alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
N400

N400 er ein målbar effekt på EEG-målingar av uventa språklege stimuli. Det viser seg som ein negativ defleksjon (topologisk distribuert over sentral-parietale delar av hovudet), med ein maksimumsverdi omtrent 400 millisekund (300-500ms) etter presentasjonen av stimulus (derfor N400-namnet). 
I taleforståingsmodellar blir N400 ofte sett på som ein effekt av semantisk integrering av ord i setninga, resultata er tolka som eit teikn på aktivering av ein semantisk komponent i løpet av prosesseringa.

Eit typisk eksperiment 

Eit typisk eksperiment som demonstrerer N400 kan bli sett opp på denne måten:
 Forsøkspersonen blir presentert for ei setning, eitt ord av gangen, og går til neste ord med å trykke på ein tast.
 Nokre setningar kan vere umarkerte, som Eg liker å gå på tur om kvelden.
 Nokre setningar har uventa eller avvikande ord, som Eg tar kaffi med mjølk og hund.
 Med å måle forsøkspersonen sin neurale aktivitet med hjelp av EEG og samanlikne effektane mellom venta og uventa ord, er det mogleg å måle N400. N400-effekten kjem fram som ein bølgjeeffekt på EEG-kurva omtrent 400ms etter uventa stimulus.

Tolkingar av N400 og N400 innanfor ulike domene 

N400 er eit av dei mest utforska emna innanfor neurolingvistikken, og målingsresultata er relativt stabile. Diskusjonen rundt N400 går dels på kva vilkår som gjev N400 og kva konklusjonar det er mogleg å dra av desse målingane.

Prosesseringskostnader 
Ein av konklusjonane i forskinga er at amplituden til N400-effekten veks med stimule som er vanskelegare å integrere semantisk. I ein kontekst der «løver» vil vere naturleg («Sebraene sprang av garde, etter dei sprang ein flokk ...»), vil «kaninar» gje ein større N400-effekt enn «tigrar», men mindre enn «syklar» eller «DVD-spelarar». Dette blir tolka som eit teikn på at N400 måler kognitive prosesseringskostnader for å integrere visse ord i setnginga — det er vanskelegare å lage ein kontekst der kaninar, og sebraer, spesielt sebraer på flukt, får oss til å tenkje på løver. Når det gjeld effektar av N400 på syntaks er forskarane ikkje samde: Nokre finn effektar, andre ikkje.

N400 og bilete 

Også ikkjespråklege stimuli kan gje N400-effektar: Bilete av venta eller uventa tyding i setningar (som eit bilete av ein hund i staden for ordet «hund» i setjinga Eg tar kaffi med mjølk og hund gjev same N400-effekt som for språkleg stimuli, og viser at effekten ikkje er avgrensa til språkleg avkoding, men til ein generell semantisk prosess.

Bakgrunnsstoff 
 Anatomy of the N400 (pdf) 

 Music, language and meaning: brain signatures of semantic processing

 Kutas, M., Hillyard, S., 1980. Reading senseless sentences: brain potentials reflect semantic incongruity. Science 207, 203-205.

 Deacon, D., Dynowska, A., Ritter, W., Grose-Fifer, J., 2004. Repetition and semantic priming of nonwords: Implications for theories of N400 and word recognition. Psychophysiology 41 60-74.

 Colin M. Brown and Peter Hagoort (edit.), 2001. The Neurocognition of Language.

Neurolingvistikk
Seminarium Lapponicum

Seminarium Lapponicum var eit seminarium, eller ein lærarskole, i Trondheim, som utdanna lærarar som skulle undervise samar på samisk. Seminarium Lapponicum vart stifta i 1752 og lagt ned i 1774.

Knud Leem var professor ved Seminarium Lapponicum i heile perioden det eksisterte. Ein annan kjend elev og lærar der var Anders Porsanger.

Samisk skulehistorie
Samisk misjonshistorie
Kulturlandskapet på Södra Öland

Kulturlandskapet på Södra Öland (svensk språk: Södra Ölands odlingslandskap) er eit område som omfattar 56 000 hektar sør på øya Öland i Sverige. I området har det vore verksemd knytt til landbruk heilt sidan steinalderen (3000 f.Kr.-1800 f.Kr.). Kulturlandskapet har spor av mykje menneskeleg aktivitet i form av byar, jordbruk og gjeting av buskap. 

Kulturlandskapet er av UNESCO teke med på lista over verdsarv. Aust for området ligg Stora alvaret, som også kom med på UNESCO si verdsarvliste i 2000.

Området fell for ein stor del saman med kommunen Mörbylånga kommun. Sokna i nord Torslunda, Glömminge, Algutsrum, Norra Möckleby og Gårdby er ikkje med i området.

Bakgrunnsstoff 

 Riksantikvarieämbetet - Södra Ölands odlingslandskap 
 Agricultural Landscape of Southern Öland på http://whc.unesco.org

Verdsarv i Sverige
Öland
Kaupang

Kaupang er eit norrønt ord for handelsstad. Ordet har i eldre tider vorte nytta om stader eller byar der det går føre seg verksemd knytt til handel, og har fleire stader rett og slett vorte eit stadnamn.

Det finst fleire stader i Noreg som kunne verta kalla Kaupang. Kaupang i Tjølling, Kaupanger i Sogn, Koppang i Østerdalen, Kaupangen i Trøndheimen, Borgundkaupangen på Sunnmøre og Hamarkaupangen.

Ordet tilsvarar det svenske ordet «köping». Jamfør òg kaupunki på finsk, som tyder by.

Historiske kaupangar 

Kaupang i Skiringssal i Vestfold fylke er rekna som den eldste bydanninga i Noreg frå kring 800. Ikkje langt frå byen, på ei forhøgning i landskapet på Huseby, vart det under dei arkeologiske utgravningane avdekt restane av ein gildehall. Arkeologane meiner at dette var den sagnomsuste Skiringssal, bygd av dei første Ynglingekongane som kom frå Sverige til Noreg. Gildehallen er konstruert på same måte som i Uppsala-området, og er den einaste i sitt slag som er funne i Noreg. Kaupang-byen vart bygd opp i vikingtida og låg ikkje langt frå Gokstad sør i fylket. Ved Gokstad fann ein på 1800-talet Gokstadskipet i ein gravhaug.

Andre tilsvarande byar i Norden var Birka (kring 750) i Mälaren og Köping (Kaupang) på Öland (kring 700) i Sverige, Ribe (kring 710) og Hedeby (kring 810) på Sør-Jylland (nå Slesvig) i Danmark.

Eit sams drag ved byane var at dei låg godt plassert i høve til transport. Byane låg gjerne ved ei elv, med tilgjenge til ei god hamn ut mot havet.

Sjå òg 
 Bjarkøyrett (Bjärköarätt) - lovverk som styrte livet på handelsstader og i byar i Norden.
 Byar i mellomalderen
 Norske mellomalderbyar

Bakgrunnsstoff 
 www.kaupang.uio.no 

Arkeologiske funn i Noreg
Tidlegare busetnader i Noreg
Stader frå norrøn tid
Jærstol

Jærstol er ein type stol frå Rogaland med treramme og fletta sete av siv eller strå. Møbelet kan lagast med eller utan armlene, og ein kan laga mindre utgåver for ungar eller legga til meier slik at det blir ein gyngestol.

Jærstolar er særleg knytte til Hjelmeland. Her har ein laga stolane i over hundre år, og verksemdene Slåke Møbelfabrikk og Aksel Hanssons jærstolfabrikk held framleis tradisjonen i hevd. Ved den sistnemnde fabrikken kan ein få med seg ei utstilling om jærstolar. Ein forstørra jærstol – «verdas største» – vart sett opp på Sande i Hjelmeland i 1999. I Noreg har stolen truleg fått namnet rundt 1900, då ein henta siv til setet frå tjørn på Jæren. I nyare tid er sivet bytta ut med kinesisk sjøgras.

Bakgrunnsstoff 
 Aksel Hansson jærstolfabrikk i Hjelmeland 
 Bilete av verdas største jærstol

Kjelder 
 preikestolen.no 

Jæren
Stolar
Samarkand

Samarkand er ein by i Usbekistan og administrasjonssenteret i Samarkand-provinsen. Byen som har eit folketal på 405 000 er den nest største i landet. Fleirtalet av av innbyggjarane er tadsjikar.

Byen er mest kjend for den sentrale posisisjonen han hadde på Silkevegen.

Byar i Usbekistan
Estisk morfologi

Estisk har eit rikt bøyingssystem, mellom anna med 14 kasus for nomen (substantiv, adjektiv og pronomen) og ein rik verbmorfologi.

Substantivmorfologi 

Tabellen nedanfor gjev bøyingsparadigmet for spørjepronomena kes «kven», mis «kva», og for substantivet auto «bil».

Estisk språk
Estisk fonologi

Estisk fonologi er lydsystemet eller fonologien i estisk.

Segmental fonologi

Vokalar 
Estisk har ni vokalar:

 Fremre Bakre
 i ü      u
 e ö    õ o
 ä        a

Vokalsystemet er det same som t.d. finsk eller tysk, men i tillegg har estisk ein bakre, urunda vokal õ (med tungestillinga til o og leppestillinga til e). Vokalane kan vere lange eller korte, og dei kan danne diftongar.

Konsonantar 

Estisk har 17 konsonantfonem, som alle kan vere kort eller lang.

Kjelde: SAMPA for estisk

Konsonantane n, t, s, l har palataliserte versjonar. Dei palataliserte konsonantane opptrer framfor i eller j, evt. der det har stått i eller j tidlegare. Eit døme er palk 'bjelke' (finsk palkki) vs. palk 'lønn' (finsk palkka) med palatalisert l, i-en står i genitivforma palgi .

Fonotaks 

Trykklette stavingar kan innehalde berre korte vokalar, og berre vokalanea, e, i, u og (i namn og lånord) o. Vokalane ä, ö, ü opptrer ikkje i trykklette stavingar, og estisk har, til skilnad frå finsk, ikkje vokalharmoni (jf. estisk/finsk häda/hätä «naud», söövad/syövät «dei et», töötu/työtön «arbeidslaus»). (det finst vokalharmoni i sørestisk).

Kvantitet 

Kvantitetssystemet er meir komplisert enn i finsk; I staden for eit system med korte og lange lydar er det her mogleg å identifisere tre lengdegradar. Dei lange lydane (eller stavingane) kan vere halvlange eller overlange. Overlang staving kan historisk sett bli sett på som kompensatorisk forlenging, slike stavingar opptrer ofte i tilfelle der stavingstalet i ordet er redusert. Overlengd blir ikkje markert i ortografien (bortsett frå lukkelydar, der halvlang blir skrive med einskild konsonant og overlang med dobbel), i språkvitskaplege framstillingar blir det ofte brukt grav aksent (`). Ordet metsa, som er genitiv av mets («skog») blir uttalt kortare enn illativforma metsa (`metsa) «inn i skogen», illativforma var opphavleg trestava *metsähän.

Skilnadene mellom estisk og finsk fonologi er systematiske; finsk representerer som regel eit eldre språksteg, mens i estisk har trykklette vokalar eller heile stavingar falle bort, jf. estisk-finske par som mets metsä («skog»), terav terävä («kvass»), tütred tyttäret («døtrer»), laevas laivassa («på båten»).

Stadieveksling 

Estisk har, på same måten som dei fleste samiske og austersjøfinske språk, stadieveksling. Stadieveksling oppfører seg i prinsipp på same måten i alle desse språka, og opptrer i grove trekk i dei same delane av grammatikken i alle språka.

Trykk 

Trykket i estisk fell på første stavinga. Til skilnad frå finsk er denne regelen ikkje absolutt: I visse lånord fell trykket på stavingar lenger ut i ordet.

Estisk språk
Masaryk

Masaryk eller Masarik er etternamn av tsjekkisk og slovakisk opphav. Namna er avleia av masař som tyder 'slaktar'.

Personar med etternamnet Masaryk 
 Tomáš Garrigue Masaryk, den første presidenten for Tsjekkoslovakia
 Jan Masaryk, son av Tomáš Masaryk, ein politikar og diplomat
 Herbert Masaryk, ein tsjekkisk kunstmålar

Kjelder 
 ancestry.com

Slovakiske slektsnamn
Tsjekkiske slektsnamn
Trætte Mænd

Trætte Mænd er ein roman av Arne Garborg, som vart utgjeven for fyrste gong i 1891, og som skil seg ut i forfattarskapen ved å vere den einaste romanen av Garborg som er skrive på dansk-norsk. Romanen merker seg dessutan ut i norsk litteratursoge ved i særs stor grad å referere seg til form og idear som dei franske dekadanseforfattarane stod for på slutten av 1800-talet, med Joris-Karl Huysmans i brodden.

Innhaldet gjorde boka til ein av dei heftigast diskuterte europeiske romanane i 1890-åra. Han fokuserte nemleg på tilhøvet mellom kvinner og menn, med emne som kjærleik, kjønnsroller og kristendom.

Nyutgjeving 
Garborg, Arne. Trætte mænd, band 4 i serien Skrifter i samling. Oslo 2001: Aschehoug. ISBN 82-03-18413-8

Bakgrunnsstoff 
 Gabriel Grams bekjennelse i lys av Arne Garborgs naturalisme i Trætte Mænd – en analyse hovudoppgåve av Dag Skarstein
 Teksten til romanen Trætte Mænd
 Arne Garborg intervju med professor Gunnar Foss
 Originalmanuskriptet Ms.fol. 852 og utgåva frå 1909 hjå Nasjonalbiblioteket

Norske romanar
Arne Garborg
Bøker frå 1891
Kernavė

Kernavé (polsk språk: Kierniów) er ein tettstad søraust i Litauen, med noko over 300 innbyggjarar. Tidlegare var det ein by i området, som var hovudstad i Storfyrstedømet Litauen. I dag er det ein stad som mange turistar og arkeologar vitjar.

Kernavė er av UNESCO teke med på lista over verdsarv.

Bakgrunnsstoff 
 Travel Lithuania - Kernave 
 UNESCO World Heritage Centre - Kernavė Archaeological Site (Cultural Reserve of Kernavė)

Verdsarv i Baltikum
Tettstader i Litauen
Storfyrstedømet Litauen

Storfyrstedømet Litauen (litauisk Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, kviterussisk: Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае (ВКЛ), ukrainsk Велике Князівство Литовське (ВКЛ), polsk Wielkie Księstwo Litewskie) var ein austeuropeisk stat som eksisterte i ulike former frå 1200- til 1700-talet. 

Storfyrstedømet vart grunnlagt av heidne, baltiske litauarar under første helvta av 1200-talet. Snart femnde riket det tradisjonelle litauiske området attåt store område av det tidlegare Kiev-riket. I stordomstida på 1400-talet omfatta storfyrstedømet det geografiske området til dagens Litauen, Kviterussland, Ukraina, Transnistria og dels Polen og Russland. Ved Krevo-unionen i 1386 vart Storfyrstedømet Litauen tilknytt Kongeriket Polen under Jogaila ved ein personalunion, med ulike former for Polsk-litauisk union. Frå Lublin-unionen i 1569 var storfyrstedømet Litauen ein integrert del av Den polsk-litauiske realunionen (med separate lover, ein hær og ei statskasse) til den siste delinga av denne staten i 1795.

Litteratur 
 Rowell, S.C. Lithuania Ascending a pagan empire within east-central Europe, 1295-1345. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.

Bakgrunnsstoff 
 Cheryl Renshaw. The Grand Duchy of Lithuania 1253-1795
 Pages and Forums on the Lithuanian History 

Kviterussisk historie
Litauisk historie
Polsk historie
Ukrainsk historie
Litauen, Storhertugdømet
Sul

Sul, suvl, eller suvvel (norrønt sufl) er feit kraftig mat som kjøtt, flesk og smør, som ein åt attåt annan mat.

Referansar 

Norsk mat
Ord frå norrønt
Jokke

Jokke og Jocke er nordiske kortformer for mannsnamnet Joakim. Namnet er ikkje brukt som førenamn i Noreg, men er eit sjeldan mannsnamn i Sverige og Finland.

Folk kjende under namnet Jokke 
 Joachim Nielsen (1964 - 2000), vokalisten i Jokke og Valentinerne.
 Jocke Skog (f. 1969), svensk musikar i gruppa Clawfinger

Oppdikta figurar 
 Teikneseriefiguren Jokke (Joacim Jacobsen) i Pondus.

Sjå òg 
 Jock

Kjelder 

 Namnsökning frå Statistiska Centralbyrån i Sverige
 Namntjänst  med oversyn over finsk namnebruk

Kjælenamn
Mannsnamn
Nordiske førenamn
Førenamn av hebraisk opphav
Empati

Empati (frå gresk empatheia, 'liding') betyr evna til å leva seg inn i situasjonen til og forstå andre.

Kjelder

Psykologi
Joseph Goebbels

Paul Joseph Goebbels () i Berlin var ein tysk nazistisk politikar. Han vart fødd i Rheydt i Mönchengladbach i Nordrhein-Westfalen i Tyskland, og døydde i Berlin mot slutten av andre verdskrig. Goebbels var frå 1933 til 1945 leiar for riksministeriet for folkeopplysning og propaganda (Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda) i Nazityskland.

Bakgrunnsstoff 

Goebbels, Joseph
Goebbels, Joseph
Det kvite huset i Washington, D.C.

Det kvite huset (engelsk White House) er presidenten i USA sin embetsbustad, og viktigaste arbeidsstad. Namnet vert nokre gonger nytta om presidenten sitt kanselli (administrasjon). 
Det kvite huset ligg i nordvest i Washington D.C., på gateadressa 1600 Pennsylvania Avenue. Bygging av huset vart vedteke i 1790 og president George Washington og byplanleggjaren Pierre L'Enfant valde byggjestaden saman. Arkitekten vart vald i ein konkurranse med James Hoban som vinnar, og grunnsteinen vart lagd den 13. oktober 1792. James Hoban si formgjeving av huset tok utgangspunkt i Leinster House, eit slott i Dublin. Slottet er seinare vorte hovudsete for parlamentet i den irske republikken. Namnet det kvite huset vart først nytta av president Theodore Roosevelt i 1901.

Første gong ein president budde i huset var i 1800. I 1814, under 1812-krigen, brann huset så berre ytterveggane stod att, men huset vart atterreist og veggane vart måla kvite for å dekkja over merka etter brannen.

Frå 1949 til 1952 vart hust renovert av Harry S. Truman. Ein stor del av bygningsverket «Det kvite huset» er i dag under jorda. Komplekset inkluderer: 

 132 rom 
 35 baderom 
 6 etasjar 
 412 dører 
 147 vindauge 
 28 eldstader 
 8 trapper 
 3 heisar 
 ein tennisbane 
 ein bowlingbane 
 ein kinosal 
 ein løpebane 
 eit symjebasseng

Bakgrunnsstoff 

 WhiteHouse.gov, offisiell nettstad 
 White House Photo Collections Fotografisamling

Byggverk i Washington, D.C.
 
Embetsbustader
Kunstnernes Hus

Kunstnernes Hus er eit kunstgalleri i Oslo. Det er den største visningsstaden driven av kunstnarar i Noreg for norsk og internasjonal samtidskunst.

Kunstgalleri

Kunstnernes Hus ligg i Wergelandsveien ved Slottsparken i sentrum av Oslo. Huset opna i 1930 som ei sjølvstendig stifting eigd av norske kunstnarar, og mottek finansiell stønad frå Kulturdepartementet. Institusjonen vert styrt av eit styre med fem medlemer. Fire av desse er kunstnarar, den femte er peika ut av Kulturdepartementet.

I tillegg til eit utstillingsprogram sett i hop av styret, vert Haustutstillinga og Stipendutstillinga synt i Kunstnernes Hus kvart år. Desse utstillingane er organisert av Norske Billedkunstnere (NBK).

Kunstnernes Hus er formgjeve av arkitektane Gudolf Blakstad og Herman Munthe-Kaas, og vert rekna som eit viktig døme på funksjonalisme i arkitektur i Noreg. Kunstnernes Hus og arkitektane fekk Houens fonds diplom i 1931.

Huset hyser òg Kunstnernes Hus Bar & Restaurant og Office for Contemporary Art Norway.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Kunstnernes Hus sin nettstad

Norsk kunst
Funksjonalisme i arkitektur
Norske kulturinstitusjonar
Byggverk i Oslo
Bygningar teikna av Gudolf Blakstad
Bygningar teikna av Herman Munthe-Kaas
Houens fonds diplom
Kulturminne i Oslo
Søre Neset

Søre Neset er den sørlegaste delen av Os i Hordaland. Det består av gardane Lekven, Ferstad, Lunde, Haugland, Halhjem og Bjørnen.

Fram til postkontoret vart nedlagd på slutten av 1990-åra, var Søre Neset eigen poststad.

Geografi i Bjørnafjorden
Trollhättans kommun

Trollhättan er ein by og kommune i Västergötland, Västra Götalands län i Sverige.

Byen har vakse opp ved Trollhättefallen, digre fossar i Göta elv som no er oppdemde. Han fekk bystatus så seint som 1916, men var allereie då ein av dei større byane i landet.

Soge 
Første gongen staden er nemnd i skrift, Trollhetta qvarn, er 1413. 
Frå mellomalderen av har kvern- og sagverksemd vore driven ved elvestranda, der byens sentrum ligg i dag, og eit samfunn har etter kvart vakse fram.

Sluser blei bygde i 1800 like ved staden (etterfølgde av nye og større i 1844 og 1916), og det letta i høg grad varefrakt frå innlandet (t.d. Värmland) til Nordsjøen. 
Den nye skipsfarten var sjølvsagt til gagns for staden, likesom energien frå dei høge fossane, som kunne nyttast til industrielle føremål.

Frå 1800-talet av har samfunnet stadig ekspandert og blitt omdana, under dominans av ulike industriar i ulike tider. Nydqvist & Holm AB (Nohab), kanskje mest kjende for sine damplokomotiv, var byens første store fabrikk. I fleire tiår har no Saab sin bilfabrikk dominert, og framgang og motgang for Saab har innebori det same for Trollhättan. Det er først i dei siste åra at byens næringsliv har blitt litt meir mangslunge, slik at avhengnaden av éi bedrift minkar.

Folketalet voks stadig og raskt fram til 1970-talet, då voksteren gjekk i stå. Frå 1990-talet av har byen begynt å vekse på ny, men no i eit rolegare tempo.

Næringsverksemd i dag 
 Dei to største bedriftene er Saab Automobile och Volvo Aero, saman har dei drygt 10 000 tilsette. 
 Filmindustri er ei ny næring som veks fram i byen, spøkefullt kalla «Trollywood». Film i Väst lagar no om dagen halvparten av svenske langfilmar.

Byen forsyner ikkje berre den eigne kommunen med arbeid, nabokommunane er òg i høg grad avhengige av han. Heile regionen har om lag 200 000 innbyggjarar, medrekna alle kommunar som direkte eller indirekte er knytt til arbeidsmarknaden i Trollhättan.

Politikk 
Av di byen alltid har vore ein utprega industristad har han alltid vore sosialdemokratisk styrt.

Tettstader 
 Trollhättan (44 046 innb.)
 Sjuntorp (2 142 innb.)
 Upphärad (593 innb.)
 Velanda (563 innb.)
 Väne-Åsaka (301 innb.)

Kommunar i Västra Götalands län
Littlefoot

Littlefoot, kalla Lillefot på norsk, er eit lite dinosaurbarn som har mista foreldra sine. Han bur difor saman med besteforeldra. Littlefoot er hovudfiguren i teiknefilmane i The Land Before Time-serien (Lillefot og vennene hans) frå Universal Pictures. Han er ein apatosaurus, òg kjend som brontosaurus, desse vert kalla langhals i denne serien.

The Land Before Time
Oppdikta dyr
Dinosaurar
Paleogen

Paleogen er ein geologisk periode på den geologiske tidsskalaen som saman med det etterfylgjande neogen utgjer kenozoikum (Jordas nytid).
Paleogen byrja for 65,5 millionar år sidan og slutta for 23 millionar år sidan.
Perioden vart definert av Carl Friedrich Naumann i 1866. Tidlegare vart jorda si nytid delt i tertiær og kvartær, men denne inndelinga vart endra i 2004 av International Commission on Stratigraphy. Paleogen omfatta berre den eldste delen av tertiær.

Epokar 
Dei geologiske epokane som paleogen vert delt i er paleocen, eocen og oligocen. Skilja går ved høvesvis 56 og 34 millionar år før notida.

Tektonikk 
Det sørlege kontinentet Gondwanaland delte seg i paleogen i Antarktis, Australia og Sør-Amerika, medan det nordlege kontinentet Laurasia delte seg i Grønland og Europa. Tethyshavet vart heilt lukka då Arabia kolliderte med Eurasia. 
I løpet av dei såkalla laramidske og alpine orogenesen vart Alpane, Andesfjella, Atlasfjella, Himalaya og Rocky Mountains danna.

Bergartar 
Sedimentære bergartar er vanlege frå paleogen.

Klima 
Klimaet var i første delen av Paleogen relativt varmt. For omkring 40 mill. år sidan kom ei tydeleg klimaforverring, der gjennomsnittstemperaturen gjekk ned med kanskje 10° i løpet av få millionar år. Det er truleg at dei store isdekka i Antarktis vart danna på denne tida, mens den nordlege halvkula heldt fram med å vera isfri gjennom heile perioden.

Liv 
Skogane på land var dominerte av furuer, sypresser og lauvtre. I paleogen byrja fuglane og pattedyra sine radiasjonar sette inn.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Paleogen» frå , den 26. juni 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

 
Geologiske tidsperiodar
Orust

Orust er med ei flatevidd på 345,5 km² den tredje største øya i Sverige etter Gotland og Öland. Øya ligg i Bohuslän ved Skagerrak. Ho utgjer mesteparten av Orusts kommun. Øya er skild frå fastlandet og øya Tjörn av fjordar og smale sund.

Kommunikasjon 

Länsväg 160 passerer øya. Länsväg 178 går mellom Varekil og Ellös.

Vägverket driv ferjetrafikk på strekningane Svanesund–Kolhättan, Lyresten–Lyr og Fröjdendal–Malö. Västtrafik driv personferjetrafikk på strekningane Hälleviksstrand–Käringön og Tuvesvik–Gullholmen.

Historie 

De fyrste menneska kom til Orust etter istida for 11 000 år sidan. Buplassane deira, som då låg ved stranda, ligg i dag 40–50 meter over havet. I Enersbacken har ein funne skiveøkser og pilspissar.

Frå bronsealderen har ein funne graver og helleristingar. I 1884 vart det funne eit sverd av bronse i Ellösfjorden, sverdet er 101,5 cm langt og eit av dei lengste frå denne tida som er funne i Sverige.

Orust har vore svensk sidan Sverige overtok Bohuslän i 1658.

Plasseringa til øya har gjort til at fiske har vore ein viktig næringsveg for folkesetnaden. I 1752 var tilgangen på sild svært god og heile 1700-talet vert kalla «den stora sillperioden», og denne varte fram til 1808. Slutten på sildefisket gjorde til at bygda vart avfolka og fleire fiskevær heldt på å forsvinne.

Etter fiskeperioden auka i staden jordbruket, men utviklinga av metodar og maskiner gjorde til at behovet for arbeidskraft minka, og Orust vart igjen ei fråflyttingsbygd. Frå 1900 til 1968 vart folkesetnaden på øya halvert.

Etter 1950 byrja fleire av verfta på øya å lage plastbåtar og endå er verftsindustrien viktig på Orust.

Innbyggjartalet har variert kraftigt gjennom åra, i 1528 budde det 2 100 personar på øya. Folkesetnaden var på det største i 1880, med 18 129 personar. I 2006 hadde kommunen 15 185, ei tal som også inkluderer nokre tusen på dei omkringliggjande øyene.

Kjelder 
 Artikkelen var opphavleg basert på ei omsetjing av «Orust» på Wikipedia på svensk
 Orusts kommun – Orusts historia 

Øyar på den svenske vestkysten