Malalai av Maiwand

Malalai av Maiwand (ca. 1861-1880) er ein nasjonal folkehelt i Afghanistan som leia pasjtunske krigarar under slaget ved Maiwand i 1880. Ho slost i lag med emir Ayub Khan, og har fått æra for den afghanske sigeren over britane i slaget den 27. juli 1880, under den andre anglo-afghanske krigen. Ho er også blitt kalla «den afghanske Jeanne d'Arc» og «den afghanske Molly Pitcher». Fleire skular, sjukehus og andre institusjonar i Afghanistan er kalla opp etter henne. Soga hennar blir fortald i afghanske skulebøker. Ho er likevel ikkje dokumentert i samtidige kjelder.

Soge 

Malalai var fødd i landsbyen Khig. Landsbyen ligg rundt 5 km sørvest for Maiwand i den sørlege Kandahar-provinsen. På slutten av 1880-talet braut det ut krig mellom Afghanistan og Storbritannia, etter at dei tidlegare hadde kjempa mot kvarandre på 1840-talet. Dei britiske og britisk-indiske styrkane hadde utført ein stor invasjon av Afghanistan frå India. Den største britiske garnisonen var i Kandahar, som er den største større byen i nærleiken av Maiwand. Dei afghanske styrkane var leia av Ayub Khan, sonen til den afghanske emiren Sher Ali Khan. Faren til Malalai, ein gjetar, og mannen ho var trulova eller gift med var med i styrkane til Ayub Khan då hæren hans utførte eit stort åtak på britisk-indiske styrkar i juli 1880. Som mange afghanske kvinner var Malalai på staden for å hjelpa til med å pleia dei såra eller skaffa vatn og ekstra våpen. Ifølgje lokale overleveringar skulle dette òg ha vore dagen ho gifta seg. I andre var ho allereie gift, og mannan hennar leia nokre styrkar, men blei drepen.

Då dei afghanske styrkane tapte moral, trass i det overlegne talet på krigarar, tok Malalai av seg sløret sitt og heldt det opp som eit flagg, eller heldt i andre versjonar det afghanske flagget, og ropte ut eit vers.

Dette inspirerte dei afghanske krigarane til å fornya innsatsen. Då ein leiande faneberar blei drepen, gjekk Malalai fram og heldt opp flagget (eller sløret sitt som flagg) og framførte eit nytt vers.

Malalai blei treft og drepen av skot frå ein britisk soldat. Men orda hennar hadde gjeve styrke til landsmennene hennar, som vann slaget. Store delar av den britiske styrken blei drepen. Ei gruppe av dei hadde sin siste skanse i Khig, men omkom alle som ein.

Etter slaget skal Ayub Khan ha spurt kven den falne kvinna var, og blei fortald at ho var den modige dottera til ein gjetar. Leiaren æra Malalai for innsatsen, ifølgje nokre versjonar av soga med ein tale. Malalai blei rekna som martyr som dei andre som var falne i slaget, og gravlagd saman med dei. Ho var 18 eller 19 år gammal då ho døydde. Grava hennar er lokalt rekna som ein valfartstad.

Dikt
Det fyrste diktet tillagt Malalai er:
که په میوند کی شهید نشوی خدایږو
لالیه بی ننګی ته دی ساتینه
Ka pa Maiwand ke shaheed na shway
khudaygo laliya, benangai ta di saateena

Engelsk omsetjing:
Young love! If you do not fall in the battle of Maiwand,
By God, someone is saving you as a symbol of shame!

Alternativ omsetjing:
If you do not taste of martyrdom today on this field of Maiwand,
By God I am afraid you'll lead an ignominious life forever more.

Det andre diktet er:
لاخ ه ب د را ی هل ن یوو مدږی ک 
ېچ يک ن ېش  غا ب ې ک ل ګ بلا ګ هن ېومرش و 
Khal bad a weyarr la veeno kigdam
Chi shinki bagh ki gulgulab o sharmaveena

Engelsk omsetjing:
With a drop of my sweetheart's blood,
Shed in defense of the Motherland,
Will I put a beauty spot on my forehead,
Such as would put to shame the rose in the garden!

Alternativ omsetjing:
I'll make a tattoo from my lover's blood
and shame every rose in the green garden

Ordet khal, som blir omsett som venleiksflekk eller tatovering, er eit merke som tradisjonelt blei laga i pannen til kvinner som vern mot det vonde auget.

Begge dikta har form som landai eller tappa, korte folkesong som gjerne blir dikta og framførte av afghanske kvinner. Desse dikta har framleis ei viktig rolle i pastjunarkulturen.

Ettermæle 
Malalai eller Malala er eit vanleg kvinnenamn i Afghanistan og blant pasjtunar. Aktivisten og nobelprisvinnaren Malala Yousafzai (f. 1997) er til dømes kalla opp etter henne, og Yousafzai har nemnd heltinna fleire gonger, som i nobeltalen sin og i boka I am Malala. Andre kjende namneberarar i nyare tid er politikvinna Malalai Kakar (1967-2008) journalisten Malala Maiwand (d. 2020) og poltikaren og aktivisten Malalai Joya (f. 1978).

Malalai av Maiwand går att i seinare kultur. Slaget ved Maiwand er minna med ei søyle i Kabul, Minar-i-Maiwand, reist av Zahir Shah i 1959. Innskrifta på søyla er det fyrste diktet til Malalai.

Ho opptrer i dikt, som i ein song av Rahmat Shah Sayel nemnd av Malala Yousafzai:
O Malalai of Maiwand,
Rise once more to make Pashtuns understand the song of honour,
Your poetic words turn worlds around,
I beg you, rise again

Den pasjtunske diktaren og leiaren Ajmal Khattak skreiv desse linjene om Malalai:
My Malalai is living, and they praise others' beauty.
Though they have eyes, they are blind.

Tolkingar 
Soga om Malalalai er rekna som eit framifrå døme på bruken av poesi til å fremja pashtunwali, den tradisjonelle levemåten for pasjtunar.

Autentisiteten til historia om og sjølve eksistensen til Malalai er likevel blitt sett i tvil av mange forskarar. Sjølv om ho har ei viktig rolle i afghansk kultur og av mange blir rekna som ein historisk person, er det ikkje mogleg å slå fast kva som er sanninig og ikkje med historiske kjelder. Ingen britisk historikar på den tida omtalte eller nemnde Malalai ved namn, og ho er ikkje dokumentert lokalt. Første gong ein kjenner til at namnet til Malalai blei nemnd var 40–60 år etter slaget ved Maiwand.

Den britiske forfattaren Howard Hensmen nemner i boka si The Afghan War at ei kvinne var blitt funnen blant dei døde i Ahmad khel, men slaget ved Ahmad khail fann stad 19. april 1880, medan slaget ved Maiwand var 27. juli 1880. På den andre sida endte slaget ved Maiwand med ei britisk tilbaketrekking, slik at dei truleg ikkje var til stades ved krigsplassen etterpå. Afghanske skribentar peiker også på at britane hadde interesse av å forteia ei eventuell afghansk heltinne.
Den afghanske historikaren Muhammad Siddiq Farhand skreiv ei bok med tre bind om 'Afghanistan i løpet av dei siste fem hundreåra', eit viktig verk om afghansk historie, men nemnde ikkje ein person som Malalai noko stad.

Abdul Hai Habibi er blitt føreslått som skaparen av historia i perioden Pashto Tolana for å støtta den nasjonale forteljinga og pasjtunarnasjonalismen. Habibi er tidlegare blitt knytt til forfalsking i samband med verket Pata Khazana.

Sjå òg 

 Nazo Tokhi, ein afghansk krigar på 1600-talet

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Malalai og Maiwand» frå ,  den 21. august 2021.  
 

Døde i 1880
Fødde i 1861
Afghanske diktarar
Afghanske nasjonalsymbol