alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Aceton

Aceton (propan-2-on), CH3(CO)CH3, er det enklaste av ketona. Det er eit mykje brukt løysemiddel. Stoffet sitt kokepunkt er 56 °C.

Produksjon 
Aceton vert laga ved oksidasjon av alkoholen propan-2-ol (isopropanol), og er ei fargelaus væske med karakteristisk søt-stikkande «organisk» lukt. 
Kvart år vert det produsert 3 500 000 tonn i verda, der om lag 5, tonn kjem til Noreg. Som løysemiddel er stoffet mellom anna hovudkomponenten i neglelakkfjernar, og eit viktig utgangsstoff ved framstilling av andre stoff.

Aceton i biologien 

Ein finn aceton i naturen i plantar, røyk frå vulkanar og skogbrannar, og som biprodukt når menneskekroppen bryt ned feittlager.

Aceton finst i små mengder i urin, og kan ved sukkersjuke eller etter lang tids svolt skiljast ut i større mengder. Små born kan brekke seg på grunn av utskiljing av aceton i kroppen (acetonemiske brekningar).

Bakgrunnsstoff 

Dialkylketon
Ketonløysemiddel
Organiske løysemiddel
Polare aprotiske løysemiddel
Hushaldskjemikal
Kosmetiske kjemikal
Bulkkjemikal
Drivstofftilsettingar
Bioteknologiske produkt
Hjelpestoff
Positive allosteriske GABAA-reseptormodulatorar
Adjø solidaritet

Adjø solidaritet er ein film frå 1985 om psykiater Atle og teaterinstruktør Eigil. Filmen vart regissert av Petter Vennerød og Svend Wam. Hovudrollene vart spelte av Svein Sturla Hungnes (Atle) og Knut Husebø (Eigil).

Bakgrunnsstoff 
 
 Norsk Filminstitutt
 Adjø solidaritet i Norsk filmografi (Nasjonalbiblioteket)

Norske filmar
Filmar frå 1985
Agder Flekkefjords Tidende

Agder Flekkefjords Tidende er lokalavis for Flekkefjord i Agder og nabokommunane Kvinesdal, Sirdal, Lund og Sokndal. Avisa vart trykt for første gong den 25. april 1877 av lærarane Ole Fuglestvedt og Nicolai Just. Sidan då har avisa kome ut regelbunde, med unnatak av krigsåra 1940 til 1945.

I 1971 vart avisa registrert som aksjeselskap. 1. januar 2000 publiserte verksemda nettavisa avisenagder.no.

Opplagstal

Bakgrunnsstoff 
 Agder

Kjelder 

Norske aviser etter namn
Norske lokalaviser
Aviser i Agder
Vest-Agder fylke
Flekkefjord kommune
Aviser skipa i 1877
1877 i Noreg
Dagbladet

Dagbladet er ei norsk landsdekkjande dagsavis. Hagbard Emanuel Berner gav ut fyrste utgåva av avisa den 2. januar 1869. Avisa skifta format frå fullformat til tabloidformat i 1983.

Avisa er politisk uavhengig, men fram til 1970-åra var avisa nært knytt til partiet Venstre. Framleis kan det sporast ei viss kulturradikalisme i avisa. Avisa har tradisjonelt lagt vekt på å vera ei kulturavis. Samstundes prøver Dagbladet å konkurrera med særleg Verdens Gang (VG) om å vera den største laussalsavisa i Noreg. 

Dagbladet.no er nettutgåva til Dagbladet og ein av dei mest trafikkerte norske nettstadane på verdsveven. Ho vart den tredje nettavisa i Noreg, slått på streken av Brønnøysunds Avis, som publiserte si eiga nettutgåve to dagar før Dagbladet.no vart publisert den 8. mars 1995 og musikkavisa Panorama som publiserte si nettutgåve 1. mars same år.

Dagbladet si redaksjonelle målform er bokmål, men nokre av journalistane skriv noko nær samnorsk. Nynorsk er berre tillate i lesarinnlegg eller i debattspalter. 

Særleg Dagbladet blei etter Tore Tønnes sjølvmord i 2002 av Norsk Presseforbunds granskningskommisjon kritisert for at avisas journalistikk var for overdimensjonert, personfokusert og delvis var prega av manglande presisjon og nøyaktighet. Dagbladets eigen granskningskommisjon i Tønne-saka konkluderte med at «Mengde, presentasjon, billedbruk og typografi var i overensstemmelse med slik Dagbladet ønsker å fremstå i en løpende nyhetssak».

Opplagstal

Dagbladets ansvarlege redaktørar 1945-d.d. 
 Alexandra Beverfjord 2018 -
 John Arne Markussen  2011 – 2018
 Lars Helle 2010-2011
 Lars Helle (kst.) 2010
 Anne Aasheim 2006-2010
 Lars Helle (kst.) 2006
 Thor Gjermund Eriksen 2003-2006
 John Olav Egeland 2000-2003
 Harald Stanghelle 1995-2000
 Bjørn Simensen 1990-1995
 Jahn Otto Johansen 1977-1984
 Arve Solstad 1973-1990
 Roald Storsletten 1959-1980
 Helge Seip 1954-1965
 Gunnar Larsen 1954-1958
 Einar Skavland 1945-1954

Bakgrunnsstoff 
 Dagbladet.no
 Småbilder av Dagbladets avissider
 Nasjonalbiblioteket om Dagbladet, med høve til å lesa gamle aviser

Litteratur 
 Dahl, Hans Fredrik (red): Utskjelt og utsolgt - Dagbladet gjennom 125 år, Oslo 1993. ISBN 82-03-22002-9

Kjelder 

 
Norske aviser etter namn
Norske riksdekkjande aviser
Aviser i Oslo
Aviser skipa i 1869
1869 i Noreg
Grunnstoffet tinn

Tinn er eit metall i gruppe 14 i det periodiske systemet. Tinn finst i to allotrope former. Ved låge temperaturar kan tinn i den vanlege metalliske forma gå over til den andre forma. Dette fenomenet er kjend som tinnpest. 

Metallisk tinn er ikkje giftig. Det kan derimot organiske tinnsambindingar vera. 

Det finst lite tinn på jorda. På oversikter over dei vanlegaste grunnstoffa i jordskorpa, kjem tinn langt ned på lista, bak vanlegare(!) stoff som praseodym, samarium, gadolinium og dysprosium. Likevel er ikkje tinn noko dyrt metall. Dette skuldast at det er lett å utvinna det vesle tinnet som finst, frå naturlege førekomstar av tinnstein.

Bruk 
I utsjånad, hardheit og tettleik er tinn ganske likt sølv, og blir brukt til drikkebeger, matfat, spisebestikk og liknande anten åleine eller som ei kjerne av tinn med eit lag sølv utanpå – såkalla sølvplett.

Bronse er ei legering av tinn og kopar.

Sjå også 
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell
 Periodesystemet

Bakgrunnsstoff 
 Tinn 

 
Tinn
Tinn
Tinn
Fosfor

Fosfor er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol P og atomnummer 15. Det er plassert i gruppe 15 i p-blokka i periodesystemet.

Fosfor finst i minst fire allotrope former. Kvitt fosfor og raudt fosfor er dei to vanlegaste.

Biologisk rolle 
Den største delen av fosfor i menneskeroppen, rundt 86%, finst i bein og tenner i bindingar med kalsium. 8-9 % finn ein i musklane og resten i organa og blodet. 

Fosfor er ein viktig komponent i DNA-molekylet, som lagrar arvestoff, og finst i ATP-molekyl, dei viktigaste energilagra i kroppen. Stoffet er òg del av mange av enzyma som styrer næringsomsetjinga. Det er ein del av fosforlipidane, som regulerer feittomsetjinga og feittbalansen i blodet. Gjennom fosforhaldige samband hjelper det til med å transportera hormon gjennom cellemembranen inn i cellene.

Mangel på fosfor i kroppen kan føra til problem med bukspyttkjertelen, mjukning av bein, tannverk, minka vekst, vekttap, lågare kapasitet i hjernen og nervene og generell trøytnad. Dersom ein derimot stadig får i seg for mykje fosfor kan blodet bli syrleg slik at kalsium blir løyst frå beina og skilt ut i urinen bunden til fosforet. Dette vil føra til mangel på kalsium og ein auke i feittmengda i blodet. Eit kosthald som er svært høgt på kjøtmat kan gje for mykje fosfor.

Kjelder for stoffet er kjøt, fisk, egg, korn, ris, mjølkeprodukt, ølgjær, lecitin, ertevekstar og tørka frukt.

Bruk 
Fosfor vert særleg brukt i gjødsel i form av konsentrert fosforsyre

Viktige sambindingar 
 Fosforsyre
 Fosfat

Sjå også 
 Fosforescens
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

Bakgrunnsstoff 
 Fosfor 

 
Fleiratomige ikkje-metall
Grunnstoffgruppe 15
Mineraltilskot
Pyroteknisk brensel
Grunnstoff
Grunnstoffet bor

Bor er eit grunnstoff med atomnummer 5 og kjemisk symbol B. Det er eit halvmetall i gruppe 13 i periodesystemet.

Særskilde kjenneteikn 

Fleire allotrope former av bor, både amorfe og krystallinske er kjende.

Ein del borsambindingar, særleg hydrid har elektronunderskot. Det vil seia at det er færre elektron i bindinga enn det som må til for å oppfylla oktettregelen. Dette er mogleg fordi eit hydrogenatom kan danna ei bru mellom to boratom.

Bruk 

Borsambindingar vert brukt i organisk syntese.

Historie 

Bor vart oppdaga av Sir Humphrey Davy og Joseph-Louis Gay-Lussac i 1808, men borsambindingar har vore kjend lenge.

Kjemi 

Boraks (Na2B4O7) er ein viktig sambinding av bor.

Biologisk rolle 

Bor kan vera nødvendig for plantar.

Tryggleik 

Bor og borat er ikkje giftige, så spesiell handsaming er unødvendig. Nokre andre borsambindingar er giftige.

Sjå også 

 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

Bakgrunnsstoff 

 Webelements.com - bor

 
Bor
Bor
Bor
Bor
Bor
Bor
Bor
Bor
Klor

Klor (frå gresk chloros, grøn) er eit grunnstoff med atomnummer 17 og kjemisk symbol Cl. Det er eit ikkje-metall som opptrer i gassform ved romtemperatur. Ein finn det i gruppe 17 i periodesystemet saman med dei andre halogena. Klor er reaktivt og kan ha mange oksidasjonstal i kjemiske sambindingar.

Særlege kjenneteikn 

Klor er eit sterkt oksiderande, bleikande og desinfiserande stoff. Gassen av det reine grunnstoffet er gulgrøn, to og ein halv gong så tung som luft, har ei sterk og ubehageleg lukt, og er svært giftig.

Klor er eit av dei mest elektronegative grunnstoffa etter oksygen og fluor.

Bruk 

Klorgass har vorte brukt til kjemisk krigføring under den første verdskrigen. 

Reingjeringsmiddel som klorin inneheld hypokloritt. 

Det er vanleg å klorera drikkevatn for å drepa bakteriar.

Historie 

Klor vart oppdaga av Carl Wilhelm Scheele i 1774.

Biologisk rolle 

Klor i form av klorid (Cl-) er nødvendig for pattedyr og plantar. Magesyra inneheld saltsyre (HCl).

Førekomst 

Det finst store mengder klor i naturen i form av salt og andre sambindingar. Nokre av desse er nødvendige for dei fleste typar liv, blant dei menneskekroppen.

Sambindingar 

Kloridion frå oppløyste klorsalt utgjer rundt 1,9 % av massen av sjøvatn. I Dødehavet er konsentrasjonen endå større.

Viktige sambindingar:

 Natriumklorid
 Perklorsyre
 Hypokloritt

Isotopar

Tryggleik 

Klorgass er giftig.

Sjå også 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

Bakgrunnsstoff 
 WebElements.com - klor
 Klor 

 
Halogen
Toatomige ikkje-metall
Helsefarleg luftforureining
Industrigassar
Oksidasjonsmiddel
Essensielle lækjemiddel
Grunnstoff
Abuja

Sjå òg regionen Abuja, eit føderalt distrikt i Nigeria.

Abuja er offisiell hovudstad i Nigeria og har vore det sidan 12. desember 1991. Byen blei først til på 1970-talet då ein vedtok å flytta hovudstaden hit, midt i landet, frå Lagos, som ligg ved kysten i sør. Abuja er ein planlagd by som framleis er i vekst. Ein reknar med at folketalet er på rundt ein million.

Byen er bygd på Chukukuåsane, men er prega av to fjellformasjonar i nærleiken, Zuma og Aso. Zuma skal vera det geografiske midtpunktet i Nigeria. Fjellet blir kalla «Porten til Abuja», og grensa mellom hovudstatsterritoriet og delstaten Niger går her. 

Aso ligg nord for Abuja, og byen spreier seg ut frå foten av fjellet. Tidlegare låg landsbyen Asokoro her, men nå er han og innbyggjarane hans blitt ein del av byen.

Abuja er kalla opp etter emiratet Abuja, som vart grunnlagt i 1828. Namnet tyder Abu den Raude, som var namnet til grunnleggjaren. Hovudstadsterritoriet ligg rett sør for det gamle emiratet, som no heiter Suleja.

Kjelder 

 http://www.abuja.net
 http://members.tripod.com/UNIMA1/Nigeria/Abuja.htm

Bakgrunnsstoff 
 Bilete frå Abuja  ved proav.de

Byar i Nigeria
Hovudstader i Afrika
Afghani

Afghani er valutaen i Afghanistan og har valutakoden AFN. Ordet afghani blir brukt i Sør-Asia med tydinga afghansk, sjå nedst i artikkelen.

Lang tid med urolege tilstandar og mangel på styre i landet førte til at mange ulike grupperingar trykte sin eigen valuta, utan tanke på standardisering eller serienummer. Dette førte til kaos og inflasjon i pengeverdien. Like før 2003 hadde mynteininga hadde kursen 43.000 afghani per amerikansk dollar. 

Den 2. januar 2003, etter ein tre månader lang overgangsperiode, bytta ein ut den gamle afghanien med ein ny. Denne fekk koden ISO 4217 AFN i staden for den gamle AFA, og «mista» tre nullar, slik at det no gjekk 43 AFN på kvar amerikanske dollar.

Afghani med tydinga afghansk:

 Abu Dujan al-Afghani, militær talsmann for al-Qaida i Europa
 Jamal al-Din al-Afghani var ein nasjonalist og modernist fødd i Iran tidleg på 1900-talet.

Valuta
Afghanistan
Afghanske slektsnamn
Mangan

Mangan er eit grunnstoff med kjemisk symbol Mn og atomnummer 25. Det er eit transisjonsmetall og ligg i gruppe 7 i periodesystemet.

Særlege kjenneteikn 

Mangan kan ha mange oksidasjonstrinn i sambindingar. Sambindingar der mangan har oksidasjonstrinn +7 er sterke oksidasjonsmiddel.

Bruk 

Kaliumpermanganat vert brukt som reagens i redokstitreringar. Permanganationet har sterk farge medan sambindingar der mangan har andre oksidasjonstal er fargelause. Dette gjer det lett å finna endepunktet for titreringa.

Mangan(IV)oksid kan brukast i batteri.

Metallet vert brukt i ulike legeringar.

Historie

Biologisk rolle 

Mangansambindingar er viktige for funksjonen til nokre enzym.

Førekomst 

Mangan finst for ein stor del i pyrolusitt. Metallet vert utvunne i Burkina Faso.

Kjemi 

Mangan kan ha mange ulike oksidasjonstal i sambindingar, og dannar mellom anna: 

 Kaliumpermanganat (KMnO4)
 Brunstein eller Mangan(IV)oksid (MnO2)

Isotopar

Tryggleik 

Permanganat er sterke oksidasjonsmiddel.

Sjå også 
 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

Bakgrunnsstoff 
 Webelements - mangan
 Mangan 

 
Transisjonsmetall
Deoksidasjonsmiddel
Reduksjonsmiddel
Mineraltilskot
Grunnstoff
Wolfram

Sjå Namnet Wolfram om du ønskjer å lese om gutenamnet Wolfram.

Wolfram er eit transisjonsmetall. Det er plassert i gruppe 6 i d-blokka i det periodiske systemet.

Bruk 

Wolfram vert brukt til glødetråd i lyspærer.

Viktige sambindingar

Namnet 
Grunnstoffet wolfram er kalla opp etter mineralet wolframitt, som det utgjer ein del av. Wolfram er òg eit tysk mannsnamn.

Bakgrunnsstoff 
 Wolfram 

 
Wolframmineral
Eldfaste metall
Transisjonsmetall
Grunnstoff
Transisjonsmetall

Transisjonsmetalla, eller innskotsmetalla, er grunnstoffa i gruppene 3-12 i periodesystemet. Dette er dei same gruppene som utgjer d-blokka. For desse grunnstoffa vert d-orbitalane fylt med elektron etterkvart som ein går mot høgre i periodane.

Eigenskapar 

Transisjonsmetalla har høge smeltepunkt og er harde. Smeltepunkta er høgast i gruppe 6. Mange av dei kan ha mange oksidasjonstrinn. Høge trinn er stabile, særleg nede i gruppene. Grunnstoffa kan vera sentralatom i ulike kompleks. Transisjonsmetalla dannar ofte farga sambindingar.

Sjå òg 
 d-blokka
 Kompleks
 Ligandfeltsplitting
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet

 

Periodesystemet
Limnologi

Limnologi (frå gresk Λίμνη limnee, "innsjø"; og λόγος, logos, "læra"),er studiar av innlandsvatn (både saltvatn og ferskvatn), med hovudvekt på innsjøar, tjern og elvar (både naturlege og kunstige). Studiane omfattar kjemiske, biologiske og hydrologiske emne. I tillegg er kvartærgeologi relevant for utforminga av vassvegar og basseng. 

Fagfeltet vart etablert av François-Alphonse Forel (1841-1912). Limnologi har tradisjonelt nært slektskap med hydrobiologi. 

Omgrepet limnisk syner til det som gjeld innsjøar og ferskvatn, medan limnetisk syner til noko som lever i eller stammar frå ein innsjø.

Relaterte emne 
 Vatn
 Økosystem

 
Vatn
Charlie Chaplin

Sir Charles (Charlie) Spencer Chaplin () var ein britisk skodespelar, filmregissør og komponist.

Chaplin vart fødd i London. Foreldra var fattige varietéartistar. Dei flytte frå kvarandre rett etter at Charlie vart fødd, og Charlie og broren Sydney voks opp hjå mora, Hannah Harriette Hill. I 1896 vart ho arbeidslaus og kunne ikkje forsyta borna, som fyrst vart sende til eit fattighus og deretter til ein barneheim.

Chaplin fylgde same lei som foreldra, og byrja som varietéartist då han var fem år. Han arbeidde som klovn i ei komediegruppe som vitja Canada og Sambandsstatane i 1910-13, og vart der oppdaga av ein amerikansk filmprodusent. Filmkarriera hans byrja med ein serie korte stumfilmar i 1914. Han vart ein av dei fyrste Hollywood-stjernene, og var mellom dei fåe skodespelarane som greidde overgangen frå stum- til ljodfilm på 1930-talet.

Chaplin ville ikkje ha amerikansk statsborgarskap. Under McCarthy-perioden fekk han store vanskar med dei amerikanske styresmaktene og vart nekta innreise i USA etter å ha vitja England i 1952. Chaplin flytte då til Sveits, der han budde fram til han døydde.

I 1975 vart han slått til riddar (KBE) i England.

Chaplin, Charlie
Chaplin, Charlie
Chaplin, Charlie
Gruppe 13

Gruppe 13 eller hovudgruppe 3 i periodesystemet er òg kjend som borgruppa. Grunnstoffa i denne gruppa har tre valenselektron. Saman med gruppene 14-18 utgjer denne gruppa p-blokka.

Eigenskapar 

Utanom halvmetallet bor er alle grunnstoffa i gruppa metall. Alle kan ha oksidasjonstrinn 3 i sambindingar. Thallium kan òg ha oksidasjonstrinn 1. Den kovalente karakteren i bindinga aukar nedover i gruppa.

Grunnstoffa i gruppa

Halvmetall 
 Bor

Metall 
 Aluminium
 Gallium
 Indium
 Thallium

Bakgrunnsstoff 
 Borgruppa og stoff i denne 

Gruppe 13
Gallium

Gallium er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol Ga og atomnummer 31. Det er eit uedelt metall og er plassert i gruppe 13 i periodesystemet.

Eigenskapar 

Gallium har eit lågt smeltepunkt i forhold til andre metall. Ved låge temperaturar opptrer det i ei mjuk og skjør metallform, men ved til dømes kroppstemperatur kan det smelta i handa til den som held det.

Bruk 
Gallium blir brukt i LED-skjermar.

Sjå også 
 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

 
Uedle metall
Kjølevæsker
Grunnstoff
Indium

Indium er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol In og atomnummer 49. Det høyrer til gruppe 13 i periodesystemet.

Bruk 
Indium vert brukt i legeringar.

Sjå også 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

 
Uedle metall
Native element
Grunnstoff
Chloros

Chloros er eit gresk ord som kan tyda grøn, eller gulgrøn. Det er òg eit gresk etternamn.

Bruk i naturvitskapen 

Chloros er rota til fleire naturvitskaplege ord som har med grønt å gjera, som i namnet på den gulgrøne klorgassen. 

I biologien er det brukt om det grøne plantestoffet klorofyll og kloroplastar, organellane som utfører fotosyntesen i plantane og lagar klorofyll. I tillegg blir det brukt i mange samansetjingar i binominale plantenamn for å uttrykka at ein viss del av dei er grøne.

Chloros i bibellæra 

Ordet opptrer òg i Bibelen, mellom anna i openberringa til apostelen Johannes (6:8). Her blir det brukt til å skildra ein hest som skal bringa død og forderving til verda. Dette ordet har skapt store problem for bibelomsetjarar, som må velja om dei skal omsetja bokstaveleg eller velja ein anna farge som betre uttrykker døden. Hesten er derfor blitt skildra både som gul eller bleikgul og grå eller bleik.

Bakgrunnsstoff 
 Latinske plantenamn på chlor- (engelsk)
 Feilomsetjingar i Bibelen (engelsk)

Greske slektsnamn
Greske ord og uttrykk
Kina-regionen

Kina (tradisjonell kinesisk skrift 中國, forenkla kinesisk 中国;, pinyin Zhōngguó, Wade-Giles Chung-kuo) er eit land i Aust-Asia som frå 1949 i røynda er delt i to. Folkerepublikken Kina (med hovudstad i Beijing) (eller Peking) omfattar alle fastlandsprovinsane. Republikken Kina (med hovudstad Taipei) styrer berre over provinsen og øya Taiwan (Formosa) og nokre små øyar i provinsen Fujian. Styremaktene i båe republikkane gjer krav på å vera styresmakt i heile Kina. Republikken Kina sin offisielle hovudstad er Nanjing (eller Nanking) som ligg i fastlands-Kina.

Kina er ofte rekna som den eldste framleis eksisterande sivilisasjonen.

Kina har eit folketal på over ein milliard og utgjer ein femdel av menneska på jorda. Fleirtalet er han-kinesarar. Viktige minoritetar inkluderer mandsjuarar. Det kinesiske språket er inndelt i ei rad variasjonar. Beijiingdialekten vert nytta som utgangspunkt for standardkinesisk.

Historie

Den kinesiske antikken hadde følgjande dynasti,
Xia-dynastiet herska i tida 2070 fvt.-1600 fvt.
Shang-dynastiet herska i tida 1600 fvt.-1046 fvt.
Zhou-dynastiet herska i tida 1046 fvt.–256 fvt.
Vår- og haustannaltida var tida 722 fvt.–476 fvt.
Krigarrika-tida var tida 476 fvt.–221 fvt, og med ho slutta den kinesiske antikken.

Qin-dynastiet herska i tida 221 fvt.–207 fvt.

Han-dynastiet herska i tida 202 fvt.–220.

Dei tre kongedøma herska i tida 220–280.

Jin-dynastiet herska i tida 266–420.

Nord- og Sør-dynastia herska i perioden 420–589.

Sui-dynastiet herska i tida 581–618.

Tang-dynastiet herska 618–907.

Dei fem dynasti og ti kongerike herska frå 907 til 960.

Dynastia Liao, Song, det vestlege Xia, og det yngre Jin-dynastiet herska i perioden 960–1276.

Yuan-dynastiet herska 1271–1368.

Særleg frå 600-talet til og med 1300-talet, kunne Kina reknast som den mest avanserte sivilisasjonen i verda. 

Ming-dynastiet herska i tida 1368–1644.

Mandsju- eller Qing-dynastiet herska i perioden 1644–1912. 

Frå 1800-talet til ut på 1900-talet var landet for svakt til å slå attende europeisk kolonialisme og japansk invasjon. Samstundes var det interne konfliktar i landet. Kommunistsigeren i den kinesiske borgarkrigen etablerte Folkerepublikken Kina på fastlandet, medan Republikken Kina si regjering heldt fram med å kontrollera Taiwan og nokre mindre øyar i Austkinahavet.

Historia til landet vert kjenneteikna av ymse delingar og samanslåingar mellom skiftande periodar av fred og krig, og valdelege maktskifte. Makta låg gjerne i hovudsak hjå den kinesiske keisaren. Den røynlege makta kunne liggja hjå mektige embetsmenn og regionale krigsherrar. Kina sitt landområde har variert gjennom historia.

Sjå òg
Belte og veg-initiativet (BRI)

Bakgrunnsstoff 

Land i Asia
Kina

et:Hiina#Hiina Rahvavabariik
Thallium

Thallium er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol Tl og atomnummer 81. Det høyrer til gruppe 13 i periodesystemet.

Metallet er mjukt og lettformeleg, og kan skjerast i med kniv. Det har ein metallisk glans
som det fort mister i luft, og får i staden ein blå-grå farge. For at stoffet ikkje skal oksidera oppbevarer ein det gjerne under vatn.

Bruk 

Thallium er eit giftig tungmetall og har vore brukt til å forgifta rotter og insekt. Stoffet har òg vore brukt i giftmord på menneske.

Helse 

Sjølve grunnstoffet og sambindingane det dannar er svært giftige. Dette er fordi det kan erstatta viktige alkalikation i kroppen, til dømes natrium og kalium. Ombytinga fører til at alle prosessane i cella stoppar opp. Stoffet var særs verknadsfult som mordvåpen før ein forstod korleis det verka og fann fram til ei motgift (berlinerblå, Fe4[Fe(CN)6]3). Thalliumforgifting fører mellom anna til at ein mister håret.

Thallium i mindre dosar kan truleg framkalla kreft.

På grunn av helsefarane er thallium ikkje lenger brukt som rottegift.

Thallium i kulturen 
Krimforfattaren Agatha Christie, som hadde arbeidd som farmasøyt, hadde thalliumforgifting som mordmåte i romanen The Pale Horse (norsk: Den fjerde rytter). Ein fann ut kva offera døydde av fordi dei hadde mista hår.

Filmen The Young Poisoner's Handbook frå 1995 var basert på livet til Graham Frederick Young som drap minst tre menneske med thallium i 1960- og -70-åra.

 
Uedle metall
Grunnstoff
Gruppe 14

Gruppe 14 eller hovudgruppe 4 i periodesystemet vert òg kalla karbongruppa. Grunnstoff i denne gruppa har fire valenselektron. Gruppa er ein del av p-blokka. Alle grunnstoffa i gruppa kan ha oksidasjonstal +IV i sambindingar. Karbon, tinn og bly kan i tillegg ha +II.

Grunnstoff i gruppe 14

Ikkje-metall 
 Karbon

Halvmetall 
 Silisium
 Germanium

Metall 
 Tinn
 Bly

Bakgrunnsstoff 
 Om karbongruppa og grunnstoff i denne 

Gruppe 14
Ab

Ab/AB kan ha fleire tydingar:
 Den jødiske månaden ab
 Den latinske preposisjonen ab.
 Tydinga «frå» eller som forstaving ab- som tyder «av» eller «frå», som i abdisere, som tyder «fråsei». I handelsspråk tyder dette sal med levering på nemnde stad, slik at den vidare forsendingar går føre seg for rekninga og risikoen til kjøparen, til dømes ab fabrikk eller ab lager). 
 «Far» på hebraisk, sjå abba.

Forkortingar
 På svensk er AB forkortinga for aktiebolag, som tyder aksjeselskap.
 IATA-koden for flyselskapet Air Berlin er AB