Betlehem

Betlehem (arabisk بيت لحم, Bayta Laḥm, tyder «Kjøthuset»; hebraisk בֵּית לֶחֶם Bēṯ Leḥem,
Bet Leḥem, tyder «Brødhuset») er ein palestinsk by sentralt på Vestbreidda, like sør for Jerusalem, med eit folketal på kring 25 000 innbyggjarar.Han er det administrative senteret i Betlehem guvernement i Den palestinske sjølvstyresmakta. Økonomien er hovudsakleg basert på turisme.

Ifølgje Det gamle testamentet er Betlehem Davidsbyen og ifølgje Det nye testamentet er Betlehem fødestaden til Jesus. Mellom anna er julesongen «Eit barn er født i Betlehem» laga til minne om denne hendinga. Eit av dei eldste kristne samfunna i verda heldt til i byen, sjølv om talet på dei kristne i byen har minka med åra. Betlehem vart plyndra av samaritanar i 529, men bygd opp att av den bysantinske keisaren Justinian I. Betlehem vart erobra av det arabiske kalifatet til Umar ibn al-Khattab i 637, som garanterte at heilagdomane i byen skulle få vere i fred. I 1099 vart byen erobra av krossfararane, som bygde festningsverk her og erstatta den gresk-ortodokse prestestanden med ein latinsk ein. Den latinske prestestanden vart drivne bort etter at byen vart erobra av Saladin, sultanen av Egypt og Syria. Då mamelukkane tok over i 1250, vart bymurane øydelagde, og sidan bygde opp att under styret til Det osmanske riket.

Britane fekk kontroll over byen under fyrste verdskrigen og han var ein del av ei internasjonal sone i delingsplanen til Dei sameinte nasjonane for Palestina i 1947. Jordan annekterte byen under den arabisk-israelske krigen i 1948. Han vart erobra av Israel i seksdagarskrigen i 1967. Sidan 1995 har Betlehem vore styrt av Dei palestinske sjølvstyresmaktene.

Betlehem har i dag ein muslimsk majoritet, men har òg eit av dei største palestinske kristne samfunna. Hovudnæringa i Betlehem er i dag turisme og høgsesongen er juletida, då kristne pilegrimar stimar seg kring Fødselskyrkja. Betlehem har over tretti hotell og tre hundre handverksbutikkar. Rakelgrava, som er ein viktig, jødisk heilag stad, ligg nord i Betlehem.

Historie

Kanaanittisk tid
Det finst ein historisk referanse til byen i Amarnabreva (kring 1400 fvt.) då Abdi-Heba, den lokale guvernøren i Jerusalem skreiv til faraoen i Egypt om hjelp til å ta attende «Bit-Lahmi» etter opprøret til Apiru. 

Lachmo var ein akkadisk fruktbarheitsgud. Han vart dyrka av kanaanittane som Lachama ein gong på 2000-talet fvt. Dei reiste eit tempel for å dyrke denne guden på ein ås som i dag vert kalla Fødselshøgda. Byen vart kalla Beit Lachama, som tyder «Lachama-huset». William F. Albright meiner at uttalen av namnet på staden i røynda har vore den same i 3 500 år, men har hatt forskjellig tyding: «'Lakhmu-tempelet' på kanaanittisk, 'Brød-huset' på hebraisk og arameisk, 'Kjøthuset' på arabisk.»

Israelittisk og judeisk tid
Ein avdekte i 2012 arkeologiske bevis på at Betlehem har vore ein israelittisk by under ei utgraving ved Davidsbyen i form av ein bulla (segl trykt i tørka leire) i gamle hebraiske skrifter som sa «Frå byen Betlehem til kongen», og indikerer at det vart nytta til å forsegle snora kring sendingar med korn, vin og andre varer sende som skattebetaling på 700- eller 600-talet fvt.

Bibelforskarar trur at Betlehem, som ligg i åslandet Judea, kan ha vore den same som den bibelske Efrat, som tyder «frodig», sidan han i Mika vert kalla Betlehem Efratah. Bibelen kallar han òg Beth-Lehem Judah, og «Davidsbyen». Han vert først nemnt i Tanakh og Bibelen som staden der matriarken Rakel døydde og vart gravlagd «i vegkanten» (1. Mos. 48:7). Rakelgrava, den tradisjonelle gravstaden, ligg ved inngangen til Betlehem. I følgje Rut er dalen i aust staden der Rut frå Moab hausta marka og kom attende til byen med Naomi. Han var heimstaden til Jesse, far til kong David av Israel, o gstaden der David vart salva av profeten Samuel. Det var frå brunnen i Betlehem at tre av krigarane hans henta han vatn då han gøymde seg i ei grotte i Adullam.

På 300-talet skreiv pilegrimar frå Bordeaux at heilagdomane til David, Esekiel, Asaf, Job, Jesse og Salomo alle låg nær Betlehem. Dette er ikkje blitt stadfesta.

Palaestina I og antikken

Mellom 132 og 135 vart byen okkupert av romarane på ny, etter at han vart erobra under Bar Kokhba-opprøret. Dei jødiske innbyggjarane vart drivne bort etter ordre frå Hadrian. Romarane bygde ein heilagdom til den greske guden Adonis ved Fødselsstaden. Det vart reist ei kyrkje i 326, då Helena, mor til den første bysantinske keisaren, Konstantin, vitja Betlehem.

Under Samaritanaropprøra i 529, vart Betlehem plyndra og murane og Fødselskyrkja øydelagd, men dei vart bygde opp att etter ordre frå keisar Justinian I. I 614 invaderte dei persiske sassanidane, med støtte frå jødiske opprørarar, Palestina Prima og erobra Betlehem. Ei soge fortalt i seinare kjelder hevdar at dei let vere å øydeleggje kyrkja då dei så dei heilage tre kongane avbilda i persiske klede i mosaikken.

Islamsk tid og krossfararane
I 637, kort tid etter Jerusalem vart erobra av muslimske armear, lovde Umar ibn al-Khattab, den andre kalifen, at Fødselskyrkja skulle vernast for dei kristne. Ei moske tileigna Umar vart bygd på staden i byen der han nbad, like ved kyrkja. Betlehem gjekk så over til dei islamske kalifata til omajadane på 700-talet, så abbasidane på 800-talet. Ein persisk geograf skreiv midt på 800-talet at det låg ei godt bevart og høgt akta kyrkje i byen. I 985 vitja den arabiske geografen al-Muqaddasi Betlehem, og kalla kyrkja «Konstantin-basilikaen, dens like finst ikkje nokon stad i landet.» I 1009, under regjeringstida til den sjette fatimide-kalifen, al-Hakim bi-Amr Allah, vart det gjeve ordre om å rive ned Fødselskyrkja, men ho vart redda av lokale muslimar, fordi dei hadde fått løyve til å be i det sørlege tverrskipet i kyrkja.

I 1099 vart Betlehem erobra av krossfararar, som bygde festningsverk og eit nytt kloster på nordsida av Fødselskyrkja. Den gresk-ortodokse prestestanden vart fjerna frå byen og erstatta med latinske prestar. Fram til då hadde det offisielle kristne nærværet i byen vore gresk-ortodoks. På juledag i 1100 vart Baldwin I, den første kongen i det frankiske kongedømet Jerusalem, krona i Betlehem, same året som det latinske bispedømet vart oppretta i byen.

I 1187 erobra Saladin, sultanen av Egypt og Syria som leia dei muslimske ajjubidane, Betlehem frå krossfararane. Dei latinske prestane vart tvungne bort, og den gresk-ortodokse prestestanden fekk vende attende. Saladin gjekk med på å la to latinske prestar og to diakonar få kome attende i 1192. Men Betlehem leid under tapet av pilegrimshandel, sidan det vart langt færre europeiske pilegrimar i byen.

Vilhelm IV, greve av Nevers hadde lova dei kristne biskopane i Betlehem at om Betlehem fall til muslimane, så skulle han ta i mot dei i den vesle byen Clamecy i dagens Burgund i Frankrike. Slik vart det til at biskopen i Betlehem busette seg i hospital i Panthenor i Clamecy, i 1223. Clamecy vart verande 'in partibus infidelium' sete for bispedømet Betlehem i nesten 600 år, fram til den franske revolusjonen i 1789.

Betlehem — i tillegg til Jerusalem, Nasaret og Sidon — vart ei kort stund avstått til krossfararane og kongedømet Jerusalem via ein avtale mellom den tysk-romerske keisaren Fredrik II og ajjubide-sultanen al-Kamil i 1229, mot ein ti år lang våpenkvile mellom ajjubidane og krossfararane. Avtalen gjekk ut i 1239, og Betlehem vart erobra på ny av muslimane i 1244.

I 1250, då mamelukkane kom til makta under Rukn al-Din Baibars, vart det mindre toleranse for kristendomen. Prestestanden forsvann frå byen og i 1263 vart bymurane øydelagde. Den latinske prestestanden kom attende til Betlehem hundreåret etter, og heldt til i klosteret ved Fødselskyrkja. Dei gresk-ortodokse fekk kontroll over basilikaen og delte kontrollen over Mjølkegrotta med dei latinske og armenske prestane.

Ottoman and Egyptian rule

Frå 1517, i åra under osmansk kontroll, var det ein bitter strid mellom katolikkane og dei gresk-ortodokse om kven Fødselskyrkja skulle tilhøyre. Mot slutten av 1500-talet hadde Betlehem blitt ein av dei største landsbyane i Jerusalem-distriktet, og var delt inn i sju bydelar. Basbus-familien var overhovud i Betlem i lag med andre leiarar i denne perioden. Osmanske skattelister frå 1596 indikerer at Betlehem hadde eit folketal på 1 435, som var den 13. største landsbyen i Palestina på den tida. Dei totale inntektene var 30 000 akce.

Betlehem betalte skatt for kveite, bygg og druer. Muslimar og kristne budde i fråskilde samfunn, kvar med sin eigen leiar. Fem leiarar representerte landsbyen midt på 1500-talet, tre av dei var muslimar. Osmanske skattelister indikerer at dei kristne innbyggjarane var noko meir velståande og fekk meir inntekter frå  korn enn druer.

Frå 1831 til 1841 vart Palestina styrt av Muhammad Ali-dynastiet frå Egypt. I denne perioden vart byen råka av eit jordskjelv i tillegg til at den muslimske bydelen vart øydelagd i 1834 av egyptiske soldatar, visstnok som hemn for eit mord på ein lojalist til Ibrahim Pasha. I 1841 kom Betlehem inn under osmansk styre att og det vart verande slik fram til slutten av fyrste verdskrigen. Under  osmanarane vart innbyggjarane i Betlehem arbeidsløys, dei vart tvungen inn i militærteneste og vart tungt skattlagde, noko som førte til stor utflytting, særleg til Sør-Amerika. Ein amerikansk misjonær, rapporterte i 1850-åra at folketalet var under 4 000, og nesten alle høyrte til den greske kyrkja. Han skreiv òg at mangelen på vatn hindra vekst i byen.

Moderne tid
Betlehem vart administrert av Det britiske mandatet frå 1920 til 1948. I SNs generalforsamling sitt forslag til delinga av Palestina frå 1947, var Betlehem tenkt som ein del av ein internasjonal enklave i Jerusalem som skulle administrerast av Dei sameinte nasjonane.
Jordan erobra byen under den arabisk-israelske krigen i 1948. Mange flyktningar frå området som vart erobra av israelske styrkar i 1947–48 flykta til Betlehem-området, og slo seg hovudsakleg ned i det som vart dei offisielle flyktningleirane 'Azza (Beit Jibrin) og 'Aida i nord og Dheisheh i sør. Inntoget av flyktningar gjorde at muslimane vart den store majoriteten av folkesetnaden i Betlehem.

Jordan hadde kontroll over byen fram til seksdagarskrigen i 1967, då Betlehem vart erobra av Israel, i lag med resten av Vestbreidda. Etter seksdagarskrigen, tok Israel kontroll over byen. I 1995 vart kontrollen gjeven til Dei palestinske sjølvstyresmaktene etter Osloavtalen.

I dag er dei nærmaste byane og busetnadane til Betlehem Bayt Jala i vest, Bayt Sahour i aust, Deheisha i sør, og bydelen i Jerusalem, Har Homa i nord (skild frå Betlehem av Vestbreidda-muren).

Palestinsk kontroll

Den 21. desember 1995 trekte israelske soldatar seg ut av Betlehem, og tre dagar seinare var byen under full kontroll for Dei palestinske sjølvstyresmaktene.

Under den andre intifadaen i 2000–2005, vart infrastruktur og turistindustrien i Betlehem øydelagd. I 2002 var han åstad for kampar under Operasjon Defensive Shield, ein stor militær motoffensiv av israelske forsvarsstyrkar (IDF).

Under motoffensiven vart Fødselskyrkja kringsett, der dusinvis av palestinske militante søkte tilflukt. Kringsetjinga varte i 39 dagar. Fleire av dei militante døydde. Det enda med ein avtale om at 13 av dei ettersøkte militante fekk dra i eksil til forskjellige stader i utlandet.

Geografi
Betlehem ligg 775 meter over havet, 30 meter høgare enn Jerusalem i nærleiken. Betlehem ligg heilt sør i Judeafjella.

Byen ligg 73 km nordaust for Gaza og Middelhavet, 75 km vest for Amman i Jordan, 59 km søraust for Tel Aviv i Israel og 10 km sør for Jerusalem. Av stader i nærleiken finn ein Beit Safafa og Jerusalem i nord, Beit Jala i nordvest, Husan i vest, al-Khadr og Artas i sørvest, og Beit Sahour i aust. Beit Jala og sistnemnde har vokse saman med Betlehem og flyktningleirane Aida og Azza ligg begge innafor bygrensene.

I sentrum av Betlehem ligg gamlebyen. Gamlebyen består av åtte kvarter, lagt ut i mosaikkstil kring Mangeplassen. Kvartera er dei kristne an-Najajreh, al-Farahiyeh, al-Anatreh, al-Tarajmeh, al-Qawawsa og Hreizat, medan al-Fawaghreh er det eianste muslimske kvarteret. Dei fleste kristne kvartera er kalla opp etter arabiske ghassanide-klanar som slo seg ned her. Al-Qawawsa-kvarteret vart danna av arabiske kristne emigrantar frå den nærliggande byen Tuqu' på 1700-talet. Det ligg òg eit assyrisk kvarter utafor gamlebyen, der innbyggjarar opphavleg kom frå Midyat og Ma'asarte i Tyrkia. Det samla folketalet i gamlebyen er kring 5 000.

Klima
Betlehem har eit middelhavsklima, med varme og tørre somrar og kalde vintrar. Vintertemperaturane (frå midten av desember til midten av mars) kan vere låge, og vinteren er ofte regnfull. Januar er den kaldaste månaden med temperaturar frå 1 til 13 grader Celsius. Frå mai til september er vêret varmt og solrikt. August er den varmaste månaden med ein normal makstemperatur kring 30 grader Celsius. Betlehem har ein årsmiddelnedbør på 700 mm, og 70 % av dette kjem frå november til januar.

Årsnormalen for luftfukta er på 60 % og er høgast i januar og februar. Fukta er lågast i mai. Ein kan få morgondogg opp til 180 dagar av året. Byen vert påverka av luftstraumar frå Middelhavet kring midt på dagen, men Betlehem kan òg verte påverka av varme, tørre og sandfulle vindar, kalla khamaseen, frå Den arabiske ørkenen frå april til midten av juni.

Demografi

I følgje osmanske skattekjelder utgjorde kristne kring 60 % av folkesetnaden tidleg på 1500-talet, medan forholdstalet mellom kristne og muslimske vart meir likt utover på 1500-talet. 

I 1948 var 85 % av innbyggjarane i byen kristne, hovudsakleg gresk-ortodokse og romersk-katolske, medan 13 % var muslimar. I 1967 utgjorde muslimane 53,9 % av folkesetnaden, medan dei kristne utgjorde 46,1 %.

I folketeljinga i 1997 hadde byen 21 670 innbyggjarar, inkludert 6 570 flyktningar, som utgjorde 30,3 % av innbyggjartalet. 

Folketeljinga i 2007 gav eit innbyggjartal på 25 266, 12 753 menn og 12 513 kvinner. Kva hushaldning bestod av i snitt 4,8 familiemedlemmar.

I 2009 utgjorde den kristne folkesetnaden i Betlehem berre 15 %

Økonomi
Turisme er den største og viktigaste næringa i byen, særleg kring juletider. Hovudgatene i byen og dei gamle marknadane er fulle av butikkar som sel palestinsk handverk, krydder frå Midtausten, smykke og orientale søtsaker, som baklava. Treutskjeringar i oliven  vert kjøpt av mange turistar som vitjar Betlehem. Andre industriar er utskjeringar i stein og marmor, tekstil og møblar. Fabrikkar i Betlehem produserer òg måling, plastikk, syntetisk gummi, legemiddel, byggemateriale og matvarer.

Cremisan Wine, grunnlagd i 1885, er ein vingard som vert driven av munkar i Cremisanklosteret. Druene vert hovudsakleg dyrka i al-Khader-området. I 2007 produserte klosteret kring 700 000 liter vin i året.

Turisme

Turisme er hovudnæringa i Betlehem og i motsetnad til mange andre palestinske stader før 2000, arbeidde ikkje dei fleste innbyggjarane i Israel. Meir enn 20 % av arbeidsstokken i byen er tilsett i turistindustrien. Turisme utgjer kring 65 % av økonomien i byen, og 11 % for Dei palestinske sjølvstyresmaktene.

Byen har meir enn to millionar vitjande kvart år.

Fødselskyrkja er ein av hovudmåla for turistane i Betlehem og ein magnet for kristne pilegrimar. Ho ligg i sentrum av byen, ved Mangerplassen — over ei grotte kalla Den heilage krypta, der Jesus formeleg vart fødd. I nærleiken ligg Mjølkegrotta, der Jesus og familien skjulte seg då dei rømde til Egypt og like ved ligg rotta der St. Jerome var i tretti år og skapte Vulgate, den dominerande latinske versjonen av Bibelen fram til reformasjonen.

Det finst over tretti hotell i Betlehem. Jacir Palace, bygd i 1910 nær kyrkja, er eit av dei eldste og mest populære hotella i Betlehem. Det vart stengd i 2000 på grunn av Israel-Palestina-konflikten, men opna att i 2005 som Jacir Palace InterContinental.

Venskapsbyar
Betlehem er venskapsby med:

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Betlehem» frå ,  den 1. oktober 2015. 
 oppgav desse kjeldene: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Sawsan & Qustandi Shomali. Betlehem 2000. A Guide to Betlehem and it Surroundings.Waldbrol, Flamm Druck Wagener GMBH, 1997.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff

 
 Betlehem fredssenter 
 Betlehem universitet 

 
palestinske kristne busetnader
Byar på Vestbreidda
Heilage byar
Stader i det nye testamentet
Stader i Amarnabreva
Stader i Bibelen
Stader i Toraen
Historiske jødiske samfunn
David