alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Gjertrud Bjørnstad Ingard

Gjertrud Bjørnstad Ingard () var ein norsk modist som laga damehattar. Ho hadde stor suksess nasjonalt. Fleire av damehattane frå hennar bedrift Gjertrud Bjørnstad AS er i samlinga til Nasjonalmuseet.

Biografi 
Gjertrud blei født 29. august 1892 i Asker. Ho var dotter av Maren Sumatra Øvergaard og mannen Bjørnstad, som var bokhaldar. Ho var den tredjefødte i ein søskenflokk på 5. Gjertrud gifta seg med agent Harry Ingard, og fekk dottera Drude i 1921.

Gjertrud hadde i utgangspunktet ikke tenkt å bli modist, men ville heller bli maler. Men då gudfaren hennes var modist, endte ho opp med å velja det same yrket. I boka Hvad skal våre døtre bli?: en rekke orienteringer skriv Gjertrud at for å bli ein uavhengig modist som lager hattepynt, treng ein å bruka 5-6 år, der ein bygger seg opp fra uerfaren syerske på systua til en selvstendig modist som designe og skape damehattar.  Gertrud tok den fyrste utdanninga si i Tyskland, og vidare utdanning i Danmark. Ho fekk også eit reisestipend for å dra til Frankrike, men fyrste verdskrig forhindra ho i å reisa.

I 1917 etablerte ho Gjertrud Bjørnstad AS, med lokale i Drammensveien 4. Ho hadde både ein moteforretning og hattefabrikk. I 1920 flytta butikken til Tordenskioldsgt. 6. Butikken blei etter kvart til ein av dei største og leiande butikkane i Oslo innan damehattar. I 1938 hadde atelieret og systua 15 tilsette. Kronprinsesse Märtha var blant kundane. Parisermoten var butikkens spesialitet, og Gjertrud pleidde å ta årlege reiser til Paris, for å halde seg oppdatert på på nyaste mote. Butikken blei avvikla 30. mai 1963.

Sju av damehattane frå Gjertrud Bjørnstad AS er stilt ut på Nasjonalmuseet

Kjelder 

Norske modistar

Norske forretningsfolk
Sixpenny Handley

Sixpenny Handley (uttalt ) eller Handley er ein landsby og tidlegare eit civil parish nordaust i Dorset i England. Han er no del av parishet Sixpenny Handley and Pentridge. Han ligg på kalsteinsplatået Cranborne Chase 16 km nordaust for Blandford Forum. Ved folketeljinga i 2011 hadde parishet eit folketal på 1 233. Civil parishet blei avskaffa 1. april 2015 då det blei slått saman med Pentridge til Sixpenny Handley and Pentridge.

Namn 
Landsbyen var opphavleg kjend som Handley, eller Handley St Mary. Bruken av namnet Sixpenny Handley om landsbyen og soknet er relativt ny, og er kjend frå midten av 1800-talet.

Namnet Handley er avleidd frå gammalengelsk hēan, 'høg' og lēage, 'lysning'. Sixpenny blei lagt til for å skilja staden frå andre med namnet Handley, og viser til Sixpenny Handley Hundred, eit herad eller hundred fyrst nemnd på 1300-talet som Sexpenne et Henle. Heradet hadde namn etter Handley og ein stad kalla Sixpenny, no ein gard, sørvest i soknet Fontmell Magna.  Sixpenny blei fyrst skrive ned i 932 som Seaxpenn, og tyder 'saksaråsen' (frå gammalengelsk Seaxe og brythonsk penn).  Åsen det er vist til er no kjend som Pen Hill og ligg aust for den moderne garden. Han var truleg ein gammal grensemarkør.

Historie 
På Woodcutts Common nord i soknet (vest-nordvest for landsbyen) ligg ein 4 acre stor romano-britisk funnstad frå jernalderen, truleg ein gard. Han blei groven ut av general Pitt Rivers i tida 1884–5.

Den store brannen i 1892 
20. mai 1892 brann store delar av landsbyen. Nesten to hundre menneske blei huslause, og det meste av landsbyen måtte byggast opp att. Velgjerarar sende gåver for å hjelpa landsbybuarane, og det blei gjeve så mange klede at det blei sagt ein kunne kjenna att ein mann frå Handley fordi han hadde på seg to-tre vestar. Gåvmilda blei feira i 2014 med den Heritage Lottery–støtta Sixpenny Handley Waistcoat Festival.

Religion 
Soknekyrkja St Mary stammar frå 1300-talet. Ho er verna med Grade II*. St Marys høyrer til Church of England Church. Kyrkjegarden blir driven avChurchyards project.

Utdanning 
Handley har ein barneskule som huser elevar frå førskule til fjerde klasse. Deretter går barna vanlegvis til Cranborne Middle School og så Queen Elizabeth's School i Wimborne Minster.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Sixpenny Handley» frå ,  den 25. oktober 2021.

Bakgrunnsstoff 

 Village website
 Village Street Fair website
Landsbyar i Dorset
Chideock

Chideock (uttalt ) er ein landsby og eit civil parish sørvest i Dorset i England. Han ligg i nærleiken av Den engelske kanalen mellom Bridport og Lyme Regis. I 2013 rekna Dorset County Council med at parishet hadde 550 innbyggjarar.

Landbruk og turisme er dei viktigaste nøringsvegane i Chideock. Delar av verdsarvområdet Jurassic Coast ligg innanfor parishgrensene.

Landsbyen har historisk hatt ein sterk katolsk tradisjon. Seint på 1500-talet blei fire menn frå Chideock avretta for trua si; dei blei kjende som Chideock-martyrane. Det er sett opp eit minnesmerke for dei i landsbyen.

Hovudvegen A35 går gjennom landsbyen, slik at hovudgata kan ha mykje trafikk.

Geography

Chideock ligg rundt  vest for Bridport,  aust for Lyme Regis og  inn i landet frå den engelske kanalen. Chideock parish omfattar den vesle busetnaden Seatown, som ligg under   i sør. Ved Seatown ligg ein lang småsteinsstrand med utsyn opp mot Golden Cap, som med ei høgd på  er den høgaste klippa på søraustkysten av England. Ein kan ofte finna fossil av ammonittar og belemnittar på stranda på grunn av pågåande kysterosjon av dei mjuke leiretypane i klippene.

Historie

Chideock er nedteikna i Domesday Book frå 1086 som Cidihoc. I 1379–80 bygde føydalherren John de Chideock ei borg, Chideock Castle, like nord for landsbyen. I løpet av mellomalderen blei familien Arundell nye eigarar. Dei var katolikkar, og etter reformasjonen i England brukte dei eigedommen som tilfluktsstad for prestar og andre forfølgde katolikkar. Under det protestantiske styret til Elisabet I blei Arundell-eigedommen hovudsenteret for katolisisme i Dorset, og det fann stad ein god del religiøs strid på staden. Fire lokale katolikkar — presten |John Cornelius, Thomas Bosgrave, John Carey og  Patrick Salmon — blei martyrar for trua seint på 1500-talet. Dei blei stilte for retten i hovudsalenn av det noverande Chideock House Hotel og avretta i Dorchester. Dei blei kjende som Chideock-martyrane. Ein femte mann, Hugh Green, som blei kapellan i Chideock i 1612, blei avretta i 1642. Alle fem blei saligkåra 15. desember 1929.

Under den engelske borgarkrigen var Chideock alliert med rojalistane, og borga blei kjempa om før det til slutt blei øydelagd i  1645 av parliamentariske styrkar under guvernøren av Lyme Regis, Colonel Ceeley.
Delar av borget stod til minst 1733, men berre noko er synleg i dag. Det finst òg eit krusifiks her til minne om martyrane.

I 1802 kjøpte familien Weld frå Lulworth Castle eigedommen, og bygde Chideock Manor i 1810. Denne familien var òg katolikkar, og i 1870-2 utforma og reiste Charles Weld dne katolske kyrkja i landsbyen i ein uvanleg nyromansk stil. Kyrkja er vigd «Our Lady Queen of Martyrs, and St Ignatius».

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Chideock» frå ,  den 25. oktober 2021.

Bakgrunnsstoff 

Landsbyar i Dorset
Saving Private Ryan

Saving Private Ryan (norsk tittel: Redd menig Ryan) er ein amerikansk krigsfilm frå 1998, regissert av Steven Spielberg og skriven av Robert Rodat. Filmen er sett til invasjonen av Normandie under den andre verdskrigen og er kjend for den grafiske framstillinga av krigen, særleg skildringa av overfallet på Omaha-strendene under ilandstiginga i Normandie. Filmen følgjer gruppa U.S. Army Rangers, leidd av kaptein John H. Miller (Tom Hanks) og troppen hans (Tom Sizemore, Edward Burns, Barry Pepper, Giovanni Ribisi, Vin Diesel, Adam Goldberg og Jeremy Davies), under leitinga etter fallskjermsoldaten meinig James Francis Ryan (Matt Damon) som er den siste overlevande broren av fire, etter at dei tre andre brørne vart drepne i strid. Filmen var produsert under eit samarbeid mellom DreamWorks Pictures, Paramount Pictures, Amblin Entertainment og Mutual Film Company. DreamWorks distribuerte filmen i Nord-Amerika, medan Paramount gav ut filmen internasjonalt.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Saving Private Ryan» frå ,  den 25. oktober 2021.

Bakgrunnsstoff 
 

Dramafilmar frå USA
Engelskspråklege filmar
Filmar frå 1998
Filmar om den andre verdskrigen
Filmar regissert av Steven Spielberg
Krigsfilmar frå USA
Ni sjukdommar

Ni sjukdommar (finsk Yhdeksän sairautta) er i finsk mytologi sønene til Loviatar, den blinde dottera til Tuoni. Ho blir gjort svanger av vinden (i nokre versjonar av soga er det havmonsteret Iku-Turso som er far til dei ni). I Kalevala blir dei ni plagene ramsa opp som Pistos (tuberkulose), Ähky (kolikk), Luuvalo (urinsyregikt), Riisi (rakitt), Paise (magesår), Rupi (sårskorpe), Syöjä (kreft) og Rutto (pest). Den niande, ein trollmann og den verste av dei alle, er ikkje nemnd ved namn. Han er personleggjeringa av misunning, og blir forvist av mor si for å plaga menneskja. Andre runeversjonar nemner ni plager ved namn, med trollmannen som den tiande sonen. Nokre har også meir esoteriske namn som Nuolennoutaja (Hentar av pil), Painaja (pressar eller mareritt), Kielen kantaja (tungeberar), Ohimoiden ottaja (tempeltakar) og Sydämen syöjä (hjarteetar), som også kan tolkast som nanm på sjukdommar eller plager. Louhi, frua i nord som er jordmor for sønene, sender dei til Kaleva der dei blir nedkjempa av Väinämöinen.

Frå Kalevala

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Nine diseases» frå ,  den 25. oktober 2021.  
 

Finsk mytologi
Figurar i Kalevala
Talet 9
Sjukdommar i kulturen
Kalevala
Ramsay MacDonald

James Ramsay MacDonald () var statsminister i Storbritannia i ni månader i 1924 og frå 1929 til 1935. Han var den aller fyrste regjeringssjefen utgått frå Det britiske arbeidarpartiet. MacDonald var ein viktig politisk strateg for den britiske arbeidarrørsla og ein framifrå talar.

Liv og gjerning
MacDonald var frå Lossiemouth i Skottland. Han var ein av tre sentrale aktørar då Det britiske arbeidarpartiet vart skipa i 1900, Keir Hardie og Arthur Henderson dei to andre. Frå 1906 representerte han Arbeidarpartiet i parlamentet, vald frå Leicester. Perioden 1911-14 var han parlamentarisk leiar for Arbeidarparti-gruppa. Som pasifist var han mot den britiske deltakinga i fyrste verdskrigen. Dette førte til at mista leiarposisjonen i partiet, og i 1918 vart han ikkje attvald til parlamentet. Frå hausten 1922 representerte han valkrinsen Aberavon i parlamentet og vart på ny parlamentarisk leiar for Arbeidarpartiet.

22. januar 1924 vart MacDonald leiar av ei mindretalsregjering, med støtte frå det liberale partiet. Etter parlamentsvalet hausten 1924 gjekk regjeringa hans av. Fem år seinare fekk Arbeidarpartiet den største partigruppa i parlamentet og MacDonald vart på ny statsminister. Den andre arbeidarparti-regjeringa vart sterkt prega av den store depresjonen og vart i 1931 splitta i synet på den økonomiske politikken. Oppmoda av kongen, danna MacDonald i august ei nasjonal samlingsregjering som ville gjennomføre utgiftskutt for å forsvare gullstandarden, ein politikk som vart forlaten etter ein streik i den britiske atlanterhavsflåten.

Frå 1931 til 1935 var MacDonald statsminister i ei samlingsregjering dominert av konservative statsrådar og støtta av berre nokre få Labour-medlemmer. MacDonald vart utvist frå Arbeidarpartiet, som kalla han ein svikar. Gjennom parlamentsvalet i oktober 1931 fekk samlingsregjeringa ein overveldande majoritet, Arbeidarpartiet vart redusert til kring 50 sete i Underhuset. Stendig sviktande helse leia til at han gjekk av som statsminister i 1935. I staden leidde han det viktige kongsrådet til han trekte seg tilbake i 1937, mindre enn eit halvår før han døydde.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Ramsay MacDonald» frå ,  den 26. oktober 2021.

Bakgrunnsstoff

Britiske statsministrar
Britiske politikarar
Britar frå 1800-talet
Britar frå 1900-talet
FA-cupfinalen i fotball 1997

FA-cupfinalen i fotball 1997 fann stad på Wembley stadion i London 17. mai 1997, med 79 160 tilskodarar på tribunane. Chelsea FC frå London vann FA-pokalen etter å ha slått Middlesbrough FC med 2–0.

Kampen

I kampens fyrste minutt tok Roberto Di Matteo med seg ballen frå eigen banehalvdel. Upressa førte han ballen til 25 meters hald, der han fyrte av eit langskot som via tverrliggar gjekk i mål. Knappe ti minutt før full tid avgjorde Eddie Newton ein tam kamp då han frå kort hald skaut i mål via ein Middlesbrough-forsvarar.

Chelsea FC stilte med: Frode Grodås, Dan Petrescu, Steve Clarke, Frank Lebœuf, Frank Sinclair, Scott Minto, Dennis Wise (kaptein), Roberto Di Matteo, Eddie Newton, Mark Hughes og Gianfranco Zola. I sluttminutta fekk Gianluca Vialli plassen til Zola.

Middlesbrough FC sine utvalde var Ben Roberts, Curtis Fleming, Nigel Pearson (kaptein), Gianluca Festa, Clayton Blackmore, Juninho Paulista, Robbie Mustoe, Emerson Costa, Phil Stamp, Fabrizio Ravanelli, Craig Hignett. Midtvegs i fyrste omgang vart Ravanelli og deretter Mustoe skadde, erstattarane var Mikkel Beck og Steve Vickers. Vladimir Kinder tok Hignetts plass i det 74. minutt. 

Stephen Lodge var dommar.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «1997 FA Cup Final» frå ,  den 26. oktober 2021.  
 

Fotball i 1997
FA-cupfinalar
Peter McParland

Peter James McParland () er ein nordirsk tidlegare fotballspelar frå Newry. Han var i 10 år ein kraftfull midtspiss på Aston Villa og som særleg utmerkte seg med sitt hovudspel.

Karriere

Klubbspel
McParland spelte på Dundalk frå 1951. I 1952 vart han overført til engelske Aston Villa. Gjennom ti sesongar var han med i 293 ligakampar og skåra 98 ligamål. Høgdepunktet kom i FA-cupfinalen 1957 der McParland skåra begge måla då Aston Villa slo Manchester United 2–1. Etter 1962 tente han ein sesong i Wolverhampton Wanderers og ein annan i Plymouth Argyle.

Landslagsspel
McParland skåra begge Nord-Irland-måla i landslagdebuten mot Wales 31. mars 1954. Fyrst fire år seinare kom på han skåringslista att, noterte seg då for heile 5 mål under Fotball-VM 1958 i Sverige. Nord-Irland nådde kvartfinalen i turneringa. 9. mai 1962 tok landslagstida slutt, etter 34 kampar og 10 mål.

Merittar
Vinnar av FA-cupen: 1957 med Aston Villa

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Peter McParland» frå ,  den 26. oktober 2021.  
eu-football

Britiske fotballspelarar
Nordirske fotballspelarar
Aston Villa-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1958
Jo Inge Berget

Jo Inge Berget () er ein norsk fotballspelar frå Gran i Oppland. Han har sanka pokalar med Strømsgodset IF, Molde FK og svenske Malmö FF. Berget er offensiv kantspelar.

Karriere

Klubbspel
Berget spelte vårsesongen 2006 for Hadeland på nivå fem i seriesystemet. Han debuterte for eliteserielaget Lyn i september 2007. Sommaren 2008 vart han overført til italienske Udinese Calcio. Der fekk han ikkje speletid, så sesongen 2009 gjorde han atter teneste i Lyn. Frå våren 2010 til juli 2011 spelte Berget på Strømsgodset. Han var med då Drammens-laget vann 2–0 over overraskingslaget Follo i cupfinalen på Ullevål stadion 14. november 2010.

I to og ein halv sesong var Berget Molde-spelar. Under sjefstrenar Ole Gunnar Solskjær vann klubben to seriegull og NM-finalen 2013. Etter eit mislukka opphald i Cardiff City, og ein kort periode i Celtic FC, fekk Berget vinteren 2015 kontrakt med Malmö FF. Her kunne han både i 2016 og 2017 feire laget sine triumfar i Allsvenskan. Året 2018 var han New York City-spelar i USA. Perioden 2019-21 var han atter Malmö-spelar, der han i 2020 var med om å vinne sitt femte seriemeisterskap.

Landslagsspel
Perioden 2012-17 deltok Berget i 20 av Noregs landskampar. Han skåra 2 mål. Det fyrste kom då Noreg slo Kroatia 2-0 i EM-kvalifiseringskamp 6. september 2015, det andre eit halvår seinare då det vart 2-0 over Finland.

Merittar
Noregsmeister: 2010 med Strømsgodset IF og 2013 med Molde FK
Norsk seriemeister: 2011 og 2012 med Molde FK
Svensk seriemeister: 2016, 2017 og 2020 med Malmö FF

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Jo Inge Berget» frå ,  den 27. oktober 2021.  
eu-football

Norske fotballspelarar
Malmö-spelarar
Molde-spelarar
Strømsgodset-spelarar
Lyn-spelarar
Celtic-spelarar
Cardiff-spelarar
Nat Lofthouse

Nathaniel Lofthouse () var ein engelsk fotballspelar frå Bolton som spelte på Bolton Wanderers frå 1946 til 1960. Han var senterløpar.

Karriere

Klubbspel
Lofthouse fekk sin ligadebut for Bolton 21. august 1946, då seriefotballen i England tok til att etter verdskrigen 1939-45. I hans aktive tid tok Bolton seg til finalen i FA-cupen i 1953 og 1958. 1953-finalen mot Blackpool enda med tap. Fem år seinare skåra han begge måla då Bolton slo Manchester United 2–0 i FA-cupfinalen 1958. Han spelte i alt 452 ligakampar og skåra 285 mål for Bolton.

Landslagsspel
Frå november 1950 til november 1958 spelte han 33 kampar med det engelske flagget på brystet. Han var ein særleg flittig målskyttar med heile 30 nettkjenningar. I sitt einaste internasjonale meisterskap, VM i fotball 1954, skåra han tre gongar.

Kjelder

eu-football

Engelske fotballspelarar
Bolton-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1954
Jeff Astle

Jeffrey Astle () var ein engelsk fotballspelar frå Eastwood i Nottinghamshire. Han var i ti år senterløpar på West Bromwich Albion.

Karriere

Klubbspel
Astle skreiv i 1959 kontrakt med fjerdedivisjonslaget Notts County. I 1964 vart han overført til West Bromwich mot 25000 pund. Han skåra kampens einaste mål då WBA vann FA-cupfinalen 1968 mot Everton FC. I 1969/70 -sesongen vart han toppskårar i fyrstedivisjon med 25 mål. Fram til 1974 skåra han 137 ligamål for West Bromwich på 292 kampar.

Landslagsspel
I 1969-70 spelte Astle i fem av Englands landskampar, innbytar i fire av dei. Han deltok i Fotball-VM 1970.

Merittar
Vnnar av ligacupen: 1966
Vinnar av FA-cupen: 1968

Astle døydde knapt 60 år gammal, mykje truleg som ei langtids-fylgje av tallause headingar som fotballspelar.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Jeff Astle» frå ,  den 27. oktober 2021.  

Engelske fotballspelarar
West Bromwich-spelarar
Notts County-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1970
Afanasij Fet

Afanasij Afanasjevitsj Fet () var ein russisk diktar.

Han hadde ei tysk mor, som forlét ektemannen sin for å gifta seg med adelsmannen Afanasij Sjensjin, og det var frå mora Fet hadde det tyske namnet sitt. Den ortodokse kyrkja nekta å godkjenna han som ein adelsmann på grunn av den uekte fødselen hans, og heile livet kjempa Fet for å få adelstittelen og namnet etter faren.  I 1873 fekk han det etter godkjenning frå tsar Aleksander II, men då var han allereie kjent som poeten Fet, og det er med dette namnet han er hugsa.

Fet var ein forløpar for retningar innan modernismen, med den knappe stilen sin og ein utstrekt bruk av substantiv og adjektiv til fordel for verb. Symbolistar som Bely og Ivanov utvikla dette vidare. Fet trudde på kunsten for si eiga skuld.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Afanasij Fet» frå ,  den 27. oktober 2021.  
 

Russiske forfattarar
Russarar frå 1800-talet
Forfattarar frå 1800-talet
West Bromwich Albion

West Bromwich Albion Football Club er ein profesjonell fotballklubb heimehøyrande i West Bromwich i West Midlands i England. Klubben vart skipa i 1878. I 1888 var West Bromwich Albion ein av dei 12 klubbane som grunnla Football League. Heimebana The Hawthorns har vore i bruk sidan 1900. I dag kan stadion ta i mot 26 688 tilskodarar.

Laget spelar i mørkeblå- og kvitstripete trøyer og kvite bukser, 

Pr 2021 har WBA delteke 82 sesongar i den engelske toppdisvisjonen.

Merittar
Vinnar av FA-cupen: 1888, 1892, 1931, 1954, 1968
Ligameister: 1920
Vinnar av ligacupen: 1966

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «West Bromwich Albion F.C.» frå ,  den 27. oktober 2021.

Bakgrunnsstoff

Engelske fotballag
Skipingar i 1878
West Bromwich
Idrett i West Midlands
FA-cupfinalen i fotball 1959

FA-cupturneringa i fotball 1959 vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 2. mai 1959. Framfor 100 000 tilskodarar vann Nottingham Forest sin andre og siste FA-pokal gjennom siger 2–1 over Luton Town. Det var 61 år sidan den førre Forest-triumfen i FA-cupen.

Kampen
Med to kjappe mål i 10. og 14. minutt leia Nottingham Forest med 2-0 til Luton reduserte til 2-1 midtvegs i andre omgang. Fleire mål kom ikkje. Roy Dwight og Tommy Wilson skåra for Nottingham Forest, Dave Pacey for Luton.

Nottingham Forest sitt vinnarlag: Chic Thomson, Bill Whare, Bobby McKinlay, Jack Burkitt (kaptein), Joe McDonald, Jeff Whitefoot, Roy Dwight, Johnny Quigley, Tommy Wilson, Billy Gray, Stewart Imlach.

Luton Town mønstra: Ron Baynham, Brendan McNally, Ken Hawkes, John Groves, Syd Owen (kaptein), Dave Pacey, Billy Bingham, Allan Brown, Bob Morton, George Cummins og Tony Gregory.

Jack Clough var dommar.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «1959 FA Cup Final» frå ,  den 27. oktober 2021.  

Fotball i 1959
FA-cupfinalar
Krig og fred

Krig og fred (russisk Война и мир, Vojna i mir) er ein historisk roman av Lev Tolstoj som kom ut i 1869. Han er vanlegvis rekna som det eine av dei to meisterverka til Tolstoj, saman med Anna Karenina.

Handlinga går føre seg frå 1805 til 1820 i eit russisk adelsmiljø under Napoleonskrigane og tek for seg fem russiske adelsfamiliar og dessutan ei stort mengd bipersonar. Boka skildrar napoleonstida sin innverknad på russisk overklasse og korleis russarane mobiliserer til forsvar under Napoleon sitt felttog i Russland i 1812. Delar av romanen er skriven på fransk, sidan dette var daglegspråket til overklassen i Russland før revolusjonen.

Persongalleri

Omsetjingar og innspelingar
I 1885 blei den franske utgåva frå 1879 omsett til dansk. Edvard Brandes tok æra for omsetjinga, som i røyndomen var gjort av kona til Paul Gauguin, Mette Sofie Gad. I 1884 førebudde Brandes oppstarten av avisa Politiken, og trong ein føljetong til henne. Brandes selde òg omsetjinga til Gustav Philipsens forlag, som gav ut romanen som hefte i subskripsjon. Mette Gauguin gjekk glipp av æra og blei attpåtil dårleg betalt, med berre kr 15,- per ark.

I 1895–1896 kom den ut i ny utgåve omsett direkte frå russisk av Wilhelm Gerstenberg (1844–1912). I 1930–31 blei ho omsett til norsk av Erik Krag, og denne omsetjinga kom i ei rekkje utgåver. I 1967 kom det ei nynorsk utgåve i fire bind omsett av Arne Gallis, Bjarne Fidjestøl og Olav Rytter. Geir Kjetsaa nyomsette i ei utgåve utgjeven frå 2001 til 2004. I 1928 gav Nasjonalforlaget ut Tolstojs samla verk som minneutgåve med Krig og fred i seks bind, omsett frå russisk av Martin Gran.

Det er òg spelt inn ei lydbokutgåve lesen av  Magnus Grønneberg og ei komplett lydbokutgåve på 28 timar lesen av Anders Ribu. I 1977 blei Krig og fred sett opp som teaterstykke på Rogaland Teater.

Filmatiseringar 
Boka er blitt filmatisert fleire gonger. Ein sovjetisk versjon frå 1966-7 regissert av Sergej Bondartsjuk er åtte timar lang og vann ein oscarpris i kategorien beste utanlandske film. Den best kjende vestlege filmversjonen er ein Hollywoodversjon frå 1956 med Audrey Hepburn og Henry Fonda. I 1972 laga BBC ein dramaserie på tjue episodar med Antony Hopkins i hovudrolla som Pierre.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Krig og fred» frå ,  den 27. oktober 2021.

Bakgrunnsstoff

Bøker frå 1869
Leo Tolstoj
Russiske romanar