alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Lviv oblast

Lviv oblast (ukrainsk Львівська область) er ein provins (oblast) i det vestlege Ukraina. Administrasjonssenteret og største by er Lviv. Provinsen har 2 555 834 innbyggjarar (2006), og eit areal på 21 833 km².

Området ligg i den historiske regionen Galizia, og har mellom anna høyrt til Polen-Litauen fram til 1775 og Austerrike-Ungarn frå 1775 til 1918. Etter første verdskrigen vart området igjen polsk, før det vart ein del av Ukraina og Sovjetunionen i 1939 som følgje av den sovjetiske erobringa av Aust-Polen.

Dei viktigaste næringsvegane i Lviv oblast er landbruk og skogbruk. Området har òg noko industri.

90% av innbyggjarar er etniske ukrainarar. Av minoritetsgrupper er russarar den viktigaste, men det er òg enkelte jødiske, polske og tyske samfunn i regionen. Det finst òg romfolk i Lviv oblast.

Viktige byar i Lviv oblast 
 Drohobytsj
 Lviv (hovudstad)
 Stryj
 Tsjervonohrad

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Lviv Oblast» frå , og «Lviv oblast» frå  den 8. september 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Symbol og flagg

 
Oblast i Ukraina
Galizia
Skipingar i 1939
Bremerhaven

Bremerhaven er ein hamneby i Tyskland i delstaten Bremen med om lag 115 000 innbyggjarar. Han dannar ein enklave i delstaten Niedersachsen ved den austlege breidda til elvemunningen til Weser, på motsett side av byen Nordenham. Sjølv om byen er relativt ung har han ei lang historie som handelsnamn, og er i dag ei av dei største hamnene i Tyskland der han spelar ei viktig rolle i tysk handel.

Historie 

Byen vart grunnlagd i 1827, men det var busetnadar i nærleiken alt på 1100-talet. Desse små landsbyane vart bygd på små øyar i den myraktige elvemunningen. Det var tidleg planar om ein festningsby på denne staden for å verne skip som reiste opp eller ned Weser, og i 1672 prøvde svenske kolonistar å reise eit slott her (Carlsburg).

I 1827 kjøpte byen Bremen områda ved munningen til Wester frå kongedømet Hannover. Bremerhaven oppstod og vart ei ny hamn berre 50 km frå Bremen. På grunn av handel med og emigrering til Nord-Amerika voks hamna og byen raskt. 

Kongedømet Hannover grunnla ein rivaliserande by like ved sida av Bremerhaven og kalla han Geestemünde (1845). Begge byane voks og oppretta industriar innan handel, skipsbygging og fiske. I 1927 vart Geestemünde og nabokommunane Lehe og Wulsdorf slått saman til den nye byen Wesermünde og i 1939 vart Bremerhaven slått saman med Wesermünde igjen. 

Det meste av byen vart øydelagd under den andre verdskrigen, men viktige delar av hamna vart spart slik at dei allierte hadde ei brukande hamn for forsyningar etter krigen. Under dei allierte sin okkupasjon av Tyskland etter krigen var Bremerhaven ein enklave styrt av USA i den britiske okkupasjonssonen i Nord-Tyskland. I 1947 vart byen ein del av delstaten Bremen, og skita namn frå Wesermünde til Bremerhaven. I dag er Bremenhaven derfor ein del av staten Bremen, men ein by på eigahand. I tillegg er han faktisk direkte ein del av byen Bremen, som ligg 50 km lenger opp i elva Weser.

Bakgrunnsstoff 
 Auswandererhaus
 Deutsches Schiffahrtsmuseum 
 Shows 360 QTVR panoramabilete frå Bremerhaven
 Fullskjerms panoramabilete frå Bremerhaven

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Bremen
Eksklavar
Byar ved Nordsjøen
Hamnebyar i Tyskland
Internasjonal meister i sjakk

Internasjonal meister (IM) i sjakk er ein av titlane Verdssjakkforbundet (FIDE) deler ut til svært sterke sjakkspelarar. Tittelen er livsvarig. Internasjonal meister rangerer lågare enn tittelen sjakkstormeister.

For å få tittelen krevst det normalt sett at spelaren har oppnådd sterke resultat i 2 eller 3 internasjonale sjakkturneringar, med til saman minst 27 sjakkparti. Sjakkturneringane må vanlegvis vere på minst 9 rundar. For internasjonale meistrar krevst det ein ratingprestasjon i den enkelte turneringa på minst 2450. Dei må dessutan på eit eller anna tidspunkt ha hatt ein eigen FIDE-rating på minst 2400. (Elo-rating.)

Dei viktigaste andre krava, er at spelaren må ha spela mot minst 2 stormeistrar eller 3 internasjonale meistrar i turneringa, at minst halvparten av motstandarane må ha ein offisiell FIDE-tittel, og at minst ein tredjedel av spelarane må vere frå eit anna land.

Det var per 1. april 2021 3890 sjakkspelarar med IM-tittel.

Internasjonale meistrar i Noreg 
Dei 2 første frå Noreg som vart utnemnde til tittelen internasjonal meister var:
Olaf Barda, tidlegare Olaf M. Olsen (1909-1971), utnemnd i 1952
Svein Johannessen (1937-2007), utnemnd i 1961
Den fjerde norske som fekk IM-tittelen var: *Arne Zwaig (1947-2022), utnemnd i 1975
Den sjette norske som fekk IM-tittelen var: *Knut Jøran Helmers (1957-2021), utnemnd i (1978)
Den sjuande norske som fekk IM-tittelen var: *Arne Vinje, (tidlegare Arne Vinje Gulbrandsen) (1943-2011), utnemnd i 1981

Noreg hadde per 21. april 2022 32 sjakkspelarar som har tittelen internasjonal meister. Desse er, med året for tittelen i parantes:

Terje Wibe  (1977)
Bjørn Tiller  (1982)
Petter Haugli (1988)
Ivar Bern (1992)
Roy Fyllingen (1995)
Erik Fossan (1997)
Eirik Gullaksen (1998)
Frode Elsness (2001)
Helge Nordahl (2005) 
Bjarte Leer-Salvesen (2006) 
Øystein Hole (2007) 
Magne Sagafos (2007) 
Espen Lie (2007)
Torstein Bae (2007)
Atle Grønn (2008)
Joachim Thomassen (2010) 
Nicolai Getz (2011) 
Geir Sune Tallaksen Østmoe (2011) 
Andreas Moen (2012)
Kjetil Stokke (2013)
Kristian Stuvik Holm (2015)
 Joachim Birger Nilsen (2017)
 Lasse Østebø Løvik
 Erlend Mikalsen
 Sebastian Mihajlov
 Tor Fredrik Kaasen
 Benjamin Haldorsen
 Johannes Haug
 Mads Vestby-Ellingsen

Bjarke Sahl (tidlegare Bjarke Kristensen), frå Danmark, har budd mange år i Noreg. Han melde i 2007 overgang frå Danmark til Noreg, og vart dermed av verdssjakkforbundet pr 1. oktober 2007 registrert som Noreg sin 20. dåverande IM.
Maxim Barth Stanford (2008) melde overgang frå England til Noreg frå 7. juli 2012.
 Vadims Daskevics (2010) Melde overgang frå Latvia til Noreg med verknad frå 10. desember 2017.

I tillegg har alle dei 17 norske spelarane med tittelen Stormeister i sjakk vore internasjonal meister i kortare eller lengre tid, før dei klarte å kvalifisere seg til den gjævare tittelen stormeister.

Kjelder 
Verdssjakkforbundet FIDE sine reglar for sjakktitlar i nærsjakk
 Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
 Norsk Sjakkblad

Fotnotar

sjakktitlar
Internasjonale meistrar i sjakk

it:Titoli scacchistici#Titoli "open"
Clint Eastwood

Clint Eastwood () er ein kjend amerikansk filmskodespelar, regissør, produsent og komponist. Medan Eastwood er best kjend for rollene sine som tøffing og antihelt i Dirty Harry-filmane og spaghettiwesternfilmane til Sergio Leone, har han også hausta kritikarros og Oscar-prisar for filmar som Million Dollar Baby, Nådeløse menn og Letters from Iwo Jima.

USA-amerikanske skodespelarar
USA-amerikanske regissørar
USA-amerikanske produsentar
Folk frå San Francisco
Oscarvinnarar
Facção Central

Facção Central er eit rappeband som vart danna i 1989 i den brasilianske storbyen São Paulo av bandmedlemmene «Nego», «Eduardo» og «Jurandir». Nego og Jurandir forlét seinare gruppa, og «Dum Dum» og «Garga» slutta seg til det. I byrjinga av 1998 forlét Garga bandet og «Erick 12» vart nytt medlem. Han gjekk seinare ut igjen og byrja i staden for å hjelpe bandet i studioet.

Eduardo (tekstforfattar og rappar) og Dum Dum (rappar) vart fødde i favelaene der deo også voks opp. Frå dei var små av hadde dei å gjere med sosial vald, politivald, narkotikahandel og -bruk, fengsel osb. Denne fortida vart til ei inspirasjonskjelde som fekk komponisten Eduardo til å ta opp sosial problematikk. Tekstane til gruppa er svært politiske. For dette vart dei truga av politiet over telefonen, arrestert på grunn av innhaldet i enkelte songar og sensurerte. Det vart til og med forbode å vise det einaste videoklippet med dei på brasiliansk fjernsyn. Medlemmene vart tiltala for å forsvare vald og brotsverk.

Diskografi 
 Juventude de Atitude (1995)
 Estamos de Luto (1998)
 Versos Sangrentos (1999)
 A Marcha Fúnebre Prossegue (2001)
 Direto do Campo de Extermínio (2002)
 Facção Central Ao Vivo (2005)
 O Espetáculo do Circo dos Horrores (2006)

Bakgrunnsstoff 
 Facção Central si vevside  (på portugisisk)

Brasilianske musikkgrupper
Skipingar i 1989
Schwerin

Schwerin er ein by i Tyskland og hovudstad i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 95 000 innbyggjarar. Han ligg ved breidda av Schweriner See.

Historie 
Schwerin er omgjeve av mange naturskjønne innsjøar. Den største av desse er Schweriner See med eit areal på 60 km². Midt i dette innsjøområdet slo obotrittarar seg ned her på 1000-talet. Området vart kalla Zuarin og namnet på Schwerin har sitt opphav i dette. I 1160 slo Henrik Løve obotrittarane og erobra Schwerin. Byen vart så erobra til eit mektig senter i regionen. Eit slott vart bygd og gjennom hundreåra utvida. Eit spøkelse kalla Petermänchen skal visstnok gå igjen i slottet. 

I 1358 vart Schwerin ein del av Hertugdømet Mecklenburg, og var eit sete for hertugane her. Rundt 1500 byrja ein å byggje Schweriner Schloss, der hertugane heldt til. Etter delinga av Mecklenburg i 1621 vart Schwerin hovudstad i Hertugdømet Mecklenburg-Schwerin. Mellom 1765 og 1837 var byen Ludwigslust hovudstaden, før Schwerin etter kvart fekk denne oppgåva tilbake. 

I 1918 og under den tyske revolusjonen då alle tyske monarki vart nedlagd, abdiserte storhertugen. Schwerin vart så hovudstad i delstaten Mecklenburg-Vorpommern. 

Mot slutten av den andre verdskrigen, 2. mai 1945, kom amerikanske troppar til byen. Han vart gjeven til britane ein månad seinare, og i juli 1945 til sovjetiske styrkar. Schwerin låg så i den sovjetiske okkupasjonssonen som nokre år seinare vart Aust-Tyskland. Opphavleg var han hovudstad i den austtyske delstaten Vorpommern, men desse delstatane vart oppløyst i 1952, og byen vart hovudstad i distriktet Bezirk Schwerin.

Etter gjenforeininga i 1990 vart delstaten Mecklenburg-Vorpommern oppretta. Rostock var ein seriøs kandidat som delstatshovudstad, men valet fall til slutt på den tidlegare hovudstaden Schwerin.

Bakgrunnsstoff 
 Schwerin

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Mecklenburg-Vorpommern
Delstatshovudstader i Tyskland
Neubrandenburg

Neubrandenburg er ein by i Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 70 000 innbyggjarar. Byen ligg søraust i delstaten ved innsjøen Tollensesee.

Historie 
Dei første innbyggjarane på staden var premonstratenmunkar i eit kloster ved breidda av innsjøen (om lag 1240). Sjølve byen Neubrandenburg vart grunnlagd i 1248 då markgreven av Brandenburg valde å byggje ein by i dei nordlege delane av lenet sitt. I 1292 vart byen og det omliggande området ein del av Mecklenburg. 

Byen blømde som eit handelssentrum fram til trettiårskrigen (1618–1648). Den svenske hæren til Gustav Adolf omleira og tok byen, som vart teke tilbake av den katolske ligaen i 1631. Det finst mange rapportar som seier at dei katolske styrkane tok livet av mange svenske og skotske soldatar etter dei overgav seg. Seinare, i følgje den skotske lykkeriddaren Robert Munro, skal svenskane ha gjort det same då dei utan nåde tok livet av overlevande med ropet «Neubrandenburg!». Byen spelte derfor ei rolle i å brutalisere ein av historia sine allereie mest brutale krigar. 

Under den andre verdskrigen låg det ein stor krigsfangeleir kalla Stalag II-A nær byen. I 1945, få dagar før slutten av krigen, øydela ein storbrann 80 % av gamlebyen. Sidan den gong har dei fleste viktige historiske bygningane vorte bygd opp att.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Mecklenburg-Vorpommern
Stralsund

Stralsund er ein by i Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 60 000 innbyggjarar. Byen ligg på sørkystne av Strelasund (eit sund i Austersjøen mellom øya Rügen og fastlandet). Ei bru (Rügendamm) og fleire ferjer går frå Stralsund til hamna på Rügen. 

Byen står i dag på UNESCO si verdsarvliste. 

Dei største industriane i Stralsund er skipsbygging, fiske og i aukande grad turisme.

Historie 

Byen ved elva Strela vart grunnlagd som Stralov/Strelov i 1234 av slavarar frå Rügen (Rana). Kjøpmenn frå Tyskland kom her dei neste åra og byen byrja å vekse. Etter kvart vart byen ein utfordrar til den mektige byen Lübeck, som sette fyr på Stralsund i 1249. Etter dette vart byen bygd opp att med ein massiv bymur med 11 portar og 30 vakttårn. 

I 1293 vart Stralsund medlem av Hansaen. 300 kogger under Stralsund sitt flagg segla på Austersjøen på 1300-talet.

I 1628 omleira general Albrecht von Wallenstein byen under trettiårskrigen fram til svenske troppar kom til Stralsund og tvinga generalen tilbake. Etter krigen gav freden i Westfalen i 1648 Vorpommern og byen Stralsund til Sverige, og vart Svensk Pommern. Under den store nordiske krigen i 1715 forsvarte Karl XII Stralsund i eitt år mot dei sameinte europeiske hærane. Stralsund var under svensk kontroll fram til 1815, då han vart ein del av Preussen.

Frå 1949 til gjenforeininga av Tyskland i 1990 var Stralsund ein del av Aust-Tyskland.

Bakgrunnsstoff 

 Verdsarvstaden Stralsund

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Mecklenburg-Vorpommern
Hansaen
Verdsarv i Tyskland
Hamnebyar ved Austersjøen
Hamnebyar i Tyskland
Greifswald

Greifswald er ein by nordaust i Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern med om lag 55 000 innbyggjarar. Byen ligg Pommern ved Austersjøen og ei lita elv. 

Byen er offisielt kjend som Universitäts- und Hansestadt Greifswald, som tyder Universitets- og hansabyen av Greifswald.

Forfattaren Hans Fallada (1893-1947) blei fødd i Greifswald.

Geografi 
Greifswald ligg ved sørkysten av Austersjøen mellom øyane Rügen og Usedom, nordaust i Tyskland. 

Den litle elva Ryck renn gjennom gamlebyen, som ligg om lag 3 km frå Austersjøen, og munnar ut i Greifswalder Bodden. Øyane Koos og Riems, som ligg i nærleiken, vert òg rekna som ein del av byen. Området rundt Greifswald er relativt lågt og flatt, og det høgaste punktet er berre 36 meter høgt.

Historie 
Dei første innbyggjarane her var danske cistersianarmunkar, som grunnla klosteret Eldena her i 1199. Handelen med salt gjorde at klosteret voks til eit stort religiøst senter. Dei tidlegaste kjende skriftlege kjeldene om Greifswald er frå 1248. Med ein jamn auke i folketalet vart Greifswald ein av dei første medlemmane av Hansaen på slutten av 1200-talet, som auka handelen og rikdomen i byen. 

I 1456 grunnla borgarmeisteren Heinrich Rubenow det nest eldste universitetet i Nord-Europa og eit av dei eldste i Tyskland. I periodar var universitetet det eldste i Sverige og Preussen.

Som følgje av trettiårskrigen vart Greifswald ein del av Sverige i 1631 og fram til 1815, då han vart ein del av Preussen.

Byen overlevde den andre verdskrigen utan dei store øydeleggingane, sjølv om han husa ein større garnison. I april 1945 overgav oberst Rudolf Petershagen seg til Den raude arméen utan kamp. Som ein del av Aust-Tyskland mista byen nesten halvparten av dei historiske bygningane i byen sidan dei ikkje vart restaurert og øydelagd. Etter gjenforeininga av Tyskland vart store delar av byen renovert, og den historiske markedsplassen vert av mange rekna som ein av dei vakraste i Nord-Tyskland. Byen trekkjer til seg mange turistar. 

Det største atomkraftverket i det tidlegare Aust-Tyskland låg ved Lubmin, nær Greifswald. Det hadde fire reaktorarar og hadde oppstart i 1974. Kraftverket vart stengd etter gjenforeininga av Tyskland, særleg med tanke på ei nestenulykke 24. november 1989. Kraftverket gav jobb til 9 000 tilsette, og då det var stengd gjorde det stort utslag i Greifswald, som fekk problem med arbeidsløyse.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Greifswald» frå ,  den 21. juni 2007.

Bakgrunnsstoff 

Byar i Tyskland
Byar i Mecklenburg-Vorpommern
Hansaen
Hamnebyar ved Austersjøen
Hamnebyar i Tyskland
Thin Lizzy

Thin Lizzy er ei irsk hardrockgruppe, stifta i Dublin av bassist og vokalist Phil Lynott i 1969. Dei er mest kjend for songane «Jailbreak» og «The Boys are Back in Town», som begge var internasjonale hitar i 1976. 

Phil Lynott døydde av ein overdose i 1986.

Konserter i Noreg 
 Chateau Neuf - 8. august 1977
 Chateau Neuf - 22. april 1980
 Drammenshallen - 11. februar 1982
 Rockefeller Music Hall - 6. juli 2007

Bakgrunnsstoff 
 www.thin-lizzy.com

Irske musikkgrupper
Musikkgrupper skipa i 1969
Koblenz

Koblenz er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 114 000 innbyggjarar. Byen ligg på begge sider av Rhinen der ho møter elva Mosel. 

Koblenz kjem av det latinske ordet (ad) Confluentes, som tyder 'der elvar renn i hop'. Byen har sitt opphav i ein militærleir oppretta av Nero Claudius Drusus i om lag år 8 fvt., og i 1992 feira byen 2000-årsjubileum. 

Etter Mainz og Ludwigshafen am Rhein er byen den tredje største i Rheinland-Pfalz. Koblenz ligg i Rheinland, 92 km søraust for Köln med jernbane.

Historie 

Rundt år 1000 fvt. vart det bygd festningsverk på åsen Festung Ehrenbreitstein på motsett side av Mosel. I år 55 fvt. kommanderte Julius Cæsar romerske troppar til å byggje ei bru mellom Koblenz og Andernach. Rundt år 9 fvt. vart militærleiren Castellum apud Confluentes oppretta av Drusus.

Seinare var Koblenz stundom residens for frankiske kongar, og i 860 og 922 vart det halde kyrkjemøter her. På det siste av desse, halde i Liebfrauenkirche, vart det forsoning mellom Ludvig den tyske og halvbroren hans Karl den skalla. 

I 1018 fekk erkebiskopen av Trier eit dokument av keisar Henrik II, som gav han rettane over byane. Erkebiskopane hadde byen fram til slutten av 1700-talet. I 1249-1254 vart det bygd bymurar rundt byen av erkebiskop Arnold II (av Isenburg), og seinare erkebiskopar forsterka bymurane og festninga Ehrenbreitstein for å imponere innbyggjarane. Som ein by langs Rhinen vart Koblenz snart ein velståande by, og haldt fram med å bløme fram til trettiårskrigen. Etter Filip Kristoffer, kurfyrste av Trier, overgav Ehrenbreitstein til franskmenna fekk byen ein riksgarnsison (1632), som like etter vart drive bort av svenskane. Dei gav så byen til Frankrike, men dei tyske troppane tok byen tilbake i eit stormåtak i 1636. 

I 1688 vart Koblenz omleira av franske troppar under Marshal de Boufflers, men alt dei klarte var å bombardere gamlebyen til ruinar, og øydela mellom anna det gamle varhuset (Kaufhaus), som vart bygd opp att i 1725. I 1786 tok kurfyrsten av Trier, Clement Wenceslaus av Sachsen, residens i byen og bygde ut og utbedra byen. Eit par år seinare tok Koblenz imot flyktningar frå Frankrike, noko som utløyste sinne mot erkebiskopen frå dei franske republikanarane i 1794. Koblenz vart erobra av av den franske revolusjonshæren under Marceau (som fall under slaget), og etter signeringa av Lunévilletraktaten i 1801 vart han ein av hovudbyane i departementet Rhin-et-Moselle. I 1814 vart han okkupert av russarar, og etter Wienerkongressen gjeve til Preussen. I 1822 vart han hovudstad i den prøyssiske provinsen Rhein. 

Etter den andre verdskrigen okkuperte Frankrike området nok ein gong, og byen vart bygd opp att. Mellom 1947 og 1950 var han hovudstad i Rheinland-Pfalz.

Rhingjelet vart gjort til ein verdsarvstad i 2002, der Koblenz ligg i den nordlege enden. Nær Koblenz ligg Lahneck slott nær Lahnstein.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Koblenz» frå ,  den 21. juni 2007.

Bakgrunnsstoff 

 Panoramanbilete av Koblenz
 Bykart 

Byar i Tyskland
Byar i Rheinland-Pfalz
Byar ved Rhinen
Worms

Worms er ein by sørvest i Tyskland  i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 80 000 innbyggjarar. Byen ligg ved Rhinen og er eit industrisenter kjend for den lokale vinen Liebfraumilch.

Namnet har keltisk opphav, Borbetomagus, som tyder «busetnad i fuktig område». Dette vart etter kvart til Vormatia på latinsk, som har vore nytta sidan 500-talet.

Byen vart grunnlagd av keltarar som kalla han Borbetomagus,  og i dag kranglar Worms med Trier og Köln om kva av desse som er ein del eldste byen i Tyskland.

Geografi 

Worms ligg ved den vestlege breidda til Rhinen mellom byane Ludwigshafen am Rhein og Mainz. Nord i byen renn sideelva Pfrimm ut i Rhinen, og i sør ei anna sideelv kalla Eisbach.

Historie 
Byen vart grunnlagd av keltarar før romartida. Drusus erobra byen for romarane i år 14 fvt. Dei gav byen eit regulert gatemønster og bygde forum og tempel for Jupiter, Juno, Mars og Minerva (det siste vart bygd om til kyrkje då kristendomen vart innført). Worms var katolsk bispesete frå seinast 614 til 1801.

Karl den store, konge i Frankarriket, hadde eit palass i Worms. Biskopane administrerte byen og området rundt. Den mest vidkjende av biskopane i tidleg mellomalder var Burchard av Worms.

Domkyrkja i Worms vart bygd i romansk stil, og er ein av de viktigaste romanske kyrkjene i Tyskland. Saman med dei romanske domkyrkjene i nabobyane Speyer og Mainz er ho ei såkalla «keiserkatedral» (Kaiserdom).

Worms var åstad for mange viktige hendingar i Tyskland si historie. I 1122 vart Wormskonkordatet underteikna her. Og her Reichstag hadde sesjonar her i 1521, som enda med at keisar Karl V leverte ut det vidkjende ediktet i Worms, som erklærte Martin Luther fredlaus og ein kjetter. Worms var eit tidleg senter for boktrykkarkunsten. I 1689 vart byen nesten heilt øydelagt av franske troppar. Under den andre verdskrigen vart byen hardt bombardert.

Worms hadde i hundreår ein stor jødisk folkesetnad, og har ein synagoge, som først vart nemnd i 1034, i tillegg til den eldste bevarte jødiske gravplassen i Europa. Den kjende jødiske tenkaren rabbi Meir av Rothenburg er fødd i byen.

Byen er òg ein av dei såkalla Nibelungen-byane (sjå Nibelungenlied).

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «en:» frå ,  den 21. juni 2007.

Bakgrunnsstoff 

Byar i Tyskland
Byar i Rheinland-Pfalz
Byar ved Rhinen
Edelkastanje

Edelkastanje (Castanea sativa) er eit lauvfellande tre som framfor alt veks i Middelhavslanda. Det kan vekse lengst sør i Skandinavia og iblant få mogne nøtter der. Kastanjetre liknar eik i form og storleik, og blir nesten like gamle, sjølv om dei veks raskare til full storleik. Blomstrane veks i store oppreiste klasar.

«Kastanjane» som veks i Noreg, er av ein annan art, hestekastanje (Aesculus hippocastanum), som er giftig.

Bruksområde 

Frukta på kastanjen er ei nøtt som sit gruppevis to eller tre i eit tjukt takket skal. Nøttene frå ekte kastanje er etande og har difor lenge vore dyrka av menneska. Gjennom mellomalderen kom kastanjen til nordlegare breidder og vart ofte dyrka av munkar i klosterhagar. I dag kan ein finne hundreårige tre rundt om i Sentral- og Vesteuropa. Den smakrike nøtta brukast til konfekt eller vert rista (dvs steikt). Dei er populære i Italia, Frankrike og spesielt på Korsika. Nøttene kan ristast heile, eller dei vert malne til kastanjemjøl som brukast i ymse matrettar. «Kastanjane» som veks i Noreg er av ein annan, giftig, art.

Veden frå kastanje er tett og tung og kan brukast till snikkararbeid og vinfat. Av barken kan ein framstille tannin.

Treet blir også brukt som prydplante. I Noreg finst det ofte som ein busk, og utviklar sjeldan nøtter.

Kjelder 

 «Edelkastanje» i Planteguiden ved nrk.no
 Art: «Edelkastanje (Castanea sativa)» ved miljolare.no

 Denne artikkelen bygger på «Äkta kastanj» frå , den 21. juni 2007.

Bakgrunnsstoff 

Bøkefamilien
Lauvtre
Neuwied

Neuwied er ein by i Tyskland i delstaten Rheinland-Pfalz med om lag 65 000 innbyggjarar. Byen ligg der elva Wied munnar ut i Rhinen ved den høgre breidda til Rhinen, 12 km nordvest for Koblenz, på jernbanelinja frå Frankfurt am Main til Köln. 

Neuwied vart grunnlagd av grev Fredrik av Wied i 1653, nær landsbyen Langendorf, som vart øydelagd under trettiårskrigen. Sidan byen tok imot alle mogelege religiøse samfunn voks han raskt. Mellom anna søkte det herrnhutiske brorskapet tilflukt i byen. 

Nær Neuwid har ein grav ut ein av dei største romerske festningane (castra) langs Rhinen. 

I april 1797 slo den franske generalen Louis Lazare Hoche austerrikarane nær Neuwied, noko som var den første avgjerande suksessen i den franske revolusjonskrigen. Neuwied var heimbyen til Vilhelm av Wied, som ei kort tid i 1914 var konge av Albania.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Neuwied» frå ,  den 21. juni 2007.

Bakgrunnsstoff 

Byar i Tyskland
Byar i Rheinland-Pfalz