alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Natt

Natt er den delen av døgnet då det er mørkt. Astronomisk kan det definerast som den tida sola er under horisonten på ein viss stad. Netter vil likevel som regel vera kortare enn dagar fordi sollyset blir brote i atmosfæren når sola er like nedanfor horisonten.

Lengda på natta varierer etter årstida og kva breiddegrad ein er på. Jo nærare ein stad er til ein av polane, jo større er lengdevariasjonen. På Nord- og Sørpolen opplever ein polarnetter, netter som varer nær eitt halvår. 

Mørke netter let ein kan sjå månelys, stjernehimmelen og polarlys, og er derfor ei viktig tid for astronomar.

Natteliv 
I mesteparten av menneska si historie har natta vore ei tid for søvn og kvile, fordi det er vanskelig å arbeide i mørket. Med utviklinga av kunstig lys er natta blitt teken mykje meir i bruk til arbeid og underhalding. 

Det finst derimot mange nattdyr som er aktive om natta. Dei har tilpassa seg denne særskilde tida ved å utvikla store, lysfangande auge eller andre sansar, som høyrsel eller luktesans.

Natt i kulturen 

Den mørke natta er blitt sett på som farleg i stort sett alle kulturar. Ho var fylt av vonde makter, som skrømt og demonar. Med rikeleg tilgang på kunstig lys er folk blitt mindre redde, men mange frykter likevel framleis natta og det ho står for, anten det er overnaturlege farar, som vampyrar, eller andre menneske som kan vera ugjerningsmenn.

Religion 
Snorre fortel at natta blei personifisert i den norrøne gudetrua som gudinna Nótt. Ho var dotter til jotna Narfe og mor til Auð, Jord og Dagr. På same måte som gudane Sol og Måne rei Nótt over himmelen og ned i underverda. Hesten hennar heitte Hrymfaxe. 

Natta hadde òg si eiga gudinne i vedisk hinduisme, i form av Ratri, som tyder natt på sanskrit.

Litteratur 
Det arabiske verket Tusen og éi natt byggjer på at kvar natt blir brukt til eventyrforteljing.

Bakgrunnsstoff 

Tider av døgnet
 
Tid i astronomi
Portland i Oregon

Portland er ein by i den nordlege delen av den amerikanske delstaten Oregon. Byen hadde 529 121
innbyggjarar i 2000 og er den største i Oregon.

Byen ligg ved Willamette-elva, sør for denne renn ut i Columbia-elva.

Byen vart grunnlagt i 1845 og er oppkalla etter byen Portland i Maine. Portland er hovudstaden i Multnomah County.

Bakgrunnsstoff
 
 Portland Business Alliance – Portland Chamber of Commerce
 Portland's Visitor Association

Byar i Oregon
Skipingar i 1845
Michigan

Michigan er ein delstat i regionane Great Lakes og Midtvesten i Sambandsstatane (USA). Delstaten grensar mot Canada i nord og aust og omfattar halvøya mellom Lake Superior og Michigansjøen og halvøya mellom Michigansjøen, Huronsjøen og Eriesjøen. 

Namnet Michigan har opphav i Ojibwe-ordet mishigamaa, som tyder «stort vatn» eller «stor innsjø». Staten har eit folketal på i underkant av ti millionar, og er den tiande mest folkerike av dei 50 delstatane i USA. Han er den største delstaten i areal aust for Mississippielva. Hovudstaden i Michigan er Lansing, medan den største byen er Detroit.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell statleg nettstad

 
Delstatar i USA
Andørja

Andørja (nordsamisk Áttir) er ei øy med flatevidde på ca 136 kvadratkilometer i Ibestad kommune i Troms og Finnmark. Øya er Nord-Europas fjellrikaste øy. Øya er også karakteristisk på grunn av ein 8 km lang fjord, Straumbotn, som omtrent deler ho i to. Det høgaste fjellet er Langlitinden, 1277 m.o.h. Andørja var tidlegare ein eigen kommune.

Samferdsle 
Øya har fastlandssamband til Salangen kommune over Mjøsundet via Mjøsundbrua, Ibestadtunnelen går mellom Andørja og Rolla.

Kommunesoge 
Andørja var frå 1837 ein del av Ibestad formannskapsdistrikt. I 1926 vart Andørja, Astafjord og Gratangen utskilde frå Ibestad som eigne kommunar. Andørja hadde då 1 420 innbyggjarar.

1. januar 1964 vart Andørja og Rolløya i Skånland slegne saman til Ibestad kommune. Andørja kommune hadde på det tidspunktet eit folketal på 1 330. I dag bur det om lag 650 menneske på øya.

Folketalsutvikling 
Folketalsutvikling for tidlegare Andørja kommune frå 1930 til 1964:

Bakgrunnsstoff 
 Turistinformasjon frå Andørja

Kjelder 

Øyar i Troms og Finnmark
Geografi i Ibestad
Historie i Ibestad
Tidlegare kommunar i Troms
Norske kommunar skipa i 1926
Norske kommunar nedlagde i 1964
Ankenes

Ankenes er ein tidlegare kommune i Nordland fylke.

Frå 1837 utgjorde Ankenes saman med Evenes (Evindnæs) og Ballangen Ofoten formannskapsdistrikt. 

1. januar 1884 vart Ankenes og Evenes eigne kommunar. Ankenes hadde då 1 734 innbyggjarar.

1. januar 1902 vart Narvik utskild frå Ankenes som eigen kommune. Då hadde Ankenes 3 023 innbyggjarar, Narvik 3 705.

1. januar 1974 vart Ankenes og Narvik på nytt slegne saman og fekk namnet Narvik. Ankenes hadde då 7 022 innbyggjarar, Narvik 12 758.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 «Forskrift om sammenslåing av Ankenes og Narvik kommuner, Nordland.» (lovdata.no)

Tidlegare kommunar i Nordland
Historie i Narvik
Busetnader i Narvik
Norske kommunar skipa i 1884
Norske kommunar nedlagde i 1974
Syltetøy

Syltetøy eller sylte er eit pålegg laga av kokt og/eller most frukt eller bær oftast blanda med eit søtningsstoff som normalt er sukker.

Syltinga er ein effektiv måte å ta vare på matvarer på. Når blandinga når ein temperatur på 104 °C vil syra og pektinen i frukta reagera med sukkeret. Etter dette blir syltetøyet stivt når det kjøler seg ned. Nokre frukttypar, som bringebær, solbær, stikkelsbær, rips, eple og sitrusfrukt, har høgt pektininnhald og reagerer lett på den forventa måten. For andre typar, som jordbær og bjørnebær, må ein tilsetja pektin eller andre stoff for å få tjukk konsistens på blandinga. Syltetøy kan òg lagast av ei blanding av ulike frukter og bær.

Ut frå kva fruktdelar ein tek med kan ein få ulik konsistens på syltetøyet. Som regel vil det innehalda frø og bitar av tynne fruktskal. Dersom ein filtrerer fruktmassen slik at det blir klårt, blir produktet kalla gelé. Tek ein med bitar av tjukkare fruktskal frå til dømes appelsin blir det kalla marmelade.

Historie 

Syltetøy har vore kjend som preserveringsmåte i lang tid. Den greske teknikken med å ta vare på kveder ved å koka dei i honning er skildra i den einaste kjende romerske kokeboka, frå rundt 400, skriven av Apicius. Seinare blei skikken med å sylta med sukker frå sukkerrøyr innført frå Karibia til Europa.

I Noreg har ein lange tradisjonar for å sylta syltetøy. I dag har færre folk tid til å hausta det som trengst og laga til, og det er dermed blitt vanleg å kjøpa fabrikkprodusert syltetøy.

Regulering 
«Syltetøydirektivet» frå EU (Rådets direktiv 79/693/EEC, 24 July 1979, og vidare eit 
direktiv frå 2001) sette eit minimumskrav til kor mykje «frukt» eit syltetøy måtte innehalda. På grunn av dei mange ulike syltetøya ein lager innan unionsområdet fekk frukt ein nokså utvida definisjon som inkluderte «tomatar, rabarbrastilkar, gulrøter, søtpoteter, agurkar, graskar, melonar og vassmelonar».

Anna 
 Joan Miró brukte bjørnebærsyltetøy til å laga kunst  .

Kjelder 
«Jam» på Engelsk Wikipedia

Bakgrunnsstoff 

søtmat
pålegg
 

en:Fruit preserves#Jam
Engler og demoner

Engler og demoner (engelsk originaltittel Angels and Demons) er ein spenningsroman skriven av Dan Brown og utgjeven i 2000.

Dan Brown
Romanar frå USA
Bøker frå 2000
Ípiros

Ípiros (gresk Ήπειρος, albansk Epir) er ein av tretten periferiar i Hellas og ligg nordvest i landet. Han fell i hovudsak saman med den tradisjonelle regionen med same namn. Periferien grensar til Vest-Makedonía og Thessalía i aust, Ártabukta og Vest-Hellas i sør, Det joniske havet og Dei joniske øyane i vest og Albania i nord.

Ípiros omfattar dei tidlegare prefektura Ioánnina, Thesprotía, Árta og Préveza. Periferien har eit areal på 9 200 km² og ein folkesetnad på om lag 340 000. Hovudstaden og største by er Ioánnina med om lag 65 000 innbyggjarar. Folkesetnaden i dag er nesten utelukkande greskspråkleg og religionen er gresk ortodoks. Det er òg små romani-minoritetar der.

Periferieiningar og kommunar 
Etter den administrative reforma i 2010 er periferien Ípiros delt inn i fire periferieiningar som omfattar 18 kommunar.

Periferi og periferieiningar 

Den tradisjonelle regionen fell i hovudsak saman med periferien Ípiros med desse periferieiningane:

Historie 
Historisk strakk Ípiros seg lenger nord inn i dagens Albania. Det er framleis ein betydeleg gresk minoritet i det sørlege Albania, som grekarane kallar nordlege Ípiros. Hellas fastheldt eit territorielt krav til det sørlege Albania i mange år, men i dag har begge landa godkjent den noverande grensa. Hellas si største uro i dag er ulovleg innvandring av albanarar som søkjer arbeid i Hellas.

Geografi 
Ípiros består hovudsakleg av fjellrekkjer som nokre stader når 2 600 moh. I aust formar Píndosfjella ryggrada i Hellas og skil Ípiros frå Makedonia og Thessalía. Mesteparten av Ípiros ligg på vindsida av Píndos. Vindane frå Det joniske havet gjev regionen meir regn enn nokon anna del av Hellas. Denne fordelen er sett tilbake av mangelen på dyrkbar mark og dårleg jordkvalitet. Resultatet er at landbruksproduksjonen i Ípiros alltid har vore blant dei dårlegaste i Hellas. Det vert dyrka tobakk rundt Ioánnina, og det er noko mjølkeproduksjon og fiske, men mesteparten av maten i området må importerast. Det har vorte jamt avfolka gjennom emigrasjon sidan 1800-talet pga. få ressursar og industriar. Folkesetnaden er konsentrert i området rundt Ioánnina som har noko produksjon og serviceindustri. Trass i mange attraksjonar har ikkje Ípiros opplevd den turismen som mange andre delar av Hellas har.

Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i periferien er:

Referansar 

Ipiros
Ipiros
Flåklypa Grand Prix

Flåklypa Grand Prix er ein norsk familie- og dokkefilm frå 1975. Filmen er laga av Ivo Caprino. Handlinga i filmen er bygd på diktverka til forfattaren Kjell Aukrust, som skapte bygda Flåklypa og dei leiande figurane. I Aukrust-verda har nokre av figurane andre roller enn i filmen.

Handling 
Sykkelreparatøren Reodor Felgen bur i lag med skjora Solan Gundersen og piggsvinet Ludvig øvst på Flåklypatoppen. Her driv Felgen med reparasjon av syklar, og eigne oppfinningar. Ein dag kjem disponent Rudolf Blostrupmoen på lokalt fjernsyn og syner fram den nye racerbilen sin, bygd på teikningar han har stole frå verkstaden hjå Felgen, der han var læregut. Solan oppmodar Felgen til å kappkøyre med Blostrupmoen, men han har ikkje pengar til å byggje den planlagde bilen sin, Il Tempo Gigante. 

Dagen etter ser Solan at ein arabisk oljesjeik er komen til bygda, og avgjer at han skal syne teikningane til sjeiken. Sjeiken finn ut at bilen er genial, og vil leggje pengar i. Il Tempo Gigante vert bygd, og sjølv om bilen mest vert sabotert av Blodstrupmoen og hjelparen hans, Mysil Bergsprekken, køyrer Felgen i billøp mot Blodstrupmoen og andre, og vinn.

Skodespelarar 

Den norske versjonen har følgjande stemmer (mellom andre):

 Forteljar: Leif Juster
 Solan Gundersen: Kari Simonsen
 Ludvig: Toralv Maurstad
 Emanuel Desperados: Harald Heide-Steen jr.
 Jostein Kroksleiven: Rolf Just Nilsen.

Miljø 

Miljøet er skapt av Kjell Aukrust, og var opphavleg nytta i føljetongserien Flåklypa tidende, der mange av rollene medverka. Fleire av figurane har og fått eigne bøker frå Aukrust si hand. Solan og Ludvig høyrer ikkje opphavleg til i Flåklypa, men er rekna som to sider av forfattaren sjølv (i filmen er dei handlangarar for Reodor Felgen). Bilen Il Tempo Gigante vart omtala i Flåklypa tidende i 1972-nummeret, der Felgen prøvekjørde bilen nedetter Gudbrandsdalen og øydela atten sauer og fire mjølkeramper.

Detaljar 

Om ein ser godt etter, vil ein sjå fleire figurar frå andre Caprino-filmar i racerløp-delen av filmen. I publikum sit fleire av dokkene frå filmen Papirdraken, og nokre av dei frå eventyrfilmane, mellom dei Per og kongen frå Askeladden og dei gode hjelparane, sistnemnde i strikkegenser.

Familiefilmar
Filmar frå 1975
Norske filmar
Julefilmar
Ivo Caprino
Tannfe

Tannfé var i norrøn tid ei gåve som barn fekk når den første tanna deira kom til syne.

Håkon Jarl og trælen Tormod Kark vart fødde den same natta. Det vart difor eit uløyseleg band mellom dei to, og då Håkon Jarl fekk si første tann, fekk han Tormod Kark i tannfé.

I seinare tid er tannfe vorte ei nemning på ei fe (alv) som dukkar opp hos barn som feller mjølketenner. Dersom barnet legg tanna i eit glas med vatn, tek tannfea med seg tanna og legg att passande økonomisk kompensasjon. Taksten for ei mjølketann i Noreg ligg i 2005 på om lag 20 kr.

Gåver
Tenner
Norrøn kultur
Folketru
Overnaturlege vesen
Sinusknuten

Sinusknuten (også kalla SA-knuten, sinoatrialknuten og Keith-Flacks knute, latin nodus sinuatrialis) dannar dei elektriske impulsane som fører til samantrekking av hjartemuskulaturen. Han ligg i det høgre framkammeret til hjartet.

Sjølv om alle muskelcellene i hjartet har evna til å danna elektriske impulsar (eller aksjonspotensial) som utløyser samantrekking av hjartemuskulaturen, er det vanlegvis sinoatrialknuten som set dette i gang, fordi han lagar desse impulsane litt snøggare enn dei andre områda i hjarta som har pacemakerpotensial. Fordi muskelcellene i hjartet, liksom alle nerveceller har refraktære periodar etter ei samantrekking, der ny samantrekking ikkje kan finna stad, vert deira pacemakerpotensiale overstyrt av SA-knuten.

Sinoatrialknuten er ei gruppe celler som ligg i veggen til høgre framkammer (atrium), nær innmunninga til øvre holvene (vena cava superior). Desse cellene er modifiserte hjartemuskelceller. Dei inneheld noko kontraktile filament, men er ikkje i stand til å trekkja seg saman.

Cellene i SA-knuten lagar utladingar (aksjonspotensial) om lag 70-80 gonger i minuttet. Ettersom SA-knuten er ansvarleg for den elektriske aktiviteten i hjartet, vert han ofte kalla hjartet sin primære pacemaker.

Dersom SA-knuten ikkje verkar som han skal, eller om impulsen som vert danna i knuten vert blokkert før den kjem nedover i det elektriske leidningssystemet, vil ei gruppe celler lenger nede i hjartet overta som pacemaker. Desse cellene dannar atrioventrikulærknuten (AV-knuten), i eit område mellom framkammera og hjartekammera (ventriklane), i skiljeveggen mellom framkammera (atrieseptum).

SA-knuten er innervert av nervus vagus og sympatiske nervefibrar. Dette gjer at knuten kan påverkast av det autonome nervesystemet. Stimulering av vagusnerven fører til at SA-knuten avfyrer impulsane sine saktare, noko som òg set ned hjartefrekvensen (pulsen). Stimulering av sympatiske nervar påskundar impulsdanninga i SA-knuten og aukar dermed også pulsen.

Hjå fleirtalet av menneske får SA-knuten blodforsyning frå den høgre kranspulsåra. Dette betyr at ved eit hjarteinfarkt der denne arterien vert tett, vil dette medføra ischemi i SA-knuten så sant der ikkje er tilstrekkelege anastomosar med venstre kransarterie. Elles vil desse cellene døy og SA-knuten styrer ikkje lenger hjarteslaga.

Sjå òg 
 Kardiologi
 Pacemaker
 Hjartet sitt elektriske leidningssystem

Hjarteanatomi
Lisboa

Lisboa har vore hovudstad i Portugal sidan 1256. Han er den største byen i landet med sine 564 477 innbyggjarar (2004). Han ligg idyllisk til ved nordbredda av elva Tejo. Byen ligg om lag 15 kilometer frå munningen til Tejo, der elva renn ut i Atlanterhavet. 

Lisboa er òg sete i distriktet og regionen Lisboa. Kommunen har om lag 565 000 innbyggjarar fordelt på 84,8 km², medan storbyområdet rundt kommunen totalt har rundt 2,8 millionar innbyggjarar. På grunn av den økonomiske avsettinga, levestandarden og marknaden vert underregionen Grande Lisboa (Stor-Lisboa) rekna som det nest viktigaste finansielle og økonomiske senteret på Den iberiske halvøya. Regionen Lisboa er den mest velståande i Portugal og ligg over gjennomsnittet i EU når det gjeld BNP per innbyggjar. Det er òg det politiske senteret i landet og sete for regjeringa og presidenten av Portugal. 

Lisboa var under romarane frå 205 f.Kr. og Julius Cæsar gjorde byen til ein kommune kalla Felicitas Julia, som han la til namnet Olissipo. Frå 400-talet vart han styrt av fleire germanske folk og vart erobra av maurarar på 700-talet. I 1147 gjenerobra krossfararane under Afonso Henriques byen for dei kristne og sidan den gong har han vore eit stort politisk, økonomisk og kulturelt senter i Portugal. I motsetnad til dei fleste hovudstader har statusen til Lisboa som hovudstad i Portugal aldri vorte tileigna eller offisielt stadfesta. Posisjonen som hovudstad har utvikla seg gjennom konstitusjonell sedvanerett.

Geografi og plassering 

Lisboa er den vestlegaste hovudstaden på det europeiske fastlandet og ligg vest i Portugal ved Atlanterhavet, der elva Tejo munnar ut i havet. 

Byen dekkjer eit område på . I motsetnad til dei fleste storbyar er grensene rundt byen avgrensa til den historiske delen av byen. Dermed er det fleire andre byar med eige administrasjon rundt Lisboa, som Amadora, Queluz, Cacém, Odivelas, Loures, Sacavém, Almada, Barreiro, Seixal og Oeiras. Alle desse går i eitt med Lisboa, og er alle i røynda del av same storby. 

Skogsparken Monsanto ligg på vestsida av byen og er ein av dei største byparkane i Europa med eit areal på nær 10 km².

Historie 

Under dei store portugisiske oppdagingsferdene og koloniseringa vart Lisboa den største hamnebyen i Europa, ein posisjon byen mista under den spanske okkupasjonen i tida mellom 1580 og 1640.

Klokka 09.30 den 1. november 1755 vart byen råka av tre kraftige jordskjelv. Mange menneske var samla til høgmesse i kyrkjene denne dagen og mange vart sperra inne i ruinane. Skjelva utløyste storbrann og ei flodbylgje øydela dei delane av byen som låg nærast Tejo. Minst 13 000 menneske omkom.

Tapet av Brasil på byrjinga av 1800-talet førte med seg meir tilbakegang for landet og for byen. Etter kvart har Lisboa utvikla seg til ein travel storby med handel og turisme.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Hovudstader i Europa
Byar i Portugal
 
Lisboa-regionen
Kommunar i Portugal
Fønikiske koloniar
Europeiske kulturhovudstader
Sleggje

Sjå òg sleggjekast

Ei sleggje er ein stor, tung hammartype med langt skaft. Hovudet er som regel av metall. Det er sjeldan heilt spisst, men kan i staden vera flatt eller avrunda. 

Ein som bruker sleggja vil som regel halda skaftet i begge hendene og slenga henne rundt med heile overkroppen. All krafta blir samla i hovudet, som vil treffa målet med stor kraft.

Bruk 
Sleggjer kan brukast til å bryta sund berg og grunn og riva ned byggverk. Dei er viktige reiskap i byggjekunst, transportutbygging, gruvedrift og geologisk feltarbeid.

Sleggjer er blitt brukte i kunst og andre offentlege uttrykk, mellom anna i det kjende diktet «Sleggja» av Olav H. Hauge og i songen «Sledgehammer» av Peter Gabriel. Bruk av sleggje på eit eller anna vis er ikkje uvanleg i opptredenar eller demonstrasjonar der utøvaren ønskjer å uttrykka «vald» eller «kraft».

Reiskapen er òg brukt som retorisk metafor for tungtslåande, ureflekterte argument. 

Anleggsreiskapar
Jordbruksreiskapar
Sleggjekast

Sleggjekast er ei øving innan friidrett der målet er å hiva ei tung stålkule festa til ein stålvaiar med handtak i enden, lengst mogleg.

Utøverane gjev kula størst fart, og dermed kastlengde, ved først å rotera den 7,25 kg (4 kg for kvinner) tunge kula rundt hovodet fleire gonger medan dei står stilt, og deretter rotera saman med «sleggja» før dei slepp henne i fremre enden av kastsirkelen. 

Sleggjekast har vore olympisk idrett frå 1900 for menn, men blei først godkjend som kvinneøving av IAAF i 1995.

Den gjeldende verdsrekorden for menn blei sett av Jurij Sedykh med eit kast på 86,74 m under EM i friidrett i Stuttgart i 1986. Kvinnerekorden har Tatjana Lysenko, som kasta 77,06 m i Moskva 15. juli 2005.

Friidrettsøvingar
İstiklâl Marşı

İstiklâl Marşı ('Sjølvstendemarsj') er namnet på den tyrkiske nasjonalsongen.
Teksten blei skriven av Mehmet Akif Ersoy og offisielt teken i bruk som nasjonalsong 12. mars 1921 etter ein diktkonkurranse. I 1924 blei ein melodi skriven av Ali Rifat Cagatay offisielt godkjend, men han blei bytta ut av ein ny melodi av Zeki Ungor åtte år seinare. Det er denne melodien som har vore i bruk sidan.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Tekst 
 Musikk og bakgrunn ved turkishculture.org

Tyrkia
Marsjar
Nasjonalsongar
Statsoverhovud

Statsoverhovud, statsleiar eller statssjef er den øvste leiaren i ein sjølvstendig stat. Overhovudet kan, men treng ikkje, ha den reelle makta i landet. I presidentielle system styrer statsoverhovudet den utøvande makta og opptrer som regjeringsleiar, i semipresidentielle system deler statsoverhovudet denne makta med ein statsminister utgått frå parlamentet, og i parlamentariske system vantar statsoverhovudet reell makt. Statsoverhovud kan få stillinga si gjennom val, arv, eller gjennom å sjølv ta makta i kupp eller revolusjonar, og såleis byggja på ulik legitimitet.

I monarki har statsoverhovudet ein tittel som dronning, konge eller keisar. I republikkar er overhovudet vanlegvis ein president. Somme tider kan ein stat ha eit religiøst overhovud, som paven i Vatikanstaten. Statsoverhovud som har tvinga til seg makta i ein ikkje-demokratisk, autoritær stat blir i moderne tid gjerne kalla diktatorar.

Kjelder

 «Diktator» (2. juni 2014), Store norske leksikon.
 «President» (22. oktober 2014), Store norske leksikon.
 «Monarki» (6. januar 2012), Store norske leksikon.

 
Statsvitskap
Yrke
Kål

Kål er eit mangetydig omgrep som blir brukt om ei slekt av grønsaker (kålslekta, sjå Brassica). Det kan òg brukast som del av namnet til grøne plantar som ikkje er i slekt med, men som minner om, kål. Omgrepet blir likevel mest brukt om store og små grønsaker som stammar frå villkål, og som alle høyrer til arten Brassica oleracea. Dei ulike kålslaga har lite til felles når det gjeld utsjånad, men dei har så godt som alle kål i namnet: hovudkål, kvitkål, grønkål, raudkål, rosenkål, savoikål, blomkål, brokkoli, knutekål og kålrot.

Bruk 

Ulike plantedelar frå ulike kålplantar blir brukte til mat. Ein et stilken av knutekål og brokkoli, blomen av blomkål og romanesco, og blada til hovudkål.

Kålplantar kan etast rå, men er vanlegvis varmebehandla. Dei kan kokast lenge, som i matretten fårikål, eller kort, som i wokrettar. 

Nokre artar med kvite eller lilla blad eller blomar kan òg dyrkast som prydplantar.

Opphav 
Villkål, den opphavlege Brassica oleracea som alle kultivarane stammar frå, er ein toårig plante som i dag veks ved kysten sør og vest i Europa. Planten klarer seg godt i salt- og kalkhaldig jord, men trivst ikkje med konkurranse. Derfor veks han helst på ugjestfrie sjøklipper.

Dyrking 

Menneske tok til å dyrka villkålen, og fann fort ut at det var ei næringsrik grønsak som heldt seg lenge. Det blei ei viktig vintergrønsak, som etter kvart blei foredla til mange variantar med ulik smak, storleik, farge og veksemåte.

Kål blir helst dyrka tidleg og seint på året, ettersom det ikkje trivst med for mykje varme. Det finst tidlegkål, som blir mogne på rundt femti dagar og må etast raskt. Seinare kål bruker rundt åtti dagar på å veksa, og kan lagrast lenger.

Ordsoge 

Ordet «kål» kjem opphavleg frå gresk kaulos, som tyder 'stilk'. I tillegg til at ein bruker ordet for grønsaker, særleg hovudkål, og rettar laga av dei, som surkål og fårikål, finst ordet òg i namn på plantar som ikkje blir nytta til matlaging. Nokre av desse er vårkål og skvallerkål.

Grønsaker
Kålslekta