Noregs Mållag

Noregs Mållag er ein norsk organisasjon som vart stifta i 1906 for å fremja landsmål (nynorsk). Organisasjonen gjev ut medlemsbladet Norsk Tidend. Noregs Mållag deler kvart år ut Målprisen,  Nynorsk litteraturpris, Nynorsk barnelitteraturpris og (frå 2006) Nynorsk næringslivspris. Føremålet til Noregs Mållag er å arbeida for å gjera den norske målreisingstanken til røyndom. 

Noregs Mållag vart skipa på eit målstemne 4.–5. februar 1906, samstundes som partiet Venstre hadde landsmøte.  Fram til 1922 var namnet Norigs Maallag.  Fyrste formann vart Marius Hægstad.  Leiar frå 2020 er Peder Lofnes Hauge. Noregs Mållag har saman med ungdomsorganisasjonen Norsk Målungdom drygt 13 000 medlemer.

Historie

Tida før skipinga i 1906 
Før skipinga av Noregs Mållag fylte andre organisasjonar og institusjonar rolla som hovudorgan for den nynorske målreisinga. Det Norske Samlaget (skipa 1868) hadde som føremål å fremja bokutgjeving på nynorsk og dialekt og fungerte dessutan frå 1870-åra som politisk hovudorganisasjon for målreisinga. Ei særleg viktig rolle fekk Samlaget som kontaktorgan mellom staten og målrørsla, og løyvingane til nynorske føremål frå 1881 (til publisering og nynorskkurs for lærarar) vart kanaliserte gjennom Samlaget. 

Medan Samlaget heldt på denne rolla som kontaktorgan, kom det frå midten av 1890-åra til tre andre nynorsktiltak som tok over andre sentralfunksjonar for målrørsla. Med målavisa Den 17de Mai (1894) vart det etablert eit nytt tyngdepunkt for agitasjon og politisk strategiutvikling i hovudstaden. Redaktør Rasmus Steinsvik (1894–1913) vart den sterke mannen og den leiande strategen i målrørsla, iallfall fram til 1906. Finansieringslaget Maalkassa (1895–ca. 1910) sprang ut av miljøet kring Den 17de Mai og vart etablert og drive av framståande målfolk. 

Attåt å reisa pengar til måltiltak, fekk Maalkassa òg raskt ein posisjon som uformelt landslag for målreisinga. Særleg viktig vart Norsk maalkontor (1900–1915) som Maalkassa og Samlaget etablerte i lag og som Maalkassa finansierte. No fekk målrørsla ein fast distribusjonssentral for nynorske skrifter og ein agitasjonssentral. Med Noregs Ungdomslag (skipa 1896) fekk målrørsla òg ein brei landsorganisasjon med fleire hundre lokallag og mange tusen medlemer. Alt frå skipinga gjorde samskipnaden målsaka til fremste arbeidsoppgåve. Ideen om å etablera eit eige landslag for målsaka vart fyrst reist alt kring 1870 i Vestmannalaget (skipa 1868), og diskusjonen kom jamt opp gjennom 1880- og 90-åra, særleg i målmiljøet i hovudstaden. 

Grunnleggjaren av Samlaget, H. E. Berner, tok i 1883 initiativet til eit landslag for målsaka, men dei dominerande kreftene i målmiljøet i hovudstaden valde heller å satsa på Samlaget og på arbeid innanfor partiet Venstre, som historikaren Leiv Mjeldheim har karakterisert som den politiske verneengelen til målrørsla. Diskusjonen om eit landslag vart reist med ny kraft i samband med organiseringa av fylkesmållaga 1899–1901, og krava kom no i aukande grad frå det lokale og regionale tillitsmannsapparatet. Der vart det argumentert med at det trongst eit landslag for å yta hjelp til lokale mållag i det arbeidet ein no stod framfor med å føra inn nynorsk i lokalsamfunna. Men målmiljøet i hovudstaden, og særleg redaktør Rasmus Steinsvik, var kraftig imot ideen om eit landslag og argumenterte med at grunnorganisasjonen framleis ikkje var sterk nok til å bera og finansiera eit landslag. Steinsvik la til ein viss grad òg lok på debatten om spørsmålet. 

Då målmiljøet i hovudstaden (Samlaget, Maalkassa, Den 17de Mai og Noregs Ungdomslag) tok initiativet til målstemnet i februar 1906, stod skipinga av eit landslag såleis heller ikkje på saklista. Føremålet var å forma ut eit samla krav frå målrørsla til partia framfor stortingsvalet hausten 1906 — difor vart òg målstemnet i Oslo halde dagen før Venstre skulle ha landsmøte same stad. Initiativet til eit landslag kom på slutten av møtet som eit benkeframlegg frå Johannes Lavik, bladstyrar i Gula Tidend og leiar for målfolket vestafjells. Både framlegget om å skipa eit landslag og førebelslovene for ’Norigs maallag’ gjekk då samrøystes gjennom mellom 1 og 2 natt til 5. februar.

Tida fram til andre verdskrigen 
Frå førstninga arbeidde mållaget politisk. Det hadde landsmøte kvart tredje år, i samband med stortingsvala. Frå 1910-åra tok mållaget under Edvard Os til med å byggja opp både hovudorganisasjonen og lokallag, som det etter kvart blei fleire av. 

Medan laget først hadde hatt som mål å styrka landsmålet og målrørsla, la det seg etter kvart på ei sterkare line. I arbeidsprogrammet frå 1921 blei det slått fast at «Det norske målet skal verta atterreist til einaste riksmål i landet.»

Målsak under andre verdskrigen 
Mållaget blei oppløyst av varaformann Gustav Indrebø (formannen Knut Markhus var fengsla) i mars 1942, då nazistane ville ha makta der. Fleire lokallag blei lagde ned under krigen, og medlemstalet sokk.

Noregs Mållag i etterkrigstida 
Etterkrigstida var prega av tilbakeslag for den tidlegare så framgangsrike nynorsken. Frå 1944 var det nedgang i talet på skulekrinsar som hadde nynorsk som hovudmål. Samstundes var mållaget plaga av indre strid, der ulike retningar ønska å halda på tradisjonelle former eller la skriftspråket nærma seg bokmål. Striden førte til at Vestmannalaget melde seg ut av Noregs Mållag i 1962, medan Vestlandske Mållag braut ut under landsmøtet i 1970. 

Mållaget tona ned tanken om at nynorsk skulle vera einaste skriftspråket i landet, og markerte seg i kampen for dialektbruk. I det nye prinsipprogrammet frå 1976 heitte det at «Noregs Mållag arbeider for at alle fritt skal kunna nytta dialekten sin, og for at folket etter kvart samlar seg om og tek i bruk det nynorske skriftmålet». Frå denne tida kom òg slagordet «Snakk dialekt, skriv nynorsk».

I dei seinare åra har Noregs Mållag lagt vekt på å sjå nynorsken som del av det språklege mangfaldet i landet. Det kjem til uttrykk bl.a. i det internasjonale programmet frå 2005, likeins i slagordet for jubileumsfeiringa i 2006: "Mange røyster – felles mål".

Organisasjonen

Fylkeslag 

 Aust-Agder Mållag
 Austmannalaget (Hedmark og Oppland utanom Valdres)
 Buskerud Mållag 
 Fylkesmållaget Vikværingen (Oslo, Akershus og Vestfold)
 Hordaland Mållag
 Karmsund Mållag (delar av Rogaland og Hordaland)
 Naumdøla Mållag
 Nordland Mållag 
 Nordmøre Mållag
 Rogaland Mållag
 Romsdal Mållag
 Sogn og Fjordane Mållag
 Sunnmøre Mållag
 Telemark Mållag
 Troms og Finnmark Mållag
 Trønderlaget (Nord-Trøndelag og Sør-Trøndelag, utanom Namdalen)
 Valdres Mållag
 Vest-Agder Mållag 
 Yrkesmållaga
 Østfold Mållag
 Direkte innmelde lag

Direkte innmelde lag, eller beinveges innmelde lag, er lag som er med i Noregs Mållag utan å vera med i eit fylkesmållag. Dei direkte innmelde laga  er Kvinnherad Mållag, Skedsmo Mållag og Vefsn Mållag. I 2004 hadde desse laga 103 medlemer.

Norsk Målungdom har rettar som eit fylkeslag.

Yrkesmållag 
 Juristmållaget
 Landbruksmållaget
 Løvebakken Mållag
 Mediemållaget
 Medisinsk Mållag
 Noregs Lærarmållag
 Trafikklærarmållaget

Leiarar i Noregs Mållag 
Tittelen vart endra frå formann til leiar i 1982. Leiaren er på val på alle ordinære landsmøte. I 2014 gjekk leiarperioden frå å vere eitt til to år.

 Marius Hægstad 1906–1909
 Jørgen Løvland 1909–1912
 Nikolaus Gjelsvik 1912–1915
 Fredrik Voss 1915–1917
 Olaus Islandsmoen 1917–1921
 Halvdan Koht 1921–1925
 Knut Liestøl 1925–1926
 Torleiv Hannaas 1926–1929
 Gustav Indrebø 1930–1932
 Anders Todal 1932–1936
 Knut Markhus 1936–1942(verksemda var nedlagd i tida 1942–1945)
 Hans Eidnes 1946–1949
 Asbjørn Øverås 1949–1952
 Knut Robberstad 1952–1957
 Hartvig Kiran 1957–1958
 Magne Skodvin 1958–1960
 Ivar Eskeland 1960–1963
 Trygve Bjørgo 1963–1965
 Hans Olav Tungesvik 1965–1970
 Bjarne Slapgard 1970–1971
 Steinar Lægreid 1971–1973
 Johan Krogsæter 1973–1975
 Ola Breivega 1975–1977
 Kjell Snerte 1977–1979
 Dagfinn Hjellbrekke 1979–1980
 Maria Høgetveit Berg 1981–1984
 Ola E. Bø 1984–1987
 Jon Låte 1987–1989
 Marta Østerås Falch 1989–1991
 Kristian Ihle Hanto 1991–1993
 Jan Olav Fretland 1993–1994
 Olav Randen 1994–1997
 Liv Ingebrigtsen 1997–1999
 Oddmund Løkensgard Hoel 1999–2002
 Vidar Lund 2002–2002
 Håvard Teigen 2002–2003
 Endre Brunstad 2003–2005
 Steinulf Tungesvik 2005–2005
 Nils Ulvund 2005–2006
 Hege Myklebust 2006–2009
 Håvard B. Øvregård 2009–2013
 Marit Aakre Tennø 2013–2016
 Magne Aasbrenn 2016–2020
Peder Lofnes Hauge 2020–

Skrivarar og daglege leiarar 

Tittelen vart endra frå skrivar til dagleg leiar i 1987. Ikkje alle vikarar er med. 

Saman med Noregs Ungdomslag
1913–1926 Edvard Os
1927–1935 Aslak Torjusson
1936–1947 Kristoffer Sælid (verksemda nedlagt 1942-1945)
1947–1948 Reidar Hernes (vikar)
1945–1955 Knut Fortun

Eiga skrivarstove for Noregs Mållag frå 1. januar 1956
1956–1957 Ivar Eskeland
1957–1958 Olav Færøyvik
1958–1959 Hogne Skeidsvoll
1959–1963 Olav Engan
1963–1964 Ola Breivega
1964–1969 Helge Eide
1969–1971 Kjell Hellesnes
1971–1973 Jahn-Arill Skogholt
1973–1976 Jarle Varpe
1976–1986 Olaf Almenningen
1980 Bodil Røyset (vikar)
1982 Oddrun Molvik (vikar)
1984 Kristian Ihle Hanto (vikar)
1987 Margunn Drivenes (vikar)
1987–1991 Roger Lockertsen
1991 Lars Svarstad
1992 Aagot Jordstøyl (vikar)
1992–1998 Atle Faye
1998 Ottar Grepstad (vikar)
1998–2000 Grete Riise
2001 Hege Myklebust (vikar)
2001–– Gro Morken Endresen

Landsmøte 
Mållaget har lagt vekt på å halda landsmøte på ulike stader i Noreg, sjå eigen artikkel om landsmøte i Noregs Mållag.

Heidersmedlemer i Noregs Mållag

Desse er utnemnde til heidersmedlemer i Noregs Mållag. Utnemningsåret står i parentes.

Audun Heskestad (2006)
Marie Lovise Widnes (2006)
Guri Vesaas (2010)
Olaf Almenningen (2018)
Oddny Miljeteig (2018)

Kjelder
Noregs Mållag i 100 år av Kjell Venås

Referansar

Bakgrunnsstoff
 Noregs Mållag sin nettstad
 Almenningen, Olaf (m. fl.): Målreising i 75 år. Noregs Mållag 1906-1981, Oslo 1981.
 Eskeland, Ivar: I strid for norsk mål. Noregs Mållag 1906-1956, Oslo 1956.
 Venås, Kjell: Mål og med. Noregs Mållag i 1990-åra, Oslo 1991.

 
Norsk språk
Nynorskorganisasjonar
Målrørsla
Skipingar i 1906