alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Vierwaldstättersjøen

Vierwaldstättersjøen (tysk Vierwaldstättersee) eller Luzernsjøen er ein innsjø i Sveits. Innsjøen har fått namnet sitt fordi fire ulike kantonar, dei såkalla skogskantonane, ligg ved breiddene av han. Dei fire kantonane er Uri, Unterwalden, Schwyz og Luzern. Innsjøen er den fjerde største i landet. 

Innsjøen vart danna av Reussgletcher mot slutten av siste istida, for kring 12 000 år sidan. Frå Gotthard-massivet flyt elva Reuss mot innsjøen og fører med seg store mengder grus og silt. Elvedeltaet har sidan istida flytta seg 10 km mot nord ut i fjordarma Urnersee. Han har eit areal på 114 km² og ligg 434 moh. Den største djupna er 214 meter og volumet er 11,8 km³. Mykje av breidda stig bratt opp til fjell opp til 1500 meter over havet kring innsjøen. 

Innsjøen er ein populær turistdestinasjon og det går ein kronglete veg kring innsjøen. Mange dampbåtar går mellom dei forskjellige byane ved innsjøen. I tillegg ligg enga Rütli, som er den tradisjonelle staden der ein reknar at Sveits vart grunnlagd, på søraustsida av innsjøen.

Geografi 
Mange av dei eldste busetnadane i Sveits ligg langs innsjøen, som Küssnacht, Weggis, Vitznau, Gersau, Brunnen, Altdorf, Buochs og Treib.

Busetnader 

¹ Ved utløpet til Reuss: den vestlege, seinare sørlege breidda.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Lake Lucerne» frå , den 3. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Lake Lucerne Region 

Lucerne
Geografi i Uri
Geografi i Schwyz
Geografi i Luzern
Grand Muveran

Grand Muveran er eit 3 051 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet og grannefjellet Petit Muveran (2 810 m) er to markante fjelltoppar sør for Rhône-dalen.

Fjellet ligg på den nordaustlege utløparen av Dent de Morcles-kjeda. Berggrunnen består i hovudsak av kalkstein. To små isbrear (Plan Névé) ligg ned under den bratte nordsida av Grand Muveran. Grensa mellom kantonane Vaud og Valais går over fjelltoppen.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Grand Muveran» frå , den 10. oktober 2009. 
 

Fjell i Alpane
Fjell i Sveits
Fjell i Vaud
Fjell i Valais
Bern-Alpane
Nøytrum

Nøytrum eller inkjekjønn er eit grammatisk trekk i kategorien genus. Mange ord for stoff, mengder og livlause ting er inkjekjønnsord. 

Nøytrum vert i norsk markert med den ubundne artikkelen eit eller den bundne endinga -et, og inkjekjønnsord vert viste til med pronomenet det.

Grammatisk genus
Lingvistisk morfologi
Seiliger-Sabathé-syklusen

Seiliger-Sabathé-syklusen er ein termodynamisk syklus der forbrenninga foregår som ein kombinasjon av ein isometrisk prosess og ein isobar prosess. Seiliger-Sabathé-syklusen kan difor sjåast på som ein mellomting mellom Beau de Rochas-syklusen, der forbrenninga føregår som ein isometrisk prosess, og dieselsyklusen, der førbrenninga føregår som ein isobar prosess. Prosessen vart føreslegen av Myron Seiliger i 1922 og Sabathé.

Praktiske diesel og glødehovudmotorar arbeider etter Seiliger-Sabathé-syklusen.

Prosessar i syklusen 
Seiliger-Sabathé-syklusen har fem delprosessar:
 (1 - 2) isentrop prosess - kompression av luft-gassblandinga (mekanisk energi vert tilført).
 (2 - 3) isometrisk prosess - termisk energi vert tilført frå forbrenning av drivstoff, under konstant volum, og trykket i sylinderen aukar.
 (3 - 4) isobar prosess - termisk energi vert tilført frå forbrenning av drivstoff, under konstant trykk, trykket set stempet i rørsle og energi vert levert til omgjevnadane i form av mekanisk arbeid.
 (4 - 5) isometrisk prosess - trykket held fram med å driva stempet framover i sylinderen og energi vert levert til omgjevnadane i form av mekanisk arbeid.
 (5 - 1) isentrop prosess - trykkfall, under konstant volum, når eksosen vert sleppt at av sylinderen.

Sjå òg 
 Beau de Rochas-syklusen
 Dieselsyklusen

Termodynamiske syklusar
Statland

Statland, eller Nord-Statland, er ei bygd i Namsos kommune i Trøndelag fylke. Staden ligg på vestsida av Namsfjorden.

På Statland ligg Statland kyrkje frå 1992, og Statland skole og Stjerten barnehage.

Statland har vegsamband via Fylkesveg 215 i Nord-Trøndelag nordover til Utvorda i Flatanger kommune og sørover til Fylkesveg 766 i Tøtdal.

Fotnotar 

Busetnader i Namsos‎
Bygder i Trøndelag
Namdalseid
Akseløya

Akseløya er ei 8,5 km lang øy som skil Van Mijenfjorden og Bellsund , på vestkysten av Spitsbergen. 

Øya har namn etter skonnerten «Aksel Thordsen» , Tromsø, som var bruka i ekspedisjonen som Adolf Erik Nordenskiöld leidde til Svalbard i 1864.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Sørkappøya

Sørkappøya er ei 7 km lang øy ved det sørlegaste punktet på Spitsbergen .

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Vaigattøyane

Vaigattøyane er ei gruppe mindre øyar sør i Hinlopenstretet mellom Spitsbergen og Nordaustlandet på Svalbard.

Totalt areal er ca. 80 km². Dei største er som fylgjer: Wahlbergøya (46), Von Otterøya (20), Nyströmøya (7), Nordenskiöldøya (3,1) og Sofiaøya.

Øyane har namn etter eit gammalt namn på Hinlopenstretet, «Waygat». Waaigat er eit nederlandsk ord som tyder 'opning som vinden blæs frå'.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Nordvestøyane

Nordvestøyane er ei øygruppe nordvest for Spitsbergen, nær Albert I Land.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Amsterdamøya

Amsterdamøya er ei 18,8 km² stor øy nær Albert I Land ved nordvesthjørnet av Spitsbergen. 

Smeerenburg på Amsterdamøya var eit av hovudkvartera for dei nederlandske kvalfangarane på 1600-talet, og øya har fått namn etter den nederlandske hovudstaden Amsterdam. 

Like sør for øya ligg Danskøya på motsett side av det smale Danskegattet, og i aust går Smeerenburgfjorden som eit skilje mellom øyene og Vasahalvøya på fastlandet.

Området ligg i Nordvest-Spitsbergen nasjonalpark.

Kjelder 

 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Tavleøya

Tavleøya er ei lita øy i øygruppa Sjuøyane nord for Nordaustlandet på Svalbard. Øya ligg 1 km nord for Phippsøya.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Waldenøya

Waldenøya er ei lita øy i øygruppa Sjuøyane, nord for Nordaustlandet på Svalbard. Høgste punktet på øya er 175 m.o.h. 
Waldenøya har namn etter John Walden , som deltok på ekspedisjonen som Constantine John Phipps leidde til Svalbard i 1773.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Nelsonøya

Nelsonøya er ei lita øy i øygruppa Sjuøyane, nord for Nordaustlandet på Svalbard. 
Nelsonøya har namn etter den engelske admiralen Horatio Nelson (1758-1805) som vitja denne delen av Svalbard.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Karl XII-øya

Karl XII-øya er ei smal, 2 km lang øy nord for Nordaustlandet på Svalbard. Det høgste punktet på øya er Kongsberget, 105 m.o.h. 
Karl XII-øya har namn etter Karl XII, svensk konge frå 1697-1718.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Martensøya

Martensøya er den austlegste av øyane i øygruppa Sjuøyane, nord for Nordaustlandet på Svalbard. 
Martensøya har namn etter den tyske fysikaren Friederich Martens, som vitja Svalbard i 1671 og skreiv ei bok om reisa i 1675.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Parryøya

Parryøya er den sørlegaste av dei tre store øyane i øygruppa Sjuøyane, nord for Nordaustlandet på Svalbard. 
Parryøya har namn etter Sir William Edward Parry, ein britisk sjøoffiser som leidde ein ekspedisjon til Svalbard i 1827.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Phippsøya

Phippsøya er den største øya i øygruppa Sjuøyane, nord for Nordaustlandet på Svalbard. Øya er 11 km lang. 

Phippsøya har namn etter Constantine John Phipps, ein britisk sjøoffiser som leidde ein ekspedisjon til Svalbard i 1773.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Repøyane

Repøyane er to øyar, Søre og Nordre Repøya, ved munningen av Duvefjorden på nordkysten av Nordaustlandet på Svalbard. 

Øyane har namn etter den nederlandske kvalfangaren kaptein Outger Rep van Ootzaan som rundt 1710 i lag med kommandør Cornelius Giles publiserte eit kart over Svalbard.

Kjelder 
 The Place Names of Svalbard, Norsk polarinstitutt rapport 122 (2003) ISBN 82-7666-194-7

Øyar på Svalbard
Kevin

Kevin er eit engelsk mannsnamn av irsk opphav. Det har norsk namnedag den 11. oktober. 

Kevin er ei form av det gæliske namnet Caoimhín, danna av det eldre Cóemgein, som er sett saman av cóem 'ven, mild, snill' og gein, 'fødsel'. 

Andre skrivemåtar av namnet er Kevan, Keven og Kevyn. Kevan kan òg knytast til gæliske Caoimheán ('vakker' + 'fødsel'). Den heilage Kevin (Caoimhín), som er vernehelgenen for Dublin, gjorde truleg at namnet blei utbreidd på Irland.

Bruk 
Kevin var først brukt på Irland. Det blei teke i bruk i resten av den engelskspråklege verda frå byrjinga av 1900-talet, og spreidde seg deretter vidare. Det er også blitt populært i fransktalande område.

I 1990 var Kevin det 23. vanlegaste i USA, der 0,67 % av menn hadde dette namnet. I Belgia var det på 40.-plass i 2000 og i Frankrike på 45.-plass i 2004.

Namnet blei først brukt i Noreg på 1940-talet. Bruken steig kraftig på 1990-talet, med ein topp rundt 2000. I 2009 var det 2 967 norske menn som heitte Kevin.

Namneberarar 
 Kevin Ayers (f. 1944), engelsk musikar
 Kevin Kelley (1945-2002), amerikansk trommeslagar
 Kevin Kline (f. 1947), amerikansk skodespelar
 Kevin Keegan (f. 1951), engelsk fotballspelar
 Kevin Costner (f. 1955), amerikansk skodespelar og regissør
 Kevin Michael Rudd (f. 1957), australsk politikar og statsminister
 Kevin Bacon (f. 1958), amerikansk skodespelar
 Kevin Spacey (f. 1959), amerikansk skodespelar
 Kevin Maurice Johnson (f. 1966), amerikansk basketballspelar og ordførar
 Kevin Max Smith (f. 1967), amerikansk artist frå dc Talk
 Kevin Patrick Smith (f. 1970), amerikansk regissør, forfattar og skodespelar
 Kevin Kilbane (f. 1977), engelsk fotballspelar
 Kevin Federline (f. 1978), amerikansk dansar
 Kevin Larsen (f. 1986), norsk fotballspelar
 Kevin-Prince Boateng (f. 1987), tysk-ghanesisk fotballspelar

Kjelder 
 Delar av denne artikkelen bygger på «Kevin» frå , den 10. oktober 2009. 
 

 
 

Mannsnamn
Irske førenamn
Førenamn av keltisk opphav
Namnet Kent

Kent er eit slektsnamn og mannsnamn av engelsk opphav. Namnet kjem frå grevskapen Kent i England, som truleg har fått sitt namn frå eit keltisk ord for 'grense'. Kent kan også vera eit kortnamn for Kenton eller Kennet.

Kent har norsk namnedag den 11. oktober og svensk den 22. mars.

Namneberarar 
 Kent Åke «Kenta» Nilsson (f. 1956), svensk ishockeyspelar
 Kent Roger «Kenta» Bergersen (f. 1967), norsk fotballspelar og -trenar
 Kent Carlsson (f. 1968), svensk tennisspelar

Annan bruk 
«Clark Kent» er dekknamnet til superhelten Supermann.

Musikkgruppa Kent er ei svensk gruppe.

Kjelder 

 

Mannsnamn
Engelske førenamn
Engelske slektsnamn
Simhàt Torá

Simḥàt Torá (hebr. שמחת תורה, 'toráfest') er ei jødisk høgtid som markerer den endelege slutten på sukkót og slutten på éin Torá-syklus. Denne dagen les ein den siste bolken av Femte mosebok og deretter byrjinga av den første.

Høgtida blir feira samstundes som Sjeminí ‘aṣéret, den 22. tisjré, i Israel og nokre reformjødiske forsamlingar. Elles blir ho feira dagen etter, den 23. tisjré.

Sukkót
Tisjré
Torá
Dieselsyklusen

Dieselsyklusen er ein termodynamisk syklus som modellerer ein teoretisk dieselmotor. Praktiske dieselmotorar avvik ein god del frå den teoretiske dieselsyklusen og arbeider i røynda etter Seiliger-Sabathé-syklusen.

Prosessar i syklusen 
 (1 - 2) isentrop prosess - kompresjon av luft-gassblandinga (mekanisk energi vert tilført) (blå linje)
 (2 - 3) isobar prosess - termisk energi vert tilført frå forbrenning av drivstoff, under konstant trykk, trykket set stemplet i rørsle og energi vert levert til omgjevnadane i form av mekanisk arbeid. (raud linje)
 (3 - 4) isentrop prosess - trykket i sylinderen held fram med å driva stempet framover og mekanisk energi vert levert til omgjevnadane i form av mekanisk arbeid. (gul linje)
 (4 - 1) isometrisk prosess - trykkfall når eksosen vert sleppt ut av sylinderen (grøn linje).

Sjå òg 
 Seiliger-Sabathé-syklusen
 Beau de Rochas-syklusen

Termodynamiske syklusar
Isentrop prosess

Isentrop prosess er ein reversibel adiabatisk prosess, der entropien i systemet er konstant gjennom heile prosessem. Adiabatiske prosessar går utan varmeutvekslingar og kan vere isentrope.

Kjelder
isentrop. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/isentrop

Termodynamiske prosessar
Entropi
Termisk verkningsgrad

Termisk verkningsgrad vert definert som tilhøvet mellom energien (termodynamisk arbeid) som vert utvunnen (overført til mekanisk arbeid) frå eit termodynamisk system og tilført varmestraumen (Q) til systemet:

.

Den øvre grensa for termisk verkningsgrad (som ikkje kan overstigast), Carnotverkningsgraden, er 

, 

der Tn er den lågaste og Th er den høgaste temperaturen (uttrykt i Kelvin) i prosessen. Maksimalverkningsgraden avheng difor av temperaturendringa i systemet.

Kjelder 

Termodynamikk
Doldenhorn

Doldenhorn er eit 3 643 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i kantonen Bern. Den bredekte nordveggen hever seg bratt opp for Oeschinensee ved Kandersteg. Sørsida over Gasterental består av både berg og is. Via Fründenhorn og Oeschinenhorn er Doldenhorn knytt til det i aust liggjande Blüemlisalp. Elles står desse fjelltoppane fritt i høve til andre fjell. Massivet høyrer til elva Kander sitt nedslagsfelt.

Fjellsoge 
Etter siste istida har fleire store fjellskred stekt ut frå Doldenhorn. Eit av dei styrta ned i vatnet Oeschinensee. Frå Fisistöcken ovan om Kandersteg dundra veldige steinmassar ned i dalen Kandertal, fjellmassane demmer i dag opp vatnet Blausee. I fjellsida ser ein tydeleg kvar raset kom i frå, og kor stort det må ha vore.

Doldenhorn vart klatra fyrste gongen den 30. juni 1862 av Abraham Roth, Edmund von Fellenberg og fjellførarane Johann Bischoff, Kaspar Blatter, Christian Lauener og Gilgian Reichen.

 Normalruta til Doldenhorn tek utgangspunkt frå Doldenhornhütte (1915 m) ovan om Kandersteg. Vidare stig ein opp nordvestsida forbi den markante Spitzen Stein, til ein i knapt 3000 meters høgde går inn på breen. Toppen når ein ved å klive opp ei bretunge som går opp mellom Kleindoldenhorn og Doldenhorn.

 Galletgrat er ein snørygg, som går frå Fründenhütte over Sporn til eit punkt 3480 moh på austegga. Austegga, som for ein stor del er sikra med faste tau (for klatrarane), fylgjer ein til toppen av egga. Ferda vidare går over brefonner til topps på Doldenhorn. Ruta vart klatra fyrste gongen 19. juli 1899 av J. Gallet, J. Kalbermatten og A. Müller. Dei faste taua er montert for å unngå at folk klatrar i pillaren, ettersom ein her er sterkt utsett for steinras.

 Austegga kan klatrast frå Fründenjoch. Lange strekk er greie å klive, men enkelte stader er svært krevjande å klatre. E. og O. Bürki var dei fyrste som klatra denne egga, den 5. august 1923.

 Nordveggen er ein klassisk brevegg, med ei gjennomsnittleg skråningsgrad på 54°. Sjølve fjellveggen er 600 meter høg. Han vart klatra fyrste gongen 8. juli 1934 av M. Bachmann og S. Plietz.

Regjeringsbunker K20 
Innere Fisistock, den vestlegaste fjellaksla på Doldenhorn, hyser i fylgje det tyske tidsskriftet Spiegel Online bunkeren til den sveitsiske regjeringa, "Führungsanlage K20". Bunkeren skal vere tilgjengeleg både frå Eggenschwand, Gasterntal og gjennom den gamle Lötschbergtunnelen. Regjeringa har halde strengt hemmeleg kvar regjeringsbunkeren ligg.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Doldenhorn» frå , den 11. oktober 2009. 
 

Fjell i Alpane
Fjell i Sveits
Bern-Alpane
Fjell i Bern
Verkningsgrad

Verkningsgrad i ein fysisk prosess er tilhøvet mellom energi som kan nyttast og total energi: 

.
Verkningsgrad ligg difor mellom 0 og 1.

Sjå òg 
 Termisk verkningsgrad

Fysikk
Dimensjonslause tal i termodynamikk
Les Diablerets

Les Diablerets er eit 3 210 m høgt fjell i Bern-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i kantonen Vaud, vest i landet, og er det høgaste punktet i kantonen. Til vanleg vert Les Diablerets nytta som namn på heile fjellmassivet, som elles har fleire toppar enn sjølve hovudtoppen av Les Diablerets. Desse er:
 Oldenhorn
 Tête Ronde
 Scex Rouge
 Tour St. Martin (Quille du Diable)
 Culan

Les Diablerets har to isbrear. Ein liten bre, Glacier des Diablerets, som ligg kring toppen av fjellet, og ein mykje større; Glacier de Tsanfleuron.

Ein skiutfartsstad med same namnet, Les Diablerets, ligg ved fjellet.

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «Les Diablerets» frå , den 11. oktober 2009.

Bakgrunnsstoff 
Diablerets på SummitPost
Offisiell side for vintersportsstaden
Glacier 3000 skiområde 

Fjell i Sveits
Fjell i Alpane
Bern-Alpane
Skistader i Sveits
Turistmål i Sveits
Kabelvogner i Sveits
Fjell i Vaud
Det Norske Nobelinstitutt

Det Norske Nobelinstitutt er ein institusjon som blei oppretta i 1904 for å støtte Nobelkomiteen i arbeidet med å avgjere kven som skal tildelast Nobels fredspris. Instituttet består av ei forskingsavdeling og eit bibliotek med 180 000 bind, hovudsakleg med litteratur om fredsarbeid, folkerett, internasjonal økonomi og moderne politisk historie, i tillegg til publikasjonar utgitt av internasjonale organisasjonar. Biblioteket er ope for publikum. 

Instituttet blir leia av ein direktør, frå 2015 Olav Njølstad, som også fungerer som Nobelkomiteen sin sekretær.

Nobelinstituttet ligg i Henrik Ibsens gate 9 i Oslo, det inngår i Parkkvartalet og er freda.

Bakgrunnsstoff 
 Nobels Fredspris, Den Norske Nobelkomite - offisiell nettside
 Nobelinstituttets bibliotek
 
Nobelprisen
Skipingar i 1904
Byggverk i Oslo
Kulturminne i Oslo
Doctor artium

Doctor artium, forkorta dr.art., er ei doktorgrad i humaniora som blei innført ved Universitetet i Bergen i 1985 og ved Universitetet i Oslo i 1991. Grada blei også tildelt ved Universitetet i Trondheim/Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet og Universitetet i Tromsø.

Grada blei innført i Bergen som ei av dei første doktorgradene med organisert doktorgradsprogram og forskaropplæring. Gradene dr.polit. og dr.psychol. blei innført samtidig.

I samband med gradsreforma i høgare utdanning har grada blitt fasa ut fram til 2008, og blir ikkje lenger tildelt.

Ved Universitetet i Oslo har grada berre eksistert i 17 år og er den doktorgrada med kortast levetid ved universitetet.

Før innføringa av dr.art. tok ein i staden den filosofiske doktorgrada (dr.philos.) i dei humanistiske faga. Også etter innføringa av dr.art. var det mogleg å bli dr.philos. i staden. Etter 2008 tek ein anten ph.d. (viss ein er teken opp på eit organisert doktorgradsprogram) eller dr.philos.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Nekrolog over en grad

Doktorgradar
Game Boy Player

Game Boy Player er ei eining laga av Nintendo for Nintendo GameCube som lèt ein spela av Game Boy-, Game Boy Color- og Game Boy Advance-spelekassettar på fjernsyn. Eininga blir festa på undersida av GameCube-konsollen via paralellporten, og krev ei særskilt oppstarts-plate for at ein skal få tilgang på maskinvara.

Eininga har same djupn og breidd som sjølve GameCube-konsollen, men er berre 3 cm høg. På framsida av eininga er ein utgang for å putta inn Game Boy-kassettar, og tre utgangar for linkkablar der fleire Game Boy-einingar kan bli kopla til for fleirspelar-modus.

Nintendo-maskinvare
Player
Ghanariket

Ghanariket var eit mellomalderrike som dominerte Vest-Afrika frå om lag 600- til 1200-talet. Det dekte det som i dag er søraustre Mauritania og vestre Mali. Riket er rekna som det første av dei store handelsrika i regionen. Lokalt heitte det Wagadou – ghana var tittelen til herskaren.

Ghanariket blei grunnlagd av soninkefolk, som dreiv transsaharisk handel med saltproduserande arabarar og berberar i Nord-Afrika og gull- og elfenbeinseljarar i sør. Dei auka si makt ved hjelp av effektiv toll- og skattlegging av handel og handelsruter. Ved å regulera marknaden slik at det ikkje vart overproduksjon av varer, førebygde dei også inflasjon. 

Tradisjonen legg byrjinga av riket til 300-talet, men lite er kjend om den tidlege historia til Ghana. Dei første skriftlege kjeldene tek til på 700-talet, og ved slutten av dette hundreåret var riket blitt rikt og mektig. Ghana styrte over mange mindre område som betalte tributt, og tok opp i seg fleire mindre statar ved hjelp av velutvikla krigsteknologi og organisasjon.

På 1000-talet byrja nedgangen til riket. Almoravidane, ein berberkonføderasjon, erklærte heilag krig for å omvenda innbyggjarane i riket til islam. Handelsbyen Audaghost fall i 1054 og hovudstaden Kumbi i 1076. Omveltingane førte til at handelen gjekk ned og underlagde land tok til å bryta ut. I 1203 erobra sosoar hovudstaden og i 1240 blei han øydelagd av Sundiata, grunnleggjaren av det nye Maliriket.

Kjelder
 «Ghana» (2009), Encyclopædia Britannica. Lese 3. november 2009.

Vestafrikansk historie
Historiske statsdanningar i Afrika
Opphavleg omsett med Apertium
Hominidae

Hominidae (eller hominidar, òg kjent som «dei store apene») er ein taksonomisk familie som omfattar fire utvida slekter: menneske (medrekna dei utdøydde slektningane til mennesket) og menneskeapene sjimpanse, gorilla og orangutang.

Primatar
 
Opphavleg omsett med Apertium
Homo erectus

Homo erectus ('det oppreiste mennesket') er ein menneskeape i slekta Homo som levde for rundt 1-2 millionar sidan. Arten oppstod i Afrika og spreidde seg heilt til Kina og Java (i Indonesia). Homo erectus blir anten rekna som ein direkte stamart til det moderne mennesket, eller som ein separat art som levde samstundes som ein annan direkte stamart og Homo neanderthalensis.

Homo erectus vart om lag 1,65 meter høgt og er dei første menneskeapane me kjenner til som gjekk heilt oppreist. Dei hadde eit hjernevolum på 750-1250 kubikkcentimeter. Kraniet er langstrakt men flatt, med utprega augebrynsrygger og ein utskytande underkjeve. 

Dei kan ha brukt eld og hadde ein verktøykultur som blir kalla acheuléen. Dei laga jaktvåpen for å felle dyr, men som òg kunne brukast til å knuse bein slik at dei kom til beinmargen. 

Det første skjelettfunnet av H. erectus vart gjort av Eugène Dubois i Trinil på Java i Indonesia, og fekk namnet Javamennesket. 

Pekingmennesket Sinantropus (funne 1928) høyrer òg til Homo erectus. Nokre forskarar ser ein eigen art i Afrika, Homo ergaster, 'handverkarmennesket'. Dit høyrer òg det 1,6 millionar år gamle fullstendige skjelettet av Turkana-guten.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Homo erectus» frå , den 11. oktober 2009. 
 Denne artikkelen bygger på «Homo erectus» frå , den 25. oktober 2009.

Bakgrunnsstoff 

Paleoantropologi
Hominidar
Opphavleg omsett med Apertium