alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sara Cold Frimann

Sara Cold Frimann () vart fødd på Romedal i Hedmark, og vart etter kvart prestefrue i Selje. Ho vart tidleg enkje, men dreiv garden vidare, heldt ein fiskebåt med mannskap og eige notbruk attåt, og fekk inntekter frå både torske- og sildefiske. På denne måten klarte ho å kosta utdanning på alle dei fire sønene sine.

Prostedotter og prestefrue
Sara var dotter av prost Isaac Cold. Cold-ætta hadde både rikdom og makt i Noreg. Sara vart trulova med Peder Harboe Frimann frå Selje medan han var kapellan på Nannestad. Dei gifta seg i 1745 og flytta til prestegarden i Selje. Mor til Peder, Anna Harboe Frimann, budde i lag med dei på prestegarden.

Klok kone
Sara vart kjend for å vere raus og godhjarta, og for å vere lækjarkunnig. Mange sjuke og fattige søkte råd hjå henne, og ho hjelpte dei etter beste evne med mat og medisinar. Sara hadde også fått god opplæring i vev, saum og måling heime, og dette var noko ho gjerne lærde andre unge kvinner i soknet. 

Forfattaren H.J. Birch skreiv om Sara Cold Frimann i boka Galleri af berømte fruentimmer frå 1793 både på grunn av desse eigenskapane, men også fordi ho klarte å kosta utdanning på alle sønene sine, noko som ikkje var vanleg på den tida. Dei fire fekk gå i skule med huslæraren til den nye soknepresten, Peter Angell. 

I boka om sonen Claus Frimann frå 1955 refererer Kaare Støylen til Birch sin tekst og skriv sjølv: "Sara Cold Frimann bør i vår kulturhistorie finne sin plass ved siden av prestekoner som Gustava Kielland og Hanna Winsnes."

Økonomisk sans
Økonomisk samanlikna Birch truleg Sara med andre kvinner frå same klasselag og ikkje med andre enkjer i Selje på den tida. Som preste-enkje fekk Sara ei årleg gasje. Det ryktast at det var godt torskefiske i Skårfjorden desse åra, så ho tente nok godt på notbruket. Sara Cold Frimann delte hushald med den velståande svigermora i 24 år.

Dikterinde
Sonen Claus Frimann ga Sara tittelen Dikterind då han averterte dødsfallet i Bergens Adresse-Contoirs Efterretninger 21. februar 1800. Ho hadde sans for poesi og skreiv sjølv dikt. Ho inspirerte sønene Claus og Peter som begge skreiv dikt og songar.

Det er to vers att av det Sara dikta: 

Velkommen her på Sildens Land
af salten Sø, du Vandringsmand.
Takk Gud som dig ledsager.
Lad nu goddædigt Hjerte se
mod den nødtrængte fattige
som Gaver her modtager.

Da vores Bøn til Himles Gud
av Hjertets Grund skal flyde ud:
Du glad til Hus må komme
og siden du i Himmerig
hvor Storm og Vind ei skader dig,
må samles blandt de fromme.

Kjelder
NRK Sogn og Fjordane, Fylkesleksikon: Sara Cold Frimann
Dam-Nielsen, Borgny (2001) Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, Kulturhistorisk leksikon: Claus Frimann - diktarpresten og sildepresten frå Selje
Os, Edvard (1957); Bygdebok for Selje og Vågøy, Forenede Trykkerier Oslo
Ministerialbok for Nannestad 1739 – 1754
Geistlig skifteprotokoll Nedre Romerike prosti 1719 – 1751
Ministerialbok for Selje 1743 – 1759
Kleppa, Hermund (2001) Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, Kulturhistorisk leksikon: Minnestein over diktarpresten Claus Frimann.

Referansar

Norske lyrikarar
Folk frå Selje
Kazan-khanatet

Kazan-khanatet var eit rike som eksisterte frå ikring 1438 til 1552. Riket, som var befolka av tatarar, låg i grenseområda mellom Europa i vest og Asia i aust, og omfatta dagens Tatarstan, Mari El, Tsjuvasjia, Mordovia og delar av Udmurtia og Basjkortostan, alle saman delrepublikkar i Russland.

Soge

Kazan-khanatet vart danna av Olug Mokhammad i 1437 eller 1438, med mykje hjelp frå den lokale adelen. I den fyrste tida etter khanatet vart danna stod det seg godt mot Storfyrstedømmet Moskva. Ved fleire høve førte khanen krig mot den moskovittiske storfyrsten.

I juli 1487 erobra storfyrst Ivan III byen Kazan og sette marionetten Möxämmädämin på truna. Khanane i Kazan var deretter vasallar under storfyrsten i Moskva. Russiske handelsfolk fekk rett til å handle fritt i khanatet, noko som førte til fleire resultatlause opprør frå folk som ville sameine Kazan-khanatet med anten Det osmanske riket eller Krim-khanatet.

 

Kazan-khanatet frigjorde seg frå russisk makt i 1521. Saman med grannerika gjekk då khanatet til krig mot Moskva. Khanen Muhamed Giray lukkast å ta med ei 150nbsp;000 russiske slavar.

Kazan-khanatet vart i 1552 erobra av ein russisk hær leia av Ivan den grufulle. Russehæren kringsette byen Kazan, som fall etter to månader. Deretter let den russiske tsaren byen brenne, bybuarane døydde eller vart fordrivne. Samtidige kjelder seier at 110 000 tatarar vart drepne eller omkom, og at mellom 60- og 100 000 russiske fangar vart frisett. Landområda der khanen av Kazan hådde rådd vart lagt under Tsar-Russland, og etniske russarar flytta inn og overtok byen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Kazan-khanatet» frå ,  den 20. mars 2014.

Bakgrunnsstoff

Russisk historie
Tatarstan
Tidlegare land i Europa
Mongolske statar
Skipingar på 1400-talet
Nedleggingar på 1500-talet
Méthana

Méthana (gresk Μέθανα) er ei halvøy, ein landsby og ein tidlegare kommune aust på Peloponnes i i Hellas. I dag er han ein del av kommunen Trizinía i periferieininga Øyane i periferien Attikí.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Méthana 1 657 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 892 innbyggjarar.

Referansar 

Methana
Methana
Methana
Trizína

Trizína (gresk Τροιζήνα) er ein landsby og ein tidlegare kommune aust på Peloponnes i i Hellas. I dag er han ein del av kommunen Trizinía i periferieininga Øyane i periferien Attikí.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Trizína 5 486 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 673 innbyggjarar.

Referansar 

Trizina
Trizina
Trizina
Galatás

Galatás (gresk Γαλατάς) er ein landsby aust på Peloponnes i i Hellas og hovudsete i kommunen Trizinía i periferieininga Øyane i periferien Attikí.

Referansar 

Galatas
Boris Godunov

Boris Fjodorovitsj Godunov () var tsar i Russland frå 1598 til 1605.

Boris Godunov var regent i Russland frå 1584 til 1598, då den ueigna Fjodor I var tsar over Russland. Då Fjodor døydde i 1598 greip Boris Godunov makta og vart utnemnd til tsar, etter han hadde fått rydda Fjodor sin bror, Dmitrij, or vegen. Han var den fyrste russiske herskaren som ikkje stamma frå den mytiske kong Rurik.

Boris vart møtt med sterk motstand frå adelen, og førte etterkvart eit hardstyre. Adelen allierte seg med kongen av Polen, dermed tok den store urotida i russisk historie til i Boris siste år ved makta. Fjodor II, son til Boris Godunov, tok over som tsar i 1605, men vart styrta kort tid etter han kom til makta.

Etterrakst
Diktaren Aleksandr Pusjkin skreiv i 1825 dramaet Boris Godunov, medan Modest Musorgskij nokre tiår seinare komponerte operaen Boris Godunov.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Boris Godunov» frå ,  den 20. mars 2014.

Bakgrunnsstoff

Russiske tsarar
Russarar frå 1500-talet
Fjodor II av Russland

Fjodor II () var tsar av Russland frå 13. april 1605 til han vart drepen 20. juni same året. 

Fjodor var fødd i Moskva medan far hans, Boris Godunov var Russlands regent. Etter faren vart tsar i 1598 tok den store urotida i Russland. 16 år gammal tok Fjodor våren 1605 over som tsar, etter faren døydde brått. 

Den 11. juni 1605 kom sendebod frå «den falske Dmitrij» til Moskva, og krevde truna for Dmitrij. Fjodor fekk ikkje stønad frå hoffet, i staden tok ei gruppe bojarar kontroll over Kreml og fengsla Fjodor. Den 20. juni same år vart han myrda ved bustaden i Kreml, saman med mor si. Offisielt døydde han av forgiftning, men ifylgje den svenske sendemannen Per Erlesund viste liket av Fjodor spor av valdsam kamp.

Fjodor er gravlagd framfor katedralen ved Troitse-Sergijeva Lavra i Sergijev Posad.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fjodor II av Ryssland» frå ,  den 21. mars 2014.  
 

Russiske tsarar
Myrda monarkar
Russiske kartografar
Helena Jonsson

Hanna Helena Jonsson (), gift Helena Ekholm i 2010, er ein svensk tidlegare skiskyttar frå Helgum i Sollefteå kommun i Västernorrlands län. Ho vann tre gullmedaljar, ein sølvmedalje og tre bronsemedaljar i fire ulike VM i skiskyting i tida 2007-12. Jonsson vann verdscupen i skiskyting 2009, og sigra i 13 renn i verdscupen.

Aktiv
Helena Jonsson vart lagt merke til då ho i 2006-sesongen oppnådde ein fjerdeplass på 15 km i verdscupen. Under VM 2007 i Antholz gjekk ho første etappen på Sveriges lag som vann gull på mixstafetten, dei andre på laget var Anna Carin Olofsson, Björn Ferry og Carl Johan Bergman. I den såkalla sprintøvinga kom ho på fjerdeplass. Få veker etter VM, i mars 2007, vann ho sin første verdscupsiger då ho gjekk til topps i det siste rennet for sesongen, fellesstarten i Khanty-Mansijsk.

Den 4. desember 2008 tok Jonsson sin andre internasjonale siger, på 15-kilometeren i opningsrennet i verdscupen i Östersund. Same sesongen tok ho gullmedaljen på jaktstarten og bronsen på fellesstarten i verdsmeisterskapen, dessutan vann ho til saman fire renn i verdscupen og sikra seg trofeet som verdas beste kvinnelege skiskyttar i 2009. 

OL-sesongen 2010 opna Jonsson sterkt og vann fire tevlingar i verdscupen. Seinare i sesongen gjekk det tråare og ho lukkast lite i OL. Gifte Helena Ekholm vann 15 km under VM i skiskyting 2011 i Khanty-Mansijsk, og tok bronse på jaktstarten. Sigeren på 15 km var han hennar 13. og siste i noko verdscuprenn, og kom på same staden der ho fire år tidlegare tok sin fyrste rennsiger. I sin siste sesong, 2012, fekk ho bronsemedaljen på 15 km og vart nummer fire på den halve distansen under VM i Ruhpolding.

Helena Jonsson vart tildelt både Svenska Dagbladets gullmedalje og Sveriges Radios Jerringpris for 2009.

Medaljar og besteplasseringar i internasjonale meisterskap
 VM i skiskyting 2007 i Antholz: Nr 4 på 7,5 km - gull i mixstafett
 VM i skiskyting 2008 i Östersund: Nr 5 i fellesstart
 VM i skiskyting 2009 Pyeongchang: Gull i jaktstart, sølv i mixstafett, bronse i fellesstart
 Vinter-OL 2010 i Vancouver: Nr 10 i fellesstart
 VM i skiskyting 2011 i Khanty-Mansijsk: Gull på 15 km, bronse på jaktstarten
 VM i skiskyting 2012 i Ruhpolding: Bronsemedalje på 15 km, nr 4 på 7,5 km

Kjelder
Sportsboken, aktuelle årgangar

Svenske skiskyttarar
Verdsmeistrar i skiskyting
Svenske deltakarar under vinter-OL 2010
Skiskyttarar under vinter-OL 2010
Deltakarar under VM i skiskyting 2006
Deltakarar under VM i skiskyting 2007
Deltakarar under VM i skiskyting 2008
Deltakarar under VM i skiskyting 2009
Deltakarar under VM i skiskyting 2010
Deltakarar under VM i skiskyting 2011
Deltakarar under VM i skiskyting 2012
Toril Førland

Toril Marit Førland () er ein norsk tidlegare alpinist frå Bærum. Ho fekk bronsemedaljen i kombinasjonen i verdsmeisterskapen i alpint 1972, og vann fem NM-gull i perioden 1971-74. Førland var medlem av Bærums Skiklub.

Aktiv
Førland tok sine fyrste verdenscuppoeng i mars 1970, knapt 16 år gammal. To år seinare vann ho gull i storslalåm og sølv i slalåm under junior-VM i Madonna di Campiglio. Ho deltok så i Vinter-OL 1972 i Sapporo. Der tok ho bronsen i kombinasjonsøvinga, som den gongen var ei VM-tevling beståande av resultata frå dei olympiske tevlingane i høvesvis slalåm og utfor.

I dei to fylgjande sesongane plasserte Førland seg seks gongar mellom de ti fremste i verdscuprenn. Hennar beste resultat var ein fjerdeplass i slalåm i Chamonix i januar 1973. Under VM i alpine greiner 1974 vart ho nummer åtte i både slalåm og utfor, noko som gav ein femteplass i kombinasjonen.

Førland vart norsk meister i slalåm tre år på rad, 1971-73. I 1973 vart ho norsk meister også i storslalåm, medan ho i 1974 sikra seg gullmedaljen i utfor under noregsmeisterskapen i alpine greiner på Oppdal. Mellom 1971 og -75 tok Førland 11 NM-medaljar i alpint (5-2-4). Ho la opp i 1975.

Førland vart i 1972 tildelt Porsgrunds Porselænsfabriks Ærespris.

Kjelder
Sportsboken, aktuelle årgangar

Norske alpinistar
Folk frå Bærum
Torill Fjeldstad

Torill Fjeldstad () er ein norsk tidlegare alpinist frå Bærum, som i byrjinga av 1980-åra var ein av dei beste kvinnelege utforrennarane i verda. Frå 1975 til -84 vann ho 14 norske meisterskapstitlar, fordelt på tre i både slalåm og storslalåm, samt åtte i utfor. Fem gongar stod ho på sigerspallen etter renn i verdscupen i alpine greiner, men aldri på toppen. Fjerdeplassen i utfor under VM 1982 var hennar beste i internasjonale meisterskap. Fjeldstad var medlem av Haslum Idrettslag.

Aktiv
Fjeldstad overraska stort då ho 4. januar 1975 i Garmisch-Partenkirchen kom på tredjeplassen i ei slalåmtevling i verdscupen i alpine greiner. Både i 1975 og -76 vart ho junior-europameister i utfor. 

Ho deltok i VM i alpine greiner 1978, der ho som best vart nummer 14 i storslalåm. Under Vinter-OL 1980 i Lake Placid kom ho på sjuandeplassen i utforrennet. I VM 1982 kom Fjeldstad på fjerdeplass, 0,21 sekundar bak bronsevinnaren Laurie Graham frå Canada. 

Frå 1980 konsentrerte Fjeldstad seg i fyrste rekke om utfor-øvinga. Ho lukkast då å kome på pallen i fire verdscuprenn; i desember 1980 vart ho nummer to i Piancavallo og enda på tredjeplassen i Altenmarkt-Zauchensee, medan ho i januar 1981 vart nummer tre i Megève. Hennar siste pallplass oppnådde ho vinteren 1982, då ho kom på tredjeplass i utforrennet i Aspen.

Fjeldstad vann alle tre NM-øvingane i alpine greiner i 1975. På Bjorli sikra ho seg gullmedaljane i både slalåm og storslalåm, utforgullet tok ho på Oppdal. Fem år seinare skule ho gjenta prestasjonen, då vart alle tre NM-øvingane avvikla på Oppdal. I mellomtida hadde ho vunne NM-slalåmen i 1976, og utfor i både 1976 og 1977. Fjeldstad vart så suveren vinnar av storslalåm under NM 1979. Dei fire siste NM-gullmedaljane tok ho i utfor i perioden 1981-84. I 1985 vart ho nummer tre i storslalåm under NM i Klæbu, einast 0,08 sekundar bak vinnaren Tordis Jonsdottir. Det vart Fjeldstads 21. og siste NM-medalje (14-4-3).

Ho la opp i 1985.

Kjelder
Sportsboken, aktuelle årgangar

Norske alpinistar
Kongepokalvinnarar i skiidrett
Norske deltakarar under vinter-OL 1976
Alpinistar under vinter-OL 1976
Norske deltakarar under vinter-OL 1980
Alpinistar under vinter-OL 1980
Folk frå Bærum
Max Reinhardt

Max Reinhardt, som opphavleg heitte Maximilian Goldmann () var ein austerriksk-amerikansk teater- og filmregissør, teaterleiar, teaterskipar og teatereigar. 

Max Reinhardt var fødd i Baden bei Wien i Austerrike og avliden i byen New York i USA. Foreldra hans var Wilhelm og Rosa (fødd Wengraf), som opphavleg hadde etternamnet Goldmann, men i 1904 vart etternamnet på heile familen endra frå Goldmann til Reinhardt. Max Reinhardt var gift med skodespelarinna Helen Thimig, og er faren til regissøren Gottfried Reinhardt.

Max Reinhardt var ein av si tids fremste teaterregissørar i Tyskland og Austerrike, og hadde stor påverknad på fleire europeiske regissørar og skodespelarar. Han var eigar og leiar av fleire teater, som alle vart konfiskert av Reichskulturkammer etter at nazistane hadde fått makta i 1933. Etter dette flytta Reinhardt til USA der han kunne halde fram med teaterverksemda si.

Max Reinhardt la grunnlaget for dei seinare vidgjetne Salzburger Festspiele, festspela i Salzburg, med Jedermann-oppsetjinga si  22. august 1920. Han var fyrst og fremst teatermann, og regisserte berre nokre stumfilmar, og elles ein film, Ein midtsommarnattsdraum, frå 1935.

Bakgrunnsstoff
 

Austerrikske filmregissørar
USA-amerikanske regissørar
Kurator

Kurator (frå latin curare, å take hand om) er ei nemning for ulike yrke eller stillingar.

Ivaretaking av personar
Det har vorte, og vert framleis nytta, om ein person som har fått i oppdrag av ein annan person å take hand om eit menneske som treng hjelp i kvardagen (vanlegvis mot vederlag for innsatsen). Nemninga sosialkurator er i og for seg eit døme på ein slik kurator.

Innan kunst og kultur
Frå om lag 1990-åra og i våre dagar vert nemninga framfor alt nytta i kunstnarleg samanheng, og tyder då ein person som har som oppgåve å ha oppsyn med, administrere og leggje til rette for utstillingar av kunstverk og gjenstandar på eit museum, eit kunstgalleri eller ein annan institusjon, eller som arbeider med pedagogiske oppgåver i slike samanhengar.

Kuratorar på det kunstnarlege området vel ut tema for utstillingane, finn fram til den eller dei kunstnarane som er aktuelle, og dei verka av dei som skal utstillast, står for utforminga av utstillinga og ofte òg for utforminga og for skriving av teksten i utstillingskatalogane og andre publikasjonar knytt til utstillingane. Dei har vanlegvis høgare kunstnarleg eller kunsthistorisk utdanning, og kuratorgjerninga har med tida utvikla seg til eit særskilt yrke.

Kjelder

Kurator  ved utdanning.no 

Kunst
Latinske ord og uttrykk
Sosionom

Sosionom er nemninga på ein person som driv hjelpearbeid innanfor helse- og sosialtjenesta når det gjeld kliniske og/eller administrative oppgåver. Det er krav om å ha fullført treårig utdanning på sosiallina ved ei høgskule for å verte sosionom, men det er inga offentleg godkjenningsordning for sosionomar. Sosionomar som er tilsette på sjukehus for å hjelpe pasientar med å ta hand om nokre av dei gjeremåla dei ikkje kan stå for sjølv medan dei er på sjukehuset, vert ofte kalla sosialkuratorar.

Bakgrunnsstoff
Om sosionomutdanninga på nettstaden utdanning.no. 

Yrke
Amarantslekta

Amarantslekta (Amaranthus) er ei planteslekt i amarantfamilien. Slekta omfattar rundt 70 artar som veks i tropiske og tempererte strok. Ingen av dei er viltveksande i Noreg, men nokre typar blir dyrka i hagar og dei kan veksa forvilla. Frø, blad og røter av fleire artar kan brukast som mat. Namnet «amarant» er av gresk opphav og tyder 'som ikkje visnar'. 

Plantane i amarantslekta er eittårige og har skruestilte blad med svært små grøne eller raude blomar som sit saman i store, klaseforma aks. Både blomar og blad kan ha iaugefallande fargar, og nokre av artane er utbreidde som prydplantar, til dømes nåleamarant, reveamarant og bladamarant. Frøa til nokre av dei, som reveamarant og blodamarant, kan også nyttast som glutenfritt korn. Andre amaranttypar er rekna som ugras, til dømes duskamarant og gresk amarant.

Artar registrert i Noreg
Amarantar er rekna som framande artar i Noreg.

kvitamarant (Amaranthus albus)
meldeamarant  (A. blitoides)
blyamarant  (A. blitum)
reveamarant/revehale (Amaranthus caudatus)
blodamarant (A. cruentus)
broddamarant (A. deflexus)
gresk amarant (A. graecizans)
nåleamarant (A. hybridus)
praktamarant (A. hypochondriacus)
soyaamarant (A. palmeri)
hamneamarant (A. quitensis)
duskamarant (A. retroflexus)
 tornamarant (A. spinosus)
 smalamarant (A. viridis)

Kjelder
«Amarant: botanikk» (14. februar 2009), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 19. mars 2014.
«Amaranthaceae», Encyclopædia Britannica, britannica.com
Fremmede arter i Norge – med norsk svarteliste 2012 , Artsdatabanken, artsdatabanken.no
Delar av denne artikkelen bygger på «Amarantsläktet» frå ,  den 22. mars 2014.

Bakgrunnsstoff

Amarantfamilien
Kantjendjunga naturvernområde

Kantjendjunga naturvernområde er eit landskapsvernområde i Himalaya nordaust i Nepal, i Taplejung distrikt. Verneområdet blei skipa i 1998 og  dekkjer rundt 2 035 km². Det omfattar to av toppane til verdas tredje høgaste fjell, Kantjendjunga, og områda rundt. I nord grenser verneområdet mot det tibetanske verneområdet Qomolangma og i aust mot det indiske Khangchendzonga nasjonalpark i Sikkim.

Planteliv
Naturvernområdet er prega av subtropisk planteliv i høgfjellsområde relativt lågare åsar. Det har mykje rhododendronskog med 23 ulike identifiserte rhododendronartar. Elles finst einer, lerketre som Larix griffithiana, gran som Abies spectabilis, hemlokk som Tsuda dumosa og lengre ned lauvtre som eik, Castanopsis, Tetracentron, Magnolia campbellii, Osmanthus suavis og lønnetreet Acer campbellii.

Dyreliv 
Av pattedyr som lever i området kan nemnast snøleopard, leopardkatt, brillebjørn og raud panda. I 2012 blei ein leopardkatt filma med kamerafelle på 4500 meters høgd, det høgaste ein har observert dette kattedyret.

Fuglar som finst i naturvernområdet er mellom anna tibethøne (Tetraogallus tibetanus), blodfasan (Ithaginis cruentus), gullfulvetta (Lioparus chrysotis) og alpekråke (Pyrrhocorax pyrrhocorax).

Kjelder
*Kanchenjunga Conservation Area , forestrynepal.org

Bakgrunnsstoff 
 Kart over Taplejung distrikt
 Kangchenjunga Conservation Area Project

Miljø i Nepal
Himalaya
Skipingar i 1998
Syntetisme

Syntetisme er namnet på ei stilretning i målarkunsten som kring 1890 vart praktisert av dei franske målarane Paul Gauguin, Émile Bernard og andre som var aktive i landsbyen Pont-Aven i Bretagne. Bileta deira er kjenneteikna av store, reine fargeflater, omgjevne av svarte, markerte konturar.

Ved Verdsutstillinga 1889 samla Pont-Aven-kunstnarane seg om ei utstilling med tittelen Synthétisme. To år seinare vart danna ei kunstnargruppe beståande av Gauguin, Bernard, Charles Laval og Louis Anquetin. Gruppa rundt Gauguin meinte at ein kunstnar bør lage ei syntese av inntrykka sine og heller måle or minnet enn å gje ei direkte avbilding. Målarane søkte å samanfatte tre eigenskapar eller trekk; den ytre framtoninga av naturlege former, målaren sine kjensler overfor gjenstanden, samt reine, estetiske val av linjer, fargar og former. Også Paul Sérusier og Cuno Amiet vert rekna til dei sentrale syntetistiske målarane.

I Sverige danna dei tre målarane Nils Kreuger, Karl Nordström og Richard Bergh ei gruppe som vart kalla Varbergsskolan og som var sterkt påverka av syntetismen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Syntetism» frå ,  den 23. mars 2014.  
 

Kunsthistorie
Programmering i musikk

Programmering  i musikk går ut på å bruka ulik elektronikk til å laga musikk ved hjelp av tilpassa musikkinstrument og dataprogram. Ein bruker programmering innan musikktypar som elektronisk musikk, hiphop ein del nyare pop og rock og tidvis innan jazz og samtidsmusikk.

Sjå òg
Utstyr: digital audio workstation, trommemaskin, groovebox, synthesizer
Teknologi: MIDI, sequencer
Teknikkar: musikksampling, sequencing

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Programming (music)» frå ,  den 23. mars 2014. 
 oppgav desse kjeldene: 
Collins, N., McLean, A., Rohrhuber, J. & Ward, A. (2003), «Live Coding Techniques for Laptop Performance», Organised Sound 8(3): 321–30.

Bakgrunnsstoff
 
 

Elektronisk musikk
Musikkteknikkar
Programmering
Beteslekta

Bete er ei planteslekt i amarantfamilien. Fleire mat- og fôrvekster høyrer til slekta som raudbete, fôrbete og sukkerbete.

Plantane i slekta er eitt- og toårige urter med opprett vekst som typisk blir rundt ein meter høge. Dei har tynn pelerot og store, hjarteforma blad som er tjukke og hårlaus. Betane har små, lite iaugefallande blomar som sit i store blomsterstandar. Blomane er samla i endestilte, aksaktige nøklar. Frukta er ein flat kapsel med eit oppspringande lok. 

Det kjem 12 artar frå Europa og middelhavsområdet. Den viktigaste av desse kulturelt er Beta vulgaris som omfattar strandbete (B. vulgaris ssp. maritima), stamforma til dyrka betar. 

Betar som raudbete kan dyrkast over heile Noreg. Både blad og rot kan brukast som mat. Fleire betetypar kan ha sterk raudfarge som kjem av betalainstoff. Alle raudbetetypar er likevel ikkje nødvendigvis raude, men kan også ha kvite eller gulfarga røter.

Artar
 Beta adanensis
 Beta atriplicifolia
 Beta lomatogona
 Beta nana
 Beta patellaris
 Beta patula
 Beta procumbens
 Beta trigyna
 Beta trojana
 Beta vulgaris med variantar som:
 raudbete
 sukkerbete (sukkerroe)
 mangold (bladbete, spinatbete)
 fôrbete (bete)

Kjelder

«Bete: planteslekt» (27. desember 2013), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 23. mars 2014.
«Rødbete» (31. desember 2013), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 22. mars 2014.

Denne artikkelen bygger på «Beter» frå ,  den 23. mars 2014.  
Denne artikkelen bygger på «Beta vulgaris» frå ,  den 23. mars 2014.

Bakgrunnsstoff

Amarantfamilien