alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Llan

Erthygl am y gair Cymraeg 'llan' yw hon. Am y pentref ym Mhowys gweler Llan (Powys).
Darn o dir wedi ei gau i mewn yw llan. Mae'n elfen gyffredin iawn mewn enwau lleoedd Cymraeg, yn arbennig yn yr ystyr 'darn o dir cysegredig', gyda dros 630 o enghreifftiau.

Mae gwreiddiau'r gair yn hen iawn. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru mae'n deillio o'r gair Celteg tybiedig *landa o'r gwreiddyn *lendh- 'tir agored, rhos'. Cytras iddo yw'r gair llannerch a'r gair Saesneg land. Yn yr ieithoedd Celtaidd eraill ceir geiriau cytras, fel lann ('eglwys; rhos, tir agored') yn Llydaweg a lann ('tir; adeilad, eglwys') yn y Wyddeleg, er enghraifft. O'r gair Galeg cytras *landa ceir y gair Ffrangeg lande ('rhos, tir garw').

Yr ystyr gynharaf yn y Gymraeg, mae'n debyg, oedd 'darn o dir caeedig ar gyfer tyfu rhyw gynnyrch neu gadw eiddo', ac fe'i ceir yn yr ystyr honno mewn geiriau cyfansawdd fel coedlan (tir caeedig i dyfu coed), corlan (i gadw anifeiliaid), gwinllan (i winwydd), perllan (i ffrwythau), ydlan (i dyfu ŷd), ayb.

Gyda dyfodiad Cristnogaeth ac amlhau eglwysi, datblygodd yr ystyr 'darn o dir cysegredig', yn enwedig y tir oddi amgylch eglwys, yn cynnwys y fynwent (ceir enghreifftiau o'r gair llan yn golygu 'mynwent' hefyd). Y cam nesaf oedd i'r gair llan ddod i olygu'r eglwys ei hun, a dyna a geir yn y rhan fwyaf o enwau lleoedd ar bentrefi a phlwyfi yng Nghymru sy'n dechrau gyda Llan-, fel arfer mewn cyplysiad ag enw sant, e.e. Llanllechid ('Eglwys Sant Llechid'). Tir oedd y llan honno a gyplysid â rhyw sant neilltuol, lle safai cell(au) neu glas gynnar. Weithiau cysylltid dau neu ragor o seintiau â llan ac yna ceir enwau lleoedd fel Llanddeusant, Llantrisant a Llanpumsaint.

Ceir enghreifftiau o enwau llannoedd sy'n disgrifio eu safle hefyd, e.e. Llan-faes (yn y maes agored), Llangoed (yn y coed), Llanllyfni (ger Afon Llyfni).

Gall llan gyfeirio at yr Eglwys ei hun fel sefydliad yn ogystal, yn arbennig mewn cyferbyniaeth â'r byd seciwlar neu'r wladwriaeth, e.e. yn y dywediad 'mewn llan a llys' (h.y. ymhobman). Fel trosiad mae'n gallu golygu 'nefoedd' hefyd.

Gweler hefyd
 Pob tudalen â theitl sy'n dechrau â "Llan"

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yng Nghymru
Daearyddiaeth Cymru
Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Philopoemen

Cadfridog Groegaidd a strategos Cynghrair Achaea oedd  Philopoemen, Groeg: Φιλοποίμην, Philopoimen, ( 253 CC -  183 CC).

Ganed ef ym Megalopolis, yn fab i  Craugis. Bu ei dad farw pan oedd yn ieuanc, a mabwysiadwyd ef gan ddinesydd amlwg, Cleander. Addysgwyd ef gan yr athronwyr Ecdemus a Demophanes.  Daeth Philopoemen i sylw pan gynorthwyodd i amddiffyn Megalopolis yn erbyn Cleomenes III, brenin Sparta yn 223 CC.  Y flwyddyn wedyn, gwnaeth Antigonus III Doson, brenin Macedon, gynghrair a’r Achaeaid, Boeotiaid, Thessaliaid a’r  Acarnaniais i ymosod ar Sparta. Roedd Philopoemen yn gadfridog ar ran o fyddin y cynghrair, a bu ganddo ran amlwg ym Mrwydr Sellasia pan orchfygywyd byddin Sparta.

Treuliodd ddeng mlynedd o 221 CC yn ymgyrchu ar yns Creta fel milwr hur, yna yn 210 CC, penodwyd ef yn bennaeth marchoglu Cynghrair Achaea. Yr un flwyddyn gorchfygodd fyddin Aetolia ac Elis ger Afon Larissa. Apwyntiwyd ef yn strategos Cynghrair Achaea yn 209 BC, a gwnaeth ddiwygiadau i’w hoffer a’u dulliau o ymladd. Ym Mrwydr Mantinea (207 CC ) gorchfygodd fyddin Sparta dan Machanidas, a lladdodd Philopoemen y cadfridog Spartaidd a’i law ei hun.

Wedi i  Philip V, brenin Macedon wneud cytundeb heddwch a Gweriniaeth Rhufain yn 205 CC, aeth Nabis, oedd wedi dod yn llywodraethwr Sparta, i ryfel yn erbyn Cynghrair Achaea.  Llwyddodd Philopoemen i’w orfodi i encilio o Messene.  Apwyntiwyd ef yn strategos y cynghrair eto rhwng 201 CC a 199 CC, a gorchfygodd fyddin Nabis ger  Tegea. Yn 199 CC dychwelodd i Creta i gynorthwyo dinas Gortyna, a bu yno am chwe blynedd.

Tra’r oedd Philopoemen ar ynys Creta, manteisiodd Nabis ar y cyfle i adennill tiriogaethau yn ne Groeg. Dychwelodd Philopoemen yn 193 CC, ac apwyntiwyd ef yn strategos unwaith eto. Wedi dwy frwydr, llwyddodd i orchfygu Nabis. Gofynnodd Nabis am Gymorth o Aetolia, ond pan gyrhaeddodd byddin o Aetoliaid, llofruddiasantNabis a chipio’r ddinas. Manteisiodd Philopoemen ar hyn i gipio Sparta a’i gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea.

Yn 183 CC, gwrthryfelodd Messene yn  erbyn y cynghrair. Aeth Philopoemen yno gyda byddin, ond yn ystod y frwydr taflwyd ef oddi ar ei farch, a chymerwyd ef yn garcharor. Caniatawyd iddo yfed gwenwyn, fel marwolaeth fwy anrhydeddus na chael ei ddienyddio. Yn ei angladd cyhoeddus, cariwyd ei ludw gan yr hanesydd Polybius, a ysgrifennodd fywgraffiad ohono yn ddiweddarach.

Genedigaethau 253 CC
Groeg yr Henfyd
Marwolaethau 184 CC
Llanfair Mathafarn Eithaf

Cymuned a phlwyf eglwysig yng ngogledd-ddwyrain Môn yw Llanfair Mathafarn Eithaf. Gorwedd ar yr arfordir rhwng Moelfre i'r gogledd, sydd yn y plwyf, a Benllech i'r de.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy. Daw'r enw o'r dref ganoloesol Mathafarn Eithaf (ystyr mathafarn yw 'maes y dafarn'). Ceir clwstwr o gytiau hynafol Bwlch a Phant y Saer gerllaw.

Ganed y bardd Goronwy Owen yn Y Rhos-fawr (ardal Bryn-teg heddiw) yn y plwyf ar Ddydd Calan 1723.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Llanbedr Mathafarn Wion
Mathafarn

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Hanes Ynys Môn
Plwyfi Cymru
209 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - 200au CC - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
214 CC 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC - 209 CC - 208 CC 207 CC 206 CC 205 CC 204 CC

Digwyddiadau
 Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Fabius Maximus Cunctator yn cipio Tarentum (Taranto heddiw), oddi wrth y Carthaginiaid.
 Yn Sbaen, mae Publius Cornelius Scipio yn cipio Carthago Nova oddi wrth y Carthaginiaid.
Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn ymosod ar Arsaces II, brenin Parthia ac yn ei orfodi i gyngheirio gyda'r Seleuciaid.
 Byddin Cynghrair Achaea dan Philopoemen yn gorchfygu byddin Cynghrair Aetolia ger ffin Elis.

Genedigaethau

Marwolaethau

209 CC
Nantosuelta

Duwies Geltaidd y ceir delwau ohoni ac engrheifftiau o'i henw ar feini o dalaith Rufeinig Gâl yw Nantosuelta. Ystyr yr enw yw 'nant droellog'.

Mae hi'n ymddangos ar ei phen ei hun neu fel cymar i Sucellos, duw bragu a gofwaith. Fe'i dangosir gan amlaf yn dal teyrnwialen gyda math o dŷ neu gwt ar ei phen, ffaith sy'n awgrymu ei bod yn dduwies sy'n ymwneud â'r cartref neu'r aelwyd: mae'r delweddau hyn yn arbennig o gyffredin yn nhiriogaeth llwyth y Mediomatrici, yn Alsace. Ond mae ystyr ei henw yn awgrymu ei bod yn un o dduwiesau afonydd y Celtiaid yn ogystal.

Cyfeiriadau

Mytholeg Geltaidd
Duwiesau
Gâl
Elis

Rhanbarth yng Ngroeg yr Henfyd oedd Elis, neu Eleia (Groeg diweddar: Ήλιδα Ilida, Hen Roeg: , hefyd Ēlis, Groeg Dorig: ). Mae'n cytateb i Dalaith Elis heddiw. Saif ar arfordir gorllewinol y Peloponnesos, gydag Achaea i'r gogledd, Arcadia i'r dwyrain a Messenia i'r de.

Yn nhiriogaeth Elis y cynhaliwyd y Gemau Olympaidd gyntaf yn yr 8fed ganrif CC yn Olympia. Roedd y dyfarnwyr, yr Hellanodikai, o Elis.

Heddiw mae Elis yn bentref bychan gyda tua 150 o drigolion, 14 km i'r gogledd-ddwyrain o Amaliada.

Pobl enwog o Elis

Coroebus, yr enillydd cyntaf yn y Gemau Olympaidd
Salmoneus, brenin mytholegol Elis
Aethlius, brenin mytholegol Elis
Endymion (mytholeg)
Epeius
Aetolus
Augeas, brenin of Elis; cysylltir a stori Heracles
Hippias o Elis, soffydd
Phaedo o Elis, sefydlydd yr Ysgol Eleaidd

Groeg yr Henfyd
Herculaneum

Dinas Rufeinig yn ne'r Eidal, rhwng Napoli a Pompeii, oedd Herculaneum (Eidaleg: Ercolano). Cafodd y ddinas ei dinistrio ar 24 Awst 79 pan ffrwydrodd llosgfynydd Feswfiws gan guddio Herculaneum dan hyd at 60 troedfedd o lafa.

Cedwir llawer o'r gwaith celf a ddarganfuwyd yn Herculaneum yn Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli.

Gweler hefyd 
 Cabinet Cudd

Cyfeiriadau

Campania
Dinasoedd Rhufeinig
Napoli
Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Barzaz Breiz

Casgliad o ganeuon a chwedlau gwerin Llydaweg ar gân a cherddoriaeth Lydewig yw'r Barzaz Breiz ("Barddas Llydaw"); fe'u casglwyd gan Théodore Hersart de la Villemarqué a'u cyhoeddi ganddo ym 1839. Yn uchelwr o Ffrancwr ond o dras Lydewig, magwyd Villemarqué yn ardal Plessix yn Nizon, ger Pont-Aven. Ymddiddorai'n fawr yn nhraddodiadau Llydaw ac aeth ati i gasglu chwedlau Llydaweg a chaneuon oddi ar lafar gwlad. Cafodd ei gasgliad ei feirniadu gan rai cenedlaetholwyr Llydewig cyfoes a honnai fod yr awdur wedi eu newid a'u haddasu i ddarllenwyr Ffrangeg, ond mae ei lyfrau nodiadau yn profi dilysrwydd y deunydd.

Yn fwy diweddar (M. Laurent a ddyfynnir gan A.O.H. Jarman), mae darganfyddiadau annibynnol o fersiynnau eraill o rai o'r caneuon ar lafar hefyd yn dystiolaeth i'w gwreiddiau canol oesol.

Cyfrol Villemarqué oedd yr ymgais cyntaf i gasglu a chyhoeddi cerddoriaeth Lydewig draddodiadol, ar wahân i emynau. Cyn hynny, roedd y llenyddiaeth lafar hon ar gael mewn addasiadau Ffrangeg Canol yn unig, yn dyddio o'r 13g ymlaen, ond fel yn achos y chwedlau am Arthur, cafodd y chwedlau eu newid yn sylweddol yn nwylo llenorion anghyfiaith gan adlewyrchu eu diwylliant hwy yn hytrach na diwylliant Llydaw.

Cafodd y Barzaz Breiz gylchrediad eang a bu'n gyfrol ddylanwadol iawn ymhlith Celtigwyr Rhamantaidd. Roedd yr hynafiaethydd Carnhuanawc, cyfaill Villemarqué yng Nghymru, yn edmygu'r gwaith yn fawr. Beth bynnag am ei ffaeleddau - beiau safonau ymchwil yr oes yn bennaf - daeth y Barzaz Breiz â diwylliant gwerin Llydaw i sylw gweddill Ewrop am y tro cyntaf. Un o'r caneuon mwyaf hynafol yn y casgliad yw honno sy'n adrodd chwedl Kêr-Ys ("Cantre'r Gwaelod" y Llydäwyr). Hefyd o ddiddordeb i ddarllenydd Cymraeg yw'r cyswllt rhwng hanes Llydewig Skolan (ceir fersiwn wedi'i recordio gan Anne Auffret) a sawl llawysgrif Cymraeg o'r Canol Oesoedd (yn enwedig Llyfr Du Caerfyrddin, ond hefyd cywydd Chwarae Cnau i'm Llaw gan Dafydd ap Gwilym).

Cyfeiriadau

Llenyddiaeth Lydaweg
Llên gwerin Llydaw
Llyfrau 1839
210 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC    
215 CC 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC - 210 CC - 209 CC 208 CC 207 CC 206 CC 205 CC

Digwyddiadau
 Yn dilyn marwolaeth ei dad, Publius Cornelius Scipio, a'i ewythr, Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, mewn brwydr yn erbyn y Carthaginiaid, mae Publius Cornelius Scipio yn dod yn gadfridog ar y fyddin Rufeinig yn Sbaen.
 Brwydr Herdonia yn Apulia; y cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig ac yn lladd y Conswl Rhufeinig Gnaeus Fulvius Centumalus Maximus.
 Y cadfridog Rhufeinig Marcus Claudius Marcellus yn cael ei ethol yn gonswl am y pedwerydd tro, ac yn cipio Salapia yn Apulia.
 Philip V, brenin Macedon, sydd mewn cynghrair a Hannibal, yn ymosod ar feddiannau Rhufain yn Illyria. Mae Cynghrair Aetolia, Sparta ac Attalus brenin Pergamon yn ymuno a'r Rhufeiniaid yn ei erbyn, ac yn orfodi i encilio.
 Qin Er Shi yn dod yn ymerawdwr Tsieina

Genedigaethau
 Hui, ail ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Marwolaethau
 10 Medi — Qin Shi Huang, ymerawdwr cyntaf Tsieina

210 CC
211 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
216 CC 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC - 211 CC - 210 CC 209 CC 208 CC 207 CC 206 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog Carthaginaidd Hasdrubal Barca yn dychwelyd i Sbaen wedi gorchfygu'r gwrthryfel yn Numidia. Mewn dwy frwydr, mae'n lladd y ddau gadfridog Rhufeinig yn Sbaen; Publius Cornelius Scipio a'i frawd Gnaeus Cornelius Scipio Calvus — Publius ar afon Baetis (Afon Guadalquivir) a Gnaeus ger Carthago Nova (Cartagena). Mae Carthago'n adennill ei holl diriogaethau yn Sbaen i'e de o Afon Ebro.
 Byddin Gweriniaeth Rhufain yn cipio Syracusa, ac felly'n meddiannu'r cyfan o Sicilia.
 Y Rhufeiniaid yn cipio dinas Capua, oedd mewn cynghrair a Hannibal.
 Y cadfridog Rhufeinig Marcus Valerius Laevinus yn gwneud cytundeb a Chynghrair Aetolia i wrthwynebu Philip V, brenin Macedon.
 Arsaces II yn olynu ei dad Arsaces I fel brenin Parthia.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Publius Cornelius Scipio, cadfridog Rhufeinig
 Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, cadfridog Rhufeinig
 Arsaces I, brenin Parthia

211 CC
Kêr-Ys

Dinas chwedlonol a safai ym mae Douarnenez yn Llydaw oedd Kêr-Ys (Llydaweg: 'Caer Ys'; hefyd Is neu Ys). Yn ôl y chwedl, fe'i codwyd gan y brenin Gralon (neu Gradlon yn Ffrangeg a llyfrau Saesneg), Brenin Cornouaille, i'w merch Dahut. Mae'n perthyn i ddosbarth rhyngwladol o chwedlau gwerin am diroedd boddiedig, fel chwedl Cantre'r Gwaelod yng Nghymru. Mae rhai o'r manylion yn y chwedl yn hynod o debyg i'r chwedl Gymreig ond bod y chwedl Lydewig wedi'i Christioneiddio cryn dipyn.

Yn ôl y chwedl, adeiladwyd Kêr-Ys ar dir a oedd yn is na lefel y môr, gyda morglawdd i'w amddiffyn. Gan y Brenin Gralon ei hun oedd yr unig oriadau i'r pyrth ar y morglawdd, ond cafodd ei ferch Dahut ei themtio gan y Diafol i'w dwyn a'u rhoi iddo. Yna agorodd y Diafol y pyrth a boddwyd y ddinas. Mewn rhai ferisynau o'r chwedl mae Duw yn anfon y Diafol i gosbi trigolion annuwiol y ddinas am eu pechodau. Ond yn ôl fersiynau eraill, cynharach efalli, mae Dahut yn dwyn y goriadau er mwyn boddloni ei chariad neu i'w adael i mewn i'r ddinas. Dim ond y brenin Gralon sy'n dianc o'r dinistr. Boddwyd pawb arall. Yn ôl traddodiad, gellir clywed clychau Kêr-Ys yn canu o hyd (fel "Clychau Aberdyfi") i rybuddio pobl ar y tir fod tywydd garw yn dod. Ffoes Gralon i'r tir mawr a sefydlu Quimper, Finistère; codwyd cerflun yn ei ddangos ar gefn ceffyl yn edrych i gyfeiriad ei ddinas foddedig o flaen eglwys gadeiriol Saint Corentin.

Ceir cyfeiriadau at y chwedl yng ngwaith y brydyddes ganoloesl Marie de France (fl. ail hanner y 12g). Yn 1839 cyhoeddodd Théodore Hersart de la Villemarqué ei gyfrol enwog, y Barzaz Breiz, sy'n cynnwys fersiwn o chwedl Kêr-Ys ar gân.

Gweler hefyd
Cantre'r Gwaelod
Tyno Helig

Llên gwerin Llydaw
Endymion

Ym mytholeg Roeg, roedd Endymion () yn fugail neu heliwr o Aeolia, neu yn ôl Pausanias yn frenin oedd yn teyrnasu yn  Olympia yn Elis. Dywedid ei fod yn fab i Zeus a'r nymff Calyce. Ganed ef yn Thessalia ond daeth yn arweinydd carfan o Aeoliaid, a sefydlodd Elis.

Oherwydd ei harddwch, syrthiodd Selene, duwies y lleuad, mewn cariad ag ef. Dywedir iddi ofyn i Zeus roi ieuenctid tragwyddol iddo. Mewn fersiwn arall, roedd Endymion yn edrych mor hardd wrth gysgu mewn ogof ar fynydd Latmos, ger Miletus yn Caria, nes i Selene ofyn i Zeus a allai aros felly. Bob nos, byddai Selene'n ymweld ag ef wrth iddo gysgu.

Dywedir iddo gael mab, Aetolus, a ddaeth yn frenin Elis, ac yn ddiweddarach yn frenin Aetolia, a enwyd ar ei ôl.

Mytholeg Roeg
Llan, Powys

Pentref bychan gwledig a phlwyf eglwysig  yng nghymuned Llanbryn-mair, Powys, Cymru, yw Llan. Gorwedda ar y ffordd rhwng Llanidloes a Llanbryn-mair, tua 1.5 milltir o Lanbrynmair. Mae gan y pentref boblogaeth o tua 40.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cysegrir eglwys y plwyf i'r Forwyn Fair.

Cyfeiriadau

Llanbryn-mair
Pentrefi Powys
Plwyfi Cymru
Llangynyw

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, ydy Llangynyw (Saesneg: Llangyniew). Saif  yn ardal Maldwyn ger Llanfair Caereinion. Mae'n gorwedd ar fryn sy'n codi mewn tro ar afon Banwy, tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanfair Caereinion.

Mae eglwys y pentref wedi ei chysegru i Sant Cynyw. Tua 1.5 milltir i'r gogledd o'r pentref, wrth droed y bryn, ceir Mathrafal, safle llys brenhinoedd Powys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Dolanog

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, Cymru, ydy Dolanog (). Saif yn ardal Maldwyn ar lannau afon Efyrnwy wrth droed Allt Dolanog, tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Llanfair Caereinion. Ceir Rhaeadr Dolanog yno.

Saif olion hen fryngaer ar ben yr allt.

Rhed Llwybr Glyndŵr heibio i'r gogledd o'r pentref. Mae'r B4382 yn cysylltu Dolanog â Llanfihangel-yng-Ngwynfa, tua 4 milltir i'r gogledd dros y bryniau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanfihangel-yng-Ngwynfa
Pentrefi Powys
Pontrobert

Pentref bach yng nghymuned Llangynyw, Powys, Cymru, yw Pontrobert. Saif yn ardal Maldwyn tua hanner ffordd rhwng Llanfair Caereinion i'r de a Llanfyllin.

Enwir y pentref ar ôl yr hen bont ar afon Efyrnwy. Ceir cored ar yr afon ger y bont honno. Dwy filltir i'r de-ddwyrain o Bontrobert, i lawr y dyffryn, ceir Mathrafal, safle llys brenhinoedd Powys.

Rhed Llwybr Glyndŵr heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Bontrobert 
 Jane Hughes (Deborah Maldwyn) (1811-1878), baledwraig

Cyfeiriadau

Llangynyw
Pentrefi Powys
212 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC    
217 CC 216 CC 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC 208 CC 207 CC

Digwyddiadau
 Syphax, brenin llwyth Numidiaidd y Masaesyles, yn gwneud cynghrair a Gweriniaeth Rhufain yn erbyn Carthago.
 Y cadfridogion Rhufeinig Publius Cornelius Scipio a'i frawd, Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, yn cipio dinas Saguntum (Sagunto yn Sbaen oddi wrth y Carthaginiaid,.
 Y Rufeiniaid dan Marcus Claudius Marcellus, wedi gwarchae o ddwy flynedd, yn cipio dinas  Syracusa yn Sicilia. Lleddir y gwyddonydd enwog Archimedes gan filwr Rhufeinig.
 Brwydr y Silarus; y Carthaginiaid dan Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig dan y  praetor Marcus Centenius Penula.
 Brwydr Herdonia; Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig sy'n gwarchae ar Herdonia dan y praetor Gnaeus Fulvius Flaccus. Dinistrir y fyddin Rufeinig, gan adael Apulia yn nwylo Hannibal.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Archimedes o Syracusa, gwyddonydd a mathemategydd Groegaidd

212 CC
Siracusa

Dinas a chymuned (comune) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw Siracusa (Sisilieg Sarausa, Groeg , Lladin Syracusae, Ffrangeg a Saesneg Syracuse), sy'n brifddinas talaith Siracusa. Saif ar arfordir dwyreiniol yr ynys.

Roedd y boblogaeth yn 118,385 yng nghyfrifiad 2011.

Sefydlwyd Siracusa yn 734 neu 733 CC gan Roegiaid o ddinasoedd Corinth a Tenea, dan arweiniad yr oecist (gwladychwr) Archias, a'i galwodd yn Sirako, gan gyfeirio at gors gyfagos. Tyfodd y ddinas i fod yn un o'r dinasoedd Groegaidd mwyaf grymus yn unman o gwmpas Môr y Canoldir.

Daeth y ddinas yn gyfoethog iawn mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain yn ystod teyrnasiad Hiero II o  275 CC ymlaen. Wedi marwolaeth Hiero yn 215 CC, trodd ei olynydd  Hieronymus yn erbyn Rhufain, a chipiwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid dan Marcus Claudius Marcellus yn 212 CC. Lladdwyd dinesydd enwocaf Siracusa, y gwyddonydd a mathemategydd Archimedes, pan gipiwyd y ddinas.

Siracusa oedd prifddinas yr ynys yn y cyfnod Rhufeinig. Bu dan reolaeth y Fandaliaid am gyfnod, cyn i'r cadfridog Belisarius ei chipio i'r Ymerodraeth Fysantaidd ar 31 Rhagfyr 535). O 663 hyd 668 roedd yr ymerawdwr Constans II yn teyrnasu o Siracusa. Cipiwyd y ddinas gan y Mwslimiaid yn 878, ac yn y cyfnod dilynol daeth Palermo yn brifddinas yr ynys yn lle Siracusa.

Yn 2005 daeth hen ganol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd.

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Sisili
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
 
Talaith Siracusa
Fferyllydd

Fferyllydd yw'r enw am rywun sy'n rhedeg fferyllfa neu'n gweithio ynddi. Mae galwedigaeth y fferyllydd yn alwedigaeth iechyd sy'n cyfuno agweddau ar ffiseg a chemeg er mwyn cadarnhau'r defnydd diogel o foddion meddyginaeth. Mae hefyd yn cynnwys y rôl traddodiadol o gyfansoddi a dosbarthu moddion yn ôl cyfarwyddiadau meddyg.

Fferylliaeth
Galwedigaethau gofal iechyd
213 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
218 CC 217 CC 216 CC 215 CC 214 CC - 213 CC - 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC 208 CC

Digwyddiadau
 Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn gorchfygu'r cadfridog Achaeus, oedd wedi ei wneud ei hun yn rheolwr Anatolia, yn ei gymeryd yn garcharor a'i ddienyddio.
 Gweriniaeth Rhufain yn cipio Casilinum ac Arpi yn ôl oddi wrth Hannibal.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Aratus o Sicyon, gwleidydd a chadfridog Groegaidd, arweinydd Cynghrair Achaea
 Achaeus, cadfridog Seleucaidd a rheolwr Anatolia

213 CC
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal

Mae'r isod yn restr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal:

 Palas Caserta yn Caserta gyda’r Parc,  Acwedwct Vanvitelli ac adeiladau San Leucio
Arfordir Amalfi
Ardal Archaeolegol Aquileia a’r  Basílica Patriarchaidd
 Ardal Archaeolegol Agrigento
 Ardal Archaeolegol  Pompeii, Herculaneum a Torre Annunziata
Assisi,  Basilica San Francesco d'Assisi a safleoedd eraill
Gardd Fotanegol Padova (Orto Botanico), Padova
Castel del Monte, Andria, Puglia
Eglwys Gaderiol,  Torre Civica a Piazza Grande, Modena
Eglwys a Chwfaint Dominicanaidd  Santa Maria delle Grazie gyda  "Y Swper Olaf" gan Leonardo da Vinci
Parc Cenedlaethol Cilento a Vallo di Diano gydag Ardal Archaeolegol  Pæstum ac Velia, a’r Certosa di Padula
Dinas  Verona
Dinas Vicenza a’r Filas Paladaidd yn y Veneto
Crespi d'Adda
Hynafiaethau Cristionogol cynnar yn Ravenna
Mynwentydd Etrwscaidd  Cerveteri a Tarquinia
Ferrara a delta Afon Po
 Le Strade Nuove a  system y  Palazzi dei Rolli yn Genova
Canol hanesyddol  Pienza
 Canol hanesyddol   Fflorens
 Canol hanesyddol  Napoli
 Canol hanesyddol   Rhufain a Basilica Sant Paul Tu Allan I’r Muriau (Rhennir gyda’r Fatican)
 Canol hanesyddol  San Gimignano
 Canol hanesyddol   Siena
 Canol hanesyddol  Urbino
I Sassi di Matera
Isole Eolie (Ynysoedd Aeolaidd)
Trefi Baroc Diweddar y Val di Noto, de-ddwyrain Sicilia
Piazza del Duomo, Pisa
Portovenere, Cinque Terre, ac ynysoedd (Palmaria, Tino a Tinetto)
Preswylfeydd Ty Brenhinol Savoy (Torino a Rhanbarth Torino)
Lluniau craig  Valcamonica
Sacri Monti, Piedmont a Lombardi
Sassi di Matera
Su Nuraxi di Barumini
Siracusa a Mynwent Pantalica
Y  trulli yn Alberobello (Bari)
Val d'Orcia
Fenis
Villa Adriana (Tivoli)
Villa Romana del Casale
Villa d'Este, (Tivoli)
Pontllogel

Pentref bychan  yng nghymuned Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, Cymru, yw Pontllogel neu Pont Llogel.  Saif yn ardal Maldwyn ar lannau Afon Efyrnwy tua hanner ffordd rhwng Llanwddyn ac Abertridwr i'r gogledd a phentref Dolanog i'r de-ddwyrain. Mae'r lôn B4395 yn rhedeg trwy'r pentref ac yn ei gysylltu â phentref Llanfihangel-yng-Ngwynfa i'r gogledd a Llangadfan i'r de.

Tua milltir i'r gogledd-orllewin ceir cyfres o hen garneddi a elwir yn "Feddau'r Cewri".

Rhed Llwybr Glyndŵr heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanfihangel-yng-Ngwynfa
Pentrefi Powys
Llanwddyn

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanwddyn (). Saif yn ardal Maldwyn ar lan ogleddol Afon Efyrnwy ger yr argae ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy. Tua hanner milltir i'r dwyrain o Llanwddyn ceir pentref Abertridwr.

Enwir plwyf Llanwddyn ar ôl Wddyn. Yn ôl traddodiad roedd y sant hwn, sydd fel arall yn anhysbys, yn feudwy a sefydlodd gell yno ac a ymwelai â chell y Santes Melangell dros y bryniau i'r gogledd ym Mhennant Melangell.

Mae’r Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar yn berchennog i’r tir o gwmpas Llyn Efyrnwy, ac mae ganddynt 3 cuddfan; 2 ar lannau’r llyn ac un, Coed y Capel, ger yr argae. Mae ganddynt hefyd swyddfa a siop gyferbyn â’r gyddfan Coed y Capel.

Cynhelir Gŵyl Werin Llanwddyn yn neuadd y pentref Llanwddyn bob mis Medi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes Llyn Efyrnwy
Pasiwyd Deddf  Liverpool Corporation Waterworks ym 1880, a dechreuwyd gwaith adeiladu argae ym 1881. Dymchwelwyd hen bentref Llanwddyn, ac roedd y llyn yn llawn erbyn Tachwedd 1889. Adeiladwyd pentref newydd gerllaw ar gyfer preswylwyr yr hen bentref, gan gynnwys eglwys newydd, cysegredig i Sant Wddyn. Adeiladwyd gorsaf pŵer hydro-electrig ar gyfer y pentref ym 1902.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Pennant Melangell

Pentref bychan yng nghymuned Llangynog ym Maldwyn, Powys, Cymru, yw Pennant Melangell, sydd 93.7 milltir (150.9 km) o Gaerdydd a 167.7 milltir (269.8 km) o Lundain. Gorwedd ym mhen uchaf Cwm Pennant tua 2.5 milltir i'r gorllewin o bentref Llangynog. Gorweddai yng nghantref Mochnant yn yr Oesoedd Canol.

Mae afon Tanad, sy'n rhedeg trwy'r cwm, yn tarddu yn uchel ar y bryniau i'r gorllewin o Bennant Melangell ar lethrau dwyreiniol Cyrniau Nod.

Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd testun Santesau Celtaidd 388-680

Eglwys Pennant Melangell

Enwir y pentref ar ôl Santes Melangell c.575-641, nawddsant y plwyf. Yn ôl traddodiad, roedd yn enedigol o Iwerddon  ond fagwyd hi yng Ngwynedd yn ferch Eithni Wyddeles a Cyfwlch Addfwyn. Ffôdd i osgoi priodas oedd wedi ei threfnu iddi gan ei thad, a daeth i Bowys i fyw  yng Nghwm Pennant. Un diwrnod, tua 604, daeth Brochwel (Brochfael), pennaeth Powys, (Brochwel Ysgithrog efallai) i'r dyffryn i hela. Ymlidiodd ei gŵn hela ysgyfarnog, a rhedodd at Felangell a llochesu dan ei gwisg. Gwnaeth hyn ddigon o argraff ar Brochwel nes peri iddo roi'r tir yn y cwm iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell. Daeth Melangell yn arweinydd Cymuned Cristnogol  bychan yno.

Yn yr hen eglwys, a gysegrir i'r santes, gellir gweld creirfa Melangell, sydd wedi ei hail-adeiladu wedi iddi gael ei dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd ac sy'n un o'r esiamplau gorau o'i fath ym Mhrydain ac yn unigryw yn ei chynllun. Ceir cerfluniau o sgwarnogod ar ysgrîn y Grog. Codwyd yr adeilad bresennol yn y 12g. Ychwanegodd cell haner gron a elwir "Cell y Bedd" ar seiliau o'r 10fed canrif yn yr 20ed canrif. Credir fod Melangell wedi claddu yno. Amgylchynir yr eglwys gan llan fawr sy'n cynnwys coed yw hynafol, rhai ononynt yn fwy na 2000 oedsy'n awgrymu fod y safle yn gyn-Gristnogol.

Roedd yr eglwys yn gyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol. Gyda twf mewn diddordeb yn yr amgylfyd yn ail haner yr ugeinfed canrif daeth Melangell yn santes poblogaidd unwaith eto yng Nghymru fel nawdd santes bywyd gwyllt a'r amgylchfyd naturiol. Yn ddiweddar mae Cyngor Sir Powys wedi creu llwybr "Pererindod Melangell" yn arwain yno.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Rhestr trefi Cymru     Santesau Celtaidd 388-680

Dolen allanol
Gwefan Eglwys y Santes Melangell, Pennant Melangell.

Eglwysi Powys
Llangynog, Powys
Pererindodau
Pentrefi Powys
Oes y Seintiau yng Nghymru
Santesau Celtaidd 388-680
Archaeologia Cambrensis

Cylchgrawn dysgedig blynyddol sy'n ymwneud ag archaeoleg yng Nghymru yw Archaeologia Cambrensis. Fe'i cyhoeddir gan Cymdeithas Hynafiaethau Cymru (y Cambrian Archaeological Association)  er 1846, ond cyhoeddwyd y rhifyn gyntaf ym 1845, flwyddyn cyn sefydlu'r Gymdeithas ei hun yn swyddogol. Y golygydd cyntaf, hyd 1853, oedd John Williams (Ab Ithel).

Cylchgrawn hynafiaethol yn ymwneud â phob agwedd ar hanes, cynhanes, archaeoleg, adeiladau hanesyddol a thraddodiadau Cymru oedd y cylchgrawn ar y ddechrau, ond erbyn heddiw mae'n gyfrwng i gyhoeddi canlyniadau'r gwaith archaeolegol diweddaraf a gwaith ymchwil blaenllaw ar archaeoleg y wlad.

Golygyddion 
 John Williams (Ab Ithel) (1845-1853)
 H. Harold Hughes

Dolenni allanol
 Archaeologia Cambrensis (1846-1899)
 Archaeologia Cambrensis (1900-1999)
 Gwefan Cymdeithas Hynafiaethau Cymru 

Cylchgronau Cymru
Archaeoleg Cymru
Astudiaethau Celtaidd
Llyfrau am hanes Cymru
Sefydliadau 1845
Llanfihangel-yng-Ngwynfa

Pentref hynafol, plwyf a chymuned, Powys, Cymru, yw Llanfihangel-yng-Ngwynfa. Mae'n enwog fel cartref yr emynyddes Ann Griffiths.

Gorwedd y pentref diarffordd yng ngogledd y sir ym mryniau Maldwyn ger tarddle Nant Alan, un o ffrydiau Afon Cain, tua hanner ffordd rhwng Llanwddyn i'r gorllewin a Llanfyllin i'r dwyrain. I gyfeiriad y de mae'r B4382 yn ei gysylltu â phentref Dolanog a Llanfair Caereinion.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gantref Mechain. Mae'r eglwys yn un o sawl yng Nghymru a gysegrir i Sant Mihangel.

Tua milltir a hanner i'r gorllewin o Lanfihangel ceir Plasdy Llwydiarth, hen gartref y Fychaniaid gynt.

Rhed Llwybr Glyndŵr trwy'r bryniau i'r de o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl
Cynddelw Brydydd Mawr (12g). Er nad oes prawf terfynol, mae'n debyg fod Cynddelw, un o'r mwyaf o Feirdd y Tywysogion, yn frodor o'r plwyf.
John Davies, Tahiti (1772 – 1855) athro a chenhadwr 
John Hughes, Pontrobert (1775 - 1854) awdur, Gweinidog yr Efengyl ac emynydd Cymreig
Ann Griffiths (1776 - 1805). Ganwyd yr emynyddes enwog yn ffermdy Dolwar Fach (neu Fechan) yn y plwyf. Fe'i claddwyd ym mynwent eglwys y plwyf. Ceir disgrifiad o'i hen gartref ar ddiwedd y 19g yn y gyfrol Cartrefi Cymru gan Owen M. Edwards.
Thomas Williams (Eos Gwynfa) (c.1769-1848), bardd a gyhoeddodd sawl gyfrol o gerddi a charolau plygain.
John E Jones (1840 – 1896) Wythfed Llywodraethwr Talaith Nevada

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Darllen pellach
Alwyn D. Rees, Life in a Welsh countryside: a social study of Llanfihangel yng Ngwynfa (1996), Llyfr a ystyrir yn glasur o'i fath.

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Plwyfi Cymru
Abertridwr

Gallai Abertridwr gyfeirio at un o ddau le yng Nghymru:

Abertridwr (Powys)
Abertridwr (Caerffili)
Abertridwr, Caerffili

Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Abertridwr, Powys.

Pentref yng nghymuned Cwm Aber, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw Abertridwr. Saif 3 milltir i'r gogledd-orllwein o dref Caerffili.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gwaith glo
Bu'n bentref glofaol gynt. Agorwyd Glofa Windsor yn 1898 gan y Windsor Colliery Co Ltd. Roedd siafftiau aer danddaear yn ei gysylltu â Glofa Senghennydd.

Ar 1 Mehefin, 1902, dymchwelodd platfform yn y pwll glo, gan fwrio naw o lowyr i 25 troedfedd o ddŵr yn y swmp. Llwyddodd tri o'r dynion i ddianc trwy afael ar ddarnau pren ond collodd y chwech arall eu bywydau.

Ym 1918 bu 1,923 o ddynion yn gweithio yn y pwll; erbyn 1945 roedd y nifer wedi syrthio i 850. Ym 1974 unwyd y glofa â glofa Nantgarw fel un uned, ond caewyd yr hen Lofa Windsor ym mis Mawrth 1975. Heddiw mae ystâd tai Ty'n y Parc ar y safle.

Enwogion
Peter Prendergast (1946–2007), arlunydd.
John Roberts (‘Jack Rwsia’) (1899-1979), glöwr, cynghorydd ac aelod amlwg o'r Blaid Gomiwnyddol; gwirfoddolwr gyda'r Frigâd Ryngwladol yn Rhyfel Cartref Sbaen.

Cyfeiriadau

Cwm Aber
Pentrefi Caerffili
214 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
219 CC 218 CC 217 CC 216 CC 215 CC - 214 CC - 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC

Digwyddiadau
 Carthago yn perswadio dinas Siracusa i roi'r gorau i'w chynghrair a Gweriniaeth Rhufain ac ochri gyda'r Carthaginiaid.
 Byddin Rufeinig dan Marcus Claudius Marcellus yn cipio Leontini ac yn gwarchae ar Siracusa.
 Byddin Rufeinig dan Tiberius Sempronius Gracchus yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hanno yr Hynaf mewn brwydr ger Beneventum.
 Philip V, brenin Macedon yn ymosod ar Illyria gyda 120 o longau. Mae'n gwarchae ar  Apollonia, Illyria, ond yn gorfod llosgi ei lynges ac encilio i Facedonia wedi iddo gael ei orchfygu gan fyddin Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Hieronymus, rheolwr Siracusa (llofruddiwyd)

214 CC
215 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
220 CC 219 CC 218 CC 217 CC 216 CC - 215 CC - 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridogion Rhufeinig Publius Cornelius Scipio a'i frawd  Gnaeus Cornelius Scipio Calvus yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca yn Dertosa ger Afon Ebro yn Sbaen, ac felly'n atal Hasdrubal rhag mynd a'i fyddin i'r Eidal i gynorthwyo ei frawd Hannibal.
 Y Conswl Rhufeinig Tiberius Sempronius Gracchus yn cqael ei ladd yn ymladd yn erbyn Hannibal.
 Hannibal yn cipio dinasoedd Tarentum, Heraclea a Thurii, ond yn methu atal y Rhufeiniaid rhag gwarchae ar Capua.
 Philip V, brenin Macedon a Hannibal yn gwneud cynghrair i ymladd yn erbyn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Hiero II, tyrannos Siracusa

215 CC
Abertridwr, Powys

Am y pentref o'r un enw ym Morgannwg, gweler Abertridwr, Caerffili.

Pentref bychan  yng nghymuned Llanwddyn, Powys, Cymru, yw Abertridwr. Saif yn ardal Maldwyn ar lan ogleddol afon Efyrnwy, tua milltir i'r dwyrain o Llanwddyn a'r argae ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy. Mae'r B4393 yn ei gysylltu â Llanwddyn ac â Llanfyllin i gyfeiriad y dwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanwddyn
Pentrefi Powys
216 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 
221 CC 220 CC 219 CC 218 CC 217 CC - 216 CC - 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC

Digwyddiadau 
 2 Awst — Brwydr Cannae (i'r dwyrain o Napoli); Hannibal a'r fyddin Garthaginaidd yn ennill buddugoliaeth fawr dros fyddin Gweriniaeth Rhufain dan y ddau gonswl, Lucius Aemilius Paullus (a leddir yn y frwydr) a Gaius Terentius Varro. Lleddir tua 50,000 o Rufeiniaid; un o'r colledion mwyaf mewn un diwrnod o frwydro mewn hanes.
 Y cadfridog Rhufeinig Marcus Claudius Marcellus yn casglu gweddillion y fyddin i amddiffyn dinas Nola a de Campania.
 Yr hanesydd Rhufeinig Quintus Fabius Pictor yn cael ei yrru i Delffii i ofyn cyngor yr oracl beth i'w wneud wedi Brwydr Cannae.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Lucius Aemilius Paullus, Conswl Rhufeinig, lladdwyd ym mrwydr Cannae.

216 CC
Eve Myles

Actores yw Eve Myles (ganwyd 8 Gorffennaf 1978). Mae'n adnabyddus am chwarae rhan Gwen Cooper yn y gyfres wyddonias Torchwood a Faith yn Un Bore Mercher.

Cafodd ei geni yn Ystradgynlais. Mae'n briod a'r actor Bradley Freegard ac yn byw yng Nghaerdydd.

Ffilmyddiaeth

Ffilm a theledu

Radio

Theatr

Adroddwr llyfrau sain

Gemau fideo

Cyfeiriadau

Actorion teledu Cymreig
Genedigaethau 1978
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
217 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
222 CC 221 CC 220 CC 219 CC 218 CC - 217 CC - 216 CC 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC

Digwyddiadau
 24 Mehefin - Brwydr Llyn Trasimene, yn Umbria. Mae'r fyddin Garthaginaidd dan Hannibal yn dinistrio byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gaius Flaminius Nepos; lleddir miloedd o Rufeinwyr, yn cynnwys Flaminius ei hun.
 Senedd Rhufain yn penodi Quintus Fabius Maximus Verrucosus i swydd dictator. Mae ef yn dilyn polisi o osgoi brwydr yn erbyn byddin Hannibal, gan gadw i'r bryniau lle na all Hannibal ddefnyddio ei farchoglu. Caiff Fabius yr enw Cunctator (Yr Oedwr) oherwydd ei strategaeth.
 Hannibal yn anrheithio Apulia a Campania.
 Publius Cornelius Scipio yn cael ei yrru i Sbaen fel proconswl Rhufeinig. Mewn brwydr ar Afon Ebro ger Tarraco, mae'n dinistrio rhan helaeth o'r llynges Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Gaius Flaminius Nepos, cadfridog a Conswl Rhufeinig.

217 CC
A. W. Wade-Evans

Hanesydd Cymreig ac offeiriad Anglicanaidd oedd Arthur Wade Wade-Evans (31 Awst 1875 - 4 Ionawr 1964).

Bywgraffiad
Ganed Wade-Evans yn Abergwaun, Sir Benfro, yn fab i gapten llong. Graddiodd o Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1896 a chafodd ei ordeinio'n ddiacon yn 1898. Bu'n gurad yn Llundain, Caerdydd, English Bicknor a Llangystennin Garth Brenn (Welsh Bicknor) cyn dod yn ficer France Lynch yn 1909. Yn ddiweddarach bu'n ficer Pottersbury gyda Furtho a Yardley Gobion ac yna Wrabness. Ymddeolodd yn 1957, a bu'n byw yn Frinton-on-Sea, Essex, lle y bu farw.

Hanesydd
Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar hanes cynnar Cymru a Phrydain. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gred fod y farn gyffredinol ymysg haneswyr ar y pryd, fod trigolion Brythonaidd Lloegr wedi eu gyrru ar ffo i'r gorllewin gan y Sacsoniaid, yn anghywir ac yn seiliedig ar gamddehongliad o De Excidio Britanniae gan Gildas (?6g). Yn ôl Wade-Evans, ysgrifennwyd y De Excidio - "y stori ddychmygol hon" sydd "wedi gwenwyno ffynhonnau hanes y Cymry am ganrifoedd" - ar ddechrau'r 8g, ond nid yw pawb yn derbyn ei ddamcaniaeth.

Cyhoeddiadau
 Nennius's "History of the Britons" (1938)
 Coll Prydain (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1950). Cyfieithiad o'r De Excidio Britanniae gyda rhagymadrodd a nodiadau.
 The emergence of England and Wales (1956, 1959)
 Welsh Christian origins (1934)
 Parochiale Wallicanum (1911)
 Vitae sanctorum Britanniae et genealogiae (1944).
 Welsh mediaeval law (1909)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1875
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1964
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Sir Benfro
218 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 
223 CC 222 CC 221 CC 220 CC 219 CC - 218 CC - 217 CC 216 CC 215 CC 214 CC 213 CC

Digwyddiadau 
 Y cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn gadael Sbaen gyda byddin o tua 40,000 o filwyr a 50 o eliffantod. Mae'n croesi yr Alpau i ogledd yr Eidal ac yn cipio prifddinas y Taurini (Torino heddiw).
 Brwydr Ticinus; Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig dan y conswl Publius Cornelius Scipio. Clwyfir Scipio yn ddifrifol, ac mae'r Rhufeiniaid yn encilio i Placentia.
 18 Rhagfyr — Brwydr y Trebia; Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig dan Tiberius Sempronius Longus a Scipio meet Hannibal ger Afon Trebbia.
 Wedi i drafodaethau heddwch rhwng Ptolemi IV, brenin yr Aifft ac Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, mae Antiochus yn meddiannu tiriogaethau yn Lebanon, Palesteina a Ffenicia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

218 CC
219 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
224 CC  223 CC 222 CC 221 CC 220 CC - 219 CC - 218 CC 217 CC 216 CC 215 CC 214 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymosod ar ddinas Saguntum yn Sbaen, sydd yn nhiriogaeth y Carthaginiaid yn Sbaen, ond mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Mae hyn yn dechrau'r ail ryfel rhwng Rhufain a Carthago.
 Rhyfel rhwng Ptolemi IV Philopator, brenin yr Aifft ac  Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae Antiochus yn cipio Seleucia Pieria, Tyrus a Ptolemais, cyn i'r Aifft ddechrau trafodaethau heddwch.
 Senedd Rhufain yn gyrru byddin i Illyria dan Lucius Aemilius Paullus.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Cleomenes III, cyn-frenin Sparta

219 CC
Paul Woods

Chwaraewr Rygbi'r Gynghrair Cymreig oedd Paul Woods (28 Hydref 1950 - 1 Tachwedd 2007).

Ganed Paul Woods ym Mhontllanffraith, Sir Fynwy. Bu'n chwarae Rygbi'r Undeb i glybiau Tredegar a Pontypŵl cyn i Widnes ei berswadio i droi at Rygbi'r Gynghrair yn 1976. Yn ddiweddarach by'n chwarae i Rochdale Hornets a Hull. Enillodd ddeg cap dros dîm Rygbi'r Gynghrair Cymru.

Genedigaethau 1950
Marwolaethau 2007
Chwaraewyr rygbi'r gynghrair Cymreig
Cytundeb Pipton

Arwyddwyd Cytundeb Pipton ar 22 Mehefin 1265, yn ystod Ail Ryfel y Barwniaid, i sefydlu cynghrair rhwng y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd a'r barwn grymus Simon de Montfort. Enwir y cytundeb ar ôl Pipton, Powys.

Daeth y cytundeb i fod yn sgîl buddugoliaeth ysgubol Simon de Montfort ar Harri III o Loegr ym Mrwydr Lewes ym 1264. Daliwyd brenin Lloegr a'i fab y Tywysog Edward. Dechreuodd Llywelyn gyfres o darfodaethau gyda de Montfort, ac ym 1265 cynigiodd iddo'r swm o 30,000 marc yn gyfnewid am heddwch parhaol, gyda thermau'r heddwch yn cadarnhau hawl Llywelyn i reoli Cymru.

Seliwyd y trafodaethau gyda'r cytundeb rhwng Llywelyn a de Montford, ond gellid dadlau fod y termau ffafriol a gafodd Llywelyn yn dangos fod sefyllfa de Montfort yn gwanhau mewn gwirionedd. Mae'r hanesydd J. Beverley Smith yn dadlau mae "dealltwriaeth" yn hytrach na chytundeb ffurfiol oedd Cytundeb Pipton, ond serch hynny rhoddodd Llywelyn a de Montford eu seliau ar gyfres o ddogfennau yn gosod allan yr amodau rhyngddynt.

Cyfeiriadau

1265
13eg ganrif yng Nghymru
Pipton
Pipton
Pipton
Oes y Tywysogion
Teyrnas Gwynedd
Cytundeb Tridarn

Cytundeb a luniwyd, yn ôl pob tebyg, ar 28 Chwefror, 1405, rhwng Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru, Henry Percy, Iarll 1af Northumberland, ac Edmund Mortimer (mab-yng-nghyfraith Glyn Dŵr) oedd y Cytundeb Tridarn neu'r Cytundeb Triphlyg (Saesneg: Tripartite Indenture). Mae'n bosibl ei fod wedi ei lunio yn nhŷ archddiacon Bangor. Ceir yr unig gopi sydd wedi goroesi mewn cronicl Seisnig a elwir yn Gronicl Giles, ond mae'n destun anghyflawn.

Gellid dadlau fod y Cytundeb Tridarn yn un o'r dogfennau mwyaf syfrdanol yn hanes Prydain. Mae'r cytundeb yn ymrwymo'r cyngrheiriaid i gymhorthu ei gilydd yn erbyn unrhyw berygl iddynt fel arwyddwyr y cytundeb.

Ond fe â llawer ymhellach na hynny. Cyfeirir at broffwydoliaeth, sy'n deillio mae'n debyg o'r Canu Darogan Cymreig, sy'n darogan yr ymrennir 'llywodraeth Prydain Fwyaf' (Lladin: regimen Brittaniae Majoris) rhwng tri arglwydd. Glyn Dŵr a'i gynghreiriad yw'r arglwyddi hynny. Byddant yn rhannu Ynys Brydain (heb gynnwys yr Alban) rhyngddynt fel pennaethau sofrennaidd annibynnol. Ond fe â'r ddogfen ymhellach fyth. Caiff Iarll Northumberland ddeuddeg sir yng ngogledd a chanolbarth Lloegr ac mae Edmund Mortimer i gael gweddill Lloegr. Byddai hynny'n drefniant parhaol iddyn nhw a'u etifeddion.

A dyma'r rhan a roddir i Glyn Dŵr a phob Tywysog Cymru ar ei ôl, yn ôl y ddogfen:
the whole of Cambria or Wales divided from Leogria now commonly called England by the following borders, limits, and bounds: from the Severn estuary as the River Severn flows from the sea as far as the northern gate of the city of Worcester; from that gate directly to the ash trees known in Cambrian or Welsh language as Onennau Meigion which grow on the high road from Bridgnorth to Kinver; then directly along the highway... to the head or source of the River Trent; thence to the head or source of the river commonly known as the Mersey and so along to the sea.

Byddai Glyn Dŵr a'i ddisgynyddion yn teyrnasu ar Gymru Fawr annibynnol felly a theyrnas Lloegr yn cael ei rhannu yn ddwy ran. Byddai'r Gymru Fawr honno yn cynnwys Swydd Gaer gyfan a rhannau helaeth o siroedd eraill y Mers ar ochr Lloegr, sef Swydd Amwythig, Swydd Henffordd a Swydd Gaerloyw (roedd nifer sylweddol o Gymry yn byw yn y tair sir olaf a'r Gymraeg yn iaith byw mewn sawl ardal).

Mae'r cytundeb yn dyst i uchelgais mawr Glyn Dŵr i sefydlu Cymru'n deyrnas annibynnol ac yn adlewyrchu ei gryfder ar y pryd, gyda chefnogaeth brenin Ffrainc ac Edmund Mortimer, a hawliai goron Lloegr, yn fab-yng-nghyfraith iddo. Ond daeth tro ar fyd ac ni wireddwyd y cytundeb.

Cyfeiriadau

1405
15fed ganrif yng Nghymru
Tridarn
Tridarn
Tridarn
Owain Glyn Dŵr
Teyrnas Lloegr
220 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - 210au CC - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
225 CC 224 CC  223 CC 222 CC 221 CC - 220 CC - 219 CC 218 CC 217 CC 216 CC 215 CC

Digwyddiadau
 Demetrius o Pharos a Scerdilaidas yn ymosod ar y dinasoedd yn Illyria sydd mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Mae Rhufain yn gyrru byddin sy'n gorfodi Demetrius i ffoi at Philip V, brenin Macedon.
 Aratus o Sicyon, dan fygythiad gan Gynghrair Aetolia, yn cael cymorth y Cynghrair Hellenaidd dan arweiniad Philip V, brenin Macedon. Mae Philip yn arwain y Cynghrair mewn brwydrau yn erbyn Aetolia, Sparta ac Elis.
 Gyda Molon yn cymryd meddiant ar ran helaeth o'r Ymerodraeth Seleucaidd ac yn ei alw ei hun yn frenin, mae Antiochus III yn rhoi'r gorau i'w ymgyrch yn ne Syria i ddelio ag ef. Mewn brwydr ar lan Afon Tigris mae'n gorchfygu a lladd Molon a'i frawd Alexander.
 Achaeus, cadfridog Antiochus III yn Anatolia, yn cael ei gyhuddo gan Hermeias, prif weinidog Antiochus, o fwriadu gwrthryfela. I'w amddiffyn ei hun, mae Achaeus yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin.
 Adeiladu'r Via Flaminia o Rufain i Ariminum (Rimini) gan y censor Gaius Flaminius.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Conon o Samos, mathemategydd a seryddwr Groegaidd
 Molon, cadfridog Seleucaidd

220 CC
221 CC

4g CC - 3g CC - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC    
226 CC 225 CC 224 CC  223 CC 222 CC 221 CC 220 CC 219 CC 218 CC 217 CC 216 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog cadfridog Carthaginaidd Hasdrubal yn cael ei lofruddio gan Gelt tra'n ymgyrchu yn Sbaen. Daw Hannibal, mab  Hamilcar Barca, yn gadfridog yn ei le.
 Hannibal yn priodi tywysgoes Sbaenaidd, Imilce, ac yn concro llwythau yr Olcades,  and Vaccaei a'r Carpetani.
 Ptolemi IV yn dod yn frenin yr Aifft ar farwolaeth ei dad, Ptolemi III.
 Molon, satrap Media, a'i frawd Alexander yn gwrthryfela yn erbyn Antiochus III, ac yn meddiannu rhan helaeth o'r ymerodraeth i'r dwyrain o Afon Tigris. Wedi gorchfygu byddin dan Xenoetas, mae'n cipio dinas  Seleucia ar y  Tigris, a'y cyfan o diriogaethau Babylonia a Mesopotamia.
 Antigonus III, brenin Macedon, yn cael ei ladd mewn brwydr yn erbyn yr Illyriaid, ac yn cael ei olynu gan ei gefnder Philip V.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Ptolemi III, brenin yr Aifft
 Hasdrubal, cadfridog Carthaginaidd
 Antigonus III Doson, brenin Macedon
 Berenice II, brenhines yr Aifft

221 CC
Afon Trent

Afon yng nghanolbarth Lloegr yw Afon Trent (Cymraeg: Afon Trannon). Ei hyd yw 270 km (170 milltir).

Llifa Afon Trent i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain yn bennaf, o Swydd Stafford trwy Nottingham, i ymuno ag Afon Ouse i ffurfio moryd y Humber. Afon Trent yw afon fwyaf canolbarth Lloegr, ac fe'i cysylltir ag Afon Merswy gan Camlas Trent, Merswy a'r Grand Union.

Lleoedd ar Afon Trent
Mae dinasoedd a threfi sy'n gorwedd ar yr afon neu'n agos iddi yn cynnwys:
 Stoke-on-Trent
 Stone
 Rugeley
 Lichfield
 Burton upon Trent
 Castle Donington
 Rampton
 Derby
 Beeston
 Nottingham
 Newark-on-Trent
 Gainsborough
 Gunness
 Scunthorpe

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Trent
Trent
Trent
Trent
Kinver

Pentref mawr a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Kinver. Gorwedda yn ne-orllewin y sir, ym mhen y llain gul o dir yn Swydd Stafford a amgylchynir gan siroedd Swydd Amwythig, Swydd Gaerloyw a Gorllewin Canolbarth Lloegr. Mae'r trefi agosaf yn cynnwys Stourbridge yng Ngorllewin y Canolbarth, a Kidderminster yn Swydd Gaerloyw. Mae Camlas Swydd Stafford a Swydd Gaerloyw yn rhedeg trwy'r pentref, yn agos i gwrs Afon Stour.

Cyfeiria at Kinver yn y Cytundeb Tridarn (1405) fel un o'r lleoedd sy'n nodi'r ffin arfaethedig rhwng Cymru Fawr a dwy ran Lloegr dan amodau'r cytundeb hwnnw.

Cyfeiriadau 

Pentrefi Swydd Stafford
Plwyfi sifil Swydd Stafford
Bridgnorth

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, sy'n gorwedd yn Nyffryn Hafren, yw Bridgnorth. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 12,079.

Fe'i rhennir yn Low Town a High Town, a elwir felly oherwydd eu safle mewn perthynas ag afon Hafren, sy'n llifo rhyngddynt. Enwir Bridgnorth ar ôl pont ar afon Hafren, a godwyd yn fwy i'r gogledd na phont gynharach yn Quatford.

Mae Caerdydd 128.4 km i ffwrdd o Bridgnorth ac mae Llundain yn 195.3 km. Y ddinas agosaf ydy Wolverhampton sy'n 20.6 km i ffwrdd.

Cyfeiria at Kinver yn y Cytundeb Tridarn (1405) fel un o'r lleoedd sy'n nodi'r ffin arfaethedig rhwng Cymru Fawr a dwy ran Lloegr dan amodau'r cytundeb hwnnw.

Cyfeiriadau 

Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Trefi Swydd Amwythig