Ryszard Siwiec

Ryszard Siwiec (ur. 7 marca 1909 w Dębicy, zm. 12 września 1968 w Warszawie) – księgowy z Przemyśla, absolwent filozofii, żołnierz Armii Krajowej. Protestując przeciwko inwazji na Czechosłowację, dokonał 8 września 1968 samospalenia w czasie ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie w obecności przywódców Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, dyplomatów i 100 tysięcy widzów.

Życiorys 
Z wykształcenia był filozofem – ukończył studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, filister K! Promethea. Podczas wojny należał do Armii Krajowej. Po wojnie odmówił pracy w szkolnictwie, nie chcąc uczestniczyć w komunistycznej indoktrynacji młodzieży i podjął pracę jako księgowy. Dorabiał hodowlą kur i uprawą ogrodu. Był katolikiem i patriotą, miał pięcioro dzieci. Dużo czytał i posiadał w domu duży księgozbiór. Uprawiał różne sporty – jeździł na nartach i pływał, a przed wojną grał w hokeja w drużynie „Czarnych” Lwów.

Akt samospalenia 
Przez wiele lat na prywatnej maszynie Erica pisał i powielał ulotki, podpisując je Jan Polak. Agresja na Czechosłowację z udziałem wojsk polskich przekonała go, że należy wstrząsnąć sumieniem rodaków. Formę samospalenia wybrał prawdopodobnie pod wpływem samospalenia w 1963 roku mnicha buddyjskiego Thích Quảng Ðứca, protestującego wówczas przeciwko prześladowaniom w Wietnamie buddyzmu przez rząd katolickiego prezydenta Ngô Đình Diệma. Przed wyjazdem na dożynki do Warszawy sporządził testament oraz nagrał na taśmę magnetofonową antykomunistyczne przesłanie. Kończyły je słowa:

Jadąc do Warszawy pociągiem, napisał list pożegnalny do żony, po akcie samospalenia przechwycony na poczcie przez Służbę Bezpieczeństwa, w konsekwencji czego dotarł do niej dopiero po 22 latach.

Zanim oblał się rozpuszczalnikiem, rozrzucił w tłum ulotki z protestacyjnym apelem. Płonąc, krzyczał Protestuję! i nie pozwalał gasić płomieni. Zmarł po czterech dniach w Szpitalu Praskim w wyniku odniesionych oparzeń (ponad 85% powierzchni ciała).

Jego protest został przemilczany przez wszystkie media oficjalne. Bezpośrednim świadkom SB wmawiała, że Siwiec był niezrównoważony psychicznie.

Został pochowany na cmentarzu komunalnym Zasanie w Przemyślu. Pogrzeb, choć największy w historii Przemyśla, nie stał się manifestacją polityczną. W czasie jego przebiegu agenci SB rozpuszczali plotki, jakoby Siwiec był alkoholikiem lub osobą niezrównoważoną psychicznie.

Blisko pół roku później w Pradze na placu św. Wacława w proteście przeciwko inwazji podpalił się czeski student Jan Palach. Palach prawdopodobnie nie wiedział o proteście Siwca, bowiem pierwszą informację o jego czynie nadała dopiero w kwietniu 1969 (niemal 4 miesiące po śmierci Palacha) polska audycja Radia Wolna Europa za sprawą Władysława Mazura, który wysłał relację do jej sztokholmskiego oddziału.

Odznaczenia 
W 2001 prezydent Republiki Czeskiej, Václav Havel przyznał pośmiertnie Ryszardowi Siwcowi Order Tomáša Garrigue Masaryka I klasy.

19 sierpnia 2003 został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (rodzina zmarłego odmówiła przyjęcia odznaczenia od prezydenta Kwaśniewskiego 4 września 2003).

4 września 2006 w dniu święta narodowego Słowacji ambasador tego kraju František Ružička przekazał na ręce Wita Siwca, syna zmarłego, nadany pośmiertnie Order Podwójnego Białego Krzyża III klasy.

Upamiętnienie 

7 marca 2009, w setną rocznicę urodzin Siwca, Sejm RP upamiętnił jego osobę podjęciem specjalnej uchwały. Akt uchwalono w obecności wdowy po Siwcu, a także ambasadora Czech i przedstawiciela ambasady Słowacji.

Pomniki 
5 maja 2012 przy Stadionie Narodowym w Warszawie, w obecności ambasador Republiki Czeskiej, odsłonięto obelisk ku czci Ryszarda Siwca. Stela z ciemnoszarego kamienia autorstwa Marka Moderaua jest kopią obelisku z Pragi. Pomnik warszawski stoi przy ulicy noszącej imię Ryszarda Siwca. Wcześniej przy wejściu na zburzony Stadion Dziesięciolecia znajdowała się tablica upamiętniająca samospalenie wmurowana z inicjatywy „Tygodnika Solidarność”. 12 września 2020 odsłonięto tablicę pamiątkową przy ul. Lewickiego 45 we Lwowie. W Pradze jednej z ulic nadano nazwę Siwiecova. Mieści się przy niej Instytut Badania Reżimów Totalitarnych, przed którym stoi obelisk upamiętniający Ryszarda Siwca.

Publikacje 
W 1981 rodzina zmarłego własnym sumptem wydała broszurę opisującą jego czyn.

W 2010 ukazała się powieść kryminalna Aleksandra Sowy pt. „Era Wodnika”, w której pojawia się wątek samospalenia, wzorowany na czynie Ryszarda Siwca.

Ulice, place i przeprawy drogowe 
W czerwcu 1991 Rada Miasta Przemyśla podjęła decyzję, aby nowy most, wybudowany w miejsce starego mostu wiszącego, nosił imię Ryszarda Siwca.

5 lutego 2009 jego imieniem (Siwiecova) nazwano jedną z ulic w Pradze, przy której mieści się Instytut Badania Reżimów Totalitarnych (odpowiednik polskiego Instytutu Pamięci Narodowej). Uroczyste odsłonięcie tablicy z nazwą odbyło się 13 lutego 2009. W sierpniu 2010 przed siedzibą Instytutu stanął obelisk upamiętniający śmierć Siwca.

W 2011 ulicy biegnącej między Stadionem Narodowym i nasypem kolejowym w Warszawie na terenie obecnej dzielnicy Praga-Południe nadano imię Ryszarda Siwca.

Muzyka 
W 2014 roku zespół hip-hopowy PRO8L3M nagrał utwór pt. Krzyk, którego inspiracją jest protest Siwca. Również w 2014 roku Dawid Hallmann nagrał utwór pt. Cena, w którym wykorzystał fragmenty testamentu Ryszarda Siwca.
Na płycie Jarmark, autorstwa rapera Taco Hemingwaya, wydanej w sierpniu 2020 roku Gruby Mielzky, w utworze Influenza wspomina Siwca. W 2011 roku Ryszard Siwiec został wspomniany w utworze „Parias”, grupy o tej samej nazwie.

Filmy 
W 1991 reżyser Maciej Drygas nakręcił poświęcony Siwcowi film Usłyszcie mój krzyk, nagrodzony potem Felixem na przeglądzie w Berlinie w kategorii filmu dokumentalnego. Wykorzystano w nim utajnione wcześniej zdjęcia Polskiej Kroniki Filmowej. Dopiero ten film wprowadził do zbiorowej świadomości Polaków postać Siwca.

Inne 
W setną rocznicę urodzin Ryszarda Siwca mieszkańcy Dębicy, z której pochodził, oddali mu hołd. Przybyli dyplomaci sąsiednich krajów, władze Podkarpacia i miasta, a także rodzina, córka Elżbieta i syn Wit Siwiec.

Zdjęcia

Zobacz też 
 Sándor Bauer
 Wasyl Makuch
 Jan Zajíc

Przypisy

Bibliografia 
 Petr Blažek, Živá pochodeň na Stadionu Desetiletí. Protest Ryszarda Siwce proti okupaci Československa v roce 1968. Praga 2008, 93 s. + CD.
 Petr Blažek – Patrik Eichler – Jakub Jareš a kol., Jan Palach ´69. Praga 2009, 640 s.
 Petr Blažek, Ryszard Siwiec 1909-1968. Warszawa 2010, 223 s. + DVD.

Linki zewnętrzne 
 Ryszard Siwiec, janpalach.cz/pl/default/zive-pochodne/siwiec
 Ryszard Siwiec – samospalenie 8 września 1968 roku, vod.gazetapolska.pl
 Ryszard Siwiec, portal Instytutu Pamięci Narodowej

Absolwenci Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
Działacze opozycji w PRL
Ludzie urodzeni w Dębicy
Ludzie związani z Dębicą
Ludzie związani z Przemyślem
Ludzie zmarli w wyniku samospalenia (forma samobójstwa)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
Polacy odznaczeni Orderem Masaryka
Polacy odznaczeni Orderem Podwójnego Białego Krzyża
Ofiary represji komunistycznych w Polsce 1939–1989
Pochowani na cmentarzu komunalnym Zasanie w Przemyślu
Polscy filozofowie XX wieku
Polscy księgowi
Polscy samobójcy
Uczestnicy protestów w Polsce Ludowej
Urodzeni w 1909
Zmarli w 1968
Żołnierze Armii Krajowej