alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Skotår

Eit skotår er eit år som er litt lengre enn eit normalt år. «Skot» viser til at ein «skyt inn» ein ekstra tidsbolk i året. I vestleg tidsrekning inneber dette at året har éin dag meir enn normalår. I lunisolarkalendrar som den babylonske, jødiske og den gamle romerske har skotår ein ekstra skotmånad.

Jorda brukar ca. 365,2422 dagar på ein runde rundt sola. Eit normalt år har 365 dagar, med 28 dagar i februar. I eit skotår har februar ein ekstra dag, skotdagen eller skotårsdagen, 29. februar, og samla 366 dagar for heile året. Grunnen til at den ekstra dagen vart lagt til februar, og grunnen til at februar er så mykje kortare enn dei andre månadene er at i den eldre romerske kalenderen var mars den første månaden i året og februar den siste. 

Ein kuriositet er at den «nye» dagen ikkje vart lagt sist i månaden, men etter den 24. februar. Den 24. februar var av romarar kalla dag 6 før Kalendæ i mars. Skotdagen vart då kalla den andre dag 6 før Kalendæ i mars. Kalendæ er romarane sitt namn på den første dagen i månaden, og dei rekna seg bakover til Kalendæ, der dag 1 før Kalendæ var Kalendæ sjølv. Han vart kalt ante diem bis sextum Kalendas Martias, eller forkortet bissextum, derfor det engelske ord bissextile for skotår. 

Eit skotår er normalt kvart fjerde år — i alle årstal som er delelege med 4. Unnataket er hundreåra (1700, 1800, 1900 osv.), som ikkje har skotår med mindre dei også er delelege med 400 (1200, 1600, 2000, 2400 osv.). Det var såleis skotår i 2000, men skotåret fell bort i 2100. Denne fordelinga av skotår vart innført i Noreg med den gregorianske kalenderen i år 1700.

Kjelder

Tidsrekning
År
Saladin

Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb (arabisk: صلاح الدين يوسف بن أيوب, Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb, kurdisk: سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی, Selah'edînê Eyubî) (c. 1138 – 4. mars 1193), best kjend i vestverda som Saladin, var ein kurdisk  muslim, som vart den fyrste sultanen av Egypt og Syria og grunnleggjaren av Ayyubide-dynastiet. Han leia den muslimske og arabiske motstanden mot frankarane og dei andre europeiske krossfararane i Levanten. Då han var som mektigast femnde sultanatet hans Egypt, Syria, Mesopotamia, Irak, Hejaz og Jemen.

Med han som leiar nedkjempa styrkane hans krossfararane i slaget ved Hattin, noko som opna for atterobringa av Palestina som hadde vorte teke frå dei egyptiske fatimidane av krossfararane 88 år tidlegare. Sjølv om krossfararane sitt Kongedømet Jerusalem skulle fortsetje å eksistere ei tid var tapet i slaget ved Hattin eit vendepunkt i konflikten mellom krossfararane og muslimane og arabarane. 
Slik er Saladin ein viktig figur i kurdisk, arabisk og muslimsk kultur. Saladin følgde sunni-læra strikt. Den noble og riddarlege framferda hans vart vektlagd av kristne historieskrivarar, særleg i forteljingane om kringsetjinga av Kerak, og trass i at han var krossfararane sin erkefiende vann han respekt hjå mange av dei, mellom andre Rikard Løvehjarta; heller enn å verte ein hata person i Europa, vart han heidra og halden fram som eit døme på riddarleg framferd og storsinn.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Saladin» frå ,  den 1. desember 2011.  
  

Krosstoga
Ayyubide-dynastiet
Kurdarar
Robert Burns

Robert Burns () var ein skotsk lyrikar. Mest kjend er han for dikta som er skrivne på skotsk. Han skreiv òg dikt på skotskfarga engelsk og på standard engelsk.

Robert Burns vart fødd i Alloway i Ayrshire i ein fattig familie og døydde i Dumfries. Han måtte vere med på gardsarbeid tidleg, og frå han var 12-13 år gamal, arbeidde han som ein vaksen kar. Sidan far til Robert Burns var oppteken av å gje borna ei god, kristen oppseding, fekk han lese- og skriveopplæring av ein privatlærar.

Burns er særleg hugsa for diktet «Auld Lang Syne». Fødselsdagen hans vert feira som ein uoffisiell skotsk nasjonaldag, «Burns Night».

Johannes Gjerdåker har omsett mange av Burns sine dikt til nynorsk. Det same har Hartvig Kiran og Olav Nygard.

Bakgrunnsstoff 
 www.robertburns.org
 Robert Burns  ved National Library of Scotland

Nokre omsetjingar til nynorsk 

Skotske diktarar
Qufu

Qufu er ein by i Shandong-provinsen nordaust i Kina. Han er kjend som fødeplassen til Konfutse, og huser tempelet og grava hans, i tillegg til slektshuset til Kong-familien, etterkomarane til denne viktige tenkjaren. Desse bygga har stått på UNESCO si verdsarvliste sidan 1994.

Byen var hovudstad for Lu-staten under Vår- og haustannaltida. I dag har Qufu rundt 60 000 innbyggjarar, men administrerer eit område der det bur 650 000. Han ligg om lag 13 mil sør for provinshovudstaden Jinan.

Bakgrunnsstoff 

Byar i Shandong
Verdsarv i Kina
Konfutsianisme
Volga

For bilmerket Volga sjå Gorkovskij awtomobilnyj zavod

Volga er ei elv i Russland og den lengste elva i Europa. Volga er òg namnet på eit russisk bilmerke, oppkalla etter elva.

Elva Volga er 3 530 km lang.  Heile elvelaupet ligg i den europeiske og mest folkerike delen av Russland.  Elva har utspringet sitt i Valdajfjella i Novgorod fylke i Vest-Russland og flyt austover til Kazan.  Derifrå fortset elva sørover til ho renn ut i Kaspihavet, 28 muh.

Volga har om lag 200 sideelvar.  Dei største er Kama og Oka.

Det vert fiska mykje i Volga.  Russisk kaviar kjem derifrå.  Om vinteren er heile elva islagt.  Då er isfiske, som oftast av gjedde, vanleg.

Bakgrunnsstoff

 
Elvar i Russland
Tsjeboksary

Tsjeboksary (tsjuvansk Шупашкар - Sjupasjkar, russisk Чебоксары) er den største byen og hovudstad i republikken Tsjuvasjia i Russland. Byen har om lag 440 000 innbyggjarar (2007), men berre om lag seks kilometer lenger aust ligg drabantbyen Novotsjeboksarsk med om lag 125 000 innbyggjarar (2002). 

Tsjeboksary ligg langs breidda av Volga og er ein viktig hamneby. I tillegg har byen tekstil-, næringsmiddel- og traktorfabrikkar.

Historie 
Tsjeboksary vart først nemnd i skriftlege kjelder i 1469, då russiske soldatar passerte gjennom byen på veg til Kazan-khanatet. I følgje arkeologiske utgravingar har området truleg vore busett lang tidlegare. Her låg den bulgarske byen Veda Suvar, som dukka opp etter mongolane erobra store volga-bulgarske byar på 1200-talet. I khanat-perioden meiner enkelte historikarar at byen hadde eit det tyrkiske namnet Çabaqsar og at det noverande russiske namnet er ei form av dette. På kart frå europeiske reisande vart han derimot oppført som Cibocar (Pizzigano, 1367), Veda-Suar (Fra Mauro, 1459). Sjupasjkar, det tsjuvasjiske namnet tyder «festning».

I 1555 bygde russarane ei festning og oppretta ein busetnad her. I 1625 var det 458 soldatar innkvarert i Tsjeboksary, og i 1646 var det 661 menn som budde i busetnaden. Mot slutten av 1600-talet vart Tsjeboksary rekna som ein stor handelsby i Volga-området og i 1781 fekk han bystatus i Kazan-provinsen. På byrjinga av 1800-talet hadde byen om lag 5500 innbyggjarar, eit sagbruk og fleire små fabrikkar. 

Tsjeboksary var kjend for dei 25 kyrkjene og fire klostera sine, og Tsjeboksary-bjøllene vart kjende i både London og Paris. 

På 1500-talet og første halvdel av 1600-talet vart Vvedenskij-katedralen, fire kloster og åtte kyrkjer bygde, og på 1700-talet kom skattkammeret og arkivet i stein, magistratsbygning, tinghus og ti kyrkjer. I 1880 stod det 783 hus (33 av dei i stein), 91 butikkar, tre skular, to sjukehus og ein bank i Tsjeboksary. 

På byrjinga av 1900-talet levde det 5100 menneske i Tsjeboksary, men i 1965 hadde talet auka til 163 000.

Kjelder 

 Delar av denne artikkelen bygger på «Cheboksary» frå , den 16. november 2008.

Bakgrunnsstoff 

 Kart over Tsjboksary
 Bilete frå Tsjeboksary

Byar ved Volga
Korgplantefamilien

Korgplantefamilien eller korgblomfamilien (Asteraceae eller  Compositae) er ein plantefamilie i ordenen Asterales. Han omfattar om lag 13 000 artar fordelt på 1 500 planteslekter. 

Familien blir gjerne rekna som den mest utvikla eller «moderne» av alle plantefamiliar. Dette er både fordi ein ikkje har funne arkeologiske spor frå gammal tid av desse blomane, og fordi dei har utvikla mange sofistikerte organ som andre plantar ikkje har.

Skildring 

Namnet har familien fått frå «korga» som inneheld ei rekke små blomar. Blomane kan ha to ulik former: røyrforma, såkalla skiveblomar, eller tungeforma, såkalla randblomar.

Rundt kvar korg sit ofte fargerike kronblad, som kan vera heile eller frynsete ytst. Desse igjen er dekte av smale, grønlege og begerliknande korgdekkblad, som kan vera hinneaktige, taggete eller ha mothakar.

Medlemmer 
I korgplantefamilien finst fleire hageplantar, men òg mange plantar som blir rekna som ugras. Blomar som høyrer til den første gruppa er mellom anna asters, kornblom og fløyelsblom, medan løvetann, tistel og kornblom igjen kan bli rekna til den siste.

Slekter i korgplantefamilien 

 Achillea (Ryllikslekta)
 Ageratum
 Ambrosia
 Ammobium
 Anacyclus
 Anaphalis
 Anthenis (Gåseblom)
 Antennaria (Kattefotslekta)
 Arctium (Borre)
 Argyranthemum
 Arnica (Solblomslekta)
 Arnoseris
 Artemisia (Malurtslekta)
 Aster (Asters)
 Balsamita
 Bellis
 Bidens (Brønsle)
 Calendula
 Callistephus
 Carduus
 Carlina
 Carthamus
 Centaurea (Knoppurtslekta)
 Chamomilla
 Chrysanthemus (Krysantemum)
 Cicerbita (Turtslekta)
 Cichorium
 Cirsium (Vegtistelslekta)

 Conyza
 Cotula
 Crepis (Haukeskjegg)
 Cynara
 Coreopsis
 Cosmos
 Dahlia (Georgine)
 Dimorphotheca (Kappblom)
 Doronocium (Gullkorg)
 Echinaceae
 Echinops
 Erigeron (Bakkestjerneslekta)
 Eupatorium
 Filago
 Filaginella

 Gaillardia (Kokardeblom)
 Galinsoga (Skjellfrø)
 Gazania
 Gerbera
 Gnaphalium (Gråurt)
 Guizotia
 Helenium
 Helichrysum
 Helianthus (Solvendel)
 Heliopsis (Solauge)
 Hemizonia
 Hieracium (Svæve)
 Hypochoeris (Grisøyre)
 Inula

 Lactuca (Salat)
 Lapsana
 Leontodon (Følblomslekta)
 Leontopodium
 Leucanthemum (Prestekrageslekta)
 Ligularia (Nøkketunge)
 Logfia
 Madia
 Matricaria (Kamilleblomslekta)
 Mikania
 Mycelis

 Odontospermum
 Onopordum
 Palafoxia
 Parthenium
 Petasites (Pestrot)
 Picris
 Pulicaria
 Rudbeckia (Solhatt)
 Saussurea (Fjelltistelslekta)
 Scorzonera
 Serratula
 Silybium
 Senecio (Svineblom)

 Solidago (Gullrisslekta)
 Sonchus (Dylle)
 Stenactis
 Tagetes (Fløyelsblomslekta)
 Tanacetum (Reinfannslekta)
 Taraxacum (Løvetann)
 Tragopogon
 Tripleurospermum
 Tussilago (Hestehovslekta)
 Urospermum
 Vernonia
 Xanthium (Krokfrø)
 Xeranthemum

Bakgrunnsstoff 

 kristvi.com : Fleire korgblomar med norske namn og bilde

 
Plantefamiliar
Korgplanteordenen
Tsjuvasjisk

Tsjuvasjisk  er språket til tsjuvasjane (ikkje å forveksle med tsjuvanarane, som held til i det nordaustlege Sibir) og det offisielle språket i den tsjuvasjiske republikken i Sentral-Russland. Det er det einaste levande førbulgarske språket i den tyrkiske språkfamilien.

Ved folketeljinga i 2010 var det 1 043 000 menneske som snakka tsjuvasjisk i Russland, ned frå 1 325 000 i 2002. Eit anslag frå 1993 var på 1 774 000 menneske.

Skrift 
Tsjuvasjisk blir skrive med det tsjuvasjiske alfabetet, som er eit kyrillisk alfabet avleidd av det russiske. Tsjuvasjisk har likevel brukt mange ulike skriftsystem, frå ei runeskrift i før-islamsk tid, til det arabiske alfabetet, til tsjuvasjane slutta å skriva etter å ha blitt invaderte av mongolane.

Det moderne skriftspråket blei skapt av I. Ja. Jakovlev i 1873. Det blei revidert i 1938, og i dag blir den reviderte forma brukt.

Fonologi

Segmental fonologi 
Konsonantane i tsjuvasjisk er (med kyrilliske bokstavar i parantes): /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /t͡ɕ/ (ч), /s/ (с), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ҫ), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й). 

Tsjuvasjisk har åtte vokalfonem. Krueger (1961) sett dei opp i eit system tilsvarande det for tyrkisk:

Suprasegmental fonologi 

Tsjuvasjisk har, som dei fleste andre tyrkiske språk, vokalharmoni. I tsuvasjisk har suffiksa to versjonar, ein med fremre vokalar, og ein med bakre vokalar. Vokalane i tabellen ovanfor står altså parvis til kvarandre. Lokativ er dermed bakre -ta eller fremre -te, alt etter rotvokalen i stammen: Шупашкарта (Tsjeboksjary.Lok) vs. килте "heime (heim.Loc)".

Morfologi

Pronomen

Syntaks 

Tsjuvasjisk er, som dei andre tyrkiske språka, og som nabospråket marisk, eit SOV-språk. I komplekse verbkonstruksjonar kjem hjelpeverbet til slutt.

Nominalfrasen har rekkjefølgja Genitiv / Determinativ - adjektiv - substantiv(-possessivsuffiks).

Tsjuvasjisk har postposisjonar.

Leksikon

Talord 

Årstal blir skrive rett fram: 1926 — пин те тăхăр çĕр çирĕм улттă.

Litteratur 
Om lag samstundes som ein sette i gang å laga eit tsjuvasjisk skriftspråk, tok ein òg til å interessera seg for den munnlege litteraturen til tsjuvasjane. Mange forskarar samla og gav ut noko av dette materialet, som vidare inspirerte andre til å skriva ny tsjuvasjisk litteratur. Arşurri (Visdomskogen) av M.F. Fjodorov blir sett på som utgangspunktet for den moderne skjønnlitteraturen på språket. Ein annan viktig milepåle var den fyrste avisa på språket, Hibar (Nyhende) som kom ut første gongen i 1905. To år seinare blei avisa stoppa av tsaren, men den tsjuvasjiske målreisinga var alt i rørsle.

Målføre 
Språket har to hovuddialektar, virjal eller over-tsjuvasjisk og anatri, eller neder-tsjuvasjisk. Det litterære språket bygger på den nedre dialekten.

Tsjuvasjisk er blitt påverka av finsk-ugrisk og tatarisk. Det har òg mange lånord frå russisk, marisk, persisk og arabisk.

Kjelder 

Tsjuvasjia
 
Språk i Russland
Tyrkiske språk
Einskildspråk
Austronesiske språk

Austronesiske språk (frå gresk for 'sørleg øy') er ein språkfamilie med kjerneområde på øyane i Stillehavet og Indiahavet. Slike språk vert snakka av om lag 3 % av menneskeslekta. Med 1244 språk (registrert hos Ethnologue), og ei utbreiing frå Madagaskar til Påskeøya er det ein av dei største språkfamilieae i verda både i utbreiing og tal på språk.

Austronesisk har ti hovudundergrupper. Av desse finst ni på Taiwan og kringliggande øyer; dei blir kalla formosiske språk. Den siste gruppa er stamspråk for alle dei andre språka i familien, og blir kalla malayopolynesiske språk. Desse deler ein igjen inn i to grupper, dei vestlege og sentral-austlege. Rundt 300 millionar menneske talar dei vestlege, medan berre rundt 1 million talar dei seintral-austlege.

Dei malayopolynesiske språka uttrykker normalt fleirtalsform ved gjentaking av heile eller delar av eit ord (reduplikasjon). Alle dei austronesiske språka har sterk tendens til gjentaking av lydar. Dei fleste har ikkje samansettingar av tre eller fleire påfølgjande konsonantar. Talet på vokalar er normalt lågt; dei fleste har fem vokallydar.

Språk 

Nokre av språka i den austronesiske språkfamilien er:

 Bantik
 Bikol
 Cebuano
 Gassisk
 Hawaiisk
 Ilokano
 Indonesisk
 Javanesisk
 Malayisk
 Maori
 Samoisk
 Paiwan
 Tagalog
 Tongolesisk

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Austronesiske språk» frå , den 4. juli 2010. 
 

 
Språkfamiliar
Jarl

Om namnet, sjå namnet Jarl

Jarl er ein norrøn tittel som vart brukt i England og heile Norden i vikingtida. Ein jarl var opphavleg ein hovding med makt over eit folk eller eit større område. Tittelen er ein eldgamal, sjølvstendig hovdingtittel som truleg er eldre enn konge-tittelen. 

Seinare fekk tittelen eit endra innhald, «kongens jarl», som  styrte landsdelar eller heile land på vegne av ein konge. I dag finst tittelen som earl (eorl) i England, medan han har utvikla seg til mannsnamna Jarl og Jarle på norsk.

Den eldste nemninga tyder truleg 'fri mann av god ætt og høg byrd'. Tittelen erilaR, som finst på mange norske og vest-svenske runesteinar frå urnordisk tid, skal då tyda herul og, i overført tyding, runemeister, kultprest; ein held føre at ordet også kan ha gitt opphav til jarletittelen.

Jarlens stordomstid 

Tittelen jarl var nytta i mellomalderen for dei høgste adelsmennene i Noreg. Heilag-Olav hadde berre ein jarl, med rang etter kongen men over lendmann. Jarl var den høgste tittelen under kongen fram til Skule Bårdsson som første i Noreg fekk tittelen hertug i 1237. Etter Magnus Lagabøte sin hirdskrå er jarl likestilt med hertug i rettar og plikter, men får ikkje sitje i høgsætet ved kongen. Jarlenamnet vart gjeve til dei som står kongehuset nært (ektefødde søner, brør og nær inngifte). Orknøyane vart styrt av ein jarl, og då Island gav seg under den norske kongen i 1261 sende kongen ein jarl dit som sin representant. Den siste jarlen i Noreg var erkebisp Jørund, død 1309.

På 1200-talet forsvann tittelen frå Norden medan han vart igjen i England som adelstittelen earl. Ein earl har den tredje høgaste adelsrangen etter hertugane og markiane. Engelsk earl tilsvarar norsk og nordisk greve.

I Noreg har fleire jarleætter sett sitt preg på historia, som ladejarlane, og mørejarlane. I dei norrøne sogene blir tittelen «jarl» for Håkon jarl, og for dei andre hovdingane i jarleættene, ofte sett synonymt med «kongens jarl» - noko som er ei historisk mistolking. 

Sverige vart òg styrt av jarlar med ulik makt. Den høgaste var riksjarlen, som etter kvart vart kalla Dux sweciae eller hertug av Sverige. Dei fleste av desse kom frå Bjälboætta. Birger Jarl var den siste og mektigaste av dei svenske riksjarlane.

Norske jarlar 
 Håkon Grjotgardsson
 Sigurd Håkonsson
 Eirik Håkonsson Ladejarl
 Håkon Sigurdsson
 Svein Håkonsson
 Erling Skakke
 Jarl Toste
 Skule Tostesson
 Skule Bårdsson
 Ragnvald Mørejarl
 Håkon Eiriksson Ladejarl
 Orknøyjarlane

Referansar 

Adelstitlar
Jarle

Jarle er eit mannsnamn, av norrønt jarl – 'jarl, hovding'.

Jarle har i Noreg namnedag 24. januar.

Bruken av namnet i Noreg 
Namnet kom i bruk i Noreg rundt 1800, og populariteten steig mellomkrigstida, og nådde ein topp tidleg i 1960-åra.
 I folketeljinga frå 1801 var det registrert ein brukar av namnet, han budde i Stavanger
 I 1900 var 46 listeførte med namnet Jarle, flest i Nord-Trøndelag
 I 2008 hadde 6 894 menn Jarle til første fornamn.

Kjende namneberarar 

 Jarle Bondevik (f. 1934), norsk filolog
 Jarle Jonassen (f. 1950), sametingsrepresentant
 Jarle Nilsen (f. 1966), ordførar i Utsira
 Jarle Simensen (f. 1937), norsk professor
 Jarle Vespestad (f. 1966), norsk trommeslagar
 Jarle Roheim Håkonsen (f. 1969), NRK-korrespondent
 Jarle Trå (f. 1970), norsk fjellklatrar

Sjå òg 
Namnet Jarl

Kjelder 
 Olav Veka: Namneboka, Det Norske Samlaget 1991

Bakgrunnsstoff

 Folketeljingar i Digitalarkivet

Mannsnamn
Førenamn av norrønt opphav
Tsjuvasjar

Tsjuvasjane (tsjuvasjisk чӑваш) er dei som snakkar tsjuvasjisk, med kjerneområde i Tsjuvasjia, ein republikk i Russland.

Ved folketeljinga i 2010 vart det registrert 1 436 000 tsjuvasjar i Russland. Om la 814 800 av desse budde i sjølve den tsjuvasjiske republikken, resten for det meste i Tatarstan, Basjkortostan og Samara oblast. Det bur òg ein del tsjuvasjar i Kasakhstan.

Tsjuvasjane snakkar tsjuvasjisk, men dei som bur i byar, kan russisk òg. 1 043 000 menneske oppgav at dei meistra tsjuvasjisk i 2010.

Fotnotar 

Folkegrupper i Russland
Tyrkiske folk
Fister

Fister er ei bygd og eit kyrkjesokn i Hjelmeland kommune. Fister var tidlegare òg ein kommune. Det er eigen skulekrins i bygda, men borna sin skulegang er todelt. Barneskulen (1.-7. klasse) går borna her på Fister skule, medan dei går ungdomstrinnet (8.-10. klasse) på Hjelmeland ungdomsskule. Bygda har eiga kyrkje, Fister kyrkje, som vart bygd i 1867.
Fister ligg fint til mot fjorden og har ein av dei høgaste gjennomsnittstemperaturane i landet . Kring 700 personar er busette på Fister . Bygda hadde ein gamleheim, men denne vart lagt ned i 2003 og vart bygd om til Fister Utleigesenter.

Busetnader i Hjelmeland
Tidlegare kommunar i Rogaland
Telefonkiosk

Telefonkiosk er ei lita bu som inneheld ein offentleg telefon. Ein tok til å setja opp slike kioskar i 1910-åra, slik at vanlege folk kunne ta ein telefon når dei ville. Kiosken har éin funksjon; å vera ein plass ein person kan halda ein telefonsamtale. Kioskane er små, med nok plass til ein person og ein telefon. Dei har veggar, slik at den som ringer kan føra ein samtale uforstyrra. Samstundes er veggane av glas, slik at andre lett kan sjå om kiosken er oppteken eller ikkje. I tillegg til ein kunne kioskane innehalda ein telefonkatalog og eventuelt annonsar slått opp på veggane. 

Telefonkioskar utgjer ein særeigen type arkitektur som høyrde til eit visst tidsrom. Ved byrjinga av 1900-talet var det mange som ikkje åtte eigen telefon, og telefonkiosken blei ein ny måte for dei å kommunisera på. Fleire privattelefonar og seinare mobiltelefonar har ført til at talet på kioskane har minka kraftig. Dei store telefonkioskane er ofte erstatta med mindre typar som heng på veggen, men det finst langt færre av dei nå enn før.

Dei gamle kioskane som er igjen er difor i mange tilfelle blitt verna. I Noreg blei 100 av dei 420 gjenverande kioskane verna i 2007.

Utforming 
Mange kioskar var måla raude slik at ein lett kunne få auge på dei. Dette gjeld den klassiske engelske telefonkiosken, først formgjeven av Giles Gilbert Scott i 1924, og den tilsvarande norske, som kom nokre år etter.

Norske kioskar 

Dei raude kioskane i Noreg blei teikna av arkitekt Georg Fasting i 1932 og er eit fint døme på funksjonalisme i arkitekturen. Modellen fekk namnet «RIKS». Den fyrste raude telefonkiosken blei sett opp på kaia til Den norske Amerikalinje i 1933. Det blei produsert meir enn 9000 før produksjonen slutta i 1972.

Bakgrunnsstoff 
 Norsk Telemuseum om norske telefonkioskar 
 Payphone_Net  Internasjonale Telefonkiosker.

Fotnotar 

Arkitektur
Telefon
Det britiske arbeidarpartiet

Det britiske arbeidarpartiet, Labour Party, er eit sentrum-venstre-parti i Storbritannia. Den noverande leiaren er Jeremy Corbyn.

Tony Blairs leiarskap
Etter Blair tok over leiarskapen i partiet, var det første han gjorde å fjerne den sosialistiske formålsparagrafen til partiet, paragraf 4 i partilovene om felleseige av produksjonsmidla. Denne og andre endringar i politikken til partiet i marknadsliberalistisk retning gjorde at nemninga New Labour blei mykje bruka om partiet, også av Blair og hans tilhengarar sjølve. Den nye retninga blei også kalla «den tredje vegen», annleis enn både høgrepolitikk og reformistisk sosialisme som Labour hadde stått for før. I utanrikspolitikken la Blair partiet enda tettare opp til USA, og støtta blant anna aktivt angrepskrigen mot Irak.

Minkande oppslutning
Sjølv om Labour vann valet i 2005, var det med minkande oppslutning (godt under 40 prosent) og minska fleirtal i parlamentet, og dei indre motsetningane i partiet er store . Men den britiske valordninga med einsmannskretsar gjer at det er vanskeleg for misnøgde arbeidarpartimedlemmer å bryte ut og danne eit konkurrerande demokratisk-sosialistisk parti. Ein tidlegare Labour-representant, George Galloway, greidde likevel å bli vald inn i parlamentet i 2005, for venstrealliansen Respect.

Historisk arv
Det britiske arbeidarpartiet har ei lang og mangfaldig historie, der  fargerike personlegdommar som blant andre Aneurin Bevan har spelt ei viktig rolle. Oppbygginga av velferdsstaten og nasjonaliseringa av samfunnsmessig viktige verksemder i Storbritannia etter andre verdskrigen var Labour sitt verk, og noko mange labourites er stolte over den dag i dag.

Britisk historie
Britiske politiske partiSosialistiske partiSosialdemokratiske parti
Skipingar i 1900