alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
START-avtalane

START-avtalane (eng: Strategic Arms Reduction Treaty) er tre avtaler om atomvåpenreduskjon mellom Sovjetunionen, seinare Russland, og USA.

START I-avtalen 
START I-avtalen vart underskriven 31. juli 1991 mellom presidenten av USA, George H.W. Bush, og leiaren av Sovjetunionen, Mikhail Gorbatsjov.

Avtalen tok meir enn 9 år å forhandla fram. Han reduserte kvar av partane sina strategiske atomvåpen med meir enn 35 % over 7 år. Sovjetunionen sina landbaserte ballistiske rakettar skulle reduserast med 50 %. Dette var den første store våpenreduksjonsavtala mellom USA og Sovjetunionen sidan SALT-avtalane, signert i 1972 og 1979, som òg avgrensa mengda avlangtrekkjande atomvåpen. START I-avtala gjekk òg lenger, med å forplikta supermaktene til å redusera arsenala sine av atom-rakettar og bombefly, enn å berre avgrensa seg til å hindra vidare ekspansjon.

START II-avtalen 
START II-avtalen vart underskriven 3. januar 1993 mellom den russiske presidenten Boris Jeltsin og George H.W. Bush. Avtalen vart ratifisert av den amerikanske kongressen i 1996 og av det russiske parlamentet i 2000.

START II-avtalen inneheldt ei avtale om å skrapa ytterlegare 3000-3500 atomstridhovud, den største reduksjonen i atomvåpen nokosinne. I tillegg skulle sjøbaserte atomvåpen reduserast til 1750 (for kvar av partane) og alle atomvåpen med fleire atomstridshovud ville fjernast.

Som ein del av avtala overførte Kviterussland, Ukraina og Kasakhstan alle atomstridshovud på sine territorium til Russland, og rakettane vart etterpå øydelagde.

I 1997 vart den amerikanske presidenten Bill Clinton og Boris Jeltsin samde om å forlenga tidsfristen for START II-avtalen til 2007, og dessutan å byrja forhandlingar på ein START III-avtale for framtidige reduksjonar.

Moskva-avtalen 
I 2002 vart START I- og START II-avtalane erstatta av ein avtale som vart signert av begge partane 24. mai 2002. George W. Bush og den russiske presidenten Vladimir Putin signerte då SVART-avtalen (Strategic Offensive Reductions Treaty), betre kjent som Moskva-avtalen. Målet til avtalen er ein reduksjon av atomstridshovud innan 2012 på kvar side, frå mellom 6000-7000 ned til mellom 1700 og 2200 atomstridshovud. START II-innhaldet til avtalen om å øydeleggja måtar å levera atomvåpen på, som bombefly, undervassbåtar og andre ramper, vart ikkje rørt i Moskva-avtalen.

START III-avtalen 
START III hadde som mål å redusera mengda atomvåpen på kvar side til mellom 2000 og 2500. Det ville medført ein 30-45 % reduksjon frå mengdene i START II. Avtalen skulle etter planen innførast innan desember 2007, og ville inkludert m.a. avtaler og metodar å kontrollera øydelegginga av atomstridshovud. Avtalen vart likevel aldri signert.

New START 
Presidentane Barack Obama og Dmitrij Medvedev underskreiv avtalen New START 8. april 2010.

Gjennomføring av START-avtalane 
Reell gjennomføring av dei to første avtalane byrja ikkje før desember 1994, og måla i START I-avtalen vart ikkje nådd før i 2001.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Start-avtalane» frå ,  den 16. april 2017.  
 
Den kalde krigen
Hendingar i 1990-åra
Internasjonale avtalar
Nedrustingskontrollavtalar
Frederick Sumaye

Frederick Tluway Sumaye () er ein tanzaniansk politikar som var statsminister i landet frå 1995 til 2005, under president Benjamin Mkapa. Han var vald inn i nasjonalforsamlinga i Tanzania frå 1983 til 2005, for valkrinsen Hanang i regionen Manyara.

Tanzanianske statsministrar
SORT-avtalen

SORT-avtalen (engelsk Strategic Offensive Reductions Treaty), òg kalla Moskva-avtalen, er ein nedrustingavtale inngått mellom USA og Russland i 2002. SORT-avtalen vart erstatta av Ny START-avtale i 2011, før utløpstida si.

Etter SORT-avtalen skulle strategiske atomstridshovud reduserast frå ca. 6000 til mellom 1700 og 2000 for kvar av partane i perioden fram til 2012. SORT-avtalen vart oppfatta som eit tilbakesteg i forhold til START-avtalane. SORT-avtalen mangla soleis fleire kontrollmekanismer og braut òg med prinsippet om at nedrustinga skal gjerast irreversibel, dvs. at våpen som blir tekne ut skal øydeleggjast og ikkje tilbakeførast til operative arsenal.

Kjelder

 Store norske Leksikon
 Текст договора о СНП на русском
 Текст договора о СНП на английском
 Ядерные вооружения и подходы Вашингтона

Nedrustingskontrollavtalar
Avtalar på 2000-talet
NB8

Nordic-Baltic Eight eller NB8 er ein regional samarbeidsorganisasjon mellom landa Danmark, Estland, Finland, Island, Latvia, Litauen, Noreg og Sverige. Organisasjonen held regelmessige møte mellom dei baltiske og nordiske landa sine statministrar, utanriksministrar og embetsfolk såvel som med ekspertar innan regionale og internasjonale emne.

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «NB8» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff 
  Nordic co-operation with Estonia, Latvia and Lithuania  ved norden.org
Europeiske organisasjonar
Nordiske organisasjonar
Rakettsilo

Ein rakettsilo er ein underjordisk, vertikalt plassert sylindrisk installasjon for oppbevaring av interkontinentale ballistiske missil (ICBM).

Fram til 1960-talet vart alle ICBM-ar skote ut frå overflatebasar, noko som gjorde våpena svært sårbare for bombeangrep. Storbritannia starta på 1950-talet eit prøveprosjekt med underjordiske rakettramper, men detta vart avvikla i 1960. Sjølv om det opphavlege prøveprosjektet var avslutta, var ideen om underjordiske rakettoppskytingsinstallasjoner fødd, og blei teken over av USA.

Noko av bakgrunnen for suksessen til rakettsiloane var overgangen frå superavkjølt til temperert drivstoff, som gjorde at rakettane kunne stå lagra med drivstoffet ombord. Den vidare overgangen til fast drivstoff bidrog i endå sterkare grad her.

Sidan 1960-talet har siloen vore det primære landbaserte rakettutskytningssystemet, men auka grannsemd i ulike system for tråleiknavigasjon førte utover 1970- og 1980-talet til at den store fordelen med underjordisk lagring er vorten noko redusert. USA har brukt store ressursar på å freista å utvikla erstatningar, men ingen av desse er sett i produksjon. Sovjetunionen/Russland og Kina har teke i bruk mobile ICBM-rampar.

I dei seinare åra har nedrusting og overgang til andre våpensystem medført at fleire rakettsiloanlegg er vorte nedlagt. I USA har enkelte av desse vorte selt til privatpersonar, som har brukt dei til ulike føremål. Mest spesielt kan kanskje seiast å vera tilfellet William Pickard, som vart dømd for å ha planlagt produksjon av massive mengder LSD i ein nedlagd silo i Kansas.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Rakettsilo» frå ,  den 17. april 2017.  
 

Ballistiske missil
Militære installasjonar
Salim Ahmed Salim

Salim Ahmed Salim () er ein tanzaniansk politikar og diplomat som var statsminister i landet frå 1984 til 1985, og generalsekretær i Organisasjonen for afrikansk einskap frå 1989 til 2001.

Tanzanianske statsministrar
SS-4 Sandal

SS-4 Sandal (russisk R-12) var  eit ballistisk missil utvikla og teke i bruk av Sovjetunionen under Den kalde krigen. GRAU-nemninga vart 8K63 (8K63U eller 8K63Y i Kyrillisk for silo-lansert versjon), og det vart gjeve NATO rapporteringsnamnet SS-4 Sandal. R-12 rakett gjeve høve til å angripa mål på mellomstore avstandar med termonukleære stridhovud i megatonn-klassen, og utgjorde hoveddelen av den Sovjetiske offensive rakettrussel mot Vest-Europa. Plasseringa av R-12 missil på Cuba forårsaka cubakrisen i 1962. Totalt 2335 rakettar vart produsert; alle vart øydelagt i 1993 under den Sovjetiske og amerikasnke rustningskontroll-Traktaten.

Eliminering 

INF-avtalen vart underteikna i desember 1987, og trådde i kraft i juni 1988. Det grunnleggjande føremålet med INF-avtala var å fjerna og stenga ute Bakke-til-bakke missilar både i USA og Sovjetunionen, både ballistiske og kryssarmissilar, og dessutan støtteutstyr som høyrer til systema, med rekkkjevidde mellom 500 og 5500 kilometer. Fjerning av SS-4 og SS-5 rakettar og komponentar fann stad på Lesnaya Rakettelimineringanlegg. Den siste av dei 149 Sovjetiske SS-4 rakettar vart eliminert på Lesnaya i Mai 1990.

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «SS-4 Sandal» frå ,  den 3. mai 2017.

Bakgrunnsstoff
 Globalsecurity.org R-12 ICBM

Ballistiske missil
Bakke-til-bakke-missil
Vertikalt missil-avfyringssystem

Vertikalt missil-avfyringssystem (engelsk Vertical Launching System, VLS) er eit missil-avfyringssystem som vert brukt ombord på ubåtar og overflateskip i fleire marinar rundt om i verda. Systemet er utvikla frå avfyringssystema for ballistiske missil ombord på ubåtar (SSBN). Fleire av systema kan brukast med ei rekkje ulike missil. Det amerikanske Mk 41 VLS, som er montert i dei norske fregattane i Fridtjof Nansen-klassa, kan verta med brukt mellom anna RIM-162 ESSM Evolved Sea Sparrow Missil, RIM-66 Standard, RIM-161 Standard missile 3 og Tomahawk kryssarmissil.

Nokre system, som Mk 41 VLS og Mk 57 VLS, er «hot launch»-system. Det vil seia at motoren på missilet vert starta medan det står i utskytingsrøyret. «Cold launch»-system fungerer slik at missilet vert skote ut av røyret før motoren startar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vertikalt missil-avfyringssystem» frå ,  den 17. april 2017.  
 

Ballistiske missil
Yngvars saga víðförla

Yngvars saga víðförla ('Soga om Ingvar den vidfarne') er ei fornaldersoge som skal ha vorte skriven på 1100-talet av Odd Snorresson. 

Soga skildrar det som var det siste viking-strandhogget i Kaspihavet i 1041, med mange litterære tillegg. Ekspedisjonen vart lansert frå Sverige av Ingvar den vidfarne (Ingvar Vittfarne), som gjekk inn i landet til sarasenarane (Serkland). Det kan synast som dei tok del i den georgisk-bysantinske kampen om Sasireti.

Det vart reist ei rekkje runesteinar til minne om krigarar som fall under strandhogga, Ingvarsteinane. Ein runestein  til minne om bror til Ingvar indikerer at han fòr i austerled etter gull, men fall i landet til sarasenarane.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Yngvars saga víðförla» frå ,  den 17. april 2017.  
 Logan, Donald F. (1992). Vikingane i Historie, 2. utg., s. 202. Routledge. ISBN 0-415-08396-6
 Oddr Snorrason (omsett av Theodore M. Andersson) (2003). Sagaa om Olav Tryggvason. Cornell University Press. ISBN 0-8014-4149-8 
 Ross, Margaret Clunies (2000). Gammal Islandsk Litteratur og Samfunn. Cambridge University Press. ISBN 0-521-63112-2
 ”Sagan om Ingwar Widtfarne och hans son Swen”, Nils R. Brocman, 1762
 ”Yngvars saga vidforla jämte ett bihang om Ingvarsinskrifterna”, Emil Olson, 1912 (ingen översättning, texten utgiven på isländska originalspråket men med svenska kommentarer)
 ”Ett ödesdigert vikingatåg”, Mats G. Larsson, 1990 (innehåller en översättning av sagan av Jan Paul Strid)

Bakgrunnsstoff 
 Norrøn tekstutgåve på Snerpa.is
 Litteratur 
 Logan, Donald F. (1992). The Vikings in History, 2. utg., s. 202. Routledge. ISBN 0-415-08396-6
 Oddr Snorrason (omsett av Theodore M. Andersson) (2003). The Saga of Olaf Tryggvason. Cornell University Press. ISBN 0-8014-4149-8 
 Ross, Margaret Clunies (2000). Old Icelandic Literature and Society Cambridge University Press. ISBN 0-521-63112-2

Fornaldersoger
Bakke-til-bakke-missil

Eit bakke-til-bakke missil (engelsk surface-to-surface missile, SSM, eller ground-to ground missile, GGM) er eit missil laga for å skytast frå bakken og treffa mål på land eller på sjøen. Dei kan avfyrast frå handhaldne eller køyretøymonterte einingar, frå faste installasjonar, eller frå eit skip. Dei er ofte drivne av ein rakettmotor eller nokon gonger avfyrt av ei eksplosiv ladning, sidan avfyringsrampen vanlegvis er i ro eller rører seg sakte.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Surface-to-surface missile» frå ,  den 3. mai 2017.  

 
Missil
Soga om Ragnar Lodbrok

Soga om Ragnar Lodbrok (norrønt Ragnars saga loðbrókar) er ei nordisk fornaldersoge frå ca. 1300 som skildrar livet og døden til den danske kongen og helten Ragnar Lodbrok.

Innhald

Soga fortel om Ragnar sine vikingtokt, ekteskapa hans med først Tora Borgarhjort og deretter med Åslaug Sigurdsdatter og om sønene hans med dei med dei, vidare om herjingane og endeliktet hans i England, og korleis sønene Ivar Beinlause, Halvdan Kvitserk, Sigurd Orm-i-auga og Bjørn Jernside hemna han etter at han døydde i ormegarden til kong Ella/Ælla i Northumbria. 

Sjølv om Ragnar har gjeve namnet sitt til soga, er det i like stor grad den andre kona hans, Åslaug (ifølgje Volsungesoga dotter av den mytiske Sigurd Fåvnesbane og med tilnamnet Kråka), som gjev soga liv. Ho har vorte skildra som «en særtegnet personlighed, i langt højere grad end Ragnarr selv», og som den som «much more than her husband can be called the chief caracter of the saga».. Åslaug er både den foreldrelause Oskepott-karakteren, den sjølvmedvitne kona og den hemnlystne valkyrja Randalín.

Teksta er berre kjend frå eitt mellomaldermanuskript, NKS 1824 b 4° (1824b) frå om lag år 1400, der soga er skriven rett etter Volsungesoga. Det er Sigurd si dotter og Ragnar si kone, Åslaug, som er sambandet mellom dei to sogene. Andre tekster om Ragnar Lodbrok er Tåtten om Ragnarssønnene, som ein kjenner frå Hauksbok, og Krákumál, eit kvad frå 1100-talet som tykkjest vera Ragnars dødssong. Truleg har det eksistert ei eldre «Ragnarsoge» frå omkring 1250 – som det blir vist til i þáttr af Ragnarssonum, og denne føreliggjande soga er skriven etter denne.  Det er mogleg at den eldre, tapte soga var meir innhaldsrik enn den som er att. Den føreliggjande soga har eit visst preg av å vera «samanraska frå ymse kanter og knytte laust i hop», med fleire episodar som ein kan finna igjen i fleire mellomalderske riddarromanar.

Soga blei omsett til nynorsk i 1914, og utgjeven saman med Krákumál.

Utgåver

Merknadar

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Ragnar Lodbroks sag» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff
 Sagateksten på norsk (bokmål) og norrønt på www.norsesaga.no

Fornaldersoger
Soga om Gange-Rolv

Soga om Ganga-Rolv (norrønt Göngu-Hrolfs saga) er ein fornaldersaga frå 1300-talet. Historia føregår i Danmark og for det meste i Gardarike i «gamle dagar» (forn ǫld), og handlar om Rolv sine reiser og eventyr. Sjølv om hovudpersonen deler namn med den norske vikingen Ganga-Rolv som moglegvis var fyrste i Normandie er det inkje samband mellom dei to. 

Blant fornaldersagaene er ho «en af de længste og æventyrligste. Den indeholder en ophobning af alle mulige motiver.» Sjølv om ho låner motiv frå mange andre tekster vert ho oppfatta som gjennomarbeidd.

Sjølv om sagaa kan oppfattast som ei fornaldersaga ut frå prosjektet til helten og eventyrprega, har ho òg fellestrekk med den høviske litteraturen. I handlinga inngår fleire tema som er kjent frå den høviske litteraturen: helten som leitar etter ei fager møy som han kan kjenna att fordi han har ein lokk av håret hennar, og tenaren som lurar herren sin. Som i så mange andre fornaldersagaer vert grensene tøygt øangt for det realistiske og truverdige.

Sagaa er kjend frå fleire handskrifter, blant anna AM 152. Den vart først omsett til norsk i 1984, til samleverket Sagalitteraturen.

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Soga om Gange-Rolv» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff 
 Ganga-Hrolfs saga, Heimskringla.no
Fornaldersoger
Soga om Egil Einhendte og Åsmund Berserksbane

Soga om Egil Einhendte og Åsmund Berserksbane (norrønt Egils saga einhenda ok Ásmundar berserkjabana) er ei islandsk fornaldersaga frå 1300-talet. Historia føregår i austerled, i «Russia», i ein udefinert fortid og handlar om dei to blodsbrørne Egil og Åsmund, og deira innsats for å finna att to bortrøva kongsdøtrer. Det endar med at dei finn dei, og giftar seg med dei. Soga har vorte skildra som «eit æventyr, men soga er påverka av framande æventyr og segn», og som høyrer til den underkategorien av fornaldersagaene som vert kalla «eventyrsagaer»

Historia vert fortalt med ei rammeforteljing og tre innskotne livshistorier, eit forteljingsgrep som denne soga er åleine om. Dei tre innskotne forteljingane skildrar ungdomsåra til dei to heltane, og dertil historia til kjempekvinna Arinnevja, som bergar dei to fosterbrørne. 

Soga har vore svært populær, og har påverka andre sagaer. Den er verna i handskrifta AM343, AM577 og AM589, som alle er frå 1400-talet. Den vart omsett til nynorsk i 1989.

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Soga om Egil Einhendte og Åsmund Berserksbane» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff
 norsesaga.no, norsk fulltekst
Fornaldersoger
Soga om Torstein Vikingsson

Soga om Torstein Vikingsson (Þorsteins saga Víkingssonar) er ei islandsk fornaldarsoge om bonden Torstein frå Sogn som òg var far til den meir kjende Fridtjof den frøkne (kjent frå Soga om Fridtjov den frøkne). 

Soga om Torstein er truleg yngre enn soga om Fridtjof og overfylt av alle moglege motiv. Litteraturforskaren Finnur Jónsson hevdar at soga ut frå språklege kriterium likevel ikkje er særleg yngre enn frå tidleg på 1300-talet. 

Soga handlar om Viking og sonen hans Torstein på ulike eventyr i Noreg, Sverige og heilt til India. Hovudpersonen vert rekna av Jónsson for å kunna vera ein historisk person, men historiene er opplagt fri dikting. I motsetnad til soga om Fridtjof, som vert rekna som eit av høgdepunkta i sogelitteraturen, er soga om Torstein rekna å ha mindre litterær verdi.

Soga er omsett til norsk av Jon Fosse som Soga om Torstein Vikingsson (2015).

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Soga om Torstein Vikingsson» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff 
 Originaltekst etter Guðni Jónsson og Bjarni Vilhjálmsson: Fornaldar sögur Norðurlanda, (1954) på nettstaden heimskringla.no
 Finnur Jónsson: Den oldnorske og oldislandske litteraturs historie ved heimskringla.no

Fornaldersoger
Ásmundar saga kappabana

Soga om Åsmund krigarbane - Ásmundar saga kappabana er ein islandsk fornaldersaga om krigaren Åsmund frå første halvdel av 1300-talet. Sagaa er funnen i manuskriptet Holm 7, 4to i Kungliga Biblioteket i Stockholm. Det er i hovudsak ein nordisk versjon av den tyske Hildebrandslied (Songen om Hildebrand), men det har òg henta stoff  frå Tyrvingsyklusen.

Handling 
Sagaen fortel at hunerkongen Hildebrand hadde ein son som heitte Helge. Han var gift med Hild, dotter av den svenske kongen Buðli. Helge og Hild hadde ein son som vart fostra opp hos sin bestefar og fekk namnet Hildebrand etter han.

Hildebrand vart ein stor krigar og høvding for hunnerne. Hans far Helge fall i kamp og hans morfar, den svenske kongen Budli, vart drepe av ein dansk konge ved namn Alf. Denne Alf tok òg Hildebrands mor Hild til fange og gav ho til Aki som ho fekk sonen Åsmund med.

Då Hildebrand fekk vita om sin døden til far drog han til Danmark og drap Aki. Men Aki hadde ei dotter som Åsmund bela til. Prinsessa lova å gifta seg med Asmund, viss han hemna sin far og drap Hildebrand.

For å drepa Hildebrand, drog Åsmund til Sachsen der Hildebrand og berserkane hans herja. Gjennom ein serie holmgangar som tok fleire dagar, overvann Åsmund alle Hildebrands krigarar.

Då Hildebrand fekk høyra om dette, kom berserksinnet over han og i fullt raseri drap han sin eigen son. Så drog han opp Rhinen for å møta Åsmund og når dei møttest byrja dei å slåst. Dei kjempa hardt i lang tid inntil Hildebrand vart alvorleg såra og sverdet hans brakk. Då fortalde Hildebrand at dei var halvbrør og bad han om å gravleggja han i kleda hans.

I sit verk Gesta Danorum 7: IX.2-X.1, fortel Saxo Grammaticus ei hovudsak identisk saga, men alle namna er endra og Hildebrand vert kalla Hildiger.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Ásmundar saga kappabana» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff 
 Sagaen attgjeve på norrønt. Vitja 12. november 2012
Fornaldersoger
Soga om Eirik den vidfarne

Eirik den vidfarnes saga (Eireks saga víðförla) er ein fornaldarsaga om ein nordmann, Eirik Throndssønn frå Trondheim, som ville reisa verda rundt for å finna den staden som heidenske menn kalla Odainsaker, og som dei kristne kalla Paradiset.

Reisa gjekk via Danmark, der han fekk følgja av ein kongson som òg heitte Eirik, til Miklagard, og vidare til India før han drog attende.

Sagaa om Eirik den vidfarne vart skriven ned av den islandske presten Jon Tordsson (Jon prestr Þórðar son) på slutten av dei to Olavssagaene i Flateybok. Denne boka vart skriven på Island heilt på slutten av 1300-talet og sannsynlegvis fullført 1394.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Eirik den vidfarnes saga» frå ,  den 17. april 2017.

Bakgrunnsstoff 
 Eirik den vidfarnes saga på norsk ved heimskringla.no

Fornaldersoger
Karl den einfaldige

Karl den einfaldige, eller Karl III, fransk Charles le Simple () var medlem av det karolinske dynastiet som styrte som konge av det vestfrankiske riket frå 893 til 922/923.

Liv og virke

Bakgrunn 
Karl var son av kong Ludvig stammaren, fødd etter at faren døydde, og mora var den tredje kona til Ludvig, Adelaide av Frioul (eller av Paris). Karl vart gift med Frederuna som døydde i 917 og vart deretter gift med Edgiva av Wessex (eller Ædgifu), dotter av Edvard den eldre av England, den 7. oktober 919.

Som barn vart Karl forhindra å ta trona, først etter halvbroren Karloman som døydde i 884 og deretter då onkelen hans Karl den tjukke vart styrta i 887. I staden etterfølgde Odo, greve av Paris, Karl den tjukke.

Konge 
Karl den einfaldige vart faktisk krona til konge i Reims allereie den 28. januar 893, men kunne først overta trona etter at kong Odo døydde i 898. Han var då 19 år gammal.

Karl sitt vestfrankiske kongedømme var bortimot identisk med dagens Frankrike, men i 911 vart han tvinga til å gjera Normandie til eit hertugdømme for vikinghøvdingen Rollo, som truleg var identisk med nordmannen Ganga-Rolv gjennom Saint-Clair-sur-Epte-traktaten. Som motyting for å få Normandie måtte Rollo forhindra nye vikingangrep og herjingar i Frankrike. Han skulle òg gifta seg med kongen si eldste og utanomekteskapelige dotter Gisela, i tillegg til å la seg døypa som kristen. Det siste skal Rollo ikkje ha teke så høgtideleg.

I 911 døydde Ludvig, den siste kongen av det austfrankiske riket, og då gjorde Karl seg òg til konge av Lotharingien med vidare krav på heile det karolinske riket. I 922 gjorde nokre føydalherrar opprør under leiing av baronane Gilbert av Lorraine, Rudolf av Burgund og hertug Robert I, bror til Odo og Hugo Capets farfar. Dei fekk krona Robert I som konge den 29. juni 922. Året etter vart kong Robert I drepen i slaget ved Soissons den 15. juni 923, men sonen hans,  Hugo den store makta å samla styrkane sine til ein fornya kamp gjennom å visa fram sin liket til far sin og til slutt vart kong Karl overvunnen.

Hertug Robert av Burgund vart vald til ny konge medan Karl flykta til vasallen sin Herbert II av Veramndois, men syster til Herbert var gift med Robert I, og han lét Karl setjast i fangenskap i eit av tårna i festninga Péronne i Somme, der han til slutt døydde etter seks års fangenskap. Han vart gravlagd i Péronne ved klosteret Saint-Fursy.

Kona hans, Edgiva, rømde til England med sonen sin som difor fekk namnet Ludvig frå den andre sida av havet då han seinare kom tilbake for å kronast til konge som Ludvig IV av Frankrike i 936.

Karl vart ikkje kalla for «den einfaldige» fordi han var mindre begåva eller dum, men epitetet skal forståast som «lojal» eller «utan svik».

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Karl den enfoldige» frå ,  den 17. april 2017.  

800-talet
Kongar av Vestfrankarriket