alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Northumbria

Gweler hefyd Northumberland.

Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yng ngogledd-ddwyrain Lloegr a de-ddwyrain yr Alban oedd Northumbria (weithiau Northhumbria).

Ffurfiwyd y deyrnas yn nechrau'r 7g pan unwyd teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd Deifr a Brynaich gan Aethelfrith, brenin Brynaich, a goncrodd Deifr tua 604. Ar ei heithaf, roedd y teyrnas yn ymestyn o ychydig i'r de o Afon Humber hyd ar Afon Merswy ac at Foryd Forth.

Yn ddiweddarch, daeth Northunbria yn iarllaeth, wedi i ran ddeheuol y deyrnas (Deifr gynt) gael ei golli i'r Daniaid.

Gweler hefyd
Cwthbert: sant o'r ardal

Llyfryddiaeth 
Higham, N.J., The Kingdom of Northumbria AD 350-1100 (1993)
Rollason, D., Northumbria, 500-1100: Creation and Destruction of a Kingdom (2003)

 
Yr Oesoedd Canol yn yr Alban
Teyrnasoedd Lloegr
Moryd Forth

Moryd neu aber agored Afon Forth ar arfordir dwyreiniol yr Alban yw Moryd Forth (Gaeleg yr Alban, Linne Foirthe; Sgoteg Firth o Forth, Saesneg Firth of Forth; Cymraeg Canol, Moryd Gweryd ac 'Aber Gweryd'; Lladin Bodotria). Saif Fife ar yr ochr ogleddol a Gorllewin Lothian, dinas Caeredin a Dwyrain Lothian ar yr ochr ddeheuol. Mae'r llanw yn cyrraedd cyn belled a Stirling, ond fel rheol ystyrir fod y firth yn gorffen gwer Pont Kincardine. Yn ddaearegol, ffiord yw Moryd Gweryd, gan iddi gael ei naddu gan rewlif.

Ceir nifer o drefi ar hyd lannau'r foryd, gyda diwydiannau pwysig, yn cynnwys Grangemouth, Leith, Methil, Inverkeithing, Prestonpans a Rosyth. Croesir y foryd gan bont i'r rheilffordd a phont enwof i'r briffordd, a disgwylir i bont ychwanegol agor yn 2008. Ceir nifer o ynysoedd yn y foryd; yr enwocaf yw Bass Rock.

Cyfeiriadau

Aberoedd yr Alban
Hanes Gweriniaeth Iwerddon

Sefydlwyd y wladwriaeth a adwaenir yn awr fel Gweriniaeth Iwerddon yn 1922, pan enillodd 26 o siroedd Iwerddon annibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig. Arhosodd y chwe sir arall yn rhan o'r Deyrnas Unedig fel Gogledd Iwerddon.

Yn ôl y cytundeb a wnaed a llywodraeth y Deyrnas Unedig yn Rhagfyr 1921, crewyd gwladwriaeth gyda'r teitl "Gwladwriaeth Rydd Iwerddon" (Gwyddeleg, Saorstat Eireann; Saesneg, Irish Free State). Roedd gan y gogledd yr hawl i ddewis peidio cael ei gynnwys yn y wladwriaeth newydd. Ar bleidlais o 64 to 57, cytunodd y Dáil i'r trefniant, a than arweiniad Michael Collins ac Arthur Griffith sefydlwyd y wladwriaeth newydd. Fodd bynnag, roedd carfan dan arweiniad Eamon de Valera yn gwrthwynebu'r cytundeb. Bu rhyfel cartref a barhaodd hyd 1923; lladdwyd Michael Collins ond yn y diwedd bu'r blaid oedd yn cefnogi'r cytundeb yn fuddugol.

Yn 1932, enillodd Eamon de Valera, oedd wedi ffurfio ei blaid ei hun, Fianna Fáil, yr etholiad cyffredinol. Ar 29 Rhagfyr 1937 daeth ef a chyfansoddiad newydd i rym, yn newid enw'r wladwriaeth i "Iwerddon" yn unig ac yn creu swydd Arlywydd. Ail-enwyd swydd y Prif Weinidog yn Taoiseach. Arhosodd Iwerddion yn niwrtal yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar 1 Ebrill 1949, cyhoeddwyd y wladwriaeth yn weriniaeth, gyda'r arlywydd yn cymryd y swyddogaethau oedd cynt wedi eu cadw i'r brenin. Er mai "Iwerddon" oedd yr enw swyddogol o hyd, daeth "Gweriniaeth Iwerddon" i gael ei ddefnyddio. Ymunodd a'r Cenhedloedd Unedig yn 1955 ac a'r Undeb Ewropeaidd yn 1973.

Aeth y Weriniaeth trwy gyfnod anodd yn economaidd tua diwedd y 1970au. Amrywiai'r llywodraeth rhwng y ddwy blaid fawr, Fianna Fáil a Fine Gael, gyda Charles Haughey yn Taoiseach dair gwaith a Garret FitzGerald ddwywaith yn ystod y 1980au. O ddechrau'r 1990au ymlaen, dechreuodd yr economi dyfu'n gyflym, ac erbyn dechrau'r 2000au Iwerddon oedd aelod ail-gyfoethocaf yr Undeb Ewropeaidd. Yn 1997 daeth Bertie Ahern yn Taoiseach.

Rhestr Prif Weinidogion Iwerddon ers 1937 (Taoisigh na hÉireann)

Rhestr Arlywyddion Iwerddon

Gweler hefyd
 Hanes Iwerddon

 
Hanes Iwerddon
Iwerddon, Gweriniaeth
Siroedd Iwerddon

Rhennir Iwerddon yn 32 o siroedd traddodiadol (gyda 26 yn y Weriniaeth a 6 yn y gogledd) a 4 talaith.

Y Taleithiau

Map o'r siroedd
Sylwer nad yw'r siroedd hyn yn cyfateb ym mhob achos i'r unedau gweinyddol presennol.

Rhestr yn nhrefn yr wyddor

Nodyn: * - Mae Swydd Ddulyn yn dair swydd weinyddol: (i) Contae Átha Cliath Theas / County of South Dublin; (ii) Contae Fine Gall / County of Fingal; (iii) Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin / County of Dún Laoghaire-Rathdown.

Defnyddir y siroedd traddodiadol ar gyfer daearyddiaeth cyffredinol, rhifau ceir a chwaraeon traddodiadol.

 
Israniadau Iwerddon
Pum Colofn Islam

Mae dilynwyr Islam i fod i ymarddel ac ymarfer Pum Colofn y Ffydd (Arabeg: Arkân al-Dîn), a adnebyddir hefyd fel y Farâ'idh, y pum egwyddor sanctaidd.

Shahadah

Y Shahadah neu shahâda, neu Gyffesiad y Ffydd, a ymgorfforir yn y datganiad lâ ilâha illâ'llâh wa Muhammad rasulu Allah ("Nid oes Duw ond Duw a Mohamed yw Negesydd Duw"). Mae rhywun o grefydd arall sy'n datgan hyn yn ddiffuant o flaen dau dyst Mwslim yn cael ei dderbyn fel Mwslim ei hun.

Salah

Y Salah neu salat (ll. salawât), sef y pum gweddi defodol a adroddir pum gwaith y dydd: ar doriad y wawr (subh), ar ganol dydd (dhuhr), ar ganol y prynhawn (asr), ar fachlud yr haul (maghrib) a dechrau'r nos (ishâ). Dechreuir pob gweddi gyda'r al-Fâtiha, a geir ar ddechrau'r Coran.

Zakat

Y Zakât, sef rhoi elusen yn ôl gallu'r rhoddwr. Tua 5% o incwm y credadun a argymhellir yn y Coran. Yn aml mae'r mosg lleol yn trefnu hyn ac mae'r arian yn mynd at helpu'r tlodion, pobl gydag anabledd, gweddwon a'r amddifad.

Sawm

Y Sawm neu siyâm, sef ymprydio yn ystod Ramadan, y mis sanctaidd. Yr adeg honno mae bwyta, yfed, smygu, gwisgo peraroglau a chael perthynas rhywiol yn waharddedig o doriad y wawr hyd at fachlud yr haul. Nid oes disgwyl i blant ifanc, yr henoed neu rywun sy'n dioddef afiechyd meddyliol ddilyn y rheolau hyn yn gaeth. Mae gwragedd beichiog, mamau sy'n rhoi llefrith i'w babanod, rhywun sy'n dioddef afiechyd a theithwyr yn gallu gohirio'r siyâm a'i chyflawni yn ddiweddarach. Nid ystyrir fod cymryd ffisig yn torri'r ympryd.

Hajj

Mynd ar Hajj neu bererindod i Fecca. Mae Mwslim yn fod i wneud hynny o leiaf unwaith yn ystod ei fywyd, os ydyw hynny yn ei gallu heb achosi caledi i'w deulu.

Islam
Gweddi'r Arglwydd

Gweddi Gristnogol o'r Testament Newydd yn y Beibl ydy Gweddi'r Arglwydd, neu'r Pader, neu Ein Tad (ar ôl y geiriau agoriadol). Mae'n debyg y cyfieithwyd y fersiwn sy'n gyfarwydd heddiw i'r Gymraeg naill ai o'r Saesneg neu o'r Lladin tua'r 16g.

Gweddi Ladin oedd hi ar y dechrau, a adwaenid fel Y Pader (, ). Daw o'r fersiwn o Efengyl Mathew yn y Beibl Fwlgat canoloesol.

Fersiynau gwreiddiol 
Isod mae Gweddi'r Arglwydd wreiddiol yn Hen Roeg.
πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου
ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου
γενηθήτω τὸ θέλημά σου ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς
τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον
καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφήκαμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν
καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
Αμήν.

Ac isod mae rhamantiad o'r testun Hen Groeg.
Páter Hēmôn ho en toîs ouranoîs
hagiasthḗtō tó ónomá sou
elthétō hē basileíā sou
genēthḗtō tó thélēmá sou hōs en ouranô(i) kaí epí gês
tón árton hēmôn tón epioúsion dós hēmîn sḗmeron
kaí áphes hēmîn tá opheilḗmata hēmôn hōs kaí hēmeîs aphḗkamen toîs opheilétais hēmôn
kaí mḗ eisenénkēis hēmâs eis peirasmón allá rhûsai hēmâs apó toû ponēroû.
Amín.

Gweddi'r Arglwydd yn y Gymraeg 
Ceir y cyfieithiad Cymraeg cynharaf sydd ar glawr yn y testun Cymraeg Canol Pwyll y Pader (13g efallai), a gedwir yn Llyfr yr Ancr (14g). Er bod cyfieithiad Cymraeg yn bod mor gynnar â hynny, yn Lladin byddai pobl yn adrodd Gweddi'r Arglwydd yn yr Oesoedd Canol.

Y fersiwn Cymraeg Canol 
Ein Tad ni, yr hwn ysydd yn y nefoedd,
Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.
Doed dy deyrnas di arnam ni.
Bid arnam dy [e]wyllys di megys y mae yn y nef
[ac felly] yn y ddaear.
Dyro di ein bara beunyddiawl.
Maddeu di, Arglwydd, ein pechodeu i ni a wnaetham i'th erbyn,
megys y maddeuwn ninneu i ereill, o'th drugaredd ditheu,
yr hwnn a wnaethant i'n herbyn ninneu.
Na ddwg ti ni ym mhrofedigaeth.
Rhyddhâ di ni, Arglwydd, y gan y drwg.

Y weddi Gymraeg ddiweddar 

Ein Tad, yr hwn wyt yn y nefoedd,
sancteiddier dy enw.
Deled dy deyrnas.
Gwneler dy ewyllys,
megis yn y nef, felly ar y ddaear hefyd.
Dyro i ni heddiw ein bara beunyddiol.
A maddau i ni ein dyledion,
fel y maddeuwn ninnau i'n dyledwyr.
Ac nac arwain ni i brofedigaeth, eithr gwared ni rhag drwg.
Canys eiddot ti yw'r deyrnas, a'r nerth, a'r gogoniant yn oes oesoedd.
Amen.

ynteu:

Ein Tad, yn y nefoedd,
sancteiddier dy enw.
Deled dy deyrnas.
Gwneler dy ewyllys,
ar y ddaear, fel yn y nef.
Dyro i ni heddiw ein bara beunyddiol.
A maddau i ni ein troseddau,
fel y maddeuwn i’r rhai a droseddodd yn ein herbyn.
A phaid â’n dwyn i brawf, ond gwared ni rhag drwg.
Oherwydd eiddo ti yw'r deyrnas, y nerth a'r gogoniant, am byth ac am byth.
Amen.

Cyfeiriadau 

Testunau Cristnogol
Llenyddiaeth Gymraeg
Garret FitzGerald

Seithfed Taoiseach Gweriniaeth Iwerddon oedd Garret FitzGerald (Gwyddeleg: Gearóid Mac Gearailt; 9 Chwefror 1926 – 19 Mai 2011). Gwasanaethodd o fis Gorffennaf 1981 hyd Chwefror 1982 ac o Ragfyr 1982 hyd fis Mawrth 1987.

Ganed ef yn Nulyn, yn fab i Desmond FitzGerald, oedd yn Weinidog Materion Allanol ar y pryd. Etholwyd ef i Seanad Éireann yn 1965 ac i Dáil Éireann dros blaid Fine Gael yn 1969. Bu'n arweinydd Fine Gael o 1977 hyd 1987.

Genedigaethau 1926
Gwleidyddion Gwyddelig
Marwolaethau 2011
Pobl o Ddulyn
Taoisigh Iwerddon
Amlder (band)

Pumawd roc o Gaerfyrddin yw Amlder a ddaeth i amlygrwydd wedi eu buddugoliaeth yn Brwydr Y Bandiau Cymdeithas yr Iaith yn Eisteddfod Abertawe yn 2006, ac ymddangosodd y band ar Bandit yn dilyn hyn. Maen nhw'n rhestru Foo Fighters, Manic Street Preachers ac Ash ymhlith eu dylanwadau. Mae'r bois wedi gigio lan a lawr Cymru gyda bandiau Cymreig fel Sibrydion, Radio Luxembourg, Frizbee a Derwyddon Dr Gonzo a fwy, Aethon ar y Taith Tafod Cymdeithas yr Iaith Gymraeg Cyntaf, a blwyddyn hyn, aethon nhw ar yr wythnos cyntaf o taith Bandit/C2. Mae'n nhw wedi recordio fidios i Bandit, rhaglen ar S4C, a wedi cael ei chwarae ar BBC Radio Cymru C2.

Aelodau

Arwyn Davies- Prif Llais/Gitar
Sam Owen- Drymiau
Jay Ramsurrun- Prif Gitar
Adam Gerber- Gitar Fas

Gwobrau
Enillwyr brwydr y Bandiau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn yr Eisteddfod Abertawe 2006

Dolenni allanol
 Myspace Amlder
Sesiwn C2 Amlder

Bandiau Cymreig
Argyfwng Cenia (2007–2008)

Dechreuodd terfysgoedd a gwrthdrawiadau arfog yng Nghenia ar ôl i Mwai Kibaki gael ei enwi fel arlywydd ailetholedig y wlad yn dilyn etholiadau arlywyddol ar 27 Rhagfyr, 2007. Bu cefnogwyr gwrthwynebydd Kibaki – Raila Odinga – yn llosgi tai a siopau mewn rhannau o'r wlad; credant bod yr etholiad wedi ei rigio o blaid Kibaki. Mae'r trais wedi'i seilio ar dadogaethau llwythol; targedir llwyth y Kikuyu, grŵp ethnig Kibaki, yn y trais tra bo llwyth y Luo, sy'n cefnogi Odinga, wedi bod yn ymosodwyr yn bennaf.

Ar 28 Chwefror 2008 arwyddodd Kibaki ac Odinga cytundeb o'r enw'r Ddeddf Cydsyniad a Chymod Genedlaethol, sy'n sefydlu swyddfa prif weinidog ac yn creu llywodraeth glymblaid. Ar 13 Ebrill datganwyd y cabinet newydd.

Effeithiau economaidd 
Roedd effeithiau negyddol yr argyfwng ar economi Cenia yn sylweddol. Erbyn Chwefror 2008 collodd tua 20 000 o weithwyr yn y diwydiant twristiaeth a thua'r un nifer yn y sector cludiant eu swyddi.

Ymatebion

Ymatebion yng Nghenia
 Dywedodd llefarydd dros y llywodraeth bod cefnogwyr Odinga yn euog o "lanhau ethnig".
 Dywedodd Odinga bod cefnogwyr Kibaki yn "euog, yn uniongyrchol, o hil-laddiad".

Ymatebion rhyngwladol 
  Siaradodd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig Gordon Brown gyda Kibaki ac Odinga ar 31 Rhagfyr a galwodd am "undod a chymod".

Cyfeiriadau 

2007
2008
Cenia (2007–2008)
Hanes Cenia
Cenia (2007–2008)
Gerry Adams

Gwleidydd Gwyddelig a llywydd plaid Sinn Féin yw Gerard "Gerry" Adams (Gwyddeleg: Gearóid Mac Ádhaimh) (ganed 6 Hydref, 1948).

Bywyd cynnar 
Ganed Gerry Adams yn y Falls Road yng ngorllewin Belffast, i deulu o genedlaetholwyr Gwyddelig.

Gyrfa wleidyddol 
Wedi gadael yr ysgol, ymunodd â Sinn Féin a Fianna Éireann yn 1964. Dechreuodd y llywodraeth Brydeinig garcharu cenedlaetholwyr Gwyddelig heb achos llys yn Awst 1971, ac ym mis Mawrth 1972 carcharwyd Adams. Gollyngwyd ef yn rhydd ym mis Mehefin i gymryd rhan mewn trafodaethau cyfrinachol yn Llundain, ond ym mis Gorffennaf 1973 carcharwyd ef eto yn Long Kesh.

Yn 1983 etholwyd ef yn llywydd Sinn Féin, ac fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol dros y blaid, y cyntaf ers y 1950au. Yn unol â pholisi ei blaid, ni chymerodd ei sedd yn San Steffan. Ar 14 Mawrth 1984, clwyfwyd ef yn ddifrifol pan geisiodd rhai o aelodau'r UFF ei ladd. Collodd ei sedd yn San Steffan i Joe Hendron o'r SDLP yn etholiad 1992, ond enillodd hi yn ôl yn 1997.

Yn wahanol i arweinwyr blaenorol Sinn Féin, roedd Adams yn barod i roi blaenoriaeth i ymgyrchoedd gwleidyddol ac i drafod â phleidiau eraill. Ar ddechrau’r 1990au bu trafodaethau rhwng Gerry Adams a John Hume, arweinydd y Social Democratic and Labour Party (SDLP). Daeth arweinydd newydd yr UUP, David Trimble, a’i blaid ef i mewn i drafodaethau rhwng y pleidiau, ac ar 10 Ebrill 1998, arwyddwyd Cytundeb Belffast rhwng wyth plaid, ond heb gynnwys plaid Ian Paisley, y Democratic Unionist Party (DUP).

Yn etholiad Cynulliad Gogledd Iwerddon ym mis Tachwedd 2003, o'r pleidiau cenedlaethol, Sinn Féin a enillodd y nifer fwyaf o seddi, gyda’r SDLP yn colli cefnogaeth. Gwelwyd yr un patrwm yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig 2005. Ym mis Hydref, 2006, wedi trafodaethau yn St. Andrews yn yr Alban, cafwyd cytundeb rhwng y pleidiau, yn cynnwys y DUP. Ar 8 Mai 2007 daeth Ian Paisley, arweinydd y DUP, yn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon a Martin McGuinness o Sinn Féin yn Ddirprwy Brif Weinidog.

Cyhoeddiadau 
 Falls Memories, 1982
 The Politics of Irish Freedom, 1986
 A Pathway to Peace, 1988
 An Irish Voice
 Cage Eleven, 1990
 The Street and Other Stories, 1992
 Free Ireland: Towards a Lasting Peace, 1995
 Before the Dawn, 1996, Brandon Books, ISBN 0-434-00341-7
 Selected Writings
 Who Fears to Speak...?, 2001(Arg. gwreiddiol 1991), Beyond the Pale Publications, ISBN 1-900960-13-3
 An Irish Journal, 2001, Brandon Books, ISBN 0-86322-282-X
 Hope and History, 2003, Brandon Books, ISBN 0-86322-330-3
 A Farther Shore, 2005, Random House
 An Irish Eye, 2007, Brandon Books

Aelodau Cynulliad Gogledd Iwerddon
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1948
Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Gwleidyddion Gwyddelig
Hunangofianwyr o Ogledd Iwerddon
Llenorion o Ogledd Iwerddon yn yr iaith Saesneg
Pobl o Felffast
Martin McGuinness

Gwleidydd a chenedlaetholwr Sinn Féin oedd James Martin Pacelli McGuinness, Gwyddeleg: Máirtín Mag Aonghusa (23 Mai 1950 - 21 Mawrth 2017) a oedd o fai 2007 hyd at Fawrth 2017 yn Ddirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon.

Ganed Martin McGuinness yn Derry.

Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Canol Ulster, hen sedd Bernadette Devlin McAliskey, dros Sinn Féin, rhwng 1997 a 2013, ond yn unol a pholisi ei blaid, ni lanwodd ei sedd yn San Steffan. Cafodd ei ethol i Gynulliad Gogledd Iwerddon dros Ganol Ulster yn 1998 a chynrychiolodd yr etholoaeth honno yn y Cynulliad tan 2016. Yn 2016 safodd dros etholaeth Foyle, ei etholaeth enedigol - a bu'n cynrychioli'r etholaeth honno hyd at ei farwrolaeth yn 2017.

Cyn troi'n wleidydd bu'n un o arweinyddion yr IRA. Yn dilyn Cytundeb St Andrews rhwng y pleidiau yng Ngogledd Iwerddon, ac etholiad Cynulliad Gogledd Iwerddon yn 2007, daeth yn Ddirprwy Brif Weinidog ar 8 Mai 2007. Bu'n gyfrifol am addysg yng Ngogledd Iwerddon rhwng 1999 a 2002.

Gweithgareddau'r Fyddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon 
(Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon ydy'r Provisional IRA)

Ymunodd McGuinness â'r Fyddin Weriniaethol oddeutu 1970, yn ddim ond 20 oed. Erbyn Gwanwyn 1972, yn 21 oed, roedd yn ddirprwy arweinydd yr IRA yn Derry - a hynny dros gyfnod 'Bloody Sunday'. Cafwyd datganiad yn ystod Ymchwiliad Savile mai McGuinness oedd "wedi darparu dyfeisiau ffrwydro yn ystod digwyddiad 'Bloody Sunday'" pan laddwyd 14 o brotestwyr gan filwyr Lloegr. Honodd Paddy Ward ei fod yn arweinydd y Fianna ar yr amser honno, sef adain ieuenctid yr IRA yn 1972. Mewn ymateb i'r honiadau hyn, dywedodd McGuinness fod yr honiadau'n "ffantasiau", a datganodd Gery O'Hara, cynghorydd gyda'r Sinn Féin, mai ef ac nid Ward oedd arweinydd y Fianna yr adeg honno.

Ymddeol o Gynulliad Gogledd Iwerddon 
Cynhaliwyd yr etholiad ar 2 Mawrth 2017. Yn gefndir i hyn roedd Refferendwm Brexit, pan bleidleisiodd mwyafrif pobl Gogledd Iwerddon dros aros yn yr UE. Galwyd yr etholiad yn dilyn ymddiswyddiad Dirprwy Brif Weinidod y Cynulliad, sef Martin McGuinness (Sinn Féin) oherwydd ei iechyd ac mewn protest oherwydd sgandal 'Ymgyrch y Gwres Adnewyddadwy' dan arweiniad gan Unoliaethwyr. Gan nad apwyntiwyd neb yn ei le gan y cenedlaetholwyr, roedd yn rhaid, yn ôl y Ddeddf, alw etholiad. Hwn oedd y 6ed etholiad ers ail-sefydlu'r Cynulliad yn 1998.

Cyfeiriadau 

Aelodau Cynulliad Gogledd Iwerddon
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1950
Gwleidyddion Gwyddelig
Marwolaethau 2017
Pobl o Swydd Derry
Owen Jones

Gallai Owen Jones gyfeirio at:

Owen Jones (Owain Myfyr) (1741-1814), hynafiaethydd Cymreig
Owen Jones (Meudwy Môn) (1806-1889), golygydd a hanesydd
Owen Jones (pensaer) (1809-1874), mab yr Owen Jones uchod
Owen Wynne Jones (Glasynys) (1828-1870)
Humphrey Owen Jones (1878-1912),  cemegydd a dringwr
Owen Glynne Jones (1867-1899), dringwr 
Jon Owen Jones (ganed 1954), cyn-Aelod Seneddol Llafur
Owen Jones (awdur a sylwebydd gwleidyddol) (g. 1984)
Owen Jones (Owain Myfyr)

Un o ffigyrau amlycaf bywyd llenyddol Cymru diwedd y 18g oedd Owen Jones, enw barddol Owain ap Huw ac yn ddiweddarach Owain Myfyr (3 Medi 1741 - 26 Medi 1814). Er nad yn llenor ei hun treuliodd ran helaeth ei fywyd i noddi llenyddiaeth Gymraeg.

Bywyd
Ganed ef yn Llanfihangel Glyn Myfyr yn Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw), ac aeth i ddinas Llundain fel prentis crwynwr pan yn ieuanc. Erbyn iddo gyrraedd deugain oed roedd yn berchen y busnes, a daeth yn gyfoethog.

Daeth i gysylltiad a Richard Morris, un o Forysiaid Môn a Chymry eraill yn Llundain, a datblygodd ddiddordeb mewn llenyddiaeth Gymraeg. Ymunodd ag Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, ac roedd ganddo ran amlwg mewn sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion yn 1770. Bu'n llywydd y gymdeithas honno nifer o wethiau.

Dechreuodd y Gwyneddigion gyhoeddi cynnwys hen lawysgrifau Cymraeg, ac yn 1789 roedd Owen Jones yn un o olygyddion cyfrol o waith Dafydd ap Gwilym. Yn 1801, cyhoeddwyd The Myvyrian Archaiology of Wales mewn dwy gyfrol a olygwyd gan Owen Jones gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y llyfr ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, gan mai ef oedd wedi talu llawer o gost eu cyhoeddi, rhai miloedd o bunnau. Mae'r ddwy gyfrol yma yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau.

Cafodd Owen Jones golledion yn ei fusnes a ohiriodd ddyddiad cyhoeddi'r drydedd gyfrol am gyfnod, ond ymddangosodd yn 1807. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan, yn enwedig gan ei fod wedi priodi a chanddo erbyn hyn deulu ieuanc. Daeth ei fab, Owen Jones, yn amlwg fel pensaer ac awdur.

Oriel luniau

Cyfeiriadau

Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Cymry Llundain
Genedigaethau 1741
Hynafiaethwyr Cymreig
Llanfihangel Glyn Myfyr
Marwolaethau 1814
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Gonwy
Owen Jones (pensaer)

Pensaer ac awdur o dras Cymreig oedd Owen Jones (15 Chwefror 1809 – 19 Ebrill 1874). Roedd yn un o arloeswyr chromolithograffeg.

Ganed ef yn Llundain, yn fab i Owen Jones (Owain Myfyr). Wedi iddo gael ei brentisio i swyddfa pensaer am chwe blynedd, treuliodd bedair blynedd yn teithio yn yr Eidal, Gwlad Groeg, Twrci, yr Aifft a Sbaen. Gwnaeth astudiaeth arbennig o'r Alhambra yn Granada.

Wedi dychwelyd i Lundain yn 1836, bu'n gweithio fel pensaer, yn arbenigo mewn tu mewn adeiladau. Roedd yn un o'r arolygwyr ar gyfer Arddangosfa 1851 ac yn gyfrifol am addurno'r Palas Grisial. Sefydlodd y Museum of Manufacturers, rhagflaenydd y Amgueddfa Victoria ac Albert. Yn 1856 cyhoeddodd ef a'r Arglwydd Brougham gynllun ar gyfer "Palas y Bobl", a gwblhawyd yn 1873 fel yr Alexandra Palace.

Cyhoeddodd ei lyfr pwysicaf, The Grammar of Ornament yn 1856, a chafodd ddylanwad mawr trwy gyflwyno gwaith celf addurnol o wledydd y dwyrain i'r gorllewin.

Cyhoeddiadau
 Plans, Elevations and Details of the Alhambra (1835-1845), gyda MM. Goury a Gayangos
 Designs for Mosaic and Tesselated Pavements (1842)
 Encaustic Tiles (1843)
 Polychromatic Ornament of Italy (1845)
 An Attempt to Define the Principles which regulate the Employment of Color in Decorative Arts (1852)
 Handbook to the Alhambra Court (1854)
 Grammar of Ornament (folio, 1856; quarto, 1868–1910)
 One Thousand and One Initial Letters (1864)
 Seven Hundred and Two Monograms (1864)
 Examples of Chinese Ornament (1867)

Cymry Llundain
Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Genedigaethau 1809
Marwolaethau 1874
Penseiri Seisnig
Llangadog

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llangadog. Saif yn nyffryn Tywi, hanner ffordd rhwng Llandeilo a Llanymddyfri, ac ar ochr gorllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Amaethyddiaeth yw'r prif ddiwydiant, ac mae'r boblogaeth tua 1,000. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cadog.

Bu Gwynfor Evans yn byw yno am flynyddoedd lawer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Safle we Llangadog a'r cylch

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Tre-lech, Sir Gaerfyrddin

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Trelech.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Tre-lech. Saif mewn ardal wledig iawn, tua hanner y ffordd rhwmng Caerfyrddin ac Aberteifi a heb fod ymhell o'r ffin a Sir Benfro. Yn ôl cyfrifiad 1991 roedd poblogaeth ardal Cyngor Cymuned Tre-lech a'r Betws yn 696, gyda 70% ohonynt yn siarad Cymraeg. Mae tafarn yno -  ("Tafarn Beca"), ond does dim siop yn y pentref ar hyn o bryd.

Ganwyd y Parchedig David Rees ar ffermdy Gelli Lwyd ym mhlwyf Tre-lech ym 1801, a dyma fan geni'r awdur a'r newyddiadurwr Perceval Gibbon (1879–1926) hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan gymunedol Trelech a'r Betws

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Hugh Evans a'i Feibion

Roedd Hugh Hughes a'i Feibion Cyf. yn gwmni argraffu a chyhoeddi yn Lerpwl ac yn berchnogion ar Wasg y Brython. Cyhoeddodd y cwmni gardiau penblwydd, calendrau a llyfrau Cymraeg.  Sefydlwyd y cwmni yn 1896 gan Hugh Evans (1854-1934); Evans oedd wyr William Barnad (c. 1793-1867), ac fe etifeddodd ei lyfrau. Gwerthwyd y cwmni yn 1978 i Wasg Gomer.

Dolenni
Gwasg y Brython ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cwmnïau cyhoeddi Lloegr
Cyhoeddwyr Cymreig
Llên Cymru yn y 19eg ganrif
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Lerpwl
Sefydliadau 1896
Duffy

Cantores soul Gymreig o Nefyn yw Aimee Anne Duffy (yn syml Duffy; ganwyd 23 Mehefin 1984). Daeth yn ail yn y rhaglen Wawffactor ar S4C yn 2003, a chafodd sylw ddiwedd 2007 a 2008 pan gafodd ei galw'n 2il ganwr/gantores gorau Sound of 2008 y BBC. Mae hi wedi perfformio ar raglenni fel Later With Jules Holland, gan dderbyn canmoliaeth uchel iawn ac hyd yn oed wedi ei chymharu â'r gantores Dusty Springfield. Rhyddhaodd ei halbwm Rockferry ym Mawrth 2008 yn y Deyrnas Unedig ac wedyn dros y byd. Yn Chwefror 2008 cyrhaeddodd Rhif 1 yn y siartiau Prydeinig gyda'i sengl Mercy.
Roedd yr albwm yn llwyddiant ysgubol, yn cyrraedd rhif 1 dros Ewrop ac Ynysoedd y De. Bu'r albwm yn llwyddiant mawr yng Ngogledd America hefyd, yn cyrraedd rhif 4 yn siart albwmiau yr Unol Daleithiau.

Ym mis Ionawr 2009, cyhoeddwyd y byddai Duffy yn hysbysebu Diet Coke wedi iddi arwyddo cytundeb o dros £100,000.

Bywyd personol 
Bu Duffy yn caru gyda Mark Durston, a anwyd yn Swydd Gaer am dros bum mlynedd tan fis Tachwedd 2006. Roedd Duffy yn byw yn Abersoch gydag ef.

Ym mis Medi 2008, soniodd Duffy ei bod "ar ffin cael chwalfa nerfus" oherwydd y pwysau yr oedd enwogrwydd wedi rhoi arni. Dywedodd ei bod wedi ystyried dod yn feudwy, ond yn y pen draw penderfynodd yn erbyn y syniad er mwyn ei chefnogwyr. Er ei bod yn cydnabod bod y rhan fwyaf o bobl yn meddwl yn dda, roedd yn ei chael hi'n "frawychus" pan fydd pobl yn ei hadnabod ar y stryd, ac wedi bod yn ofni bod ei delwedd o bosibl yn newid y person y mae hi go iawn.

Gyda ffortiwn amcangyfrifedig Duffy o £4 miliwn fe'i gosodwyd hi yn yr 16eg safle yn rhestr y Sunday Times 2009 o gerddorion ifanc cyfoethocaf Prydain Fawr.

Bu'n caru gyda'r chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru, Mike Phillips, o fis Medi 2009 i fis Mai 2011.

Ar 3 Hydref 2012, dihangodd Duffy o dân yn y fflat penthouse ar rent yr oedd hi'n byw ynddo, Abbots House yn Kensington, Llundain.

Ar 25 Chwefror 2020, dywedodd ar bost Instagram ei bod wedi cael ei "threisio, rhoi dan gyffur ac wedi ei dal yn wystl dros rai dyddiau" a'i bod wedi diflannu o fywyd cyhoeddus er mwyn iddi adfer o'r profiad, gan ychwanegu ei bod bellach yn gwneud yn dda ond ei bod wedi cymryd ei hamser i wella. Yn ei chyfrif, ni roddodd unrhyw arwydd pwy oedd ei hymosodwr na sôn pryd na ble y digwyddodd yr ymosodiad.

Albymau
Rockferry (2008)
Endlessly (2010)

Aelodau'r band 
 Aimee Duffy: llais
 Bernard Butler: gitâr, piano, offerynnau taro
 Makoto Sakamoto: drymiau
 David McAlmont: llais
 Tobi Oyerinde: gitâr
 Ayo Oyerinde: allweddellau
 Tom Meadows: drymiau
 Ben Epstein: gitâr fâs
 Jon Green: gitâr
 Josh McKenzie: offerynnau taro

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1984
Cantorion Cymreig
Pobl o Nefyn
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Prosiect Wicipop
Thomas Charles-Edwards

Athro Celteg a Chymrawd o Goleg yr Iesu, Rhydychen yw  Thomas Mowbray Charles-Edwards (ganed 11 Tachwedd 1943). Astudiodd hanes yng Ngholeg Corpus Christi, Rhydychen. Ei faes arbennig yw hanes Cymru ac Iwerddon yn y cyfnod yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig.

Mae'n ŵyr i Thomas Charles Edwards, Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

Cyhoeddiadau 
The Welsh Laws (Caerdydd, 1989, Cyfres Writers of Wales)
After Rome: C.400-c.800 (Rhydychen, 2003) (gol.).
The Welsh King and His Court (Caerdydd, 2001) (gol., gyda Morfydd Owen a Paul Russell).
Early Christian Ireland (Caergrawnt, 2000).
Early Irish and Welsh Kinship (Rhydychen, 1993).
Lawyers and Laymen (Caerdydd, 1986) (gol. gyda Morfydd Owen a D B Walters).
Wales and the Britons, 350-1064 (Rhydychen, 2013)

Cyfeiriadau

Academyddion Cymreig
Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Genedigaethau 1943
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Ysgolheigion Celtaidd
Ysgolheigion Cymreig
Thomas Charles Edwards

Ysgolhaig, awdur a gweinidog Cymreig oedd Thomas Charles-Edwards (22 Medi 1837 – 22 Mawrth 1900). Ef oedd Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

Bywgraffiad
Roedd Thomas Charles Edwards yn fab i Lewis Edwards, sefydlydd Coleg y Bala. Addysgwyd ef yn Ngholeg Lincoln, Rhydychen, a dechreuodd bregethu gydag Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn 1856. Daeth yn weinidog capel Windsor Street yn Lerpwl, ac yn ddiweddarach yn weinidog capel Catherine Street yn yr un ddinas. Ystyrid ef yn un o brif bregethwyr ei genhedlaeth.

Yn 1872, sefydlwyd y brifysgol newydd yn Aberystwyth, ac apwyntiwyd Edwards fel y Prifathro cyntaf. Ymddiswyddodd yn 1891, yn rhannol am resymau iechyd ac yn rhannol i ddilyn ei dad fel pennaeth Coleg y Bala, a oedd bryd hynny lawn cyn bwysiced â'r coleg newydd yn Aberystwyth.

Teulu
Mae'r hanesydd Thomas Charles-Edwards yn ŵyr iddo.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Thomas Charles Edwards; Y Bywgraffiadur Ar-lein

Cymry'r 19eg ganrif
Cristnogaeth yng Nghymru
Genedigaethau 1837
Marwolaethau 1900
Pregethwyr Cymreig
Ysgolheigion Cymreig
Lewis Edwards

Gweinidog, athro, athronydd a phennaeth cyntaf Coleg y Bala oedd Lewis Edwards (27 Hydref 1809 - 19 Gorffennaf 1887).

Bywgraffiad
Ganed Edwards ym Mhwllcenawon, Pen-llwyn, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, Sir Aberteifi. Bu'n ddisgybl mewn nifer o ysgolion yn y cylch, ac yn 1827 agorodd ysgol ei hun yn Aberystwyth. Yn fuan wedyn daeth yn athro yn ysgol Llangeitho.

Yn 1829 derbyniwyd ef yn bregethwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Aeth i goleg yn Llundain, a ddaeth yn ddiweddarach yn Brifysgol Llundain, ond bu raid iddo adael ar ôl blwyddyn. Aeth yn genhadwr cartrefol i Dalacharn, yna aeth i Brifysgol Caeredin lle graddiodd yn D.D. yn 1835.

Yn 1836, priododd Jane Charles, ŵyres Thomas Charles o'r Bala, a'r flwyddyn wedyn agorodd ysgol yn y Bala a ddatblygodd i fod yn Goleg y Bala, athrofa i bregethwyr y Methodistiaid Calfinaidd.

Ystyrid ef yn un o bregethwyr amlycaf ei gyfnod, ac roedd yn awdur toreithiog. Gyda Roger Edwards a Thomas Gee, dechreuodd Y Traethodydd yn 1845. Ef oedd arweinydd amlycaf y Methodistiaid Calfinaidd erbyn rhan olaf ei oes, a daeth dan feirniadaeth Emrys ap Iwan am ei gefnogaeth i'r "Achosion Saesneg". Mab iddo oedd Thomas Charles Edwards, Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

Llyfryddiaeth

Cyhoeddiadau
  Athrawiaeth yr Iawn
 Traethodau Llenyddol (1867)
 Traethodau Duwinyddol
 Hanes Duwinyddiaeth
 Person Crist

Llyfrau amdano
 T. C. Edwards, Bywyd a Llythyrau Lewis Edwards (1901)
 G. Tecwyn Parry, Cofiant a Gweithiau Dr. Edwards (1892)
 T. R. Jones, Lewis Edwards, D.D., y Bala (1909).
 T. Lloyd Evans, Lewis Edwards, ei fywyd a'i waith (1967)

Cyfeiriadau

Addysgwyr Cymreig
Beirniaid llenyddol Cymraeg
Cymry'r 19eg ganrif
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Diwinyddion Cymreig
Genedigaethau 1809
Gweinidogion Methodist Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1887
Pobl o Geredigion
Pregethwyr Cymreig
Pwyll y Pader

Traethawd crefyddol canoloesol ar gyfer offeiriaid yw Pwyll y Pader o Ddull Hu Sant neu Pwyll y Pader. Ceir y testun yn y llawysgrif Cymraeg Canol Llyfr yr Ancr (hanner cyntaf y 14g), ond ymddengys fod y gwaith gwreiddiol i'w ddyddio i'r 13g. Mae'r awdur yn anhysbys.

Cyfieithiad rhydd ydyw o draethawd Lladin, y De Quinque Septenis seu Septenariis Opusculum, gan Hu Sant (Hugo o St. Victor), un o ddiwinyddion mwyaf y 12g a ddarlithai ym Mharis. Crynhoad a geir o'r ddwy bennod gyntaf yn llyfr Hu Sant, ond mae'r drydedd bennod a'r bedwaredd yn cael ei throsi i'r Gymraeg yn bur fanwl gydag ychwanegiadau gwreiddiol gan y cyfieithydd yn ogystal.

Mae 'Pwyll y Pader' yn cynnwys y cyfieithiad Cymraeg cynharaf sydd ar glawr o Weddi'r Arglwydd, yn y rhan o'r traethawd sy'n trafod y Saith Pechod Marwol:

Ein Tad ni, yr hwn ysydd yn y nefoedd,
Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.
Doed dy deyrnas di arnam ni.
Bid arnam dy [e]wyllys di megys y mae yn y nef
[ac felly] yn y ddaear.
Dyro di ein bara beunyddiawl.
Maddeu di, Arglwydd, ein pechodeu i ni a wnaetham i'th erbyn,
megys y maddeuwn ninneu i ereill, o'th drugaredd ditheu,
yr hwnn a wnaethant i'n herbyn ninneu.
Na ddwg ti ni ym mhrofedigaeth.
Rhyddhâ di ni, Arglwydd, y gan y drwg.

Cyfeiriadau

Diwinyddiaeth Gristnogol
Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Cristnogaeth yng Nghymru
Yr Ymerodres Matilda

Gweler hefyd Matilda (gwahaniaethu).

Merch ac etifeddes y brenin Harri I o Loegr oedd Yr Ymerodres Matilda (Ffrangeg, Mahaut; Ffrangeg Normanaidd, Maud; weithiau Maude yn Saesneg); yn ddiweddarach yn Ymerodres Lân Rufeinig, Cowntes Anjou, ac Arglwyddes y Saeson; Chwefror 1102 – 10 Medi 1167). Roedd hi'n wraig i Harri V, Ymerodr Glân Rhufeinig, ac ar ôl hynny yn briod Sieffre V, Cownt Anjou, trwy'r hwn y daeth yn fam Harri II of Loegr.

Matilda oedd y ferch gyntaf i reoli Teyrnas Lloegr ar ôl ymdrech hir yn erbyn y brenin Steffan o Loegr a'i gefnogwyr. Ond golygodd ei methiant i sicrhau ei theyrnasiad mai byr fu ei rheolaeth ddi-wrthwynebiad, rhwng Mai a Thachwedd 1141; mewn canlyniad tueddir i'w hebgor o restrau o frenhinoedd a breninesau Lloegr. Ni chafodd ei choroni ond mabwysiadodd y teitl 'Arglwyddes y Saeson'.

Ei hanes
Ganwyd Matilda yn Chwefror (y 7fed neu'r 11eg efallai) 1102 yn ferch i Harri I, brenin Lloegr a'i wraig Matilda o'r Alban. Ar ochr ei mam roedd hi'n wyres i Malcolm III, brenin yr Alban, a'r Santes Margaret o'r Alban, wyres Edmwnd II, brenin Lloegr. Credir iddi gael ei geni yng Nghaerwynt neu efallai yn Berkshire.

Yn 1114, a hithau'n ferch 12 oed, priododd Harri V (Henri V), Ymerodr Glân Rhufeinig. Pan fu farw Harri V ym 1125, dychwelodd Matilda i Loegr a chafodd ei chydnabod yn etifeddes coron Lloegr. Ym 1128, priododd â Sieffre, Cownt Anjou (Geoffroi neu Geoffrey Plantagenet). Ganwyd mab iddi, Henri, a ddaeth yn ddiweddarach yn Harri II, brenin Lloegr.

Ar farwolaeth Harri I ym 1135, cipiodd ei nai Steffan o Blois (Steffan, brenin Lloegr) y goron. Ym 1139, hwyliodd Matilda i Loegr gyda'i hanner-frawd Robert, Iarll Caerloyw, i oresgyn teyrnas Lloegr. Llwyddasant i orchfygu Steffan a'i ddal am gyfnod byr, ond tyfodd y gefnogaeth i Steffan ymhlith y barwniaid a bu rhaid i Fatilda ildio'r orsedd ym 1148 a ffoi i'w frawd yn Normandi.

Llyfryddiaeth
Bradbury, J. (1996) Stephen and Matilda: the Civil War of 1139-1153, Sutton Publishing, ISBN 0-7509-0612-X
Chibnall,Marjorie (1991) The Empress Matilda: Queen Consort, Queen Mother, and Lady of the English
Pain, Nesta (1978) Empress Matilda: Uncrowned Queen of England
Parsons, John Carmi 'Medieval Mothering (New Middle Ages)''

Ymerodresau Glân Rhufeinig
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1102
Marwolaethau 1167
Pobl o Gaerwynt
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Tywysogesau Ffrainc
Tywysogesau Lloegr
Rowland Ellis

Crynwr blaenllaw oedd Rowland Ellis (1650 - Medi 1731). Ganed ef yn ffermdy Bryn Mawr, plwyf Dolgellau. Ymunodd â'r Crynwyr tua 1672, a chafodd ei garcharu nifer o weithiau.

Ymfudodd i Pennsylvania yn 1686, ac ymsefydlodd yn Bryn Mawr (Lower Merion yn ddiweddarach). Dychwelodd i Gymru am gyfnod yn 1688, cyn dychwelyd i Pennsylvania gyda rhagor o'i deulu.

Cyfieithodd lyfr Ellis Pugh Annerch i'r Cymru (1721) i'r Saesneg, a chyhoeddwyd ef yn Philadelphia yn 1727 fel A Salutation to the Britains. Bu farw yn gynnar ym mis Medi 1731 a chladdwyd ef ym mynwent y Crynwyr yn Plymouth, Pennsylvania.

Enwyd tref Bryn Mawr, Pennsylvania a'r Bryn Mawr College for Women yn Pennsylvania ar ôl tŷ Rowland Ellis ger Dolgellau.

Cymeriad Ellis yn nofelau Marion Eames
Ar ddechrau’r nofel Y Stafell Ddirgel gan Marion Eames, gwelwn Rowland fel cymeriad cyfoethog. Bonheddwr yw Rowland Ellis sy’n ymddangos yn gymeriad caredig. Down i wybod bod ganddo wraig o'r enw Meg (merch brydferth iawn) Mae o’n ffyddlon ac yn gariadus iawn tuag ati.

Mae'r nofel yn agor gyda golygfa o foddi dynes am y cyhuddir hi o fod yn wrach. Mae'r dorf yn mwynhau hwyl a miri'r ffair. Tra mae'r dorf yn mwynhau asbri a miri yr oes newydd dan y brenin newydd, mae boddi'r wrach yn wrthyn i Ellis.

{{DEFAULTSORT:Ellis, Rowland]]}}
Crynwyr
Cristnogaeth yng Nghymru
Pobl o Feirionnydd
Genedigaethau 1650
Marwolaethau 1731
Ymfudwyr Cymreig i'r Unol Daleithiau
Pobl o Ddolgellau
Matilda

Enw benywaidd o darddiad Germanaidd yw Matilda (amrywiadau: Mathilda, Mathilde, Maud(e)), sy'n tarddu o eiriau sy'n golygu "grym, nerth" a "brwydr".

Gallai Matilda gyfeirio at un o sawl merch:
 Matilda o Ringelheim (892–967/968), Ymerodres Lân Rufeinig, gwraig Henri'r Adarwr, Brenin y Ffrainc Dwyreiniol
 Matilda o Fflandrys (ca. 1031–1083), gwraig Gwilym I o Loegr
 Matilda o Tuscany (1046–1114), Cowntes Toscania (Mathilde/Matilde o Canossa)
 Matilda o'r Alban (ca. 1080–1118), gwraig Harri I o Loegr
 Yr Ymerodres Matilda (1102–1167), merch Harri I o Loegr, mam Harri II o Loegr
 Matilda Camus (1919), bardd o Sbaen.
 Matilda o Boulogne (1104–1152), gwraig Steffan o Loegr
 Matilda o Savoy (1125–1158), brenhines Portiwgal
 Matilda o Loegr (1156–1189), Duges Sacsoni, merch Harri II o Loegr
 Matilda Joslyn Gage (1826–1898), ffeminist Americanaidd
 Matilda Coxe Stevenson (1855–1915, née Evans), ethnologydd Anericanaidd
 Mathilda May (g. 1965), actores o Ffrainc
 Y Dywysoges Mathilde, Duges Brabant (g. 1973), gwraig y Tywysog Philippe, Dug Brabant

Llenyddiaeth
Matilda, nofel gan Roald Dahl.

Enwau personol
Myddfai

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Myddfai. Saif ar odre gogleddol y Mynydd Du ac ychydig i'r de o dref Llanymddyfri, gyda Mynydd Myddfai i'r dwyrain.

Cynrychiolir ardal Myddfai yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd Myddfai yn un o faenorau y Cantref Bychan ac yn ddiweddarach yn rhan o Arglwyddiaeth Llanymddyfri.

Daeth y pentref yn enwog fel cartref Meddygon Myddfai, a gysylltir â chwedl Llyn y Fan Fach. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Mihangel, ac mae Morgan Owen, Esgob Llandaf yn y 17g, oedd yn frodor o'r pentref, wedi ei gladdu o'i mewn.

Yn 2007 adroddwyd bod y Tywysog Siarl wedi prynu tŷ Llwynywermwd gerllaw. Cafwyd cryn feirniadu ar ei fwriad i osod y tŷ fel cartref gwyliau.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan gymunedol Myddfai 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Morgan Owen

Am y bardd o Ferthyr, gweler Morgan Owen (bardd a llenor)

Clerigwr o Gymro a ddaeth yn Esgob Llandaf oedd Morgan Owen (1583 – Ionawr 1645). Roedd yn frodor o blwyf Myddfai, Sir Gaerfyrddin.

Bywgraffiad
Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, o 1608 hyd 1616, gan ennill gradd BA ac MA. Tyfodd gyfeillgarwch rhyngddo a William Laud (Archesgob Caergaint yn ddiweddarach) a phan ddaeth Laud yn esgob Tyddewi penododd Owen yn gaplan iddo.

Cafodd Morgan Owen ei benodi'n esgob Llandaf yn 1639, ond roedd ymhlith yr esgobion a gafodd eu carcharu am gefnogi'r Archesgob Laud ym 1644. Cafodd ei ddiarddel o'i swydd gan y Piwritaniaid oherwydd ei gydymdeimlad â Laud a hefyd am iddo godi porth arddull baróc yn Eglwys y Santes Fair Prifysgol Rhydychen, ynghyd â cherflun "Pabaidd" o'r Forwyn Fair a'r Baban Iesu.

Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys plwyf ei Fyddfai enedigol.

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Cymry'r 17eg ganrif
Esgobion Llandaf
Genedigaethau 1583
Marwolaethau 1645
Pobl o Sir Gaerfyrddin
William Laud

Clerigwr o Sais a ddaeth yn Archesgob Caergaint ac yn un o'r bobl mwyaf dylanwadol yn Lloegr ei ddydd oedd yr Archesgob William Laud (7 Hydref, 1573 – 10 Ionawr, 1645). Roedd yn gefnogwr selog i'r Brenin Siarl I o Loegr, a anogwyd ganddo i gredu mewn hawl dwyfol brenhinoedd. Arweiniodd ei gefnogaeth i Siarl, brenhiniaeth absoliwt, a'i erledigaeth ar bobl a ddaliai farn wahanol, i'w ddienyddio trwy dorri ei ben yng nghanol Rhyfel Cartref Lloegr.

Gwasanaethodd Laud fel Esgob Tyddewi rhwng 1621 a 1627. Ei gaplan oedd y Cymro Morgan Owen, o Fyddfai, a ddaeth yn Esgob Llandaf yn ddiweddarach diolch i Laud.

Laud, William
Laud, William
Laud, William
Laud, William
Gri-gum btsan-po

Un o frenhinoedd chwedlonol Tibet oedd Gri-gum btsan-po. Er ei fod yn ymddangos mewn rhestri traddodiadol o frenhinoedd (neu ymerodron) Tibet, nid oes unrhyw dystiolaeth i awgrymu ei fod yn frenin cig a gwaed. Cafodd ei lofruddio gan ei weinidog Lo-ngam ar ôl iddo herio eu deiliaid.

Yn ôl traddodiad, cafodd ei enw (gri 'cyllell' a gum 'lladd') oherwydd i hen wasaenyddes yn y llys gamglywed y cwestiwn pan ofynwyd iddi ddewis enw i'r baban brenhinol. Roedd yn enw a ragolygai'n wael iddo.

Hyd at amser Gri-gum btsan-po, yn ôl hanes traddodiadol Tibet, roedd brenhinoedd y wlad wedi aros trwy gydol eu hoes ynghlwm wrth y dmu-thag, y rhaff y disgynasant o'r nefoedd arni. Yn eu henoed, ni byddent yn marw ond yn ail-esgyn i'r nefoedd ar hyd y rhaff honno. Ond un diwrnod torrodd Lo-ngam, gweinidog Gri-gum btsan-po, y rhaff gyda'i gyllell, gan ladd y brenin a dod â chyfnod y brenhinoedd dwyfol i ben, oherwydd ni chafwyd brenin arall o'r nefoedd i gymryd lle Gri-gum btsan-po a meidrolion a reolodd Tibet ar ei ôl ef.

Gweler hefyd 
 Rhestr brenhinoedd Tibet
 Hanes Tibet

Brenhinoedd Tibet
Hanes Tibet
Rhestr brenhinoedd Tibet

Dyma restr o frenhinoedd Tibet o gyfnod brenhinllin Yarlung. Mae'r frenhinllin etifeddol honno yn dechrau yn y cyfnod cyn i Fwdhiaeth gyrraedd Tibet. Er i'r rhestr ddechrau gydag enwau brenhinoedd mytholegol, mae'n gorffen gyda thri o'r brenhinoedd  Dharma sy'n cynrychioli ton gyntaf cyflwyno Bwdhiaeth i Dibet a chychwyn Bwdhiaeth Dibetaidd.

Mae blwyddyn gorseddu Nyatri Tsenpo, a ddechreuodd deyrnasu yn 127 CC, yn ôl traddodiad, yn cael ei chyfrif fel blwyddyn gyntaf y Calendr Tibetaidd, a dethli Losar, y Galan Ionawr Dibetaidd, i'w dathlu.

Dim ond yn chwedloniaeth Tibet y ceir hanes y 26 brenin cyntaf. Mae teyrnas Tibet ei hun yn cychwyn gyda'r 31ain frenin Tagbu Nyasig. Cyn hynny roedd grym y brenhinoedd yn gyfyngedig i gyffiniau dyffryn Yarlung. Y tri Brenin Dharma oedd Songtsen Gampo, Trisong Detsen a Tri Ralpachen). Gyda theyrnasiad y brenin olaf, Langdarma, torrwyd y deyrnas yn fân deyrnasoedd ac arglwyddiaethau.

Gweler hefyd
Hanes Tibet

Cyfeiriadau

 
Hanes Tibet
Tibet
Meddygon Myddfai

Llinach o feddygon llysieuol yn byw ym mhentref Myddfai yn Sir Gaerfyrddin oedd Meddygon Myddfai.

Ceir y cofnod cyntaf amdanynt yn y 13g, pan oedd Rhiwallon Feddyg a'i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, yn feddygon i Rhys Gryg, tywysog Deheubarth. Cofnodir iddynt roi triniaeth iddo pan glwyfwyd Rhys mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234, ond ni fuont yn llwyddiannus yn yr achos yma a bu farw o'i glwyf, ymhen ychydig, yn Llandeilo. Parhaodd y llinach hyd 1739, pan fu farw'r olaf ohonynt, John Jones. Cedwir eu cyfarwyddiadau ar gyfer paratoi meddyginiaethau llysieuol yn Llyfr Coch Hergest, yn dyddio o ran olaf y 14g, a llawysgrifau Cymreig eraill, diweddarach.

Cysylltir dechreuadau'r llinach a chwedl Llyn y Fan Fach. Yn y chwedl cytunodd llanc lleol, mab gweddw o Flaen Sawdde (ger Llanddeusant) i briodi merch brydferth a godai o'r llyn ar yr amod na fyddai yn ei tharo tair gwaith. Gwnaeth hynny'n hawdd gan mor brydferth roedd y ferch, a buont yn hapus iawn am flynyddoedd gan godi tŷ yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai, a magu teulu yno. Roedd gan y ferch wartheg arbennig iawn ac anifeiliaid eraill. Ond dros amser fe wnaeth y gŵr daro ei wraig dair gwaith, a bu rhaid iddi fynd yn ôl i'r llyn yn ôl yr addewid gan ddwyn y gwartheg gyda hi. Ond daeth y fam yn ôl o bryd i'w gilydd i helpu a hyfforddi ei meibion, ac yn neilltuol Rhiwallon, sylfaenydd llinach y meddygon. Mewn rhai fersiynau Rhiwallon yw enw'r llanc sy'n priodi'r ferch hud a lledrith.

Yr hyn a geir yn llawysgrifau Meddygon Myddfai yw casgliad o gyfarwyddiadau ynglŷn â deall a dadansoddi afiechydon a gwella cleifion. Er bod gwedd Gymreig arbennig iddynt, maent yn perthyn i draddodiad a oedd yn gyffredin i sawl rhan o Ewrop yn yr Oesoedd Canol, yn gyfuniad o feddyginiaeth lysieuol draddodiadol a syniadau'r oes am drin cleifion. O safbwynt ieithyddol, mae'r llawysgrifau hyn yn ffynhonnell bwysig am dermau meddygol ac enwau planhigion hefyd.

Llyfryddiaeth
 The Physicians of Myddvai = Meddygon Myddfai: or, the medical practice of the celebrated Rhiwallon and his sons of Myddvai, in Carmarthenshire ... cyfieithwyd gan John Pughe, golygwyd gan John Williams (Ab Ithel) (Llanymddyfri, 1861).
 Nesta Lloyd a Morfydd E. Owen (gol.), Drych yr Oesoedd Canol (Caerdydd, 1986). Ceir detholiad o destunau o lawysgrifau Meddygon Myddfai yn y bennod 'Meddyginiaeth'.

Gweler hefyd
 John Harries
 Llysiau rhinweddol
 Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Dolenni allanol
  Cyfieithiad o'r llyfr (cyhoeddwyd 1858) ar Google Books 

Cymry'r Oesoedd Canol
Llên gwerin Cymru
Myddfai
Myddfai
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Teuluoedd Cymreig
Teyrnas Deheubarth
Trimsaran

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Trimsaran. Saif ar y ffordd B4308 rhwng Llanelli a Chydweli, chwe milltir o Lanelli ac 13 milltir o dref Caerfyrddin. Pentref glofaol oedd hyd nes i'r pyllau glo yn yr ardal gau; daeth y gweithgaroedd olaf i ben yn 1997.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Trimsaran.com 
 Gwefan gymunedol Trimsaran

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanfair-ar-y-bryn

Cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanfair-ar-y-bryn. Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd i'r emynydd William Williams, Pantycelyn gael ei eni yn y plwyf yn ffermdy Pantycelyn ger Pentre Tŷ-gwyn a'i gladdu ym mynwent eglwys Llanfair-ar-y-bryn, ar fryn ychydig i'r gogledd o dref Llanymddyfri.

Yn y cyfnod Rhufeinig roedd caer yma, a chredir mai hon oedd y gaer oedd yn dwyn yr enw Alabum.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Plwyfi Cymru
Aber-nant, Sir Gaerfyrddin

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Abernant (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Aber-nant (hefyd: Abernant). Yn Saesneg tueddir i ddefnyddio'r sillafiad "Abernant", a arferid gynt yn Gymraeg cyn y safoni a fu ar sillafiadau enwau lleoedd Cymru yn 1957.

Saif Aber-nant ar ffordd gefn, saith milltir i'r gogledd-orllewin o dref Caerfyrddin.

Cysegrwyd yr eglwys i'r Santes Lucia, a cheir cofnod ati yn 1197 sy'n cyfeirio at gysylltiad a Phriordy Sant Teilyddog. Mae mynwent yr eglwys o faint anarferol, dros bedair erw a hanner, gyda nant yn rhedeg trwyddi. Gwaharddwyd claddu ar ochr ddwyreiniol y nant ers yr 19g pan gladdwyd cannoedd o bobl tref Caerfyrddin yno adeg y pla.

Gerllaw mae Castell Dwyran, lle cafwyd hyd i garreg goffa, yn dwyn yr arysgrif Ladin Memoria Voteporigis Protictoris a'r enw "Votecorigas" mewn llythrennau Ogam; yn ôl pob tebyg carreg fedd y Vortiporius (Gwrthefyr) sy'n cael ei gondemnio gan Gildas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Abernant ar "BBC Lleol i mi"

 
Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cynwyl Elfed

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Cynwyl Elfed. Saif ar y briffordd A484 i'r gogledd o dref Caerfyrddin, ger Afon Gwili. Cynwyl Elfed oedd canolfan bwysicaf cwmwd Elfed yn yr Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Ganed y bardd Howell Elvet Lewis (Elfed) yn yr ardal ym mhentref Blaen-y-coed yn 1860. Roedd yn byw yn ei dyddiau cynnar mewn bwthyn o'r enw 'Y Gangell', sydd nawr yn amgueddfa o'i bywyd.

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Plwyfi Cymru
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Bronwydd, Sir Gaerfyrddin

Am y pentrefan o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Bronwydd, Ceredigion.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Bronwydd neu Bronwydd Arms. Saif tua thair milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin, ar y briffordd A484 rhwng Caerfyrddin a Chynwyl Elfed, yn nyffryn Afon Gwili. Mae Cymuned Bronwydd yn cynnwys y pentref ei hyn a phentrefi bychain Cwmdwyfran a Pentre Morgan. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Celynin.

Daw'r enw yn wreiddiol o enw Ystad y Bronwydd ger Castell Newydd Emlyn, oedd yn berchen llawer o dir yn yr ardal yma rai canrifoedd yn ôl. Adeiladwyd tafarn y Bronwydd Arms, a rhoddodd honno ei henw i'r pentref a'r ardal. Nid yw'r hen dafarn yn bod bellach, ond mae plac yn nodi ei safle.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan Cymuned Bronwydd

 
Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Afon Gwili

Afon yn Sir Gaerfyrddin yw Afon Gwili.

Mae'n tarddu yn ardal Llanllawddog ac yn llifo tua'r gorllewin i Lanpumsaint, ac yna'n llifo tua'r de, gydag Afon Duad yn ymuno â hi. Wedi llifo heibio Cynwyl Elfed a Bronwydd mae'n mynd heibio ochr ddwyreiniol tref Caerfyrddin, lle mae Ysbyty Glan Gwili yn cymryd ei henw o'r afon, cyn ymuno ag Afon Tywi yn Abergwili.

Gweler hefyd
 Caeau Afon Gwili: Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig

Abergwili
Gwili
Gwili
Cynwyl Elfed