alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Europacupen i fotball 1967

Europacupen i fotball 1967 var ei fotballturnering der vinnarane av 32 nasjonale toppseriar i fotball deltok, attåt tittelforsvarar Real Madrid. Turneringa var den 12. i rekka og vart vunnen av det skotske laget Celtic FC frå Glasgow. I finalen i Lisboa 25. mai 1967 vann Celtic med 2-1 over FC Internazionale frå Milano. Celtic vart dermed det fyrste laget frå Storbritannia som gjekk til topps i Europacupen i fotball. For fyrste gong deltok eit lag frå Sovjetunionen i Europacupen.

Europacupen 1967 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkampar måtte laga spele omkamp. Turneringa  tok til med ei kvalifikasjonsrunde mellom fire utvalde lag den 31. august 1966. Sidan vart avvikla fire rundar med utslagskampar, før finalen fann stad i Lisboa. Celtic tok seg til finalen ved å slå ut FC Zürich, FC Nantes, Vojvodina Novi Sad og Dukla Praha, medan Inter vann over høvesvis Torpedo Moskva, Vasas Budapest, tittelforsvarar Real Madrid og, etter omspel, over CSKA Sofia.

Finalen
Finalen på Estádio Nacional i Lisboa fann stad framfor 45 000 tilskodarar. Sandro Mazzola gav Inter leiinga på straffespark i det 6. minutt. Det skotske meisterlaget utlikna ved sidebacken Tommy Gemmell i 63. minutt, og fekk sigersmålet i det 84. minutt ved senterforward Stevie Chalmers.

Celtic sitt vinnarlag bestod av: Ronnie Simpson, Jim Craig, Billy McNeill, John Clark, Tommy Gemmell, Bobby Murdoch, Bertie Auld, Jimmy Johnstone, William Wallace, Stevie Chalmers og Bobby Lennox. Laget vart trena av Jock Stein.

Inter mønstra: Giuliano Sarti, Tarcisio Burgnich, Armando Picchi, Aristide Guarneri, Giacinto Facchetti, Gianfranco Bedin, Sandro Mazzola, Mauro Bicicli, Angelo Domenghini, Renato Cappellini, Mario Corso.

Vesttyskaren Kurt Tschenscher dømde kampen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1966/67» frå ,  den 19. mai 2017.

Bakgrunnsstoff
Fjernsynsreferat frå finalen 25.5.1967

Sport i 1967
Europacupen i fotball
Alstadsteinen

Alstadsteinen er ein 2,70 meter høg runestein med bilete (biletstein) som stod på garden Nedre Alstad, Hof på Austre Toten, og som no er på Kulturhistorisk museum i Oslo. Steinen er ei 13 centimeter tjukk, langstrekt helle av raud ringerikssandstein dekt med bilete i såkalla ringeriksstil på båe breisidene, og runeinnskrifter på den eine, rett tilhogde smalsida, og på framsida. Steinen er rekna for å vere frå ikring år 1000.

På framsida av steinen er det øvst synt ein rovfugl i flukt oppover, under fuglen ein hund, deretter ein ryttar med ein jaktfalk ståande på eine handa; jaktfalken og hunden er til dels teikna ovanpå kvarandre. Under hesten er ein ny hund å sjå, under hunden ein hest utan ryttar, og nedst ein hest med ryttar. Hestane og hundane er i fart frå høgre mot venstre i biletet. Dyra er synt i profil, og alle fire beina har vore framstilt slik at dei kunne sjåast. Dyra er rissa inn i steinen med doble konturliner, medan ryttarane og rovfuglen øvst i biletet er rissa inn med einskildliner. Biletet er vorte tolka som ein jaktscene. På baksida av steinen er flata dekt av eit bandflettingsmotiv som kan vere ein stilisert vekst eller eit stilisert tre. Bileta på steinen syner nok til ein mytologisk eller reell hending knytt til den funksjonen og statusen som denne ætta hadde i samfunnet, og på det viset har gjeve eit meiningsgrunnlag for bodskapen i runeinnskriftene.

Den eine runeinnskrifta (N 61) er i langkvistruner og plassert på den venstre smalsida av steinen og opp langs venstre kanten av framsida. Innskrifta er rekna for å ha vore skrive i samband med at steinen vart utforma og reist ikring år 1000, og er tolka slik:

N 61: «Jorrun reiste denne stein etter .... som eigde [var gift med] henne, og [ho] førte [steinen] utanfrå Ringerike, frå Ulvøy. Og biletsteinen båe heidrar.»

Då Ulvøy er ei øy i Tyrifjorden på Ringerike der det er slik raud ringerikssandstein, reknar ein med at det er her steinen er henta frå. Ein har altså sett seg tent med å hente høveleg stein langvegsfrå for å få sett opp eit slikt monument på garden.

Den andre runeinnskrifta på steinen (N 62) er i kortkvistruner og ristet i tre radar under biletet på framsida, og reknast for å ha vorte tilføydd i perioden 1050-1075. Denne innskrifta er tolka slik:

N 62: «Engle reiste denne stein etter Torald, sin son, som fant døden i Vitaholm, mellom Vitaholm og Gardar.»

Gardar er vanlegvis namnet på Russland, men det har vore rekna med at det i denne samanhengen er meint Kiev.

Sjå også
Runesteinar i Noreg

Bakgrunnsstoff
Alstadsteinens runeinnskrifter
Alstadsteinens runeinnskrifter og bilete

Kulturhistorisk museum
Runesteinar i Noreg
Illuge Bryndølaskald

Illuge Bryndølaskald (norrønt: Illugi Bryndælaskáld) var ein islandsk skald som levde på byrjinga av 1000-talet.

Ikkje noko om livet til denne skalden er kjent. Ein gissar på at han har fått tilnamnet sitt fordi han dikta om bryndølane, eller kanskje var han frå Brynjudalur, ei lita grend sør-vest på Island.

Desse dikta av Illuge, er kjende:
 Dikt om Harald Hardråde
 Lausavise

I Skaldatal er han ført opp som skald hos kong Harald Hardråde (1015-1066), og versa han dikta om denne kongen, handlar ferdene hans austanfor (austrfǫr), i Frankrike (Frakka) og i landa i sør (sunnlǫnd).

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 
 

Islandske skaldar
Folk frå vikingtida
Islendingar frå norrøn tid
Folk i Skaldatal
Grane skald

Grane skald (norrønt: Grani skáld) var ein skald som levde på midten av 1000-talet.

Ikkje noko om livet til denne skalden er kjent, og ein veit ikkje om var norsk eller islandsk. I Skaldatal er han ført opp som skald hos kong Harald Hardråde (1015-1066). 

To dikt av han er kjende:

Dikt om Harald Hardråde
Fragment

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Skaldar
Folk frå vikingtida
Folk i Skaldatal
Melodi Grand Prix 2018

Melodi Grand Prix 2018 var den 56. utgåva av Melodi Grand Prix, Noregs nasjonale uttaking til Eurovision Song Contest. Tevlinga blei arrangert 10. mars 2018 i Oslo Spektrum, med Kåre Magnus Bergh og Silya Nymoen som programleiarar. Ti songar deltok, og som i 2017 blei vinnaren kåra av sjåarane saman med ti internasjonale jurygrupper. Vinnaren blei Alexander Rybak med «That’s How You Write a Song». Rybak skal representere Noreg i Eurovision Song Contest 2018 i Portugal i mai 2018.

Bakgrunn 
Som tidlegare år inviterte NRK norske og utanlandske musikarar til til å sende inn songar til tevlinga. Denne gongen kom likevel invitasjonen rekordtidleg – allereie 31. januar 2017, halvannan månad før finalen av Melodi Grand Prix 2017. «Vi er i oppkøyringa til årets MGP-finale, men jobbar parallelt med å finne låtar og artistar til MGP 2018. Dette er ein del av ein langsiktig plan for at Noreg igjen skal vinne Eurovision Song Contest», sa prosjektleiar Stig Karlsen. Fristen for å sende bidrag vart sett til 10. september 2017. Då fristen gjekk ut, hadde NRK fått nærare 1200 melodiar, noko som var ny rekord for andre år på rad.

Låtene blei vurdert og testa ut anonymisert på fleire lyttargrupper. Gruppene har vore vanlege sjåarar i forskjellige aldrar. Også flere av NRKs musikkredaksjonar har vore med på å velje ut finalelåtane. NRK offentleggjorde finalistane under ei pressekonferanse på NRK Marienlyst måndag 15. januar 2018. Same dag blei låtane slepte for strøyming og sal.

Deltakarar

Gullfinale

Gullduell

Røysting

Første runde 
I første runde røysta dei internasjonale juryane på bidraga med poeng frå 1–8, 10 og 12. Det var ti internasjonale juryar med fem medlemmar i kvar gruppe. Totalt gav dei ti juryane 580 poeng, og tv-sjåarane hadde like mange poeng til fordeling. Sjåarane sine poeng blei gitt ut frå kor mange prosent kvar song fekk. Dersom eit bidrag fekk 10 prosent av SMS-røystene, fekk denne songen 10 prosent av sjåaranes 580 poeng – altså 58 poeng. Dei fire songane med flest poeng avanserte til gullfinalen. Berre juryane sine favoritter blei leste opp under røystinga, det fulle resultatet frå første runde blei ikkje offentliggjort.

Gullfinale 
I gullfinalen var det norske sjåarar aleine som røysta. Etter ein kort reprise av songane, blei dei fire gullfinalistane sette opp i to par. Vinnarane frå kvart par møtte kvarandre deretter i ein gullduell. Røystetala i gullfinalen og namna på dei internasjonale dommarane blei offentliggjorde på nrk.no etter finalen.

Gullduell

Hendingar 
Etter to år valde Jan Fredrik Karlsen å trekkja seg som musikalsk leiar for Melodi Grand Prix, og i staden tok prosjektleiar Stig Karlsen over ansvaret. Stig Karlsen fortalde NRK at dei internasjonale juryane kjem tilbake i 2018, og at han vil bruka ei eiga referansegruppe av interne og eksterne musikkfolk, Eurovision-fans og representantar frå publikum.

Referansar 

Melodi Grand Prix
Vinaigrette

Vinaigrette (fransk, av vinaigre, 'vineddik') er ein saus laga ved å blanda eddik og olje i ein emulsjon. Han blir ofte brukt som dressing til salat eller som marinade.

I utgangspunktet består vinaigrette av 3 delar olje til 1 del eddik som blir piska til en emulsjon. 
Andre vanlege ingrediensar i vinaigrette er salt, pepar, sukker, sennep, urter, lauk og kvitlauk.

Som eddik bruker ein gjerne vineddik. Som olje kan ein bruka olivenolje eller til dømes soyaolje, rapsolje, maisolje, solsikkeolje, peanøttolje eller druekjerneolje. Urter kan til dømes vera dill, estragon, kjørvel eller persille, og ein kan også bruka finhakka lauk, kvitlauk eller kapers i retten. Sennep eller hardkokte eggeplommer kan bidra til å stabilisera emulsjonen.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Vinaigrette» frå , og «Vinaigrette» frå  den 20. mai 2017. 
 oppgav desse kjeldene: Gyldendals nye store kokebok, utgave av 1965, side 397
 

Franske ord og uttrykk
Sausar
Fransk mat
Plasencia

Plasencia er ein by i Cáceres-provinsen i Extremadura vest i Spania. 
Han er ein gammal marknadsby med bymur. Folketalet i  2013 var 41 047.

Plascencia ligg ved Jerte-elva. Gamlekvarteret i byen stammar frå då byen låg på den gamle sølvvegen, Vía de la Plata, mellom nord og sør. Byen blei grunnlagd i 1186. Han blei gjeven offisiell status av Alfonso VIII av Castilla same år, og bispedømet Plasencia blei oppretta. Ti år etter grunnlegginga blei byen hærteken av dei marokkansk-berberske almohadane, men teken attende av styrkane til Alfonso VIII allereie same dagen.

Mot slutten av 1200-talet fekk byen eit fridomsbrev som lét kristne, muslimar og jødar bu saman i byen. Han fekk eit talrikt jødisk samfunn, det største i Extremadura på den tida, som hadde mykje økonomisk makt.

I 1442 skjenka kong Johan II av Castilla byen til adelshuset Zúñiga, og han tapte retten til å røysta i nasjonalforsamlinga. I 1446 blei det første universitetet i Extremadura skipa i Plasencia etter ønske frå biskopen.

I 1488 gjorde adelsmennene i byen opprør mot den nye hertugen, Ávaro de Zuñiga y Perez de Guzmán, for å få tilbake makta dei hadde hatt før huset Zúñiga tok over byen. Dei spanske herskarane Ferdinand og  Isabella støtta dei, og opprøret lukkast. Ferdinand svor å forsvara og verna fridommen til byen til sin død. Kongen flytta hit i 1515 etter råd frå legane sine, som meinte det ville vera den mest helsebringande staden for han å bu. Han døydde året etter, i Madrigalejo, undervegs til Guadalupe.

Biskopen av Pedro Ponce de León, kjend som «den første læraren for døve», donerte ein stor del av boksamlinga si til El Escorial i 1573. Eit tiår seinare skipa ein annan biskop eit bibliotek med over  3 880 titlar i over 10/nbspø000 band.

I 1502 blei dei opphavlege 18 provinsane i Castilla skipa etter om dei hadde røysterett i nasjonalforsamlinga. Ingen byar i Extremadura hadde nokon slik rett, sidan dei fleste av dei tilhøyrde Salamanca. Innbyggjarane i Plasencia bestemte seg for å kjøpa retten dei tidlegare hadde hatt, og bad andre viktige byar om hjelp. Slik blei provinsen Extremadura grunnlagd.

Kjende folk frå Plasencia 
 Inés de Suárez (ca. 1507–1580), conquistador
 Roberto Iniesta (f. 1962), rockemusikar
 Raquel Sánchez-Silva (f. 1973), journalist

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Plasencia» frå ,  den 20. mai 2017.  
 
Byar i Cáceres-provinsen
Byar i Extremadura
Hunnestadmonumentet

Hunnestadsmonumentet var ei samling av åtte reiste steinar, av dei to runesteiner og tre biletsteiner, som stod på Hunnestad i Skårby i Ystads kommun i Skåne i Sør-Sverige. I si tid var dette det mektigaste vikingtidsmonumentet i Skåne. Men på eit tidspunkt vart steinane fjerna, og seks av dei vart attfunne meir eller mindre øydelagde i 1814 i eit steingjerde ved Marsvinsholms slott i Balkåkra i Ystads kommune. Berre den minste runesteinen og ein biletstein var uskada. Den andre og større runesteinen, som har eit bilete av ein mann med ei øks, har i tidas løp kunna kompletterast av fragmenta som etter kvart vart funne. I dag er det som er att av monumentet plassert på museet til Kulturhistoriska föreningen för södra Sverige, Kulturen, i Lund i Skåne.

Den einaste biletsteinen som er att frå Hunnestadsmonumentet, DR 284, synar ein person som rir på ein ulv. Dette har mange rekna med må vere ei framstilling av jotunkvinna Hyrrokkin på veg til gravferda til guden Balder, slik Snorre Sturlason fortel om i Gylfaginning i si Edda.

Runeinnskriftene
Runesteinen DR 282 er utstyrt med ein kross. Runeinnskrifta er tolka slik:
«Esbern och Tomme dei sette stein denne etter Roi og Lekfröjd, søner [til] Gunne Hand.»
Runesteinen DR 283 synar ein mann som ber ei stridsøks på aksla. Runeinnskrifta på denne steinen er tolka slik:
«Esbern sette stein denne etter Tomme, son [til] Gunne Hand.»

Litteratur
 Enoksen, Lars Magnar. 1999. Skånska runstenar, Lund. ISBN 9188930793

Bakgrunnsstoff
Om monumentet og staden det stod.

Runesteinar i Sverige
Historie i Skåne
Torarin Skeggjason

Torarin Skeggjason (Norrønt: Þórarinn Skeggjason) var ein islandsk skald som levde på midten av 1000-talet.

I Skaldatal er han ført opp som skald hos kong Harald Hardråde (1015-1066), men elles kjenner vi ikkje til noko om livet hans. 
Det er blitt drøfta om han kunne vere identisk med Torarin, bror til lovseiemannen og skalden Markus Skeggjason, slik det er nemnt i historieverket «Islendingaboka». 

Det einaste diktet som er bevart av Torarin Skeggjason, er eitt vers av ei dråpa om Harald Hardråde.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Islandske skaldar
Folk frå vikingtida
Islendingar frå norrøn tid
Folk i Skaldatal
Våler kyrkje i Solør

Våler kyrkje er ei kyrkje i Våler kommune i Innlandet fylke. Den førre kyrkja vart totalskadd i brann natt til fredag 29. mai 2009. Ny Våler kyrkje vart oppført like aust for der gamlekyrkja stod, og innvigd i pinsen 2015 av biskop Solveig Fiske.

Bygningen
Bygget har to tårn der det høgste inneheld sjølve kyrkjesalen. Bygget er kledd i treverk, furu utvendig og lys bjørk innvendig. Vindauge i vegger og tak slepp inn mykje ljos. Taket på tårnet består av eit glasfelt på 14 m2. Bygget har ein berande konstruksjon av stål. Grunnflata er på om lag 800 m2. Totalkostnaden var på om lag 61 millionar kroner.

Kritikk
Utforminga av den nye kyrkja har vore gjenstand for debatt og usemje. Kyrkja har mellom anna vore omtala som «skrekkdomen». Gaute Brochmann meiner at kyrkjesalen har vorte for ljos. Han meiner òg at det indre av kyrkja har fått eit for hardt og sterilt preg. Ronny Spaans meiner kyrkja er eit bilete på dei nye kyrkjene som vert bygd i Noreg.

Dette huset finnes det ikke maken til noe sted i verden. Og det er bygget med en flid, vilje og presisjon som leder tankene mot smykkekunst og urmakeri like mye som sammenføyning av bygningselementer. En kompromissløs gjennomføring av arkitektens vilje og visjoner. — Gaute Brochmann

Frå andre kantar har kyrkja fått rosande omtale. Ho vart nominert til Arkitekturprisen for 2015 og vart tildelt Statens byggeskikkpris for 2016. Kyrkja vann dessutan klassa for religiøse byggverk ved Archmarathon i 2016.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Våler kirke (Hedmark)» frå ,  den 28. september 2017.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Våler kyrkjelege fellesråd
 
 Arkivverket – Prestegjeld og sogn i Hedmark

Kyrkjer i Solør, Vinger og Odal prosti
Kyrkjer i Våler i Innlandet
Norske kyrkjer frå 2015
Europacupen i fotball 1968

Europacupen i fotball 1968 var ei fotballturnering der vinnarane av 31 nasjonale toppseriar i fotball deltok, attåt tittelsforsvarar Celtic FC. Turneringa var den 13. i rekka og vart vunnen av Manchester United. I finalen på Wembley stadion i London 29. mai 1968 vann laget med 4-1 over Benfica frå Lisboa etter ekstraomgangar. Manchester United vart dermed det fyrste engelske laget sigra i Europacupen i fotball.

Europacupen 1968 var ei rein utslagsturnering. Ved lik målskilnad etter dobbelkampar måtte laga spele omkamp. Turneringa tok tok til 13. september 1967 og vart avvikla over fire rundar med utslagskampar, før finalen fann stad i London. Manchester United tok seg til finalen ved å slå ut Hiberninas FC frå Malta med 4-0 og 0-0, FK Sarajevo etter 0-0 og 2-1, polske Górnik Zabrze etter 2-0 og 0-1, samt Real Madrid etter 1-0 og 3-3. Benfica slo ut Glentoran FC, AS Saint-Étienne, Vasas Budapest og italienske Juventus.

Finalen
Framfor 92 200 tilskodar på Wembley stadion gav Bobby Charlton United leiinga i det 53.minutt, og Jaime Graça utlikna i det 75. minutt. Ni minuttar ut i fyrste ekstraomgang var kampen så godt som avgjort, då både George Best, Brian Kidd og Bobby Charlton hadde sendt Manchester United opp i leiing 4-1.

Vinnarlaget Manchester United stilte med Alex Stepney, Shay Brennan, Bill Foulkes, David Sadler, Tony Dunne, Pat Crerand, Bobby Charlton (kaptein), Nobby Stiles, George Best, Brian Kidd og John Aston.

For Benfica spelte José Henrique, Adolfo Calisto, Humberto Fernandes, Jacinto Santos, Fernando Cruz, Jaime Graça, Mário Coluna (kaptein), José Augusto, José Augusto Torres, Eusébio og António Simões.

Concetto Lo Bello frå Italia dømde kampen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Europapokal der Landesmeister 1967/68» frå ,  den 21. mai 2017.  
 

Sport i 1968
Manchester United
Europacupen i fotball
John Russell

John Russell () var ein britisk adelsmann og politikar som var statsminister i Storbritannia i to periodar kring midten av 1800-talet.
Russell, som høyrde til ei av dei mektigaste adelsættene i England, var ein leiande politikar for whig-partiet gjennom fleire tiår. I 1832 var han hovudarkitekten for den skiljesetjande Reform Act 1832, ei lov som endra valsysetemet i England og Wales og utvida røysteretten. Åra 1846-52 var han statsminister i ei whig-regjering som ikkje evna å kome med noko avgjerande boteråder mot hungersnauda i Irland, der fjerdeparten av ibuarane på øya strauk med. Det vart då også den siste whig-regjeringa. Russell var på ny statsminister 1865-66, då for det som kan seiast å vere den fyrste regjeringa til det som skulle verte det liberale partiet i Storbritannia.

Når Russell heldt seg så lenge i fremste rekke i britisk politikk, kom det mykje av at han heile tida vedvarande stridde for ideane og sakene han fremja. Som politikar var han såleis mykje oppteken av abstrakte prinsipp, og evna mindre å utvikle fornuftige og praktiske tiltak for samfunnet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «John Russell, 1st Earl Russell» frå ,  den 21. mai 2017.  
 

Britiske statsministrar
Britiske politikarar
Folk frå London
Halle Stirde

Halle Stirde (norrønt: Halli stirði) var ein islandsk skald som levde på midten av 1000-talet.

I Skaldatal er han ført opp som skald hos kong Harald Hardråde (1015-1066), men elles kjenner vi ikkje til noko om livet hans. Tilnamnet stirði kan ha tydinga «den stivsinna» eller «den strenge», men kan òg tyde på at han gjorde dikt som var stivt og tungt å seie fram (stirðkveðinn).

I soga om Harald Hardråde (kapittel 71) siterer Snorre vers frå ein flokk, som handlar om fredssemja mellom kong Harald Hardråde og kong Svein Estridsson (truleg i 1064). Snorre nemner ikkje namnet til diktaren, men skriv berre at «ein skald fortel». Det er blitt drøfta om versa kan ha blitt gjort av skalden Tjodolv  Arnorsson, men blir i dag tillagt Halle Stirde.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 
 

Islandske skaldar
Folk frå vikingtida
Islendingar frå norrøn tid
Folk i Skaldatal
Rustning

Rustning er fellesnemninga på utstyr krigarar tradisjonelt har brukt for å verna seg og eventuelle ridedyr mot stikk, hogg, slag og støytar frå våpen. Ei rustning kan til dømes omfatta brynje, harnisk, hjelm, skjold og anna.
Ein har laga rustningar av horn, bein, tre, lêr, tøy og metall. I dag bruker ein gjerne skotsikre drakter laga av ulike kunststoff for å verna seg mot mot splintar og kuler.

Historie

Allereie i steinalderen kunne krigarar verna seg med huder med hårlaget ut og skjold laga av vidjer og trekte med dyrehud. Då ein fekk tilgang til bronse blei det etter kvart innført ein enkel hjelm. Hudene blei erstatta av lêr, lerretsplater stoppa med hamp, som etter kvart blei forsynt med ringar eller skjel av bronse og jern, ringflettverk og uthamra bronse- og jernplater. Seinare blei det også laga fullstendige rustningar av stålplater. Ein leivning av desse heldt seg fram til første verdskrigen som kyrass.

Rustningar blei brukt i alle kulturstatar i oldtida. 2000 år f.Kr. bar assyriske krigarar rustningar av lêr eller metall, og også hestane var pansra. Greske og romerske krigarar hadde hjelm, rygg- og brystplate og beinskinner av bronse. Seinare blei det innført lêrrustningar.

I det tunge persiske kavaleriet var både ryttar og hest fullstendig pansra med ringpanser frå hovud til fot, hjelm med visir, skjold og lanse som seinare riddarar i Mellomalder-Europa. Rustningar blei først vanlege i Europa på 500- og 600-talet, og gjekk etter kvart over til å vera eit kjennemerke for adelen. I den tidlegaste mellomalderen var sirkelrunde, kvelva skjold det einaste vanleg brukte dekkvåpenet for germanske folk. Etter kvart fekk ein brynjer og hjelmar, eller jernluer, pryda med ein oppståande kam. Under krosstoga blei brynja forsynt med ei hette til å trekkast opp over halsen og hovudet; over hetta bar ein hjelmen. Ermene til brynja blei forlenga med hanskar i form av vantar, og beina blei dekte av brynjehoser med føter. Under brynja blei det brukt ei polstra underkleding.

Frå slutten av 1100-talet brukte ein lukka hjelmar med sprekker for augo og luftehol for munnen. Det blei også innført eit langskjold som ein bar over høgre skulder. Brynja verna godt mot pileskot og hogg, men kunne ikkje stå imot lansestøytar, som ein avverja med skjoldet. Det kom derfor til ei  brystplate som ein hadde utanpå brynja. I byrjinga var denne av lêr, seinare blei ho laga av jern. Etter kvart blei det også innført ei ryggplate. Skjenerustninga utvikla seg også - først beina og sidan armane blei dekte av jernskjener. Midt på 1400-talet var rustninga blitt eit plateharnisk som nesten heilt omslutta kroppen og lemmane. I lag med utviklingina av eldvåpen blei platene tjukkar og tjukkare, og av omsyn til vekta blei det eine stykket etter det andre av harnisket sløyfa. Opne huer utan visir, stormhuer, fortrengde den lukka hjelmen, og ved slutten av Trettiårskrigen var berre bryst- og ryggplatean att som rustning for det tunge kavaleriet.

Kjelder

Delar av denne artikkelen bygger på «Rustning» frå ,  den 21. mai 2017.  
 

 
Uniformer