alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jordskjelvet i Haiyuan 1920

Jordskjelvet i Haiyuan 1920 var eit jordskjelv som fann stad nord i Kina den 16. desember 1920. Skjelvet hadde sitt episenter på  i Haiyuan fylke i dagens autonome region Ningxia. Hovudskjelvet hadde ein momentmagnitude på 7,8 og hende klokka 19.06.53 lokal tid. Dette skjelvet vart fylgt av etterskjelv over ein periode på tre år.

235 502 menneske skal ha omkome i skjelvet, av desse over 73 000 i sjølve Haiyuan fylke. Eit jordras gravla landsbyen Sujiahe i fylket Xiji. Meir enn 30 000 menneske omkom i prefekturet Guyuan. Nesten alle hus i byane Longde og Huining raste saman. Også i større byar som Lanzhou, Taiyuan, Xi'an, Xining og Yinchuan oppstod skadar. Skjelvet kunne kjennast frå strendene ved Gulehavet til provinsen Qinghai i vest, og frå Indre Mongolia i nord til Sichuan i sør. Langs ei strekning på om lag 200 km oppstod sprekker. I områda nær episenteret vart elvar oppdemde, medan andre tok nye far.

Seiches frå dette jordskjelvet vart observert i to vatn og tre fjordar vest i Noreg.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «1920 Haiyuan earthquake» frå ,  den 13. juni 2013.  
 

Jordskjelv i Kina
Ningxia Hui
Romvêr

Romvêr er ei nemning på kortvarige forandringar av forholda i verdsrommet. Vanlegvis vil definisjonen avgrense seg til å omfatte tilhøva i den øvre jordatmosfæren, det vil sei i ionosfæren og magnetosfæren. Det er ingen påviseleg samanheng mellom romvêret og dei meteorologiske tilhøva i atmosfæren.

Rommiljøet til jorda blir i hovudsak skapt og påverka av aktivitet på sola. Forandring av tettleiken og farten til solvinden, elektromagnetisk stråling og det interplanetare magnetfeltet vil gje skiftande tilhøve i det nære verdsrommet. Spesielt dramatiske forandringar får ein under koronautbrot og solare flares der det blir sendt ut enorme skyer av høgenergipartiklar som vil kunne trenge inn i magnetosfæren til jorda. Dette fører blant anna til polarlys, magnetiske stormar, forstyrringar i ionosfæren, auke av høgenergipartiklar i magnetosfæren, sterke elektriske felt og straumar i ionosfæren og magnetosfæren. Ein får òg induserte straumar i jordoverflata (jordstraum) og i elektrisk leiande strukturar på bakken

Slike forandringar kan påverke radiokommunikasjon og navigasjonssystem, dei kan degradere og øydeleggje elektronisk utstyr i rommet, dei kan utgjere ein risikofaktor for mannskapet på bemanna romferder. På bakken kan det føre til at energiforsyningsnettet forstyrrast og i ekstreme tilfelle bryt heilt saman.

Det satsast i dag mykje på å kunne varsle forandringar i romvêret. Dette er viktig for å kunne planleggje drift av system som blir påverka av romvêret, til dømes ved å setje satellittar i ein operasjonsmodus der ein reduserer sannsynet for skadar.

Sjå òg 
 magnetosfæren
 solvind

Kjelder
 romvær. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/romv%C3%A6r

Planetologi
Radiofrekvensutbreiing
Solsystemet
Romforsking
Vêr
Syntetisk apertur-radar

Syntetisk apertur-radar (SAR) er ein type radar der ei relativt liten antenne flyttar seg over ein kontrollert bane, før måledataa frå heile banen vert samanstilt for å danna ein mykje større syntetisk apertur eller syntetisk antenne. Sidan oppløysinga er proporsjonal med dimensjonen til antenna, kan ein oppnå mykje høgare oppløysing enn ein kan med ei konvensjonell antenne. Radaren er typisk montert i et fly eller i ein satellitt, men det finst òg SAR-system som nyttar fleire fråskilde antenner samstundes. SAR er ein sentral teknikk for å ta bakkebilete av jorda og andre planetar i solsystemet.

Måledataa består av amplituden og fasen til signalet, som i etterkant vert prosessert digitalt for å gje todimensjonale bakkekart. Prosesseringa er relativt tung, så sjølv om SAR vart introdusert på 1950-talet, skaut teknikken først fart etter at billig reknekraft vart lett tilgjengelig. Ved hjelp av to antenner, kan òg tredimensjonale kart produserast ved å utnytte faseskilnaden eller faseinterferogrammet mellom antennene. Ein slik 3D-radar vert kalla interferometrisk syntetisk apertur-radar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Syntetisk apertur-radar» frå ,  den 13. juni 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Radar
Fylkesmenn i Sogn og Fjordane

Denne lista over Fylkesmenn i Sogn og Fjordane omfattar også amtmenn i Nordre Bergenhus amt. Fram til  1. januar 1919 vart amt og amtmann brukt i staden for fylke og fylkesmann. 

1. januar 2019 vart fylkesmannsembeta i Hordaland og Sogn og Fjordane slått saman til Fylkesmannen i Vestland.

Fylkesmannsembetet hadde sete i Leikanger kommune.

Kjelder

 Fylkesmannen i Sogn og Fjordane: Historikk
 Kulturhistorisk leksikon, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: Fylkesmannen i Sogn og Fjordane - historikk
 Fylkesmannboka, regjeringen.no
{{refslutt}{}
Solstorm

Solstorm er eit samleomgrep på ulike reaksjonar i koronaen til sola. Solstormar fører til at store skyer med energirike, elektrisk ladde partiklar vert sende ut i det interplanetare rommet. Ofte er dei følgde av forsterkning av magnetfeltet, røntgenstråling og av auka UV-stråling. Dei kraftigaste partikkelutsendingane skjer i samband med koronautbrot, CME (av engelsk Coronal Mass Ejections) og flares. 

Aktiviteten på sola, og dermed utbrot av solstormer, varierer med ein 11-årsperiode. Ein registrerer periodisiteten lettast i førekomst av solflekkar fordi mengda solflekkar kan gje eit mål på solaktiviteten.

Når partikkelskyer og stråling i ein solstorm treff jorda, vil det gje opphav til straumar og forstyrringar av magnetosfæren, polarlys, magnetiske stormar og forstyrringar i ionosfæren. Solstormar vil òg kunne påverke tekniske installasjonar i rommet og på bakken. Romvêrvarsling er eit forsøk på å føresjå verknadane av solstormane i den ytre jordatmosfæren.

Sjå òg
solvinden 
solaktivitet

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Solfenomen
Sophus Tromholt

Sophus Tromholt () var ein dansk-norsk nordlysforskar  og dyktig amatørfotograf, og vert rekna som ein av pionerane i norsk etnografisk fotografi. Tromholt var lærar av utdanning, og kom til Bergen i 1875 der han underviste ved Tanks skole. Den store interessa hans var nordlysundersøkingar og som norsk statsstipendiat oppheldt han seg i Kautokeino i Finnmark for å studere nordlys i 1882–1883. 

Tromholt var ein dyktig fotograf som på reisa si tok mange bilete av landskap, folkeliv og samar, og publiserte ved tilbakekomsten til Bergen ein fotografisk portfolie under tittelen «Billeder fra Lappernes Land» (Bergen 1885).  Han publiserte i 1885 òg ei reisebok på norsk og engelsk frå tida si i Kautokeino: «Under Nordlysets straaler» (København 1885) og «Under the Rays of the Aurora Borealis» (Boston 1885). Fotografia finst i dag på Billedsamlingen - Universitetsbiblioteket i Bergen. 

Samlinga består av 231 glasnegativ og 189 originalkopiar og er ein del av Noregs dokumentarv og på UNESCO si liste over verdsminne.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Sophus Tromholt» frå ,  den 14. juni 2013.

Bakgrunnsstoff
Billedsamlingen ved UB-UiB (Universitetsbiblioteket i Bergen)

Norske fotografar
Norske astronomar
Danske fotografar
Danske astronomar
Noregs dokumentarv
Verdsminne
John Collett Falsen

John Collett Falsen () var ein norsk embetsmann og politikar.

Familie
Foreldra til John Collett Falsen var stiftamtskrivar Hagbarth Falsen (1791-1836) og Aletta Fleischer (1792-1868). Dei to gifta seg 15.desember 1811. Christian Magnus Falsen og Carl Falsen var to av onklane hans, og besteforeldra var embetsmann og forfattar Enevold Falsen frå København og den norske skodespelaren Henriette (Anna Henrikka Petronelle) Mathiesen. 

John Collett Falsen gifta seg med Henriette Falk i Vang prestegjeld i 1848. Hennar far var sorenskrivar i Vang.

Utdanning
Bergen Katedralskule 1828-1833
Cand.jur. 1841

Yrkesliv
John Collett Falsen jobba som prokurator i Nedenes amt frå 1846 til 1849. Etter dette flytta han til Trondheim og jobba som overrettssakfører der ei kort tid før han flytta til Drammen same år. Falsen jobba som prokurator og var ordførar i Drammen i fleire periodar. 

Falsen var amtmann (fylkesmann) i Nordre Bergenhus amt (no Sogn og Fjordane fylke) frå 1861 til 1869. I sitt første år som amtmann budde Falsen i Lærdal, men flytta embetet til Leikanger kommune i 1862. Falsen kjøpte garden Nybø av sorenskrivar Hjort, og når han selde garden vidare til staten året etter vart Nybø embetsgard for amtmannen i Nordre Bergenhus Amt. Amtsstova på Nybø fungerte som administrasjonsbygg fram til 1939, og i 2013, i samband med 250årsjubileet for Sogn og Fjordane fylke, vert amtsstova, det eldste administrasjonsbygget i fylket, restaurert og flytta.

Falsen var stortingsrepresentant for Nordre Bergenhus Amt i periodane 1859-61, 1865-67 og 1869-69, og statsråd frå 1869 til han døydde i 1879. Som statsråd var han i Justisdepartementet (1969-70, 1871-72, 1874-77 og 1878-79), ved statsrådsavdelinga i Stockholm (1870-71, 1873-74 og 1877-78), og var marineminister 1871 og indreminister 1872-73.

Utmerkingar
John Collett Falsen var Kommandør av St. Olavs Orden, han fekk Storkorset av den svenske Nordstjerneordenen og Storkorset av den danske Dannebrogorden. Ved Uppsala universitetet sin jubileumsfest i 1877 var Falsen utnemnd til juris hedersdoktor.

Kjelder
NRK Fylkesleksikon: John Collett Falsen
Hemnesslekt: Hagbart de Falsen
Store Norske Leksikon: Falsen
Terje Bratberg, Store Norske Leksikon: Carl Falsen
Knut Mykland, Store Norske Leksikon: Christian Magnus Falsen
Paul Thyness, Store Norske Leksikon: Envold De Falsen
Nordisk familjebok - Uggleupplagan. 7. Egyptologi-Feinschmecker

Fotnotar

Fylkesmenn i Sogn og Fjordane
Stortingsrepresentantar 1859-1861
Stortingsrepresentantar 1865-1867
Stortingsrepresentantar 1868-1870
Norske statsrådar 1814-1884
Norske justisministrar
St. Olavs Orden
Dannebrogordenen
Nordstjerneordenen
Folk frå Oslo
Technische Universität München

Technische Universität München (TU München, TUM) er eitt av fire universitet i München. Som universitet har lærestaden drive frå 1868, og har i dag (2013) kring 32 547 studentar.

Bakgrunnsstoff 
 Technische Universität München

Universitet i Tyskland
Skipingar i 1868
Van Allen-belte

Van Allen-belta eller strålingsbelta til jorda er to torusforma belte med elektrisk ladde partikler, hovudsakleg proton og elektron, som er fanga av magnetfeltet til jorda.

Det indre strålingsbeltet vart påvist 31. januar 1958 ved hjelp av geigerteljaren ombord på den første amerikanske satellitten, Explorer I. Det består for det meste av proton med energi opp mot 600 MeV, og ligg mellom 700 og 6 000 km over jordoverflata. Protona i det indre strålingsbeltet oppstår når kosmisk stråling kolliderer med med atom i atmosfæren.

Det ytre strålingsbeltet strekkjer seg frå omtrent 15 000 til 25 000 km over jordoverflaten. Det består hovudsakleg av elektron, og varierer i intensitet etter solvindtilhøva. Partiklane i det ytre beltet inkluderer òg ion, for det meste proton, men òg ein liten prosentandel alfapartikler og oksygenion.

Van Allen-belta er oppkalt etter den amerikanske fysikaren James Van Allen, som leia utviklinga av dei vitskaplege instrumenta på satellitta Explorer I og Explorer III. Det er påvist tilsvarande strålingsbelte rundt andre planeter og himmellekamar som har magnetfelt sterke nok til å fange opp romplasma.

Tyding for romfart og satellittar

Den søratlantiske anomalien

Van Allen-belta ligg symmetrisk med den magnetiske aksen til jorda. Sidan denne ikkje er samanfallande med rotasjonsaksen, er strålinga frå det indre strålingsbeltet sterkast i området rundt Sør-Atlanterhavet og svakast nord i Stillehavet. Dette fører mellom anna til at satellittar som går i ein bane over «den søratlantiske anomalien» er ekstra utsett for stråling.

Hubble-teleskopet var opphavleg utstyrt med seks gyroskop, der berre fire var rekna for bruk ved observasjonar og dei to resterande var reservar. Berre eitt år etter oppskytinga  i 1990 var to av gyroskopa sett ut av spel, delvis på grunn av auka stråling over den søratlantiske anomalien. I dag er berre to av gyroskopa i drift, og Hubble-teleskopet utfører på grunn av den auka risikoen for strålingsskadar ikkje observasjonar når det passerer dette området.

Menneskeskapte strålingsbelte

9. juli 1962 utførte USA den kjernefysiske prøvesprenginga Starfish Prime høgt oppe i atmosfæren. Prøvesprenginga fann stad 400 km over Johnston Island i Stillehavet, og frigjorde energi tilsvarande 1,4 megatonn TNT. Enkelte av betapartiklane som oppstod etter sprenginga kolliderte med andre partiklar i atmosfæren, og skapte eit glødande lys på himmelen. Andre elektron med høg energi vart fanga opp av magnetfeltet, og danna eit svakt mellombels strålingsbelte som førte til skader på omtrent ein tredjedel av satellittane som fann seg i låg banehøgd.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Strålingsbelte» frå ,  den 15. juni 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
 50 år siden Van Allen-beltene ble oppdaget – Norsk Romsenter
 Radiation belts –

Jordmagnetisme
Romfysikk
Romplasma
Svalbard Rakettskytefelt

Svalbard Rakettskytefelt (forkorta SvalRak) er utskytingsstasjon for forskingsrakettar ved Ny-Ålesund på Svalbard. Han er eigd og operert av Andøya Rakettskytefelt. 

Stasjonen vert driven av Andøya Rakettskytefelt og vart opna 3. november 1997. Investeringane i anlegget var på 7,4 millionar kroner. 20. november 1997 kl 17:30 vart ISBJØRN-1 skoten opp som den første raketten frå stasjonen. Basen har éin oppskytningsrampe med kapasitet til å skyte opp rakettkombinasjonar med vekt opp til 4 tonn. Datanedlasting frå rakettane vert gjort frå mobilt utstyr eller frå SvalSat i Longyearbyen.

Forskinga frå SvalRak er særleg retta mot studium av den øvre polare atmosfæren og fenomen knytt til dagnordlys og polarkløfta. På grunn av plasseringa så langt nord er SvalRak den einaste rakettbasen i veda der ein kan skyte rakettar inn i ein mørk atmosfære midt på dagen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Svalbard Rakettskytefelt» frå ,  den 15. juni 2013.  
 

Rakettutskytingsbasar
Norsk Romsenter
Kongsberg Gruppen
Ny-Ålesund
Vitskap og teknologi på Svalbard
Skipingar i 1997
1997 i Noreg
Suecia antiqua et hodierna

Suecia antiqua et hodierna (latin for Det tidlegare og noverande Sverige) er eit topografisk plansjeverk med koparstikk over Sverige under stormaktstiden. Verket vart utarbeidd av Erik Dahlbergh (1625–1703) og finansiert av den svenske staten. Det kom ut fyrste gongen i 1716.

Verket inneheld 353 plansjar med 469 koparstikk. Hundre av dei syner byar i dåverande Sverige med Österland og riksdelar i det noverande Finland. Andre viser ymse slott, herregardar, kyrkjer m.m. Planen var at verket òg skulle innehalde ein tekstdel.

Arbeidet starta i 1660, då Dahlbergh reiste Sverige rundt for å teikne byar og viktige byggverk. Han fekk kjende kunstnarar til hjelp med teikningane, mellom dei Johan Lithén, gravøren Johannes Aveelen og hoffmalaren David Klöcker Ehrenstrahl.  

Dahlbergh fekk tilsett gravørar frå Frankrike og Holland, og reiste sjølv til Paris for å styre arbeidet. Etter han reiste heim tok Samuel Agriconius (Åkerhielm) over.

Trykkinga av verket tok lang tid og fyrst i slutten av 1720-åra var plansjedelen til ein viss grad eit ferdig bokverk. Det har seinare komme ut i fleire nyutgåver.

Kjelder
 Suecia antiqua et hodierna frå Kungliga biblioteket

Svenske oppslagsverk
Blaker skanse

Blaker skanse var ei festning i Blaker i Akershus. Festninga låg på sørsida av Glomma «med bratte bakkar ned mot elva. Skansen vart bygt for å tryggja ferjestaden Blakersund»  for norske hærstyrkar.

Fyrste skansen vart bygt i 1665, ombygt i 1683. I perioden 1697-1712 låg skansen utan garnison. Under den såkalla ellevårskrigen (1709-20) kringsette ein svensk hærstyrke skansen, men drog seg tilbake utan å ha angripe. Blaker skanse var nedlagd i perioden 1764-89. Deretter var skansen i bruk til sommaren 1808, då ein svensk styrke tok kontroll over skansen i eit par dagar og øydela han. I 1811 vart skansen sett i stand, og festninga hadde i 1814 600 soldatar frå landevernet. Blaker skanse var lagt ned i 1820, og eigedomen seld i 1893.

Notar

Kjelder
Norsk Allkunnebok. II. bandet. 1950

Bakgrunnsstoff
 

Festningar i Noreg
Byggverk i Lillestrøm
Kulturminne i Lillestrøm
Freda bygg i Viken
Whistler

Whistler er eit atmosfærisk radiofenomen som vert oppfatta som ein plystrelyd (whistle på engelsk) med ein jamn fallande tonehøgd. Signalet har veldig låg frekvens (VLF) og har opphav i lynutladingar i atmosfæren. 

Eit lyn sender ut kraftige bølgjer over eit breitt frekvensområde, som lokalt vert oppfatta som støy eller spraking i ein radiomottakar. Ein del av bølgjeenergi når ut til magnetosfæren og blir ført langs magnetfeltlinjene kring jorda til den motsette halvkula. På grunn av dei elektriske eigenskapane til magnetosfæren vil dei høgaste frekvensane flytte seg raskare enn dei lågare frekvensane. Dermed vil bølgjene nå fram til motsette halvkula til forskjellige tider, og dersom ein fangar inn signalet med ein mottakar, vil ein høyre ein plystretone som jamt fell i tonehøgd, frå høge til låge frekvensar. Slike bølgjer vert kalla whistler-mode-bølgjer.

Whistler-signalet seier noko om korleis dei elektriske tilhøva har vore langs vegen dei har gått, og kan derfor seie noko om det nære verdsrommet. 

Whistler-lydar vart truleg høyrt så tidleg som i 1886 på lange telefonlinjer, men den første tydlege skildringa vart gjort av Barkhausen i 1919. I 1953 synte Storey at dei kom frå lynutladingar..

Voyager 1 og 2-sondane oppdaga whistler-liknande aktivitet i nærleiken av Jupiter, noko som indikerte at det var lynutladningar der.

Kjelder
 whistler. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/whistler

Atmosfærisk elektrisitet
Elektriske fenomen
Ionosfære
Romfysikk
Karbonnanorøyr

Karbonnanorøyr eller berre nanorøyr er ei sylinderforma form av grunnstoffet karbon, utvikla av eit samanrulla grafén og som utgjer ein del av nanoteknologien. 

Dei er berre nokon nanometer i diameter, men fleire tusen nanometer lange. Nanorøyr av karbon er sterkare enn noko anna kjent stoff og lettare enn aluminium. Dei kan bøyast og blir opp att retta utan å ta skade og leie opptil 1000 gonger meir straum enn ein vanleg koparleidning. 

Fleirvegga nanorøyr (MWNT) dannast ved å deponere hydrokarbon i gassfase på ein katalysator. Enkeltvegga nanorøyr (SWNT) dannast når karbon og ein katalysator samstundes blir leia inn i ein lysboge i edelgassatmosfære.

Kjelder 
 nanorør. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/nanor%C3%B8r

Nye teknologiar
Eldfaste material
Nanomateriale
Karbonformer
Antistatiske middel
Elektriske leiarar
Firarakselerasjon

I spesiell relativitet er firarakselerasjon ein firarvektor og er definert som endringa av firarsnøggleik i løpet av eigentida til partikkelen:

 ,

der

  
og 
 

og  er Lorentzfaktor for snøggleiken . Ein prikk over ein variabel indikerer ein derivert med omsyn på koordinaten tid i eit gjeve referansesystem, ikkje eigentida .

Geometrisk er firarakselerasjon ein kurvevektor på ei verdslinje.

Derfor er storleiken til firarakselerasjonen (som er ein invariant skalar) lik eigenakselerasjonen som ein partikkel i rørsle «føler» langs ei verdslinje.

Sjå òg
 firarvektor
 firarsnøggleik
 firarrørslemengd
 firarkraft

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Four-acceleration» frå ,  den 15. juni 2013. 
 oppgav desse kjeldene: 

 
 

Minkowski-romtid
Relativitet
Akselerasjon
Firarsnøggleik

Firarsnøggleik eller firarhastigheit til ein lekam er i fysikk, og særleg i spesiell og generell relativitet, er ein firarvektor (vektor i den firedimensjonale romtida) som erstattar klassisk snøggleik (ein tredimensjonal vektor). Han vert vald slik at lysfarten er konstant i alle tregleikssystem.

I relativitetsteori vert hendingar skildra i tid og rom, og dannar i lag ei fire-dimensjonal romtid. Historia til ein lekam går langs ei kurve i romtida, parameterisert av ein kurveparameter kalla eigentida til lekamen. Denne kurva vert kalla verdslinja. Firarsnøggleiken er endringa av både tid- og romkoordinatane med omsyn til eigentida til lekamen. Firarsnøggleiken er ein tangentvektor til verdslinja.

For samanlikning: i klassisk mekanikk vert hendingar skildra av deira (tredimensjonale) posisjon i kvar augneblink av tida. Vegen til ein lekam er ei kurve i det tredimensjonale rommet, parameterisert av tida. Den klassiske snøggleiken er endringa av romkoordinatane til ein lekam med omsyn på tida. Den klassiske snøggleiken til ein lekam er ein tangentvektor til denne kurva.

Firarsnøggleiken til verdslinja  er definert som:

der  er eigentida.

Storleiken av denne tidrom-farten er alltid lik lysfarten. Vi rører oss både gjennom tid og rom. Jo raskare vi rører oss gjennom rommet dess langsamare rører vi oss i tidretninga. Dette tyder at lekamar som rører seg raskt gjennom rommet, eldast langsamare.

Sjå òg

 firarvektor, firarakselerasjon, firarrørslemengd, firarkraft.
 Spesiell relativitet

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Four-velocity» frå ,  den 15. juni 2013. 
 oppgav desse kjeldene:
 
 

 

Minkowski-romtid
Relativitet
George FitzGerald

George Francis Fitzgerald () var ein irsk fysikar. 

Frå 1881 var han professor i Dublin. Fitzgerald er kjent for arbeid innan elektrodynamikken. Han framsette i 1893 hypotesen om at ein lekam i rørsle blir forkorta i rørsleretninga og forklarte med det Michelson-eksperimentet. Hypotesen var allereie 10 år tidlegare framsett av Hendrik Lorentz, og fenomenet, som er i samsvar med relativitetsteorien, blir difor kalla Lorentz–Fitzgerald-kontraksjon eller berre Lorentz-kontraksjon.

Kjelder
 George Francis Fitzgerald. (28.02.2013) I Store norske leksikon.

Bakgrunnsstoff

Relativistar
Irske fysikarar
Royal Medal
Medlemmar av Royal Society
Presidentar i Physical Society
Fysikarar på 1800-talet
Graviton

Graviton er i fysikk ein hypotetisk elementærpartkkel som formidlar gravitasjon innanfor ramene til kvantefeltteori. Om han finst er gravitonet venta å vere masselaust (fordi gravitasjonskreftene verkar å ha uendeleg rekkevidd) og må vere eit spinn-2-boson. Spinnet kjem av at kjelda til gravitasjonen er stress-energi-tensoren, ein andregrads tensor. I tillegg kan det visast at alle masselause spinn-2-felt ville gjeve ein kraft som ikkje kan skiljast frå gravitasjonen. Dette indikerer at om ein oppdagar ein masselaus partikkel med spinn 2, så må det vere gravitonet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Graviton» frå ,  den 15. juni 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Boson
Gauge-boson
Kvantegravitasjon
Strengeteori
Hypotetiske elementærpartiklar
Gunnar Nordström

Gunnar Nordström () var ein finsk fysikar.

Han tok doktorgraden i 1909 ved Helsingfors universitet og var dosent der frå 1910 til 1918. Han vart professor ved Tekniska högskolan i Helsingfors 1918–23. 

Nordström målbar i 1913 ein ny gravitasjonsteori og i 1914 ein sameint teori for elektromagnetisme og gravitasjon ved å innføre ein ny romleg dimensjon, og så nytte ein gravitasjonsteori på det femdimensjonale tidrommet. Desse ideane vart seinare vidare utvikla av tyskaren Theodor Kaluza og svensken Oskar Klein. Seinare medverka Nordström til utviklinga av teorien til Albert Einstein og gjorde òg viktige arbeid innanfor elektrisitetslæra.

Kjelder
 Gunnar Norström. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Gunnar_norstr%C3%B6m

Finske fysikarar
Elevar ved Helsingfors universitet
Finlandssvenskar
Fysikarar på 1900-talet
Hafele–Keating-eksperimentet

Hafele–Keating-eksperimentet var ein test av relativitetsteorien. I oktober 1971 tok Joseph C. Hafele, ein fysikar, og Richard E. Keating, ein astronom, fire cesium-strålte atomklokker ombord på kommersielle fly. Dei to flydde jorda rundt, først austover, så vestover, og samanlikna klokkene mot andre som vart verande att ved United States Naval Observatory. Då dei samanlikna klokkene fann dei ut at dei tre setta av klokker ikkje lenger gjekk likt og at skilnaden samsvarte med det den spesielle og generelle relativitetsteorien føresåg.

Sjå òg
 Tvillingparadokset
 Tidsdilatasjon

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Hafele–Keating experiment» frå ,  den 15. juni 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Spesiell relativitet
Albert Einstein
Fysiske eksperiment
Vitskap i 1971