alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Gordon Cooper

Leroy Gordon Cooper (), betre kjend som Gordon Cooper, var ein amerikansk testpilot og astronaut. Han var ein av «Mercury Seven» astronautane som vart plukka ut av NASA i 1959 til det amerikanske Mercury-programmet.

Han pensjonerte seg frå NASA i 1970.

Romferder 
  Mercury 9 – Den siste og lengste ferda i Mercury-programmet.
  Gemini 5 – ny rekord for opphald i verdsrommet.

Bilete

Bakgrunnsstoff 
 NASA+biografi om Cooper

Romfararar frå USA
Folk frå Oklahoma
Folk frå Kentucky
Kjepphest

Kjepphest er eit leiketøy laga av ein stokk med hestehovud, som barn kan halda mellom beina medan dei spring og leika at dei rir på.

Den enklaste forma for kjepphest kan vera eit kosteskaft eller liknande med eit hovud av tøy eller tre. Ved hovudet kan det setjast ein tverrpinne som gjer leika lettare å halda. Hesten kan også utstyrast med seletøy, sal midt på, og hjul nedst.

Omgrepet «kjepphest» 
Ein kan også snakka om «kjepphest» i overført tyding, om noko ein er svært oppteken av, som ei sak eller ein hobby. Å stadig «ri ein kjepphest» kan visa til at ein snakkar i tide og utide om noko ein føler sterkt for.

Ein kjend «kjepphest» er haldninga til den romerske senatoren Marcus Porcius Cato den eldre (234-149 f.Kr.), som avslutta kvart einaste innlegg i senatet med orda: «Og elles er det mi meining at Kartago bør øydeleggjast».

Ordsoge 
På engelsk kallar ein kjepphestar for hobby-horse eller berre hobby, truleg danna av namnet Robert. Dette har igjen gjeve ordet «hobby» i tydinga 'favorittsyssel, yndlingsemne' eller 'fritidsinteresse'. Hobby-horse kan også visa til gyngehest, ein karusellhest, og i dag særleg ein teaterhest laga ved at ein eller to personar kler seg ut som ein hest.

Det franske ordet for kjepphest, dada, gav opphav til namnet på kunstretninga dadaisme.

Fortrenging 
I nyare tid er kjepphestar i stor grad blitt erstatta av andre transportleiker, som leikebilar og syklar, til dømes sparke- og trehjulsykkel. Ei tidleg sykkelutgåve, springesykkel, blei på engelsk ofte omtala som hobby-horse.

Bilete

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Kjepphest» frå , den 31. august 2009. 
 «hobby, n.¹», «hobby-horse, n.» og «Dada¹» i Oxford English Dictionary, 1989, lesen 31. august 2009.
 «Dada» (2009) i Encyclopædia Britannica, lesen 31. august 2009.

Bakgrunnsstoff 
 Oppslagsordet «Kæphest› i dansk ordbog (ordforklaring og etymologi på dansk)

Metaforar
Leiketøy
Hestemodellar
Märklin

Gebr. Märklin & Cie. GmbH eller berre Märklin er eit tysk leiketøysføretak som vart oppretta i 1859. Opphavleg produserte føretaket tilbehøyr til dokkehus, men seinare vart det best kjend som produsent av modelljarnbaner.

Märklin melde konkurs den 4. februar 2009, same året som føretaket vart 150 år. Føretaket blei drive vidare av ein konkursforvaltar som i juli 2010 melde at føretaket igjen gjekk med overskot.
I 2013 blei Märklin kjøpt opp av Simba Dickie Group.

Tre ulike modelljarnbanesystem vert selde under Märklin-varemerket: 1:32 skala, som også vert kalla Spor 1, 1:87 skala som høyrer til den mest populære modelljarnbaneskalaen H0 og 1:220, eller Z-skala, som er det minste kommersielt produserte modelljarnbanesystemet.
Z-skala nyttar seg av likestraum i likskap med alle andre modelljarnbanesystem. 
Märklin H0 og 1 nyttar vekselstraum, og i H0 vert det nytta ein straumførande leier mellom dei to spora.

I ein periode vart Märklin Z-skala seld under varemerket Mini-club, men denne benevninga fall vekk etter 2005.

Bokstaven Z vart vald til lanseringa i 1972 som den siste i alfabetet, for å markere at dette var det desidert minste modelljarnbanesystemet.

Referansar 

Tyske føretak
Modellbygging
Skipingar i 1859
Playmobil

Playmobil er ein serie med leiketøy som vert produsert av det tyske føretaket Brandstätter Group. Playmobil vart lansert og marknadsført over heile verda frå 1975.

Playmobilleiker framstiller menneske, dyr og ting frå ulike område eller tider, til dømes dyrehage, gard, politi, sjukehus, riddarar, romfart, sirkus og sjørøvarar.

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell nettstad
 PlaymoBeach 
 International Forum Playmobil 

Leiketøy
Modellar
Gyngehest

Gyngehest er ein leikehest med boga meiar ein kan gynga på.

Soge 
Dei eldste omtalane av gyngehest ein kjenner til er frå 1600-talet. Leiketøyet kombinerer vogga, leikehestar med hjul og sete ein pleide trena til dyst med lanse på.

Tidlege gyngehestar var laga av avrunda plankar med eit sete mellom. Dei kunne vera pynta med påmalte kroppar og føter, mønster eller ein scene som sett gjennom beina på hesten. Med tida utvikla ein også dyrare, utskorne og meir naturtru hestar. Den siste forma blei særleg populær i England, medan bruken av plankehesten varte ved i Tyskland.

Forbetring av møbelsnekring og innførsel og utvikling av fleire hesterasar førte på kvar sin måte til fleire og meir forseggjorte gyngehesttypar. Desse hestane kunne vera vanskelege å sitja på, og kunne brukast til tidleg rideøving.

På 1800-talet voks bruken av hestar til transport og fritidsriding, og samtidig auka leiketøysforbruket. Det blei vanleg å avbilda barn på gyngehestar i fotografi, og ein fann ofte leiketøyet i illustrasjonar. Det blei også utvikla nye versjonar av gyngehesten, til dømes ein som stod fast på eit metallstativ og slik ikkje kunne øydelegga golv. Gyngehestmakarar kunne også laga hestar med hjul som ein kunne springa med, tidlege springesyklar.

På 1900-talet tapte gyngehesten terreng for leiktetøy som lettare kunne masseproduserast, som vipper med fjøring. Ein fekk også karusellhestar og etterkvart ulike elektriske gyngeapparat, som bilar og tog som gynger automatisk. Gyngehesten blei likevel ikkje gløymd. Ein kan framleis få leika i ulike utformingar, frå enkle plankeformer til handlage utskorne hestar.

Bilde

Kjelder 
 Toy Horses ved vam.ac.uk (V&A Museum of Childhood)

Bakgrunnsstoff 

Hestemodellar
Leiketøy
Deke Slayton

Donald Kent «Deke» Slayton () var ein av «Mercury Seven»-astronautane som vart plukka ut av NASA i 1959 til det amerikanske Mercury-programmet. Han fekk aldri fly ei romferd under programmet, ettersom han vart sett på bakken på grunn av ei hjarteliding. Slayton vart istaden ansvarleg for all mannskapstildeling ved NASA frå november 1963 og fram til mars 1972, då han vart ein del av Apollo-Soyuz Test Project. Han hadde då fått medisinsk tillating til å fly som pilot i dette prosjektet. Då han endeleg flaug i verdsrommet, var han den eldste som til då hadde vore i rommet.

Romferder 
 Apollo-Soyuz Test Project - Første romferd i samarbeid mellom Sovjetunionen og USA.

Bilete

Bakgrunnsstoff 
 NASA Biography 
 Deke Slayton Museum
 Deke Slayton Airfest

Romfararar frå USA
Folk frå Wisconsin
Tenacious D

Tenacious D er eit amerikansk rockeband som består av vokalist Kyle Gass og gitarist Jack Black. Tenacious D har gjeve ut tre album: Tenacious D i 2001, The Pick of Destiny i 2006 og Rize of the Fenix i 2012 .

USA-amerikanske rockegrupper
Berthe Morisot

Berthe Morisot () var ein fransk kunstmålar og med i den parisiske kunstnarkrinsen kjend som impresjonistane. Ho og Mary Cassatt er ofte rekna som dei viktigaste kvinnelege kunstnarane på 1800-talet.

Bakgrunn 

Morisot var fødd i Bourges i departementet Cher, i ein vellykka borgarleg familie. Ho var grandniese av rokokkomålaren Jean-Honoré Fragonard, som hadde stor innverknad på seinare generasjonar av kunstnarar. Både Berthe og syster Edma ønska å bli målarar. 

Tjue år gammal var Morisot blitt ven med landskaps- og figurmålaren Camille Corot, ein sentral skikkelse i Barbizon-skulen. Corot underviste søstrene, introduserte dei for friluftsmåleri og hjelpte dei til å bli kjende i miljøet. Søstrene Moriost arbeidde tett saman til Edma gifta seg og fekk barn.

Debut og impresjonisme 

Berthe Moriost stilte ut for første gong i Salon de Paris i 1864, då ho var 23, med to landskapsmåleri. Salongen var på den tid juryert av akademikunstnarar og støtta av regjeringa som den offisielle årlege utstillinga. Verka til Morisot blei godkjende i seks år på rad. Fram til 1873 fekk ho stort sett rosande omtalar. I 1874 braut ho med denne tradisjonen og slo seg saman med dei avslåtte kunstnarane Cézanne, Degas, Monet, Pissarro, Renoir og Sisley om å halda ei alternativ utstilling i atelieret til fotografen Nadar.

 

I 1868 var Morisot blitt kjend med Édouard Manet, og dei fekk eit nært kunstnarisk tilhøve. Manet måla fleire bilde av henne og «retta» ein gong uønskt på eit av måleria hennar. Tradisjonelt var han meisteren og ho elev, men mykje tyder på at påverkinga gjekk begge vegar. Morisot hadde sin eigen stil, der Manet ofte lånte trekk av henne til eige bruk. Mykje tyder på at det var ho som fekk han i gang med friluftsmåleri, og ho fekk han også inn i kretsen av unge målarar som seinare blei kjende som impresjonistar. I 1874 gifta Morisot seg med Eugene Manet, som var bror til Édouard.

Som andre impresjonistar måla Morisot det ho såg dagleg. Som kvinne og medlem av det høgare borgarskapet var det tema som ikkje passa seg for henne, noko bilda speglar. Morsiot måla ikkje by- og gatemotiv og ikkje aktbilde, sjølv om ho hadde lært om anatomi gjennom studie av menneskekroppar. Som impresjonistkollegaene Mary Cassatt og Auguste Renoir fokuserte ho på heimlege sysler, landlege idyllar og portrett, der ho kunne bruka venar og familie til å sitja modell. Særleg måla ho dottera Julie Manet.

Berthe Morisot døydde den 2. mars 1895 og er gravlagt på Cimetière de Passy.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Berthe Morisot» frå , den 1. september 2009.

Bibliografi

Bakgrunnsstoff 

 Berthe Morisot på WebMuseum

Franske kunstnarar
Impresjonistiske målarar
Folk frå Bourges
Franske målarar
Lise

Lise er eit kvinnenamn og eit kortnamn. Det har namnedag den 2. september.

Avleiing og variantar
Namnet blei opphavleg danna som ei nedertysk kortform av Elisabet, eller som ei kortform av Elise eller Luise. Elise, Lisa, Liss og Lizzy er nærskylde namn. Det er vanleg å bruka Lise som del av andre namn, som i samansetjingane Liselotte, Annelise og Inger-Lise.

Namnet finst på tysk og nederlandsk også med stavemåten Liese, med den tyske kjæleforma Liesl og den nederlandske Liesje. 
På fransk og engelsk blir namnet «Lise» uttalt med éi staving og stemd s.

Bruk
Namnet var mykje brukt i Noreg frå rundt 1940 til rundt 1980.

Namneberarar
Lise Karine Stauri (1882–1949), norsk skulestyrar
Lise Børsum (1908-1985), norsk forfattar
Lise Meitner (1878-1968), austerriksk-tysk atomfysikar
Lise Lindbæk (1905-1961), journalist og forfattar
Lise Nørgaard (f. 1917), dansk forfattar og journalist
Lise Amundsen (f. 1933), norsk bilethoggar
Lise Fjeldstad (f. 1939), skodespelar og instruktør
Lise Wiik (f. 1947), norsk lektor og politikar
Lise Christoffersen (f. 1955), norsk ordførar og stortingspolitikar 
Lise-Marie Morerod (f. 1956), sveitsisk skirennar
Lise Karin Mjøs (f. 1957), norsk museumskvinne og kunsthistorikar 
Lise Myhre (f. 1975), teikneserieskapar (Nemi)
Lise Klaveness (f. 1981), norsk fotballspelar

Se også
Liseberg, ein fornøyingsespark i Göteborg i Sverige

Kjelder

Kvinnenamn
Kortnamn

en:Lise
Lisa

Lisa er eit kvinnenamn og eit kortnamn, hovudsakleg ei avleiing frå Elisabet. Lisa har norsk namnedag den 2. september og svensk den 20. september. 

Den finske forma av namnet er Liisa, medan ei vanleg engelsk form er Liza. Nærskylde namn er Liss, Lise og Elisa.

Namnet er mellom anna kjend frå bildet Mona Lisa måla av Leonardo da Vinci.

Namneberarar 
 Lisa Thomasson (1878-1932), svensk samisk songar kjend som Lapp-Lisa
 Lisa Tetzner (1894–1963), tysk barnbokforfattar
 Liza May Minnelli (f. 1946), amerikansk skodespelar
 Lisa Coleman (f. 1960), amerikansk musikar
 Eva Elisabeth «Liza» Marklund (f. 1962), svensk forfattar
 Lisa Valerie Kudrow (f. 1963), amerikansk skodespelar
 Lisa Vidal (f. 1965), amerikansk skodespelar
 Lisa Stansfield (f. 1966), britisk songar
 Lisa Anne Loeb (f. 1968), amerikansk musikar
 Lisa Marie Presley (f. 1968), amerikansk songar
 Lisa Ekdahl (f. 1971), svensk musikar
 Lisa Lopes (1971–2002), amerikansk songar kjend som Left Eye
 Lisa Kelly (f. 1977), irsk songar
 Lisa Tønne (f. 1977), norsk artist
 Lisa Jakub (f. 1978), kanadisk skodespelar

Kjelder 

 

Kvinnenamn
Kortnamn
Sørfjorden kyrkje

For kapellet med same namn på Sørfinnset i Gildeskål, sjå Sørfjorden kapell

Sørfjorden kyrkje, tidlegare Sørfjorden kapell, står i bygda Sørfjorden på fastlandet i Rødøy kommune og høyrer til Rødøy indre sokn i Nord-Helgeland prosti. Kyrkja vart starta bygd i 1914 og vart innvigd i 1916. Arkitekt for kyrkja, som er bygd i tre og har sitjeplassar til 230 personar, var O.M. Olsen.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Om Rødøy indre kyrkjelyd på nettstaden til Den norske kyrkja
 Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen/Digitalarkivet
 «Kirkebøker, Nordland» på nettstaden til Arkivverket
 Oversikt over gravminne i Rødøy kommune på nettstaden disnorge.no
 Skanna kyrkjebøker frå Rødøy på nettstaden til Arkivverket

Kyrkjer i Nord-Helgeland prosti
Kyrkjer i Rødøy
Norske kyrkjer frå 1916
Kulturminne i Rødøy
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Delstaten Puebla

Puebla er ein av Mexicos 31 delstatar som ligg i den sørlege, sentrale delen av landet, aust for Mexico by. Puebla grensar til Veracruz i aust, Guerrero og Oaxaca i sør, og Hidalgo, Delstaten México, Tlaxcala og Morelos i vest.

Hovudstaden og største byen er Puebla.

Delstaten har om lag 5 383 133 innbyggjarar og arealet er 33 902 km².

Bakgrunnsstoff 
 Puebla Offisiell nettstad (spansk)

Delstatar i Mexico
Alise

Alise og Alisa er kvinnenamn med fleire moglege opphav. Alise har norsk namnedag den 3. september.

Alise og særleg Alisa kan vera slaviske former av engelske Alice, som igjen er ei form av tyske Adelheid. Dei kan også vera former av arabisk Elissa, eit anna namn på dronning Dido av Kartago. Namna kan òg knytast til Elise, Alissa og liknande namn, som kan ha ulike opphav.

Namneberarar 
 Alisa Koonen (1889—1974), russisk skodespelar
 Alisa Zinovjevna Rozenbaum (1905-1982), russisk-amerikansk forfattar og filosof kjend som Ayn Rand
 Alisa Freindlich (f. 1934), russnsk-serbisk sjakkspelar
 Alisa Kwitney (f. 1964), amerikansk forfattar
 Alisa Galliamova (f. 1972), russisk sjakkspelar
 Alisa Camplin (f. 1974), australsk freestyle-utøvar
 Alisa Childers (f. 1975), amerikansk musikar
 Alisa Drei (f. 1978), russisk-finsk kunstløpar
 Alisa Weilerstein (f. 1982), amerikansk cellist
 Alisa Klejbanova (f. 1989), russisk tennisspelar
 Alise Alousi, irakisk-amerikansk diktar

Musikk
 Musikkgruppa Alisa, klassisk russisk rockeband.

Kjelder 

Kvinnenamn
Slaviske førenamn
Arabiske førenamn
Ett (skrift)språk

Ett (skrift)språk er eit norsk politisk parti.

Partiet vart stifta av norsklærar Einar Smørdal, og har som fanesak å fjerna nynorsk frå skulen og offentleg sektor. Dei stilte til val ved Stortingsvalet 2009 i Akershus fylke og fekk 103 røyster.

Referansar 

Norske politiske parti
Skipingar i 2009
Alvhild

Sjå òg Alf og Alfhild i norrøn mytologi

Alfhild og Alvhild er kvinnenamn av norrønt opphav. Den 3. september har Alvhild norsk namnedag medan Alfhild har svensk. Alvilde og Vilde er avleidde namn.

Dei norrøne namna Alfhildr, Álfhildr og Alhildr er sett saman av alfr, 'alv', og hildr, 'slag, kamp'. I norrøn mytologi opptrer Alfhild som ei kongsdotter helten Alf kan gifta seg med etter å ha overvunne vaktande drakar og Alfhild sjølv.

Bruk 
Alfhild var mykje brukt i Noreg først på 1900-talet.

Namneberarar 

 Alfhild Agrell (1849–1923), svensk forfattar
 Alvhild Hedstein (f. 1966), norsk politikar og direktør i Stiftelsen Miljømerking
 Alvhild Dvergsdal, norsk professor i nordisk språk
 Alfhild Dihle, norsk sjukepleiar med doktorgrad
 Alfhild Nakken, norsk arkivar og forfattar
 Alfhild Skaardal, kultursjef i Skien

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Alvhild» frå , den 2. september 2009. 
 

Kvinnenamn
Norrøne førenamn
Vilde

Vilde er eit kvinnenamn danna som ei norsk og svensk kortform av Alvilde, som igjen kjem frå det norrøne Alfhildr, danna av alfr, 'alv', og hildr, 'kamp'. 

Vilde har namnedag den 3. september.

Bruk 

Vilde var blant dei mest brukte jentenamna på 1990- og 2000-talet. Bruken fekk ein valdsam vekst frå slutten av 1980-talet, og tok til å falla igjen sist på 1990-talet. I 2009 var det 5 807 norske kvinner som heitte Vilde.

Namneberarar 
 Vilde Bjerke (f. 1960), norsk artist
 Vilde Lockert (f. 1970), norsk musikar
 Vilde Frang Bjærke (f. 1986), norsk fiolinist

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Vilde» frå , den 2. september 2009. 
 

Kvinnenamn
Kortnamn
Førenamn av norrønt opphav
Nordiske førenamn
Malayisk

Malayisk (Bahasa Melayu eller Bahasa Malaysia) er eit malayo-polynesisk språk.  Malayisk er særs likt indonesisk, lokalt kjent som Bahasa Indonesia, det offisielle språket i Indonesia. Den offisielle standarden for malayisk, som Indonesia, Malaysia og Brunei har vorte samde om, er den varianten som blir snakka på Riau-øya rett sør for Singapore, som lenge har vore sett på som det malayiske språket sin årestad.

Utbreiing 
Malayisk er brukt som morsmål av malayane i Malaysia, søre delar av Thailand, Filippinene, Singapore, sentrale austre Sumatra, Riau-øyane og delar av Borneos kyst. Det er offisielt språk i Malaysia, Brunei og Singapore. Det blir òg nytta som arbeidsspråk i Austtimor.

I Malaysia blir det òg nytta som lingua franca for andre folkegrupper, blant dei kinesarar og indarar. 

Som morsmål og andrespråk blir malayisk tala av 200-300 millionar menneske.

Skrift 
Malayisk blir vanlegvis skrive med latinsk alfabet, men ein modifisert variant av det arabiske alfabetet, kalla jawi, finst òg.

Grammatikk 
Malayisk er eit agglutinerande språk, og nye ord kan formast på tre måtar. 

 Nye ord kan dannast ved å leggje affiks til eit rotord
 Det er mogleg å lage samansette ord
 Det er mogleg å lage nye ord ved reduplikasjon, det vil seie repetisjon av ord eller delar av det

Fleirtal blir ofte uttrykt ved hjelp av reduplikasjon, men berre i dei tilfella der det ikkje allereie kjem fram av konteksten.

Ordrekkefølgja er subjekt - verb - objekt. 
Adjektiv, demonstrativ og eigedomspronomen følgjer det substantivet dei skildrar.

Normering 
Dewan Bahasa dan Pustaka («Instituttet for språk og litteratur») er i dag ansvarleg for å koordinere bruken av malayisk språk i Malaysia og Brunei.

 *
Språk i Malaysia
Språk i Brunei
Språk i Indonesia
Språk i Thailand
Språk i Singapore

Malayopolynesiske språk
Einskildspråk

Opphavleg omsett med Apertium
Tok pisin

Tok pisin er eit kreolspråk som blir snakka på det nordlege fastlandet av Papua Ny-Guinea. Språket er det mest brukte i landet; det blir snakka av omtrent 4 millionar, 120 000 av dei har det som morsmål. Det har offisiell status i Papua Ny-Guinea. På engelsk blir språket ofte kalla New Guineas Pidgin eller Tok Boi, eller i akademiske kretsar, Melanesian Pidgin English eller Neo-Melanesian.

Opphav 
Tok pisin oppstod på grunn av handelen i Stillehavsområdet. I tidsrommet 1880-1914 jobba mange frå Papua Ny-Guinea på tyske plantasjar på Samoa. Tok pisin oppstod som eit arbeidsspråk, slik at den multispråklege og multikulturelle arbeidsplassen kunne fungere, og folka der kommunisere med kvarandre.

Døme på tok pisin

Ordliste 
 Gude - hei, hallo
 Moning - god morgon
 Apinun - god ettermiddag
 Yu stap gut? - korleis har du det?
 Mi stap gut - eg har det bra
 Sori - unnskyld meg
 Tenkyu - takk
 Lukim yu - hade

Tekst 
Her er Fader vår på tok pisin:

Papa bilong mipela
Yu stap long heven.
Nem bilong yu i mas i stap holi.
Kingdom bilong yu i mas i kam.
Strongim mipela long bihainim laik bilong yu long graun,
olsem ol i bihainim long heven.
Givim mipela kaikai inap long tude.
Pogivim rong bilong mipela,
olsem mipela i pogivim ol arapela i mekim rong long mipela.
Sambai long mipela long taim bilong traim.
Na rausim olgeta samting nogut long mipela.
Kingdom na strong na glori, em i bilong yu tasol oltaim oltaim.
Tru.

Kreolspråk
 
Opphavleg omsett med Apertium
Språk i Papua Ny-Guinea
Einskildspråk
Pengesetel

Pengesetel er eit betalingsmiddel i form av ein papirlapp av ein fastsett storleik og kvalitet, og med eit fastsett motiv, vanlegvis trykkja i store serier på eit trykkjeri etter autorisasjon av styresmaktene. Saman med myntar går setlar under nemninga kontantar eller pengar. Dei kan brukast ved kjøp og sal, og er upersonlege i den meininga at alle som hovudregel har rett og plikt til å gjere opp med pengesetlar i handel og andre økonomiske tilhøve. Men når det gjeld store summar er det vanleg, og i somme høve naudsynt, å nytta andre framgangsmåtar enn å betale med kontantar, og for folk flest har dessutan elektroniske betalingsordningar erstatta kontantar i dei fleste daglege små og store transaksjonane.

Både private og offentlege bankar kan utskrive pengesetlar etter visse reglar. I moderne tid blir likevel pengesetlar så godt som utelukkande skrive ut av statlege sentralbankar, som t.d. Noregs Bank eller Bank of England, og slike setlar gjeld som betalingsmiddel i alle bankar og forretningar i det aktuelle landet.

Dei fleste pengesetlar inneheld tryggingstiltak for å forhindre forfalsking, blant anna kopartrykk, vassmerke og ultrafiolette merke.

Historie
Opphavleg var pengar synonymt med myntar, og verdet av pengar vart avgjort av materialen dei var laga av, først og fremst gull eller sølv, og mengda av dette. Fordi det er tungvint og farleg å frakte større mengder edelt metall og fordi det til tider var mangel på edelt metall til mynt, byrja ein å skrive ut garantibrev, normalt i form av ein lovnad om ved forespørsel å utbetale ei viss mengd edelt metall som var lagra ein nærare angjeven stad.

Dei eldste pengesetlane som er kjent vart skrive ut i det 600-talet i Kina. Før dette finn ein òg garantibrev, men desse var personlege og kunne dermed berre unntaksvis brukast direkte som betalingsmiddel. Etter kvart vart garantibreva upersonlege, slik at dei kunne brukast som betalingsmiddel som var gyldige innanfor eit angjeve område eller i ein spesiell bank.

Sjå òg 
 Norsk krone
 Norske pengesetlar
 Valuta

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «Pengeseddel» frå , den 2. september 2009.

Bakgrunnsstoff 
 *World *Paper *Money *catalogue

Økonomi
Pengar
Dokument
Hawke Bay

Denne artikelen er om havområdet; artikkelen Hawke's Bay omtalar den omkringliggjande regionen.

Hawke Bay er ei stor havbukt på austkysten til Nordøya på New Zealand. Ho strekker seg frå Mahiahalvøya i nordaust til Cape Kidnappers i sørvest, ein distanse på om lag 100 km.

 Historikk 
Kaptein James Cook segla med HM «Bark Endeavour» inn i bukta 12. oktober 1769. Etter å ha utforska området, namngav han henne etter viseadmiral sir Edward Hawke den 15. oktober.

 Geologi 
Dette området på kysten til New Zealand er utsett for tektoniske platerørsler, og landet vert heva frå havnivået. På grunn av dette har kystområda her betydelege marine avsetjingar, og fossilar av både marine og landlevande dinosaurar er funne inne på land. Jordskjelvet i Napier 3. februar 1931 førte med seg at delar av havbotnen fleire stader nær byen heva seg over havflata.

 Landskap 
Fordi dei sentrale fjellrekkjene nærmar seg kysten ved nordenden av bukta, er mykje av den nordlegaste kystlinja eroderte terrasser som endar i bratte klipper med smale strender ned mot sjøen.

Byen Wairoa ligg i nordenden av bukta, på elvesletta ved munningen til Wairoaelva, medan hamnebyen Napier ligg ved kysten nær sørenden til bukta, på ei anna elveslette. Regionen Hawke's Bay, som skil seg frå sjølve bukta, består av kystlandskapet kring bukta og innlandet mot sør.

Sjølve bukta har namnet Hawke Bay, medan regionen som ligg kring henne ber det tidlegare namnet Hawke's Bay''.

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «Hawke Bay» frå , den 2. september 2009. 
 

Hawke's Bay
Bukter på New Zealand
Avarisk

Avarisk er eit språk som blir snakka av avarane, ei folkegruppe i Kaukasus. Språket blir brukt hovudsakleg i Dagestan, for det meste i den sørlege delen av republikken. Presidenten i Dagestan frå 2006 til 2010, Mukhu Alijev, er avarisk. 

Ved folketeljinga i 2010 vart det registrert om lag 715 000 avarisktalande i Russland. Det avariske språket blir òg tala av grupper i regionen Zakatala i Aserbajdsjan, i Georgia og Kasakhstan, i Jordan og Tyrkia.

Kjelder 

Nordaustkaukasiske språk
Språk i Aserbajdsjan
Språk i Russland
Opphavleg omsett med Apertium
Einskildspråk