alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Schwarzschild-radius

Schwarzschild-radiusen er den radiusen eit objekt lyt vera større enn for at ljos frå yta skal kunna nå ein observatør utanfor. Om objektet vert komprimert til under denne radiusen vil unnsleppingsfarten verta større enn ljosfarten og objektet er vorte eit svart hòl. Hendingsranda fell saman med schwarzschild-radiusen for svarte hòl.

Schwarzschild-radiusen er ein funksjon av massen til lekamen. For ein lekam som ikkje roterer og som er utan ladning, er schwarzschild-radiusen gjeven ved

 
der
  er schwarzschild-radiusen
  er gravitasjonskonstanten
  er massen til objektet
  er ljosfarten

For ein lekam med massen til sola er schwarzschild-radiusen lik om lag 3 kilometer, og for ein lekam med massen til jorda er han om lag 9 millimeter.

Konseptet Schwarzschild-radius spring ut frå den fyrste eksakte løysinga på likningane til Albert Einstein i den generelle relativitetsteorien. Likningane vart løyste av den tyske astronomen Karl Schwarzschild i 1916.

Kjelder 
 Denne artikkelen baserer seg på artiklane «Schwarzschild radius» s. 359 og «Karl Schwarzschild» s. 358 i Philip's Astronomy Encyclopedia gjeven ut i 2002.

Svarte hòl
Den vesteuropeiske unionen

Den vesteuropeiske unionen (engelsk Western European Union, WEU, fransk Union de l'Europe occidentale, UEO) var ein delvis uverksam forsvar- og tryggleiksorganisasjon sett saman av 10 statar som alle var medlemmar av både NATO og EU. Fleire av funksjonane til organisasjonen blei etter den kalde krigen overførte til den sams utanriks- og tryggleikspolitikken til EU. 

I 2009 tok Lisboatraktaten over klausulen om gjensidig forsvar frå unionen. Etter dette vart det mykje diskusjonar om kva som skulle skje vidare med unionen. 30. mars 2010 gav Chris Bryant skriftleg melding om at Storbritannia ville trekkja seg ut frå unionen innan eit år. Eit kollektivt vedtak hadde vorte gjort om å avslutta den vesteuropeiske unionen innan juni 2011. Alle aktivitetane til unionen vart avslutta innan juli same året.

Deltakande statar
Den vesteuropeiske union hadde ti medlemsstatar, seks assosierte medlemsstatar, fem statar med observatørstatus og sju assosierte partnarstatar.

Medlemsstatar: 

 (1990)
 (1990)
 (1995)

Assosierte medlemsstatar: 

 (1999)
 (1999)
 (1999)

Observatørstatar: 

 (1995)
 (1995)
 (1995)

Assosierte partnarstatar: 

 (1996)

Europeiske organisasjonar
Skipingar i 1954
Nedleggingar i 2011
Howard Shore

Howard Leslie Shore () er ein kanadisk filmmusikkomponist.

Howard Shore voks opp i Toronto. Han reiste til Sambandsstatane for å studera musikk ved Berkeley College of Music i Boston, og spelte nokre år i rockebandet Lighthouse. På syttitalet skreiv han musikk for showet til ein kanadisk magikar, samt for fjernsynsprogram, m.a. Saturday Night Live.

Den fyrste filmen Shore skreiv musikken til, kom ut i 1979, og sidan arbeidde Shore seg oppover. Han skreiv m.a. musikken til The Fly, filmen Big og Nattsvermeren. 

Det er likevel filmatiseringa av Ringenes Herre av Peter Jackson Shore har vorte mest kjend for. Han komponerte storslagne soundtrack til alle tre filmane, og vann både Oscar-prisen, Grammy-prisen, Golden Globe-prisen og BAFTA-prisen for arbeidet sitt. Soundtracket består av eit vidt spenn av ulike instrument, og inkluderte også artistar som Enya, Annie Lennox og Emiliana Torrini.

Howard Shore har kanskje vorte nytta i endå større grad som filmmusikar i tida etter Ringenes Herre. Han er også sett opp som komponist til dei to filmane om Hobbiten, som skal koma ut i 2012 og 2013.

Filmmusikk komponert av Howard Shore 

 The Brood (1979)
 Scanners (1981)
 Videodrome (1983)
 Natt på Manhattan (1985)
 Fluen (1986)
 Big (1988)
 Dead Ringers (1988)
 Hunndjevelen
 Naken Lunch (1991)
 Nattsvermeren (1991)
 Fru Doubtfire (1993)
 Philadelphia (1993)
 M. Butterfly (1993)
 The Client (1994)
 Ed Wood (1994)
 Nobody's Fool (1994)
 Moonlight and Valentino (1995)
 Se7en (1995)
 Crash (1996)
 The Truth About Cats & Dogs (1996)
 That Thing You Do! (1996)
 Striptease (1996)
 Spillet (1997)
 Cop Land (1997)
 eXistenZ (1999)
 Analyze This (1999)
 Dogma (1999)
 High Fidelity (2000)
 The Cell (2000)
 The Yards (2000)
 The Score (2001)
 Ringenes Herre: Ringens brorskap (2001)
 Gangs of New York (2002)
 Panic Room (2002)
 Spider (2002)
 Ringenes Herre: To tårn (2002)
 Ringenes Herre: Atter en konge (2003)
 The Aviator (Golden Globe Winner) (2004)
 A History of Violence (2005)
 The Departed (2006)
 Soul of the Ultimate Nation (2007)
 The Last Mimzy (2007)
 Eastern Promises (2007)
 Doubt (2008)
 The Betrayal (2008)
 Eclipse (Twilight) (2010)
 Edge of Darkness (2010)
 A Dangerous Method (2011)
 Hugo Cabret (2011)
 The Spider (2011) 
 Sinatra (2011) 
 The Rise of Theodore Roosevelt (2011)
 The Hobbit, Part 1 (2012) 
 The Hobbit, Part 2 (2013)

Kjelder 

 Engelsk Wikipedia om Howard Shore, henta inn 25. desember 2010.
 Engelsk Wikipedia: Music of the Lord of the Rings Trilogy, frå same dato.
 Howard Shore sin profil på imdb.com

Kanadiske filmmusikkomponistar
Oscarvinnarar
Folk frå Toronto
Grammy-vinnarar
Heby

Heby er ein svensk  tettstad og administrasjonsstad i Heby kommune  i  Uppsala län i landskapet Uppland. I 2005 hadde staden 6 898 innbyggjarar.

Fra 1886 ligg Heby ved jernbanelinja mellom Stockholm og Dalarna.

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Heby kommune

Heby kommun
tettstader i Uppsala län
Symfoni nr. 1 av Mozart

Symfoni Nr. 1 i Ess-dur, KV. 16, vart skriven i 1764 av Wolfgang Amadeus Mozart då han berre var åtte år gammal. På denne tida var han alt kjend i Europa som eit vedunderbarn, men hadde komponert lite musikk.

Bakgrunn
Stykket vart skriven under danningsreisa til Mozart-familien i Europa i London, då dei møtte flytte til Chelsea sommaren 1764 etter at faren Leopold vart sjuk. Huset ved 180 Ebury Street, som i dag ligg i Westminster, der symfonien vart skriven, er markert med ein plakett. Symfonien vart første gong framført den 21. februar 1765. Verket syner påverknad frå fleire komponistar, mellom anna faren og sønene til Johann Sebastian Bach, særleg Johann Christian Bach, som var ein tidleg viktig symfonikomponist som Mozart hadde møtt i London.

Det signerte partituret er i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska i Kraków.

Struktur
Symfonien er skriven for eit orkester av to oboar, to horn og strykarar (vanlegvis første og andre fiolin, bratsjar, celloar og kontrabassar). Han er bygd opp av tre satsar, ein rask, ein langsam og ein rask att. 
Molto allegro, 4/4
Andante, 2/4 i C-moll
Presto, 3/8

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 1 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
 
 

01
Musikk i 1764
Alf Nilsen-Børsskog

Alf Nilsen-Børsskog () var ein kvensk forfattar. Han var den fyrste romanforfattaren i historia som skreiv på kvensk . Han gav ut den fyrste romanen Kuosuvaaran takana (bak Kuosovaara) i 2004 , som fyrste del i romanserien Elämän Jatko (Livet går videre). Då han tok til med arbeidet fanst det korkje ordbøker eller grammatikk for kvensk, så han laut laga si eiga rettskriving.

Han gjekk bort 28. januar 2014, 85 år gamal.

Utgjevingar 
 Kuosuvaaran takana (bak Kuosovaara) (2004) (roman i serien Elämän Jatko 1) 
 Aittiruto (2007) (roman i serien Elämän Jatko 2) 
 Rauha (2011) (roman i serien Elämän Jatko 3) 
 Muistoin maila (I minneriket) 2008) (diktsamling) 
 Poiminttoi (Janglestrå) 2010) (diktsamling) 
 Älä unheeta minnuu (Ikkje gløym meg) (2010) (diktsamling) 
 Korrui tien varrela (Smykker langs vegkanten) (2010) (diktsamling) 
 Merimies muistelee (Ein sjømann minnest) (2013) (diktsamling)

Referansar 

Kvenske forfattarar
Folk frå Porsanger
Kateter

Kateter kan vera:

 Verktøyet kateter (eit røyr)
 Møblet kateter (eit bord eller talarstol for ein lærar)

Sjå eventuelt katet, kortside i rettvinkla trekant.
Møbelet kateter

Kateter (frå gresk καθέδρα kathédra, 'sete', biskopens 'trone') er eit bord for læraren i tradisjonelt utforma klasserom. Det kan vera forma som eit skrivebord eller ein disk med plass til undervisingsutstyr.

Kateteret er plassert nær tavla og lèt læraren sitja vendt mot klassen. Stundom kan det stå på ei forhøgning (podium) som gjer det lettare for læraren å sjå og bli sett av klassen. Kateteret var tradisjonelt brukt i høgare utdanning, ved læreseta knytt til latinskule og universitet, og ved innføringa av fastskulane frå 1860 kom det i bruk også i norsk folkeskule.

Sjå òg
Talarstol

Utdanningsutstyr
Møblar
Skrivebord
Ess-dur

E-dur eller Ess-dur er ein durskala som består av tonane E♭, F, G, A♭, tonen B, tonen C og D. 

Parallelltonearten er c-moll og varianttonearten er E-moll.

Ess-dur vert ofte assosiert med modig, heroisk musikk, delvis på grunn av måten Beethoven brukte han på. Hans Eroica, Keisarkonserten og Grand Sonate er alle i denne tonearten. Sjølv før Beethoven identifiserte Francesco Galeazzi ess-dur som «ein heroisk toneart, ekstremt majestetisk, alvorleg og seriøs, i alt dette er han overlegen C-dur»

Tre av hornkonsertane til Mozart og Joseph Haydn sin kjende Trompetkonsert er i ess-dur, og det same er Anton Bruckner sin fjerde symfoni, der han nytta mykje horn i førte sats. Eit anna kjent stykke i ess-dur er Richard Strauss sin Ein Heldenleben (Eit helteliv). Det heroiske temaet frå Jupiter-satsen av Holst sin Planetane er i ess-dur. Mahler sin heroiske åttande symfoni er i ess, og hans andre symfoni enda òg i same toneart. 

Ess-dur vart ikkje berre nytta for bombastisk musikk med blåseinstrument. Ess var tonearten Haydn oftast nytta i strykekvartettane sine, ti i alt.

Kjende musikkverk i denne tonearten

 Johann Sebastian Bach
 Cello Suite nr. 4 i Ess-dur, BWV 1010
 Ludwig van Beethoven
 Symfoni nr. 3 i Ess-dur, Op. 55 «Eroica»
 Pianokonsert nr. 5 i Ess-dur, Op. 73 «Keisaren»
 Piano Sonate nr. 26 i Ess-dur, Op. 81a «Les Adieux»
 Alexander Borodin
 Symfoni nr. 1
 Frédéric Chopin
 Nocturne i Ess-dur, Op. 9 nr. 2
 Grande Valse brillante Op. 18
 Andante spianato et Grande Polonaise brillante i Ess-dur, Op. 22 
 Nocturne i Ess-dur, Op. 55 nr. 2
 Ludovico Einaudi
 Primavera av Divenire
Gustav Mahler
 Symfoni nr. 8 

 Ennio Morricone
Once Upon a Time in the West
Wolfgang Amadeus Mozart
 Ouverturen til Tryllefløyten
 Pianokonsert nr. 9
 Pianokonsert nr. 22
 Sinfonia Concertante
Franz Liszt
 Pianokonsert nr. 1
 Robert Schumann
 Symfoni nr. 3 i Ess-dur, Op. 97 «Rhinsk»
 Pjotr Iljitsj Tsjaikovskij
 1812-ouverturen
 Richard Wagner
 Preludium til Der Ring des Nibelungen
Joseph Haydn
Strykekvartett i ess, Op. 33 nr. 2, 'Spøken'
 Isaac Albéniz
 Eritaña frå Iberia
 Enrique Granados
 Los Requiebros frå Goyescas

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «E-flat major» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

Toneartar

he:סולם מז'ורי#מי במול מז'ור
Gulbrandsen

Gulbransen, Guldbrandsen og Gulbrandsen er etternamn danna som patronym av namn som Gulbrand. Gulbrandsen er den mest utbreidde forma i Noreg.

Kjende namneberarar
 Trygve Gulbranssen (1894-1962), norsk forfattar, forretningsmann og journalist
 Nora Gulbrandsen (1894-1978), norsk formgjevar og brukskunstnar
 Arne Vinje (Gulbrandsen) (1943–2011), norsk sjakkspelar
 Jorun Gulbrandsen (f. 1948), norsk politikar
 Liv Gulbrandsen (f. 1974), norsk barnebokforfattar og programleiar

Norske slektsnamn
Symfoni nr. 2 av Mozart

Symfoni No. 2 i B-dur,  KV 17, var ein gong trudd å vere av Wolfgang Amadeus Mozart, men vert i dag rekna for å vere av ein annan, kanskje faren Leopold Mozart. Denne symfonien har fått nummeret Anhang C 11.02 i den sjette utgåva av Ludwig Ritter von Köchel-katalogen over musikken til Mozart.

Stykket er i fire satsar og har det uvanlege mønsteret rask-langsam-menuett-rask:

 Allegro
 (Andante)
 Menuett I & II
 Presto

Døme

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 2 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 

02
Symfoni nr. 3 av Mozart

Symfoni nr. 3 i Ess-dur, K. 18, som ein tidlegare trudde var av Wolfgang Amadeus Mozart vert i dag i følgje musikkforskarar rekna for å vere skrive av Carl Friedrich Abel, ein leiande tysk komponist frå den tidlege wienerklassisismen.

Han vart feilaktig tilskriven Mozart fordi det finst eit manuskript av partituret skriven av Mozart. Seinare vart det oppdaga at han i røynda er skriven av Abel, og kopiert av Mozart som gut då han vitja London i 1764. 

Symfonien er i tre satsar: 
 Allegro
 Andante
 Presto

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 3 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010.

Bakgrunnsstoff 
 

03
Planteslekta siv

Siv er ei planteslekt i sivfamilien. Dei fleste artane er fleirårige, eit mindretal er eittårige. Plantane har slette runde strå, ofte med laus merg. Blada er trådsmale og renneforma eller runde, med eller utan ei rekkje knutar. På ein del av artane går støttebladet rett opp som skulle det vere toppen av strået. Blomstrane er brune og sit i kvast eller hovud. Dei dannar ein kapsel med mange frø. Om lag tjue artar veks i Noreg.

I daglegtale vert fleire høge plantar som veks i sumpområde kalla siv, til dømes takrøyr.

Sevartar i Noreg
Juncus anceps - svartsiv
Juncus tenuis - ballastsiv
Juncus arcticus - finnmarkssiv
Juncus balticus - sandsiv
Juncus biglumis - tvillingsiv
Juncus bufonius - paddesiv
Juncus bulbosus - sumpsiv (krypsiv) 
Juncus effusus - lyssiv
Juncus foliosus - jærsiv
Juncus gerardii - saltsiv
Juncus inflexus - gråsiv
Juncus ranarius - froskesiv
Juncus stygius - nøkkesiv, nykkesiv 
Juncus trifidus - rabbesiv
Juncus castaneus - kastanjesiv
Juncus compressus - flatsiv
Juncus ensifolius - sverdsiv
Juncus filiformis - trådsiv
Juncus minutulus - grannsiv
Juncus squarrosus - heisiv
Juncus triglumis - trillingsiv
Juncus acutiflorus - spiss-siv
Juncus articulatus - ryllsiv
Juncus conglomeratus - knappsiv
Juncus bulbosus kochii - dysiv
Juncus alpinoarticulatus - skogsiv , torvsiv
Juncus bulbosus bulbosus - krypsiv, vanleg krypsiv
Juncus gerardii gerardii - sørleg saltsiv, saltsiv
Juncus castaneus castaneus - fjellkastanjesiv, vanleg kastanjesiv 
Juncus gerardii atrofuscus - nordleg saltsiv
Juncus triglumis albescens - tundrasiv
Juncus triglumis triglumis - fjelltrillingsiv, vanleg trillingsiv, trillingsiv
Juncus castaneus leucochlamys - polarkastanjesiv
Juncus alpinoarticulatus alpestris - lappskogsiv, nordleg skogsiv 
Juncus alpinoarticulatus rariflorus - stor skogsiv, sørleg skogsiv 
Juncus alpinoarticulatus fischerianus finnskogsiv, finnesiv

Kjelder

Dansk wikipedia.
Tysk wikipedia.
Johannes Lid: Norsk-svensk-finsk flora. Det Norske Samlaget, 1985.
Søk i Artsdatabanken

Bakgrunnsstoff

Planteslekter
Sevfamilien
Hendingsrand

Hendingsranda eller hendingshorisonten er grensa kring eit svart hòl der elektromagnetisk stråling ikkje lenger kan nå bort frå det svarte hòlet. Difor kan informasjon om hendingar innanfor hendingsranda ikkje sleppa ut.

Unnsleppingsfarten er ved hendingsranda lik ljosfarten. For eit svart hòl som ikkje roterer og som er utan ladning, vil hendingsranda falla saman med Schwarzschild-radiusen.

Kjelder 
 Denne artikkelen baserer seg på artikkelen «Event horizon» s. 138 i Philip's Astronomy Encyclopedia gjeven ut i 2002.

Svarte hòl
Symfoni nr. 4 av Mozart

Symfoni nr. 4 i D-dur, K. 19, av Wolfgang Amadeus Mozart vart komponert i London under danningsreisa deira i Europa i 1765, då Mozart var ni år gammal.

Bakgrunn
Sjølv om ein ikkje lenger har det originale manuskriptet til Mozart, er delar av partiturer skriven av faren, Leopold Mozart, bevart i Bayerische Staatsbibliothek i München. Det er kjend i dag at dei tidlege symfoniane til den unge Mozart vart framført i offentlege konsertar i Little Haymarket Theatre i London. Det er derfor mogeleg at desse delane vart skriven for ein av desse framføringane.

Struktur 
Verket er skriven for to oboar, to horn og strykarar. Han består av tre satsar, som var standard tidleg i klassisismen. 
I. Allegro, 4/4
II. Andante, 2/4
III. Presto, 3/8

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 4 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 
 

04
Musikk i 1765
Symfoni nr. 5 av Mozart

Symfoni nr. 5 i B-dur, K. 22, vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i Haag i desember 1765 då han var ni år gammal, medan han var på den musikalske danningsreisa i Europa med familien.. Mozart vart alvorleg sjuk medan han var i Haag, og skreiv truleg verket medan han venta på å bli frisk att.

Struktur 
Symfoni er skriven for to oboar, to horn og strykarar og har struktur som ein standard italiensk symfoni med tre satsar: 
 Allegro, 4/4
 Andante, 2/4
 Allegro molto, 3/8

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 5 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 

 
 

05
Musikk i 1765
Symfoni nr. 6 av Mozart

Symfoni nr. 6 i F-dur, K. 43, vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i 1767. I følgje Alfred Einstein i 1937-utgåva si av Köchel-katalogen, vart symfonien truleg starta i Wien og gjort ferdig i Olomouc, ein by i Mähren der familien Mozart reiste til då det var koppeepidemi i Wien.

Symfonien er i fire satsar og er den første Mozart skreiv i tonearten F. Han vart først framført i Brno den 30. desember 1767 Autografen på partituret er i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska i Kraków.

Satsar og instrumentering 
Instrumenteringa for den første framføringa var 2 fløyter; 2 oboar; 2 horn; fagott; strykarar og klaver-continuo. Fløyteen vert nytta i andre sats i staden for oboane. For første gong i ein symfoni nytta Mozart to obligatoriske bratsj-parti.

Dette er den første symfonien til Mozart med fire satsar, der han innførte ein menuett og ein trio for første gong, noko som vart vanleg i mange av symfoniane hans sidan. Satsane er: 
 Allegro, 4/4
 Andante, 2/4
 Menuett og trio, 3/4
 Allegro, 6/8

Første framføring 
Symfonien var ein del av ein konsert arrangert av grev av Schrattenbach, bror til erkebiskopen av Salzburg, som vart halden av Mozart-familien den 30. desember 1767 på ei kro i Brno.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 6 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
  oppgav desse kjeldene: 
 Zaslaw, Neal: Mozart's Symphonies:Context, Performance Practice, Reception OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3
 Kenyon, Nicholas: The Pegasus Pocket Guide to Mozart Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6

Bakgrunnsstoff 
 
 

06
Musikk i 1767
Symfoni nr. 7 av Mozart

Symfoni nr. 7 i D-dur, K. 45, av Wolfgang Amadeus Mozart, vart skriven ferdig i Wien i januar 1768 etter at familien hadde kome attende frå Olomouc og Brno i Mähren. Symfonien er i fire satsar. Den første framsyninga var truleg ein privat konsert. Symfoni vart omarbeidd og vart overtureen til operaen La finta semplice, K. 51,  komponert og framført seinare same året, og overturen vart igjen seinare omfofrma til ein ny symfoni, i Köchel 1964 (K6) som K. 46a. Autografen på partituret vert i dag bevart i Staatsbibliothek Preusischer Kulturbesitz i Berlin.

Satsar og instrumentering

For den originale (K. 45) versjonen var instrumenteringa strykarar, 2 oboar, 2 horn, 2 trompetar, pauke, fagott, continuo. For den symfoniske overturen (K. 46a) vart trompetane erstatta med fløyter, ein ekstra fagott vart lagt til og ein tok bort paukene.

Allegro, 4/4
Andante, 2/4
Menuett og Trio, 3/4 (denne satsen vart fjerna frå overture-versjonen)
Molto allegro, 2/4

Framføring
I følgje musikkanalytikaren Neal Zaslaw vart K. 45 første gong framført på ein konsert halden av prinsen av Galitzin, den russiske ambassadøren, i Wien seint i mars 1768.  K. 46b-versjonen vart høyrt på premieren til La finta semplice, i Salzburg den 1. mai May 1769.

Kjelder
<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 7 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene: 
Osborne, Charles: The Complete Operas of Mozart Gollancz, London 1992 ISBN 0-575-03823-3
Zaslaw, Neal: Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

Bakgrunnsstoff

07
Firdausi

Abu'l-Kasim Mansur Firdausi (), ofte kalle berre Firdausi, var ein persisk diktar, kjend for nasjonaleposet Shahname, Den iranske kongeboka.

Bakgrunn 
Firdausi blei fødd rundt 935 i landsbyen Vazh nær Tus i Khorasan aust i noverande Iran. Han høyrde til den iranske landadelen (dihqan), og åtte ein mindre landeigedom.  

Firdausi blei opphavleg kalla Abu'l-Kasim Mansur. Firdausi var forfattarnamnet hans, Tilnamna Tusi eller Khorasani viste til at han kom frå Tus og Khorasan. Hakim, 'doktor', er ein ærestittel som tidvis er blitt sett framfor namnet hans.

Firdausi byrja på storverket sitt om lag 975-6 og avslutta det truleg i 1009/10. Han skreiv med støtte først frå lokal adel, seinare frå sultan Mahmud av Ghazni, som han tileigna eposet til. I følgje Firdausi sjølv og fleire mindre sikre soger gav ikkje sultanen han god nok løn for verket. Firdausi døydde på 1020-talet, fattig og vonbroten.

Kongeboka hans er eit verk på over  dobbeltvers som gjev eit oversyn over persisk historie frå urtida til den arabiske invasjonen. Firdausi sameinte ei rekkje eldre verk, både folkedikting, soger og verk av Dakiki, til ei nasjonal soge. Det var viktig for han og mange samtidige å ta vare på og vera stolt av den persiske kulturen, også den før-muslimske, i ei tid då han var pressa av arabisk muslimsk kultur.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Iranske forfattarar
Persiskspråklege forfattarar
Symfoni nr. 8 av Mozart

Symfoni nr. 8 i D-dur, (K. 48), av Wolfgang Amadeus Mozart er datert til 13. desember 1768. Han vart skriven i Wien, då familien alt skulle ha vore attende i Salzburg. I eit brev til venen i Salzburg, Lorenz Hagenauer, skriv Leopold Mozart om forseinkinga at «vi kunne ikkje gjere oss ferdig tidlegare, sjølv om eg prøvde hardt.» Autografen til symfoni nr. 8 er i dag bevart i Staatsbibliothek Preusischer Kulturbesitz i Berlin.

Struktur 
Symfonien er i fire satsar, og er instrumentert for to oboar, to horn, to trompetar, pauke og strykararar.  Uvanleg for dei tidlege symfoniane til Mozart er bruken av paukar og trompetar. Han har vorte skildra som eit «seremoniverk».

1. Allegro, 3/4
2. Andante, 2/4
3. Menuett og Trio, 3/4
4. Molto allegro, 12/8

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 8 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:
Kenyon, Nicholas: The Pocket Guide to Mozart Pegasus Books, New York 2006 ISBN 1-933648-23-6
Zaslaw, Neal: Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

Bakgrunnsstoff 
 

08
Symfoni nr. 9 av Mozart

Symfoni nr. 9 i  C-dur, K. 73, av Wolfgang Amadeus Mozart, har eit visst ukjend opphav. Truleg vart verket skrive seint i 1769 eller i 1770 under den første reisa hans til Italia, sjølv om enkelte musikkforskarar meiner at han truleg ikkje vart skriven før tidleg på sommaren 1772. Han kan ha vorte påbyrja i Salzburg før den første italienske reisa starta, og så gjort ferdig under reisa. Symfonien er i fire satsar, og er den første til Mozart i C-dur. Ein kjenner ikkje til når Mozart framførte denne symfonien første gongen heller. Det signerte partituret er i dag bevart i Biblioteka Jagiellońska i Kraków.

Satsar og instrumentering

Symfonien er instrumentert for 2 fløyter, 2 oboar, fagott, 2 horn, 2 trompetar, pauke, cembalo og strykarar.
Han er i fire satsar.

Allegro, 4/4
Andante, 2/4
Menuett and Trio, 3/4 
Molto allegro, 2/4

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Symphony No. 9 (Mozart)» frå ,  den 26. desember 2010. 
 oppgav desse kjeldene:
Zaslaw, Neal: Mozart's Symphonies: Context, Performance Practice, Reception OUP, Oxford 1991 ISBN 0-19-816286-3

Bakgrunnsstoff

09