alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Brahmiskrift

Brahmi er eit skriftsystem kjend frå India frå kring 600-talet f.Kr. Det er forløparen for dei fleste indiske skriftsystem. Mange av bokstavane minner om arameisk skrift, og ein utbreidd teori er at skrifta blei utvikla frå arameisk. Brahmi blei opphavleg skrive frå høgre mot venstre, men skriftretningen blei seinare snudd til venstre mot høgre. Dei eldste innskriftene ein kjenner med brahmiskrift er frå 200-talet f.Kr. Brahmi var samtidig med kharosthi, som blei brukt lengre nord i Sør-Asia.

Brahmi utvikla seg vidare i ein nordindisk og ein sørindisk variant, kjend som Gupta-brahmi og Pallava-brahmi. Den nordindiske forma utvikla seg mellom anna til devanagari som blir brukt til å skriva mellom anna sanskrit og hindi. Denne typen har også vore utgangspunkt for mange andre nordindiske skrifttypar. Den sørindiske typen blei utgangspunkt for skrifttypar som tamil, telugu, kannada og tulu-malayalam.
Skriftsystem utvikla frå brahmiskrift finst også utanfor dagens India. Dei blir mellom anna brukt til å skriva burmesisk, mon, khmer, thai, singalesisk, og javanesisk.

Kjelder

alfabet i Store Norske Leksikon
Alfabet i India i Store Norske Leksikon

Bakgrunnsstoff

Skriftsystem
Indiske skriftsystem
Byen Fez

Fez  er ein  by i Marokko som har 946 800 innbyggjarar (2004). Han ligg ved elva Oued Fès, rett ovanfor samanløpet hennar med Oued Sebou. Byen ligg ved eit møtepunkt for fleire handelsvegar, og er eit viktig historisk sentrum for handel og handverk. Han var også tidlegare sentral i den muslimske verda som eit kulturelt sentrum. Gamlebyen i Fez er rekna som verdsarv av UNESCO.

Byen har gjeve namn til hovudplagget fess, som tradisjonelt blei laga i området.

Historie
Fez er den eldste av dei fire kongebyane i Marokko. Han blei grunnlagt om lag 789 av kong Idris I. Byen hadde ei stordomstid på 1100-talet, då han blei rekna som den heilagaste byen i islam etter Mekka. Fez hadde då rundt 400 000 innbyggjarar. I mellomalderen då Fez var marokkansk hovudstad var han ein av dei viktigaste byane i den muslimske verda. Han var kjend for byggverka og lærestadene sine. Ein ny bydel,  Fès el-Jedid, blei grunnlagd på 1200-talet.

På slutten av 1500-talet byrja ei nedgangstid for byen som gjorde slutt på den leiande stillinga hans. Ved eit opprør bad sultan Hafiz om hjelp frå Frankrike, og franske troppar rykte inn i Fez 1911. Traktaten i Fez frå 1912 førte til opprettinga av eit fransk protektorat i Marokko. Ein moderne bydel, Ville Nouvelle, blei anlagt av franskmennene utanfor den gamle bykjernen i 1916. Her bygde ein jernbanestasjon og utvikla industriområde. I dag har Fez også ein internasjonal flyplass. Byen har to universitet.

Skildring

Elva Oued Fès skil gamlebyen Fès el-Bali i nord frå nybyen Fès el-Jedid i sørvest. Begge er omgjevne av bymurar og gjennomskorne av tronge, kronglete gater. I den verdsarvlista gamlebyen finst dei viktigaste handelskvartera, Mulaj Idris-moskeen og den store Karaouine-moskeen frå 859, som er rekna som den eldste i Afrika. Her ligg også det gamle og vidkjende Universitetet ved al-Karaouine, grunnlagd same året. I Fès el-Jedid finst mellom anna sultanpalasset og ein stor moské. Her ligg også det jødiske kvarteret i byen. I Ville Nouvelle ligg jernbanestasjonen og dei viktigaste industriområda i Fez.

Byen har fleire industriar som tekstil av ull og bomull, garving, lêr, teppe, næringsmiddel, såpe og våpen. Vassføringa i Oued Fès gjer at ein kan vatna også om sommaren, og det finst rikeleg med frukthagar og olivenlundar rundtom Fez. Hovudplagget fess blei opphavleg farga av bær frå dette området.

Kjelder

  Fès (28.02.2013) i Store norske leksikon. 
 Fès – historikk (28.02.2013) i Store norske leksikon.

Bakgrunnsstoff

Byar i Marokko
 
Verdsarv i Marokko
Kalarítes

Kalarítes (gresk Καλαρίτες) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Kalarítes inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Kalarítes 192 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 130 innbyggjarar.

Referansar 

Kalarites
Kalarites
Kalarites
Katsanokhória

Katsanokhória (gresk Κατσανοχώρια) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Katsanokhória inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Referansar 

Katsanokhoria
Katsanokhoria
Kaléndzi

Kaléndzi (gresk Καλέντζι) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Kaléndzi var hovudsete i den tidlegare kommunen Katsanokhória, som no er ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Referansar 

Kalendzi
Matsoúki

Matsoúki (gresk Ματσούκι) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Matsoúki inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Matsoúki 455 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

Referansar 

Matsouki
Matsouki
Matsouki
Syrráko

Syrráko (gresk Συρράκο) eller Siráko (Σιράκο) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Syrráko inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Syrráko 270 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

Referansar 

Syrrako
Syrrako
Syrrako
Tzoumérka i Ioánnina

Tzoumérka (gresk Τζουμέρκα) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Tzoumérka inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Referansar 

Tzoumerka
Tzoumerka
Khouliarádes

Khouliarádes (gresk Χουλιαράδες) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Khouliarádes var hovudsete i den tidlegare kommunen Tzoumérka, som no er ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Referansar 

Khouliarades
Universitetet i Kairo

Universitetet i Kairo (arabisk , engelsk Cairo University, tidlegare Egyptian University og Fuad University) er eit institutt for høgare utdanning i Giza ved Kairo i Egypt. Universitetet blei danna i 1908, då Egypt var under britisk kolonistyre. Universitetet i Kairo var inspirert av europeiske universitet, som mange utdanna egyptarar no hadde vitja. Det var dermed ein motsats til tradisjonelle religiøse instutusjonar som Al-Azharuniversitetet, og blei ein modell for statlege universitet i regionen.

Universitetet er i dag (2013) delt inn i 27 fakultet eller institutt. Det undervises mellom anna i medisin, farmakologi, veterinærmedisin, ingeniørkunst, jordbruk, statsvitskap, arkeologi, økonomi, juss, naturvitskap og humaniora.

Nokre kjende studentar ved universitetet har vore egyptiske Boutros Boutros-Ghali, palestinske Yassir Arafat og irakiske Saddam Hussein.

Bakgrunnsstoff
Offisiell nettstad (cu.edu.eg)

Kjelder

Idea of Establishing Egyptian University ved cu.edu.eg
Emergence of the University and its Development ved cu.edu.eg
Faculties ved cu.edu.eg

Denne artikkelen bygger på «Cairo University» frå ,  den 15. april 2013.  
 

Universitet i Egypt
Kairo
Pasarónas

Pasarónas (gresk Πασαρώνας) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Pasarónas inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

Referansar 

Pasaronas
Pasaronas
Ekáli i Ioánnina

Ekáli (gresk Εκάλη) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Ekáli inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

Referansar 

Ekali
Ekali
Kimære

Kimære (frå gresk χίμαιρα khimaira, 'geit') er eit  fabelvesen frå gresk mytologi sett saman av tre ulike dyr, vanlegvis med løvehovud og kropp, geiterygg og drake- eller slangehale.

Ifølgje greske segner blei den opphavlege Kimæren, eller Khimaira, drepen av Bellerofon. Ulike kimærer har seinare vore brukt som kunstnarisk dekorasjon, mellom anna i gotisk arkitektur.

«Kimære» som moderne omgrep

I moderne biologi viser «kimære» til eit individ som har celler frå forskjellige zygotar, anten frå ulike individ av same art eller frå ulike artar eller gjennom at muterte celler formeirer seg. Kimære kan til dømes bli danna ved at to eller fleire ulike embryoar smeltar saman eller ved poding av plantar.

I overført tyding kan «kimære» også bety «fantasifoster», «luftslott», «innbilling» eller «utopi». På svensk er ordet chimär vanleg med denne tydinga.

Sjå og
 Kimæren frå Arezzo, ein bronsefigur som er eit av dei best kjente døma på etruskisk kunst
 Azhi Dahaka eller Zahhak, ein drake eller malmdemon med tre hovud frå persisk mytologi
 Nue, eit fabeldyr fra japansk mytologi med apehovud, tanukikropp, tigerbein og slange som hale. 
 Manticora, eit fabeldyr med menneske- eller løvehovud, løvekropp og halen til ein drake, slange eller skorpion
 Qilin, eit lykkebringende fabelvesen i kinesisk mytologi med kroppsdelar frå fleure dyr
 Yali, eit uhyre i indisk mytologi med tigerkropp, elefantstøyttenner og slange som hale

Kjelder

 kimære. i Store Norske Leksikon

Bakgrunnsstoff

Gresk mytologi
Hybride fabelvesen
Karyés i Ioánnina

Karyés (gresk Καρυές) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Karyés var hovudsete i den tidlegare kommunen Ekáli, som no er ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

Referansar 

Karyes
Evrymenés i Ioánnina

Evrymenés (gresk Ευρυμενές) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Evrymenés inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

Referansar 

Evrymenes
Evrymenes
Klimatiá

Klimatiá (gresk Κληματιά) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Klimatiá var hovudsete i den tidlegare kommunen Evrymenés, som no er ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

Referansar 

Klimatia
Molossí

Molossí (gresk Μολοσσοί) er ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Molossí inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Zítsa.

Referansar 

Molossi
Molossi
Voutsarás

Voutsarás (gresk Βουτσαράς) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Voutsarás var hovudsete i den tidlegare kommunen Molossí, som no er ei kommunaleiningi kommunen Zítsa.

Referansar 

Voutsaras
Shiba

Shiba, tidlegare kjent som shiba inu, er den minste av dei nasjonale japanske hunderasane. I Japan har det eksistert ulike spisshundtypar i lang tid, og skjelettfunn viser at shibaen har vore relativt uforandra i fleire tusen år.

«Shiba» tyder 'krattskog' på japansk, men på ein gammal Nagano-dialekt tyder det 'liten'. Namnet er blitt tolka med begge desse tydingane. «Inu» tyder 'hund'.

Opphav 
Shibaen var opphavleg ein jakthund som blei brukt til å jaga småvilt og fuglar.

Skildring
Shiba er ein liten til middels stor spisshund med godt utvikla beinstruktur og muskulatur. Kroppen er noko lengre enn høgda (11:10). Ryggen er kort og sterk og lendet breitt og muskuløst. Brystkassen er djup og har svakt boga ribbein. Buklinja er godt opptrekt. Halen er høgt sett og blir anten halden ringla eller i ei sigdforma boge over ryggen. Hunden er rask og rører seg lett og uanstrengt i alle typar terreng. Hannene målar 38,5-41,5 cm i skulderhøgd, tispene ca. 3 cm mindre. Vekta er normalt 7-12 kg. I Japan varierer høgda meir (34-42 cm). Der er det dessuten vanleg med større variasjon i fargane enn det rasestandarden til FCI tillet.

Norsk kennelklubb har ein rasestandard for shiba.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Norsk shibaklubb
Artiklar om shiba ved norskshibaklubb.net. 
Raseprofil for shiba ved Dyreliv.no. 

Hunderasar
Japanske husdyr
Alevtina Koltsjina

Alevtina Pavlovna Koltsjina () var ein sovjetisk langrennsløpar og olympisk meister i stafett. Ho var gift med Pavel Koltsjin, som også vart olympisk meister i langrenn.

Karriere 
Alevtina Koltsjina deltok under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo. Ho kom på fjerdeplass på 10 km her, men tok sølv med stafettlaget på 3 x 5 km. To år etter deltok ho i VM på ski i Lahti, der ho vart verdsmeister på same distansen. Like bra gjekk det ikkje under Vinter-OL 1960 i Squaw Valley, då ho igjen kom på fjerdeplass.

Koltsjina gjorde eit suverent ski-VM 1962 i Zakopane, der ho vart verdsmeister både på 5 km og 10 km. I 1963 vart ho tildelt Holmenkollmedaljen saman med ektemannen, Astrid Sandvik og Torbjørn Yggeseth. Under hennar tredje OL, vinter-OL 1964 i Innsbruck, fekk ho bronsemedalje på 5 km, men vart i tillegg olympisk meister i 3 x 5 km stafett for kvinner. Under VM på ski i Oslo i 1966 vart ho igjen verdsmeister på 5 km og tok sølv på 10 km. 

Hennar fjerde og siste vinter-OL vart vinter-OL 1968 i Grenoble. I ein alder av 37 år tok ho her bronse på 5 km, og bronse med det sovjetiske stafettlaget på 3 x 5 km. Koltsjina var ikkje med i større internasjonale tevlingar etter dette. Sonen Fjodor Koltsjin deltok internasjonalt i nordisk kombinert.

Merknadar

Fotnotar 

Sovjetiske langrennsløparar
Olympiske meistrar for Sovjetunionen
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Sovjetunionen
Olympiske bronsemedaljevinnarar for Sovjetunionen
Verdsmeistrar i langrenn
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Medaljevinnarar under vinter-OL 1956
Sovjetiske deltakarar under vinter-OL 1956
Langrennsløparar under vinter-OL 1956
Sovjetiske deltakarar under vinter-OL 1960
Langrennsløparar under vinter-OL 1960
Medaljevinnarar under vinter-OL 1964
Sovjetiske deltakarar under vinter-OL 1964
Langrennsløparar under vinter-OL 1964
Medaljevinnarar under vinter-OL 1968
Sovjetiske deltakarar under vinter-OL 1968
Langrennsløparar under vinter-OL 1968
Strengeteori

Strengeteori er ein modell i fysikken som har som mål å skildre dei minste byggesteinane i universet. Dei fundamentale byggesteinane i strengeteorien er eindimensjonale strengar. Det vil seie at dei har ei utstrekning, i motsetnad til tidlegare modellar som har vore basert på null-dimensjonale partiklar. Analogien til strengeteori er musikk, og det vi oppfattar som energi og materie er berre frekvensen (tonen) til ein vibrerande streng. Strengeteori omfattar fleire romdimensjonar, nokre strengeteoriar baserer seg på ti dimensjonar, medan andre har så mange som 26 dimensjonar. 

Strengeteorien har som mål å løyse eitt av dei store problema innan teoretisk fysikk: Å samle kvantemekanikk med den generelle relativitetsteorien for å finne den endelege «teorien om alt». Kvantemekanikk er naudsynt for å skildre fysikk over små avstandar og fram til no har ein kunna bruke denne til å skildre tre av dei fire fundamentale naturkreftene: elektromagnetismen, fargekraft og svak kjernekraft. Den generelle relativitetsteorien er ein klassisk (i motsetnad til kvantemekanikk) teori som skildrar gravitasjon. Det har vist seg at gravitasjon ikkje lar seg formulere som ein kvantemekanisk teori. Det er her ei av dei viktigaste utfordringane ligg for fysikarar i dag; å samle dei fire fundamentale naturkreftene i ein og same teori. Den til no mest vellukka strengeteorien er M-teori.

Sjå òg 

 Standardmodellen
 M-teori
 Teorien om alt

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Strengteori» frå ,  den 15. april 2013.

Bakgrunnsstoff 
 «Kan strengteorien testes?» Artikkel frå forskning.no 
 «Superstrenger» Kortfatta introduksjon til strengeteorien

 
Dimensjon
Fleirdimensjonal geometri
Partikkelfysikk
Teoretisk fysikk
Fysisk kosmologi
Hyperdimensjonal fysikk
Fysikk utover standardmodellen
Supergravitasjon

Supergravitasjon (av super- og gravitasjon) er ein sameint teori for gravitasjon, elektromagnetisme, fargekraft og sterk kjernekraft. Forstavinga super refererer til ein ein symmetri, supersymmetri, som inneber at fermion (partiklar som materien består av) og boson (partiklar som formidlar krefter) opptrer som same type partiklar. Supergravitasjon er difor òg ein sameint teori for krefter og materie.

Kjelder

Gravitasjonsteoriar
Supersymmetri
Fysikk utover standardmodellen
Superstrengteori

Superstrengteori er ein hypotetisk modell som omfattar elementærpartiklar og gravitasjon. I modellen tenkjer ein på partiklane som små strenger, såkalla superstrenger, og ikkje som punktpartiklar. Modellen prøver å samle alle kreftene i naturen under ein og same teori, og vert òg ofte kalla TOE (av engelsk The Theory of Everything, teorien om alt). Dei ulike elmentærpartiklane svarar til ulike vibrasjonar av strengane. Super syner til supersymmetri, som er ein symmetri mellom boson, som formidlar krefter, og fermion, som materien er bygd opp av.

Kjelder
superstreng. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/superstreng
superstrengteori. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/superstrengteori

Strengeteori
Supersymmetri
Fysikk utover standardmodellen
Hyperdimensjonal fysikk
Symmetri i fysikk

Symmetri er i fysikken alle eigenskapar hos eit fysisk system som syner eigenskapen symmetri, altså at under visse transformasjonar vil aspekta til desse systema «uendra» i følgje ein viss observasjon. 

Ei spesiell interesse for lovene har utvikla seg i samband med studium av elementærpartiklar. Her er det kjent at visse partikkeleigenskapar berre finst i avgjorde mengder som blir angjeve ved kvantetal: ladningstal (mengder elektriske elementærladningar), nukleontal (for partiklar med sterk vekselverknad), leptontal (for partiklar med svak vekselverknad) og fleire. Av symmetriårsaker er det venta for kvar partikkel som kan karakteriserast med éit eller fleire slike kvantetal, ein tilsvarande antipartikkel karakterisert med dei same kvantetala med motsett forteikn. I eit lukka system vil summen for kvart av desse kvantetala vere konstant når dei reknast for alle partiklane og antipartiklane i systemet. Difor kan ein partikkel berre produserast eller annihilerast (gå til grunne) saman med ein tilsvarande antipartikkel.

I den matematiske skildringa av symmetrilovene ordnast kvantetala for eit system av partiklar i grupper som må ha bestemde symmetrieigenskapar. Ved transformasjonar (rotasjon, inversjon) i tidrommet eller i eit imaginært rom blir tala i gruppa endra. Dette svarar til at partiklane går over frå ein tilstand til ein annan, og symmetrieigenskapane ved gruppa viser kva for overgangar som er moglege.

Når energien til eit system aukar, ved t.d. å auke den kinetiske energien til to elementærpartiklar som kolliderer, aukar òg mengder moglege symmetritilstandar av systemet. Dermed oppstår nye høve for overgangar mellom partiklar, og partiklar som ved låge energiar synst fundamentalt ulike, opptrer som element av ein høgare symmetritilstand. På den måten har ein etter kvart oppnådd ein einskapleg skildring av ulike kreftar som opptrer i naturen: elektromagnetiske krefter, krefter for svak vekselverknad (lepton-krefter), krefter for sterk vekselverknad (kjernekrefter eller kvark-krefter), og ein har sterke voner om òg å innordne gravitasjonskrefter i ein einskapleg symmetriskildring av naturen. 

Grunnlaget for slike betraktningar finst i gruppeteori, som for ein stor del byggjer på arbeid av den norske matematikaren Sophus Lie.

Sjå òg
Supersymmetri

Kjelder
 symmetri – elementærpartikkelfysikk. (20.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/symmetri/element%C3%A6rpartikkelfysikk

Bevaringslover
Differensiell geometri
Symmetri
Target

Target er eit stoff som i atom-, kjerne- og partikkelfysikk blir utsett for ein stråle av subatomære partiklar for å kunne undersøkja korleis partiklane i strålen reagerer med atoma i det bestrålte stoffet.

Kjelder
 target. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/target

Partikkeleksperiment
Tau-lepton

Eit tau-lepton eller τ-lepton er ein elementærpartikkel og det tyngste leptonet med elektrisk ladning. Tau-leptonet har særs like eigenskapar som elektronet og myonet, som er dei to andre elektrisk ladde leptona. Det er derimot langt tyngre med ein masse på kring 1,8 GeV/c², som er kring dobbelt så tungt som protonet. Levetida til tau-leptonet er kring 3·10–13 sekund, og vart oppdaga i midten av 1970-åra av Martin Lewis Perl. Han fekk Nobelprisen i fysikk for denne oppdaginga i 1995.

Kjelder

Lepton
Teleportering

Teleportering (av gresk tele-, «avstand», og latinsk portare, «å bere») er ei forflytting av eit fysisk objekt ved at det blir oppløyst og dukkar opp ein anna stad i same augneblunk det forsvinn frå den første posisjonen sin. Dette har berre lukkast for foton, og er eit fenomen som kan skildrast kvantemekanisk. Det blir difor ofte kalla for kvanteteleportering. 

Omgrepet vart namngjeve i 1931 av den amerikanske forfattaren Charles Fort. Science fiction-litteraturen har gripe fenomenet med stor hugnad og nytta det på store lekamar. Men det er inkje i fysikken som tyder på at noko slikt er mogleg.

Kjelder
 teleportering. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/teleportering

Fysikk i litteraturen
Science fiction-tema
Raskare enn lyset
Tensorkraft

Tensorkraft er ei kraft som opptrer mellom partiklane i ein atomkjerne og som både avheng av den innbyrdes avstanden deira og av spinnretningane.

Kjelder
 tensorkraft. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/tensorkraft

Partikkelfysikk
Tensorar
Unitær symmetri

Unitær symmetri er eit samleomgrep på fleire typar symmetri i kvantemekanikken, særskild i partikkelfysikken. Døme på slike symmetriar er «farge»-symmetri for kvarkar, og isospinn-symmetri for baryon og meson. Kvantemekanisk spinn er òg basert på ein type unitær symmetri.

Matematisk er unitær symmetri knytt til Lie-grupper, som har namnet sitt etter den norske matematikaren Sophus Lie. Ordet unitær skriv seg frå dei matematiske eigenskapane til symmetriane.

Kjelder
 unitær symmetri. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/unit%C3%A6r_symmetri

Partikkelfysikk
Symmetri
Astrid Sandvik

Astrid Olsdotter Sandvik, gift Moe () er ein norsk tidlegare utfor- og slalåmkøyrar som representerte Oslo-klubben IL Heming.

Karriere 
Astrid Sandvik deltok for fyrste gong i OL under vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo. Ho deltok både i utfor, slalåm og storslalåm, men det beste resultatet hennar vart ein sjetteplass i slalåmtevlinga. To år seinare deltok ho i ski-VM i Bad Gastein, der ho greidde ein fjerdeplass i slalåm og sjetteplass i utfor. I januar 1959 vann ho både utfortevlinga og kombinasjonen under Hahnenkamm-renna i Kitzbühel, der ho vart nummer to i slalåm etter sveitsiske Annemarie Waser.

Astrid Sandvik var også med for Noreg under vinter-OL 1960 i Squaw Valley i dei same tre greinene, men den beste plasseringa hennar her vart nr. 19 i storslalåm. I 1962 gjekk det noko betre under ski-VM i Chamonix, då ho greidde ein fjerdeplass i slalåm. Ho gjorde det godt i innanlandske tevlingar, og vann m.a. kongepokal under NM i storslalåm 1963. Frå 1961-1963 vann ho sju gonger Holmenkollen Kandahar, og vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1963. Medaljen vart delt med Pavel Koltsjin, Alevtina Koltsjina og Torbjørn Yggeseth.

Dei siste olympiske leikane ho deltok i, vart vinter-OL 1964 i Innsbruck.

Kjelder 
 Astrid Sandvik på Sports-reference.com

Fotnotar 

Norske alpinistar
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Kongepokalvinnarar i skiidrett
Norske deltakarar under vinter-OL 1956
Alpinistar under vinter-OL 1956
Norske deltakarar under vinter-OL 1960
Alpinistar under vinter-OL 1960
Norske deltakarar under vinter-OL 1964
Alpinistar under vinter-OL 1964
Folk frå Oslo
Urkraft

Urkraft er ei vanleg nemnt på kreftene eller krafta som verka under big bang, som var byrjinga av universet. Ein tenkjer seg at det berre var ein type kraft i det big bang sette i gang og at kreftene me kjenner i dag, som er gravitasjon, elektromagnetime, svak kjernekraft og sterk kjernekraft, berre er ulike sider av den same krafta. Etter kvart som universet utvida seg og vart nedkjølt synte desse kreftene seg som ulike krefter.

Sjå òg
big bang
kosmologi
sameint teori
partikkelfysikk

Kjelder
urkraft. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/urkraft

Partikkelfysikk
Big Bang
Vekselverknad i fysikk

Vekselverknad er ein effekt av krefter. I naturen verkar fire typar krefter: gravitasjonskrefter som verkar på alle partiklar, elektromagnetiske krefter som verkar på alle ladde partiklar, fargekrefter (òg kalla sterke kjernekraft) som verkar mellom kvarkar, og svake kjernekrefter som verkar på lepton og kvarkar.

Kjelder
 vekselvirkning. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/vekselvirkning

Partikkelfysikk