Færøysk morfologi

Færøysk morfologi er morfologien, eller bøyings- og avleiingslæra, til færøysk.

Færøysk er, saman med islandsk og nokre svenske målføre, det einaste nordiske målet som framleis har fire kasus: nominativ, akkusativ, dativ og genitiv. Genitiv blir brukt berre i faste uttrykk.

Substantiv 

Den færøyske morfologien er ganske lik den islandske og norrøne.

Adjektiv

Adjektiv blir bøygde i genus og kasus, og kan vere bundne og ubundne.

 ein stórur bátur – «ein stor båt» (maskulinum, hankjønn)
 ein vøkur genta – «ei vakker jente» (femininum, hokjønn)
 eitt gott barn – «eit bra/dyktig barn» (nøytrum, inkjekjønn)

 (tann/hin) stóri báturin – «den store båten»
 (tann/hin) vakra gentan – «den vakre jenta»
 (tað/hitt) góða barnið – «det gode/dyktige barnet»

Pronomen

Personlege pronomen 
Personlege pronomen i færøysk er:

Eintal
 1. person: eg [eː] – eg, meg [meː] – meg (akk.), mær [mɛaɹ] – meg (dat.), mín [mʊin] – min (gen.)
 2. person: tú [tʉu] – du, teg [teː] – deg (akk.), tær [tɛɹ] – deg (dat.), tín [tʊin] – din (gen.)
 3. person maskulinumm: hann [hanː] – han (nom., akk.), honum [ˈhoːnʊn] – han (dat.), hansara [ˈhansaɹa] – hans (gen.)
 3. person fenininum: hon [hoːn] – ho, hana [ˈhɛana] – henne (akk.), henni [hɛnːɪ] – henne (dat.), hennara [ˈhɛnːaɹa] – hennar (gen.)
 3. person nøytrum: tað [tɛa] – det (nom., akk.), tí [tʊi] – det  (dat.), tess [tɛsː] – dess (gen.)

Fleirtal
 1. person: vit [viːt] – vi, okkum [ɔʰkːʊn] – oss (akk., dat.), okkara [ˈɔʰkːaɹa] – vår (gen.)
 2. person: tit [tiːt] – de, tykkum [ˈtɪʰkːʊn] – dykk (akk., dat.), tykkara [ˈtɪʰkːaɹa] – dykkar (gen.)
 3. person maskulinum: teir [taiɹ]/[tɔiɹ] – dei (m., nom., akk.), teimum [ˈtaimʊn]/[ˈtɔimʊn] – dei (dat.), teirra [ˈtaiɹːa]/[ˈtɔiɹːa] – deira (gen.)
 3. person femininum: tær [tɛaɹ] – dei (f., nom., akk.)
 3. person nøytrum: tey [tɛi] – dei (n., nom., akk.)

Tredje person plural nøytrum tey blir brukt i tilfelle det er snakk om begge kjønn, som t.d.:

 teir eru onglendingar – «dei er engelskmenn» (om menn)
 tær eru føroyingar – «dei er færøyingar» (om kvinner)
 tey eru fólk úr Evropa – «dei er folk frå Europa» (begge kjønn)

Verb 

Færøyske verb skil seg frå norske framfor alt ved at dei kongruerer med subjektet i tal og person. Hovudinndelinga er som for norsk, i sterke og svake verb, der skilnaden er om preteritum blir uttrykt med avlyd eller med ending. Samanlikna med norsk har færøysk fleire sterke verb. I tillegg har færøysk, som norsk ein del andre verbgrupper.

Svake verb 

Svake verb blir delt inn i 4 grupper, etter stammetype og preteritumsending.

 kalla – påkalle/rope
 selja – selje
 døma – dømme
 rógva – ro

Preteritumsendinga er -ð- (1), og for dei andre typane -d- eller -t-. Fordelinga av dei to i preteritum er avhengig av om det før endinga kjem ein vokal / nasal /likvid eller ikkje. I supinum er endinga i alle tilfelle -t (jf. dømdi, dømt; lýsti, lýst).  Første person presens eintal endar på -i.
Inndelinga tilsvarer inndelinga av norske svake verb. Bøyingsmønsteret går fram av tabellen:

For ei undergruppe av (1) har verba dobbeltformer i preteritum: rópa - rópaði / rópti ‘rope’, dáma - dámaði / dámdi ‘like’, spáa - spáaði / spáddi ‘spå’, mykje likt tilsvarande norske dobbeltformer. Typisk for desse verba er at dei har ó og á som stammevokal. Nye lånord kjem gjerne inn i denne gruppa: súkkla ‘sykle’, produsera ‘produsere’. Jf. Thráinsson m.fl. s. 136f.

Sterke verb 

Sterke verb blir delt inn i sju grupper, etter avlydstypen:

 bíta – bite
 bróta – bremse
 svimja – symje
 koma – kome
 liggja – ligge
 fara – fare/dra
 fáa – få

Bøyinga går fram av tabellen nedanfor:

Hjelpeverbet vera 

Verbet vera ‘vere’ blir brukt omtrent som det norske verbet ‘vere’. Bøyingsparadigmet er uregelrett, slik:

Hjelpeverbet hava 

 hava – ha

Hjelpeverbet verða 

 verða – vere/bli

Infinitivsformene vera og verða er homonyme, i og med at ð ikkje blir uttala i færæysk.

Hjelpeverbet bliva 

 blíva – vere/bli

Andre viktige verb 
Andre viktige færøyske verb som ein ofte får bruk for:
kunna - kunne
munna - vilje
mega - få lov til
skula - skulle
vita - vite
vilja - vilje

Adjektiv 
Dei fleste adjektiva blir bøygde i samsvar med kjønn, tal, kasus, ubunden eller bunden form, i positiv, komparativ og superlativ:

Maðurin er stórur – Mannen er stor
Konan er stór – Dama er stor
Barnið er stórt – Barnet er stort

Adjektiv er på færøysk bøygde etter:

 Tal:

ein stórur maður – ein stor mann
fleiri stórir menn – mange store menn

 Kasus:

ein stórur maður sat har – ein stor mann sat der
eg sá ein stóran mann – eg såg ein stor mann
eg møtti einum stórum manni – eg møtte ein stor mann

 Kjønn: 

ein stórur maður – ein stor mann
ein stór kona – ei stor dame
eitt stórt barn – eit stort barn

 Vidare bøyest òg adjektiv i formene positiv, komparativ og superlativ:

stórur – størri – størstur
(stor – større – størst) 

 Adjektiv har sterk bøying framfor eit substantiv i ubunden form:
ein sjúkur maður – ein sjuk mann
ein sjúk kona – ei sjuk dame
eitt sjúkt barn – eit sjukt barn

 Adjektiv har svak bøying framfor eit substantiv i bunden form:

hin sjúki maðurin – den sjuke mannen
hin sjúka konan – den sjuke dama
hitt sjúka barnið – det sjuke barnet

 Adjektiver kan òg stå i bunden form: 

gamli Andras – gamle Andreas
Eirikur Reyði – Eirik Raude

Adverb 
Mange adverb blir bøygde i positiv, komparativ og superlativ, men ikkje alle. Her følgjer nokre eksempel med færøyske adverb:

Vi kan spørje: Hvar er hon? – Kvar er ho?
Og svare: Hon er har. – Ho er der.

 Vi kan spørje: Nær fer hann? – Når fer han?
Og svare: Hann fer nú. – Han fer no.

 Vi kan spørje: Hvussu livir barnið? – Korleis har barnet det?
Og svare: Barnið livir væl. – Barnet har det bra.

Desse orda, har, nú and væl, er adverb. 

Adverb kan brukast til å gje ei meir detaljert skildring og kjem etter eit verb:

Når noko skjer: Eg fari tíðliga upp. – Eg står tidleg opp.

Kvar noko er: Bólturin er her. – Ballen er her.

Kvar noko skjer: Fundurin var har inni. – Møtet var der inne.

Kvar noko skal: Hann fór hagar. – Han for ditover.

Korleis noko er: Skipið er óføra stórt. – Dette skipet er veldig stort.

Korleis noko skjer: Óhappið hendi knappliga. – Ulykka hende plutseleg. 

Korfor noko skjer: Tí fór hann avstað. – Derfor for han av stad.

Når ein vurderer noko: Hon dugir ivaleyst betur enn hann. – Ho er utan tvil mykje flinkare enn han.

Når ein godtek: Jú, eg komi. – Jo, eg kjem.

Når ein avslår: Nei, ikki fert tú. – Nei, du fer ikkje.

Litteratur 

W.B. Lockwood: An Introduction to Modern Faroese. Tórshavn, 1977 (utgjeven på nytt i 2002)
Höskuldur Thráinsson (Þráinsson), Hjalmar P. Petersen, Jógvan í Lon Jacobsen, Zakaris Svabo Hansen: Faroese. An Overview and Reference Grammar. Tórshavn, 2004 (ISBN 99918-41-85-7) (engelsk)

Bakgrunnsstoff 

 Automatisk færøysk analysator og generator

Færøysk språk