alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Höga kusten

Höga kusten er eit område ved kysten i Västernorrlands län i Sverige. Sidan siste istid har ei landheving på fleire hundre meter gjort landskapet særprega med mellom anna høge fjell. Området er eit døme på korleis geologiske krefter verkar, og har vore mykje nytta til forsking på emnet. 
Området har vore folkesett i minst 7 000 år. 

Höga kusten vart av UNESCO teke med på lista over verdsarv i år 2000. Verdsarv- området omfattar 1 425 km² freda område. Desse er:

Kramfors kommun
 Nordingrå naturomårde
 Fuglefredingsområde
 Grönviksflasen
 Långskärsklubben
 Skorporna
 Naturreservat
 Gnäggen (2 ha)
 Halsviksravinen (63 ha)
 Herrestaberget (9 ha)
 Högbonden (347 ha, av dette 88 ha land)
 Mjältön (147 ha)
 Norrfällsviken (174 ha)
 Omneberget (29 ha)
 Rotsidan (115 ha)
 Skuleberget (263 ha)
 Storsand (11 ha)
 Storön (309 ha)
 Villmyran (5,3 ha)

Örnsköldsviks kommun
 Skuleskogens nasjonalpark (2 868 ha)
 Fuglefredingsområde
 Flasan
 Gråbuten
 Ratan
 Värnsingsklubbarna
 Västerskär-Mellanskär
 Naturreservat
 Södra Ulvön (200 ha)
 Balesudden (923 ha)
 Hummelvik (252 ha)
 Trysunda (1000 ha)
 Skuleskogen (97 ha)
 Storholmen (9 ha)
 Ögeltjärn (71,5 ha)
Kjelder:Länsstyrelsen Västernorrland, UNEP World Conservation Monitoring Centre

Bakgrunnsstoff 
 Highcoast.net - Världsarvet Höga Kusten (offisiell verdsarv- nettstad, på svensk, engelsk og tysk
 UNESCO World Heritage Centre - High Coast (på engelsk)
 UNEP World Conservation Monitoring Centre - The High Coast  (på engelsk)
 Riksantikvarieämbetet - Höga kusten 
 Höga Kusten  (turistside)
 ViS Världsarv i Sverige - Höga kusten

Verdsarv i Sverige
Verdsarv i Finland
Västernorrlands län
Kramfors kommun
Örnsköldsviks kommun
Svensk geografi
Höga Kusten
Pyramide

Pyramide er ein lekam som vert utgjort av ei grunnflate og fleire trekantar som møtest i eit punkt på toppen. 

Om grunnflata òg er ein trekant, vert pyramida utgjort av fire trekantar, og er da eit tetraeder. 

Pyramidane i Egypt hadde form som pyramidar med fire trekantar på sida. Sjå pyramidar og pyramidane i Egypt.

Volum 
Volumet av ein pyramide er 

der A er arealet av grunnflata, og h er høgda frå grunnflaten til spissen. Denne formelen passer for alle pyramidar, der h er avstanden frå grunnflaten til punktet plassert sentreret over grunnflaten, 90 grader på planet grunnflata er plassert i.

  
Polyeder
Prismatoide polyeder 
Pyramidar og bipyramidar
Geometriske former

it:Piramide#La piramide in geometria
Pyramidar

Pyramidar kallar ein fleire byggverk som har vore bygd av fleire folk opp gjennom historia. Dei har hatt form som høye byggverk som smalnar mot toppen, liknande ein pyramide innan geometri. 

Best kjend er pyramidane frå Egypt i oldtida, pyramidane i Egypt, som  var forma som pyramidar i full forstand. Dei var gravstad for fleire av faraoane. Dei hadde òg tempel i nærleiken, der det vart skipa til fleire seremoniar. 

Ein omtalar òg andre byggverk som pyramidar. Best kjend er kanskje forskjellige byggverk som vart bygd av fleire folkeslag i Amerika i prekolumbiske sivilisasjonar. Desse hadde ikkje form som fullstendige pyramidar, men som høge byggverk med skrånande sider. Dei vart nytta til religiøse seremoniar, som til dømes menneskeofring. 

I Mesopotamia, på Kanariøyane og Maldivene har det vore liknande byggverk.

Galleri

Arkeologi
Bygningar

sn:Dumba
Hovgården

Hovgården er ein arkeologisk lokalitet (arkeologisk funnstad) på Adelsö i Mälaren. Saman med restane etter vikingtidas handelsstad Birka på granneøya Björkö er Hovgården innskriven i 1993 på UNESCO-lista over verdsarv.

På Hovgården låg det i vikingtida ein kongsgard som styrte over Birka, men ikkje noko er att av han. Her finst gravfelt med store gravhaugar der ein reknar med at sveakongar (Birkakongar) ligg gravlagt, bygdeborgar (fornborgar), ein runestein kalla Håkansteinen, og ein tingplass som truleg var i bruk på 800-talet under kong Björn, konge i Uppland tidleg på 800-talet. Kong Björn, som truleg hadde tilhald på kongsgården på Adelsö, er kjent som den kongen som tok godt imot dei kristne misjonærane som ifylgje skildringa i boka om livet til Heilage Ansgar, Vita Anskarii, av erkebiskop Rimbert av Bremen-Hamburg, kom til Birka om lag år 830.

På Hovgården ligg dessutan ei steinkyrkje, Adelsö kyrka, bygd på 1100-talet, seinare ombygd og framleis i bruk. Kyrkja vart truleg bygd for å nyttast av både kongen som budde på kongsgarden attmed kyrkja, og som kyrkje for den ålmene kyrkjelyden. Det har kan hende vore ei trekyrkje her før steinkyrkja vart reist, og denne kyrkja vil då ha vore blant dei fyrste kyrkjene i Sverige. Men spor etter ei slik trekyrkje har ein ikkje funne. 

På Hovgården ligg òg ruinane etter palasset Alsnöhus. Palasset høyrde til Magnus Ladulås, som eigenleg heitte Magnus Birgersson, fødd om lag 1240, død 18. desember 1290, og fyrst vart hertug, deretter konge av Sverige frå 1275 til 1290. Alsnöhus var staden for eit viktig møte i 1279 eller 1280 som gav grunnlag for å fastsetje rettane for adelen ved ei forordning.

Ekerö
Arkeologiske funn i Sverige
Svensk historie
Verdsarv i Sverige
Stader frå norrøn tid
Skjæltorsdag

Skjæltorsdag er eit dialektord for skjærtorsdag i Slemmestad-området. Folk samlar seg då på strendene kor dei haustar og kokar blåskjel.

Bakgrunnsstoff 
 Rolf «Mulen» Karlsen: Skjæltorsdag. Videogram, Slemmestad, 2006.
 Asker og Bærum Budstikke, 12.04.2006 

Vikværsk
Røyken kommune
Påske
Torsdag
Vømmøl Spellmannslag

Vømmøl Spellmannslag vart stifta i 1973 av Hans Rotmo. 
Dei gav ut tre plater: Vømmøl'n (1974), Vømlingen (1975), Vømmølåret (1984). Samleplata Vømmølmusikken vart utgjeve i 1996, med utdrag av alle platene, i tillegg til musikk av Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken og Heimevernslaget. I tillegg kom to nyskrivne songar.

Medlemer 
 Kristian Schravlevold, vokalist, lurk, fiolin, komponist og låtskrivar
 Konrad Vømmølbakken, koring, mandolin og saksofon
 Peder Storvømmølvold, koring, gitarist
 Birger Skruddusvingen, bassist, koring

Utgjevingar 
 Vømmøl'n - 1974
 Vømlingen - 1975
 Vømmølåret - 1984
 Vømmølmusikken - 1996

Sjå òg 
 Hans Rotmo
 Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken
 Heimevernslaget

Bakgrunnsstoff 
Rotmomusikken; artikkel om Vømmøl Spellmannslag 

Norske musikkgrupper
Musikkgrupper skipa i 1973
Pyramidane i Egypt

Pyramidane i Egypt er pyramidar som vart bygd i Egypt som gravstader for faraoar. Pyramidane er vidgjetne, og står som eit symbol på det gamle Egypt. 

Den største og mest kjende er Kheopspyramiden, ein av pyramidane ved Giza.

Bakgrunnsstoff 
 * Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur på http://whc.unesco.org

Det gamle Egypt
Byggverk i Egypt
Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken

Arbeidslaget hass K. Vømmølbakken var ei norsk gruppe, stifta av Hans Rotmo, som bygde vidare på Vømmøl-ideologien og Vømmøl Spellmannslag. Gruppa vann Spellemannprisen i klassen rock for plata Grovarbeid i 1976.

Medlemmer 
 Hans Rotmo, mandolin og vokal
 Hans Løkken, bass
 Bjørn Elvestad, trekkspel og gitar 
 Ivar Elvestad, fiolin og gitar
 Frank B. Olsen, trommer

Diskografi 
 Grovarbeid - 1976
 Varsku her - 1976

Bakgrunnsstoff 
 Rotmomusikken si side om Arbeidslaget

Sjå òg 
 Hans Rotmo
 Heimevernslaget
 Vømmøl Spellmannslag

Norske musikkgrupper
Vinnarar av Spellemannprisen
Musikkgrupper skipa i 1975
Malgorzata Piotrowska

Malgorzata Piotrowska () er ein polsk-norsk illustratør og forfattar fødd i Warszawa i Polen og busett i Noreg sidan 1987. 

Piotrowska har utdanning frå Kunstakademiet i Warszawa. Ho har illustrert ei svært stor mengde biletbøker, både med eigne og andre sine tekstar. Bileta hennar er kjenneteikna av naivistiske figurar, ein fri og fargesterk akvarellteknikk og påverknad frå aust- og mellomeuropeisk bilettradisjon.

Piotrowska fekk Ordknappen i 2007 for Spurvegutten. I 2016 fekk ho Brageprisen i open klasse, sakprosa for born og unge saman med forfattaren Gudny Ingebjørg Hagen for Fest og feiring.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Meir grundig biografi og bibliografi 
 Malgorzata Piotrowska i Galleri BBB (Fredrikstad bibliotek sitt nettgalleri av barnebokillustrasjonar) 

Norske illustratørar
Norske barnebokforfattarar
Vinnarar av Brageprisen
Polske forfattarar
Skjærtorsdag

Skjærtorsdag eller skirtorsdag er ein dag i den kristne påskeveka og feirar det siste måltidet Jesus hadde med disiplane sine før han blei krossfesta. Ordet kjem frå norrønt skíriþórsdagr som tyder reinsetorsdag (jf. skjær, 'rein)', som siktar til at Jesus vaska føtene til disiplane kvelden dei hadde det siste måltidet. Under dette måltidet innstifta Jesus den heilage nattverden.

Dagen blir markert siste torsdagen før påske. På messa i kyrkja vert det siste måltidet minna ved at kyrkjelyden feirar nattverd. Skjærtorsdag er dagen før langfredag, og det kan bli markert ved at all pynt vert fjerna frå altaret ved slutten av gudstenestaa. Lys, blomar, vaser og dukar blir bore bort slik at altaret framstår blottlagt til langfredagsgudstenesta. 

Skjærtorsdagen er heilagdag i Noreg og Danmark.

Torsdag
Påske
Kyrkjeåret
Langfredag

Langfredag markerer i kristen tradisjon dagen då Jesus Kristus døydde på krossen. Dagen vert markert fredag før påske. Namnet kjem av at det var Jesu lengste dag. På engelsk vert dagen kalla Good Friday, som eigentleg tyder «heilag fredag». På tysk heiter dagen Karfreitag, der kar tyder «sorg, sut».

I Noreg vert langfredag framleis sedd på som ein viktig heilagdag, det ein av dei tre dagane i året som mellom anna vert markerte med reklamefrie sendingar i kommersielle radio- og fjernsynskanalar.

Fredag
Påske
Kyrkjeåret
Gammelstads kyrkstad

Gammelstads kyrkstad er ei samling kyrkjestover og kyrkjestallar kring Nederluleå kyrkje i Gammelstad utanfor Luleå i Sverige. Gammelstads kyrkjestad er med på UNESCO si liste over verdsarv.

Bakgrunnsstoff
Riksantikvarieämbetet - Gammelstads kyrkstad 
Church Village of Gammelstad, Luleå på http://whc.unesco.org

Verdsarv i Sverige
Luleå kommun

de:Gammelstad#Gammelstads kyrkstad
eo:Gammelstad#Gammelstads kyrkstad
Butrint

Butrint eller Butrinti er ein historisk by i Albania som står på UNESCO si verdsarvliste. Han ligg på ei lita halvøy mellom Kérkyrasundet og Butrintsjøen, nær den albanske byen Saranda og grensa til Hellas.

Historie 

Bymurane rundt Butrint blei til i det fjerde hundreåret f. Kr. Byen blei grunnlagd av illyrarar, dersom ein då ikkje skal tru på Vergil sin Æneide som seier at han blei grunnlagd av den trojanske prinsen Helenus. På denne tida heitte byen Buthrotum. Han blei kjend som ein pilegrimsstad for dei som dyrka Asklepios. 

Byen blei overmanna av romarane under Julius Cæsar, og keisar Augustus lét reisa ein koloni her i 167 f. Kr. Butrint blei ein romersk hamneby. Det bysantinske keisardømet tilførte byen rikdom og rundt ti tusen innbyggjarar, fram til tihundretalet, då middelhavsnormannarar og seinare angevinarar og veneziarar kjempa om makta i området. Han blei base for erobrarar i 1081, då normannarprinsen Bohemond bygde ein stor flåte for å ta Konstantinopel, og på 1600-talet, då Suleiman den store prøvde å ta Kérkyra.

Fråflytting og gjenoppdaging 

I løpet av mellomalderen danna det seg myrer i området, og Butrint blei fråflytta. Ved byrjinga av attenhundretalet var det igjen ein beskjeden fiskarlandsby rundt ei veneziansk borg der.
 
Den historiske byen blei gjennoppdaga i 1928 av den italienske arkeologen Luigi Ugolini. Storstilte utgravingar tok til etter den andre verdskrigen, og blei tekne opp att på 1990-talet. I 1992 kom byen med på UNESCO si liste over verdsarven. Då Albania opplevde sterk uro i 1997 blei muséet i byen plyndra og mange skattar forsvann. Byen blei sett på lista over truga verdsarv ettersom han mangla vernetiltak.

Av ruinane kan nemnast romerske bygg som eit bad, eit amfiteater og ein villa, sakralbygg i form av eit kapell frå firehundretalet og ein basilika frå det neste hundreåret, og ei veneziansk borg frå trettenhundretalet, som no husar eit museum. Byen har òg ein bymur med ein vidkjend port som blir kalla «Løveporten». På sletta utanfor muren finst òg fleire bustadhus.

Bakgrunnsstoff 
 Mykje informasjon om Butrint 
 Butrint-laget  som tek vare på og informerer om byen
 Bilete frå byen

Verdsarv i Albania
Kulturminne i Albania
Illyriske byar
Byar i den greske antikken
Romerske byar
Filmen Hamilton

Sjå òg Hamilton

Hamilton er ein svensk actionfilm frå 1998 med Peter Stormare, Mark Hamill og Lena Olin i hovudrollene. Filmen er regissert av Harald Zwart.

Hiatoria er basert på romanane av Jan Guillou om den svenske hemmelege agenten Carl Hamilton (Peter Stormare). Mark Hamill spelar Mike Hawkins, ein amerikansk skurk. 

Filmen vart gjort om til ein fjernsynsserie i 2001.

Svenske filmar
Actionfilmar
Filmar frå 1998
Vestvik kyrkje

Vestvik kyrkje er ei langkyrkje i Framverran i Inderøy kommune i Trøndelag fylke.
 
Kyrkja vart innvigd 3. november 1905, på tomta til ei eldre kyrkje som vart bygd i 1589. 
Kyrkja har 275 sitjeplassar og eit tolvstemmers Jørgensen orgel bygd i 1959.

Kjelder 
 Redaktør: Alf Henry Rasmussen – Våre kirker : norsk kirkeleksikon. Vanebo Forlag, Kirkenær 1993. ISBN 82-7527-022-7 - «Vestvik kirke», s. 224

Bakgrunnsstoff 
 Om Mosvik sokn på nettstaden til Den norske kyrkja

Kyrkjer i Inderøy
Norske kyrkjer frå 1905
Kyrkjer i Stiklestad prosti
Kulturminne i Inderøy
Langkyrkjer i Nidaros bispedømme
Janosch

Janosch (kunstnarnamn for Horst Eckert) (fødd 11. mars 1931 i Hindenburg i Øvre Schlesien) er ein av dei mest kjende tyske barnebokforfattarane.

Janosch har skrive over 150 bøker som er omsett til 30 språk. Til norsk er Janosch omsett av blant andre Halldis Moren Vesaas. Mest kjende er truleg ei rekkje forteljingar om «den vesle tigeren og den vesle bjørnen».

Fleire av bøkene er filmatiserte, og mange Janosch-filmar har vorte sende på Barne-TV på NRK.

Bakgrunnsstoff 
 www.janosch.de

Tyske forfattarar
Barnebokforfattarar
Fødde i 1931
Corliss Lamont

Corliss Lamont () var ein amerikansk humanistisk filosof og borgarrettsførekjempar. Under studietida si var han noka tid også ved Universitetet i Oxford og delte då studentbustad med Julian Huxley. 

Det politiske synet til Lamont var sosialismen. På 1930-talet var han positivt sinna overfor den sovjetiske sosialismen, men gjekk aldri inn i kommunistpartiet og distanserte seg seinare frå dette. I 1953 skreiv han ein pamflett om dette, med tittelen Why I am not a Communist («Kvifor eg ikkje er kommunist»). 

Han var ein ivrig førekjemper for borgerrettane og var direktør for American Civil Liberties Union frå 1932 til 1954, og deretter formann fram til sin død for the National Emergency Civil Liberties Committee som med stor framgang gjekk imot underkomitéen til senator Joseph McCarthy i det amerikanske senatet. 

Lamont skreiv seksten bøker, hundrevis av pamflettar og tusenvis av lesarinnlegg om samfunnsmessige spørsmål. Hans mest kjende bok er sannsynlegvis The Philosophy of Humanism, som av mange vert oppfatta som ei nøkkelframstilling av naturalistisk humanistisk filosofi. Eit anna bidrag til same felt var boka The Illusion of Immortality frå 1935, som er ein revidert versjon av doktoravhandlinga hans. Han utgav òg bøker om John Dewey og Bertrand Russell. 

Lamont var president-emeritus for American Humanist Association og mottok Gandhi-fredsprisen i 1981. I 1998 mottok han posthumt utmerkinga Distinguished Humanist Service Award frå International Humanist and Ethical Union.

Bøker 
 The Philosophy of Humanism, (fyrst utgjeven i 1949), 1965-utgåve: Ungar Pub Co ISBN 0-8044-5595-3, 7th rev. edition 1990: Continuum Intl Pub Group, ISBN 0-8044-6379-4, 8th rev. edition (med kjønnsnøytrale referansar ved redaktørane Beverley Earles og Beth K. Lamont) 1997 Humanist Press ISBN 0-931779-07-3
 Online-versjon av The Philosophy of Humanism (8th edition) i Adobe Acrobat PDF format.
 Illusion of Immortality, føreord av John Dewey, (fyrst utgjeven i 1935), 5th edition 1990, Continuum Intl Pub Group, ISBN 0-8044-6377-8
 Yes to Life: Memoirs of Corliss Lamont, 1981 Horizon Press: ISBN 0-8180-0232-8, rev. edition 1991: ISBN 0-8264-0477-4 
 Voice in the Wilderness: Collected Essays of Corliss Lamont, 1979 Prometheus Books, ISBN 0-87975-060-X 
 Freedom Is As Freedom Does: Civil Liberties in America, føreord av Bertrand Russell, (fyrst utgjeven i 1956), nyopptrykk 1990, Continuum Intl Pub Group, ISBN 0-8264-0475-8

Bakgrunnsstoff 
 Corliss Lamont-vevsider

USA-amerikanske humanistar
USA-amerikanske filosofar
USA-amerikanske forfattarar
Kleberstein

Kleberstein, steatitt, spekkstein, såpestein eller esje er ein metamorf bergart som hovudsakleg er bygd opp av mineralet talk med varierande mengd kloritt og amfibol.  Kleberstein er ein mjuk bergart, og kan derfor lett skjærast i med kniv.
En annan viktig eigenskap ved kleberstein er at den toler varme særs godt og den er derfor godt eigna til bruk i omnar o.l.
Kleberstein er ein lettformeleg bergart som har vore mykje brukt til å laga kar og andre bruksting.

Den reinaste sorten kleberstein er danna frå serpentin, dei meir ureine sortene er danna av gabbroide bergarter.

Fargen på kleberstein er grønkvit til mørkegrøn ofte med rustfarga felt.

Ein finn kleberstein i alle norske fylke bortsett frå Vestfold og Vest-Agder.

Ordsoge
Bergarten har hatt mange ulike namn. Eitt gammalt namn er grjotstein, der forstavinga er frå norrønt og ganske enkelt tyder stein. Dette ordet var særleg brukt om nyttestein som ein hogde ut og brukte, og har gjeve oss moderne ord som gryte og graut. Eit nyare ord for steintypen er grautstein, og fleire stader i Noreg der ein har henta ut slik stein har namn som Grøt eller liknande. Klebersteinen kan òg kallast feittstein eller veikstein.

Dei mange namna på steinen viser til dei særskilde eigenskapane hans. Nokre av dei viser til korleis overflata til bergarten kjennest når ein tar på han, nemleg «feittete», «glatt» eller «såpete». Dette er fordi det viktigaste mineralet i kleberstein er talk. Dette er eit svært mjukt mineral som gjer at kleberstein lett kan skjærast i med kniv. Steinsorten kan òg stå imot sterk varme, og er derfor godt eigna til bruk i omnar og liknande.

Bruk

I førmoderne tid brukte ein kleberstein til mange ulike former for nytteting. I jernalderen, mellomalderen og fram til 1800-talet brukte ein steinen hyppig i tilverking av kokekar, spinnehjul og ulike former for lodd og vekter. Andre viktige bruksområde har vore som byggemateriale i mange av dei norske steinkyrkjene. Mellom anna er Nidarosdomen bygd i kleberstein. På 1900-talet har ein særleg brukt kleberstein som materiale i peisar, omnar og gravsteinar.

Mange stader er det spor etter førmoderne uttak av kleberstein i bergveggane. Særleg i Gudbrandsdalen og på Vestlandet og Romerike  er det blitt tatt ut kleberstein i store mengder. Kjende brot er mellom anna Brennepåsen og Piggåsen i kommunane Sørum og Fet. I dag tek ein ut kleberstein to stader i Noreg; Målselv i Indre Troms og Otta i Gudbrandsdalen.

Bakgrunnsstoff

Metamorfe bergartar
Dielektrikum
Stein
Skulpturmateriale
Petrologi
Keramiske material
Fylosilikat
Steinalderreiskapar

 
nb:kleberstein

nl:Speksteen
Chad Hedrick

Chad Hedrick () er ein amerikansk skeiseløpar frå Texas som vann femti verdsmeisterskap på rulleskeiser før han bytte til skeiseløp på is. Sidan rulleskeiser ikkje var ei OL-grein, ville han freiste å vinne olympisk gull før han la opp idrettskarriera, og klarte det med å vinne gull på 5 000 meter under Torino-leikane i 2006. Han vann òg sølv på 10 000 og bronse på 1 500 meter under Torino-leikane.

Hedrick har òg vunne eitt gull i VM allround, og to gull i VM enkeltdistansar.

Skeiseløparar frå USA
Olympiske meistrar for USA
Olympiske meistrar i lengdeløp på skeiser
Verdsmeistrar i lengdeløp på skeiser – Allround
Verdsmeistrar i lengdeløp på skeiser – Enkeltdistanse
Olympiske sølvmedaljevinnarar for USA
Olympiske sølvmedaljevinnarar i lengdeløp på skeiser
Olympiske bronsemedaljevinnarar for USA
Olympiske bronsemedaljevinnarar i lengdeløp på skeiser
Medaljevinnarar under vinter-OL 2006
USA-amerikanske deltakarar under vinter-OL 2006
Skeiseløparar under vinter-OL 2006
Medaljevinnarar under vinter-OL 2010
USA-amerikanske deltakarar under vinter-OL 2010
Skeiseløparar under vinter-OL 2010
Vinnarar av Oscarstatuetten 
Folk frå Texas
Blåskjel

Blåskjel (latin Mytilus edulis) ein muslingart i blåskjelfamilien. Han finst i salt- og brakkvatn i Atlanterhavet og Austersjøen. I Middelhavet finn ein den nærskylde Mytilus galloprovincialis. Skalet er frå blått til brunsvart på utsida, ljoseblått og kvitt på innsida. Skalet er opp til ti cm langt. Skala blir haldne saman av ein lukkemuskel. Skjelet pustar med gjeller. Skjela legg 5-12 millionar egg. Desse utviklar seg til larvar som driv i sjøen ein månads tid før dei festar seg på fast underlag som stein og anna ved hjelp av byssustrådar. Skjela lever i koloniar eller klyngar. Dei trivst best i oksygenrikt vatn, til dømes i tidvassona. Dei har vaksen storleik etter eit til to år.

Blåskjel lever av plankton dei filtrerer ut av sjøvatnet. Blåskjel er byttedyr for sjøstjerner, kvalross og einskilde fugle- og fiskeslag.

Blåskjel blir nytta som menneskemat. Under oppblomstring av særskilde algar kan skjela bli giftige.

Dyrking 
Dyrking av blåskjel tok til i Frankrike på 1300-talet. I Noreg blir det dyrka blåskjel på sør- og vestlandet. Det var om lag 600 oppdrettsstader rundt om i landet i 2003. I 2002 blei det produsert 2 500 tonn blåskjel. Den totale marknaden i Europa er på om lag 100 000 tonn.

Kjelder 
 Miesmuscheln på Wikipedia på tysk
 Blåskjell på Wikipedia på bokmål og riksmål

Bakgrunnsstoff 
 Blåskjelvarsling på Matportalen
 Bedre kunnskap om giftige blåskjell  på forskning.no

Muslingar
Neurolingvistikk

Neurolingvistikk er den vitskapsgrenia som studerer hjernemekanismane som ligg attom språkleg forståing, produksjon og kunnskap, både av talespråk, skriftspråk og teiknspråk. 

Neurolingvistikk er ei tverrvitskapleg vitskapsgrein, som bruker innsikt frå m.a. lingvistikk, neurobiologi, og informatikk.

Neurolingvistikk har vore tett knytt til afasiologi, studiet av afasi og andre språklege handikapp knytt til hjerneskade. Dei siste åra har arbeidet innanfor neurolingvistikk vorte lausrive frå afasiologi, og vorte drive over til kognitiv neurologi. Moderne teknikkar for å undersøke hjernen har gjort det lettare å forstå den anatomiske plasseringa til dei ulike språkfunksjonane. Slike teknikkar er m.a. PET og fMRI, som gjev bilete av energien som blir brukt i ulike delar av hjernen under ulike språklege prosessar. Til no har slike undersøkingar ikkje gått imot resultat som allereie var kjende frå afasiologi, men dei er dessverre upresise når det gjeld tidsdimensjonen (språkprosessen må strekke seg over tid for å få målingar av energibruk). I og med at tidsfaktoren er kritisk, bruker forskarane også andre teknikkar, slik som elektrofysiologiske teknikkar som EEG og MEG. Desse teknikkane gjev måleresultat på millisekundet, men eigenskapane til dei hjernefunksjonane som genererer elektriske signal er ukjende, så resultata av desse målingane er vanskelege å tolke. På grunn av dette blir EEG og MEG brukt framfor alt som støtteinformasjon for teoriar om dei neurobilologiske eigenskapane til språk. Viss ein lingvist t.d. har ein teori om at der to av tre ulike ordklasser som kan stå til slutt i ei setning har eigenskapar som skil seg frå den tredje, vil neurologiske data som viser ein tilsvarande elektrofysiologisk skilnad stø opp om ein slik teori, sjølv om vi ikkje er i stand til å forstå kva konkret denne skilnaden fortel om korleis hjernen fungerer (berre at det er ein funksjonsskilnad). Eit døme på eit viktig emne innanfor neurolingvistikk er N400 - effekten.

Eit fagfelt som står neurolingvistikken nær er psykolingvistikken, som prøver å avdekke dei kognitive mekanismane til språk med å bruke tradisjonelle teknikkar frå eksperimentell psykologi, t.d. analyse av slike indikatorar som reaksjonstid, feilprosent og augerørsler.

Kjelder 
 Journal of Neurolinguistics 
 Brain and Language