alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Islandsk geografi

Island er den nest største øya i Europa. Ho ligg aust for Grønland og like sør for Polarsirkelen over grensesona på Den midtatlantiske ryggen i Nord-Atlanteren. Ho ligg om lag 830 km frå Skottland.

Island har omfattande vulkansk og geotermisk aktivitet. Sprekken i samband med Den midtatlantiske ryggen, der den eurasiatiske og den nordamerikanske plata dreg frå kvarandre, går langs heile Island frå sørvest til nordaust. Dette kan ein tydeleg sjå i nasjonalparken Þingvellir, der høgdedraga dannar eit uvanleg, naturleg amfiteater. Her låg det første tinget på Island, Alþing, som kom saman første gongen i 930. 

Om lag halvparten av arealet til Island, som hovudsakleg har vulkansk opphav, består av kuperte ørkenar av lava og andre øydemarker. 11 % av landet er dekt av dei tre store isbreane: 

 Vatnajökull (8300 km²)
 Langjökull (953 km²)
 Hofsjökull (925 km²)

og fleire mindre:
 Mýrdalsjökull (695 km²)
 Drangajökull (199 km²)
 Eyjafjallajökull (107 km²)
 Snæfellsjökull

20 % av landet vert nytta til beite og berre 1% er dyrka. Det pågår fortida eit ambisiøst skogplantingsprosjekt. Ein reknar med at før menneske kom til Island på 900-talet var 30-40 % av Island dekt av skog. I dag er det berre nokre små restar av att avbjørkeskogane. Hallormstaðarskógur og Vaglaskógur er to av dei største.

Dei busette områda ligg langs kysten, særleg i sørvest. Det sentrale høglandet er totalt aude.

Klima 

Klimaet på Island er maritimt, sterkt påverka av den varme Golfstraumen og lågtrykkasom nesten alltid passerer nær Island. Lågtrykka gjer Island til ein vindfull og skya stad, og Reykjavik har i snitt over 40 dagar med sterk kuling eller meir. Snittemperaturen i Reykjavík er 11 °C i juli og -1 °C i januar, og er den hovudstaden med lågast middeltemperatur om sommaren (om ein ser bort i frå Nuuk på Grønland). 

Somrane er litt tørrare enn vintrane, med regn eller regnbyer eit par gonger i veka. Dei vulkanske ørkenane nordaust på Island ligg i regnskuggen av dei store breane og får mindre enn halvparten av nedbørsmengda som Reykjavik får. Reykjavík har om lag same årsnedbør som Oslo, 779 mm, men like mange dagar med regn som Bergen, heile 213 dagar. 

Ingen stader på Island får særleg varmt vêr, og berre i dei nordaustlege områda er det vanleg med temperaturar over 20 °C om sommaren. Den nordlege kysten har ofte det mildaste vêret på grunn av sørleg vind som gjev ein fønvindeffekt over dei sentrale fjellområda. 

Det meste av Island er dekt av snø frå november til april, men periodar med mildvêr og regn kan minke eller fjerne snødekket i sørlege og austlege område i korte periodar. Kraftige vinterstormar kan føre til snøstorm, som gjer det vanskeleg å ferdast utanfor Reykjavik.

Statistikk

Sjå òg 
 Fjordar på Island
 Isbrear på Island
 Innsjøar på Island
 Dalar på Island
 Vulkanar på Island
 Elvar på Island
 Fossar på Island
 Islandske øyar

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Geography of Iceland» frå ,  den 10. oktober 2007.  
 

 
Geografi etter land
Tornedalen

Tornedalen, (finsk Tornionlaakso) er namnet på dalføret der Torneelva har sitt løp. Dalen ligg i grenseområdet mellom Sverige og Finland. 
Meänkieli (Tornedalsfinsk) og svensk vert nytta i den svenske delen av Tornedalen. I den finske delen av Tornedalen vert òg meänkieli nytta, men der vert det sett på som ein dialekt av finsk. Samisk språk vert òg nytta i delar av området.

Bakgrunnsstoff 
 www.tornedalen.org - nettstad for Tornedalsrådet

Dalføre i Sverige
Dalføre i Finland
Vulkansprekk

Ein vulkansprekk er ein vulkanventil som det kjem lava ut av, vanlegvis utan eksplosiv aktivitet. Sprekken er vanlegvis nokre meter brei, men kan vere mange kilometer lang. Vulkansprekker kan skape store flaumbasaltar og lavakanalar. Denne typen vulkanar er vanlegvis vanskeleg å sjå frå bakken og frå rommet fordi dei ikkje har ein sentral kaldera og overflata nesten er flat. Vulkanen er vanlegvis ei sprekk på bakken eller havbotn. Smale sprekker kan fyllast med lava som størknar. Når erosjon fjernar dei omliggande jordmassane kan lavamassen stå igjen på overflata som ein mur. Sprekker finn ein vanlegvis lange rifter og riftsoner, som på Island og Riftdalen i Afrika. 

På Island er vulkanventilar ofte lange sprekker parallell til riftsona der litosfæriske plater går frå kvarandre. Fornya utbrot oppstår vanlegvis frå nye parallelle sprekker eit par hundre til tusen meter frå dei tidlegare sprekkene. Denne fordelinga av ventilar og langvarige utbrot med flytande basaltisk lava byggjer vanlegvis opp tjukke lavaplatå i staden for ein enkel vulkansk haug. Sprekksystemet Lakagígar på Island produserte det største utbrotet på jorda i historisk tid og dannar ein flaumbasalt under Eldgjá-utbrotet i år 934. Her vart det spydd ut 19,6 km³ med lava.

Dei radielle vulkansprekkene til Hawaiivulkanane produserer «gardiner av brann» når lavafontener bryt ut i delar av ein sprekk. Desse ventilane produserae låge vollar av basalten som sprutar ut på begge sider av sprekken. Meir isolerte lavafontener langs sprekkene produserer rekker av små vollar og sinderkjegler. Fragmenta som dannar slike vollar er varme og plastiske nok til at dei vert sveist saman, medan fragmenta i sinderkjeglene er så pass kalde at dei ikkje smeltar saman.

Liste over vulkansprekker

Bakgrunnsstoff
Detaljert liste og KML-filer av vulkansprekker
Volcanolive.com

Sjå òg
Stratovulkan
Kaldera

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Fissure vent» frå ,  den 10. oktober 2007.  
 

 
Vulkanologi
Vulkanar
Vulkanske landformer
Våtgass

Våtgass vert ofte forkorta til CNG (Compressed Natural Gas). Våtgass er flytande ved normale trykk og temperaturar medan tørrgass er i gassform ved normale trykk og temperaturar. Våtgass er hovudsak samansett av ein eller fleire tyngre hydrokarbon som etan, propan, butan og nafta. Våtgass blir brukt som drivstoff i miljøbussar og miljøbilar.

Gassar
Tørrgass

Tørrgass er petroleum som er i gassform under normale trykk og temperaturar. Dette til skilnad frå våtgass som er flytande ved normale trykk og temperaturar. Hovudkomponenten i tørrgass er metan.

Gassen som blir eksportert i røyr frå Nordsjøen er i hovudsak tørrgass, og denne gassen blir difor gjerne kalla salsgass. 

Tørrgass kan gjerast flytande ved å kjøle den ned til ca. - 162 C ved normalt trykk, og den blir då kalla LNG - Liquified Natural Gas. I nokre samanhengar er det mest tenleg å komprimere gassen. Den blir då kalla PNG - Pressurised Natural Gas. Tørrgass som er komprimert til 200 bar, det vil seie til eit volum som er ca. 200 gongar mindre enn ved normaltilstanden, vert kalla CNG - Compressed Natural Gas.

Gassar
Mecom

Mecom Group plc er eit investeringsselskap som held til i London. Selskapet vart etablert i 2000 av dagens styreformann David Montgomery. 
Selskapet vart børsnotert i mars 2005 og har spesialisert seg på å kjøpe medieselskap, særleg selskap som eig lokale og regionale aviser. I 2007 har selskapet aktivitetar i Noreg, Danmark, Nederland, Tyskland, Polen, Sverige, Ukraina og Litauen. Aktivitetane i Noreg er underlagt selskapet Edda Media, i Danmark er aktivitetane samla i Det Berlingske Officin. Desse to selskapa er ei vidareføring av delar av aktivitetane i det tidlegare Orkla Media.

Internasjonale føretak
Skipingar i 2000
Edda Media
David Montgomery

David Montgomery () er ein britisk medieinvestor. Han er utdanna ved Queen's University i Belfast, der han studerte historie og politikk og var redaktør for studentbladet The Gown.

Frå 1973 til 1976 arbeidde han som redaktør for avisa The Daily Mirror. I 1976 gjekk han over til The Sun, der han var fram til 1980. Seinare arbeidsgjevarar var Sunday People, News of the World (1982–1987) og Today (1987–1991). Ved sida av den journalistiske yrkeskarrieren sin, var han forretningsførar for den private fjernsynsstasjonen Satellite Television PLC (1986–1991) og London Live TV (1991–1992).

I 1990-åra vart han kjend som forretningsførar for Mirror Group. Etter at mediebaronen Robert Maxwell døydde under uklare omstende i 1991, overtok Montgomery i 1992 leiinga av det britiske avishuset. Trass i fallande opplag lukkast det Montgomery å auke børsverdien kraftig, mellom anna gjennom innsparingstiltak og oppseiingar. Dei tøffe forretningsmetodane gav han tilnamnet «Rommel». Han trekte seg i 1999 etter usemje med styret.

I dag er Montgomery best kjend som investor via selskapet Mecom. Han eig aviser i fleire europeiske land. I 2003 kjøpte han irske Local Press Group, som han selde to år seinare. I Tyskland overtok han Berliner Zeitung i oktober 2005. I Noreg vart namnet til Montgomery med eitt kjent då det i juni 2006 vart kjent at Orkla hadde avgjort at mediedivisjonen, Orkla Media, skulle seljast til Montgomery sitt føretak Mecom.

Bakgrunnsstoff 
 «Ich bedrohe Sie nicht.» – intervju med David Montgomery i Berliner Zeitung, 26. oktober 2005 (tysk).

Nettfjernsyn 
 Eit kritisk blikk på Montgomery på Dagsrevyen i 2006 (26. juni 2006, NRK)

Britiske forretningsfolk
Gamaljapansk

Gamaljapansk (japansk 上代日本語 , jōdai nihongo) er den eldste kjende forma av det japanske språket.

Det er vanskeleg å datera det til ein bestemt tidsbolk, men det er vanleg å rekna med at denne forma heldt seg til 794, då hovudstaden vart flytta frå Heijōkyō til Heiankyō. Å setta ei grense for når tidsbolken tok til er vanskelegare. Nokre japanske person- og stadnamn vert skrivne med gamle kinesiske teikn, som til dømes Wei Zhi i Soga om tre kongerike. Det er funne bitar av trefjøler og reliktar med inskripsjonar i utgravingar, men den fyrste lengre teksten er Kojiki frå 712. Ved å ta omsyn til dei eldste relikane har ein kome til semje om å rekna 712 som starten av perioden, noko som stemmer med Nara perioden (710-794). Ei meir formell datering, tufta på strengare krav, daterer starten på perioden til 794.

Mellom dei eldste skrive kjeldene finn ein Kojiki (712), Fudoki (720), Nihonshoki (720), og Man'yōshū (etter 771).

Bakgrunnsstoff 
 Learning Wa People's Language 

Japansk språk
Seingamaljapansk

Seingamaljapansk eller tidleg mellomjapansk (japansk 中古日本語 chūko nihongo) er eit utviklingstrinn av det japanske språket som vart nytta under Heianperioden, som starta i 794 og enda i 1185. Det er etterfyljaren til gamaljapansk, og utvikla seg til mellomjapansk. Litterært klassisk japansk byggjer på seingamaljapansk.

Innleiing 
Medan gamaljapansk lånte og tilpassa teikn frå det kinesiske skriftsysmet for å skrive japansk, vart dei i den seingamaljapanske perioden også utvikla to nye stavingsalfabet: Hiragana og katakana. Innføringa av desse førte til at det vart lettare å skrive japansk og innleia ein ny literær tidsbolk, med verk som Soga om Genji, Soga om bumbushoggaren, Soga om Ise og så bortetter. 

Japansk språk
Kravell

Kravell er eit prinsipp for bygging av farkostar av tre.
I motsetnad til bygging av klinka farkostar vert her skjelettet reist først, spanta vert reiste på kjølen. Stundom vert ei kjølsville, kjølsvinet lagt over spanta og ho låser dei til kjølen. Plankane , eller huda, vert spikra eller nagla til spanta, men dei vert ikkje innbyrdes samanbundne.

På innsida av spanta er det vanleg å legge ein innvendig kledning som vert kalla garnering. Båten eller fartøyet får då dobbel hud, med spanta som avstandsklossar. 
Kravellbygde farkostar er bygde med kraftigare dimensjonar enn tilsvarande lange klinkerbyge skip. Dei vert såleis tyngre og stivare.

Kjelder
 Godal, Jon Bojer: Tre til båtar. Oslo  2001

Trebåtar
Båtbygging
Skipsterminologi

de:Kraweelbeplankung
Reidar Hirsti

Reidar Andreas Hirsti () var ein norsk redaktør, historikar, forfattar og politikar for Arbeidarpartiet.

Reidar Hirsti var fødd i Tana kommune i Finnmark. Han var sjefredaktør i Arbeiderbladet frå 1963 til han i 1974 vart avsett av sentralstyret i Arbeidarpartiet. Frå 1974 til 1975 var han statssekretær i Industridepartementet. Frå 1975 var han tilsett i NRK, blant anna som programdirektør. Han var medforfattar og hovudansvarleg for den historiske tv-serien Veier i vår tid som gjekk på NRK i 1991.

Han har gjeve ut fleire bøker med historiske tema, særleg knytt opp til Arbeidarrørsla, blant anna om Johan Nygaardsvold og Yngve Hågensen, men òg om Finnmark og samane. I boka Partipisken (1991) skriv han om korleis han vart pressa ut frå stillinga som redaktør i Arbeiderbladet.

I 2000 vart Hirsti tildelt Fritt Ords honnør for sin innsats for sjølvstenda til avisene.

Bibliografi 
 1996: Den siste proletar
 1994: Sameopprøret
 1991: Partipisken : kampen om det frie ord i Arbeiderbladet
 1990: Partisanen
 1989: Gro - midt i livet : ein essaysamling / redigert av Reidar Hirsti
 1988: Medierevolusjonen og det frie ord
 1987: Grenseløse mennesker (saman med Kaare Espolin Johnson)
 1983: Tirpitz
 1982: Gubben : Johan Nygaardsvold : mannen og epoken
 1981: Torolf Elster : portrett av et mangesidig menneske (saman med Birgit Gjernes og Jahn Otto Johansen)
 1980: Norsk politikk foran 1980-årene (saman med Jens A. Christophersen)
 1980: Samisk fortid, nåtid og framtid
 1979: Finnmark / under redaksjon av Reidar Hirsti
 1975: Norge mot år 2000
 1974: Suenjel-folket - ved veis ende
 1973: Et møte med Kina
 1970: Ungdom og samtid : tre generasjonsportretter (saman med Einar Førde og John Sannes)
 1968: Samekulturens verdier (artikkel)
 1967: En samisk utfordring
 1961: For demokrati og kultur : kultur- og opplysningsarbeidet i svensk arbeiderbevegelse
 1958: Aktiv ungdom : politisk handbok for ungdom
 1954: Arbeidsprogrammet for arbeidernes ungdomsfylking : studierettleiing til utkastet til arbeidsprogram for Arbeidernes ungdomsfylking
 1952: Fra næringsfrihet til planøkonomi

Norske forfattarar
Norske redaktørar
Norske historikarar
Mottakarar av Fritt Ords honnør
Leiarar i AUF
Statssekretærar i Regjeringa Bratteli II
Statssekretærar frå Ap
NRK-tilsette
Folk frå Tana
Redaktørar for Dagsavisen eller forløparar
Galway Bay

Galway Bay (irsk Loch Lurgain eller Cuan na Gaillimhe) er ei stor bukt på vestkysten av Irland, mellom County Galway i provinsen Connacht i nord og Burren i County Clare i provinsen Munster i sør. Galway ligg på nordaustsida av bukta. Ho er om lag 50 km lang og mellom 10 og 30 km brei. Oileáin Árann eller Aranøyane ligg i vest på tvers av inngangen og det er fleire småøyar i bukta. North Sound (Nordsundet) eller An Súnda ó Thuaidh ligg mellom Aranmore og Leitir Mealláin. Gregory's Sound (Gregorysundet) eller Súnda Ghríoghóra ligg mellom Aranmore og Inishmaan og vart tidlegare kalla Bealach na h-Áite. Foul Sound eller An Súnda Salach ligg mellom Inishmaan og Inisheer, og var tidlegare kalla Bealach na Fearbhaighe. South Sound (Sørsundet) eller An Súnda ó Theas, tidlegare kalla Bealach na Finnise ligg mellom Inisheer og County Clare.

Galway Bay er kjend for det unike, tradisjonelle seglskipet Galway Hooker (Galway-skute).

Galway Bay i kulturen 
Galway Bay vert nemnd i teksten på songen The Pogues-songen «Fairytale of New York» i linja The boys of the NYPD choir were singing «Galway Bay», som viser til ein annan song kalla «Galway Bay».

John Lennon sin song «The Luck of the Irish» inneheld linjene: 

If we could make chains with the morning dew
The world would be like Galway Bay

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Galway Bay» frå ,  den 10. oktober 2007.  
 

Galway
Clare
Bukter på Irland
Anders Fredrik Skjöldebrand

Anders Fredrik Skjöldebrand () var ein svensk greve, general, statsråd, medlem av Svenska akademien (stol 18) og En af rikets herrar.

Skjöldebrand er særleg kjend for arbeidet med forhandlingane ved freden i Fredrikshamn som avslutta finskekrigen mellom Sverige og Russland i 1809. Han var òg med på å forhandle fram Mossekonvensjonen i august 1814.

Skjöldebrand var fødd i Stockholm. Her vart han i 1810 utnemnd til överståthållare, ei teneste han hadde til 1812.

I 1799 reiste han gjennom Lappland og Finnmark. Denne reisa la grunnlag for verket Voyage pittoresque au Cap Nord, som kom ut i Stockholm i 1801-02. I dette verket har Skjöldebrand laga 62 illustrasjonar av typen akvatinter. 29 av desse motiva er henta frå Finnmark. Skjöldebrand sine verk har stor kulturhistorisk betydning, sidan han var blant dei første som gav att Finnmarklandskapet i så stor breidde og med såpass høg kunstnarisk kvalitet.

Kjelder 

Svensk adel
Svenske biletkunstnarar
Medlemmar av Det kongelege svenske vitskapsakademiet
En af rikets herrar
Medlemmar av Svenska Akademien
Svenske generalar
Medlemmar av det kongelege svenske kunstakademiet
Liscannor Bay

Liscannor Bay er ei bukt på vestkysten av Irland i County Clare. Hag's Head markerer den nordlege grensa til bukta og Cream Point den sørlege. Landsbyen Liscannor ligg på nordsida av bukta, medan landsbyen Lahinch ligg i austenden. 

Elva Derry og elva Inagh renn saman aust for golfklubben Lahinch og munnar ut i Liscannor Bay i lag. Moher-klippene byrjar ved Hag's Head og går nordover langs kysten.

Kjelde 

Denne artikkelen bygger på «Liscannor Bay» frå ,  den 10. oktober 2007.  
 

Bukter på Irland
Clare
Pereslavl-Zalesskij

Pereslavl-Zalesskij (russisk Пересла́вль-Зале́сский – tyder «Pereslavl, som ligg bak skogane»), er ein by i Jaroslavl oblast i Russland med om lag 40 000 innbyggjarar. Byen er mest kjend som fødestaden til den russiske mellomalderhelten Aleksandr Nevskij og er ein del av den gylne sirkelen rundt Moskva. Pereslavl-Zalesskij har fleire vakre bygningar og kloster frå mellomalderen og hundreåra etter. Murane som omkransa byen i mellomalderen er synlege fleire stader. Like utanfor byen ligg ein av dei fyrste båtane Peter den store bygde for å lære seg skipsbygging.

Historie 
Pereslavl-Zalesskij vart grunnlagd i 1152 av Fyrst Jurij Dolgorukij som ein prosjektert hovudstad for Zalesje. I tida 1175–1302 var byen senter for Fyrstedømet Pereslavl (Zalesskij). I 1302 vart byen ein del av Storfyrstedømet Moskva. Pereslavl-Zalesskij vart øydelagd fleire gonger av mongolane frå midten av 1200-talet til tidleg på 1400-talet. 1611–1612 vart byen igjen øydelagd under den polske invasjonen.

Attraksjonar 
Pereslavl-Zalesskij er kjend for sine historiske bygninger, mellom anna:

 Spaso-Preobrazjenskij katedralen i kvit stein (1152–1157)
 Metropolitten Peters kyrkje (1585)
 Troitse-Danilov klosteret (1500- til 1700-talet)
 Nikitskijklosteret (1500- til 1800-talet)
 Feodorovskijklosteret (1500- til 1800-talet)
 Goritskijklosteret (1600- til 1700-tallt).

Byen husar òg Institutt for Programsystemer, som er underlagt Det russiske vitskapsakademiet.

Bakgrunnsstoff 

 Bilete frå Pereslavl-Zalesskij 
 Guide til Pereslavl

Den gylne sirkelen i Russland
Busetnader grunnlagde på 1100-talet
Risten Sokki

Risten Sokki () er ein samisk lyrikar og lærebokforfattar frå Kautokeino. Ho arbeider som lærar ved samisk vidaregåande skole og reindriftsskole i Kautokeino. 

Sokki har gjeve ut ei diktbok, ei novellesamling og ei barnebok. I tillegg har er ho representert i fleire litterære antologiar, og ho er medforfattar av tre lærebøker.

Ein av oldefedrane til Sokki var Aslak Jacobsen Hætta, som vart avretta som ein av leiarane for Kautokeino-opprøret i november 1852. Risten sine dikt gjenspeglar desse tapte slektsbanda.

Bibliografi

Skjønnlitteratur 
 Bonán bonán soga suonaid / Jeg tvinner tvinner slektas sener (dikt), 1996
 Mu ártegis eallin / Mitt rare liv (barnebok) 2007

Undervisingslitteratur 

 Risten Sokki, Anne U. Dahl, Harald BerggreenLang: 1999 Lang, lang rekke: Lesebok, norsk for samiskspråklege elevar Solum forlag ISBN 978-82-560-1148-3
 Risten Sokki, Anne U. Dahl, Harald Berggreen; Snipp, snapp snute Lesebok; norsk for samiskspråklege elevar Solum forlag 2000 ISBN 978-82-560-1242-8
 Risten Sokki og Dahl: Lærerveiledning til norskverket: Elle melle mie; Lang, lang rekke; Snipp, snapp snute Norsk for samiskspråklege elevar Solum forlag 2002 ISBN 82-560-1382-6

Representert i 
 Cirkum polaris (nordnorsk antologi)	1997
 Texere (antologi) 	1998
 Der veiene tar til (Barents-antologi)	1999
 Nordnorsk temperament (diktantologi)	2001
 Lothar Schneider (Hrsg.) Lappland (omsett til tysk) ISBN 3-85129-297-9

Bakgrunnsstoff 
 Svein Lund: Samisk litteratur 
 Skolenettet (Sjå m.a. s. 27)

Norske forfattarar
Samiske forfattarar
Nordsamar
Folk frå Kautokeino
Forfattarar frå 1900-talet
Forfattarar frå 2000-talet
Kulturrevolusjonen

Kulturrevolusjonen var ein politisk kampanje i Folkerepublikken Kina som vart iscenesett av Mao Zedong, dåverande leiar for Det kinesiske kommunistpartiet. Kampanjen vart innleidd i 1966 og hadde sin mest intensive fase til året 1969, men var ikkje endeleg slutt før med Mao sin død i året 1976. Det offisielle føremålet var å fornye og spreie revolusjonen til alle delar av det kinesiske samfunnet. Kampanjen vart driven gjennom med støtte av dei unge idealistiske «raudegardistane» og ei gruppe med lojale Mao-tilhengarar i partileiinga.

Bakgrunnen for kulturrevolusjonen meiner dei fleste historikarar var Mao sin svekte maktposisjon i leiinga etter problem i samband med kollektiviseringa av jordbruket og Det store spranget. Gjennom å vende seg direkte til folket kunne Mao utmanøvrere motstandarane sine i partileiinga. Dei som vil sjå meir idealistiske føremål meiner at Mao ottast at den kinesiske revolusjonen skulle stagnere slik som i Sovjetunionen og at han ville hindre dette.

Kampanjen vart innleidd på eit møte i sentalkomitéen i 1966. Mao gjennomførte eit kupp gjennom å gi eit stort tal aktivistar som ikkje var representantar i komitéen lov til å vere til stades. Mao sitt viktigaste middel for å gjennomføre kulturrevolusjonen var «raudegardistane», ein milits beståande hovudsakleg av storbyungdomar som sidan for det meste tok seg rundt med tog i heile landet, og med jamne mellomrom heldt gigantiske møte i Beijing.

Kulturrevolusjonen hadde som eitt av sine fremste offisielle mål å utrydde «borgarleg» tenking og erstatte denne med «sosialistisk» tenking. Mange menneske, som den seinare leiaren Deng Xiaoping, vart i omgangar utfrosne og kritiserte. Høgare utdanning slutta å fungere, og «raudegardistane» gjekk til åtak på forskarar med påståtte «borgarlege» tendensar.

Mao Zedong erklærte offisielt kulturrevolusjonen for avslutta i 1969, då landet var på veg mot fullstendig kaos. Men det er eit vanleg syn at kulturrevolusjonen først definitivt var over då Mao døydde og «firarbanden» vart arrestert i 1976. I det post-maoistiske Kina talar dei om kulturrevolusjonen som «dei ti tapte åra» eller «ti år av kaos», og denne tida blir òg bruka som eit argument mot dei som meiner at Kina har innført for mykje marknadsøkonomi.

Anslag over dødsoffera er ifølgje ulike vestlege og austlege kjelder om lag 500 000 i dei verkelege kaosåra 1966-1969. Somme av desse var menneske som ikkje var i stand til å tole den grufulle torturen dei vart utsette for, og det tapte framtidshåpet, slik at dei gjorde sjølvmord.

Kjelder
Svensk wikipedia og Engelskspråkleg wikipedia

Kinesisk historie
Kommunisme
Det store spranget

Det store spranget var eit prosjekt for industri og jordbruk i Folkerepublikken Kina frå 1958 til byrjinga av 1962. Prosjektet vart sett i gang av Mao Zedong i trua på at det skulle skape eit stort sprang framover for Kina. Dette først og fremst i form av kraftig auka stålproduksjon og auka produktivitet i jordbruket gjennom innføringa av kjempestore statlege kollektivbruk, såkalla folkekommunar. 

Dei ønskte resultata vart for det meste ikkje realiserte, og i staden leidde kampanjen til ei stor hungersnaud og døden for fleire millionar menneske. 

Dei katastrofale følgjene av kampanjen førte til at Mao fekk ei svekt maktstilling innanfor Det kinesiske kommunistpartiet, noko som brukar å bli rekna som ei av dei viktigaste forklaringane på kulturrevolusjonen frå 1966 og frametter. 

Kjelde: Svensk wikipedia, art. Det stora språnget.

Kinesisk historie
Kommunisme