alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Pierluigi Casiraghi

Pierluigi Casiraghi () er ein italiensk tidlegare fotballspelar frå Monza. Han var angrepsspelar og med om å vinne UEFA-cupen 1990 for Juventus og fekk VM-sølv med Italia i 1994.

Karriere

Klubbspel
Casiraghi spelte i Serie B og C for heimlege Monza til 1989. Deretter gjorde han teneste i storklubben Juventus i fire sesongar fram til sommaren 1993. Han skåra eitt av måla då Torino-klubben vann UEFA-cupfinalen 1990 med 3-1 over Fiorentina i eit dobbeltoppgjer. Same våren gjekk Juventus også sigrande ut av den nasjonale cupmeisterskapen. Perioden 1993-98 var Casiraghi Lazio-spelar. I ein av dei siste kampane for Lazio måtte han tole tap mot FC Inter i UEFA-cupfinalen 1998. Sommaren 1998 flytta han over til Chelsea FC og den engelske toppserien. I november 1998 vart han alvorleg kneskadd då han kolliderte med West Ham-målvakta, og kom aldri sidan tilbake på bana.

Landslagsspel
Casiraghi deltok i 44 landskampar for Italia åra 1991-98. Han spelte i tre av kampane under VM i fotball 1994, ei turnering der Italia fekk sølv etter å ha tapt mot Brasil i straffeskyting. I EM i fotball 1996 skåra Casiraghi eitt av Italias tre mål, laget rauk ut allereie i gruppespelet. Til saman skåra Casiraghi 13 mål for landslaget.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Pierluigi Casiraghi» frå ,  den 7. mai 2020.  
 

Italienske fotballspelarar
Lazio-spelarar
Juventus-spelarar
Monza-spelarar
Chelsea-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1994
Spelarar i Fotball-EM 1996
Kviterussisk i Junior Eurovision Song Contest

Kviterussisk i Junior Eurovision Song Contest gjev oversyn over bruken av det kviterussiske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på kviterussisk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2003 då Kviterussland debuterte med «Tantsuj» av Volha Satsjuk. Sidan den gong har Kviterussland delteke med til saman tre ulike bidrag som har vorte framført på kviterussisk. Av landa som kan delta er kviterussisk offisielt språk i Kviterussland og i områda Hajnówka, Gmina Czyże, Gmina Hajnówka, Gmina Narewka, Gmina Orla i voivodskapet Podlasie i Polen.

Bidrag

Sjå òg 
 Kviterussisk i Eurovision Song Contest

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «List of languages in the Junior Eurovision Song Contest» frå ,  den 5. mai 2020.  
 Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

Språk i Junior Eurovision Song Contest
Svensk i Junior Eurovision Song Contest

Svensk i Junior Eurovision Song Contest gjev oversyn over bruken av det svenske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på svensk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2003 då Sverige debuterte med «Stoppa mig!» av gruppa The Honeypies. Sidan den gong har Sverige delteke med til saman elleve ulike bidrag som har vorte framført på svensk. Av landa som kan delta er svensk offisielt språk i Sverige og Finland.

Bidrag

Sjå òg 
 Svensk i Eurovision Song Contest

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «List of languages in the Junior Eurovision Song Contest» frå ,  den 5. mai 2020.  
 Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

Språk i Junior Eurovision Song Contest
Lyngenlinja

Lyngen-linja var den siste forsvarslinja Tyskland bygde i Lyngen i Troms fylke mot slutten av andre verdskrigen. Linja skulle stansa russisk framrykking mot Narvik.

Det einaste vegsambandet mellom Troms og Finnmark gjekk gjennom Storfjord. Dersom vegen sør for Skibotn vart sprengt av tyskarane, ville det nestan umogleg å koma landevegen til sørlege delar av Troms og nordlege delar av Nordland..

Hitler si ordre 
Hitler gav ordre om at Nord-Troms og Finnmark skulle brennast. Ordren vart gjeven av Hitler gjennom Reichskommisar Terboven, og lydde slik:

På grunn av befolkningens ringe beredvillighet til frivillig evakuering har der Führer samtykket i Reichkommisars forslag og befalt at hele den norske befolkning østenfor Lyngenfjord for sin egen sikkerhets skyld skal tvangsevakueres og alle boliger nedbrennes, resp. ødelegges. Øverstkommanderende for Nord-Finland er ansvarlig for at Führerbefalingen gjennomføres hensynsløst. Medlidenhet med befolkningen er ikke på sin plass.

Bakgrunn 
Tyskarane var overtydde om at russarane ville invadere så langt sørover i Noreg som til Narvik. Difor vedtok tyskarane  å oppretta den såkalla Lyngen-linja som forsvarslinje. Linja kravde store ressursar, fordi alle festningsanlegg, vegar og bruer knytta til denne linja skulle vera ferdig innan 1. mai 1945. I Kvesmenes–Lyngen-området vart mange sovjetiske krigsfangar i oktober 1944 sett inn i arbeidet med Lyngen-linja. Linja var ei omfattande byggverksemd som tyske styrkar gjennomførte, med sovjetiske krigsfangar som arbeidskraft.

Etter krigen 
Lyngenlinja går frå svensk/finsk grenseområde, og følgjer fjellet utover mot Storfjorden. Området er vanskeleg tilgjengeleg, og mange område rundt linja kan enno vera  uoppdaga etter krigen. Det er bygd store bunkersanlegg langs heile fjellet, og mange har funne effektar og våpen frå dagane til krigen i desse områda.

Etter krigen vart det bygd norske anlegg i Skibotndalen, med forlenging på Brennfjell og Helligskogen. Dei hadde som føremål å sinka ein fiende frå aust (Sovjetunionen). Desse anlegga er no nedlagde, men i fjella oppover Skibotndalen kan ein finne mange stillingar som er intakte og kan verta tekne i bruk på kort varsel.

Sjå òg 

 Frøy-linja

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Lyngenlinjen» frå ,  den 7. mai 2020.

Bakgrunnsstoff

 Tvangsevakueringa av Finnmark og Nord-Troms
 Karlsen, Jonny. Hit, men ikke lenger. Heimevernsbladet. 3/2016

Festningar i Noreg
Tom Hagen

Tom Hagen () er ein norsk bygningsingeniør, eiendomsbesitter, forretningsmann og milliardær.

Hagen grunnla selskapet Elkraft AS i 1992, og han har i tillegg drive utstrekt eigedomshandel. Magasinet Kapital anslo i 2018 at formuen hans var på 1,7 milliardar norske kroner.

Forsvinninga av Anne-Elisabeth Hagen
31. oktober 2018 forsvann kona til Tom Hagen,  Anne-Elisabeth Falkevik Hagen, og etter at det vart sett fram krav om løysepengar på 9 millionar euro gjekk norsk politi ut frå at ho vart kidnappa av personar med økonomisk vinning som motivasjon. Betalinga vart kravd i kryptovalutaen Monero. Politiet heldt fyrst etterforskinga hemmeleg, men offentlegjorde ho i januar 2019. 

28. april 2020 blei Tom Hagen pågripen og sikta for drap, eller medvirknad til drap, på Anne-Elisabeth Falkevik Hagen. Han vart varetektsfengsla for fire veker, etter kjenning i Nedre Romerike tingrett. Kjenninga blei anka til Eidsivating lagmannsrett, som med to mot tre stemmer avsa kjenninga om at Hagen skulle lauslatast frå varetekt. Politiet anka kjenninga til Høgsterett. Anka blei sendt til lagmannsretten, som gav anken oppsetjande verknad, slik at Hagen blei sitjande i varetekt til Høgsterett fekk behandla saka. 8. mai forkasta Høgsteretten anken frå politiets, og Hagen blei lauslaten frå varetekt.

Referansar

Norske gründerar
Albansk i Junior Eurovision Song Contest

Albansk i Junior Eurovision Song Contest gjev oversyn over bruken av det albanske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på albansk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2012 då Albania debuterte med «Kam një këngë vetëm për ju» av Igzidora Gjeta. Sidan den gong har Albania delteke med til saman sju ulike bidrag som har vorte framført på albansk. Av landa som kan delta er albansk offisielt språk i Albania, Kosovo, Montenegro og Nord-Makedonia.

Bidrag

Sjå òg 
 Albansk i Eurovision Song Contest

Kjelder
 Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

Denne artikkelen bygger på «List of languages in the Junior Eurovision Song Contest» frå ,  den 5. mai 2020.  
 

Språk i Junior Eurovision Song Contest
Albansk språk
Polsk i Junior Eurovision Song Contest

Polsk i Junior Eurovision Song Contest gjev oversyn over bruken av det polske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på polsk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2003 då Polen debuterte med «Coś mnie nosi» av Katarzyna Żurawik. Sidan den gong har Polen delteke med til saman åtte ulike bidrag som har vorte framført på polsk. Av landa som kan delta er polsk offisielt språk i Polen.

Bidrag

Sjå òg 
 Polsk i Eurovision Song Contest

Kjelder
 Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.
Denne artikkelen bygger på «List of languages in the Junior Eurovision Song Contest» frå ,  den 5. mai 2020.  
 

Språk i Junior Eurovision Song Contest
Polsk språk
Kongeriket Middag

Kongeriket Middag var eit kongerike på øya Taiwan mellom 1540-talet og 1732. Riket låg i det noverande Taichung, Changhua og Nantou. Det fanst ei tid jamsides med det Nederlandske lydlandet leggjande på Taiwan, med Fort Zeelandia som base og seinare kongeriket Tungning. Riket blei erobra i 1732 av Qingdynastiet under keisar Jongsjeng.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Kungadömet Middag» frå ,  den 8. mai 2020.  
 
Kinesisk historie
Kroatisk i Junior Eurovision Song Contest

Kroatisk i Junior Eurovision Song Contest gjev oversyn over bruken av det kroatiske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på kroatisk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2003 då Kroatia debuterte med «Ti si moja prva ljubav» av Dino Jelušić. Sidan den gong har Kroatia delteke med til saman fem ulike bidrag som har vorte framført på kroatisk. Av landa som kan delta er kroatisk offisielt språk i Kroatia, Bosnia-Hercegovina, Burgenland i Austerrike og Vojvodina i Serbia.

Bidrag

Sjå òg 
 Kroatisk i Eurovision Song Contest

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «List of languages in the Junior Eurovision Song Contest» frå ,  den 5. mai 2020.  
 Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.

Språk i Junior Eurovision Song Contest
Spansk i Junior Eurovision Song Contest

Spansk i Junior Eurovision Song Contest gjev oversyn over bruken av det spanske språket i Junior Eurovision Song Contest. Fyrste gongen ein song på spansk vart framført i Junior Eurovision Song Contest var i 2003 då Spania debuterte med «Desde el cielo» av Sergio. Sidan den gong har to land delteke med til saman åtte ulike bidrag som har vorte framført på spansk; sju frå Spania og eitt frå Serbia. Av landa som kan delta er spansk offisielt språk i Spania.

Bidrag

Sjå òg 
 Spansk i Eurovision Song Contest

Kjelder
 Informasjon om dei ulike bidraga er henta frå Engelsk Wikipedia.
Denne artikkelen bygger på «List of languages in the Junior Eurovision Song Contest» frå ,  den 5. mai 2020.  
 

Språk i Junior Eurovision Song Contest
Spansk språk
AMVER

AMVER eller Automated Mutual-Assistance Vessel Rescue System er eit verdsomfattande, frivillig rapporteringssystem finansiert av Den amerikanske kystvakta. Det er eit datastyrt, globalt skipsrapporteringssystem brukt verda over av redningstenester for å gje assistanse til personar i naud på havet. Med AMVER kan redningsmannskap identifisere andre skip som deltek i systemet i området og leie om det mest høvande skipet eller skipa til staden. Deltaking i AMVER gjev ikkje skipa noko ytterlegare krav om å assistere enn det som er kravd under folkeretten.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «AMVER» frå ,  den 8. mai 2020.

Bakgrunnsstoff 

 Nettstaden til AMVER

Sjøredning
Astronomisk navigasjon

Astronomisk navigasjon eller stjernenavigasjon, er ein teknikk der ein nyttar sola, månen, planetane eller dei 57 stjernene som er oppgjevne i ein astronomisk almanakk til å avgjera posisjonen sin på havet, i ørkenen, på Grønlandsisen eller andre stadar utan eigna landemerke til hjelp ved navigasjonen. Den klassiske metoden er då å nytta himmellekamane til å avgjera posisjonen. Sola er den mest nytta medan ein trena navigatør òg kan nytta månen eller andre stjerner.

Med ein sekstant måler ein høgda til himmellekamen over horisonten. Himmellekamane flyttar seg over himmelen gjennom døgnet og over året. Dette vert målt ved astronomiske observatorium som i Greenwich-observatoriet. Dei observerte posisjonane oppgjevast i ein astronomisk eller nautisk almanakk. Med høgdemåling, almanakk og klokke kan ein rekna ut posisjonen. Ein god observasjon (god horisont, god observasjonsplattform) gjev ei grannsemd på +/- ei nautisk mil. I overskya vêr er det ikkje mogleg å ta observasjonar. Eit skip er då avhengig av å føra nøyaktig bestikk over kurs og utsegla distanse. Dette gjev eit estimat for posisjonen til fartøyet. Over tid vil uvissa auka i det ein vanskeleg kan bedømma avdrift grunna vind og havstraumar. Ved ein astronomisk observasjon kan bestikket korrigerast.

På havet finn ein ein god horisont, på land er ikkje dette mogleg. Det er difor utvikla fleire teknikkar for å skaffa ein kunstig horisont; den enklaste i form av eit kar med kvikksølv. Dette fungerer som ein vassrett spegel og vert brukt som referanse for horisonten. Det er òg brukt roterande, gyrostabiliserte speglar, mellom anna i sekstantar i fly.

Navigasjon ved hjelp av stjerner og planetar vert gjort i grålysninga då både himmellekamen og horisonten er synleg.

I dag er det få som brukar denne forma for navigasjon på grunn av elektroniske hjelpemiddel. GPS (Global Positioning System) har så godt som overteke og er mykje meir nøyaktig (+/- 20 meter eller betre, altså om lag 100 gonger meir nøyaktig enn ein sekstantobservasjon). Men alle som vert utdanna som navigatør for skip lærer astronomisk navigasjon. Det føregår òg opplæring i samband med fritidsbåtskippersertifikat, D5LA, mest for langturseglarar som vil bruka astronomisk navigasjon som ein reserve ved lange turar over havet.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Astronomisk navigasjon» frå ,  den 8. mai 2020. 
 oppgav desse kjeldene:  
 
 Ditlefsen, Reidar Navigasjon: Terrestrisk og astronomisk navigasjon, 14. utgave av Johnsen og Bryn Lærebok i navigasjon I, Aschehoug (1985) ISBN 82-03-12764-9
 Kjerstad, Norvald Navigasjon for maritime studier,  Tapir akademisk forlag (2010) ISBN 9788251925228
 Dedekam, Ivar, Astronavigasjon ISBN 8291443122
 Bowditch, Nathaniel The American Practical Navigator, Paradise Cay Publications (2010) ISBN 0939837544

Bakgrunnsstoff 

 The American Practical Navigator, anerkjent amerikansk lærebok i navigasjon, òg astronomisk (engelsk)
 Nettstad for astronomisk navigasjon (engelsk)

Navigasjon
Andrej Skvaruk

Andrej Skvaruk () er ein ukrainsk tidlegare sleggjekastar som høyrde til mellom dei beste sleggjekastarane i verda eit tiårs tid fram til 2003. Han vann sølvmedaljen under VM i friidrett 1997 i Aten. Skvaruks personbeste på 82,62 meter er frå 2002-sesongen.

Aktiv
Skvaruk kasta sleggja over 80 meter fyrste gongen i 1992, då han fekk målt 80,22 m. Året etter forbetra han sitt personbeste til 80,80 m og i 1994 ytterlegare til 81,72 m. Under dei olympiske leikane 1996 i Atlanta vart han fjerdemann. Eitt år seinare vann han sølvmedaljen ved Friidretts-VM 1997 i Aten, tyske Heinz Weis kasta 32 cm lengre enn Skvaruk.

Sidan enda Skvaruk på femteplassen i VM 1999 i Sevilla, såvel som i VM 2001 i Edmonton og i EM 2002 i München. I 2001-sesongen sletta han med eit kast på 82,34 m sitt sju år gamle personbeste. Den 27. april 2002 i Kiev forbetra Skvaruk den personlege rekorden til 82,62 meter. Ved verdsmeisterskapen i Saint-Denis i 2003 vart Skvaruk nummer fire i sleggjeøvinga.
  
Han la opp i 2006.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
VM 1993 i Stuttgart: Nr 12 (75,54 m i kvalifiseringa)
EM 1994 i Helsinki: Nr 11 – 74,22 m
OL 1996 i Atlanta: Nr 4 – 79,92 m
VM 1997 i Aten: Sølvmedalje – 81,46 m, bakom Heinz Weis (81,78 m)
EM 1998 i Budapest: Utslått i kvalifiseringa (75,56 m =nr 14)
VM 1999 i Sevilla: Nr 5 – 78,80 m
OL 2000 i Sydney: Nr 10 – 75,50 m
VM 2001 i Edmonton: Nr 5 – 79,93 m
EM 2002 i München: Nr 5 – 80,15 m
VM 2003 i Paris: Nr 4 – 79,68 m
VM 2005 i Helsinki: Nr 9 – 76,01 m

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Andrij Skwaruk» frå ,  den 8. mai 2020.  
Denne artikkelen bygger på «Andriy Skvaruk» frå ,  den 8. mai 2020.  
 

Ukrainske sleggekastarar
Bestikknavigasjon

Bestikkrekning er ein klassisk metode innan sjøfart og luftfart som kan nyttast for å estimera posisjonen til eit fartøy. Om ein veit kor langt og i kva for ei retning ein har flytta seg frå ein kjend posisjon kan ein berekna sin noverande posisjon. Dei klassiske hjelpemidla er ein logg (fartsmålar), klokke og magnetisk kompass. Disse er alle brydd med unøyaktigheit. Loggen mæler farten gjennom vatnet, men har ingen indikasjon for havstraum, dei tidlege klokkene var unøyaktige i sjøgang og magnetkompasset kan påverkast av misvisning, deviasjon og tilfeldig endring i deviasjon grunna magnetisk last. Ein hadde heller ingen avlesning for avdrift grunna vind. Med tabellar kunne ein korrigera noko for feila, men etter som tida gjekk frå sist sikre posisjon som vart oppnådd ved astronomisk navigasjon, ville avviket frå berekna posisjon og til verkeleg posisjon kunne verta betydeleg.

Ved tilgjenge på rimeleg og svært presis satellittnavigasjon som det amerikanske GPS, er tradisjonell bestikkrekning ikkje lenger brukt av profesjonelle navigatørar. Likevel er det vanleg at jordomseglarar lærer seg stjernenavigasjon og har dei naudsynte tabellane ombord som ei reserveløysing dersom dei elektroniske instrumenta fell ut. 

Ein moderne versjon av bestikkrekning finn ein i system basert på  tråleiknavigasjon. Med betre sensorar og datamaskiner har ein her eit automatisk bestikksystem som kan brukast med større grannsemd og over lengre tid. Tråleiknavigasjon vert difor nytta som reserve både til sjøss og av fly, særleg i polare strøk. I militær samanheng er tråleiknavigasjon av interesse då eit slikt system ikkje kan forstyrrast av fienden og ein sender ikkje noko navigasjonssignal som fienden kan oppfatta.

Kjelder 

 Ditlefsen, Reidar Navigasjon, Terrestrisk og astronomisk navigasjon, Aschehoug (1990), ISBN 82-03-12764-9
Navigasjon
Magnetisk deviasjon

Deviasjon (magnetisk) er den endringa som må gjerast på ein kompasskurs ombord på eit skip eller eit luftfartøy, for å korrigera for magnetisme frå konstruksjonen til fartøyet. Deviasjonen kan ha positivt eller negativt forteikn. Den vil òg endra seg i tilhøve til kursen til fartøyet, slik at det må lagast ein tabell (eller kurve) som viser deviasjonen for ulike retningar.

For å finna rettvisende kurs (Rk) må ein òg korrigera kompasskursen (Kk) for misvisninga på staden.  

Rettvisende kurs (den riktige kursen på kartet) verta då rekna ut etter formelen: Rk= Kk + misvisning + deviasjon.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Deviasjon (magnetisk)» frå ,  den 8. mai 2020.  
 

Magnetisme
Navigasjon
DGPS

Differensiell GPS (DGPS) er ei utviding av GPS-systemet. DGPS brukar eit nett av landbaserte referansestasjonar til å kringkasta skilnaden mellom posisjonane angjeve av satellittsystemet og den faktiske posisjonen til stasjonane. DGPS var spesielt nyttig då GPS systemet vart degradert ved Selective Availability, sidan DGPS då kunne forbetra grannsemda til rundt +/÷ 5–10 meter. DGPS-nettverket har stort sett vorte utvikla av finske og svenske maritime styresmakter for å forbetra navigasjonsgrannsemda i kystfarvatn.

Selective Availability vart slått av i år 2000, og med det nye europeiske satellittnavigasjonssystemet Galileo som vart operativt i 2013 vart nytten av DGPS ytterlegare redusert.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «DGPS» frå ,  den 8. mai 2020.  
 

 
Satellittnavigasjon
European Geostationary Navigation Overlay System

European Geostationary Navigation Overlay System eller EGNOS er ein teknologi utvikla av Den europeiske romfartsorganisasjonen. Teknologien forbetrar grannsemda i GPS- og GLONASS-mottakarar.  Tre geostasjonære satellittar (i motsetnad til navigasjonssatellittane) utgjer systemet og eit nettverk av bakkestasjonar som mæler avvik i navigasjonssignala på grunn av atmosfæriske og andre tilhøve. EGNOS gjev ei posisjonsgrannsemd på rundt 2 meter.

Nokre produsentar av GPS-mottakarar kallar EGNOS, WAAS og MSAS for Satellite Differensiell GPS (SDGPS).

Systemet skulle ha vore operativt i juni 2005, men vart først erklært operativt 1. oktober 2009.

Sjå òg 

 Wide Area Augmentation System (WAAS) – det amerikanske motstykket
 Galileo – det europeiske satellittnavigasjonssystemet

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «European Geostationary Navigation Overlay System» frå ,  den 8. mai 2020.

Bakgrunnsstoff 

 ESA si offisielle side om EGNOS. 
Radionavigasjon
ESA
Satellittnavigasjon
Gyrokompass

[[Fil:Algonquin_gyro_compass2.jpg|alt=|mini|Eit display<ref>gyrokompass. Store norske leksikon. Vitja 8. mai 2020</ref> (engelsk, repeater)]
Eit gyrokompass er eit ikkje-magnetisk kompass basert på ei raskt roterande plate og rotasjonen til jorda (eller ein annan himmellekam om han vert nytta ein annan stad i verdsrommet) for å finne geografisk retning automatisk. Bruk av gyrokompass er ein av sju grunleggjande måtar å avgjere retninga til eit fartøy. Sjølv om ein viktig komponent i eit gyrokompass er eit gyroskop, er ikkje dette det same. Eit gyrokompass er bygd på effekten av gyroskopisk presesjon, som er ei særeiga side ved den generelle gyroskopiske effekten.  Gyrokompass vert mykje nytta for navigasjon på skip, fordi dei har to viktige fordelar over magnetiske kompass:

 dei finn sann nord definert av aksen til jordrotasjonen, som er noko annan, og navigasjonsmessig meir nyttig, enn magnetisk nord, og
 dei vert ikkje påverka av ferromagnetiske material, slik som stålskroget til eit skip, som forstyrrar magnetfeltet.

Luftfartøy brukar ofte gyroskopiske instrument (men ikkje eit gyrokompass) for navigasjon og høgdemonitorering.

Historie 
Eit patent frå 1885 var ikkje praktisk. I 1906 vart eit gyrokompass funne opp i Tyskland, av Hermann Anschütz-Kaempfe, og dette vart mykje brukt i den tyske marinen.

I 1913 vart det utvikla eit gyrokompass for bruk på fartøy i sivil sjøfart. Utviklaren var det tyske firmaet C. Plath.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Gyrokompass» frå ,  den 8. mai 2020.

Bakgrunnsstoff 

 Ring Laser Gyrocompass produsert av Sonardyne 

Tyske oppfinningar
Flyinstrument
Navigasjonsinstrument
Introduksjonar i 1908
Kunstig horisont

Ein kunstig horisont er det meste sentrale instrumentet i eit fly for instrumentflyging. Instrumentet viser om nasen av flyet peikar mot horisonten, oppover eller nedover. Det viser òg om vengjene er horisontale eller om den eine vengja peikar nedover eller oppover.

Instrumentet er eit gyroskop med vertikal akse og vert anten driven av undertrykk frå forgassaren, frå ei eiga pumpe, frå eit utvendig venturirøyr som hentar luftstraumen frå propellen eller han kan drivast elektrisk. 

Vanlegvis kan ein sjå ei øvre blå sone og ei nedre brun sone med ei horisontlinje imellom. Når horisontlinja er høgt oppe peikar nasa på flyet nedover, og omvendt peikar ho oppover når horisontlinja er lågt nede. Når horisontlinja er på skrå oppover mot høgre, peikar høgre venje nedover. Det er markeringar på instrumentet som viser når krengninga er 30 og 60 gradar.

Midt i instrumentet er det vanlegvis eit miniatyrfly som kan verta litt justert opp og ned, men elles står stille. 

På russiske fly vert krengninga vist ved at det vesle flyet krenger sideveges. Då er horisonten bevegeleg opp og ned, men ikkje på skrå.

Nokre kunstige horisontar som ikkje er berekna for akrobatikkflyging toler ikkje meir enn ei viss mengd gradar krengning. Ved meir uvanlege stillingar enn dette vert gyroen sett ut av stilling og vert ubrukeleg til han er stilt igjen.

I nyare passasjerfly og enkelte småfly er det dei siste åra meir vanleg med ein eller fleire dataskjermar som viser informasjonar som på eldre fly vert vist på mange enkelt-flyinstrument. Dette vert kalla «glascockpit».

I nyare fly har den kunstige horisonten sentral plass på dashbordet i ei T-form med høgdemålar til høgre, fartsmålar til venstre og gyrokompass nedanfor. I tillegg er det vanleg med krengingsmålar ned mot venstre og vertikalhastighetmålar ned mot høgre. I fly med glascockpit kan ein vanlegvis sjå denne informasjon på den meste sentrale skjermen.

Sjå òg 

 Flyinstrument

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Kunstig horisont» frå ,  den 8. mai 2020.  
 

Flyinstrument
Luftfartselektronikk
Navigasjonsinstrument
Teknologisystem