alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Nittedal kommune

Nittedal er ein kommune i Akershus i Viken fylke. Kommunen grensar i nord til Lunner og til Nannestad, i aust til Gjerdrum, i søraust til Lillestrøm og i sør og vest til Oslo.

Nittedal kommune har ikkje éin stor tettstad som mange andre kommunar, men mange mindre. Hagan er den største av desse tettstadene og ligg i sør like ved bygrensa til Oslo. Rotnes ligg i midtre del av kommunen. I nordlege delar av kommunen, som òg blir kalla Hakadal, er Åneby den største av fleire små tettstader.

Namn

Namnet «Nittedal» kjem av norrønt Nitjudalr. Etterleddet dalr tyder 'dal', medan forleddet Nitju er genitiv singularis av Nitja, som er det gamle namnet på Nittelva. Det er uvisst kva Nitja tyder. Moderne skriftbasert uttale er [²nitedɑːɽ] eller [²nitedɑːɳ], men tradisjonell uttale er [²nedɑɳ].

Geologi 
Nittedal høyrer til Oslofeltet. Spesielt kjent er Nittedalskalderaen, som er restane etter vulkansk aktivitet i permtida.

Kjende nittedølar 
 Bente Skari, skiløpar med VM- og OL-gull.
 Alf Prøysen, visesongar og kunstnar som vart nittedøl i 1948
 Jarle Bernhoft, vokalist og gitarist, frontfigur for rockegruppa Span
 Borghild Rud (1910–1999), kunstnar og illustratør
 Søstrene Bjørklund, fire populærartistar i 1950-åra
 Harald Sohlberg (1869–1935), kunstmålar
 Tommy Rustad, rallyførar som har vunne internasjonale billøp
 Odd Martinsen, skiløpar med gullmedaljar frå VM og OL, far til Bente Skari
 Hanne Staff, orienteringsløpar som vann VM
 Lena Boysen, har vunne 14 VM, 13 EM og 20 NM i hundekjøring
 Marianne Pettersen, landslagsspelar i fotball med gull i VM 1995, bronse i OL 1996 og gull i OL 2000
 Terje Thorslund, spydkastar med bronse i EM 1974
 Solveig Kristansen Aaseby, europa- og verdsmeister i einspann hundekjøring 1990
 Terje Pedersen, tidlegare verdsmeister i spydkast (1964)

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Nittedal kommune (Offisiell nettstad)
 Nittedalsporten 

 
Tidlegare kommunar i Akershus
Kommunar i Viken
Georg III av Storbritannia

Georg III av Storbritannia () var konge av 
kongeriket Storbritannia og kongeriket Irland frå 1760 til 1801 og deretter konge av Det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland. I tillegg var han hertug av Braunschweig-Lüneburg og dermed tysk kurfyrste. Frå 1814 var han konge av Hannover.

Georg III høyrde til det tyske fyrstehuset Hannover, ei grein av welfarane, og nedstamma mellom anna frå Heinrich der Löwe. Han var son av Fredrik Ludvig av Hannover og Auguste av Sachsen-Gotha. Den 8. september 1761 gifta han seg med Charlotte av Mecklenburg-Strelitz. Dei fekk 15 born, mellom anna den seinare kong Georg IV av Storbritannia.

Han tapte den amerikanske sjølvstendekrigen mot den nordamerikanske kolonien, som reiv seg laust og vart til USA. Han engasjerte seg i samarbeid med Preussen og Russland mot Napoleon Bonaparte sitt Frankrike.

Sjå òg 
 Den amerikanske revolusjonen

Bakgrunnsstoff 

Tyske fyrstar
Kurfyrstar
Britiske monarkar
Fødde i 1738
Døde i 1820
Huset Hannover
Engelske pretendentar til den franske trona
Sophie Gengembre Anderson

Sophie Gengembre Anderson () var ein fransk-britisk målar på 1800-talet. Ho vert rekna til prerafaelittane, og spesialiserte seg på sjangerbilete av barn og kvinner, typisk i landlege omgjevnader. 

Gengembre Anderson var fødd i Paris i Frankrike med engelsk mor og fransk far, arkitekten Charles Gengembre. I unge år studerte ho portrettmåleri hos Charles von Steuben i Paris.

Då februarrevolusjonen braut ut i 1848 flytta ho med familien sin til Cincinnati i USA. Der gifta ho seg med den britiske kunstnaren Walter Anderson, ein annan prerafaelitt. Dei to drog tilbake til England i 1854. Året etter stilte målarinna ut sitt første bilete i Royal Academy of Arts.

Anderson var ein dyktig målar som særleg kunne få fram lyseffektar og faldar i klede. Ho måla både portrett og landskap, men valde særleg born som modellar. Ho måla til dømes fleire italienske bondeborn som ho møtte på Capri.

Sophie Gengembre Anderson døydde i Falmouth i England.

Galleri

Franske målarar
Britiske målarar
Prerafaelittane
Carl Larsson

Carl Larsson () var ein svensk kunstmålar og heiminnreiar.

Larsson var fødd i Stockholm og voks opp i ein fattig familie, men då han var 13 oppmuntra læraren hans guten om å søka seg til Konstakademien. For å betala for dette og forsørga seg sjølv måtte han arbeida, mellom anna som retusjør for ein fotograf, samstundes som han studerte. 

I 1877 hadde han spara nok pengar til å kunne dra til Paris, målarhovudstaden, som han vende tilbake til i 1880. Sommaren 1881 vitja han kunstnarkolonien Grèz-sur-Loing nær Fontainebleu der han byrja å måla akvarellar av naturen rundt seg. Deretter såg han etter motiv i nærleiken sin, til dømes kona Karin Larsson-Bergöö og den nyfødde dottera deira i Ateljéidyll.

Larsson vann tevlinga om å dekorera det svenske nasjonalmuseet i 1891, og måla fresker på dei seks veggane, mellom anna Gustaf Wasas intåg i Stockholm Midsommarafton 1523 og Gustav II Adolf landstiger i Tyskland. Seinare dekorerte han mellom anna òg det nye Operahuset og Kungliga dramaten.

Familien flytta til Sundborn i 1888, til eit hus far til Karin hadde gjeve dei, og som paret innreidde på kunstnerisk vis. Larsson tok til å måla familielivet igjen, og kona, Suzanne, Lisbeth, Kersti og resten av dei åtte barna er å sjå i talrike daglegdagse situasjonar. Desse blei samla i firfargeverket Ett hem i Dalarne (1897) som kom ut i store opplag og påverka både innreiing og handverk i Sverige.

Carl Larsson døydde i Falun.

Kjende måleri 
 1883 - I köksträdgården
 1883 - Gubben och nyplanteringen
 1884 - Lilla Suzanne
 1886 - Friluftsmålaren
 1888-89 - Rokoko-Renässans-Nutida konst
 1890-1891 - Svenska kvinnan genom seklen
 1905 - Potatisplockning
 1908 - Selma Lagerlöf
 1891-1908 - Gustaf Wasas intåg i Stockholm Midsommarafton 1523
 1910-1915 - Midvinterblot

Bibliografi 

 1895 - De mina. Gammalt krafs av C.L.
 1899 - Ett hem
 1902 - Larssons
 1906 - Spadarvet. Mitt lilla lantbruk.
 1910 - Åt solsidan
 1913 - Andras barn
 1931 - Jag (självbiografi)

Sjå òg 
 Bergööska huset
 Carl Larssongården
 Galleri över Carl Larssons målningar
 Sundborn

Bakgrunnsstoff 

 Carl Larsson nettstad 
 Carl Larsson 
 Carl Larsson Gallery 

Svenske kunstnarar
Svenske målarar
Gadd

Ein gadd er eit tre, oftast furu, med avbroten topp som er uttørka på rot. Gaddar med tvinna og forvridd form blir gjerne kalla snaragadd på Nordmøre. Ein spesielt uttørka gadd med ekstra lite bark att blir gjerne kalla tørrgadd på Nordmøre.

Furu
Tre
Skogøkologi
Nordmøring

Nordmøring, òg kalla nordmørsdialekt, nordmørsmål og nordmørsk, er den tradisjonelle språkforma av norsk som blir tala på Nordmøre, på Eidsøra i Nesset kommune i Romsdalen og i Hemne kommune i Sør-Trøndelag. Nordmørsdialekten, som saman med fosendialekten og ytre namdalsmål blir klassifisert under den uttrøndske gruppa av trøndske målføre, har tjukk l i ord med historisk L, kløyvd infinitiv, jamvekt med varierande grad av vokaljamning, ein del apokope, ulik bøying av sterke og svake hokjønnsord, ein del palatalisering i trykktung og (oftast) trykklett staving, kjønnsdelde adjektiv, og dativ (ikkje i bymål, berre i eldre mål på Smøla og i Hemne, og på vikande front elles òg blant dei som er fødde etter 1970). Trekk som varierer mykje mellom dei ulike underdialektane på Nordmøre er tjukk l av historisk rð (berre ytre Nordmøre), monoftongisering i innlyd (ikkje sunndalsdialekt, sunndalsøramål, kristiansundsdialekt og hemnværing), handsaming av korte trykksterke stavingar (delvis bevarte som kortstavingar i eldre mål frå Eidsøra til innersida av Tustna og i Rindalen; stort sett lengjing av konsonanten dei fleste stadene; og mest lengjing av vokalen i sunndalsdialekten).

Viktige underdialektar 
 Kristiansundsdialekt — eit typisk bymål med sterke trekk frå fosenmålet. Dativ manglar, diftongane ei/øy/au er i all hovudsak bevarte; svake hokjønnsord har -a i bunden form eintal.
 Sunndalsøramål (øramål)  
 Sunndaling (sunndalsdialekt, sunndalsmål) 

 Surnadaling (surnadalsdialekt, surnadalsmål)
 Rindaling (rindalsdialekt, rindalsmål) — dannar ein overgang til inntrøndsk. Svake hokjønnsord har -a i bunden form eintal.
 Tustning (tustnadialekt, tustnamål)
 Aurgjelding (auredialekt, auremål)
 Hemnværing (hemnedialekt, hemnemål)

Litteratur 
 Grip, Olav: Målet i Aure. Hovudoppgåve, Universitetet i Oslo, 1946. 
 Jenstad, Tor Erik: Sunndalsmålet : bygde- og sentrumsmål : med hovedvekt på lyd- og formverk. Hovudoppgåve i nordisk - Universitetet i Trondheim, 1982 II. (314 bl. : kart.) 
 Jenstad, Tor Erik: Eit nytt sentrumsmål veks fram : drag frå talemålet til ungdom på Sunndalsøra. (Skrifter / Nordisk institutt, Universitetet i Trondheim ; 5.) Trondheim (Tapir), 1983. (112 s.; bibliografi) ISBN 82-519-0588-5 
 Jenstad, Tor Erik: Sunndalsmålet : eit grensemål på indre Nordmøre. (Norske studiar ; 4) Oslo (Novus), 1985. (308 s.) ISBN 82-7099-110-4 
 Moe, Eilert: Ei lita utgreiding um stavingsdeling i Rindalsmaale : serleg um deling paa vokal. (Kristiania Videnskapselskaps Forhandlinger ; 1914:2.) Kristiania (Dybwad), 1915. (43 s.) 
 Moe, Eilert: Tonelagstilhøve i rindalsk : med umtale av nokre eksperimentale freistnader på Det fonetiske institutt. (Kristiania Videnskapsselskaps Forhandlinger ; 1922:1 Opuscula phonetica Instituti phonetici Universitatis Regiae Fredericianae ; 1.) Kristiania (Dybwad), 1923. (67 s. : ill.) 
 Moe, Eilert: Todalsmålet (Nordmøre) / ved Eilert Mo. (Norske målføre ; 6.) Oslo (Studentmållaget), 1922. (35 s.) 
 Tranøy, Betuel Sofus: Fra syntaksen i Smølamålet [manuskript]. Hovudoppgåve - Det Kongelige Frederiks universitet, 1925. 

 
 
Trøndske målføre
Forsvarets medalje for falne og såra i strid

Forsvaret sin medalje for falne og såra i strid vert delt ut av Forsvarssjefen. Den vart innstifta 1. januar 2005, men er gjeldande frå 1. januar 2004. Medaljen vert delt ut til norsk militært personell eller sivilt personell under militær kommando som har vorte såra eller drepne i kamphandlingar, og som må ha vore årsaka av ein av partane i ei konflikt. Medaljen vert delt ut post mortem til næraste pårørande etter personell som har vorte drepne i kamphandlingar eller som har mista livet på grunn av skader årsaka av ein av partane i konflikten. Dersom ein person vert dekorert fleire gonger, berast medaljen med ei forsølva stjerne.

Medaljen er forma som ein kross omgitt av ein krans. Den er i to variantar, ein for såra og ein for falne. Advers: Medaljen for såra har ein purpurfarga kross med eit opphøgd, nedoverpeikande og brote sverd i gylt metall. Kransen er i gylt metall og ligg bak krossen. Medaljen for falne har same utforming, men med svart kross. Revers: Medaljen har påskrifta «FOR LAND OG FOLK» og i tillegg namnet på mottakaren gravert inn på ei horisontal stripe. Medaljen skal berast i eit raudt band med to loddrette striper i svart for falne og i purpur for såra.

Det har ikkje tidlegare vore ein liknande medalje i Noreg.

Bakgrunnsstoff 
Statuttar

Norske militære heidersteikn
Stridsmedaljar
Skipingar i 2004
Avstalinisering

Avstalinisering er nemninga som har vore bruka for den endringsprosessen som skjedde i det sovjetiske samfunnet i åra etter diktatoren Josef Stalin døydde i 1953. 

Straks Stalin var daud, blei det gitt amnesti til mange politiske fangar, straffelova blei handheva på ein mildare måte og matvareprisane sette ned. 

I samband med den 20. partikongressen til Det sovjetiske kommunistpartiet i 1956 tok så førstesekretær Nikita Khrusjtsjov eit kraftig oppgjer i ein historisk tale: Stalin hadde skaffa seg eineveldig makt og heva seg over partiet og lovene, fremja ei grotesk persondyrking, drive ein terrorkampanje som ramma mange uskuldige og ærlege kommunistar gjennom dei falske «Moskvaprosessane», drive kollektiv avstraffing gjennom å tvangsflytte heile folkeslag.

Khrustsjov avgrensar seg likevel til ein kritikk av personen Stalin, han prøver ikkje å analysere dei samfunnsmessige årsakene til stalinismen. Det ville nok ha trødd for mange i parti- og statsbyråkratiet for nær, og ville vore som å innrømme at Stalins rival frå 1920-åra, Lev Trotskij, hadde hatt rett. Khrusjtsjov sjølv hadde jo vore stalinist i si tid. 

Talen var ikkje offentleg, men innhaldet blei likevel raskt kjent, både i Sovjetunionen og i utlandet.

I dei sovjetdominerte landa i Aust-Europa førte oppgjeret i Moskva til at mange fekk von om betre og friare tilhøve, og det braut ut folkelege oppreistar i Polen og Ungarn. I Polen fekk kommunistpartiet ny leiing, med den moderate Gomulka i brodden, og ting roa seg. I Ungarn fekk partiet au ny leiar, men Imre Nagy greidde ikkje å kontrollere situasjonen, det blei kravd utmelding av Warszawapakta, og det enda i harde kampar mellom ungarske patriotar og sovjetiske soldatar og mykje blodspille. Den sovjetinnsette Janos Kadar viste seg likevel på litt sikt å vere ein svært moderat kommunist, som skapte den avslappa «gulasj-kommunismen».

Uroa i Aust-Europa førte til eit forsøk frå meir stalinistiske krefter på å avsetje Khrustsjov, men det lykkast ikkje. Avstaliniseringa heldt fram, med fleire omfattande amnesti for politiske fangar, reduksjon av dei enorme sosiale skilnadene frå Stalin-tida, sosiale tiltak som betre pensjonar og meir bustadbygging og sist men ikkje minst avskaffing av dei brutale arbeidslivslovene. 

På den 22. partikongressen i 1961 kom Khrusjtsjov med klar fordømming av Stalin i ein open tale. No blei liket av diktatoren fjerna frå Lenin si side i mausoleet på Den Raude Plassen, statuar av han fjerna i heile Austblokka, byar og gater omdøypte.

Khrusjtsjov blei nedstemt og måtte gå frå makta som førstesekretær og statsminister i 1964. Men på dei vel ti åra sidan Stalin døydde, hadde mykje endra seg. Frykta prega ikkje lenger samfunnet, og levestandarden for vanlege folk var monaleg betra. 
 
Berre i Kina og Albania blei Stalin framleis dyrka som ein helt.

Russisk historie
Kommunisme
ABC

ABC er dei tre første bokstavane i det latinske alfabetet og har derfor vore eit namn på mange bøker som underviste i lesing etter ABC-metoden, sjå abc.

Det er òg ei forkorting som har fleire tydingar:

 ABC-Atomic, Biological, Chemical, sjå ABC-våpen
 American Broadcasting Company - eit kringkastingsselskap i Sambandsstatane
 ABC Bank - ein tidlegare norsk bank, er i dag ein del av DNB Nor
 Asahi Broadcasting Corporation - eit kringkastingsselskap i Osaka i Japan
 Associated British Corporation - eit tidlegare britisk kringkastingsselskap
 Australian Broadcasting Corporation - eit kringkastingsselskap i Australia
 Programmeringsspråket ABC
 «Songen ABC» av The Jackson 5 frå 1970.

Trebokstavsforkortingar
ABC-våpen

ABC-våpen (eller CBRNE-våpen eller  CBRNe- eller masseøydeleggingsvåpen eller ARBC-våpen) er eit samleomgrep for kjernefysiske, biologiske og kjemiske våpen, frå engelsk Atom, Biological og Chemical. R, som kan stå for Radiological og viser til våpen som inneheld radioaktive stoff, er nokre gonger teke med i omgrepet. A(R)BC er eit eige militært fagfelt. I Noreg rettar faget seg berre mot tiltak ein set i verk når ein vert angripen med desse stridsmidla. 

Felles for desse våpna er at dei er blitt utvikla i moderne tid og kan føra til store øydeleggingar og lidingar. Dei kan ofte råka sivile, men kan òg rettast mot infrastruktur og landbruk. Kjende døme på bruk av ABC-våpen er bruk av fosgen og sennepsgass under første verdskrigen, japansk utvikling og bruk av biologiske våpen av eining 731 mot sivile i Kina under den sino-japanske krigen og andre verdskrigen, og atomvåpen mot Hiroshima og Nagasaki ved slutten av andre verdskrigen. 

På engelsk og i NATO har uttrykket NBC, der N står for Nuclear, i stor grad teke over for ABC. Sidan om lag 2000 er også omgrepet masseøydeleggingsvåpen (engelsk Weapons of Mass Destruction, WMD) blitt vanlegare å bruka om slike våpenslag.

Kjelder

våpen
masseøydeleggingsvåpen
Militære forkortingar
Nora Gulbrandsen

Nora Gulbrandsen () var ein norsk formgjevar og brukskunstnar, fødd i Kristiania (Oslo).

Utdanning 
Gulbrandsen var utdanna frå Statens håndverks- og kunstindustriskole. Seinare hadde ho studieopphald ved fleire porselensfabrikkar, mellom anna Sèvres.

Arbeid 
Formgjevaren vart hanka inn rett frå Statens håndverks- og kunstindustriskole til Porsgrunds Porselænsfabrik i 1927, og der dette ho med ei gong i gang med utforming av modellar og dekorar tiltenkt Foreningen Norsk Brukskunst si Landsutstilling i Bergen 1928. Allereie i 1929 vart ho tilsett som sjefsdesignar ved Porsgrund. Etter relativt kort tid hadde ho bytt ut det meste av dei gamle modellane ved fabrikken med sine eigne nyteikna. Ho arbeidde i eit moderne formspråk med tydelege drag av både funksjonalisme og art deco. 

Gulbrandsen slutta ved Porsgrund i 1945. Frå 1946 til 1957 hadde ho eigen keramikkverkstad i Oslo. Gjenstandar derfrå er oftast merkte med Nora G. innrissa i glasuren.

Nora Gulbrandsen formgav også smykke for David-Andersen, og ho har formgjeve mellom anna tapetmønster, bokbind og tekstil. Ho utforma også ein serie vinglas for Hadeland glassverk, men denne vart ikkje sett i produksjon.

Representert ved desse samlingane 
Mellom anna:
 Kunstindustrimuseet i Oslo
 Nordenfjeldske kunstindustrimuseum, Trondheim
 Vestlandske kunstindustrimuseum, Bergen
 Victoria and Albert Museum, London

Bakgrunnsstoff 
 Alf Bøe - Nora Gulbrandsen på Porsgrund ISBN 82-7003-129-1
 Josef Halvorsen, Kjell Egil Larsen og Harald Bache Bystrøm - «Gammelt Porsgrund» : klenodier verd å eie ISBN 82-992998-2-9
 Red. Widar Halén - Art deco, funkis, Scandinavian design ISBN 82-467-0010-3
 Red, Leif Østby et al. - Norsk Kunstnerleksikon

Kjelder

norske formgjevarar
Kunstnarar frå Oslo
ABM

Denne artikkelen handlar om missilar. ABM er òg ei forkorting for Arkiv, Bibliotek og Museum. Sjå òg ABM-utvikling

ABM er ei militær forkorting som står for det engelske uttrykkjet anti-ballistic missile. På norsk vert det rakettvernmissil. Dette er eit system der ein nyttar små rakettar til å skyte ned større, angripande rakettar. Ofte vert det integrerte varslingssystemet for innkomande rakettar rekna inn under dette uttrykkjet. ABM er ein grunnleggjande komponent i rakettvernskjoldet som USA held på å byggje ut.

Militære forkortingar
Trebokstavsforkortingar
AEW

AEW er ei forkorting for det engelske, militære uttrykkjet Airborne Early Warning. Det er eit system der ein nyttar fly til tidleg varsling av til dømes fiendtleg aktivitet. I den seinare tida har flyprodusentar rundt om i verda jobba mykje med å få fram umanna fly (UAV) til mellom anna dette.

Militære forkortingar
Salvador Allende

Salvador Allende Gossens () var folkevald president i  Chile frå 1970 til 1973. Han døydde under militærkuppet 11. september dette året. 

Salvador Allende var lege av utdanning og yrke. Han var ein av grunnleggjarane av Det chilenske sosialistpartiet PS i 1933. 

Partia på venstresida i Chile hadde tradisjonar for å gå saman i breie alliansar. Fleire gonger var Allende felles presidentkandidat for venstresida, og i 1958 var han nær ved å vinne valet. I 1970 greidde han det.

Høgrekreftene i landet, støtta av USA, prøvde å hindre at valvinnaren blei innsett som president.  Dette klarte dei ikkje, men heilt frå starten blei Allende motarbeidd på alle vis, trass i at han var folkevald. 

Allende sitt styre betydde ein aktiv sosialistisk reformpolitikk, slik valprogrammet til venstrealliansen Unidad Popular (Folke-Einskapen) hadde lova veljarane. Høgresida raste, og USA gjekk til kredittboikott og la vanskar i vegen for chilensk kopar-eksport. 

Trass i mange vanskar, gjekk venstresida fram ved valet i mars 1973. Høgresida og USA kunne berre bli kvitt den folkevalde sosialistiske presidenten ved eit kupp. 

Militærkuppet kom den 11. september 1973. Presidentpalasset der Allende og medarbeidarane hans var, blei bomba med fly før det blei angripe med stridsvogner og soldatar. President Allende og hans folk forsvarte seg mot den overlegne fienden i fleire timar, med våpen i hand. Da kampane var over, var Salvador Allende død. Han tok truleg sitt eige liv for ikkje å bli tatt til fange av kuppmakarane. 

Over 3 000 menneske blei drepne under kuppet. Over 30 000 menneske blei torturerte på det grovaste i tida som følgde. Mange måtte flykte til utlandet, over ein kvart million fór i eksil. Alle sosiale reformer frå Allende-tida blei avskaffa, og ein ekstrem nyliberalistisk økonomisk politikk innført. Kuppleiaren, general Augusto Pinochet, innsette seg sjølv som chilensk president.

Salvador Allende var syskenbarn til forfattaren Isabel Allende sin far, og ho har kalla han «onkel» i intervju.

Bakgrunnsstoff 

 salvador-allende.cl - Archivos Salvador Allende frå Partido Socialista de Chile, mykje info på spansk (kastiljansk).

Chilensk historie
Folk frå arbeidarrørsla
Sosialistiske politikarar
Chilenske politikarar
Chilenske presidentar
15

År 15 (XV med romartal) var eit normalår i den julianske kalenderen. Det høyrer til 10-åra og det første hundreåret.

Hendingar

Utlandet 
 Grunnlegginga av Emona (i dag Ljubljana)
 Valerius Gratus blei utnemnd til prefekt av Judeea.
 Germanicus kjempa eit slag mot Arminius i Teutoburgarskogen. Slaget hadde ingne klar sigerherre.
 I Rom gjekk retten til å velja offentlege tenstemenn over frå folket til keisaren og senatet.
 Nikolaus av Damaskus gav ut ein biografi om Augustus.

Fødde 
 24. september: Vitellus av Romarriket
 6. november: Agrippina den yngre, romersk keisarinne (eller 16)

Døde 

als:10er#15
Talet 6

6 (seks) er eit samansett tal: 6 = 2·3. I heiltalsrekkja kjem det etter talet fem og før talet sju.

Talet seks kan indikerast med prefikset heksa- (frå gresk) eller seks- (frå latin).

Ordenstalet som svarar til talet seks, er sjette (6.).

6 er eit perfekt tal: 1·2·3 = 1+2+3 = 6

6 er det 2. faktoriserbare naturlege talet og det fyrste som har to distinkte faktorar.

 
| * *6
Fulkomne tal
Pizza

Pizza er ein matrett som består av ein brødleiv, hovudsakleg laga av kveite, med ulikt fyll på, som tomat, ost eller kjøt. Retten kjem opphavleg frå Italia, men er utvikla vidare i USA og har spreidd seg derifrå til store delar av verda som ei form for snøggmat.

Pizzaer er som regel runde og har fyllet oppå, men det finst òg variasjonar, til dømes ved at leivane er firkanta eller ved at leiven er lukka rundt fyllet. Dette siste blir kalla calzone.

Den italienske pizzaen 

Tradisjonell italiensk pizza har ein tynn brødleiv, og retten blir steikt i kort tid (om lag 2 minutt) ved høg varme (450–450 °C), noko som gjev ei sprø skorpe. Tradisjonelt brukte ein det ein hadde i huset til å ha oppå pizzaen, til dømes ein tomat, nokre oliven og litt ost. Namnet pizza tyder eigentleg «rot». 

Visse kombinasjonar blei fastsette typar og har fått namn, til dømes napoletana, margherita og quattro stagioni. I dag får ein helst pizza på eit pizzeria som har spesialisert seg på retten. Pizzabakarar handterer deigen på elegant vis, ved å svinga han i lufta for å raskt laga ein tynn pizza, og dei beste deltek i konkurransar.

Den amerikanske pizzaen 

Det var italienarar som var flytta til USA som innførte retten der, men dei gjorde òg nokre endringar. Pizzaleiven blei tjukkare og mjukare, og ein hadde på meir fyll med fleire ingrediensar. I staden for å ha osten under resten av fyllet blei det vanleg å ha eit tjukt lag ost oppå.

Medan den italienske pizzaen må etast fersk, kan ein frysa ned amerikanske pizzaer og varma dei opp i ein steikeomn seinare. Den flate forma gjer dei òg lette å frakta, kalde som varme. Dermed er pizza blitt ein enkel og populær type snøggmat, som ein kan nyta både heime og ute, leverte med bud eller laga sjølv. Pizza er sunnare enn mange andre typar snøggmat ettersom han inneheld fleire ulike matsortar som kan gjev ulike næringsstoff. Som annan snøggmat er han likevel temmeleg feitthaldig og er ikkje bra for kroppen i store mengder.

Bakgrunnsstoff 

 
Snøggmat
Italiensk mat
USA-amerikansk mat
Italienske ord og uttrykk
Italienske oppfinningar
Flate brød