Cyhoeddwyd y Camino yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Cristnogaeth yn Sbaen
Cristnogaeth yn Ffrainc
Pererindodau
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Aranjuez

Tref yng nghymuned ymreolaethol Madrid yn Sbaen yw Aranjuez. Saif lle mae Afon Tagus ac Afon Jarama yn cyfarfod, 47 km i'r de o Madrid a 494 metr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth ym mis Mai 2007 yn 52,573.

Mae'n enwog am y Palas Brenhinol, y Palacio Real, ac am ei erddi. Ysbrydolodd y cyfansoddwr Joaquín Rodrigo i gyfansoddi ei Concierto de Aranjuez.

Enwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Val d'Aran

Rhanbarth ym mynyddoedd y Pyreneau yn Nhalaith Lleida yng ngogledd-orllewin Catalwnia yw Val d'Aran ("Dyffryn Aran"). Mae'r boblogaeth yn 9,219; y brif dref yw Viella gyda 2,834 o drigolion yn 2003.

Nodwedd fwyaf arbennig y dyffryn yw'r iaith Araneg, sy'n cael ei hystyried yn dafodiaith o Ocitaneg. Mae Araneg yn un o dair iaith swyddogol y dyffryn, gyda Catalaneg a Sbaeneg. Saif bron draean o'r diriogaeth dros 2,000 medr uwch lefel y môr. Yma mae Afon Garonne yn tarddu cyn llifo trwy Ffrainc i'r môr.

Ar un adeg roedd yr ardal yma yn un anghysbell iawn, gyda'r unig gysylltiadau i'r gogledd tua Ffrainc. Erbyn hyn mae twristiaeth wedi dod yn bwysig iawn yma.

Talaith Lleida
Araneg

Araneg yw'r dafodiaith o Ocitaneg neu Gasconeg a siaredir yn y Val d'Aran yng ngogledd-orllewin Catalwnia. Gyda'r ieithoedd Catalaneg a Sbaeneg, mae'n iaith swyddogol yn y Val d'Aran. Dysgir yr iaith yn yr ysgolion, a gellir cael addysg trwy gyfrwng Araneg. Y Val d'Aran yw'r unig diriogaeth lle rhoddir statws swyddogol i'r iaith Ocitaneg.

Yn ôl arolwg ieithyddol yn y Val d'Aran yn 2000, roedd 92.5% o'r boblogaeth yno yn deall Araneg, 90.2% yn medru ei siarad, 80.5% ym medru ei darllen a 50.8% ym medru ei hysgrifennu.

Catalwnia
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd Sbaen
Sami Hyypiä

Chwaraewr pêl-droed i Bayer Leverkusen yw Sami Tuomas Hyypiä (ganwyd 7 Hydref 1973).

Genedigaethau 1973
Pêl-droedwyr Ffinnaidd
Afon Garonne

Afon sy'n tarddu yn Sbaen ac yn llifo trwy dde-orllewin Ffrainc yw Afon Garonne (Ocitaneg, Catalaneg a Sbaeneg: Garona; Lladin Garumna). Mae'n 575 km (357 milltir) o hyd.

Tardda'r afon yn y Val d'Aran yn y Pyreneau yng ngogledd-orllewin Catalwnia. Mae'n llifo i Ffrainc, lle mae'n llifo heibio dinas Toulouse cyn ymuno ag aber y Gironde ger Bordeaux, a llifo i Fae Biscay. Yr afonydd mwyaf o'r rhai sy'n llifo i mewn iddi yw Afon Ariège, Afon Tarn ac Afon Lot.

Gall llongau ddilyn y Garonne o'r môr cyn belled a phorthladd Bordeaux, ac mae'n rhan o'r "Canal des Deux Mers", sy'n cysylltu Môr y Canoldir a Bae Biscay. Gall cychod llai fynd ymhellach, hyd at Castets-en-Dorthe, lle mae canal yn arwain i Toulouse.

Garonne
Garonne
Garonne
Gironde
Haute-Garonne
Tarn-et-Garonne
Lot-et-Garonne
Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion)

Bardd Cymraeg ac offeiriad oedd Daniel Evans neu Daniel Ddu o Geredigion (5 Mawrth 1792 – 28 Mawrth, 1846). Roedd yn frodor o Ddyffryn Aeron, Ceredigion. Daeth i amlygrwydd fel bardd yn ifanc pan gynhwyswyd rhai o'i gerddi yn y flodeugerdd ddylanwadol Blodau Dyfed (1824).

Bywgraffiad
Ganwyd Daniel Ddu ym ffermdy Maesmynach, ar lan afon Granell, plwyf Llanfihangel Ystrad, yn ne Ceredigion, rywbryd ym 1792, yn fab i David a Sarah Evans. Symudodd y teulu i fyw mewn ffermdy yr ochr arall i afon Granell ym mhlwyf Llanwnen lle treuliodd wedill ei oes. Yn hen lanc o offeiriad, un o'i bleserau mwyaf oedd pysgota yn afonydd Aeron a Theifi.

Cafodd Daniel Ddu ei addysg yn Ysgol Ramadeg Llanbedr dan Elezer Williams, mab Peter Williams. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Er iddo ddod yn offeiriad ymddengys nad ymgymerodd â gofal unrhyw blwyf. Un o'i gyfeillion gorau oedd y llenor Gwallter Mechain.

Gwaith llenyddol
Enillodd sawl tlws eisteddfodol, e.e. y Gadair yn Eisteddfod Dyfed 1823. Cyhoeddwyd ei waith yn y gyfrol Gwinllan y Bardd (1831) ac chafwyd dau argraffiad arall ohoni yn ddiweddarach gyda rhagor o gerddi (yr olaf ym 1906).

Cerddi telynegol am fyd natur, emynau ac englynion yw ei gerddi byrion. Cyfansoddodd hefyd sawl awdl eisteddfodol ar destunau crefyddol neu hanesyddol, yn ôl chwaeth ac arfer ei gyfnod. Ceir ei waith gorau yn y cerddi byrion syml sy'n ymwneud â chefn gwlad Ceredigion a'i gymeriadau.

Dyma englyn o'i waith i raeadr Bont ar Fynach:

Wyt gadwyn yn dwyn dywenydd — a chlod
Gwych lydan trwy'n bröydd;
A rhaff, na ddaw byth yn rhydd,
Wyd i fwnwgwl dau fynydd.

Llyfryddiaeth
Blodau Dyfed (1824)
Gwinllan y Bardd (Llanbedr Pont Steffan, 1906)

Cyfeiriadau
Cofiant gan Daniel Sylvan Evans yn Gwinllan y Bardd
D. Ambrose Jones, Llenyddiaeth a llenorion Cymreig, 1800-1900 (Lerpwl, 1922)

Beirdd Cymraeg
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1792
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1846
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Pobl o Geredigion
Baner Simbabwe

Baner o  saith stribed llorweddol (gwyrdd, melyn, coch, du, coch, melyn, gwyrdd) gyda thriongl yn yr adran godi (hoist), gyda border du (sy'n ymuno â'r stribed du canolog), cefndir gwyn ac aderyn cenedlaethol Simbabwe melyn ar seren goch, yw baner  Simbabwe.  Mae gwyrdd, melyn, coch a du yn lliwiau'r mudiad ZANU ac yn lliwiau pan-Affricanaidd. Yn ogystal roedd du yn cynrychioli arweinwyr newydd y wlad ar ôl annibyniaeth, tra bo gwyn yn cynrychioli eu dymuniad am heddwch. Arwyddlun cenedlaethol yw'r aderyn sy'n gynrychiadol o adar carreg a ddarganfuwyd yn adfeilion Simbabwe Fawr, ac mae'r seren goch yn dangos rhagolwg rhyngwladol y wlad.

Mabwysiadwyd baner Simbabwe ar 18 Ebrill, 1980 ar sail baner ZANU-PF oedd yn cynnwys paneli consentrig o wyrdd, melyn, coch, a phanel du yn y canol.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Simbabwe
Simbabwe
Baner Estonia

Baner drilliw lorweddol o stribedi glas (i gynrychioli ffyddlondeb ac awyr, môr a llynnoedd Estonia), du (sy'n symbolaidd o ormes y gorffennol, pridd y wlad, a siaced ddu draddodiadol y gwerinwyr) a gwyn (am rinwedd, yr eira, rhisgl y fedwen, a brwydr Estonia am ryddid) yw baner Estonia.

Mabwysiadwyd y faner drilliw yn gyntaf gan gymdeithas o fyfyrwyr gwlatgarol ym mhrifysgol Tartu yn 1881, pan oedd Estonia'n dal i fod yn rhan o ymerodraeth Rwsia. Fe'i dewiswyd yn faner swyddogol y weriniaeth Estonaidd ar 24 Chwefror 1918.  Gwaharddwyd y faner yn y cyfnod Sofietaidd, nes iddi ail-ymddangos yn answyddogol yn 1987.  Cantiatawyd ei hedfan unwaith eto yn 1988, ac ail-fabwysiadwyd hi fel y faner genedlaethol ar 8 Mai, 1990 yn fuan cyn adfer annibyniaeth y wlad oddi wrth yr Undeb Sofietaidd yn 1991.

ffynonellau 
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Estonia
Estonia
Pont Vizcaya

Pont gludo ar draws aber Afon Nervion sy'n cysylltu trefi Portugalete a Las Arenas (rhan o Getxo) yng nghymuned ymreolaethol Euskadi yw Pont Vizcaya (Basgeg: Bizkaiko Zubia, Sbaeneg: Puente de Vizcaya).

Adeiladwyd y bont yn 1893, yr enghraifft gyntaf yn y byd o bont gludo. Mae cerddwyr a cherbydau'n teithio ar draws yr afon mewn basged crog mawr neu gondola sy'n hongian gerfydd rhaffau dur trwchus o brif drawst y ffrâm. Cynlluniwyd hi gan Alberto Palacio, oedd yn ddisgybl i Gustave Eiffel. Mae wedi ei defnyddio yn ddi-dor heblaw am gyfnod o bedair blynedd yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, pan ffrwydrwyd y rhan uchaf.

Mae'r bont yn 164 medr o hyd, ac mae'r gondola yn medru cario chwech car a rhai dwsinau o deithwyr. Gall y gondola groesi'r afon mewn munud a hanner, ac mae'n rhedeg bob wyth munud.

Yn 2006 enwyd Pont Vizcaya yn Safle Treftadaeth y Byd.

Pontydd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Eglwys Tudno

Eglwys hynafol ar ochr ogleddol Pen y Gogarth, ger Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, yw Eglwys Tudno. Gorwedd mewn llecyn gwyrdd uwchben y môr tua hanner ffordd i fyny o'r Marine Drive, sy'n rhedeg o amgylch y Gogarth, ar ymyl lôn sy'n arwain i gopa Pen y Gogarth.

Cysegrir yr eglwys i Sant Tudno, a'i sefydlodd yn y 6g, yn ôl traddodiad. Yn yr Oesoedd Canol Eglwys Tudno oedd eglwys plwyf Llandudno, un o dri phlwyf cwmwd y Creuddyn yn Rhos.

Mae'r rhannau hynaf o'r adeilad presennol yn dyddio i'r 12g ac mae'n perthyn i ddosbarth o eglwysi yng ngogledd-orllewin Cymru a godwyd yn oes Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd. Mae'n debyg mai dim ond tua 31 wrth 14 troedfedd oedd yr eglwys gyntaf o gerrig, ond ychwanegwyd iddi dros y canrifoedd, yn enwedig yn y 15g. Yn anffodus, difrodwyd yr adeilad yn ddifrifol iawn mewn ystorm enbyd ym 1839, a bu'n gorwedd yn lled-adfeiliedig hyd 1855 pan ddechreuwyd ar y gwaith o'i hailgodi.

Ar y mur tu ôl i'r allor ceir cerfiad hynafol o ddraig hir (ceir cerfiad cyffelyb yn Eglwys Dolwyddelan). Yn ystod y gwaith i ailadeiladu'r eglwys cafwyd hyd i olion sawl fresco ar y muriau, mewn paent coch yn bennaf; colled mawr oedd eu difetha'n llwyr er mwyn cwblhau'r gwaith ar yr eglwys. Ceir bedyddfaen wrth y porth sy'n dyddio i'r 12fed neu'r 13g. Diddorol hefyd yw'r ddwy garreg ceirfiedig a fu'n rhan o eirch carreg ac sydd i'w dyddio i'r 13g yn ôl pob tebyg. Ceir arnynt patrymau Celtaidd blodeuog o waith hynod o gain.

Tu allan i'r eglwys, a amgylchynir gan hen fynwent, a thua 100m dros y caeau i gyfeiriad Llandudno, ceir Ffynnon Tudno.

Defnyddir yr eglwys yn achlysurol o hyd, yn bennaf ar Suliau yn yr haf. Gellir ei chyrraedd o Landudno trwy ddilyn arwyddion amlwg ar y ffordd i Ben y Gogarth neu o'r Marine Drive. Mae'r eglwys ar agor i ymwelwyr yn ystod y dydd fel rheol.

Cyfeiriadau
Harold Hughes a Herbert Luck North, The Old Churches of Snowdonia (Bangor, 1924; arg. newydd, Capel Curig, 1984)

Tudno
Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Hanes Conwy
Llandudno
Pont Gludo Casnewydd

Pont gludo ar draws Afon Wysg yn ninas Casnewydd yn ne Cymru yw Pont Gludo Casnewydd. Hon yw'r unig Bont Gludo yng Nghymru; dim ond tuag ugain a adeiladwyd trwy'r byd a dim ond wyth o'r rhain sy'n parhau i gael eu defnyddio.

Fe'i cynlluniwyd gan y peiriannydd o Ffrancwr Ferdinand Arnodin, ac fe'i hagorwyd yn swyddogol ar 12 Medi 1906. Mae cerddwyr a cherbydau'n teithio ar draws yr afon mewn platfform neu gondola sy'n hongian gerfydd rhaffau dur trwchus o brif drawst y ffrâm. Defnyddiwyd y math yma o bont gan fod glannau'r afon yn isel yma, a bod angen i'r bont ei hun fod yn uchel er mwyn caniatau i longau fynd oddi tani.

Caewyd y bont yn 1985, a gwariwyd £3 miliwn ar ei hadfer. Ail-agorodd yn 1995 ac mae'n parhau i gael ei defnyddio. Gall y platfform gludo 6 char a thua 120 o deithwyr.

Ar hyn o bryd (2022), mae'r bont ar gau ar gyfer gwaith cynnal a chadw, ond mae disgwyl iddi ail-agor yn 2023.

Diwylliant 
Defnyddiwyd y bont ar gyfer rhai golygfeydd yn y ffilm Tiger Bay ym 1959. Yn ddiweddarach, mae artistiaid gan gynnwys Eädyth a 60 Ft. Dolls wedi perfformio ar y bont.

Cyfeiriadau 

Adeiladau ac adeiladwaith 1906
Adeiladau rhestredig Gradd I Casnewydd
Casnewydd
Baner Latfia

Ail-fabwysiadwyd baner Latfia ar 27 Chwefror, 1990; mae'n dyddio yn ôl i'r drydedd ganrif ar ddeg, a chafodd ei mabwysiadu'n swyddogol yn gyntaf yn 1922 ond gwaharddwyd o dan reolaeth Sofietaidd. Mae'n cynnwys tri stribed llorweddol: dau stribed llydan coch, sy'n cynrychioli parodrwydd y Latfiaid i amddiffyn eu rhyddid, a stribed cul gwyn yn y canol. Yn ôl chwedl, mae'r faner yn symboleiddio arweinwr Latfiaidd a anafwyd mewn brwydr: coch ei waed (yn ogystal â gwaed y genedl ei hun), a'r gwyn y lliain a ddefnyddiwyd i'w lapio.

Ffynonellau
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Latfia
Latfia
Baner Lithwania

Baner drilliw lorweddol gyda stribed melyn ar y brig, gwyrdd yn y canol a choch ar y gwaelod yw baner Lithwania. Mae'r melyn yn cynrychioli gwenith (sef bwyd, ac felly rhyddid oddi ar eisiau), tra bo gwyrdd yn symboleiddio coedwigoedd y wlad (a gobaith) a choch yn cynrychioli'r gwaed a gollwyd trwy amddiffyn y genedl (gwladgarwch a dewrder). Roedd coch hefyd yn lliw llumanau canoloesol Teyrnas Lithwania.

Bu'n faner genedlaethol swyddogol rhwng 1918 a 1940, pan oedd Lithwania yn weriniaeth annibynnol, ond fe gwaharddwyd o dan reolaeth Sofietaidd o 1940 i 1989. Ail-fabwysiadwyd ar 20 Mawrth, 1989.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Lithwania
Lithwania
Bordeaux

Dinas yn ne-orllewin Ffrainc yw Bordeaux (weithiau Bordo; Bwrdiaws neu Bwrdios mewn Cymraeg Canoloesol; Ocitaneg Gasconaidd: Bordèu; Lladin: Burdigala). Mae'n brifddinas région Nouvelle-Aquitaine a département y Gironde. Yn 2007 roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 230,600 a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 995,039.

Enwyd rhan o'r ddinas, y Port de la Lune, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2007.

Lleolir Prifysgol Michel de Montaigne Bordeaux III ar gwr y ddinas.

Adeiladau a chofadeiladau
Allees du Tourny
Eglwys Gadeiriol Saint-Andre
Gwesty Palais 
Maison de Vin
Place de la Bourse
Pont Pierre
Tramffordd Bordeaux

Pobl o Bordeaux 
Bordelais yw'r enw Ffrangeg am rywun o Bordeaux.

 Ausonius (309–c.395), bardd Lladin
 Rhisiart II, brenin Lloegr (1367-1400)
 Michel de Montaigne (1533-1592), athronydd a gwleidydd
 François Mauriac (1885-1970), awdur a newyddiadurwr
 Jean Anouilh (1910-1987), dramodydd 
 Danielle Darrieux (1917-2017), actores
 Bob Denard (1929-2007), milwr hur
 Jean-Joseph Sanfourche (1929-2010), paentiwr

Cyfeiriadau

 
Dinasoedd Ffrainc
Gironde
Aquitaine
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Saladin

Arweinydd Islamaidd o dras Cwrdaidd oedd Saladin, neu yn fwy cywir Salah al-Dīn Yusuf ibn Ayyub (Arabeg: صلاح الدين الأيوبي, Cwrdeg: Selah'edînê Eyubî neu سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی) (tua 1138 – 4 Mawrth, 1193).

Ganed Saladin i deulu Cwrdaidd yn Tikrit, Irac; roedd ei dad Najm ad-Din Ayyub, yn llywodraethwr Baalbek. Gyrrwyd ef i ddinas Damascus i orffen ei addysg, a bu yno am ddeng mlynedd yn llys Nur ad-Din (Nureddin). Bu ar ymgyrchoedd milwrol i'r Aifft gyda'i ewyrth, Shirkuh, yn erbyn y califfat Fatimaidd yno. Ar farwolaeth ei ewythr, daeth yn llywodraethwr (fisir) yr Aifft yn 1169. Ar farwolaeth Nur ad-Din yn 1174, cyhoeddodd ei hun yn Swltan a chymerodd feddiant o Ddamascus.

Bu'n ymladd yn erbyn lluoedd y teyrnasoedd Cristionogol oedd wedi eu sefydlu gan y Croesgadwyr, yn enwedig Teyrnas Jerusalem. Ei fuddugoliaeth fwyaf oedd Brwydr Hattin ar 4 Gorffennaf 1187, pan ddinistriodd fyddin y croesgadwyr yn llwyr. Cipiodd ddinas Jeriwsalem oddi wrthynt ar 2 Hydref, 1187.

Ymatebodd gwledydd Ewrop i hyn trwy drefnu'r Drydedd Groesgad, a bu llawer o ymladd rhwng Saladin a'r fyddin dan arweiniad Rhisiart Lewgalon. Yn 1192, gwnaed Cytundeb Ramla, oedd yn gadael Jeriwsalem yn nwylo'r Mwslimiaid ond yn rhoi hawl i Gristionogion fynd yno ar bererindod.

Bu farw Saladin yn ninas Damascus yn 1193, a chladdwyd ef ym Mosg yr Ummaiaid yno; gellir gweld ei fawsolewm o hyd.

Genedigaethau 1138
Marwolaethau 1193
Cyrdiaid
Hanes y Dwyrain Canol
Y Croesgadau
Hanes yr Aifft
Hanes Syria
Teyrnas Jeriwsalem

Teyrnas Gristnogol a sefydlwyd wedi'r Groesgad Gyntaf yn 1099 oedd Teyrnas Jeriwsalem. Ar y dechrau, roedd yn gasgliad o ddinasoedd a thiriogaethau oedd wedi eu cipio oddi ar y Mwslimiaid yn ystod y Groesgad, ac mae'n ymddangos nad oedd ei rheolwr cyntaf, Godefroid o Fouillon, yn ei alw ei hun yn frenin. Tyfodd i fod yn rym sylweddol yn y Dwyrain Canol. Yn 1187 gorchfygwyd byddin Teyrnas Jeriwsalem gan Saladin ym Mrwydr Hattin ac yn ddiweddarach yr un flwyddyn cipiodd Saladin ddinas Jeriwsalem ei hun. Parhaodd y deyrnas hyd 1291 pan gipiwyd Acre gan y Mwslimiaid.

Brenhinoedd Teyrnas Jeriwsalem 
Godefroid o Fouillon 1099 - 1100
Baldwin I 1100 - 1118
Baldwin II 1118 - 1131
Melisent a Fulk o Jeriwsalem 1131 - 1143
Baldwin III 1143 - 1162 (gyda Melisent hyd 1153)
Amalric I 1162 - 1174
Baldwin IV 1174 - 1185
Baldwin V 1185 - 1186
Sibylla a Guy de Lusignan 1186 - 1187
(Collwyd Jeriwsalem yn 1187; bu farw Sybilla yn 1190, ond parhaodd Guy yn frenin gweddillion y diriogaeth hyd 1192)
Isabella I 1192 - 1205 (gyda Conrad I (1192); Henri I (1192 - 1197) ac Amalric II (1198 - 1205)
Maria 1205 - 1212
Yolande (Isabella II) 1212 - 1228
Conrad II (Conrad IV, brenin yr Almaen) 1228 - 1254
Conrad III 1254 - 1268
Hugh III 1268 - 1284
Henry II 1285 - 1291

Cristnogaeth
Y Croesgadau
Hanes Palesteina
Hanes y Dwyrain Canol
Islam
Baner Gwlad Tai

Fe elwir baner Gwlad Tai yn y Trairanga ("trilliw"). Mae'n cynnwys dau stribed llorweddol coch ar y brig a'r gwaelod, sy'n symboleiddio gwaed bywyd, dau stribed llorweddol gwyn, sy'n cynrychioli purdeb Bwdhaeth, a stribed llorweddol llydan glas yn y canol i symboleiddio'r frenhiniaeth.

Fe elwir Gwlad Tai yn "Wlad yr Eliffant Gwyn", ac ymddangosodd y symbol hwn ar faner goch blaen yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ychwanegwyd stribedi llorweddol gwyn uwchben ac o dan yr eliffant. Yn 1917 cafwyd gwared ar yr eliffant, ac ychwanegwyd stribed llorweddol glas i ganol y faner er mwyn cynrychioli undod â'r Cynghreiriaid (yr oedd y mwyafrif o'u baneri hwy yn goch, gwyn a glas); mabwysiadwyd y faner gyfredol hon ar 28 Medi y flwyddyn honno.

Ffynonellau
Complete Flags of the World (Dorling Kindersley, 2002)

Gwlad Tai
Gwlad Tai
Baner Fietnam

Baner goch (sy'n symbol o chwyldro a thywallt gwaed) gyda seren aur bum-pwynt yn ei chanol (i gynrychioli undeb y pum grŵp o weithwyr o fewn sosialaeth a Chonffiwsiaeth draddodiadol: y gweithwyr, y gwerinwyr, y deallusion, yr ieuenctid a'r milwyr) yw baner Fietnam. Mabwysiadwyd gan Ogledd Gomiwnyddol y wlad ar 30 Tachwedd, 1955, blwyddyn ar ôl rhaniad Fiet Nam, a mabwysiadwyd gan y De hefyd yn dilyn aduniad y wlad yn 1976 fel Gweriniaeth Sosialaidd Fiet Nam ar ôl diwedd Rhyfel Fietnam. Mae'r un fath â'r faner a ddefnyddiwyd gan y mudiad gwrthwynebiad cenedlaethol, dan arweiniad Ho Chi Minh, yn ei frwydr yn erbyn lluoedd Japan oedd yn meddiannu'r wlad yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Fietnam
Fietnam
Baner Sierra Leone

Baner drilliw lorweddol o stribedi gwyrdd (i gynrychioli adnoddau naturiol ac amaethyddol Sierra Leone), gwyn (i symboleiddio cyfiawnder) a glas (i gynrychioli harbwr naturiol y brifddinas Freetown) yw baner Sierra Leone. Dyluniwyd gan Goleg yr Arfau yn Llundain yn 1960 a mabwysiadwyd gan y wlad ar 27 Ebrill, 1961, flwyddyn ei hannibyniaeth.

ffynonellau 
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Sierra Leone
Sierra Leone
Baner Mawrisiws

Baner o bedwar stribed llorweddol, a ddyluniwyd gan Goleg yr Arfau yn Llundain cyn annibyniaeth a mabwysiadwyd gan Fawrisiws fel baner genedlaethol ar 9 Ionawr, 1968, yw baner Mawrisiws. Stribed coch sydd ar frig y faner, i gynrychioli annibyniaeth y wlad; glas oddi tanddo, sy'n symboleiddio Cefnfor India; melyn, sy'n symboleiddio dyfodol "disglair"; a gwyrdd ar y gwaelod, i gynrychioli llystyfiant ffrwythlon a thoreithiog yr ynys. Cymerwyd y lliwiau o'r arfbais genedlaethol.

ffynonellau 
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Mawrisiws
Mawrisiws
Brwydr Hattin

Ymladdwyd Brwydr Hattin ar 4 Gorffennaf, 1187, ger Tiberias, Galilea (yn Israel heddiw) rhwng byddin Gristnogol Teyrnas Jeriwsalem a'i chyngheiriaid a byddin Islamaidd dan Saladin.

Enillodd Saladin fuddugoliaeth ysgubol, gan ladd llawer o'r Cristionogion, a chymeryd y rhan fwyaf o'r gweddill yn garcharorion. Ymysg y carcharorion roedd Guy o Lusignan, brenin Jeriwsalem.

Yn dilyn y frwydr, cipiodd Saladin ddinas Jeriwsalem oddi ar y Cristnogion ar 2 Hydref, 1187. Ymatebodd y gorllewin Cristnogol i'r digwyddiadau hyn trwy baratoi Y Drydedd Groesgad.

1187
Hattin
Hanes Palesteina
Y Croesgadau
Cynnen

Dadl neu frwydr hir ei hoes rhwng pleidiau — yn aml, yn ôl "euogrwydd trwy gysylltiad", grwpiau o bobl, yn enwedig teuluoedd neu glaniau – yw cynnen. Yn aml, mae cynnen yn dechrau wrth i un blaid yn ystyried (yn gywir neu'n anghywir) ei bod wedi cael ei hymosod arni, sarhau, neu gam wedi ei wneud arni gan blaid arall. Gall gylchred hir o ddial datblygu, yn aml un sy'n ymhlygu aelodau teuluol ac/neu gymdeithion y pleidiau gwreiddiol. Gall cynhennau para am genedlaethau.

Cynnen gyda chylchred o drais dialgar yw cynnen waed neu fendeta (o'r Eidaleg vendetta, sydd o'r Lladin vindicta, sef "dial"). Bydd perthnasau rhywun a gafodd ei ladd (neu ei amharchu, neu a wneir cam ag ef), yn ceisio dial trwy ladd neu gosbi'r tramgwyddwyr neu eu perthnasau.

Gwrthdaro
Trais
Uniad sifil

Uniad sy'n gyfreithiol gydnabyddedig ac yn debyg i briodas yw uniad sifil. Ers eu dechreuad yn Nenmarc yn 1989, mae uniadau sifil o dan ryw enw neu'i gilydd wedi cael eu sefydlu gan y gyfraith mewn nifer o wledydd datblygedig er mwyn rhoi hawliau, breintiau a chyfrifoldebau – sy'n debyg i, ac mewn rhai gwledydd yn unfath â, rhai priodas sifil anghyfunryw – i gyplau cyfunryw. Mewn rhai awdurdodau, megis Québec a Seland Newydd, mae uniadau sifil hefyd yn agored i gyplau anghyfunryw.

Hawliau LHDT
Priodas

fr:Union civile
pt:União de Facto
ru:ПАКС
Baner Gabon

Baner drilliw lorweddol o stribedi gwyrdd a melyn, i gynrychioli adnoddau naturiol Gabon (yn enwedig ei choed), a glas, i gynrychioli'r môr, yw baner Gabon. Mabwysiadwyd ar 9 Awst, 1960; y flwyddyn cyn, defnyddiwyd baner debyg fel y faner genedlaethol swyddogol. Roedd ganddi stribedi o'r un lliwiau, ond roedd yr un melyn llawer mwy cul, ac roedd y faner Ffrengig yn y canton. Rhoddwyd y gorau i'r dyluniad hwn yn sgil annibyniaeth oddi ar Ffrainc.

ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Gabon
Gabon
Baner Nigeria

Baner drilliw fertigol o ddau stribed gwyrdd ar naill ochr (i gynrychioli tir Nigeria), a stribed gwyn yn y canol (i symboleiddio heddwch ac undod) yw baner Nigeria.

Mabwysiadwyd ar 1 Hydref, 1960 fel ymaddasiad o ddyluniad buddugol cystadleuaeth a gynhaliwyd yn 1959. Roedd gan y dyluniad gwreiddiol haul coch gyda phelydrau ar ben y stribed gwyn.

ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Nigeria
Nigeria
Refferendwm datganoli i Gymru, 1979

Cynhaliwyd Referendwm Datganoli i Gymru ar y 1 Mawrth 1979.

Daeth datganoli i frig yr agenda gwleidyddol ym Mhrydain yn y chwedegau, yn dilyn buddugoliaeth Gwynfor Evans yn is-etholiad Caerfyrddin yn 1966, a Winifred Ewing dros yr SNP yn Hamilton ym 1967, a hefyd is-etholiadau Glasgow Pollock (1967), Rhondda Fawr (1967) a Chaerffili. O ganlyniad sefydlwyd Comisiwn Crowther a ddaeth yn Gomisiwn Kilbrandon ar ôl marwolaeth yr Arglwydd Crowther.

Cyhoeddwyd adroddiad y Comisiwn yn niwedd Hydref 1973, ar ganol ymgyrch is-etholiad Govan, fis ar ôl rhyfel Israel-Aifft-Syria gan godi gwerth olew, ac yr oedd olew bellach wedi ei ddarganfod ar arfordir yr Alban, ac yn bwnc llosg yno. Roedd datganoli yn ôl ar yr agenda. Erbyn Etholiad Cyffredinol Hydref 1974 roedd pleidlais yr SNP wedi codi i 30.4% ac fe etholwyd un ar ddeg o aelodau SNP a 3 aelod Plaid Cymru i'r senedd yn Llundain.

Dolenni allanol
 Wales for the Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 No Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Aberystwyth No Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Gweler hefyd 
 Gang o Chwech
 Refferendwm datganoli i'r Alban, 1979
 Refferendwm datganoli i'r Alban, 1997
 Refferendwm datganoli i Gymru, 1997

1979
20fed ganrif yng Nghymru
Cenedlaetholdeb Cymreig
Datganoli yng Nghymru
Etholiadau yng Nghymru
Hanes gwleidyddol Cymru
Llywodraeth Cymru
Datganoli Cymru 1979
Is-etholiad Caerfyrddin, 1966

Cynhaliwyd Is-etholiad Caerfyrddin 1966 yng Nghaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966.

Roedd Megan Lloyd George wedi bod yn aelod seneddol dros Etholaeth Caerfyrddin ers 1957 a hi enillodd y sedd ar 31 Mawrth 1966. Fodd bynnag, ni chymerodd unrhyw ran yn yr etholiad hwnnw am ei bod yn dioddef o'r cancr a bu farw ar yr 14 Mai 1966.

Doedd dim yng nghanlyniadau yr Etholiad cyffredinol yn awgrymu beth oedd i ddod. Enillodd y Blaid Lafur 32 o'r 36 sedd yng Nghymru.

Erbyn diwedd Ebrill sylweddolwyd pa mor sâl oedd Megan Lloyd George ac aeth Plaid Cymru ati yn drefnus ac yn sensitif i baratoi at is-etholiad. Dan gyfarwyddyd Cyril Jones (Cynrychiolydd) ac Islwyn Ffowc Elis (Swyddog y Wasg) aethpwyd ati i lunio cynlluniau manwl ar gyfer yr is-etholiad.

Yn yr is-etholiad hwn llwyddodd Plaid Cymru i ennill ei sedd seneddol gyntaf erioed. Gellir dadlau i'r fuddugoliaeth yma gael dylanwad ar y pleidleisio yn yr Alban flwyddyn yn ddiweddarach pan etholwyd Winnie Ewing yn Is-etholiad Hamilton ar ran Plaid Genedlaethol yr Alban.

Caerfyrddin, 1966
Etholiadau cyffredinol y DU yng Nghymru
Caerfyrddin, 1966
20fed ganrif yng Nghymru
Hanes Sir Gaerfyrddin
1966
Brwydr Mynydd Baddon

Ymladdwyd Brwydr Mynydd Baddon (Lladin: Bellum (in monte) Badonis) rywbryd tua diwedd y 5g neu ddechrau'r 6g, rhwng y Brythoniaid a'r Eingl-Sacsoniaid. Ychydig o fanylion sydd ar gael, ac ni wyddir union leoliad y frwydr; mae'n bosibl mai yng Nghaerfaddon, yn Lloegr heddiw. Ymddengys i fuddugoliaeth y Brythoniaid atal unrhyw symudiad pellach gan yr Eingl-Sacsoniaid am genhedlaeth. Un o gyfres o fuddugoliaethau Arthur oedd Baddon, yn ôl Nennius.

Ceir y cofnod cynharaf am y frwydr yn y De Excidio Britanniae ("Ynghylch Dinistr Prydain") gan y mynach Gildas. Cyfeiria at Frwydr Mynydd Baddon, ond nid yw’n crybwyll enw arweinydd y Brythoniaid yn y frwydr hon.  Wrth drafod Mynydd Baddon, mae Gildas i bob golwg yn dweud fod y frwydr wedi ei hymladd yr un flwyddyn ag y ganed ef ei hun, er fod y gwreiddiol Lladin yn anodd yn y frawddeg yma (quique quadragesimus quartus (ut novi) orditur annus, mense iam uno emenso, qui et meae nativitatis est). Byddai hyn yn awgrymu dyddiad tua 500 neu ychydig yn gynharach.

Awgryma rhai ysgolheigion, o astudiaeth o'r brif lawysgrif o'r De Excidio Britanniae, "British Library, Cotton Vitellius A.vi", fod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli'r fuddugoliaeth i Ambrosius Aurelianus (Emrys Wledig).

Yn yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius, ac sy'n dyddio i tua dechrau'r 9g, ceir rhestr o frwydrau Arthur. Brwydr Mynydd Baddon yw'r olaf o'r rhain a'i fuddugoliaeth fwyaf.

Yn yr Annales Cambriae am y flwyddyn 516, dywedir fod Arthur a'i wŷr wedi ymladd am dridydd gydag Arthur yn dwyn Croes Crist (ar ei darian efallai) ac wedi ennill buddugoliaeth ysgubol:
Bellum Badonis in quo Arthur portuait crucem Domini nostri Iesu Christi tribus diebus et tribus noctibus in humeros suos et Brittones uictores fuerunt.

Cyfeiriadau

Hanes Prydain
Mynydd Badon
Cylch Arthur
Charles Edward Stuart

Ŵyr i'r brenin Iago II/VII o Loegr a'r Alban oedd Charles Edward Stuart (31 Rhagfyr 1720 - 31 Ionawr 1788) (Gaeleg: Teàrlach Eideard Stiùbhairt, yn adnabyddus wrth ei lysenw Saesneg, Bonnie Prince Charlie).

Bywgraffiad
Roedd Charles yn fab i James Francis Edward Stuart, yntau yn fab i Iago II/VII, oedd wedi ei ddiorseddu yn 1688. Ganed Charles yn Rhufain, a theuliodd ei ieuenctid yno ac yn Bologna.

Cefnogid hawl y Stiwartaid i'r orsedd gan fudiad y Jacobitiaid, oedd yn cymryd ei enw o'r Lladin Jacobus ("Iago"). Roedd cefnogaeth sylweddol iddynt yn Ucheldiroedd yr Alban, a rhywfaint yng ngweddill yr Alban a gogledd Lloegr ac ychydig yng Nghymru hefyd.

Ar 23 Gorffennaf, 1745, glaniodd Charles a saith cydymaith yn Eriskay yn Ucheldiroedd yr Alban, i gefnogi hawl ei dad i'r orsedd. Cododd faner ei dad yn Glenfinnan, a llwyddodd i godi digon o ddilynwyr i ymdeithio tua dinas Caeredin. Ar 21 Medi 1745, gorchfygodd fyddin y llywodraeth ym Mrwydr Prestonpans, ac erbyn Tachwedd roedd ganddo fyddin o 6,000. Ymdeithiodd tua'r de, gan anelu am Lundain, a chyrhaeddodd cyn belled a Derby. Yma, oherwydd diffyg cefnogaeth gan Jacobitiaid Lloegr, penderfynwyd troi'n ôl am yr Alban. Gorchfygwyd ei fyddin gan fyddin y llywodraeth dan William Augustus, Dug Cumberland ar 16 Ebrill 1746 ym Mrwydr Culloden. Bu Charles ar ffô yn Ucheldiroedd yr Alban am fisoedd cyn medru dychwelyd i Ffrainc ym mis Medi. Bu fyw yn Ffrainc a'r Eidal hyd ei farwolaeth.

Er fod cryn nifer o Jacobitiaid yng Nghymru, nid ymddengys i fawr o Gymry gymeryd rhan yn ymgyrch 1745. Dywedir i Charles yn ddiweddarach, wrth sôn beth a wnâi dros y Jacobitiaid Cymreig, ddweud "Mi yfaf iechyd da iddyn nhw - dyna'r cyfan wnaethon nhw i mi".

Cyfeiriadau

18fed ganrif yn yr Alban
Albanwyr y 18fed ganrif
Genedigaethau 1720
Marwolaethau 1788
Milwyr Albanaidd
Pobl o Rufain
Ymhonwyr
Astudiaethau rhywedd

Maes rhyngddisgyblaethol sy'n dadansoddi ffenomen rhywedd yw astudiaethau rhywedd. Mae'n archwilio portreadau a dealltwriaethau diwylliannol o rywedd yn ogystal â phrofiad unigolion. Weithiau mae'r maes yn gysylltiedig ag astudiaethau  dosbarth, hil, ethnigrwydd, a lleoliad.

 
Athroniaeth gymdeithasol
Meysydd rhyngddisgyblaethol
Rhywedd
Brwydr Culloden

Ymladdwyd Brwydr Culloden (Gaeleg: ) ar 16 Ebrill, 1746, rhwng byddin y Jacobitiaid dan Charles Edward Stuart a byddin y llywodraeth Hanoferaidd dan William Augustus, Dug Cumberland, mab Siôr II, brenin Prydain Fawr.

Cefndir
Ar 23 Gorffennaf, 1745, glaniodd Charles a saith cydymaith yn Eriskay yn Ucheldiroedd yr Alban, i gefnogi hawl ei dad i'r orsedd. Cododd faner ei dad yn Glenfinnan, a llwyddodd i godi digon o ddilynwyr i ymdeithio tua dinas Caeredin. Ar 21 Medi 1745, gorchfygodd fyddin y llywodraeth ym Mrwydr Prestonpans, ac erbyn Tachwedd roedd ganddo fyddin o 6,000. Ymdeithiodd tua'r de, gan anelu am Lundain, a chyrhaeddodd cyn belled a Derby. Yma, oherwydd diffyg cefnofaeth gan Jacobitiaid Lloegr, penderfynwyd troi'n ôl am yr Alban. Dilynwyd ef gan fyddin y llywodraeth dan William Augustus, Dug Cumberland.

Y frwydr a'i ganlyniadau
Ymladdwyd y frwydr gerllaw pentref Culloden, heb fod ymhell o Inverness yn Ucheldiroedd yr Alban. O Ucheldiroedd yr Alban y deuai'r rhan fwyaf o fyddin y Jacobitiaid, tra'r oedd y fyddin Hannoferaidd yn cynnwys catrodau o Loger ac Iseldiroedd yr Alban. Yn rhannol oherwydd i Charles fynnu ymosod pan oedd ei filwyr dan anfantais, gorchfygwyd y Jacobitiaid yn llwyr. Bu Charles ar ffô yn Ucheldiroedd yr Alban am fisoedd cyn medru dychwelyd i Ffrainc ym mis Medi. Bu fyw yn Ffrainc a'r Eidal hyd ei farwolaeth.

Yn dilyn y frwydr, lladdwyd llawer o'r Ucheldirwyr gan fyddin Cumberland, ac enillodd ef yr enw "Butcher Cumberland". Pasiwyd deddfau i ddinistrio trefn gymdeithasol yr Ucheldiroedd, ac i wahardd eu gwisg draddodiadol. Dilynwyd hyn yn ddiweddarach gan broses Clirio'r Ucheldiroedd.

Ffuglen
Mae'r nofel Pen yr Yrfa (nofel fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931) gan Morris Thomas yn dilyn hynt a helynt Cymry Jacobinaidd o Wynedd ac yn cynnwys disgrifiad o Frwydr Culloden.

Llyfryddiaeth 
 Prebble, John, Culloden, Atheneum 1962

Cyfeiriadau

1746
18fed ganrif yn yr Alban
Culloden
Rhyfeloedd y Tair Teyrnas

Defnyddir y term Rhyfeloedd y Tair Teyrnas i gyfeirio at gyfres o ryfeloedd rhwng 1639 a 1651 yn nheyrnasoedd yr Alban, Lloegr ac Iwerddon. Roedd Cymru wedi ei hymgorffori yn nheyrnas Lloger ar y pryd, o ganlyniad i Ddeddfau Uno 1536 a 1543. Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin Siarl I o Loegr a'r Alban a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin.

Roedd y rhyfeloedd yma yn cynnwys Rhyfeloedd yr Esgobion (1639 a 1640), Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645); Gwrthryfel Gwyddelig 1641, Rhyfel Cyngheiriaid Iwerddon (1642–9) a Rhyfel Cartref Lloegr, mewn gwirionedd tri rhyfel, Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr (1642–6), Ail Ryfel Cartref Lloegr (1648–9) a Trydydd Rhyfel Cartref Lloegr Rhyfel (1650–51). Ystyrir yr ymladd yng Nghymru yn rhan o Ryfel Cartref Lloegr.

Y canlyniad oedd buddugoliaeth y blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell yn y pen draw, dros y Brenhinwyr yn Lloegr, yna yn yr Alban ac Iwerddon. Bu nifer o ryfeoledd eraill tebyg yn Ewrop yn y cyfnod yma; y Fronde yn Ffrainc a gwrthryfeloedd Yr Iseldiroedd, Catalonia a Portiwgal yn erbyn llywodraeth Sbaen.

Cyfeiriadau

17eg ganrif yng Nghymru
Hanes milwrol yr Alban
Hanes milwrol Cymru
Hanes Iwerddon
Hanes milwrol Lloegr
Tair Teyrnas
Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr

Rhyfel rhwng plaid Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban, a phlaid y Senedd a barodd o 1642 tan 1646 oedd Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr. Roedd yn rhan o Ryfel Cartref Lloegr, ac felly'n rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, oedd yn cynnwys Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645) a Rhyfel Cynghreiriaid Iwerddon (1642–9).

Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin. Rhyfel rhwng plaid y brenin a phlaid y Senedd ydoedd, a ddechreuodd pan gododd Siarl I ei faner yn Nottingham ar 22 Awst 1642. Y prif frwydrau oedd Brwydr Edgehill, Brwydr Marston Moor a Brwydr Naseby. Y canlyniad oedd buddugoliaeth y blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell erbyn diwedd y rhyfel. 
Wedi i'w fyddin gael ei dinistrio gan y Seneddwyr yn Naseby a Langport, ffodd y brenin at y fyddin Albanaidd yn Southwell, Swydd Nottingham ym mis Mai 1646, a daeth y Rhyfel Cartref Cyntaf i ben.

1640au
17eg ganrif yng Nghymru
Hanes milwrol Lloegr
Rhyfel Cartref Lloegr
Lloegr, Cartref 1