alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Den afrikanske plata

Den afrikanske plata er ei jordskorpeplate som omfattar kontinentet Afrika, i tillegg til havskorpa som ligg mellom kontinentet og dei forskjellige midthavsryggane omkring.

Grenser

Vestsida er ei divergerande grense mot Den nordamerikanske plata i nord og Den søramerikanske plata i sør, med Den atlantiske midthavsryggen i mellom. I nordaust grensar plata tli Den arabiske plata, i søraust til Den indoaustralske plata, i nord til Den eurasiske plata og Den anatolske plata, og i sør til Den antarktiske plata. Alle desse er divergerande eller spreiande grenser utanom den nordlege grensa mot Den eurasiske plata (og utanom ein kort del nær Asorane, kalla Terceirarifta.

Delar

Den afrikanske plata består av fleire kratonar, som er stabile blokker av gammalt grunnfjell med djupe røter i mantelen, og mindre stabile terranar som kom i lag for å danne det afrikanske kontinentet under samlinga av superkontinentet Pangea for kring 550 millionar år sidan. Kraonane er, frå sør til nord, Kalaharikratonet, Kongokratonet, Tanzaniakratonet og Det vestafrikanske kratonet. Kratonane var spreidde og fråskilde i tidlege tider, men kom saman under den panafrikanske orogenesen og heldt saman etter at kontinentet Gondwana delte seg. Kratonane er knytte sama av orogenetiske belter, regionar med sterkt deformert fjell der dei tektoniske platenen har støytt saman. Saharakratonet har forsøksvis blitt identifisert som ein kraton som har løsna frå mantelen, men kan òg vere ei samling av jordskorpefragment som vart føydd saman under den panafrikanske orogenesen. 

I somme området er kratonane dekte av sedimentære basseng, som Tindoufbekkenet, Taoudenibekkenet og Congobekkenet, der eldgammal jordskorpe ligg under nyare sediment. Platene omfattar skjersoneer, som Den sentralafrikanske skjersonen og rifter som Anzatråget.

Sjå òg
Riftdalen

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «African Plate» frå ,  den 9. januar 2014.

Bakgrunnsstoff
USGS - Understanding plate motions
Cenozoic dynamics of the African plate with emphasis on the Africa-Eurasia collision

Jordskorpeplater
Afrikansk geologi
Geologi i Atlanterhavet
Geologi i Indiahavet
Stillehavsplata

Stillehavsplata er ei jordskorpeplate som ligg under Stillehavet. Med eit areal på 103 millionar kvadratkilometer er ho den største jordskorpeplata.

Nordaustsida dannar ei divergent grense med Explorerplata, Juan de Fuca-plata og Gorda.plata, som kvar for seg dannar Explorerryggen, Juan de Fuca-ryggen og Gordaryggen. Midtvegs på austsida grensar ho med Den nordamerikanske plata langs San Andreas-forkastinga, og ein grense med Cocosplata. Søraustsida er ei divergent grense med Nazcaplata som dannar Aust-Stilehavsryggen.

Sørsida er ei divergent grense med Den antarktiske plata som dannar Stillehavs-Antarktisryggen

Vestsida grensar mot Okhotskplata ved Kuril-Kamtsjatka-gropa og Japangropa, og dannar ein konvergent grense med subduksjon under Filippinhavsplata som har skapt Marianagropa. Ho har ei transform grense med Carolineplata og ein kollisjonsgrense mot Nord-Bismarckplata.

I sørvest er grensa komplisert, men generelt konvergerande med Den indoaustralske plata, med subduksjon under denne plata nord for New Zealand som dannar Tongagrupa og Kermadecgropa. Alpineforkastinga markerer ei transform grense mellom desse to platene og lenger sør glir Den indoaustralske plata under Stillehavsplata og dannar Puysegurgropa. Den sørlege delen av Zealandia. som ligg aust for denne grensa, er den største blokka av kontinentalskorpe for plata. 

Nordsida er ei konvergent grense som glir under Den nordamerikanske plata og dannar Aleutargropa og den tilhøyrande øygruppa Aleutane.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Pacific Plate» frå ,  den 9. januar 2014. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
 Alderen på havbotnen

Jordskorpeplater
Geologi i Stillehavet
Russisk geologi
Newzealandsk geologi
Geologi i California
Ramnes kyrkje

Ramnes kyrkje er ei langkyrkje i Tønsberg kommune i Vestfold og Telemark.

Skipet og koret (av stein, men med bindingsverk i gavlane) er frå 1100-talet, medan sakristiet (også av stein) kom til på 1600-talet. Då fekk kyrkja òg våpenhus og takryttar (både av tre). Kyrkja vart restaurert omkring 1930.

På kyrkjegarden står eit kombinert bårehus og servicebygg frå 1957.

Sjå òg 
 Ramnes prestegard

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 
 Vestfolds vakre middelalderkirker (PDF-bok)

Kyrkjer i Tønsberg
Kulturminne i Tønsberg
Norske kyrkjer frå 1100-talet
Norske steinkyrkjer frå mellomalderen
Langkyrkjer i Tunsberg bispedømme
Kyrkjer i Tønsberg domprosti
Valkyrkjer i 1814
Freda bygg i Vestfold og Telemark
Vear arbeidskyrkje

Vear arbeidskyrkje er ei arbeidskyrkje på Vear i Tønsberg  i Vestfold. Kyrkja vart oppført i 1993 og vert driven av Vear og Hognes kirkeforening.

Det er ikkje kyrkjegard attmed kyrkja, men det er ønskje frå kommunen si side om gravplass i nærleiken.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Tønsberg kyrkjelege fellesråd
 

Kyrkjer i Tønsberg
Kyrkjer i Tønsberg domprosti
Norske kyrkjer frå 1993
Arbeidskyrkjer
Melsomvikkyrkja

Melsomvikkyrkja i Sandefjord kommune (Vestfold og Telemark) vart oppført som bedehus i 1902 og restaurert og innvigd som kapell «ca. 1965». I dag talar ein om Melsomvikkyrkja (Melsomvikkirken)

Litteratur

Bakgrunnsstoff 
 Stokke, Arnadal og Skjee kyrkjelydar

Fotnotar 

Kyrkjer i Sandefjord
Kyrkjer i Sandefjord prosti
Arnadal kyrkje

Arnadal kyrkje er ei langkyrkje frå 1882 i Sandefjord kommune i Vestfold og Telemark. Ho er reist etter teikningar av Henrik Nissen. Kyrkja ligg i tettstaden Fossnes.

Kyrkja vart omfattande restaurert på 1950-talet, og sakristia vart utvida i 1979 og 1981.

På kyrkjegarden står eit bårehus frå 1957.

Litteratur

Kjelder

Bakgrunnsstoff
 

Kyrkjer i Sandefjord
Stokke
Kyrkjer i Sandefjord prosti
Norske kyrkjer frå 1882
Langkyrkjer i Tunsberg bispedømme
Kulturminne i Sandefjord
Henrik Nissen
El Capitan

El Capitan er ein fjellvegg i Yosemite National Park, på nordsida av Yosemite Valley, nær vestenden. Granittmonolitten strekkjer seg 1000 meter frå foten til toppen av den høgaste sida, og er ei kjend for fjellklatrarar og basehopparar. 

Formasjonen vart kalla El Capitan av Mariposa-bataljonen då dei utforska dalen i 1851. El Capitán, som tyder «kapteinen» eller «sjefen» på spansk, var ei slags omsetjing av det lokale indianske namnet på veggen, som vert transkribert To-to-kon oo-lah eller To-tock-ah-noo-lah. Det er uklårt om det indianske namnet synte til ein spesifikk høvding eller berre tydde høvding. I nyare tid vert veggen ofte berre kalla El Cap, særleg blant fjellklatrarar og basehopparar. 

Ein kan nå toppen av El Capitan til fots ut Yosemite Valley på ein sti som går ved sidan av Yosemite Falls, så vestover. For klatrarar er utfordringa å klatre opp sjølve granittveggen. Det er mange namngjevne klatreruter, alle av dei krevjande. For basehopparar er utfordringa å kome langt nok ut frå veggen før dei opnar fallskjermane. 

El Capitan er avbilda på den amerikanske quarter dollar-mynten som frå 2010.

Geologi

El Capitan består nesten heilt av El Capitan-granitt, ein bleik, grov granitt som vart lagt ned for kring 100 millionar år sidan. I tillegg til El Capitan utgjer denne granitten det meste av berget i den vestlege delen av Ein eigen intrusjon av vulkansk bergart, Taft-granitt, dannar den øvste delen av klippeveggen. 

Ein tredje vulkansk bergart, dioritt, finst som mørke intrusjonar gjennom begge granittar, særleg er dette tydeleg i området kjend som North America Wall, Nord-Amerika-veggen.

Yosemite Valley og El Capitan vart grave ut av isbrear. Fleire istider har danna is i Sierra Nevada, men Sherwin-istida, som varte frå omkring 1,3 millionar til 1 millionar år sidan, vert rekna for å vere ansvarleg for det meste av utgravinga og forminga. El Capitan-granitten er relativt fri for skøytar, og derfor eroderte ikkje isen fjellsida like mykje som andre klipper i nærleiken, som hadde fleire skøytar.

Klatrehistorie

Veggen vart ein gong rekna som umogeleg å klatre, El Capitan er i dag ein populær klatrevegg. «El Cap» har to hovudveggar, sørvestveggen og søraustveggen. Begge veggane heller utover.

Sjå òg
Half Dome
Sentinel Dome
Leaning Tower i Yosemite
Horsetail Fall i Yosemite
filmen El Capitan

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «El Capitan» frå ,  den 9. januar 2014. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 

  A list of long free climbs in Yosemite, including on El Capitan.

Fjellveggar
Naturlege monolittar
Fjell i Yosemite National Park
Klatreområde i USA
Intrusjonar
Steinformasjonar i California
Carl Wilhelmson

Carl Wilhelm Wilhelmson () var ein svensk målar, fødd i bygda Fiskbäckskil i Lysekils kommun. Han er blitt kalla «sekelskiftests främste folklivsskildrare».

Liv og gjerning

14 år gammal byrja Wilhelmson gå i lære i Göteborg, der han arbeidde som litograf. Seinare heldt han fram med studiar ved Valands konstkola i byen, der han vart undervist av mellom andre Carl Larsson og Bruno Liljefors.

Etter utanlandsstudiar 1890-97 i Spania, Leipzig og Paris, også der var han aktiv litograf, fekk  Wilhelmson i 1897 stilling som styrar for sin gamle skule, som sidan fekk namnet Göteborgs Musei Rit- och Målarskola. Gjennom sine år i utlandet vart han særleg inspirert av dei franske målarane Paul Gauguin og Georges Seurat.

Han vart verande ved kunstskulen i Göteborg til våren 1910. Deretter leidde han ein målarskule i Stockholm. År 1925 fekk han stilling som professor i måleri vid Kungliga konsthögskolan i Stockholm. Harald Lindberg var ein av elevane hans.

Wilhelmson henta ein stor del av motiva sine frå kystlandskapet i Bohuslän. I mange av bileta sine skildra han dei strevsame og nøysame menneska og fiskarmiljøet med alvor og vørdnad. Åra 1911-13 fekk han bygt eit sommarhus i Fiskebäckskil, teikna av Ivar Callmander, som fungerte som bustad og atelier.

Wilhelmson døydde i Göteborg, nærare 62 år gammal.

Notar

Kjelder
Den svenska målarkonstens historia. 2001

Bakgrunnsstoff

Svenske målarar
Målarar frå 1900-talet
Global Boundary Stratotype Section and Point

Global Boundary Stratotype Section and Point, forkorta GSSP, er eit stratigrafisk referansepunkt som definerer grensa mellom to ulike geologiske tidsperiodar.

Kjelder
Askheim, Svein. (2009, 1. juni). Global Boundary Stratotype Section And Point. I Store norske leksikon. Henta 7. januar 2014 frå http://snl.no/Global_boundary_stratotype_section_and_point.

Geovitskap
Geokronologi
Geologisk tidsskala
Geologihistorie
Paleogeografi
Paleobiologi
Tidseiningar
Stratigrafi
Gran Desierto de Altar

Gran Desierto de Altar er ein av dei store økoregionane i Sonaraørkenen i delstaten Sonora i Nordvest-Mexico. Han omfattar den einaste aktive erg-regionen i Nord-Amerika. Ørkenen strekkjer seg over det meste av den nordlege grensa til Californiabukta, og strekkjer seg 100 km frå aust til vest, og over 50 km frå nord til sør. Han utgjer ein av dei største kontinuerlege villmarksområda i Sonaraørkenen. 

I den austlege delen av området ligg det vulkanske Sierra del Pinacate. Dette dannar i lag med det vestlege Gran Desierto de Altar-området El Pinacate y Gran Desierto de Altar biosfærereservat og ein UNESCO-verdsarvstad.

Geografi

Gran Desierto dekkjer kring 5700 km², det meste i den mexicanske staten Sonara. Dei nordlegaste områda strekkjer seg inn i det sørvestlege Arizona. Det dominerande sanddekket og sanddynene har ein tjukkleik frå mindre enn 1 km til meir enn 120 km. Det totale sandvolumet i Gran Desierto er kring 60 km³. Det meste av sanden vart sett av her av Colorado River i pleistocen som då flaut gjennom dagens Gran Desierto, omkring 120 000 år sidan. Dette elvedeltaet flytta seg vestover med forkastinga og riftinga som opna Salton Trough og Californiabukta.

Planteliv

Vegetasjonen i Gran Desierto er typisk for den lågare Sonaraørkenen med ein markert skilnad i vegetasjonstype og tettleik frå stad til stad. Store område i sør og aust, særleg nær utkanten av ørkenen, har eit moderat tett (opp til 20 %) dekke av lågt kratt og urter.

Klima
Gran Desierto har eit svært varmt og tørt klima. Den normale årsnedbøren, som hovudsakleg kjem mellom september og desember, er 73 mm ved Puerto Peñasco i Sonora (heilt søraust i ørkenen) og minkar nordover mot Yuma i Arizona (heilt nordvest) til 62 mm i året. Temperaturane midt på sommaren når ofte 45 °C i det sentrale sandhavet. Midt på vinteren er temperaturar under 10 °C sjeldne. Vinden vert sturt av posisjonen og styrken til Sonaralågrykket på sommaren, som skapar ein sørleg vind, og av Great Basin-høgtrykket om vinteren, som skapar ein nord-nordaustleg vind.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Gran Desierto de Altar» frå ,  den 9. januar 2014. 
 oppgav desse kjeldene: 
Biehler, S., Kovach, R.L. and Allen, C.R., Geophysical framework of the northern end of the Gulf of California structural province, in Marine Geology of the Gulf of California, van Andel, T .H. and Shor, G.G., eds., A.A.P.G., Memoir 3, 126-143, 1964.
Guzman, A.E., Petroleum possibilities in Altar Desert, Sonora, Mexico, abs., A.A.P .G., 64, 716, 1980.
MacDougal, D.T., Across Papagueria, Bull. American Geographical Soc., 40, 705-725, 1908.

Bakgrunnsstoff

El Pinacate and Gran Desierto de Altar Biosphere Reserve ved UNESCO sin verdsarvnettsstad
Biletgalleri ved UNESCO sin nettstad
 Reserva de la Biosfera El Pinacate y Gran Desierto de Altar  ved ElPinacate.gob.mx
"Historia" (la ocupación humana)  ved ElPinacate.gob.mx

 01
Sonoraørkenen
Ørkenar i Mexico
Økoregionar i Mexico
Sanddyner i Mexico
Ergar
Verdsarv i Mexico
Gruveulukka i Chile i 2010

Gruveulukka i Chile 2010 var ei ulukke i ei gruve nær Copiapó i Atacamaørkenen i Chile.

Ei 121 år gammal gull- og kopargruve i det nordlege Chile kollapsa den 5. august 2010. Gruva låg 80 km frå Copiapó og 33 gruvearbeidarar vart innesperra 700 meter under bakken, og kring 5 km frå inngangen. Dei vart redda ut den 13. oktober og dei sette dermed verdsrekord for innesperring, med 69 dagar. Tidlegare geologisk ustabilitet i den gamle gruva, og fleire tryggleiksbrot frå eigarane av gruva, hadde dei føregåande åra ført til ei rekkje bøter og ulukker, mellom anna åtte dødsfall. På grunn av historia til gruva, vart det opphavleg trudd at arbeidarane truleg ikkje hadde overlevd kollapsen, eller at dei kom til å svelte i hel før dei vart funne, om dei i det heile tatt vart funne. 

Ulukka fekk stor merksemd i Chile, og dei nasjonale styresmaktene tok over redningsaksjonen. Det statseigde gruveselskapet Codelco vart involvert, og klarte å bore åtte borehol. 17 dagar etter ulukka, den 22. august, kom det ein lapp skriven med store raude bokstavar, festa til eit brot, då denne kom opp til overflata. På lappen stod det skrive: «Estamos bien en el refugio, los 33» (Me har det bra i tilfluktsrommet, alle 33 av oss). Nasjonen krevde då at dei chilenske styresmaktene måtte finne ein måte å redde arbeidarane på. I redningsaksjonen vart det nytta tre store internasjonale borelag, nesten alle departement i den chilenske regjeringa, ekspertisen til NASA og meir enn eit dusin multinasjonale selskap frå nesten alle kontinent. Etter å ha vore fanga under bakken i 69 dagar, vart alle dei 33 mennene ført trygt til overflata den 13. oktober 2010 ved å hale dei opp i ein kapsel gjennom eit forholdsvis smalt hol.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «2010 Copiapó mining accident» frå ,  den 10. januar 2014. 
 oppgav desse kjeldene:

Chile 2010
Katastrofar i Chile
Katastrofar i 2010
2010 i Chile
Geoglyf

Ein geoglyf er ein stor figur eller teinking på bakken. Han er markert med linjer og flater danna av steinar, grus, jordhaugar og liknand eeller ved å fjerne eller erstatte overflata med material av annan farge. Geoglyfar varierer i motiv og storleik, men stammar ofte frå førhistorisk tid. Nokre er berre synlege frå lufta eller på avstand. 

Døme på geoglyfar er Nazcalinjene i den tørre Nazcaørknenen i Peru, store dyrefigurer laga av føregjengarane til inkaindianarane før 800 e.Kr., og kvite hestaer og andre grafiske figurar i England. Marree Man eller Stuarts kjempe er ein moderne geoglyf som vart oppdaga i Australia i 1998. Figuren er 4,2 km høg og førestiller ein aborigin. Opphavet er ukjent. På 1960- og 70-talet var det dessuten stadkunst der naturen inngjekk som kunstverk eller kulisse. Òg arkitektur, by- og vegplaner kan formast som geoglyfar og teikningar i landskapet sett ovanfrå.

Sjå òg
 Stadkunst, amerikansk kunstretning frå 1960-talet der naturen inngår som kunstverk eller kulisse
 Kornsirkel

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Geoglyf» frå ,  den 10. januar 2014.  
 

 
Arkeologiske metodar
Førhistorisk kunst
Bergkunst
Jordkunst
Himalgruppa

Himalgruppa, Dalle du Tibet, Khumbudekket eller Lumbasumbadekket er ei nesten 10 km tjukk lagrekkje av krystalline metamrofe bergartar i Høge Himalaya, som er høgdeområda i Himalaya. 

Gruppa blir delt i tre eller fire einingar. Nedst finst kyanitt- til sillimanitt-gneis, som er den mest utbreidde bergarta i Himalgruppa. Deretter følgjer pyroksenhaldig marmor og gneis, som er overlagra av bandgneis. Øvst finst augegneis. Himalgruppa er avgrensa av Den nordhimalayske forkastinga i nord og til den sentrale hovudforkastinga i sør.

Kjelder
Askheim, Svein. (2009, 8. juni). Himal Group. I Store norske leksikon. Henta 7. januar 2014 frå http://snl.no/Himal_group.

Himalaya
Nepalsk geologi
Geologi i Himalaya

Himalaya er danna som ledd i den tertiære fjellkjedefoldinga, som òg omfatta mellom anna Alpane.

Himalaya utgjer ei foldesone mellom den indoaustralske plata og den eurasiske plata. Kollisjonen mellom kontinenta tok til i slutten av krittida for 70 millionar år sidan. Ved byrjinga av tertiærtida for 50 millionar år sidan var Tethyshavet lukka. Den indoaustralske plata vart pressa under den tibetanske plata, slik at fleire skyvedekke vart liggjande over kvarandre.

Ved sørranden av Himalaya ligg det nedste skyveflaket over tertiære sandsteinar, som vart avleira i ei senking på sørsida av fjellkjeda. Det øvste skyveflaket i Sentral-Himalaya har nedst ein 10 km tjukk plate av omvandla prekambriske bergartar som er overleira i fleire tusen meter av fossilførande sediment av alder frå kambrium til tertiær. I toppen av Mount Everest er det kalkstein, sannsynlegvis frå karbon-Perm, med fossile sjødyr.

Himalaya består av fire hovudstrukturar som kan følgjast langs det 2400 km lange foldebeltet. Subhimalaya utgjer forlandet til Himalaya og består av molasse-erosjonsavsetningar frå fjellkjeda frå miocen til pleistocen. Molassen tilhøyrer Muree- og Siwaliks-formasjonane, og dei er folda og imbrikert. Låge Himalaya består av seinproterozoiske til tidligkambriske sediment frå den passive indiske kontinentalmarginen. Gruppa inneheld òg eldre granitt og andre vulkanske bergarter. Låge Himalaya er skove over Subhimalaya langs den sentrale hovudforkastinga. Høge Himalaya dannar høgdeområda i fjellkjeda. Indus-sonen eller Indus-Yarlung-Tsangpo-sonen representerer kollisjon mellom den indiske plata og Ladakh Batholith i nord.

Kjelder

Askheim, Svein. (30. januar 2013). «Himalayas geologi». I Store norske leksikon. Henta 7. januar 2014.

Himalaya
Himalaya
Platetektonikk
Himalaya
Agnez Mo

Agnes Monica Muljoto (), kjend som Agnes Monica eller Agnez Mo, er ein indonesisk songar, skodespelar og låtskrivar fødd i Jakarta.

Diskografi

Studioalbum 
 Si Meong (1992)
 Yess! (1995)
 Bala-Bala (1996)
 And the Story Goes (2003)
 Whaddup A'..?! (2005)
 Nez (2008)
 Sacredly Agnezious (2009)
 Agnes Is My Name (2011)
 Agnez Mo (2013)
 X (2017)

Bakgrunnsstoff 

Indonesiske musikarar
Indonesiske skodespelarar
Folk frå Jakarta
Solvangkyrkja

Solvangkyrkja er ei arbeidskyrkje frå 1969 i Tønsberg i Vestfold og Telemark.

Kyrkja er oppført i to trinn, med vigsling i 1969 og 1988. Kyrkjerommet vart fornya i 2004 etter planar av Arne Sæther.

Hovudkyrkjegarden i Tønsberg er like attmed kyrkja.

Bakgrunnsstoff 
 
 
 
 En arbeidskirke på Solvang blir til (PDF)
 Kirkekonsulenten om fornyinga av kyrkjesalen
 
 Høgskolen i Vestfold om kyrkjene i Tønsberg

Fotnotar 

Kyrkjer i Tønsberg
Kyrkjer i Tønsberg domprosti
Norske kyrkjer frå 1969
Kulturminne i Tønsberg
Arbeidskyrkjer
Stavern kyrkje

Stavern kyrkje eller Fredriksvern kyrkje er ei krosskyrkje i Stavern, Larvik kommune i Vestfold og Telemark.

Kyrkja vart oppført som garnisonskyrkje, den første i sitt slag i Noreg. Takryttaren kom på plass i 1758, og sakristiet er frå 1760. I 1790 fekk kyrkja ein kongsestol med monogrammet til Kristian VII. Det har også vore ei rekkje andre endringar etter vigslinga, men kyrkja står framleis som eit hovudverk i norsk rokokkoarkitektur.

På kyrkjegarden står eit gravkapell frå 1915 som har vore vøla ei rekkje gonger. Hovudgravplass for Stavern i dag er Torsrød.

Bilete frå kyrkja

Bakgrunnsstoff 
 
 
 
 
 Stavernguiden 
 iBrunlanes.no
 

Kyrkjer i Larvik
Stavern
Kyrkjer i Larvik prosti
Norske kyrkjer frå 1750-åra
Krosskyrkjer i Noreg
Kulturminne i Larvik
Tjølling kyrkje

Tjølling kyrkje er i Larvik kommune i Vestfold og Telemark.

Området der kyrkja står, var eit lokalt maktsentrum for søre Vestfold i mellomalderen med m.a. kaupangen i Skiringssal og ein gamal kultplass. Kyrkja vart bygd på 1100-talet som basilika og skal i si tid ha vore den største kyrkja på landsbygda i Nord-Europa. Ein trur at kyrkja brann på 1400-talet, og ho vart ramt av eit jordskjelv i 1759 og uver i 1760–61.

I 1762-64 vart so kyrkja bygd om av eit par tyske byggmeistrar og mista dermed basilikapreget. I staden fekk ho ein konstruksjon der veggane ber vekta av takkonstruksjonen. Det brann i tårnet (frå 1698) i 1783, 1800 og 1833, og i 1842 fekk kyrkja den takryttaren ho framleis har. Ho vart restaurert i 1860 og 1975.

Søraust for kyrkjegarden er Tjølling prestegard.

Bilete frå kyrkja

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Tjølling kirke (PDF-brosjyre)
 Larvik kyrkjelege fellesråd
 
 Vestfolds vakre middelalderkirker (PDF-bok)

Fotnotar 

Kyrkjer i Larvik
Kyrkjer i Larvik prosti
Norske kyrkjer frå 1100-talet
Norske steinkyrkjer frå mellomalderen
Langkyrkjer i Tunsberg bispedømme
Kulturminne i Larvik
Valkyrkjer i 1814
Freda bygg i Vestfold og Telemark
Våle kyrkje

Våle kyrkje er ei langkyrkje i Tønsberg kommune i Vestfold og Telemark.

Kyrkja er truleg oppført seint på 1100-talet med skip og kor – og kanskje ein takryttar.

I perioden 1683 til 1747 vart kyrkja utvida med 8 meter mot aust og fekk sakristi. Vesttårnet er frå 1871. Same år vart preikestolen og døypefonten skifta ut.

På kyrkjegarden står eit gravkapell frå 1958 (arkitekt: Ragnar Nilsen).

Litteratur

Bakgrunnsstoff 
 
 
 Vestfolds vakre middelalderkirker (PDF-bok)

Kyrkjer i Tønsberg
Kulturminne i Tønsberg
Norske kyrkjer frå 1100-talet
Norske steinkyrkjer frå mellomalderen
Langkyrkjer i Tunsberg bispedømme
Kyrkjer i Tønsberg domprosti
Valkyrkjer i 1814
Freda bygg i Vestfold og Telemark
Langduskpingvin

Langduskpingvin (Eudyptes moseleyi), tidlegare underarten Eudyptes chrysocome moseleyi av klippehopparpingvin, er ein liten pingvin i slekta Eudyptes med gul fjørpryd på hovudet. Denne pingvinarten lever i det sørlege Atlanterhavet og i Indiahavet.

Skildring 
Langduskpingvinar skil seg lite i utsjånad frå andre i slekta Eudyptes, han har fjørtopp og lys, gult augebryn som endar i ein fjørdust, men augestripa er smalare og kortare enn hos klippehopparpingvinen. Han er ein av dei minste pingvinane, ca. 55 centimeter, berre dvergpingvinen er vesentleg mindre. Langduskpingvin dukkar typisk ned til 18 meter for å hente føde og er under vatn i rundt eit minutt, men han kan gå ned til 100 meters djupne. Føda er sett saman av krepsdyr, fisk og blekksprut, i ei undersøking utgjorde krillarten Thysanoessa gregaria den dominerande mengda av føde. Dei beitar ofte selskapeleg i flokk, og er kolonihekkarar. Kullet er vanlegvis på to egg. Langt dei fleste, ca. 80 %, lever i det sørlege Atlanterhavet, resten av populasjonen i Indiahavet.

Bestanden er estimert til ca. 265 000 hekkande par og er minkande. Arten er rekna som sterkt truga grunna snøgg tilbakegang i heile utbreiingsområdet dei siste tretti åra.

Kjelder  

BirdLife International (2014) Species factsheet: Eudyptes moseleyi . Henta frå http://www.birdlife.org den 11. januar 2014.

 Referansar

Bakgrunnsstoff 

Pingvinar