alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tivoli

Tref a chymuned (comune) yn rhanbarth Lazio, yr Eidal yw Tivoli, Tibur yn y cyfnod clasurol. Saif tua 30 km o ddinas Rhufain, ger rhaeadr lle mae Afon Aniene yn disgyn o'r bryniau.

Yn y cyfnod Etrwscaidd, roedd Tibur yn eiddo'r Sabiniaid, ac yn gatref Sibyl Tibur. Gwnaeth Tibur gynghrair ar Galiaid yn 361 CC, ond gorchfygwyd y dref gan y Rhufeiniaid yn 338 CC. Rhoddwyd dinasyddiaeth Rufeinig i'r trigolion yn 90 CC. Daeth yn fangre boblogaidd i Rufeiniaid cefnog adeiladu fila; roedd gan Maecenas ac Augustus fila yma, ac roedd gan y bardd Horace un lai. Yr enwocaf yw'r Villa Adriana, a adeiladwyd gan yr ymerawdwr Hadrian, sy'n parhau mewn cyflwr da ac a enwyd yn Safle Treftadaeth y Byd. Bu Zenobia, brenhines Palmyra hefyd yn byw mewn fila yma wedi iddi gael ei gorchfygu gan yr ymerawdwr Aurelian yn 272.

Yn 547, yn ystod y rhyfel yn erbyn y Gothiaid, adeiladwyd amddiffynfeydd gan y cadfridog Bysantaidd Belisarius, ond yn ddiweddarach dinistriwyd y dref gan fyddin Totila. Yn y Canol Oesoedd by ymgiprys rhwng Tivoli a Rhufain am reolaeth dros ganolbarth Lazio.

Roedd Tivoli yn parhau yn boblogaidd fel safle i adeiladu filas, ac yn 1549 dechreuwud adeiladu'r Villa d'Este gan Pirro Ligorio ar gyfer y Cardinal Ippolito II d'Este. Enwyd y Villa d'Este hefyd yn Safle Treftadaeth y Byd. Yn 1835 adeiladodd Pab Gregori XVI y Villa Gregoriana yma.

Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 65,999.

Dinas Fetropolitan Rhufain
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Trefi Lazio
Cyhydedd fer

Mesur caeth yw'r gyhydedd fer, sy'n perthyn yn agos i'r gyhydedd naw ban.

Mae pob llinell yn gynghanedd gyflawn gydag wyth sill. Fe'i cenir mewn pennillion o bedair llinell ar yr un odl. Dyma enghraifft o waith Lewys Glyn Cothi:

Dynion ydynt yn anedig
Wedy'u gadu'n fendigedig,
Ac o Dewdwr, lys gadwedig,
Ac o Idwal oedd wisgedig.

Pob rhyw adar pupuredig
Ynn a nodan' yn anedig;
Sy o fwydau yn safedig
A gâi wawdydd fai ddysgeidig.

Mesurau caeth
Englyn penfyr

Mae mesur yr Englyn Penfyr yn ymdebygu i'r Englyn Unodl Union ond heb y llinell olaf. Yn yr englyn hwn ceir toddaid byr wedi'i ddilyn gan linell seithsill gynganeddol sy'n cadw i'r un brifodl. Gall y llinell olaf fod yn acennog neu'n ddiacen.

Defnyddir y mesur gan Gwilym R Tilsley yn ei awdl Cwm Carnedd. Dyma'r englyn penfyr sy'n cloi'r awdl:

Yn y Foelas a'r Villa – onid oes
Neb dyn a breswylia?
Dim ond Saeson hinon ha.

Mewn awdlau, tueddir i weld cyfres o englynion penfyr, fel y gyfres sy'n cloi'r awdl "Gwanwyn" o waith y Prifardd Alan Llwyd. Gall y mesur sefyll ar ei ben ei hun yn ogystal, ond anaml y ceir hynny. Eithriadol o brin yw enghreifftiau unigol o englynion penfyr nad ydynt yn rhan o gyfres neu'n rhan o awdl er bod perthynas agos iddo, yr Englyn unodl union, yn fesur y canwyd miloedd o enghreifftiau unigol arno.

Gweler hefyd
Yr englyn
Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
Englyn Gwydion (Pedair Cainc y Mabinogi)
Y pedwar mesur ar hugain

Penfyr
Mesurau caeth
Termau llenyddol
Cysylltiadau tramor Gwlad Belg

Nid oes gan Gwlad Belg fawr o bŵer ar y llwyfan ryngwladol ynddi ei hun, ond fel aelod allweddol o'r Undeb Ewropeaidd, cefnogwr cryf o NATO, a chyn-bŵer trefedigaethol yng Nghanolbarth Affrica mae ganddi dylanwad cymharol gryf mewn nifer o faterion rhyngwladol. Mae'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig ac aelod etholedig o'r Cyngor Diogelwch am 2007-2009.

Cysylltiadau agosaf Gwlad Belg yw gyda'r Iseldiroedd a Lwcsembwrg: gyda'i gilydd mae'r tair yn ffurfio'r Undeb Economaidd Benelux. Roedd Gwlad Belg hefyd yn un o chwe aelod cyntaf yr Undeb Ewropeaidd pan y sefydlwyd yn 1957, ac fe leolir pencadlysoedd y Comisiwn Ewropeaidd, Cyngor yr Undeb a'r Senedd Ewropeaidd (am gyfarfodydd paratoadol a sesiynau cyflenwol) ym Mrwsel. Mae Gwlad Belg wedi bod yn cefnogwr cryf o integreiddio Ewropeaidd economaidd a gwleidyddol.

Cysylltiadau yn ôl gwlad neu ranbarth

Y Deyrnas Unedig

 
Belg, Gwlad
Belg, Gwlad
Gwleidyddiaeth Gwlad Belg
Cysylltiadau rhwng Gwlad Belg a'r Deyrnas Unedig

Mae cysylltiadau gwleidyddol, diwylliannol ac economaidd cyfeillgar rhwng Gwlad Belg a'r Deyrnas Unedig. Mae'r ddwy yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd, NATO a'r Cenhedloedd Unedig. Cynhelir y Gynhadledd Felgaidd-Brydeinig flynyddol ar yn ail yng Ngwlad Belg a'r DU ers 2000 i drefnu trafodaethau rhwng gwleidyddion, academyddion a gweithwyr proffesiynol ar faterion allweddol sydd yn effeithio ar Wlad Belg, y Deyrnas Unedig, a'r ddwy wlad trwy Ewrop.

O ran cysylltiadau masnachol, y DU yw cyflenwr a marchnad allforio bedwerydd fwyaf Gwlad Belg, a Gwlad Belg yw marchnad allforio chweched fwyaf y DU.

Heddiw, mae tua 50 000 o ddinasyddion Prydeinig yn byw yng Ngwlad Belg, a tua'r unfaint o Felgiaid yn byw yn y Deyrnas Unedig.

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
 Cynhadledd Felgaidd-Brydeinig 2007

Deyrnas Unedig, Y
Belg, Gwlad
Rhywioldeb

Ymddygiad rhywiol mewn organebau yw rhywioldeb.

Gweler hefyd
 Anrhywioldeb
 Cyfathrach rywiol
 Cyfeiriadedd rhywiol
 Cyfunrywioldeb
 Deurywioldeb
 Heterorywioldeb
 Hollrywioldeb
 Rhyw
 Rhywioldeb anifeilaidd
 Rhywioldeb dynol
 Rhywoleg
 Ymddygiad rhywiol

 
Etholeg
Geneteg
Rhyw
Ymddygiad

ja:性 (生物学)
la:Sexualitas
Tsic deurywiol

Ymadrodd sy'n disgrifio deurywioldeb yw tsic neu chic deurywiol. Un ddefnydd ohono yw i ddisgrifio cynnydd mewn diddordeb cyhoeddus yn neurywioldeb, neu gynnydd yn nerbyniad cyhoeddus o ddeurywioldeb. Gan amlaf cysylltir y defnydd hwn ag unigolyn enwog yn dod allan yn ddeurywiol neu gael ei labelu'n ddeurywiol, neu â chyfeiriad proffil-uchel i ddeurywioldeb yn niwylliant poblogaidd, megis erthygl flaen cylchgrawn. Mae'r prif ddefnydd arall yn disgrifio sylw ffadaidd tuag at ddeurywioldeb. Mae'r defnydd hwn hefyd yn gyfyngedig, gan ei fod yn methu i roi syniad perthnasol o beth mae'n golygu i fod yn ddeurywiol, i roi cyd-destun o gyfreithlondeb deurywioldeb fel cyfeiriadedd, ac hyd yn oed cyfleu dealltwriaeth lawn o ddeurywioldeb.

Ymddangosodd yr ymadrodd yn y 1970au, ar ddiwedd mudiad y hipis oedd yn moli cariad rhydd. Yn y cyfnod hwn gwelwyd ymddangosiad roc glam a cherddorion a chanwyr Prydeinig megis Elton John a David Bowie. Yn 1980, disgrifiwyd Ziggy Stardust, persona Bowie, gan gylchgrawn Time fel "the orange-haired founder of bisexual chic". Ymddangosodd hwrdd o frwdfrydedd, wedi'i gychwyn gan y cyfryngau, ynghylch tsic deurywiol, wedi'i ganolbwyntio ar yr olygfa glybiau ac ymysg enwogion megis Elton John, David Bowie a Patti Smith. Ar yr un pryd, ffurfiodd grwpiau deurywiol mewn nifer o ddinasoedd mawrion yr Unol Daleithiau, a dechreuodd y mudiad rhyddhad a hawliau sifil deurywiol modern.

Gall yr ymadrodd gael ei ddefnyddio i awgrymu bod rhywun dim ond yn esgus i fod yn ddeurywiol gan ei fod yn ffasiynol ar y pryd. Ond gall hefyd gael ei ddefnyddio i haeru bod rhywun yn rhywiol arbrofol, heb unrhyw dabŵs, yn gyfarwydd ag agweddau ill dau gwrywaidd a benywaidd ei hunan, ac felly'n botensial yn garwr neu hyd yn oed person gwell.

Mae aelodau'r gymuned ddeurywiol, er gan amlaf o blaid amlygrwydd deurywiol, yn gweld tsic deurywiol fel ffurf anffurfiol o ddeurywioldeb sydd, er yn ddefnyddiol o bosib, yn gwneud yn fach o faterion iechyd a chyfeiriadedd rhywiol, yn ogystal ag hunanbenderfyniaeth a gwleidyddiaeth hunaniaeth.

Gweler hefyd
 Cwestiynu (rhywioldeb a rhywedd)

Cyfeiriadau

Darllen pellach
 Beemyn, Brett & Erich Steinman. Bisexual Men in Culture and Society (Binghamton, NY: Haworth Press, 2001).
 "The New Bisexuals "  Time, 13 Mai, 1974.
 Reichert, Tom, Kevin R. Maly & Susan C. Zavoina.  "Designed for (Male) Pleasure: The Myth of Lesbian Chic in Mainstream Advertising." Meta Carstarphen & Susan C. Zavoina (gol.), Sexual Rhetoric: Media Perspectives on Sexuality, Gender, and Identity (Westport, CT: Greenwood Press, 1999).
 Risman, Barbara & Pepper Schwartz. "After the Sexual Revolution: Gender Politics in Teen Dating," Contexts (Berkeley: U California Press, 2002).

Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Deurywioldeb
Padova

Dinas a chymuned (comune) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw Padova (Lladin: Patavium; Saesneg: Padua), sy'n brifddinas Talaith Padova  yn rhanbarth Veneto. Saif y ddinas ar Afon Bacchiglione, 40 km i'r gorllewin o Fenis a 29 km i'r de-ddwyrain o Vicenza.

Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 206,192.

Mae traddodiad ei bod wedi ei sefydlu yn 1183 CC gan y tywysog Antenor o Gaerdroea. Daeth yn municipium Rhufeinig yn 45 CC neu 43 CC.

Yn 601, gwrthryfelodd y ddinas yn erbyn y Lombardiaid, ac wedi gwarchae o 12 mlynedd, cipiwyd a llosgwyd hi gan Agilulf, brenin y Lombardiaid. Yn 899 anrheithiwyd Padova gan yr Hwngariaid. Sefydlwyd y brifysgol, y drydedd yn yr Eidal, yn 1222. Daeth dan reolaeth Fenis yn 1405, a pharhaodd hyn hyd 1797 heblaw am gyfnodau byr.

Ymhlith atyniadau Padova mae Capel Scrovegni (Eidaleg: Cappella degli Scrovegni), gyda chyfres o luniau fresco gan Giotto. Gardd Fotanegol Padova, Orto Botanico di Padova, a sefydlwyd yn 1545, yw'r hynaf yn y byd, ac mae wedi ei henwi'n Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Enwogion o Padova 
 Titus Livius, hanesydd Rhufeinig (yn Abano, gerllaw Padova)
 Valerius Flaccus
 Asconius Pedianus
 Thrasea Paetus
 Andrea Palladio, pensaer
 Giovanni Battista Belzoni, Eifftolegwr
 Riccardo Patrese, gyrrwr rasio

Padova yw'r cefndir i ddrama William Shakespeare, The Taming of the Shrew.

Cyfeiriadau 

 
Dinasoedd Veneto
Talaith Padova
Giotto

Arlunydd a phensaer Eidalaidd oedd Giotto, enw llaw Giotto di Bondone (tua 1267 - 8 Ionawr 1337). Ystyrir ef y cyntaf o arlunwyr mawr y Dadeni Eidalaidd.

Credir iddo gael ei eni mewn ffermdy yn Colle di Romagnano neu Romignano ger Fflorens, yn fab i ŵr o'r enw Bondone, ond mae llawer o ansicrwydd ynghylch ei fywyd.

Yn ei lyfr Bywydau'r Arlunwyr, mae Giorgio Vasari yn dweud ei fod yn fugail pan yn fachgen, ac i'r arlunydd Cimabue ei weld yn tynnu lluniau ei ddefaid ar graig, ac adnabod ei dalent a'i gymeryd fel prentis. Tua 1280, dilynodd Giotto ei athro Cimabue i Rufain, lle'r oedd ysgol enwog o arlunwyr ffresco, yn cynnwys Pietro Cavallini. Mae'n debyg i Giotto fynd gyda Cimabue i Assisi a gweithio ar y darluniau ffreco ym Masilica Sant Ffransis yno, ond nid oes prawf o hyn.

Campwaith Giotto yn ôl y farn gyffredinol yw'r gyfres o luniau ffresco yn y Cappella degli Scrovegni (Capel Scrovegni) yn Padova, a orffenwyd tua 1305. Mae'r rhain yn dangos golygfeydd a fywyd y Forwyn Fair a dioddefaint Crist.

Rhwng 1306 a 1311 roedd Giotto yn Assisi, lle ceir nifer o luniau ffreco o'i waith o'r cyfnod yma. Dychwelodd i Fflorens yn 1311, ac roedd yn Rhufain yn 1313. Yn 1328, gwahoddodd Robert o Anjou ef i Napoli, lle arhosodd hyd 1333. Yn 1334 penodwyd ef yn brif bensaer Eglwys Gadeiriol Fflorens.

Bu farw yn 1337, ac yn ôl Vasari claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Fflorens.

Galeri 

Genedigaethau 1267
Marwolaethau 1337
Arlunwyr Eidalaidd
David Daniell

Seiclwr trac Seisnig ydy David Daniell (ganwyd 23 Rhagfyr 1989, Middlesbrough). Mae'n aelod o Academi Olympaidd British Cycling, mae'n bencampwr iau'r byd am yr ail flwyddyn yn olynol.

Dechreuodd Daniell seiclo ar ôl cael ei ganfod yn ei ysgol yng nghynllyn Go-Ride British Cycling.

Nomineiddwyd Daniell ar gyfer Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn Iau BBC yn 2006 ac enillodd wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn yn 11eg wobrau chwaraeon yr Evening Gazette yn 2007.

Canlyniadau
2005
1af  Treial Amser 500m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Odan 16
2il Sprint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Odan 16

2006
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau (gyda Jason Kenny & Christian Lyte)
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
1af  Kilo, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
2il Pursuit 3km, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
2il Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
2il Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
3ydd Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
3ydd Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, (gyda Jason Kenny & Dave Le Grys)

2007
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
1af  Sbrint, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
1af  Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
1af  Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
2il Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
2il Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
3ydd Keirin, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
5ed Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau

Cyfeiriadau

Daniell, David
Daniell, David
Campania

Rhanbarth yn ne yr Eidal yw Campania
Mae gan y rhanbarth arwynebedd o 13,595 km sgwar a phoblogaeth o 5.8 miliwn. 
Napoli yw'r brifddinas.

Mae'n ffinio ar ranbarth Latium yn y gogledd-orllewin, Abruzzo a Molise yn y gogledd, Apulia yn y gogledd-ddwyrain, Basilicata yn y dwyrain a'r môr yn y gorllewin. Yn y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yn Campania felix ("Campania Ddedwydd"). 

Roedd Campania yn rhan o Magna Graecia, y trefedigaethau Groegaidd yn ne yr Eidal. Yn ddiweddarach daeth dan reolaeth Rhufain. Yn 217 CC daeth byddin Hannibal i Campania, a newidiodd prif ddinas Campania, Capua, ei hochr a'i gefnogi. Yn ddiweddarach, rhoddwyd Capua dan warchae gan fyddin Rufeinig, a bu raid iddi ildio yn 211 CC. Yn yr 11g concrwyd ac ail-unwyd Campania gan y Normaniaid dan Robert Guiscard.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 5,766,810.

Rhennir y rhanbarth yn bum talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Avellino
 Benevento
 Caserta
 Napoli
 Salerno

Atyniadau
Ymhlith atyniadau Campania i ymwelwyr mae Ogof y Sibyl yn Cumae, temlau Groegaidd Paestum, adfeilion Rhufeinig Pompeii a Herculaneum, llosgfynydd  Vesuvius, Arfordir Amalfi (Costiera Amalfitana), Penrhyn Sorrento (Penisola Sorrentina) ac ynysoedd Capri, Ischia a Procida.

Cyfeiriadau

 
Rhanbarthau'r Eidal
Partneriaethau sifil yn y Deyrnas Unedig

Mae partneriaethau sifil yn y Deyrnas Unedig, a ganiateir dan Ddeddf Partneriaeth Sifil 2004, yn rhoi cyplau cyfunryw hawliau a chyfrifoldebau sy'n unfath â phriodas sifil. Derbynnir partneriaid sifil yr un hawliau eiddo â chyplau anghyfunryw sy'n briod, yr un ryddhad oddi wrth dreth etifeddiaeth â chyplau priod, budd-daliadau nawdd cymdeithasol a phensiynau, a hefyd y gallu i ennill cyfrifoldeb rhieniol dros blant partner, yn ogystal â chyfrifoldeb dros ofal rhesymol partner a'i blant/phlant, hawliau tenantiaeth, yswiriant bywyd llawn, hawliau perthynas agosaf mewn ysbytai, ac eraill. Bodolir proses ffurfiol ar gyfer diddymu partneriaethau sy'n debyg i ysgariad.

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
  OPSI – testun llawn Deddf Partneriaeth Sifil 2004
  Women & Equality Unit – Civil Partnership (dogfennau, gwybodaeth cefndirol a chyffredinol) 
 Pamffled ar bartneriaethau sifil 
 Taflen ar bartneriaethau sifil 
  Rhestr o ddadleuon seneddol sy'n berthnasol i bartneriaeth sifil 
  Gwybodaeth ar gyfer cyplau sy'n ystyried partneriaeth sifil
 Stonewall Cymru – Partneriaeth Sifil 
 Stonewall Cymru – Deddf Partneriaeth Sifil 

LHDT yn y Deyrnas Unedig
Priodasau, uniadau, a phartneriaethau yn y Deyrnas Unedig
Verona

Dinas a chymuned (comune) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw Verona, sy'n brifddinas talaith Verona yn rhanbarth  Veneto. Saif yr hen ddinas a chanol y ddinas fodern tu mewn i ddolen o Afon Adige ger Llyn Garda. 

Roedd poblogaeth comune Verona yng nghyfrifiad 2011 yn 252,520.

Ym wreiddiol roedd Verona, neu Veronia, yn eiddo i'r Euganei, ond bu raid iddynt ei hildio i'r Cenomani tua 550 CC. Tua 300 CC meddiannwyd dyffryn Afon Po gan y Rhufeiniaid. Daeth Verona yn colonia Rufeinig yn 89 CC, ac yn municipium yn 49 CC.

Roedd y ddinas mewn safle strategol bwysig, lle roedd nifer o briffyrdd yn cyfarfod. Gorchfygodd Stilicho y Visigothiaid dan Alaric yma yn 403. Yn 489, cipiodd y Gothiaid y ddinas, ac adeiladodd Theodoric ei balas yno. Yn 569 cipiwyd hi gan   Alboin, brenin y Lombardiaid.

Enwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO oherwydd y nifer fawr o adeiladau hanesyddol yno, o'r cyfnod Rhufeinig ac o'r Canol Oesoedd. Yr amffitheatr Rufeinig yw'r drydedd yn yr Eidal o ran maint. O'r cyfnod diweddarach, ystyrir y Basilica di San Zeno Maggiore (1123-1135) yn un o'r enghreifftiau gorau o bensaerniaeth Romanesg. Creybwyllir ei thŵr gan Dante yn ei Divina Commedia. Ceirnifer o eglwysi nodedig eraill yma hefyd.

Pobl enwog o Verona
 Aleardo Aleardi, bardd
 Alexander Battenberg, tywysog cyntaf Bwlgaria fodern
 Girolamo Fracastoro, (Fracastorius), ysgolhaig, meddyg a bardd
 Giovanni Francesco Caroto, arlunydd
 Catullus, bardd Lladin
 Franco Donatoni, cyfansoddwr
 Romano Guardini, diwinydd
 Cesare Lombroso, arloweswr criminoleg
 Scipione Maffei, awdur a hanesydd
 Pedr o Verona, sant
 Ippolito Pindemonte, bardd
 Ratherius, esgob ac awdur
 Emilio Salgari, nofelydd
 Antonio Salieri, cyfandoddwr
 Michele Sammicheli, architect
 Paolo Caliari, arlunydd
 Mario Capecchi, enillydd Gwobr Nobel am Feddygaeth, 2007
 Gigliola Cinquetti, canwr

Yn Verona y lleolwyd stori Romeo a Juliet yn nrama William Shakespeare, er fod y fersiynau cynharaf o'r stori yn rhoi'r lleoliad yn Siena.

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Veneto
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Talaith Verona
Syllabus Errorum

Casgliad o wrthrychau sy'n ymwneud â'r meddwl cyfoes a gondemniwyd gan y Pab Pïws IX a gyhoeddwyd ym 1864 yw'r Syllabus Errorum ('Rhestr Cyfeiliorniadau').

Mae'n rhestr sy'n adlewyrchu agenda adweithiol yr Eglwys Gatholig ar y pryd yn erbyn seciwlariaeth a moderniaeth. Mae'r syllabus yn condemnio pethau fel rhyddid barn ac annibyniaeth meddwl ar faterion crefyddol, a datgysylltu'r eglwys oddi wrth y wladwriaeth (gweler eglwys wladol). Gwrthodir hawl Cristnogion nad oeddent yn Gatholigion ond yn byw mewn gwledydd Catholig i ryddid addoliad ac mae'n drwm ei lach hefyd ar oddefgarwch crefyddol a rhyddfrydiaeth seciwlar o bob math.

Cyfeiriadau
Alan Richardson (gol.), A Dictionary of Christian Theology (Gwasg SCM, 1969)

Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Diwinyddiaeth Gristnogol
1864
Seciwlariaeth

Cyfundrefn neu athrawiaeth athronyddol a moesegol sy'n credu mewn trefnu bywyd heb gyfeiriad at gred mewn Duw a chrefydd yn gyffredinol yw seciwlariaeth. Credir i'r gair ei hun gael ei fathu gan G. J. Holyoake (1817-1906) ym 1851. Mae'n perthyn yn agos i ddyneiddiaeth.

Mae seciwlariaeth felly yn credu y dylid gwahanu'r seciwlar a'r crefyddol yn llwyr, ac yn gwrthod lle i eglwysi a chyfundrefnau crefyddol eraill mewn bywyd cyhoeddus ac yn enwedig yn y wladwriaeth a'r llywodraeth.

Un adwaith i dwf dylanwad seciwlariaeth ym mywyd y Gorllewin oedd y Syllabus Errorum a gyhoeddwyd gan y Pab Pïws IX ym 1864.

Athroniaeth
Crefydd
Gwleidyddiaeth
Moeseg
Nihiliaeth

Athrawiaeth neu ffordd o feddwl sy'n gwrthod pob egwyddor moesegol a chrefyddol yw Nihiliaeth. Ystyr lythrennol y term yw "credu mewn dim". Gwrthodir pob awdurdod, sefydliad a syniad sefydledig, ond oherwydd ei natur mae'n anodd ei diffinio. Mewn athroniaeth gellid dweud ei bod yn seiliedig ar sgeptigiaeth eithafol sy'n ymwrthod ag unrhyw werthoedd, cred mewn bodolaeth, gwerth cymdeithas, ac yn y blaen.

Defnyddir y term yn ogystal i gyfeirio at rai agweddau ar athroniaeth crefyddau'r Dwyrain, yn enwedig Bwdhiaeth a Hindŵaeth ascetig, fel dysgeidiaeth sy'n gwrthod realiti y byd sydd ohoni a phob byd arall fel rhith, ond nid yw'n perthyn i nihiliaeth yn yr ystyr fodern Orllewinol.

Datblygodd nihiliaeth law yn llaw ag anarchiaeth yn Rwsia a rhai o wledydd Dwyrain Ewrop yn y 19g a dechrau'r 20g. Credai llawer o nihilwyr ac anarchiaid y cyfnod hwnnw mewn defnyddio terfysgaeth i ddymchwel pob awdurdod.

Athroniaeth
Gwleidyddiaeth
Siena

Dinas a chymuned (comune) yng nghanolbarth yr Eidal yw Siena, sy'n brifddinas talaith Siena yn rhanbarth Toscana.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 52,839.

Sefydlwyd Siena yn y cyfnod Etrwscaidd (tua 900 CC hyd 400 CC), pan oedd yn eiddo llwyth y Saina. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Augustus, sefydlwyd tref Rufeinig, Saena Julia, yma. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Siena gan Senius, mab Remus, brawd Romulus.

Nid oedd Siena yn dref lewyrchus iawn yn y cyfnod Rhufeinig, a dim ond wedi i'r ardal ddod i feddiant y Lombardiaid y daeth ei safle yn fwy addas ar gyfer masnach. Cipiwyd y ddinas gan Siarlymaen yn 774, a daeth yn ganolfan fasnach bwysig.

Yn ystod y 12g a'r 13g roedd Seiena yn ddinas-wladwriaeth anninynnol, a bu llawer o ymladd rhyngddi hi a dinas Fflorens. Ar 4 Medi 1260 ymladdwyd Brwydr Montaperti, pan enillodd y Sieniaid frwydr fawr dros fyddin Fflorens, gan ladd tua 
15,000 ohonynt. Sefydlwyd Prifysgol Siena yn 1203. Daeth Gweriniaeth Siena i ben yn 1555, pan fu raid iddi ildio i Fflorens.

Ymhlith y prif atyniadau i ymwelwyr mae'r Duomo di Siena, yr eglwys gadeiriol, sy'n un o'r enghreifftiau gorau o bensaernïaeth Romanésg. Enwyd canol hanesyddol Siena yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Toscana
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
 
Talaith Siena
Homoffobia

Term anghlinigol a ddefnyddir i ddisgrifio ofn, gwrthnawsedd i, neu wahaniaethu yn erbyn cyfunrywioldeb neu gyfunrywiolion yw homoffobia (o'r Roeg ὁμο homo, "cyfun" + φοβία (ffobia), "ofn"). Gall hefyd olygu casineb, gelyniaeth, anghymeradwyaeth, neu ragfarn tuag at gyfunrywiolion, neu ymddygiad neu ddiwylliannau cyfunrywiol.

Cred rhai bod unrhyw ddefnydd o'r gair homoffobia yn ddadleuol ac mae nifer o eiriaduron yn disgrifio'r fath hwn o ofn yn afresymol. Mewn rhai defnyddiau mae'r ystyr yn ymglymu deurywioldeb, trawsrywedd ac/neu unrhyw rywioldeb nad yw'n heterorywiol yn ogystal â chyfunrywioldeb.

Marwolaeth Dr Gary Jenkins
Bu farw Dr Gary Robert Jenkins, seicatrydd yng Nghaerdydd, ar 5 Awst 2021 wedi ymosodiad homoffobig arno ym Mharc Bute. Roedd Dr Jenkins yn 54 oed ac yn dad i ddau blentyn. Bu farw wedi dros wythnos o driniaeth yn yr ysbyty yn dilyn yr ymosodiad. Yn dilyn dedfrydu tri person am ei farwolaeth, cynhaliwyd gwylnos er cof amdano ac yn erbyn homoffobia ar risiau Amgueddfa Genedlaethol Cymru ar nos Sul 6 Chwefror 2022.

Gweler hefyd 
 It Gets Better Project
 Ffagod

Cyfeiriadau 

 
Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Rhagfarnau
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc

Eglwys Gadeiriol Chartres (1979)
Lascaux ac ogofâu eraill Dyffryn Vézère (1979)
Mont Saint Michel a'r Bae (1979)
Château a Pharc Versailles (1979)
Abaty Vézelay (1979)
Eglwys Gadeiriol Amiens (1981)
Abaty Fontenay (1981)
Chateau Fontainebleau (1981)
Gweddillion Rhufeinig a Romanesg Arles (1981)
Theatr Rufeinig a Bwa Rhufeinig Orange (1981)
Gwaith Halen Brenhinol Arc-et-Senans (1982)
Cap Girolata, Cap Porto, Gwarchodfa Natur Scandola a'r Piana Calanches, Corsica (1983)
Eglwys Saint-Savin sur Gartempe (1983)
Place Stanislas, Place de la Carrière, a Place d'Alliance yn Nancy (1983)
Pont du Gard, acwedwct Rhufeinig (1985)
Strasbourg–Grande Île (1988)
Eglwys Gadeiriol Notre-Dame, Abaty Saint-Remi a Palas Tau, Reims (1991)
Paris, Glannau Afon Seine (1991)
Eglwys Gadeiriol Bourges (1992)
Canol hanesyddol Avignon (1995)
Canal du Midi (1996)
Dinas Carcassonne (1997)
Pyreneau: Mont Perdu (1997, 1999) (Rhennir gyda Sbaen)
Safle hanesyddol Lyon (1998)
Llwybrau Santiago de Compostela yn Ffrainc (1998) 
Saint-Emilion (1999)
Dyffryn Loire rhwng Sully-sur-Loire a Chalonnes-sur-Loire (2000)
Provins (2001)
Clochdai Gwlad Belg a Ffrainc (Rhennir gyda Gwlad Belg)
Le Havre, y ddinas a ail-adeiladwyd gan Auguste Perret (2005)
Dinas Bordeaux (2007)
Llanfihangel Tre'r Beirdd

Plwyf eglwysig yng ngogledd-ddwyrain Môn yw Llanfihangel Tre'r Beirdd. Gorwedd Mynydd Bodafon yng ngogledd y plwyf. Pentrefi bychain Capel Coch a Maenaddwyn yw'r unig gymunedau o bwys yn y plwyf.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Twrcelyn. Mae'r enw'n awgrymu'n gryf fod y "dref" ganoloesol yn perthyn i deulu o feirdd.

Yn y 18g bu'r plwyf yn gartref i'r Morrisiaid: meibion Morris Prichard a'i briod Marged o'r Tyddyn Melys, ger eglwys y plwyf, ac wedyn o'r Fferm (symudasant dros y bryn i ffermdy Pentre-eiriannell ar lan Traeth Dulas yn 1707). Yma hefyd, mewn tyddyn o'r enw "Y Merddyn", yng Nghapel Coch y ganwyd un o fathemategwyr mawr y byd, sef William Jones, y gŵr a gysylltodd y cysonyn mathemategol π (a sillefir hefyd fel pi) i'r hyn sydd (yn fras) yn hafal i 3.141592654. Defnyddir y symbol hwn bellach drwy'r byd.

Enwogion
William Jones (1675-1749), mathemategwr enwog

Y Morysiaid:
John Morris (1706-1740)
Lewis Morris (1701-1765)
Richard Morris (1703-1779)
William Morris (1705-1763)

Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Flores Poetarum Britannicorum

Blodeugerdd gynnar o farddoniaeth Gymraeg yw'r Flores Poetarum Britannicorum. Fe'i cyhoeddwyd yn 1710 gan Dafydd Lewys o Lanllawddog. Cafodd ei argraffu yn Amwythig.

Teitl llawn y gyfrol yw:
Flores Poetarum Brittanicorum
Sef Blodeuog waith y Prydyddion Bryttannaidd

Llwyddodd y golygydd i gael gafael ar gasgliad o gerddi Cymraeg o waith sawl bardd a wnaeth y Dr. John Davies, Mallwyd yn y ganrif flaenorol. Er nad oes fawr o werth iddi fel blodeugerdd - darnau o waith gan Beirdd yr Uchelwyr ac eraill wedi'u trefnu dan sawl pen ydyw - roedd yn ymgais clodwiw ac arloesol am ei gyfnod.

Ar ddiwedd y casgliad o gerddi ychwanegwyd testun o draethawd barddol William Midleton (fl. 1550-1600), sef Bardhoniaeth neu brydydhiaeth (1593), sy'n disgrifio rheolau Cerdd Dafod.

Cyfeiriadau
Thomas Parry, Hanes llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900 (Caerdydd, 1944)
Gwilym Lleyn, Llyfryddiaeth y Cymry (Llanidloes, 1869)

Gweler hefyd
Blodeugerddi Cymraeg

Blodeugerddi Cymraeg
Gramadegau Cerdd Dafod
Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llyfrau 1710
Llanllawddog

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanllawddog. Gorwedd yng ngorllewin canolbarth y sir, tua 5 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin ger y ffordd o'r dref honno i Llanbedr Pont Steffan ac ar yr hen ffordd sy'n cysylltu Llanpumsaint i'r gorllewin a Brechfa i'r dwyrain.

Cynrychiolir cymuned Llanllawddog yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Mae Llanllawddog yn un o dri phlwyf yn Sir Gaerfyrddin a gysylltir â'r sant Llawddog (Llawddog ap Dingad, ?6g).

Claddwyd yr ysgolhaig a chasglwr llawysgrifau Cymreig Iaco ab Dewi ym mynwent eglwys y plwyf. Brodor o Landysul ydoedd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Roedd y cyhoeddwr cynnar Dafydd Lewis, a gyhoeddodd y flodeugerdd Flores Poetarum Britannicorum yn 1710, yn frodor o Lanllawddog.

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Chartres

Dinas hanesyddol yng ngogledd Ffrainc yw Chartres, prifddinas département Eure-et-Loir, sy'n gorwedd 96 km i'r de-orllewin o ddinas Paris. Fe'i lleolir ar fryn ar lan Afon Eure.

Chartres oedd prif dref llwyth y Carnutes, ac yn y cyfnod Rhufeinig fe'i gelwid yn Autricum, o enw'r afon Autura (Eure), ac yna civitas Carnutum. Daw'r enw "Chartres" o enw'r Carnutes. Llosgwyd y ddinas gan y Normaniaid yn 858. Yn y Canol Oesoedd roedd yn brif dref adral Beauce. Cafodd ei chipio gan y Saeson yn 1417, ond fe'u gyrrwyd allan yn 1432. Yn ystod Rhyfeloedd Crefyddol Ffrainc, cipiwyd hi gan Henri IV yn 1591, a choronwyd ef yno dair blynedd yn ddiweddarach. Yn ystod y rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia, fe'i cipiwyd gan yr Almaenwyr yn 1870.

Adeilad pwysicaf y ddinas yw Eglwys Gadeiriol Chartres, sy'n cael ei hystyried yr enghraifft orau o Eglwys Gadeiriol yn yr arddull gothic yn Ffrainc, ac efallai yn y byd. Enwyd yr eglwys fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dinasoedd Ffrainc
Eure-et-Loir
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Carcassonne

Dinas gaerog yn département Aude yn Languedoc-Roussillon, de Ffrainc, yw Carcassonne (Ocsitaneg: Carcassona). Saif tua 90 km (56 milltir) i'r de-ddwyrain o Toulouse. Mae dwy ran i'r dref fodern,  y rhan gaerog, Cité de Carcassonne, a'r dref tu allan i'r muriau, y  ville basse. Llifa Afon Aude heibio i'r dref.

Sefydlwyd y safle fel oppidum Celtaidd dan yr enw Carsac. Adeiladodd y Rhufeiniaid amddiffynfeydd yma, ac enwi'r dref yn Colonia Julia Carsaco. Adeiladwyd amddiffynfeydd eraill gan Theodoric II, brenin y Fisigothiaid, a feddiannodd y dref yn 453.

Daeth Carcassonne yn adnabyddus am ei rhan yn y Groesgad Albigensaidd, pan amddiffynid y gaer gan y Cathariaid. Yn Awst 1209 cipiwyd y ddinas gan fyddin Simon de Montfort.

Adferwyd yr amddiffynfeydd o 1853 ymlaen gan y pensaer Eugène Viollet-le-Duc, ac yn 1997 fe'u henwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Adeiladau a chofadeiladau
Amddiffynfa Carcassonne
Eglwys gadeiriol
Eglwys St. Nazaire a St. Celse
Pont Vieux (Hen Bont)

Enwogion
Fabre d'Églantine (1750-1794), actor, dramodydd a gwleidydd
Théophile Barrau (1848-1913), cerflunydd

Dinasoedd Ffrainc
Aude
Cymunedau Aude
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Christian Lyte

Seiclwr trac Seisnig ydy Christian Lyte (ganwyd 1 Mawrth 1989, Manceinion), sy'n arbennigo mewn sbrintio. Mae'n aelod o Academi Olympaidd British Cycling, mae'n bencampwr iau sbrint tîm y byd am yr ail flwyddyn yn olynol ac yn bencampwr iau Keirin y byd.

Canlyniadau
2001
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, (gyda Ross Edgar & Robin Thompson)

2005
1af  Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Odan 16)
2il Treial Amser 500m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Odan 16)

2006
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
2il Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
3ydd Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
3ydd Pursuit 3km, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)

2007
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
1af  Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
1st  Sbrint, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
1af  Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
2il Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
2il Keirin, Junior European Track Championships
2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
2il Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Odan 23
3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)

Cyfeiriadau

Lyte, Christian
Lyte, Christian
Monte Perdido

Monte Perdido (Ffrangeg: Mont Perdu, y ddau enw yn golygu "y mynydd coll") yw'r trydydd mynydd yn y Pyreneau o ran uchder. Rhennir y mynydd rhwng Sbaen a Ffrainc, ond mae'r copa yn Sbaen.

O ochr Sbaen y gellir cyrraedd y mynydd, o bentref Torla yn Aragon ar hyd Dyffryn Ordesa. Y mynydd yw canolbwynt Parc Cenedlaethol Ordesa y Monte Perdido, a ffurfiwyd yn 1918. Erbyn hyn mae'r parc yn cynnwys  156 km sgwar. Ceir mwy na 1500 rhywogaeth o flodyn, 171 o adar a 32 rhywogaeth o famal. Mae'n lle arbennig o dda i weld y Lammergeier ("Fwltur Barfog").

Gellir dringo'r mynydd o Gavarnie (Hautes-Pyrénées) ar ochr Ffrainc hefyd. Ceir y Cirque de Gavarnie, un o'r golygfeydd mwyaf trawiadol yn y Pyrénées, a'i rhaeadr enwog wrth droed y mynydd ger y pentref.

Enwyd Monte Perdido yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1997, yn cael ei rhannu rhwng Sbaen a Ffrainc.

Mynyddoedd Sbaen
Mynyddoedd Ffrainc
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Hautes-Pyrénées
Josh Hargreaves

Seiclwr trac Seisnig ydy Josh Hargreaves (ganwyd 11 Awst 1989, Leeds), sy'n arbennigo mewn sbrintio. Mae'n aelod o Academi Olympaidd British Cycling.

Canlyniadau
2005
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Jason Kenny, Christian Lyte & Matt Crampton)
3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Odan 16)

2006
4ydd Keirin, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau

Cyfeiriadau

Hargreaves, Josh
Hargreaves, Josh
George Fox

Arweinydd crefyddol o Sais a sylfaenydd Crynwriaeth a Cymdeithas Grefyddol Cyfeillion oedd George Fox (Gorffennaf 1624 - 13 Ionawr 1691). Fe'i ganwyd yn Fenny Drayton, Swydd Gaerlŷr, Lloegr.

Cafodd ei fagu yn Biwritan ond yn ddyn ifanc cafodd weledigaeth o'r "goleuni mewnol" a dechreuodd ymosod yn eiriol ar yr eglwys sefydledig a ffurfioldeb o bob math mewn crefydd. Dechreuodd bregethu yn 1647. Ni fedrai oddef offeiriaid o unrhyw fath, na milwyr a milwriaeth. Dioddefodd ef a'i ddilynwyr erledigaeth am flynyddoedd.

Ymwelodd â Chymru a'r Alban lle enillodd ddilynwyr newydd. Teithiodd yn ogystal i Jamaica, Barbados, America, Yr Iseldiroedd a'r Almaen. Ymhlith ei brif disgyblion oedd John ap John yng Nghymru, Robert Barclay a William Penn, sylfaenydd Pennsylvania a fu'n gartref i nifer fawr o Grynwyr alltud.

Llyfryddiaeth
Journal (1874). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Gweler hefyd
Crynwyr
Crynwriaeth yng Nghymru

Crynwyr
Cristnogaeth yn Lloegr
Genedigaethau 1624
Marwolaethau 1691
Pobl o Gaerlŷr
Pobl yr 17eg ganrif
Cuenca

Dinas yn nghymuned ymreolaethol Castilla-La Mancha yng nghanolbarth Sbaen yw Cuenca. Mae'n brifddinas talaith Cuenca, ac roedd y boblogaeth yn 2004 yn 47,862.

Nodwedd fwyaf arbennig Cuenca yw'r casas colgadas (tai crog) ar ymyl y clogwyni ger Afon Huécar. Yn bennaf oherwydd y rhain, enwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Castilla-La Mancha
Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Crynwriaeth yng Nghymru

Ymwreiddiodd Crynwriaeth yng Nghymru ar ddechrau'r 1660au o dan genhadaeth Siôn ap Siôn. Er iddynt ostwng mewn niferoedd a dylanwad ar ôl yr 17g, mae Crynwyr Cymru wedi chwarae rhan fwy pwysig yn hanes Cymru nag y mae eu nifer yn awgrymu ac mae eu mudiad, Cymdeithas Grefyddol Cyfeillion (Religious Society of Friends) yn dal yn weithgar heddiw.

Y Sais George Fox (1624-1691) a sefydlodd Crynwriaeth a Cymdeithas Grefyddol Cyfeillion yn Lloegr. Un o'i ddisgyblion cynnar oedd y Bedyddiwr Rice Jones, Cymro yn byw yn Nottingham. Roedd y llenor Morgan Llwyd o Wynedd a'i gyd-Biwritan Vavasor Powell yn agored i neges y Cynwyr hefyd, a diau fod eu gwaith cenhadol ym Meirionnydd (Llwyd) a Maldwyn (Powell) yn gyfrifol am y ffaith mai yn yr ardaloedd hynny yn bennaf y dygodd Crynwriaeth ffrwyth yn ail hanner yr 17g.

Mae Crynwyr nodedig o'r cyfnod hwnnw yng Nghymru yn cynnwys Richard Davies o'r Cloddiau Cochion, Rowland Ellis ac Ellis Puw. Ymfudodd nifer o Grynwyr y wlad i dalaith newydd Pennsylvania ar ddiwedd y ganrif. Ar un adeg bu ganddynt y bwraid o sefydlu gwladfa Gymraeg yno a'i galw yn Gymru Newydd, ond er bod y Cymro Thomas Lloyd yn ddirprwy lywodraethwr dan William Penn ac yn gefnogol i'r syniad, ni wireddwyd y cynllun.

Gwanhaodd achos y Crynwyr yng Nghymru yn y 18g, er i gymdeithasau o Grynwyr dal i gyfarfod mewn rhai ardaloedd, yn bennaf yn y de-ddwyrain (e.e. Caerdydd, Castell-nedd ac Abertawe).

Cafwyd adfywiad yn y ganrif olynol. Roedd Crynwyr amlwg y cyfnod yn cynnwys Joseph Tregelles Price, brodor o Gernyw a symudodd i Gymru lle daeth yn berchennog Gwaith Haearn Abaty Nedd. Ysgrifennodd ei nai Elijah Waring fywgraffiad o Iolo Morgannwg.

Yn yr 20g bu gan y Crynwyr ran amlwg yn y mudiadau heddwch yng Nghymru. Troes y bardd Waldo Williams yn Grynwr a gwrthwynebodd dalu rhan o'i drethi mewn protest yn arbyn arfogi. Crynwr arall a fu'n weithgar yn y mudiadau heddwch oedd George M. Ll. Davies, cyfaill Tom Nefyn.

Mae hanes Crynwyr Cymru yn gefndir rhai o nofelau'r nofelydd Marion Eames.

Llyfryddiaeth
Richard Jones, Crynwyr Bore Cymru (1931)
J. M. Rees, History of the Quakers in Wales (1925)

Gweler hefyd
Crynwyr
Cristnogaeth yng Nghymru
Heddychaeth yng Nghymru

Diffiniad da o grynwyr a hanes George Fox
http://www.british-civil-wars.co.uk/glossary/quakers.htm 

Cristnogaeth yng Nghymru
Heddychaeth yng Nghymru
Conffiwsiws

Athronydd o Tsieina a sylfaenydd Conffiwsiaeth oedd Confucius (孔夫子, Kǒng Fūzǐ, 551 CC - 479 CC). Cafodd ei ddysgeidiaeth ddylanwad mawr yn Tsieina, Corea, Japan a Fietnam.

Yn ôl traddodiad, ganed ef yn ninas Qufu, yn Nheyrnas Lu, yn awr yn rhan o Dalaith Shandong. Dywedir iddo ddod yn Weinidog dros Gyfiawnder yn nheyrnas Lu. Wedi iddo gael ei orfodi i ymddiswyddo, bu'n teithio o gwmpas teyrnasoedd bychain gogledd-ddwyrain a chanolbarth Tsieina, yn egluro ei syniadau ynghylch llywodraethu.

Pwysleisia ei athroniaeth foesoldeb, perthynas gymdeithasol gywir, cyfiawnder a gonestrwydd, mewn bywyd personol ac mewn llywodraeth. Yn ystod cyfnod Brenhinllin Han yn Tsieina, daeth ei ddysgeidiaeth yn athroniaeth swyddogol y wladwriaeth. Cyflwynwyd ei ddysgeidiaeth i Ewrop gan y Iesuwr Matteo Ricci, y cyntaf i Ladineiddio ei enw fel "Confucius."

Ceir ei ddysgeidiaeth yn yr Analectau (論語), casgliad o ddarnau byrion a cagglwyd at ei gilydd flynyddoedd ar ôl ei farwolaeth. Yn ôl traddodiad, ef oedd awdur y Pum Clasur, ond nid yw haneswyr modern yn credu fod unrhyw ddogfen a ysgrifennweyd ganddo ef ei hun wedi goroesi.

Enwir Sefydliad Confucius er hyrwyddo iaith, diwylliant a gwerthodd Tsieina wedi'r meddyliwr. Sefydlwyd yr institiwt yn 2004 ac mae ganddi ganolafannau ar draws y byd.

Athronwyr Tsieineaidd
Conffiwsiaeth
Genedigaethau 551 CC
Llenorion Tsieineeg
Marwolaethau 479 CC
Victor Johnson

Seiclwr trac Seisnig oedd Victor Louis Johnson (10 Mai 1883, Aston Manor, Swydd Warwick – 23 Mehefin 1951, Sutton Coldfield), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1908, yno enillodd y fedal aur yn y ras 660 llath. Cystadlodd hefyd yn y gystaleuaeth sbrint gan fynd drwodd i'r rownd derfynol, ond ni wobrwywyd unrhyw fedalau gan i'r gystadleuaeth redeg yn hirach na'r cyfyngiad amser.

Yn ystod Cyfrifiad 1901, roedd Johnson yn byw yn 22 Station Road, Erdington, Swydd Warwick, rhestrwyd ei alwedigaeth fel saer coed, roedd ei dad, John T Johnson, yn wneuthurwr beiciau.

Cyfeiriadau

Johnson, Victor
Johnson, Victor
Johnson, Victor
Clarence Kingsbury

Seiclwr trac Seisnig oedd Clarence Brickwood Kingsbury (3 Tachwedd 1882, Portsmouth, Hampshire – 4 Mawrth 1949, Portsmouth), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1908, lle'r enillodd y fedal aur yn y ras 20 cilometr ac yn y Pursuit Tîm. Gorffennodd yn bumed yn y ras 5000 metr pan aeth allan o'r gystadleuaeth yn y rownd gyn-derfynol. Cystadlodd hefyd yn y gystaleuaeth sbrint gan fynd drwodd i'r rownd derfynol, ond ni wobrwywyd unrhyw fedalau gan i'r gystadleuaeth redeg yn hirach na'r cyfyngiad amser.

Roedd Kingsbury yn byw yn 41 Queens Road, Portsmouth, Hampshire yn ystod cyfrifiad 1901, rhestrwyd ei alwedigaeth fel 'Asiant Beiciau'.

Cyfeiriadau

Kingsbury, Clarence
Kingsbury, Clarence
Kingsbury, Clarence
Segovia

Am y gitarydd clasurol, gweler Andrés Segovia.
Am yr hen ddinas yn ne Sbaen, gweler Segovia (Baetica).

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León yn Sbaen yw Segovia. Mae'n bridddinas talaith Segovia, gyda phoblogaeth o 55,586. Perthynai'r dref i lwyth yr Arevaci yn wreiddiol, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o dalaith Rufeinig Hispania Tarraconensis.

Ceir nifer fawr o henebion yn yr hen ddinas, sydd wedi ei henwi'n Safle Treftadaeth y Byd. Yn eu plith mae'r Eglwys Gadeiriol ac Acwedwct Segovia, sy'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig. Adeiladwyd caer yr Alcázar yn yr 11g ymlaen. ac yn y Canol Oesoedd yma yr oedd hoff breswylfa brenhinoedd Castilla.

Amgylchynir y ddinas gan furiau a adeiladwyd yn yr 8g, efallai ar seiliau muriau Rhufeinig.

Adeiladau a chofadeiladau
Alcazar (Castell)
Casa de la Moneda
Casa del Siglo XV 
Casa-Museo del Torreón de Lozoya
Eglwys Gadeiriol
Palas Ayala Berganza 
Porth San Andrés

Enwogion
Andrés Laguna (1499–1559), meddyg 
Bartolomé Montalvo (1769-1846), arlunydd
Eva Hache (g. 1972), actores

Dinasoedd Sbaen
Castilla y León
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Gemau Olympaidd yr Haf 1908

Cynhaliwyd Gemau Olympaidd 1908, a adnabyddir yn swyddogol fel Gemau'r Olympiad IV, yn Llundain yn 1908. Bwriadwyd cynnal y gemau hyn yn Rhufain yn wreiddiol. Ar y pryd, rhain oedd y pumed Gemau Olympaidd Modern. Ond fe is-raddiwyd Gemau Olympaidd 1906 ers hynny gan y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol ac felly ystyrir gemau 1908 i fod y pedwerydd Gemau Olympaidd Modern, gan gadw o fewn y patrwm cylchred pedair mlynedd. Llywydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol oedd Baron Pierre de Coubertin. Bu Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, perchennog Castell y Waun yn cystadlu yn y gystadleuaeth rasio cychod.

Roedd yr awdurdodau Eidalaidd yn paratoi'r isadeileddau ar gyfer y gemau pan echdorodd Vesuvius ar y 7fed o Ebrill 1906, gan ddinistrio dinas Napoli ger llaw. Fe ail-gyfeirwyd yr arian a neilltuwyd ar gyfer y gemau tuag at ail-adeiladu Napoli, felly roedd angen lleoliad newydd. Dewiswyd Llundain, a chynhaliwyd y gemau yn White City wrth ochr yr Arddangosfa Ffranco-Brydeinig, a oedd yn ddigwyddiad llawer mwy nodweddiadol ar y pryd. Berlin a Milan oedd yr ymgeiswyr eraill i gynnal y Gemau.

Chwaraeon 
Cystadlwyd 22 o chwaraeon, yn cynyrchioli 24 o ddisgyblaehau chwaraeon, yng Ngemau 1908. Ystyriwyd nofio, plymio a polo dŵr fel tair disgyblaeth o'r un chwaraeon. Roedd tug-of-war yn rhan o athletau a rhestrwyd dau ffurf o gôd pêl-droed cymdeithas a Rygbi'r Undeb gyda'i gilydd. Cystadlodd Cymru fel gwlad yn ei hawl ei hun yn y gystadleuaeth hoci gyda Tîm hoci cenedlaethol dynion Cymru yn dod yn drydedd ac enill Medal Efydd.

Cenhedloedd a Gyfranogodd 

Roedd athletwyr yn cynyrchioli 22 Pwyllgor Cenedlaethol Olympaidd. Gwnaeth yr Ariannin, Ffindir, Twrci, a Seland Newydd eu ymddangosiad cyntaf yn y gemau fel tîm Awstralasia.

Cyfanswm Medalau 
Dyma'r 10 cenedl a enillodd y cyfanswm uchaf o fedalau.

Cyfeiriadau 

 
Llundain
1908
Gilbert Scott

Gallai Gilbert Scott at sawl aelod o deulu o benseiri o Loegr:

 Syr George Gilbert Scott (1811–1878), a gofir yn bennaf am ei gynlluniau pensaernïol ar gyfer y Swyddfa Dramor a Chymanwlad a Gorsaf reilffordd St Pancras
 George Gilbert Scott Junior (1839–1897), mab yr uchod
 Syr Giles Gilbert Scott (1880–1960) neu Adrian Gilbert Scott (1882–1963), meibion yr uchod
Huw Morus (Eos Ceiriog)

Bardd Cymraeg o'r 17g oedd Huw Morus neu Huw Morys, weithiau Huw Morris (1622 - Awst 1709), a adnabyddir hefyd dan ei enw barddol Eos Ceiriog. Roedd yn un o feirdd mwyaf toreithiog a phoblogaidd ei gyfnod a gyfansoddodd nifer o gywyddau a cherddi carolaidd ar sawl fesur. Bardd yn pontio'r bwlch rhwng y canu caeth a thraddodiad Beirdd yr Uchelwyr ar y naill law a'r canu rhydd poblogaidd ar y llall ydoedd.

Bywgraffiad
Ganed Huw Morus ym 1622, yn Llangollen yn ôl pob tebyg, yn fab i Forys ap Siôn ap Ednyfed. Symudodd ei dad a'r teulu i fferm Pont-y-meibion ym mhlwyf Llansilin, Glyn Ceiriog, tua'r flwyddyn 1647. Ychydig a wyddys am flynyddoedd cynnar y bardd ond mae'n debyg iddo gael ei addysg naill ai yn Ysgol Ramadeg Rhuthun neu yn Ysgol Rad Croesoswallt dros y ffin yn Swydd Amwythig. Ymddengys iddo dreulio ei oes yn ddi-briod ar fferm y teulu.

Gwaith llenyddol
Cafodd Huw nawdd gan sawl uchelwr yn y Gogledd-ddwyrain, yn cynnwys William Owen, Brogyntyn, Syr Thomas Mostyn, Gloddaeth, a Syr Thomas Myddleton, Castell y Waun. Canodd sawl marwnad nodedig, yn cynnwys un ar ffurf ymddiddan rhwng y byw a'r meirw i Barbara Miltwn, gwraig Richard Middleton o'r Plas Newydd, Llansilin, a gyfrifir yn un o'r rhai gorau yn hanes llenyddiaeth Gymraeg.

Roedd yn eglwyswr pybyr a breniniaethwr brwd ac mae sawl un o'i gerddi yn ymosod ar y Pengryniaid, Oliver Cromwell a Gwerinlywodraeth Lloegr. Ni allai ddioddef syniadau'r Piwritaniaid Cymreig fel Morgan Llwyd o Wynedd, Vavasor Powell a Walter Cradock, a chawsant eu dychanu a'u enllibio ganddo'n gyfrwys ond didrugaredd. Canai nifer o gerddi moesol a defosiynol yn ogystal.

Ond ar y cyfan nid ei ganu politicaidd sy'n amlygu dawn y bardd ar ei gorau. Enillodd yr enw 'Eos Ceiriog' am ei fod yn cyfansoddi cerddi serch a natur mor berseiniol, gan ddefnyddio gan amlaf y mesurau carolaidd a cheinciau poblogaidd. Carolau Mai a Charolau Haf yw llawer o'r rhain, llawn swyn natur a'r byd amaethyddol. Roedd yn arloeswr ar y math yma o ganu, gan gymryd y canu poblogaidd ar y pynciau hyn a'i gynganeddu i greu math arbennig o ganu rhydd acennog. Sefydlodd ysgol o ganu rhydd telynegol a ddaeth yn boblogaidd iawn yn y 18g, ond prin bod llawer o'i efelychwyr niferus yn dod yn agos iddo o ran crefft a mynegiant.

Canu cymdeithasol yw llawer o'i gynnyrch, a thrwyddo gawn gip cofiadwy ar fywyd y werin bobl yng nghefn gwlad Cymru yn ail hanner yr 17g.

Llyfryddiaeth 

Eos Ceiriog, gol. Gwallter Mechain mewn 2 gyfrol (Wrecsam, 1823)
Gwaith Huw Morus, gol. Owen M. Edwards (Cyfres y Fil, 1902). Detholiad.
Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg. Dwy gerdd gan Huw Morus.

Cyfeiriadau 
Thomas Parry, Hanes llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900 (Caerdydd, 1944)
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd)
E. Wyn James, ‘Ann Griffiths: Y Cefndir Barddol’, Llên Cymru, 23 (2000), 147-70

Gweler hefyd 
Llenyddiaeth Gymraeg yr ail ganrif ar bymtheg

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1622
Llansilin
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1709
Pobl o Langollen
Chwyldro Diwylliannol

Y Chwyldro Diwylliannol, neu yn llawn y Chwyldro Diwylliannol Mawr Proletaraidd (Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng) oedd yr enw a roddwyd i ymgiprys am rym o fewn Plaid Gomiwnyddol Tsieina a arweiniodd at newidiadau gwleidyddol, economaidd a diwylliannol enfawr.

Dechreuwyd yr ymgyrch gan Mao Zedong, Cadeirydd Plaid Gomiwnyddol Tsieina, ar 16 Mai, 1966, fel ymgyrch i gael gwared o elfennau bergeisiol rhyddfrydol o Tsieina ac i barhau'r chwyldro. Cred llawer o ysgolheigion ei fod yn ymateb i fethiant y Naid Fawr Ymlaen, oedd wedi cryfhau safle cystadleuwyr Mao yn y blaid, Liu Shaoqi a Deng Xiaoping, ar ei draul ef. Lledaenodd trwy'r wlad a datblygu'n ymgiprys am rym ar raddfa leol a chenedlaethol. Rhwng 1966 a 1968, defnyddiodd Mao a'i gefnogwyr y Gard Coch, milisia o bobl ieuanc, i gymeryd gafael ar holl beirianwaith y blaid a'r wladwriaeth. Cred rhai i hyd at hanner miliwn o bobl gael eu lladd.

Cyhoeddodd Mao fod y Chwyldro Diwylliannol drosodd yn 1969, ond defnyddir y term yn aml heddiw i gynnwys y cyfnod hyd 1976.

Gweler hefyd 
 Llyfr Coch Bach

Diwylliannol
Cymdeithas Gweriniaeth Pobl Tsieina
Hanes Gweriniaeth Pobl Tsieina
Andrés Segovia

Gitarydd clasurol o Sbaen oedd Andrés Torres Segovia, Marcwis 1af Salobreña (21 Chwefror 1893 - 2 Mehefin 1987). Ystyrir ef yn dad y mudiad ceddoriaeth gitâr clasurol modern.

Ganed Andrés Segovia yn Linares, Jaén yn Sbaen. Yn fachgen ifanc fe'i danfonwyd ef i fyw gyda'i ewyrth (a'i fodryb) Eduardo a María, a drefnodd wersi git^r iddo, a dywedodd ef ei hun iddo ddechrau canu'r gitâr yn chwech oed. Yn ei arddegau, symudodd ei ewyrth i Granada er mwyn iddo gael addysg arbenigol, ac yno bu'n astudio'r gitâr. Dywed i'r Alhambra gael dylanwad mawr arno. Rhoddodd ei berfformiad cyntaf yn Madrid pan oedd yn 16 oed yn 1909 a pharhaodd i berfformio hyd cyrraedd ei 80au.

Yn 1981 gwnaeth y Brenin Juan Carlos I ef yn Farcwis Salobreña. Bu farw ym Madrid yn 94 oed.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1893
Marwolaethau 1987
Cerddorion Sbaenaidd
Gitaryddion