alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Qikiqtaq

Qikiqtaq (engelsk King William Island) er ei øy i kanadisk Arktis, i regionen Kitikmeot i Nunavut. Ho dekker ei flatevidd på mellom 12 516 km² og 13 111 km², og er dermed den 15. største øya i Canada. Folketalet er 1064, ifylgje 2006-folketeljinga. Alle innbyggjarane held til i Gjoa Haven.

Geografi 
Mot aust er Qikiqtaq skild frå halvøya Boothia av James Ross-sundet og Rae-sundet. I vest går Viktoriasundet og bort om det ligg Kitlineq. I Simpsonsundet ligg Toddøya, vidare mot sør ligg Adelaidehalvøya, medan Maudgolfen ligg i sørvest.

På nordkysten av øya ligg Victory Point. Gore Point, Point Le Vesconte, Erebus Bay og Terror Bay er alle på vestkysten. Douglas Bay, Booth Point og Gjoa Haven ligg alle på sørkysten.

Landskapet er småkupert, høgste punktet på øya er 137 moh. Mange små vatn finst på øya, desse er knapt synlege om vinteren.

Historie 
Inuittar har hatt tilhald på øya sidan uminnelege tider.

Fleire polarforskarar har, under søk etter Nordvestpassasjen, lege i vinteropplag på Qikiqtaq. John Franklin sin ekspedisjon låg innefrosen i drivisen nordvest for øya. Etter dei hadde forlate skipa, kreperte størsteparten av mannskapet gradvis av utmatting og svolt med dei prøvde å gå sørover til vestkysten. To av Franklins menn er gravlagde ved Hall Point på sørkysten av øya.

I 1903 segla oppdagaren Roald Amundsen, på leit etter Nordvestpassasjen, gjennom James Ross-sundet og stoppa i ei naturleg hamn på sørkysten av øya. Der, ute av stand til å halde fram grunna istilhøva, låg han vintrane 1903/4 og 1904/5. Under dette opphaldet lærde han polart levevis av Netsilik Inuitane, noko som han seinare hadde avgjerande nytte av på sin ekspedisjon til Sørpolen. Han brukte skipet sitt, «Gjøa», som base for oppdagingsturar sommaren 1904. Ein sledetur gjekk til halvøya Boothia og ei reise til den magnetiske nordpolen. Amundsen drog vidare vestover i august 1905, etter 22 månader på Qikiqtaq. Hamna der dei budde, hyser i dag den einaste busetnaden på øya, Gjoa Haven.

Øya er kjend for dei store flokkane med karibu som har sommarbeite der, før dei om hausten dreg mot sør over sjøisen.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Qikiqtaq» frå , den 4. november 2009. 

Øyar i Nunavut
Øyar i Arktis
Cáceres

Cáceres er provinshovudstaden i Cáceres i Extremadura i Spania. Byen har kring 90 000 innbyggjarar og kommunen har eit areal på 1750,33 km², den største kommunen i heile Spania. 

Det har vore busetnad nær Cáceres sidan førhistorisk tid. Ein ha funne spor etter dette i grottene i Maltravieso og El Conejar. Byen vart grunnlagd av romarane i 25 f.Kr..

I gamlebyen (Ciudad Monumental) står framleis bymurane frå antikken, og denne delen av byen er kjend for dei mange storkereira. Innanfor bymurane ligg ein mellomalderby utan ytre teikn på modernisering, og av den grunn er det filma mange filmar her. Universidad de Extremadura og to astronomiske observatorium ligg i Cáceres. Byen er òg eit bispesete. 

Cáceres vart innskrive på verdsarvlista til UNESCO i 1986 på grunn av blandinga av romansk, islamsk, nordgotisk og italiensk renssanse-arkitektur. Tretti tårn frå den muslimske perioden står framelis i Cáceres, og av desse er Torre del Bujaco det mest kjende. 

Cáceres er ein av byane som kjempar om å verte europeisk kulturhovudstad i 2016.

Historie 

Opphavet til Cáceres går tilbake til førhistorisk tid, med funn av grottemåleri i Cuevas de Maltravieso (Maltravieso-grottene) frå sein steinalder. Turistar kan sjå restar frå romartida, mellomalderen, maurartida og gullalderen for jødisk kultur i Spania. Cáceres har fire hovudområde som kan utforskast: den historiske bydelen, den jødiske bydelen, det moderne sentrumet og utkantstrøka. 

Byen vart grunnlagd som Castra Caecilia av Quintus Caecilius Metellus Pius og vart viktig som ein strategisk by under romartida og. Restar av dei første bymurane bygd av romarane på 200-talet og 300-talet eksisterer framleis, inkludert ein port, Arco del Cristo. 

Etter at Vestromarriket tok vestgotarane over byen og han gjekk inn i ein nedgangsperiode fram til arabarane erobra Cáceres på 700-talet. Dei neste hundreåra var han under arabisk styre, men maktforholdet skifta stadig mellom maurarar og kristne. I denne perioden bygde arabarane om byen, med murar, palass og mange tårn, som Torre de Bujaco. Cáceres vart gjenerobra av dei kristne på 1200-talet. I denne perioden hadde byen ein viktig jødisk bydel. På 1400-talet var folketalet nesten 2000, og nesten 140 jødiske familiar budde i Cáceres. Den jødiske folkesetnaden vart drive ut då dronning Isabella og Ferdinand av Aragon kom til makta i 1492, men mange spor frå ruinane er framleis synlege i dag i Barrio San Antonio.

Cáceres blømde under reconquistaen og under oppdaginga av Amerika, og viktige spanske familiar og adlege bygde heimane sine og små palass her. Mange familiar frå Extremadura deltok i reiser til Amerika der dei gjorde seg rike. På 1800-talet art Cáceres hovudstad i provinsen, og byen starta å vokse. Under den spanske borgarkrigen flata folketalet ut.

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell side
 Astronomisk observatorium

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Cáceres, Spain» frå ,  den 4. november 2009.  
 

Busetnader grunnlagde i første hundreåret fvt.
Byar i Extremadura
Verdsarv i Spania
Ourense

Ourense (spansk Orense) er ein by nordvest i Spania og provinshovudstaden i provinsen Ourense i Galicia. Han har kring 110 000 innbyggjarar, om lag 30 % av innbyggjarane i provinsen. 

Byen ligg ved breidda av elva Minho sør i sentrale område av provinsen.

Historoe 
Opphavet til byen kan sporast tilbake til romarane og varmekjeldene her kalla Burgas. Desse er framleis synlege i dag. Det var òg trong for å bygge festningsverk her for å verne ein vadestad over Minho. Etter romarane vart Ourense ein del av kongedømet til suebane på 400- til 600-talet, og han vart øydelagd av maurarane i 716. Han vart seinare bygd opp att av Alfonso III av Asturias rundt 877. Vikingane og den arabiske krigsherren Al-Mansur plyndra begge byen og øydela han stort. Det avrt først under Sancho II og systera hans Doña Elvira at byen vart busett på nytt på 1000-talet. Ourense voks først til ein by på 1100-talet.

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell side 
 Turistside
 Bilete av Ourense

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Ourense» frå , den 4. november 2009. 
 

Byar i Galicia
Romerske stader i Spania
Lugo

Lugo er ein by nordvest i Spania i den autonome regionen Galicia. Han er provinshovudstaden i provinsen Lugo. Kommunen har kring 95 000 innbyggjarar og er den fjerde største i Galicia. 

Lugo er den einaste byen i verda som er omgjeven av intakte bymurar frå romartida. Murane blei bygd på 200-talet, og er i dag rekna som ein verdsarvstad av UNESCO.

Historie 

Byen vart truleg grunnlag av keltarar. Seinare vart han erobra av Paulus Fabius Maximus og kalla Lucus Augusti i 13 f.Kr. ved ein romersk militærleir. Byen høyrte til den romerske provinsen Hispania Tarraconensis og var hovudbyen til caporane. Sjølv om han vart liten var han den viktigaste romerske byen i det som vart Gallaecia i romartida, setet for ein conventus, og ein av tre slike i Gallaecia. Seinare var han ein av to hovudstader i Gallaecia og gav namn til Callaïci Lucenses. Han låg midt i eit stort gullgruveområde, som i romartida var særs aktivt. 

Lucus vart sete for ein biskop seint på 400-talet og var eit administrativt senter for suebane og vestgotarane, før han kom i forfall. Midt på 700-talet vart byen forlaten. På 900-talet vart det gjort forsøk på å gjenoppbygge byen, og seinare var Lugo med domkyrkja si eit valfartsmål lik Santiago de Compostela.

Med opprettinga av Lugo-provinsen i 1833 fekk Lugo klart større tyding enn jamstore byar i nærleiken, som Mondoñedo og Ribadeo. Utviklinga fortsette då jernbanen kom til byen i 1875. På 1970-talet gjekk byen gjennom utvikling som skipinga av industriområdet Ceao i 1979, og ein totalrenovasjon av bymurane. I 2000 blei dei romerske murane utropt til verdsarv av UNESCO.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lugo» frå ,  den 4. november 2009.

Bakgrunnsstoff 

Bilete av Lugo

Byar i Galicia
Romerske stader i Spania
Verdsarv i Spania
Busetnader grunnlagde i første hundreåret fvt.
Pontevedra

Pontevedra (stundom skrive Ponte Vedra) er ein by nordvest i Spania. Han er provinshovudstaden i provinsen Pontevedra i Galicia og har kring 80 000 innbyggjarar.

Historie 

Ei lokal segn fortel at Pontevedra vart grunnlagd av Teucer, ein helt i trojakrigen. Men historikarar og arkeologar er samde i at busetnaden truleg vart grunnlagd då Gallaecia (gamle Galicia) vart ein del av Romarriket rundt det første hundreåret fvt. Namnet på byen kjem frå det latinske Pons/Pontis (bru) og Veteris/Vetera (gammal), og Ponte(m)Vetera(m), «den gamle brua», som syner til den gamle romarbrua som kryssar Lérez. Brua står framleis. Etter romartida vart byen ein del av okngedømet til svebarane.

På 1100-talet vart Pontevedra eit viktig handelssenter. På 1400-talet nådde byen eit høgdepunkt som handels- og kommunikasjonssenter. Pontevedra var då ein av dei største byane i Galicia. Han var framleis ein handelsby på 1500-talet og fiske auka òg på denne tida. Frå hamna i Pontevedra vart det fritt leie ned elva og ut i havet, men etter kvart førte sedimentering i elva til at det ikkje lenger var mogeleg med stor skipsfart her.

På slutten av 1500-talet starta nedgangstida for byen. Situasjonen vart verre på 1600- og 1700-talet, etter kvart som hamna ikkje kunne nyttast lenger. I tillegg førte politiske avgjersler og familiekonfliktar til ein generell nedgang i handelen, og folk flytta frå byen. Faktisk vart folketalet halvert i denne tida. Epidemiar var òg ei medverkande årsak til dette.

På byrjinga av 1800-talet var Pontevedra ein liten, uviktig by. Fiske, kunst og handverk heldt økonomien gåande. Likevel vart Pontevedra hovudstad i ein ny provins i 1833. Då jernbanen kom til byen på 1800-talet livna byen til liv att.

Då byen gjekk inn på 1900-talet var han det kulturelle og politiske senteret i Galicia. Byen var òg eit senter for galicisk nasjonalisme. Den spanske borgarkrigen (1936-1939) og det påfølgjande Franco-diktaturet (1939-1975) sette ein stoppar for utviklinga til Pontevedra. Politisk undertrykking og økonomisk harde tider tvinga mange bort frå byen. Det var først i 1960-åra at byen fekk industri og den lokale økonomien kom seg litt på fote att. Industrien førte derimot raskt til miljø- og helseproblem, og fleire av dei måtte til slutt stengast.

Tilhøva i byen betra seg då diktaturet enda i 1977.

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell nettstad
 Turisme i Pontevedra

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Pontevedra» frå ,  den 4. november 2009. 
  oppgav desse kjeldene: 
 Calo Lourido, F. et al. (2003): Pontevedra e o mar. Simposio de historia marítima do século XII ao XVI. Concello de Pontevedra, Pontevedra
 

Byar i Galicia
Ferrol

Ferrol er ein by i provinsen La Coruña i Galicia i Spania ved kyten av Atlanterhavet. Byen har kring 75 000 innbyggjarar og eit storbyområde som omfattar opp mot 250 000 innbyggjarar. 

Byen har vore kjend for skipsverfta sine og har hatt ein av dei største spanske marinebasane sidan Bourbon-familien styrte landet. Før dette, på 1600-talet, var Ferrol det viktigaste våpenlageret i Europa. I dag er byen mest kjend for skipsverftet Navantia.

Byen er fødestad for den spanske generalen Francisco Franco i 1892 og vart offisielt kalla El Ferrol del Caudillo frå 1938 til 1982.

Historie 
Det er funne spor etter menneske i området her frå førhistorisk tid. I romartida fasnt det ein fiskelandsby her i det første hundreåret fvt. Etter Romarriket fall, vart Ferrol plyndra av vandalar, og i 411 erobra av suebar. I 584 vart kongedømet deira innlemma i kongedømet til vestgotarane.

Frå 711 til 739 vart han plyndra av arabarar og vart til slutt gjenerobra av den vestgotiske kongen av Asturias i 754 og vart verande ein del av det kristne Spania frametter.

Huset Asturias oppretta ein utpost her for å verne seg mot arabarane, som stundom kom nordover for å plyndre området. I tillegg vart området plyndra av normannarar og vikingar på tokt. På 1300-talet gav Henrik II byen til den mektige Andrade-familien.

 

I 1568 vart byen råka av ein storbrann som øydela mellomalderbyen og delar av festningsverka. Då Huset Bourbon kom til makta på 1700-talet, vart hamnebyen Ferrol ein av dei leiande marinebasane i landet.

Skipsverfta A Graña og Ferrol vart bygde mellom 1726-1783 og produserte skip verna med koparskjold frå Xubia. 

Det var nesten umogeleg å setje opp ein blokkade utanfor Ferrol i seglskutetida på grunn av vedvarande sterk vestavind langs denne farlege kyststripa. Trass i desse fordelane vart forsvarsverka reduserte under Karl IV og i 1800 gjekk britane i land med ein flåte på 109 skip og gjekk til åtak på San Felipe-borga. Dette åtaket på Ferrol fann stad under napoleonskrigane i Europa, då spanjolane var venta å gå inn på franskmennene si side, som dei gjorde i slaget ved Trafalgar i 1805. Borga klarte derimot å stå imot åtaket og flåten trekte seg attende. 

Under den spanske sjølvstendekrigen vart spanjolane allierte med England, men dei klarte ikkje å hindre franskmennene i å ta byen i 1809. 

Under Ferdinand VII mista Ferrol statusen som hovudstad, men det var likevel aktivitet i byen, og i 1858 vart det første spanske dampskipet bygd i Ferrol.

Etter den spanske borgarkrigen vart skipsverfta i Ferrol overtekne av staten og nasjonaliserte i 1945. Frå 1938 til 1982 vart byen kalla «El Ferrol del Caudillo»  etter diktatoren i Spania, Francisco Franco, som var fødd her.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Ferrol» frå , den 4. november 2009. 
  oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell nettstad
 NAVANTIA 
 Reiseskildring til Ferrol frå 1919

Byar i Galicia
Spanske hamnebyar ved Atlanterhavet
Verdsarv i Spania
San Cristóbal de La Laguna

San Cristóbal de La Laguna (ofte berre kalla La Laguna) er ein by og ein kommune nord på øya Tenerife i provinsen Santa Cruz de Tenerife på Kanariøyane. Byen er er den tredje største i øygruppa og den nest største på øya. Han er ein del av forstadane til Santa Cruz de Tenerife. Det historiske senteret i La Laguna vart innskrive på verdsarvlista til UNESCO i 1999. 

Universitetet i La Laguna ligg i byen og har om lag 30 000 studentar. Desse vert ikkje medrekna i folketalet i byen. La Laguna vert rekna som det kulturelle senteret på Kanariøyane. 

Økonomien er føretaksbasert medan jordbruk dominerer den nordaustlege delen av byen. Dei urbane områda dominerer dei sentrale og sørlege områda. Turisme dekkjer nordkysten.

Historie 

Slaget ved Aguere vart utkjempa her i 1494. Byen vart grunnlagd mellom 1496 og 1497 av Alonso Fernández de Lugo og dette var hovudstaden på øya fram til heile øya var erobra. Kystområda vart seinare plyndra av sjørøvarar. Universitetet i La Laguna vart grunnlagd i 1701. 

Nedgang i folketal og økonomi på 1700-talet førte til at hovudstaden vart flytta til Santa Cruz de Tenerife i 1723. Santa Cruz har sidan vore hovudstad på Tenerife.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «San Cristóbal de La Laguna» frå ,  den 4. november 2009.

Bakgrunnsstoff 

 Kart over Tenerife 
 Heimeside
 Kart over San Cristóbal de la Laguna

Verdsarv i Spania
Busetnader grunnlagde i 1490-åra
Skipingar i 1496
Turisme i Spania
Byar på Kanariøyane
Tenerife
Arbeidsdepartementet (1885–1946)

Arbeidsdepartementet, opphavleg Departementet for de offentlige Arbeider, var eit norsk departement som vart oppretta 1. september 1885 og nedlagd den 22. februar 1946. Den første statsråden med ansvar for dette departementet var Hans Rasmus Astrup, som sat frå opprettinga til 1887.

Då departementet vart oppretta fekk det tildelt oppgåver frå: 
 Indredepartementet - vegar, jernbane, brannvesen m.m.
 Marine og postdepartementet - hamnevesenet
 Kyrkje- og undervisingsdepartementet - den europeiske gradmålinga, tekniske skular og undervisningsanstaltar

Frå 1944 til utgangen av 2. verdskrig heitte departementet Trafikkdepartementet, men fekk attende både namn og struktur som Arbeidsdepartementet då krigen slutta. Frå 1946 fekk departementet endra ansvarsområde, og vart omdøypt til Samferdsledepartementet.

Vidare har fylgjande departement eksistert:
 20. desember 1948–31. desember 1989: Kommunal- og arbeidsdepartementet
 1. januar 1998–1. oktober 2004: Arbeids- og administrasjonsdepartementet

Referansar

Bakgrunnsstoff
Arkivverket - Arbeidsdepartementet 1885-1946

Tidlegare norske departement
Skipingar i 1885
Nedleggingar i 1946
1885 i Noreg
1946 i Noreg
Krabbeetar

Krabbeetar (Dromas ardeola) er ein fugl i den biologiske ordenen vade-, måse- og alkefuglar, og utgjer sin eigen familie Dromadidae. Slektskapen til andre grupper innanfor ordenen er uklår og omdiskutert. Karakteristisk for arten er at han nyttar varme frå bakken som rugevarme til egga.

Denne fuglearten liknar loer, men har særs lange, grå bein og eit tjukt, kraftig svart nebb med likskap til nebbet hos terner. Krabbeetaren har ei kropslengd på 38 til 41 cm, vengespenn på 75 til 78 cm og veg 230 til 330 gram. Den svartkvite fjørdrakta og den langhalsa, oppreiste haldninga med det kraftige nebbet gjev fuglen ein særeigen utsjånad og han er lett kjenneleg. Nebbet er unikt og spesialisert for å ete krabbar. Fuglen har dels symjehud mellom tærne. Fjørdrakta er kvit med svart på ryggen og i handsvingfjørene. Dette er støyande fuglar, dei skrik ofte på hekkeplassar og på overvintringsplassar.

Leveområdet for arten er kystar ved og øyane i Indiahavet der dei kan finne krabbar og andre smådyr. Dei er selskaplege og vil gjerne samle seg i store grupper. Krabbeetaren er aktiv i skymringa, og nattleg åtferd er meir vanleg i hekkesesongen. Dei hekkar rundt Arabiahavet, Persiabukta, Raudehavet og i Somalia i månadene frå april til juli og deretter spreier dei seg over Indiahavet i august så langt som til Andamanøyane og Sri Lanka i aust og til Tanzania og Madagaskar.

Ulikt vadefuglar hekkar krabbeetaren i hòl i sandhaldig bankar. Han er ein kolonirugar, hekkar i koloniar med opp til 1500 par. Hoa legg eitt kvitt egg, nokre gonger to, egga er store i høve til storleiken på kroppen. Reirhòlet held ein optimal temperatur på grunn av solstrålinga, og foreldra er i stand til å forlate reiret utan tilsyn i så lange periodar som 58 timar. I motsetnad til hos dei fleste vadefuglar er ungane til krabbeetaren ikkje i stand til å gå, må bli i reiret i fleire dagar etter klekking, og foreldra må derfor fôre dei. Sjølv etter at dei er flygedyktige kjem ein lang periode med omsorg frå foreldra. Begge kjønna tar vare på ungane.

Krabbeetar er ein av artane som vert omfatta av avtalen Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds, (AEWA).

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Crab-plover» frå , den 4. november 2009.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Handbook of the Birds of the World, Volume Three, Hoatzin to Auks; de Hoyo, Elliot and Sargatal, ISBN 84-87334-20-2
 Shorebirds by Hayman, Marchant and Prater ISBN 0-395-60237-8 
 Opptak av lyd og bilete av krabbeetarar hos Internet Bird Collection

Vade-, måse- og alkefuglar
Sven Ole Fagernæs

Sven Ole Fagernæs () er ein norsk jurist. Han var regjeringsadvokat i Noreg frå 1994 til 1998, og frå 2001 til 2015. Fagernæs har vore tilsett ved regjeringsadvokatembetet sidan 1976. I 2004 blei han utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden. Frå februar til september 2005 var han konstituert sysselmann på Svalbard.

Sven Ole Fagernæs er sambuar med høgsterettsdommaren Kirsti Coward, og bror til Toppen Bech (opphavleg Ellen Åse Fagernæs).

Kjelder 

 Store Norske Leksikon om Fagernæs

Norske advokatar
St. Olavs Orden
Sysselmenn på Svalbard
Folk frå Oslo
Kirsti Coward

Kirsti Coward () er ein norsk jurist og tidlegare dommar i Høgsterett. Ho var høgsterettsdommar frå 15. august 1994 til 31. desember 2010. 

Kirsti Coward tok juridisk embetseksamen i 1963. Ho var vitskapleg assistent ved Institutt for rettssosiologi mellom 1964 og 1965. Deretter var ho fram til ho vart utnemnd til høgsterettsdommar tilsett i Justisdepartementet si lovavdeling, som lovrådgjevar, byråsjef, underdirektør og avdelingsdirektør, og frå 1988 som ekspedisjonssjef. I denne perioden var ho også dommarfullmektig ved Asker og Bærum sorenskrivarembete frå 1968-69 og lagdommar i Hålogaland lagmannsrett sommaren 1981.

Coward er sambuar med regjeringsadvokat Sven Ole Fagernæs. Ho var difor inhabil til å handsame saker i Høgsterett der staten ved regjeringsadvokaten var ein av partane, også om det ikkje var regjeringsadvokaten sjølv som prosederer saka for Høgsterett.

Kirsti Coward er dotter til lektoren og riksmålsmannen Gorgus Coward.

Kjelder 

Kirsti Coward hos domstol.no, vitja 14. juni 2010

Norske høgsterettsdommarar
Folk frå Kristiansand
Peder Holt

Peder Holt (), fødd i Vardø var ein norsk politikar frå Arbeiderpartiet. Han var også fylkesmann i Finnmark mot slutten av den andre verdskrigen, først frå Sør-Varanger seinhausten 1944, etter at Aust-Finnmark blei frigjort av Sovjetunionen.

Han var konsultativ statsråd i Einar Gerhardsen si 2. regjering frå 5. november 1945 til 30. juni 1948, og fiskeriminister i Oscar Torp si regjering (19. november 1951 - 22. januar 1955).

Han var ordførar i Vardø på 1930-talet.

Bakgrunnsstoff 
 

Norske fiskeriministrar
Ap-statsrådar
Statsrådar i Regjeringa Gerhardsen II
Statsrådar i Regjeringa Torp
Fylkesmenn i Finnmark
Ap-ordførarar i Finnmark
Ordførarar i Vardø
Folk frå Vardø
Else-May Norderhus

Else-May Norderhus () er ein norsk politikar og stortingsrepresentant frå Arbeidarpartiet. 

Norderhus er fødd i Halsa. Ho blei vald inn på Stortinget frå Møre og Romsdal i 2009. Ho var vararepresentant 2005–2009. I 2009 var ho Møre og Romsdal Arbeiderparti sin førstekandidat til Stortinget, og blei vald inn som fast representant.

Norderhus har bakgrunn som sekretær i LO i fylket sidan 1995. Ho var medlem av fylkestinget i Møre og Romsdal 2003–2007. Else-May Norderhus har vakse opp i Halsa på Nordmøre, og er no busett i Molde i Romsdal.

Bakgrunnsstoff 
 

Stortingsrepresentantar frå Ap
Stortingsrepresentantar for Møre og Romsdal
Stortingsrepresentantar 2009-2013
Stortingsrepresentantar 2013-2017
Stortingsrepresentantar 2017-2021
Ap-politikarar i Møre og Romsdal
Folk frå Halsa
Folk frå Molde
Aeronomi

Aeronomi er vitskapen om dei øvre områda av atmosfæren, der dissosiasjon og ionisering er viktige prosessar. Uttrykket aeronomi vart innført av Sydney Chapman i 1960. I dag omfattar uttrykket òg dei øvre områda av atmosfæren på andre planetar. Aeronomi er ei grein innan atmosfærisk dynamikk. For å forske i den øvre atmosfæren treng ein ballongar, satellittar og sonderakettar, som kan gje ein data frå denne regionen. Atmosfærisk tidvatn dominerer dynamikken i mesosfæren og den nedre termosfæren. Derfor er ei forståing av denne effekten særs viktig for å forstå atmosfæren som heilskap. Andre fenomen ein studerer innan aeronomi er lyn i den øvre atmosfæren, som sprites («andar»), haloar, blå jettar og «alvar» (elves).

Atmosfærisk tidvatn

Atmosfærisk tidvatn er ein viktig mekanisme for å transportere energi frå den lågare atmosfæren til den øvre atmosfæren, og er ein dominerande prosess i mesosfæren og den nedre termosfæren. Modellering og observasjonar av atmosfærisk tidvatn trengst for å kunne overvake og varsle endringar i jordatmosfæren.

Lyn i den øvre atmosfæren

Lynnedslag påverkar den øvre atmosfæren og fører til fenomen som skjer langt over sjølve lyna. Desse vert stundom kalla forbigåande lysande hendingar (transient luminous events eller TLF) og viser til elektrisk utladingar i den øvre atmosfæren i form av såkalla raude andar (sprites), spritehaloar, blå jettar og alvar (elves)

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Aeronomy» frå ,  den 5. november 2009. 
 oppgav desse kjeldene:

Atmosfærisk dynamikk
Elektriske fenomen
Romfysikk