alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Dizzy Gillespie

John Birks Gillespie () var ein amerikansk trompetar, orkesterleiar, songar og komponist. Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame, og vunne fleire grammyprisar.

Musikkstil 
John Birks «Dizzy» Gillespie var ein av hovudpersonane i jazzen si utvikling på 1940-talet. Med sine rytmiske og harmoniske oppfinningar lukkast han med å endre jazzen sitt språk til eit meir moderne uttrykk som slo svært godt an verda over.

Saman med Charlie Parker (saksofon), Bud Powell (piano) og Kenny Clarke (trommer) vert han rekna for å vere ein av frontfigurane av den nyskapande stilen bebop. Dette er ein type jazzmusikk som består av raske, kompliserte og ofte asymmetriske melodiar.

Historie og musikalsk utvikling 
Den unge Gillespie fekk si musikalske utdanning frå naboar og på grunnskulen. Etter å ha spelt piano i ei tid valde han trompet som sitt instrument. Men han fekk aldri nokon formell undervisning på instrumentet, han var ein sjølvlærd musikar. 
Dizzy Gillespie slutta på ungdomsskulen, som mange andre, for å jobbe på ein bomullsplantasje under depresjonstida. I 1935 flytta han attende til Philadelphia for å vere saman med mora. Etter nokre dagar fekk han jobb i Frankie Fairfax band der han fekk kallenamnet sitt, «Dizzy».

I mai 1937 spela Dizzy Gillespie inn si første plate. Etter dette flytta han til New York. Her fekk han han spele med Cab Calloway's band som var gjennombrotet hans som trompetsolist.

Dizzy som person 

I ungdommen var Dizzy Gillespie ein opprørar, ein rebell. Som vaksen var han svært oppteken av å støtte ideelle politiske saker som til dømes raseintegrasjon. Biografen Alyn Shipton meiner denne endringa i karaktér i stor grad skuldast Gillespie si sterke gudstru og støtte for trusretninga bahai frå slutten av 1960-talet.

I 1989, i ein alder av over 70 år, etablerte han Sameinte nasjonars orkester.

Bøker 
 Groovin' High. The Life Of Dizzy Gillespie. Alyn Shipton ,1999

Bakgrunnsstoff 

 Verve - Dizzy Gillespie

Folk frå Sør-Carolina
Gillespie, Dizzy
Hollywood Walk of Fame
Grammy-vinnarar
2007

2007 (romartal MMVII) er eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen.

Hendingar 
 300 år sidan Carl von Linné vart fødd (23. mai 1707)
 Brann tok seriegullet 22.oktober

Utlandet 
 1. januar: Romania og Bulgaria blei tekne opp i den europeiske unionen, og irsk blei offisielt språk i unionen.
 3. mars: Total måneformørking
 19. mars: Delvis solformørking
 27. juni: Gordon Brown blei statsminister i Storbritannia.

Noreg 
 800-årsjubileum for Vår Frue Kirke i Trondheim
 100 år sidan komponisten Edvard Grieg døde.
 1. september: Høgskolen i Agder vart universitet.
 10. september: Kommune- og fylkestingsval.
 Det digitale bekenettet for fjernsyn vart sett i drift.

Fødde 
 10. april: Prinsesse Ariane av Nederland
 21. april: Prinsesse Isabella av Danmark
 29. april: Prinsesse Sofía av Spania

Døde 

 11. januar: Birgit Strøm, norsk skodespelar og dokkeførar
 13. januar: Michael Brecker, USA-amerikansk musikar og toneskapar
 27. januar: Henry Valen, norsk statsvitar 
 29. januar: Yngvar Ustvedt, norsk historikar og litteraturforskar
 7. februar: Astrid Krog Halse, norsk lyrikar
 21. mars: Sven O. Høiby, far til kronprinsesse Mette-Marit
 19. april: Jahn-Arill Skogholt, norsk forfattar og diktar 
 23. april: Boris Jeltsin, tidlegare russisk president
 29. april: Arve Opsahl, norsk skodespelar og artist
 3. mai: Wally Schirra, amerikansk astronaut
 23. mai: Tron Øgrim, norsk kommunistisk ideolog og forfattar
 24. mai: Hans Bjørnstad, norsk skihoppar, verdsmeister 1950
 12. juni: Ingolf Håkon Teigene, norsk journalist 
 6. september: Luciano Pavarotti, italiensk operasongar
 15. september: Colin McRae, skotsk rallysjåfør
 16. november: Grethe Kausland, norsk songarinne, skodespelar og revyartist
 16. november: Trond Kirkvaag, norsk komikar, skodespelar og imitator
 3. desember: Petter Løvik, norsk stortingsrepresentant
 12. desember: Ike Turner, amerikansk rockemusikar
 27. desember: Benazir Bhutto, pakistansk politikar og tidlegare statsminister

Bakgrunnsstoff
SI-systemet

SI-systemet (frå fransk Système International d'Unités) er det internasjonale systemet for måleiningar. Formålet med systemet er å danne ein standard einingar som kan nyttast til vitskaplege, tekniske såvel som kvardagslege målingar.

SI er bygd opp av sju fysisk definerte grunneiningar og to geometrisk definerte supplementseiningar. Desse har ein så kombinert til ulike avleia einingar.

Historikk 
SI-systemet vart oppretta i 1960 av Generalkonferansen for mål og vekt i Paris og er utforma av den internasjonale komiteen for mål og vekt (CGPM). Systemet er ei vidareføring av MKSA-systemet (metersystemet) som vart tilrådd i 1948 for bruk i alle land som hadde vedteke meterkonvensjonen. Det er dette systemet som med nokre endringar og tillegg har blitt til SI-måleeiningar. SI-systemet vart innført i Noreg ved kongeleg resolusjon av 19. juni 1977.

SI-systemet skriv seg frå ikring 1640. Franske vitskapsfolk utforma det, og spreidde seg med den franske revolusjonen i 1789. Systemet forsøkte å definere einingar på ikkje-vilrkårleg vis, og dette passa godt, sidan folkevett stod sentralt til ideen for revolusjonen. 

I Noreg vart systemet vedteke ved lov 22. mai 1875, og kjend gyldig frå 1. juli 1882. I Danmark ved lov 4. mai 1907, kjend gyldig frå 1. april 1916, Sverige ved lov 22. november 1878 kjend gyldig frå 1. januar 1889, og Finland ved lov 16. juli 1886 kjend gyldig frå 1. januar 1892.

Einingar 
Dei sju fysisk definerte grunneiningane og to geometrisk definerte supplementseiningane er blitt kombinerte til ulike avleia einingar. Sjølv om SI-systemet har einingar som dekker så godt som alle mål, finst det ein del einingar som er særs utbreidt i daglegtale utan å inngå i sjølve systemet og som ein har blitt samde om å bruke som tilleggseiningar.

Grunneiningar

Supplementseiningar 
 radian (rad) for vinkel
 steradian (sr) for romvinkel

Avleia einingar

Tilleggseiningar 
 grad (temperatur)
 liter (volum)
 tonn (masse)
 parsec (astronomisk lengdeeining)

Prefiks

Sjå au 
 SI-prefiks

Bakgrunnsstoff 
 bipm.fr, Bureau International des Poids et Mesures 
 nist.gov, National Institute of Standards and Technology

 
Målesystem
Internasjonale standardar
Time

Time (avstytt t på norsk, h, av latinsk hora, 'time', internasjonalt) er ei måleining for tid som utgjer 60 min, eller 3600 sek. Ordet time har opphav i norrøne tími'', som tyder «tid, gang».

Eit døgn utgjer til vanleg 24 timar. Å dela døgnet inn i tjuefire timar kjem frå det gamle Egypt, der ein brukte tolvtalssystemet.

Ein time er eksakt definert som 3600 sekund, i motsetnad til lengre tidseiningar som døgn, veke, månad og år, som er definerte astronomisk og varierer i lengd. Det er òg vanleg å dela timar inn i fire kvarter.

I undervisingssamanheng vert ordet «time» eller «skuletime» også brukt om perioden undervisinga varer, og ein kan med det seie «timen varte i 45 min.».

Måleiningar for tid
Minutt

Minutt er ei tidseining som utgjer 60 sekund. 60 minutt igjen er ein time.

Ordet minutt er ei forkorting av det latinske uttrykket pars minuta prima, første mindre del, og tyder dermed berre «liten del». Sekund tyder derimot andre. 

Det var den greske astronomen Ptolemaios som fann på å dela sirklar to gonger med 60, men det var først på 1200-talet at ein tok i bruk eit slikt system for tidseiningar. 

Måleiningar for tid
Årdal kommune

Årdal kommune er ein industrikommune i Indre Sogn i Vestland fylke. Kommunen ligg inst i Sognefjorden, og grensar i nord og vest til Luster, i aust til Vang (i Oppland fylke) og i sør til Lærdal. Skagastølstindane ligg på grensa mellom Luster og Årdal kommunar. Toppen av Storen (Store Skagastølstind), som er den sørlegaste av Skagastølstindane, markerer kommunegrensa.

Hydro aluminium driv aluminiumsverk i Årdal, Årdal og Sunndal Verk. 

Dei fleste innbyggjarane bur i ein av tettstadane Øvre Årdal og Årdalstangen. Årdalsvatnet ligg mellom desse. Det er Årdalstangen som er kommunesenter. 
Årdal vidaregåande skule i Øvre Årdal tilbyr utdanning] innan almenne fag, elektrofag, mekaniske fag, helse- og sosialfag og kjemi og prosessfag.

Kommunesoge
Årdal kommune vart oppretta i 1860 ved at området vart skilt ut frå Lærdal kommune. Kommunen har sidan hatt utstrekkinga han fekk då, med eit unntak for gardane Muggeteigen og Bermål som vart overførte til Lærdal i 1964.

Folketalsutvikling
Årdal kommune hadde sterk auke i folketalet i etterkrigsåra i samband med utbygginga av industrien. I 1953 gjekk Årdal forbi Kyrkjebø i folketal, og vart den største kommunen i Sogn og Fjordane etter folketal, fram til kommunesamanslåingane i 1964 då den nye storkommunen Flora vart større. Men folketalet i Årdal heldt fram å veksa og nådde toppen i 1972, då det var registrert 7556 innbyggjarar i kommunen. Sidan då har folketalet vore i jamn tilbakegang, men har auka svakt att frå 2006 til 2010.

Folketalsutvikling for Årdal kommune frå 1920:

aTalet omfattar området rundt garden Muggeteigen og husmannsplassane Luggenes og Bergmål på Aspevikstranda, som var del av Årdal kommune fram til det vart overført til Lærdal kommune i 1964. Dette området hadde då 11 innbyggjarar.

Årdal prestegjeld
Årdal var òg namnet på eit prestegjeld fram til 2004. Det hadde same utstrekkinga som Årdal kommune og var frå 1970 deld i to sokn, Øvre Årdal og Nedre Årdal. Det er to kyrkjer i det tidlegare prestegjeldet, Farnes kyrkje frå 1970 i Øvre Årdal, og Årdal kyrkje frå 1867 på Årdalstangen. Kyrkja på Årdalstangen erstatta ei stavkyrkje frå 1100-talet. Prestegjeldet vart oppretta i 1863 då området vart utskild frå Lærdal prestegjeld. Fram til 1970 var det berre eit sokn, kalla Årdal sokn, i prestegjeldet. Frå 2004 har prosten i Indre Sogn prosti leia prestetenesta i Årdal.

Tettstader
 Seimsdalen med 
 Øvre Årdal med 
 Årdalstangen med

Bilde frå Årdal

Sjå òg 
 Årdal - om namnet Årdal og andre stadar som heiter Årdal

Kjelder

Referansar

Bakgrunnsstoff
 Årdal kommune

Arkiv frå Årdal kommune - registrerte i Arkivportalen.no
 Kommunale arkiv
 Privatarkiv
 Statlege arkiv

Tidlegare kommunar i Sogn og Fjordane
Kommunar i Vestland
Johann Gottfried Walther

Johann Gottfried Walther () var ein tysk organist og komponist. Som organist i Weimar vart han ein nær ven av trimenningen Johann Sebastian Bach.

Best kjend er Walther for orgelkoralane sine, ein stil mange meiner berre Bach meistra betre enn han, og for eit av dei fyrste musikkoppslagsverka nokon gong — Musicalisches Lexicon (1732).

Tyske komponistar
Tyske organistar
Weimar
Technetium

Technetium (gresk technetos, kunstig) er eit radioaktivt grunnstoff med kjemisk symbol Tc og atomnummer 43, og høyrer til transisjonsmetalla i gruppe 7. Alle isotopane av technetium er radioaktive og har forholdsvis korte halveringstider, så det finst berre i ørsmå mengder i naturen. Det førekjem saman med molybden (Mo) som eit nedbrytningsprodukt av uran (U) i malm som inneheld dette grunnstoffet.

Medisinsk bruk 
Den meta-stabile isotopen 99mTc (t1/2 = 6,01 timar), som er eit nedbrytningsprodukt av 99Mo (t1/2 = 66 timar), blir omdanna til den kvasi-stabile isotopen 99Tc (t1/2 = 211 100 år) ved utsending av ein energikvant, eit enkelt foton med ein energi på 140 keV.

Technetium-99m eignar seg godt for medisinsk bildediagnostikk grunna både halveringstida, foton-energien og evna til å bindast til mange typar naturlege og kunstige biokjemiske beremolekyl. Denne isotopen er mykje brukt i det ein kallar SPECT (Single Photon Emission Computed Tomography) for avbilding av ulike organ alt etter kva for beremolekyl som er brukt.

Technetium-99m til bruk på sjukehus vert framstilt i såkalla technetiumgeneratorar. Desse inneheld molybden som er utvunne frå uran-malm, og gjennom levetida for generatoren produserer han klart definerte mengder av 99mTc som kan tappast ved hjelp av sterilt saltvatn. Molybden er ikkje vassløyseleg, medan pertechnetat-ionet TcO4– er godt løyseleg.

Vatn med pertechnetat blir brukt til radiomerking av bestemte molekyl som er levert frå ulike legemiddelprodusentar. Molekyla vert så sprøyta inn i blodet og held seg anten innanfor blodårene og kan brukast til avbildning av desse, eller dei følgjer blodet til visse organ der dei samlar seg opp og kan brukast til avbildning av organa.

Under SPECT ligg pasienten i eit såkalla gammakamera. Det kan likna ein røntgen- eller MR-maskin, men i staden for å senda stråling gjennom pasienten og ta bilete på andre sida, fangar det opp strålinga frå technetiumet inni kroppen og dannar eit bilete av kvar strålinga kjem frå.

Teknisk bruk 
I form av dei kvasi-stabile isotopane (97Tc, 98Tc, 99Tc) er technetium eit svært effekt middel mot korrosjon av stål.

Sjå òg 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

 
Transisjonsmetall
Syntetiske grunnstoff
Grunnstoff
Aminosyre

Ei aminosyre er ei organisk sambinding som inneheld ei aminogruppe (-NH2) og ei syregruppe (-COOH). Aminosyrer kan danna lange kjeder ved at aminogrupper reagerer med syregrupper. Dette vert kalla peptidbinding. 

Innan biokjemi omtalar ein gjerne alfa-aminosyrer med det kortare namnet aminosyre. Alfa-aminosyrene har formel NH2-CHR-COOH der sidegruppa R kan variera. Desse er intermediat i stoffskiftet, og er spesielt byggesteinar i protein. Alfa-aminosyrene vert inndelte etter dei kjemiske eigenskapane til sidegruppene og korleis dei oppfører seg under fysiologiske forhold (37 °C, pH 7,4).

Generell struktur av alfa-amionsyrer: 

   COOH
   |
 H-C-R
   |
   NH2

Inndeling 

Det er normalt 20 ulike aminosyre som inngår i protein. Av desse er 9 essensielle (må skaffast gjennom matinntak), medan 11 kan syntetiserast av kroppen. (Tala er ikkje absolutte, då syntesen av enkelte ikkje-essensielle aminosyrer er nært kopla til matinntaket av bestemte essensielle aminosyrer. Spesifikt vert tyrosin danna med utgangspunkt i fenylalanin, medan cystein krev metionin i syntesen. I tillegg er også glysin og arginin essensielle på vilkår.) Under fylgjer ei anna inndeling av aminosyrene, etter enkelte kjemiske eigenskapar:

Upolar, alifatisk R 
 Glysin (Gly): R = –H
 Alanin (Ala): R = –CH3
 Valin (Val): R = –CH(CH3)CH3
 Leucin (Leu): R = –CH2CH(CH3)CH3
 Isoleucin (Ile): R = –CH(CH3)CH2CH3
 Prolin (Pro): R = –CH2CH2CH2–βN    (syklisk med beta-nitrogenet som del av sykelen)

Upolar, aromatisk R 
 Fenylalanin (Phe): R = –CH2–fenyl    (ei fenylgruppe med 6 karbonatom i aromatisk ring)
 Tryptofan (Trp): R = CH2–indolring

Polar, uladd R 
 Serin (Ser): R = –CH2OH
 Treonin (Thr): R = –CH(OH)CH3
 Cystein (Cys): R = –CH2SH
 Metionin (Met): R = –CH2CH2SCH3
 Asparagin (Asn): R = –CH2C(=O)NH2
 Glutamin (Gln): R = –CH2CH2C(=O)NH2
 Tyrosin (Tyr): R = –CH2–fenyl–para–OH    (der para tyder at OH sit på motsett side av fenylgruppa enn resten av molekylet)

Negativt ladd R (sur) 
 Aspartat (Asp): R = –CH2COO–
 Glutamat (Glu): R = –CH2CH2COO–

Positivt ladd R (basisk) 
 Lysin (Lys): R = –CH2CH2CH2CH2NH3+
 Arginin (Arg): R = –CH2CH2CH2NHC(=NH2+)NH2
 Histidin (His):

Hugsereglar 
Dei hydrofobe aminosyrene: PROFET GAV LIM (prolin, fenylalanin, tryptofan, glysin, alanin, valin, leucin, isoleucin og - til ein viss grad - methionin).

Dei hydrofile aminosyrene: SCOTT HALL AGGA (serin, cystein, treonin, tyrosin, histidin, arginin, lysin, asparagin, aspartat, glutamin og glutamat). 

Dei ikkje-essensielle aminosyrene: ACG pst... (alanin, arginin, asparagin, aspartat, cystein, glutamin, glutamat, glysin, prolin, serin, tyrosin).

 
Nitrogenmetabolisme
Zwitterion
Klaksvík

Klaksvík (IPA ˈklakːsvʊik) er den nest største byen på Færøyane etter Torshavn. Ein gamal skrivemåte er Klakksvík. På dansk heiter byen  Klaksvig. Klaksvík er fiskerihovudstaden, og er den største færøyske byen nordpå. 

Ein ting som er verd å sjå er Christianskirkja som var bygd i 1963. I kyrkja finst det ein 4000 år gamal heilag stein. Opphavleg skal steinen ha vore ei offerskål i eit tempel i Danmark.

Ved fiskeindustrien i Klaksvík finst det eit bryggeri, Föroya Bjór. Det andre bryggeriet på Færøyane, Restorffs Bryggjarí, finn ein i Tórshavn.

Geografi 
Klaksvík ligg på øya Borðoy, som er den største av dei færøyske nordøyane. Byen ligg i ein dal ved enden av ein liten fjord. Kring byen er fjella Myrkjanoyrarfjall (689 m), Háafjall (647 m), Hálgafelli (503 m) og Klakkur (414 m). Byen er oppkalla etter fjellet Klakkur. Klakkur tyder overståande eller overhengjande fjell. 

Klaksvíkar kommuna vart frå 1. januar 2005 slegen saman med tidlegare Mikladalur kommuna. Kommunen hadde i 2005 i underkant av 5000 innbyggjarar. Dei aller fleste av desse bur i byen Klaksvík.

Klaksvík kjem ein til frå hovudstaden Tórshavn ved å køyra over øyane Streymoy og Eysturoy via tunnelen mellom Leirvík og Klaksvík.

Om ein reiser vidare mot nordaust, kjem ein til øya Viðoy. Heilt nord kjem ein til Viðareiði, med Kap Enniberg. Då er ein så langt nord ein kan koma på Færøyane.

Personar med tilknyting til Klaksvík 
 Elinborg Lützen (1919–1995), kunstnar og grafikar.

Bakgrunnsstoff 
 Klaksvik.fo Klaksvíkar kommuna
 Faroeislands.dk: Klaksvík 
 klhavn.fo - Port of Klaksvík 

Busetnader på Færøyane
Svart pepar

Svart pepar  (Piper nigrum) er ein klatreplante i peparfamilien og eit mykje brukt krydder som ofte berre blir kalla pepar.

Skildring
Peparplanten er ein fleirårig klatreplante med vedstamme som kan bli opptil 4 meter høg. Han veks opp langs tre, master og stativ. Planten har luftrøter og kan også slå rot om han når bakken att. Blada er hjarteforma og kan bli  12-18 cm lange. 
Planten har små blomar som er kvite eller grøne. Dei sit i hengjande rakler som blir 4-8 cm lange. 
Vanlegvis har ulike plantar hann- eller hoblomar. Kvar hobloma dannar ei kulerund steinfrukt som blir kalla peparkorn. Peparkorna er grøne som kart og raude i mogen tilstand. Kvar klase inneheld opptil femti peparkorn.

Peparkorn

Innhausting og tørkemetode avgjer fargen på peparkorna, som kan vera svarte, kvite, grøne eller raude. Dei tradisjonelle fargane er svart, som er tørka peparkorn med skal, og kvite, der skala er fjerna. Raude og grøne peparkorn kan også syltast.

Dyrking
Peparplanten veks i tropisk klima og blir mellom anna dyrka i India, Indonesia, Vietnam, Malaysia og Brasil. Dei viktigaste produsentlanda var opphavleg India og Indonesia, men Vietnam auka produksjonen og blei den største peparprodusenten på 2000-talet.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

krydder
Peparfamilien
Kulturplantar frå Asia
Lars Ove Seljestad

Lars Ove Seljestad () er ein norsk sosiolog og forfattar. Han vart fødd i industristaden Odda. Etter den tid har han flytta mykje, men lever no på Austlandet.

Seljestad debuterte som forfattar i 2005 med romanen Blind. I likskap med forfattaren er hovudpersonen sosiolog og son av ein arbeidar ved Odda Smelteverk.  
Sidan debuten har Seljestadgitt ut fleire romanar, eit essay og to diktsamlingar.  

Seljestad skriv hovudsakleg på eit moderne dialektfarga nynorsk. Han er kjend som ein sterk formidlar og opplesar av eigen litteratur. Han er sidan 2010 fulltids forfattar og skribent. Same året vart han tildelt Bokhandelens forfatterstipend.

Seljestad har òg skrive fast for spalta Paradoks i avisa Klassekampen.

Utgjevingar 
 1997 - Arbeidsløyse som ressurs, nye vegar til arbeid og identitet. ISBN 82-521-4959-6
 2005 - Blind, roman. ISBN 82-02-24314-9
 2006 - Bastard, essay. ISBN 978-82-02-25500-8
 2009 - Frægd, roman. ISBN 978-82-03-19469-6
 2011 - Fjorden, roman. ISBN 978-82-03-35035-1
 2012 - Isberg, roman. ISBN 978-82-03-35096-2
 2013 - Storspring, diktsamling. ISBN 978-82-0335549-3
2014 - Kjære bror, roman. ISBN 978-82-0335790-9
2017 - Ta hand om deg, roman. ISBN 978-82-0336276-7
2019 - Snøen stryk ut alle spor, roman. ISBN 978-82-0336435-8
2020 - Lyden av stein som flyttar seg under vatn, diktsamling, ISBN 978-82-0326710-9

Referansar

Bakgrunnsstoff 
Aschehoug forlag om Lars Ove Seljestad 
Cappelen forlag om Lars Ove Seljestad
 Lars Ove Seljestad i NRK Forfatter
 Ein bastard tek bladet frå munnen på http://www.hardanger-folkeblad.no
 Utgjevingar av Lars Ove Seljestad i BIBSYS Ask

Nynorskforfattarar
Norske forfattarar
Forfattarar frå Hordaland
Norske sosiologar
Folk frå Odda
Claes Gill

Claes Gill () var ein norsk journalist, forfattar, poet, skodespelar og teatersjef. Gill vart fødd i Odda, men voks hovudsakleg opp i Bergen, og budde som vaksen mest i Oslo. Han var teatersjef ved Rogaland Teater i Stavanger frå 1952 til 1956. Gill medverka i fleire spelefilmar. 

Han gav i 1939 ut diktsamlinga Fragment av et magisk liv. I 1942 kom diktsamlinga Ord i jærn. Seinare arbeidde han mest med teater, både som skodespelar og instruktør. Han vart særleg kjend for den djupe og sensuelle stemma si. Claes Gill tok del i riksmålsrørsla sin kamp mot samnorsk på 1950-talet.

Litteratur 
 Fløgstad, Kartan: Portrett av eit magisk liv, poeten Claes Gill, Oslo 2003. ISBN 82-05-31328-8

Bakgrunnsstoff 
 Claes Gill i NRK- opptak

Norske forfattarar
Norske skodespelarar
Norske teatersjefar
Forfattarar frå Hordaland
Folk frå Odda
Kopar

For virussjukdommen koppar, sjå koppar.

Kopar er eit grunnstoff med kjemisk symbol Cu og atomnummer 29. Det er eit transisjonsmetall og høyrer til dei edle myntmetalla saman med sølv og gull, og dei er alle plassert i gruppe 11 i d-blokka i periodesystemet. Kopar er nødvendig for kroppen, men i store mengder er det giftig. Salt av kopar er oftast blå eller grøne.

Bruk 

Kopar er ein god straumleiar og vert brukt i elektriske og elektroniske leidningar. 

Den giftige eigenskapen til metallet gjer at ein kan bruka det for å hindra algevekst på skip og i oppdrettsanlegg.

Messing er ei legering av kopar og sink. Bronse er legering av kopar og tinn. Desse legeringane blir mykje brukt som eit vakkert og sterkt materiale i gjenstandar og bygningar. Kopar har òg vore mykje brukt i myntar.

Utvinning 

Kopar er eit vanleg metall i jordskorpa, og har vore nokså lett tilgjengeleg for tidlege menneske, som skapte bronse og bronsealderen. I Noreg finne me kopar i det kaledoniske beltet frå Hardanger til Røros, med nokre spreidde felt lenger nord. 

Ein byrja med gruvedrift i Noreg seint på 1400-talet. Det første norske koparverket starta i Sandsvær ved Kongsberg i 1490. Andre kopargruver i Noreg har lege i Kvikne, Røros, Løkken og Visnes. Den siste utvinningsstaden ligg på Karmøy og har gjeve namn til Kopervik.

Det meste av norsk kopar har gått til eksport. Mellom anna kler kopar frå Visnes Friheitsgudinna i New York-hamna.

Forureining 
Både kopar og koparsambindingar kan vera svært giftige for biologisk liv, særleg organismar som lever i vatn. Avrenning frå koparprodukt og gamle kopargruver er derfor eit stort problem for det naturlege miljøet rundt.

Folketru 

I alkymien meinte ein at kopar hadde samband med Afrodite/Venus på grunn av den vakre glansen, det at ein lenge hadde brukt kopar for å laga speglar, og fordi ein assossierte metallet med Kypros, som var ei heilag øy for gudinna. Symbolet for kopar i alkymien var derfor det same som for gudinna og planeten Venus.

Sjå også 

 Myntar
 Elektrisitet
 Røyrlegging
 Taktekking
 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Webelements - kopar
 Miljødepartementet - Kopar som miljøgift
 Bellona - Kopar som miljøgift 

 
Transisjonsmetall
Elektriske leiarar
Kubiske mineral
Native element
Mineraltilskot
Grunnstoff