alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Fabeldyr og hvor de er å finne

Fabeldyr og hvor de er å finne, originaltittel Fantastic Beasts and Where to Find Them, er ei bok skriven av den britiske forfattaren J.K. Rowling. Ho er eit supplement til Harry Potter-serien, og førestiller ei av hovudpersonen Harry Potter sine skulebøker frå Galtvort. Den oppdikta forfattaren av boka er Salmander Fisle, og Albus Humlesnurr, rektor ved Galtvort, skal ha skrive føreord.

Inntektene frå salet av boka vart gjevne til Comic Relief, ein velgjerande organisasjon. Boka vart utgjeven i 2001, både i Storbritannia og i Noreg. Den norske omsetjinga er ved Torstein Bugge Høverstad.

Boka tek for seg dei fleste magiske dyreartane som vert omtala i Harry Potter-serien, i tillegg til noko om korleis trollmenn skjuler desse for «gompane» (vanlege folk/dei umagiske). Ho inneheld òg ein tekst om tilhøvet mellom gompar og magiske dyr gjennom tidene.

Personar i boka 

Salamander Fisle (1897-1991/1992), den fiktive forfattaren av  boka, er ein kjend magizoologist  i Harry Potter-serien. Fisle fekk tidleg interesse for vesen i magiverda, ettersom mora dreiv med avl av hippogriffar. Etter å ha gått på og tatt eksamen ved Galtvort, byrja han å jobbe i Magidepartementet. I 1918 skreiv Fisle den bestseljande boka Fabeldyr og hvor de er å finne og blei ein respektert magizoologist. Dette førte også til at han vart rektor på Galtvort. I privatlivet gifta han seg med Porpentina og fekk minst eit barn. På 1990-talet pensjonerte han seg og budde i Dorset. Han døyde ein gong i perioden 31. juli 1991 og 18. desember 1992.

Herpo den grimme var ein gresk svart trollmann og ormtunge, men er mest kjend for å etter mykje eksprimintering ha vert den fyrste som avla fram ein basilisk.

Filmatisering
Warner Bros. annonserte den 12. september 2013 at J.K. Rowling skulle debutere som manusforfattar i den fyrste filmen i ein planlagt filmserie basert på Fabeldyr og hvor de er å finne. Rowling har sagt at filmane som vil fokusere på livet til Salamander Fisle. Det er verken ein forgjengar eller oppfølgjar til Harry Potter-serien, men handlinga utspelar seg i same verda som i bokserien. Handlinga i den fyrste filmen skal finne stad sytti år før Potter-filmane, i 1920 i New York.

Fotnotar

Kjelder 

 Engelsk harry potter wiki: Newton Scamander
 Fabeldyr og hvor de er å finne av J.K. Rowling. 

Bøker frå 2001
Britiske bøker
Harry Potter-bøker
Geostasjonær bane

Geostasjonær bane er ei spesiell satellittbane med 0 grader inklinasjon med ein slik avstand frå jorda at rotasjonstida i bana tilsvarar rotasjonstida til jorda rundt sin eigen akse, eit såkalla siderisk døgn. Ein satellitt i geostasjonær bane vil tilsynelatande stå i ro på eit fast punkt på himmelkula. Avstanda frå jordoverflata til ein satellitt i geostasjonær bane er omtrent 35786 km. Farten til ein satellitt i bane er omtrent 3,07 km/s. 

Denne bana vert mykje brukt til forskjellige kommunikasjonssatellittar, anten for telekommunikasjon, datatrafikk, tv-kanalar eller ein kombinasjon av desse. Satellittmottakarar på jorda kan då peike til eit fast punkt på himmelen. Nokon metrologisatellittar ligg også i denne bana.

Ein kan vise at 3 satellittar er nok for å gi global dekning.

Satellittbaner

de:Geosynchrone Umlaufbahn#Geostationäre Umlaufbahn
el:Γεωσύγχρονη τροχιά
Rotasjonsperiode

Rotasjonsperioden er den tida det tek for ein lekam i rommet å rotera éin gong rundt sin eigen akse. For solide lekamar er rotasjonsperioden den same over heile lekamen, men for lekamar sett saman av gass eller væske vil rotasjonsperioden vera ulik ved ekvator og polane.

Siderisk rotasjonstid er den tida ein himmellekam brukar på dreie seg ein gang rundt sin eigen akse, det vil sei rotasjonstida i forhold til eit fast punkt på stjernehimmelen. Den sideriske rotasjonstida til jorda er eit siderisk døgn.

Rotasjonsperioden til nokre kjende lekamar

Kjelder

Rotasjon
Tid i astronomi
Atlanterhavets blå band

Atlanterhavets blå band (Blue Riband) er ei utmerking som dei passasjerskipa som har føreteke den raskaste turen over Atlanterhavet, enten i vestleg eller austleg retning kan bruke i si marknadsføring. 

Den tidlegast registrerte overfarten var i 1838, medan omgrepet «Blå band» fyrst vart brukt omkring 1860. Innehavaren av bandet har rett til å føre ein blå vimpel i toppen av ei mast.

I 1930 tok sir Harold Hales initiativet til stifting av eit trofé (Hales Trophy), som etter det har vorte tildelt den hurtigaste passasjerbåten.

Sidan 1935 har start- og endepunkt vore Bishop Rock i England og Ambrose fyrskip i USA. Den kortaste avstanden mellom desse punkta er 2 777 sjømil, som tilsvarar 5 143 km. Den enkelte overfarten kan vere lenger, avhengig av vind, vêr og havstraumar.

For tida er det den danske ferja Cat-Link V, frå Scandlines, som er innehavar av det blå bandet og det prestisjetunge Hales Trophy, med ei seglingstid på 2 dagar, 20 timar og 9 minutt. Rekorden vart sett i 1998.

Opphavleg var det meininga at bandet skulle tildelast passasjerskip over 10 000 BRT. Dette vart endra på i 1990. Det siste skipet som oppfylte tonnasjevilkåra var den amerikanske SS «United States», som hadde rekorden frå 1952 til 1990.

Start- og stoppdestinasjonar 
 1838-1839: Cork, Irland – Sandy Hook, USA
 1839-1839: Avonmouth, England – New York; USA
 1841-1841: Liverpool, England – Halifax, Canada
 1850-1856: Liverpool, England – New York, USA
 1856-1856: Liverpool, England – Sandy Hook, USA
 1863-1863: Queenstown, Irland – New York, USA
 1863-1898: Queenstown, Irland – Sandy Hook, USA
 1898-1898: Needles, England – Sandy Hook, USA
 1900-1900: Eddystone, England – Sandy Hook, USA
 1900-1903: Cherbourg, Frankrig – Sandy Hook, USA
 1907-1909: Queenstown, Irland – Sandy Hook
 1909-1909: Queenstown, Irland – Ambrose, USA
 1929-1933: Cherbourg, Frankrig – Ambrose, USA
 1933-1933: Gibraltar – Ambrose, USA
 1935-1998: Bishop Rock, England – Ambrose, USA

Utvalde seglasar 

Sjøfart
Atlanterhavet
Låg jordbane

Låg jordbane (eng. LEO; Low Earth Orbit er ein type satellittbane. Banehøgda ligg mellom atmosfæra og van Allenbelta, vanlege banehøgder er frå omtrent 200 km (romferja) til omtrent 1000 km. Denne banetypen vert nytta av ein del overvakings- og jordobservasjonssatellittar og til nokon kommunikasjonsføremål, slik som Iridiumsystemet. Satellittar i låg jordbane vil verte bremsa av atmosfæra til jorda. Levetida vil soleis vere relativt kort og ein må ofte gjere korreksjon av bana. 

Ein type låg jordbane er polar bane.

satellittbaner

de:Low-Earth-Orbit-Satellit
Handverkar

Ein handverkar er ein som har spesialisert seg innan eit handverk og har det som yrke. Før den industrielle revolusjonen var handverkarar dei som produserte dei fleste brukstinga. I dag er gjenstandar tilverka av handverkarar meir uvanlege, og ofte sett på som litt finare enn masseproduserte ting.

Handverkarlaug 
I mellomalderen var europeiske handverkarar vanlegvis organiserte i laug. Lauget samla meisterhandverkarar som hadde fridomsbrev, og kontrollerte alle sidene ved tillaginga og fordelinga for å sikra kvalitet og hindra konkurranse frå ytre marknader. Saman med kjøpmennene utgjorde handverkarane det midterste laget i det sosiale hierarkiet, imellom de landeigande aristokratane og landarbeidarane.

For å bli ein handverkar i lauget blei ein person sett under ein meisterhandverkar som ubetalt lærling i ung alder. Viss lærlingen fullførte læretida blei han så ein betalt svein. For å seinare sjølv kunna bli ein meisterhandverkar måtte sveinen laga eit «meisterstykke» som målte seg med standarden i lauget.

Handverkarar i dag 
For å bli ein handverkar i dag er det vanleg å følgja ei liknande rute som i mellomalderen. Ein lærer først grunnleggjande teknikkar på ein skule og arbeider deretter som lærling i ei verksemd som driv i faget. Etter fullendt læretid kan lærlingen får eit sveinebrev og seinare eit meisterbrev. Mange tradisjonelle yrkesfag står i fare for å døy ut, på grunn av liten søknad til desse studieretningane .

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Handverker» frå ,  den 17. november 2005.  
 

 
Yrkesgrupper
Handverksyrke
Kompetanse
HEO

HEO (frå engelsk: High Inclined Earth Orbit) er ei satellittbane med høg inklinasjon, det vil seie at baneplanet ligg med ein stor vinkel i høve ekvatorplanet til jorda. Slike baner har ofte stor eksentrisitet, slik at får god dekning av område på jorda med høg breiddegrad (langt nord eller langt sør). Ein kan få banene til å vere geosynkrone (ikkje geostasjonære). Ei spesiell bane kalla molniyabana er ei slik bane. 

Avstanden ein satellitt i HEO-bane har til jorda kan variere frå nokon få hundre km i perigeum til ca 40 000 km i apogeum i løpet av eit omløp. 

satellittbaner
MEO

MEO (eng. Medium Earth Orbit), også kalla ICO (Intermediate circular orbit), er ei satellittbane med middels stor banehøgd; vanlegvis rundt 10 000 km. Slike baner har ofte høg inklinasjon så dei dekkjer heile jorda. 

GPS-systemet sine satellittar går i denne bana. Det føreslegne satellittsystemet Teledesic som Bill Gates var med å støtta skulle også ligg i slike baner.

Satellittbaner
Montana

Montana er ein delstat i USA. Hovudstaden er Helena.

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell heimeside (engelsk)
 Historieside om Montana (engelsk) 
 Webkamera frå Montana. Byar, nasjonalparkar og andre naturområde (engelsk)

 
Delstatar i USA
Roald G. Bergsaker

Roald Georg Bergsaker () er ein norsk høgrepolitikar frå Sandnes.

Bergsaker har vore ordførar i Sandnes kommune frå 1986 til 1990 og var fylkesordførar i Rogaland fylkeskommune frå 1999 til 2007.

Før han blei fylkesordførar var Bergsaker direktør i Forus Industritomteselskap. Han har òg vore styremedlem i Norges idrettsforbund og olympiske og paralympiske komité.

Ordførarar i Sandnes
Høgreordførarar i Rogaland
Folk frå Sandnes
Fylkesordførarar i Rogaland
Polarbane

Polar bane er ei nemning for (oftast) sirkulære låge satellittbaner med inklinasjon nær 90 grader. Dette vil seie ein satellitt i slik bane passerer over polane ved kvart omløp. Banehøgda ligg mellom omtrent 700 og 900 km. Ein satellitt i polar bane kan dekkje heile jorda i løpet av nokon omløp. 

Fleire jordobservasjonssatellittar går i slik bane, til dømes Envisat. Envisat går i ei sokalla solsynkron bane.

Satellittbaner
Podkasting

Podkasting er ein måte å publisere lydopptak på Internett som kan abonnerast på ved hjelp av RSS. Ordet podkasting kjem frå engelsk podcasting, ei samanslåing av orda iPod og broadcasting (kringkasting).

Ein kan blant anna bruke nyare utgåver av programma iPodder, iTunes og Winamp til å abonnere på og finne slike podkastingar. Nettlesaren Opera har rss-lesar innebygd og viser lenkjer til filene som ein deretter kan opne direkte, lagre som bokmerke eller lime inn i favorittspelaren. Det finst i dag et breitt utval av spelarar som kan opne lydfiler over HTTP. 

ITavisen var mellom dei første norske podkastene i landet, med oppstart 5. august 2005. NRK starta hausten 2005 med å podkaste visse radioprogram, P2-programmet Kurér var først ute.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 iTunes og podkasting
 Finn podkastar på iTunes Music Store 
 Podkasting hjå NRK
 Podkasting

Internett
Digitallyd
Kringkasting
ITunes

iTunes er eit digitalt musikkarkiv- og avspelingsprogram for Mac og Microsoft Windows frå Apple. iTunes støttar synkronisering med den populære musikkspelaren iPod.

iTunes lèt brukaren organisere all sin digitale musikk på ein stad, med moglegheit for å opprette spelelister for ulike anledningar. Det er òg mogleg å brenne CD-ar direkte frå iTunes, enten frå spelelister eller ved å markere enkeltsongar.

iTunes støttar lydkomprimeringsmetodane AAC, AIFF, Apple Lossless, MP3 og WAV.

I enkelte land (Noreg, Sverige, Danmark, USA, Storbritannia, Frankrike, Austerrike, Belgia, Finland, Hellas, Italia, Luxembourg, Nederland, Portugal, Spania, Sveits og Tyskland) kan iTunes-brukarar kjøpe musikk over internett frå Apple igjenom iTunes Music Store.

Sjå òg 
 Apple
 QuickTime Player

Bakgrunnsstoff 
 iTunes på Apple sine internettsider
 iTunes Music Store på Apple sine internettsider
 Apple Computers Norge
 QuickTime på Apple sine internettsider

Lydavspelarar
OS X-lydsystem
Asfalt

Asfalt er ei blanding av tjøre og stein som vert brukt til veglegging.

Soge 
Det skal ha vore sveitsaren Philippe Suchard som i 1826 kom på å nytta asfalt som vegdekkje.

Kjelder 

Petroleumsprodukt
Vegdekkje
Kultur i 1874

Kultur i 1874 er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1874.

Hendingar 

 23. januar: Danse Macabre av Camille Saint-Saëns hadde premiere.
 23. januar: Den engelske forfattaren William Somerset Maugham blei fødd.
 3. februar: Den amerikanske forfattaren Gertrude Stein blei fødd.
 9. februar: Den amerikanske diktaren Amy Lowell blei fødd.v
 11. februar: Den svenske barnebokforfattaren Elsa Beskow (Maartman) blei fødd.
 26. mars: Den amerikanske diktaren Robert Frost blei fødd.
 25. april: Termen impresjonisme blei først brukt av Louis Leroy i ein nedsetjande kritikk av «Impression, soleil levant» av Claude Monet.
 29. mai: Den engelske forfattaren G. K. Chesterton blei fødd.
 30. november: Den kanadiske forfattaren Lucy Maude Montgomery blei fødd.

Litteratur

Utanlandske utgjevingar 
 Stéphane Mallarmé: L'Après-midi d'un faune 
 Ambrose Bierce: Cobwebs from an Empty Skull
 Gustave Flaubert: La Tentation de Saint Antoine
 Thomas Hardy: Far From the Madding Crowd
 Anthony Trollope: Harry Heathcote of Gangoil: A Tale of Australian Bush Life
 Anthony Trollope: Lady Anna 
 Jules Verne: L'Île mystérieuse

Biletkunst 

 Armand Guillaumin: «La Seine»
 Vilhelm Kyhn: «Sildig Sommeraften ved Himmelbjærget»
 Alfred Sisley: «Morning»
Tabuord

Tabuord er ein type ord ein ikkje kan bruka i visse samanhengar fordi dei vil støyta folk. Alle språk har slike ord som er tabu. Det kan variera ut frå situasjonen om eit ord er tabu eller ikkje.

Ordforråd 
Tabuord kan koma frå område det er vanskeleg å snakka om, dei kan skildra noko samfunnet ser på som ureint, eller dei kan vera knytte til andre forbod, som namnetabu. Typiske norske tabuord har ofte med sex eller religion å gjera. 

Orda kan ha med sårbare saker å gjera, som rase (til dømes det amerikanske «N-ordet», nigger), eller ein kan vera redd for ordmagien, som trua på at ein kunne påkalla ulven ved å nemna namnet hans.

For å unngå tabuord kan ein nytta omskrivingar. Dersom eit tabu rundt eit omgrep er sterkt vil omskrivinga òg raskt kunne bli eit nytt tabuord.

Bruk 
Dersom ord er totalt tabu, slik at dei aldri meir kan uttalast, vil dei etter kvart gå ut av språket. Dei fleste tabuorda har derimot ei lang soge bak seg, og er langt frå gløymde. Dette er fordi dei blir brukte trass i tabuet.

Tabuord kan brukast i uformelle situasjonar, til dømes om ein er saman med jamaldrande eller folk av same kjønn. Dei kan brukast for å uttrykka sterke kjensler, som sinne, då gjerne i form av banning.

For mange er tabuord òg tiltrekkande nettopp fordi dei er forbodne. Små ungar som lærer at nokre ord er stygge vil ofte gå rundt og seia akkurat desse stygge orda. For mange forsvinn ikkje denne impulsen med alderen. Tabuord er blitt skribla ned i tusenår; det er til dømes funne graffiti med tabuord i Pompeii og på runepinnar frå norrøn tid.

Bakgrunnsstoff 
 Ungdom sjokkerer med tabuord – Bruk av tabuord blant dagens norske ungdom (adressa.no)

 
Tabu
Banning
Homer

For bibelsk holmål, sjå Eininga homer

Homer (gr. `Oμηρος 'omeros') er etter tradisjonen forfattaren til dei klassiske greske diktverka Iliaden og Odysseen. Han skal ha vore blind og levd på 700-talet f.Kr..

Dei homeriske dikta blei nedskrivne på ordre av Peisistratos som herska i Aten. Han gav ordre om at alle songarar som kom til byen skulle synga vers av Homer medan skrivarane hans skreiv dei ned. Slik blei verka redda for ettertida.

Formmessig er verka skrivne på heksametervers i eit strengt oppbygd system. Dei er den eldste bevarte munnlege litteraturen frå Europa.

Kjelder 
 Tilsvarande artikkel på bokmålswikipedia
 Tilsvarande artikkel på svensk Wikipedia

Folk frå gresk antikk
Greske forfattarar
700-talet fvt.
Elsa Beskow

Elsa Beskow () var ein svensk forfattar og biletkunstnar som er særleg kjend for ei rekke vakre biletbøker for barn .

Liv
Elsa Beskow var fødd i Stockholm som dotter av Bernt Andreas Maartman (1841-1889) frå Flekkefjord i Noreg og Augusta Josefine Fahlstedt (1850-1915). 
Ho var den andre i ein syskenflokk på seks, og den eldste jenta. Då ho 15 år døydde faren. Storebroren Hans blei då send for å bu hjå ein morbror medan mora og resten av syskenflokken flytta saman med mora, broren og dei to ugifte systrene hennar i ein leilegheit  på Östermalm.

Beskow viste kunstnariske evner, og fekk utdanna seg innan kunstindustri ved Tekniska skolan i byen. Frå 1894 til 1897 var ho teiknelærar ved Whitlockska samskolan, der ho tidlegare hadde vore elev.

I 1897 gifta ho seg med den presteutdanna Natanael Beskow. Dei fekk  seks søner, av dei er Bo Beskow blitt kjend som kunstnar og Gunnar Beskow som forfattar.

Virke
Beskow debuterte med Sagan om den lilla, lilla gumman i 1897. Gjennombrotet hennar kom i 1901 med boka Puttes äventyr i blåbärsskogen. Gjennom ein lang karriere gav ho ut bøker fram til 1952, året før ho døydde. Bøkene handlar gjerne om barn, natur og vesen som nissar, alvar eller menneskeaktige plantar og dyr. Den kjende serien på fem bøker som byrjar med Tant Grön, tant Brun och tant Gredelin (norsk Tante Grønn, tante Brun og tante Fiolett) kan ha vore inspirert av tida hjå mostrene og morbroren.

På 1930-talet var Elsa Beskow med i utforminga av ei ny lesebok for det svenske skuleverket, Vill du läsa? i tre band saman med Herman Siegvald.

Verkliste

 Sagan om den lilla, lilla gumman, 1897 
 Barnen från Solbacka, 1898 
 Puttes äventyr i blåbärsskogen, 1901 
 Gnällmåns, 1905 
 Olles skidfärd, 1907 
 Tummelisa
 Tomtebobarnen, 1910 
 Pelles nya kläder, 1912 
 Sagbok, 1915 
 Görans bok, 1916 
 Tant Grön, tant Brun och tant Gredelin, 1918 
 Muntergök, 1919 
 Lasse liten i trädgården, 1920 
 Lillebrors segelfärd, 1921 
 Bubbelemuck, 1921 
 Farmors lapptäcke, 1922
 Resan till landet Längesen, 1923 
 Sagan om den lilla hinden, 1924 
 Tant Bruns födelsedag, 1925 
 Kistan på herrgårdsvinden, 1926 
 Årets saga, 1927 
 Jan och alla hans vänner, 1928 
 Petter och Lotta på äventyr 
 Hattstugan, 1930 
 Farmor och Fjunlätt, 1930 
 Solägget, 1932 
 Sagan om den nyfikna abborren, 1933 
 Sessalätt, 1934 
 Beskow-Siegwald: Vill du läsa?, 1935-1937 
 Läsebok för folkskolan
 Ocke, Nutta och Pillerill, 1939 
 Duktiga Annika, 1941 
 Farbror Blås nya båt, 1942 
 Det hände en gång, 1944
 Petter och Lottas jul, 1947
 Röda bussen gröna bilen, 1952
 Ein serie målebøker: Vill du måla?

Songar
 «Mors lilla Olle» (tonesett av Alice Tegnér)
 «Blomsterfesten i täppan» (tonesett av Tone Groven Holmboe), 1914 
 «Borgmästar Munte» (tonesett av Alice Tegnér)

Kjelder

svenske forfattarar
barnebokforfattarar
svenske biletkunstnarar
svenske illustratørar
Akira Toriyama

Akira Toriyama () er ein japansk mangateiknar. Han har teikna mellom anna Dragon Ball, Dr. Slump og Sand Land. 

Dragon Ball var det store gjennombrotet for Akira Toriyama, men før det levde han på å teikne serien Dr. Slump. 

Akira Toriyama var også med på å designe Super Nintendo-spelet Chrono Trigger, som er eit av verdas mest kjende Super Nintendo-spel.

Merknadar

Japanske teikneserieskaparar
Nikola Tesla

Nikola Tesla () var ein fysikar, oppfinnar, mekanisk ingeniør, elektroingeniør og investor av serbisk avstamming. Han vart fødd i Smiljan i Krajina, som den gongen var under Austerrike-Ungarn, men som i dag ligg i Kroatia. Han fekk seinare statsborgarskap i USA. Tesla er best kjend for sine mange revolusjonerande bidrag til disiplinane elektrisitet og magnetisme mot slutten av det 19. hundreåret og byrjinga av det 20. Store delar av Tesla sine patent og teoretiske arbeid danna grunnlaget for moderne vekselstraumsteknikk, inkludert fleirfase distribusjonssystem og vekselstraumsmotoren. Moderne biografiar har døypt Tesla «mannen som fann opp det tjuande hundreåret» og «verneengelen til moderne elektrisitet».

Etter å ha demonstrert radio i 1891 og vunne «spenningskrigen» (mot Edison si likespenning), var han vidkjend som Amerika sin fremste elektroingeniør. Mykje av dei tidlegare arbeida hans var pionérarbeid innanfor moderne elektroteknikk, og fleire av oppdagingane hans var banebrytande. I denne perioden kunne få oppfinnarar eller vitskapsmenn konkurrere med Tesla som den mest berømte i USA, men på grunn av sin eksentriske personlegdom og sine utrulege og tildels bisarre påstandar om mogelege vitskaplege og teknologiske gjennombrot, vart Tesla frossen ut og sett på som ein «galen vitskapsmann». Tesla var aldri særleg oppteken av pengar. Han døydde fattig 86 år gammal.

SI-eininga for magnetisk flukstettleik  heiter tesla (symbol T) og er kalla opp etter han (på Conférence Générale des Poids et Mesures, Paris, 1960).

Ved sida av arbeidet hans med elektroteknikk, vert det sagt at Tesla har bidrege i varierande grad til fagfelt som robotteknikk, fjernstyring, radar og datateknologi, og til utviding av ballistikk, kjernefysikk, og teoretisk fysikk. I 1943 tilkjende høgsterett i USA han æra som oppfinnaren av radioen. Mange av bidraga hans til vitskapen har (kontroversielt) vorte nytta som støtte for ulike pseudovitskapar, teoriar på kva UFO-ar er og tidleg new age-okkultisme. Tesla er høgt skatta i både Serbia og Kroatia, og dessutan det seinare heimlandet hans USA.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Niclas Tesla - Les documents, NiclasTesla.fr

USA-amerikanske elektroingeniørar
USA-amerikanske oppfinnarar
Serbo-amerikanarar
USA-amerikanske fysikarar
Medlemmar av Det serbiske vitskapsakademiet
Folk tilknytte elektrisitet
Radiopionerar
Serbiske ingeniørar
Serbiske oppfinnarar
Serbiske fysikarar
Fysikarar på 1800-talet
Fysikarar på 1900-talet
Edith Carlmar

Edith Carlmar (), døypt Edith Mary Johanne Mathiesen, var ein norsk skodespelar og filmregissør, den første kvinna som laga film i Noreg. Ho er kjend for spelefilmar som Fjols til fjells og Ung flukt.

Carlmar voks opp på austkanten i Oslo. Ho var fødd utanfor ekteskap til ei fattig sydame. Jenta blei sett vekk til ein pleiefamilie med mange andre ungar og liten plass. Då ho var seks kom ho tilbake til mora, som då hadde fått leilegheit der dei begge kunne bu.

Carlmar gjekk på danseskule, og debuterte som dansar då ho var 15. I samband med teateret møtte ho Otto Carlmar, som ho gifta seg med då ho var 18. Frå 1936 arbeida ho som skodespelar, først ved Trøndelag Teater og seinare ved Det Nye. Ho blei kjend med Lillebil Ibsen og mannen hennar, Tancred Ibsen, som introduserte henne til filmverda. Edith Carlmar samarbeida med han i produksjonen av Gjest Baardsen og Tørres Snørtevold, og blei svært interessert i det nye mediet.

I 1949 starta ho saman med ektemannen Carlmar Film A/S, og tok til å skriva manus, regissera og produsera filmar. I tillegg til kortfilmar og dokumentarar laga dei i løpet av ti år ti spelefilmar av ulikt slag, frå mørke drama til komediar. Desse blei godt likte av publikum og filmmeldarar, men fleire av dei skapte moralsk forarging. Debutfilmen Døden er et kjærtegn handla om kjærleik utanfor ekteskapet, medan Ung flukt frå 1959 med ei nakenbadande Liv Ullmann førte til mykje oppstyr, og blei til og med debattert i Stortinget. 

Aldri annet enn bråk, som handla om fembarnsfamilien Bråten på eitt rom og kjøkken, var derimot ei sosialrealistisk skildring. Den omarbeida teaterkomedien Fjols til fjells med Leif Juster blei ein publikumssuksess som stadig er vist på norsk fjernsyn.

Etter dei ti filmane trekte Carlmar seg tilbake som regissør. Ho tok etter kvart mindre rollar i skodespel og filmar. I 1994 fekk ho Amandas ærespris, og i 2001 fekk ho Norsk Filmforbunds ærespris for arbeidet sitt for norsk film.

Verkliste 
 1949: Døden er et kjærtegn
 1950: Sunnmøre
 1951: Litt om boka gjennom 100 år
 1951: Skadeskutt
 1953: Ung frue forsvunnet
 1953: Sonja!
 1953: Langåra - Et sommerparadis
 1953: Vann og kloakk
 1954: Aldri annet enn bråk
 1954: Oslo Bymuseum
 1954: Kirker i Oslo
 1955: Bedre enn sitt rykte
 1956: På solsiden
 1957: Fjols til fjells
 1957: Slalåm under himmelen
 1958: Lån meg din kone
 1959: Ung flukt
 1965: Bak kulissene

Norske filmregissørar
Norske skodespelarar
Vinnarar av Amandaprisen
Folk frå Oslo