Franz Schubert

Franz Peter Schubert () var ein austerriksk komponist frå Wien. Gjennom eit kort liv skreiv han ei rekkje stemningsfulle, melodiske meisterverk. Mykje av det han skreiv var Lieder og kammermusikk som kunne framførast i mindre salongar og heimar, men han komponerte også messer, scenemusikk og musikk for større ensemble. Schubert er gått inn i musikkhistoria som ein overgang mellom wienerklassisismen og romantikken.

Liv 

Franz Schubert var det trettande av dei seksten barna til Elisabeth, fødd Vietz, og Franz Theodor Schubert. Mora var dotter av ein låsesmed og hadde vore tenestejente før ho blei gift, faren var bondeson og skulemeister. I tillegg til Franz voks berre tre eldre brør og ei yngre syster opp.

Barndom 
Schubert viste tidleg gåver for musikk. Han lærte å spela fiolin av faren frå han var fem, og seinare piano av broren Ignaz. Av den lokale organisten Michael Holzer lærte han orgelspel og musikkteori. Familien danna også ein strykekvartett der Franz spelte bratsj, faren cello og to brør fiolinar, og han skreiv fleire tidlege verk for eit slikt ensemble. 

Franz Schubert hadde også god songstemme, og blei først lagd merke til av komponisten Antonio Salieri i 1804. I 1808 blei han teken opp som songar i det keisarlege hoffkapellet, og fekk eit korstipend slik at han kunne bli elev ved Stadtkonvikt. Dette var den fremste pensjonatskulen for ikkje-adelege i Wien, med grundig musikkundervising. Her blei Schubert kjend med ouvertyrane og symfoniane til Mozart, og med verka til den samtidige Lieder-komponisten Johann Rudolf Zumsteeg. Han fekk også venner som Joseph von Spaun som støtta han livet ut, og som fekk den blyge ungguten til å visa fram komposisjonane sine.

Schubert blei etterkvart kapellmeister i studentorkesteret, dirigert av hofforganisten Wenzel Ruzicka, som også var ein av lærarane hans. Etterkvart fekk han også privatundervising i komposisjon og teori av Salieri, som då var den leiande musikaren og komponisten i Wien. Schubert byrja komponera medan han var ved skulen. I tillegg til fleire songar og strykekvartettar hadde han komponert sin første symfoni då han forlét skulen i 1813. Salieri fortsette å undervisa han i komposisjon i minst tre år, og Schubert kasta seg ut i ein veldig og variert produksjon.

Lærar og komponist 

Etter eit kort lærarstudium byrja Schubert som assistent ved faren sin skule i Himmelpfortgrund i 1814. Dette året tonesette han også sitt første Goethe-dikt, «Gretchen am Spinnrade» ('Gretchen ved rokken', frå Faust), eit meisterverk innan Lieder-sjangeren. I 1815, hans mest produktive år, skreiv Schubert rundt 140 songar og elles kyrkjemusikk, operaer og orkesterverk – i alt over tjue tusen taktar. Vennar som von Spaun heldt kontakten, og introduserte han for folk som diktaren Johann Mayrhofer, komponisten Anselm Hüttenbrenner og multikunstnaren Franz von Schober. Vennene oppmuntra Schubert til å bryta laus frå det harde skulearbeidet og prøva leva av musikk i staden. 

I 1816 søkte Schubert ei stilling som musikalsk leiar ved ein skule i Laibach (no Ljubljana), utan hell. Han forlét likevel lærarstillinga og flytta inn hjå von Schober og mor hans, der han komponerte dagen lang. I 1817 blei Schubert kjend med den leiande baritonsongaren Johann Michael Vogl, som framførte songar Schubert skreiv særskild for han, og bidrog til av komponisten blei kjend i Wien. Dette året fekk faren ei stilling ved ein ny skule, og Schubert byrja nokså motvillig å arbeida der, men enda lærargjerningen for godt sommaren 1818. Då fekk han ei kortvarig stilling som musikklærar for dei to døtrene til grev Esterházy ved slottet deira i Zseliz i Ungarn. I løpet av dette opphaldet skreiv han fleire pianoduettar.

Fri kunstnar 
Tilbake i Wien delte Schubert losji med vennen Mayrhofer. Han arbeidde med operetta Die Zwillingsbrüder ('Tvillingbrørne'), men planar om ei framføring drog ut. Sommaren 1819 reiste han saman med Vogl til songaren sine heimtrakter i Oberösterreich. Schubert sette stor pris på den vakre naturen og den gode mottakinga musikken hans fekk. I Steyr skreiv han sitt første velkjende instrumentalverk, Pianosonate i A-dur, D. 664, og den kjende Ørretkvintetten. Seinare dette året skreiv han musikk til dikt av Goethe og Mayrhofer. 

Tidleg i 1820 blei Schubert og fire venner arrestert av det hemmelege politiet for mogleg oppviglersk verksemd. Ein av dei, Johann Senn, blei sett i fengsel og deportert; dei andre fekk åtvaringar. Schubert såg aldri Senn att, men sette musikk til nokre av dikta hans, «Selige Welt» og «Schwanengesang».

Byrjinga av tiåret var elles prega av Schubert si mogning og aukande omdøme som komponist. I juni 1820 blei endeleg  Die Zwillingsbrüder  framført, med Vogl i dobbeltrolla som tvillingane. Stykket hadde moderat suksess. I august same året blei skodespelet Die Zauberharfe framført med musikk skrive av Schubert, og særleg den melodiøse ouvertyren blei godt likt. Franz Schubert var no i ferd med å bli kjend utanom kretsen av vennar og nære støttespelarar, mellom anna av den rike Sonnleithner-familien. Tidleg i 1821 oppnådde vennene til Schubert ein avtale med utgjevaren Anton Diabelli, som gav ut fleire av Schubert sine komposisjonar. 

I mars same året hadde Vogl si framføring av «Erlkönig» stor suksess. I 1822 møtte han komponistane Weber og Beethoven—sistnemnde kalla han «genial» ved fleire høve. Medan Schubert av ulike grunnar hadde lite framgang med den dramatiske musikken sin, var han blitt ei stjerne i det wienesiske selskapslivet. Det blei halde huskonsertar, kalla «schubertiadar», der Schubert og musikken hans var midtpunkt. 

I desse åra arbeidde Schubert med fleire større verk, men la mange av dei til sides før dei var fullførte. Ein symfoni i E-dur og E-moll blei byrja i august 1821 og lagt vekk, medan han hausten skreiv to satsar og ein uferdig scherzo til ein symfoni i B-moll, seinare velkjend under namnet «Den ufullendte». Ein opera i tre akter, Alfonso und Estrell, blei derimot fullført i februar 1822, men ikkje framført. I november det året skreiv Schubert ein pianofantasi over eit tema frå songen «Der Wanderer» og fullførte Messe i Ass-dur.

Nedsett helse, betre livsgrunnlag 

Seint i 1822 utvikla Schubert ein sjukdom, truleg syfilis, og det neste året var prega av kvile og sjukehusopphald. Samstundes skreiv han ei rekkje  komposisjonar, der songsyklusen Die schöne Müllerin er den best kjende. Han skreiv den ambisiøse operaen Fierrabras, som blei forkasta av Kärntnertor-teateret, men fekk ei framføring av musikk til stykket Rosamunde i desember det året.

Ved byrjinga av  1824 var Schubert framleis sjuk, pengelens, og prega av kjensler av å ha mislukkast. Trass dette klarte han komponera meisterlege kammermusikkverk: Strykekvartett i A-moll, strykekvartett i D-moll med variasjonar over songen «Der Tod und das Mädchen», og Oktett i F-dur for strenge- og blåseinstrument.  Sommaren 1824 fekk han igjen eit læraropphald hjå Esterházy-familien i  Zseliz, og fekk her øyro opp for ungarsk musikk,  og nytta dette i komposisjonar som Divertissement à la hongroise.

Auka interesse for verka hans gav inntekter og ei betra stilling for Schubert.  Sommaren 1825 drog han på ei ny fruktbar reise til Oberösterreich, der han tonesette dikt av Sir Walter Scott, mellom anna «The Lady of the Lake» som seinare er blitt kjend som «Ave Maria av Schubert». Han knytte tette vennskap til målaren Moritz von Schwind og dramatikaren Eduard Bauernfeld i denne perioden.

I 1826 søkte Schubert om stillinga som visekapellmeister for keisaren, men fekk trass støtte frå framståande vener ikkje stillinga. Etter dette ser det ut til at komponisten gav opp å slå gjennom, og i staden trekte seg tilbake for å laga nye verk. Bortsett frå eit opphald i Graz i september 1827 heldt Schubert dei siste åra av livet sitt til i Wien. 

Siste leveåret skreiv han den framståande songsyklusen Winterreise, pianoduetten Fantasi i F-mol, kantaten Miriams Siegesgesang, og fleire framståande verk. Han fullførte sin Store symfoni i C-dur i mars, og arbeidde med si sjette messe, i Ess-dur, i juni. Nytt songarbeid i august førte til syklusen Schwanengesang. I september og oktober skreiv han tre store klaversonater i C-moll, A-dur og B-dur og sin strengekvintett i C-dur.

26. mars 1828 heldt Schubert sin einaste offentlege konsert, ein kunstnarisk og økonomisk suksess som for første gong sette han i stand til å kjøpa eit piano. Men helsa var i ferd med å svikta. I august 1828 flytta Schubert inn hjå broren Ferdinand. I oktober fekk han tyfoidfeber, og døydde 19. november 1828, 31 år gammal. Etter eige ønske blei han gravlagd ved sida av Beethoven, som var død året før, og som Schubert hadde beundra heile livet.

Etter døden 

Schubert blei først verdskjend etter at han døydde, og er i dag rekna som ein av dei største komponistane innan klassisk vestleg musikk.I 1872 blei det reist eit minnesmerke til han i Stadtpark i Wien. I 1888 blei leviningane etter både Schubert og Beethoven flytta til Zentralfriedhof i  byen, der dei no kviler ved sida av dei til Johannes Brahms og Johann Strauss II. Den tidlegare gravstaden i Währing blei gjort om til ein Schubert Park i  1925.

Verk 

I løpet av ein karriere på under tjue år skreiv Schubert nesten tusen verk. Over 600 av desse er songar. Han skreiv fleire stykke for solo piano, mellom anna 21 fullstendige sonater, og fleire pianoduettar. Medrekna brotstykke skreiv han rundt 30 stykke kammermusikk. 

Schubert skreiv seks messer for kor, fem operaer og fullførte sju symfoniar. I tillegg kjem «Den ufullendte», skisser til ein niande og moglege fragment av ein tiande symfoni. 

Ei rekkje av Schubert sine verk blei gjevne ut posthumt. Dei blei  katalogisert av Otto Erich Deutsch. Verka hans blir ofte vist til med eit D-nummer, etter Deutsch.

Under er eit utval av Franz Schubert sine verk.

Verk for scenen 
Tittel, komposisjonsår, D-nr, stad og tidspunkt for urframføring, librettist
 Der Spiegelritter (ca 1811, D 11, ikkje framført), fragment, syngespel, August von Kotzebue
 Des Teufels Lustschloß (1813/14, D 84, Hans Otto Theater Potsdam 1978), sogeopera, etter Joseph-Marie Loaisel de Tréogate av August von Kotzebue
 Der vierjährige Posten (1815, D 190, Hofoper Dresden 1896), syngespel, Theodor Körner
 Fernando (1815, D 220, ikkje framført), syngespel, Albert Stadler
 Claudine von Villa Bella (1815, D 239, Wien 1913), fragment, syngespel, Johann Wolfgang Goethe
 Die Freunde von Salamanka (1815, D 326, Halle 1928), syngespel, Johann Mayrhofer
 Die Bürgschaft (1816, D 435, konsertfamføring: Wien 1908, sceneframføring: Universität Jena, 2005), fragment, opera, etter Friedrich Schiller sin ballade Die Bürgschaft, librettist ukjend
 Adrast (1819/1820, D 137), lyrisk tragedie, Johann Mayrhofer
 Die Zwillingsbrüder (1818/1820, D 647, Hofoper Wien, 1820), komedie med song, Georg von Hofmann
 Die Zauberharfe (1820, D 644, Theater an der Wien 1820), sogespel med musikk, melodrama, librettist ukjend
 Lazarus (Wien 1820, D 689, Stadttheater Essen 1928), oratorium, August Hermann Niemeyer
 Sakontala, opera i tre akter (1820, D 701, fragment, berre delar av akt 1 og 2), Johann Philipp Neumann etter Kalidasa
 Alfonso und Estrella (1821/22, D 732, Hoftheater Weimar 1854), stor romantisk helteopera, Franz von Schober
 Die Verschworenen (1823, D 787, Stadttheater Frankfurt am Main im Comoedienhaus am Roßmarkt 1861), syngespel, Ignaz Franz Castelli
 Fierrabras (1823, D 796, Großherzogliches Hoftheater Karlsruhe 1897), romantisk helteopera, Josef Kupelwieser
 Rosamunde (1823, D 797, Theater an der Wien 1823), stort romantisk skodespel, med kor, soloa, orkester og dans, Helmina von Chézy
 Der Graf von Gleichen (1827/1828, D 918, Staatstheater Meiningen 1996), romantisk opera, Eduard von Bauernfeld

Sakral musik 
 Seks latinske messer
 To Stabat mater
 Mindre komposisjonar for kyrkjebruk (mellom anna eit stort Halleluja, eit åttestemmig hymne for mannskor med blåseorkester, Tantum ergo for solokvartett, kor og stort orkester)

Lieder (songar/romansar) 

 rundt 600 Lieder, mellom anna:
 Tonesettingar av tekstar av Goethe, Heine, Hölty, Klopstock, Körner, Kosegarten, Leitner, Matthisson, Johann Mayrhofer, Ossian, Rückert, Schiller, brørne Schlegel, Schober, Schubart, Schulze, Seidl og Stolberg.
 Songsyklusane Die schöne Müllerin og Winterreise (etter dikt av Wilhelm Müller)
 Songsyklusen Schwanengesang
 Songsyklusen  Fräulein vom See (etter Walter Scotts «The Lady of the Lake»)
 Im Abendrot,  Erlkönig, Der Fischer, Die Forelle, Das Lied im Grünen, Heidenröslein, Gesänge des Harfners (tredelt), Der Jüngling am Bach, An den Mond (6 versjonar), Der Schatzgräber, Der Tod und das Mädchen, Der Wanderer, Wanderer an den Mond, Zügenglöcklein; ulike versjonar av årstids-, morgon-, aftan-, kjærleiks-, lengte-, klage- og drikkesongar og bånsullar (Ständchen).
 Nokre songar har tekstar på italiensk, som «Penso che questo instante» etter ein tekst av Pietro Metastasio og «Guarda, che binaca luna».

Orkesterverk

Symfoniar 
 12 symfoniar (av dei fem ufullførte).

Ouvertyrar 
 9 ouvertyrar (mellom anna dei til Rosamunde, Fierrabras og Alfonso und Estrella)

Andre orkesterverk 

 Orkesterstykke (fragment) D 71c och D 94a
 Konsertstykke («Concerto») for fiolin og orkester D-dur, D 345
 Rondo for fiolin og strykeorkester (strykekvartett) A-dur, D 438
 Polonese for fiolin og orkester Bb-dur, D 580

Kammermusik 

 Ørretkvintetten, for piano, fiolin, bratsj, cello og kontrabass (1819, gjeve ut 1829).
 Strykekvintett C-Dur D 956 (op. posth. 163)
 12-15 strykekvartettar
 2 pianotrioar og 2 satser for pianotrio
 2 stryketrioar
 2 større duettar og 3 mindre duettar for piano og fiolin.
 Oktett for strykarar og blåsarar

Pianomusik 
 21 sonate, av desse 12 fullførte
 Åtte impromptuar i to syklusar, D 899 och D 935, seks Moments musicaux, «Fünf Klavierstücke», D 459, og «Drei Klavierstücke», D 946
 Talrike verk for firhendig piano (mellom anna Fantasie f-Moll, D 940, og dei berømte «Marches militaires» D 733)
 13 variasjonar over eit tema av Anselm Hüttenbrenner i a-moll, D 576
 Mindre stykke for pianosolo, som Allegretto i C-dur, D 915, eller «Grazer Galopp», D 925

Kjelder 
 
 
 Delar av denne artikkelen bygger på «Franz Schubert» frå ,  den 29. november 2009.

Bakgrunnsstoff 

 The Lied and Arts Song Texts Page 
 Katalog over Franz Schubert-arbeid
 Digitale utgåver av notemanuskript og brev av Franz Schubert

Opptak 
 www.schubertsongs.com  – opptak av Schubert for song og piano (mp3)
 Schubert-opptak på sylinder
 Utvalde Schubert-verk (mp3)

Noter 
 www.kreusch-sheet-music.net pianostykke
 http://www.schubertline.co.uk – rundt 250 songar 
 Schubert's Sheet Music ved Mutopia Project
 Lieder

 
Austerrikske komponistar
Klassisistiske komponistar
Romantiske komponistar
Komponistar frå 1800-talet
Komponistar frå Wien