alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Nasjonal Raudliste 1998

Nasjonal Raudliste 1998 vart gitt ut av Direktoratet for naturforvalting i 1998 og er ei oversikt over artar som dei meinte hadde begrensa levedyktigheit i Noreg over tid.

Vurderingane var tufta på Den internasjonale naturvernorganisasjonen (IUCN) sine kriterie. 
Lista frå 1998 inneheld 3062 artar, som utgjer 20,9 % av 14 637 vurderte norske artar. Raudlista omfattar ikkje berre artar som er i tilbakegang i dag; ho kan også omfatte artar som er i framgang, men då ut frå ein tidlegare sterkt redusert bestand. Det er utarbeidd ei eige raudliste for fuglar og pattedyr på Svalbard.

I 2006 kom dei ei ny Norsk Raudliste 2006. Ho omfattar heile Noreg med Svalbard og havområda.

IUCN har sett opp ei global raudliste som gjeld heile verda.

Kriteria som vart brukt for raudlisting i 1998 
Verdas naturvernunion (IUCN) har utarbeidd kriteria for raudlisting i kategoriar. Direktoratet for naturforvalting tok utgangspunkt i dei internasjonale kategoriane frå 1988 og kom fram til desse kategoriar for den norske lista:
 Utrydda (Ex - Extinct)
 Direkte trua (E - Endangered) Artar som står i fare for å døy ut i næraste framtid om dei negative faktorane held fram.
 Sårbar (V - Vulnerable) Sårbare artar med sterk tilbakegang,
 Sjeldan (R - Rare) Sjeldne artar som ikkje er direkte trua eller sårbare, men som likevel er i ein utsett situasjon pga. liten populasjon eller med spreidd og sparsam utbreiing.
 Fordrar stort omsyn (DC - Decling, care demanding species) Artar som ikkje høyrer til kategoriane E, V eller R, men som pga. tilbakegang krev spesielle omsyn og tiltak.
 Må ha oppsyn (DM - Declining, monitor species) Kategorien omfattar artar som har gått tilbake, men som ikkje vert rekna som trua.

Talet på direkte trua artar (E) etter den nasjonale raudlista frå 1998 
 
Oversyn etter organismegrupper:

Direkte trua pattedyr og fuglar i Noreg etter den nasjonale raudlista frå 1998

Bakgrunnsstoff 
 IUCN Red List
 Norsk Raudliste 2006, 8MB 
 Søk i Raudlistebasen
 Nasjonal raudliste for trua artar i Noreg 1998 

Dyr
Miljøvern
Tropane

Tropane er det geografiske området av jorda som ligg rundt ekvator, mellom dei to vendekretsane, om lag 23°30' (23,5°) N og 23°30' (23,5°) S. Dette området vert òg kalla den heite sona. 

Dette området inkluderer alle områda på jorda der sola i løpet av eit år står i senit. I tempererte soner vil sola aldri nå ei høgd på 90º eller stå direkte over hovudet på ein. Ordet «tropane» kjem frå det greske ordet tropos som tyder «vending», fordi sola tilsynelatande svingar mellom dei to vendekretsane med ein periode som definerer middellengda på eit år. 

Tropiske planter og dyr er dei artane som høyrer heime i tropane. Tropisk vert òg av og til brukt om det tropiske klimaet, eit klima som er varmt og fuktig året rundt, og som ofte inneheld frodig vegetasjon. Det finst derimot stader i tropane som ikkje har tropisk klima, til dømes Mauna Kea på Hawaii, Kilimanjaro i Afrika eller Andesfjella i Sør-Amerika. Ein har òg stader i tropane som er tørrare med lågare luftfukt, slik som Sahara, Sentral-Afrika og dei nordlege områda av Outback i Australia.

Tropiske økosystem 
Tropiske økosystem kan utgjere regnskogar, tørre lauvskogar, barskogar, ørkenar og andre habitat. Ein har ofte område med stort biologisk mangfald og endemiske artar, særleg i regnskogar og tørre lauvskogar. Døme på slike stader er regnskogane i Costa Rica, skogane på Madagaskar og Waterbergbiosfæren i Sør-Afrika.

Sjå òg 

 Krepsens vendekrins
 Steinbukkens vendekrins
 Geografisk sone
 Ekvator

 
Årstider
Regionar
Klima
Ribonukleinsyre

Ribonukleinsyre (forkorta RNA) er ei nukleinsyre og ein polymer. Det er arvestoffet i retrovirus og er ledd i mange viktige trinn før og under proteinsyntesen. RNA finst i fleire ulike variantar; mRNA, tRNA, rRNA, snRNA, siRNA og miRNA er seks av dei.

Struktur 
Primærstrukturen til RNA består av nukleotid som består av ribose (eit sukker), ei fosfatgruppe og ein aromatisk nitrogenbase. Sukkeret i ei gruppe er bunden til fosfatet i den neste, og nitrogenbasen kan vera mellom anna adenin, cytosin, guanin, uracil eller, i tRNA, inosin. 

Sekundærstrukturen til RNA omfattar Watson-Crick-basepar A-U og C-G mellom ulike delar av RNA-kjeda. Spesielt vanleg er stamme-løkke-former som kan gje komplisert utsjåande RNA.

Sjå òg 
 DNA (deoksyribonukleinsyre)
 Ribosom

 
RNA-spleising
Molekylærbiologi
Bioteknologi
Nukleinsyrer
Komet

Ein komet er ein astronomisk lekam som hovudsakleg består av is. I solsystemet har kometar vanlegvis veldig elliptiske omlaupsbanar rundt sola. Når kometen når det inste av banen vert han synleg fordi sola smeltar av isen og får kometen til å kaste av ei sky av is og damp (ein komethale) i retning ut frå sola.

Kometar blir ofte samanlikna med asteroidar. Vitskapsmenn meiner at nokre asteroidar kan vere utbrente kometar, der sola har fått all isen til å fordampe slik at han ikkje lenger kastar ein hale.

Kjende kometar 
 Hale-Bopp
 Halleys komet

 
Himmellekamar kjende sidan antikken
Episk dikt

Episk dikt eller epos er eit lengre dikt i bunden form som formidlar ei forteljing. Slike dikt er kjende frå langt attende i tid i fleire gamle kulturar. Gilgamesj-eposet, Iliaden, Odysseen er døme på klassiske epos, medan angelsaksiske Beowulf og norrøne Eddadikt er døme på germanske.

Kjelder

epos i Store Norske Leksikon

Bakgrunnsstoff
epos i Store Norske Leksikon

Dikt
Forteljingar
Kryptografi

Kryptografi (eller kryptologi; frå gresk κρυπτός, kryptos, 'gøymt, hemmeleg'; og γράφειν, gráphin, 'skriving', eller -λογία, -logia, , 'studere') er praktisering og studering av lingvistiske og matematiske teknikkar for å sikre informasjon mot innsyn eller modifikasjon, oftast i samband med kommunikasjon. Moderne kryptografi bygger på matematikk og informasjonsteori. 

Ei historisk viktig side av kryptografi er kryptering, som vil seie å freiste å gjere ei melding uleseleg for andre enn dei ho er tiltenkt. Typisk bruk er kryptering av kommunikasjon mellom ein nettbank og maskina til ein kunde som loggar seg inn, overføring av sensitiv informasjon mellom statlege organ, som til dømes mellom eit utanriksdepartement og ein ambassade. Moderne kryptografi omfattar også teknikkar for å kunne verifisere at ei melding ikkje har vorte endra sidan ho vart send, eller at ho har vorte send av ein autorisert sendar; dette vert mellom anna brukt i system som elektronisk signatur og digitale pengar. 

Bankteknologi
Kryptografi
Formelle vitskapar
Informasjonsteori
Bruksvitskapar
Gnagarar

Gnagarar (latin Rodentia) er ein orden av pattedyr som er særprega ved dei to kraftige fortennene i overkjeven. Tidlegare rekna ein òg haredyra til gnagarane under overordenen Glires, men ein har gått bort frå dette synet i nyare tid. 

Til gruppa høyrer omkring 1 500 beskrivne artar fordelt på 30 familiar. I Noreg førekjem 18 artar.

Kjenneteikn 
Gnagarane sitt fremste kjenneteikn er framtennene deira, som er tilpassa gnaging og veks heile livet. Hjå brunrotte Rattus norvegicus veks dei så mykje som 2,7 mm i veka. Dei er dekt med hard emalje berre på framsida, så når dei vert brukt får dei ein kvass egg som gjer dei til effektive gnagereiskapar. Ulike grupper nyttar dei til ulike føremål. Mønsteret i emaljen kan vera nyttig når ein skal bestemma artar.

Dyra i gruppa er kompakt bygde og har oftast korte bein. Dei er sålegjengarar og er elles særs varierte i kroppsbygging; særleg halen. Berre i Noreg er spennet breitt; artar som bever, ekorn, dei ulike rottene og lemenet har vidt ulike former på halen sin.

Den største gnagaren i verda i dag er flodsvinet, som kan vega over 60 kg og lever i våtmarker i Sør-Amerika. Dei langt fleste gnagarar er likevel smågnagarar som oftast veg mindre enn 100 gram.

Kjelder 
 Semb-Johansson, Arne (red): Norges dyr - pattedyrene 3 Cappelen 1990

 
Pattedyr
Differensial i matematikk

Eit differensial er eit uttrykk i differensialrekning for ei infinitesimal lita endring av ein variabel. Eit differensial er ei endring av ein variabel som er mykje likt den kjende Δx. Skilnaden er at differnsialet  er uendeleg lite, og derfor ikkje har nokon eigentleg verdi.

Bruk 
Ein derivert (av ei enkel variabel likning) er forholdet mellom to differensial, vanlegvis skrive  som er Leibniznotasjonen av  i Newtons notasjon for differensiering. Dette kjem av likninga for hellinga  der den einaste skilnaden er at ein har bytta ut delta med differensial, for å vise at verdiane til x og y er i eitt punkt, og ikkje over ein avstand. For ei djupare forklaring sjå derivasjon.
 
Integral brukar ofte differensial i notasjonen sin. Differnsial er ofte brukt for indikere integrasjonsvariabelen. I måten eit Riemannintegral er definert på, referer det til ei form for tjukkleik, ein ide som matematisk ikkje er korrekt, fordi differensialet representerer ein lineær transformasjon.

Differensialet som ein lokal lineær transformasjon 
Fleire forfattarar har prøvd å definere differensialet utan å bruke omgrepet infinitesimal. Denne definisjonen er baset på definisjonen i Apostol si bok:
 
Me tenkjer oss ein funksjon med reelle verdiar, , definert i ei open delmengd  av . Viss  er eit punkt i , så seier vi at  har eit differensial ved  viss det eksisterer  som oppfyller:
 
  er ein funksjon med reelle verdiar definert for heile 
  er lineær. Det er gjeve at  og :
 For kvar , eksisterer det ein omegn  av  slik at:
 
 er ofte tenkt som ein funksjon av to n-dimensjonale variablar og skriven . Merk derimot at han ikkje kan definerast over heile . Det er vanleg å skrive variablane  som  og differensialet, viss det eksisterer som . Det er då mogeleg å syne at han er unik og oppfyller: 
 ,
Der  er den n partiellderiverte ved . Dette kan skrivast kortare ved å bruke følgjande notasjon: 
.
I ein dimensjon vert dette: 
.
Ein bør merke seg at  er eit eige symbol, medan  er ein lineær transformasjon av det eindimensjonale rommet. Derfor kan ein ikkje «stryke bort» dei to .
 
Alle dei partiellderiverte av  ved  er eit nødvendig vilkår for at differensialet kan eksistere ved . Det er derimot ikkje eit tilstrekkeleg vilkår. Det er mogeleg å syne at viss  har eit differensial ved  så er han kontinuerleg ved . Men den følgjande funksjonen: 

har endeleg retningsderiverte i alle retningar ved , og derfor har all partiellderiverte i startpunktet. Han er derimot ikkje kontinuerleg i startpunktet sidan han har verdien  på kvart punkt av parabelen , bortsett frå i startpunktet, der han har verdien . Han har derfor ikkje eit differensial i startpunktet.

Forvirring 
Det er vanleg at mattestudentar (særleg i starten) blandar differensial og deriverte, men dei har to matematiske tydingar. 
 
Differensial er ikkje tal, og kan derfor heller ikkje handsamast som tal, og når dei vert handsama som tal, er det sannsynlegvis for å rekne ut ei tilnærming. Differensiala har same eininga som variablane dei er knytte til.

Kjelder

Sjå òg 
 Partielldifferensial
 Differensiallikning
 Differensialform
 Differensialrekning
 Grense

Differensialrekning
Eigenvekt

Eigenvekt er eit dimensjonslaust forhold mellom tettleiken til to stoff. Ho kan brukast til å finne storleiken til oppdrifta for eit stoff i eit anna, eller for å finne tettleiken til eit «ukjend» stoff ved å bruke den «kjende» tettleiken til det andre stoffet. Matematisk kan eigenvekta uttrykkast som: 

der  er tettleik (med same eining for begge stoffa). 

Eigenvekta har ikkje eining sidan det er forholdet mellom to storleikar. Viss forholdet er større enn 1, så vil lekamen søkke i referansestoffet. Viss det er mindre enn 1 vil lekamen flyte på referansestoffet. Viss eigenvekta er identisk lik 1, så vil dei to stoffa ha same tettleik, og ingen av dei vil synke eller flyte. Det er viktig å oppgje referansestoffet når ein omtalar eigenvekta, og ofte kan det i tillegg vere viktig å indikere temperaturen til stoffa, sidan tettleiken ofte er temperaturavhengig. 

Det er ofte nyttig å bruke vatn som referanse, sidan tettleiken til vatn (tilnærma) er 1000 kg/m³ eller 1 g/cm³. 

Tettleik
Fysiske storleikar
Grunnleggjande fysikk

ar:كثافة نسبية
et:Erikaal
en:Specific gravity
es:Gravedad específica
he:משקל סגולי
ja:比重
fi:Ominaispaino
Fehlings væske

Fehlings væske er ei klarblå væske som vert brukt til å skilje monosakarider frå poly- og disakarider. Væska består av Fehlings A og Fehlings B. Blandinga av desse to utgjer Fehlings væske.

Organisk kjemi
Hammar og sigd

Hammar og sigd er eit symbol som ofte har vorte brukt av kommunistar og kommunistiske organisasjonar. Den mest kjende bruken av symbolet var i Sovjetunionen sitt flagg. I Noreg er symbolet brukt mellom anna i logoen til Noregs kommunistiske parti.

Hammaren symboliserer industriarbeidaren, medan sigden symboliserer bonden. 

Hammaren vart òg brukt som symbol åleine i den norske arbeidarrørsla, og framleis blir raude flagg med eit kvitt hammarmerke inst ved stonga brukt i flaggborger første mai.

Historie

Jordbruks- og arbeidarreiskapar har lenge vore nytta som symbol for rørsler som kjempa for proletariatet. Sameininga av hammaren og sigda symboliserte sameininga av jordbrukarar og byggjearbeidarar. Eit eldre døme på dette finn ein på ein chilensk peso som sirkulerte frå 1895.

Eit alternativt jordbrukssymbol er ein plog. På Irland blei Starry Plough først brukt som flagg av Irish Citizen Army, ein paramilitær organisasjon som tok del i Påskeopprøret. Eit sverd er sett eller smelta inn i plogen.

Utforming 

I 1917 lyst Vladimir Lenin og Anatolij Lunatsjarskij ut ei tevling for å skapa eit sovjetisk emblem. Vinnardesignet  var ein hammar og ei sigd på toppen av ein klode opplyst av solstråler, omkransa av ein kornkrans og under ei femtakka stjerne, med innskrifta «Proletarar i alle land, samein dykk!» på seks språk (russisk, ukrainsk, kviterussisk, georgisk, armensk og aserbajdsjansk). Opphavleg hadde han også  eit sverd, men Lenin var sterkt imot dette på grunn av tilknytinga til vald det gav. Det var Jevgenij Ivanovitsj Kamzolkin (1885–1957) som utforma emblemet.

Symbolet blei teke i bruk og brukt på det sovjetiske flagget frå 1922. 6. juli 1923 tok det sovjetiske sentralstyret offisielt i bruk emblemet som riksvåpen. Det sovjetiske flagget fekk raskt ei forenkla form som viste hammar, sigd og stjerne. Hammar og sigd blei også teke i bruk av fleire andre kommunistiske land og kommunistparti.

I kulturen 
Hammar og sigd blei raskt eit utbreidd symbol innan sosialistisk kunst, som sosialistisk realisme. Det har også vore brukt i ikkje-marxistisk populærkultur. Andy Warhol laga til dømes ei rekkje teikningar og fotografi med symbolet.

Symbola er også blitt brukte i litteraturen, som i titlane til diktsamlingane Sigd og hammer (1921) av Arne Paasche Aasen og Hamri og sigð (1930) av Sigurður Einarsson.

Galleri

Flagg

Kjelder

Politiske symbol
Petter Jakobson Falk

Petter Jakobson Falk () var norsk fut på Helgeland frå ca. 1619 til ca. 1640. Han kan reknast som stamfar til Falk- eller Falchslekta på Helgeland, ei slekt som hadde stor makt i regionen dei neste genarasjonane. I lag med kona si samla han seg eit stort gods med landeigedommar. 

Petter Falk var fødd i Romsdalen rundt 1591. Faren Jakob Pederson var dansk, fut i Romsdalen og seinare lagmann i Trondheim og Jemtland. Mora var Margrete Petersdotter (Falkener), fødd i Trondheim. 

I 1624 vart han gift med Anne Jonsdotter. Han vart utnemnd til fut for Helgeland i 1618, og busette seg på krona sin tenestemannsgard på Nord-Herøy. I løpet av si tid som fut fekk han i sitt eige mange gardar, i 1642 åtte han eit gods med ei samla landskyld på 47 våg, det var 33 matrikkelgardar og rundt 60 bruk. Etter at han døydde, fortsette kona godssamlinga.

Petter og Anne har 9 kjende barn, blant dei Maren Falk, mor til diktarpresten Petter Dass.

Kjelder 
 Arnt O. Åsvang: Slekten Falch I (1979)
 Kåre Hansen: Petter Dass - mennesket, makten og mytene (2006)

Folk frå Herøy i Nordland
Folk frå Alstahaug
Petter Dass
Norske futar
Nordmenn frå 1600-talet
Anne Jonsdotter

Anne Jonsdotter (ca. 1602-1673) var ein norsk godseigar på Helgeland. 

Foreldra hennar er ikkje kjende. Det er påstått at ho var av adelsslekta Benkestokk på Meløy, men det er neppe rett. Det er meir sannsynleg at faren var ein innvandra skotte, Jon Sinclair, som budde på Tjøtta, men det er òg berre ein spekulasjon.

Anne Jonsdotter vart i 1624 gift med Petter Jakobson Falk som vart fut på Helgeland. Frå futegarden på Nord-Herøy og seinare frå garden Tjøtta samla dei seg eit stort jordegods. Då ho vart enkje ca. 1643, var samla landskyld 47 våg fiskeleige, men ho fortsette godssamlinga og i 1660 åtte ho gardar med ei samla landskyld på 56 våg. Om lag 90 bønder var leiglendinger på godset. 

Som enkje var ho òg verje for Tjøtta, Herøy og Dolstad kyrkjer, og ho åtte ei jekt som vart brukt til å føre tørrfisk til Bergen.

Anne og Petter Falk fekk 9 born, blant dei Maren Pettersdotter Falk som var mor til diktarpresten Petter Dass.

Kjelder 
 Arnt O. Åsvang: Slekten Falch I (1979)
 Kåre Hansen: Petter Dass - mennesket, makten og mytene (2006)

Folk frå Herøy i Nordland
Folk frå Alstahaug
Petter Dass
Nordmenn frå 1600-talet
Ballong

Ein ballong er ein mjuk behaldar fylt med ein gass som luft, helium eller hydrogen. Enkelte ballongar vert berre brukt til pynt, medan andre kan nyttast til forskjellige oppgåver. Tidlege ballongar vart ofte laga av dyreblærer, medan moderne ballongar som regel er laga av gummi, latex, kloropren eller nylon. Den moderne ballongen vart funne opp av Michael Faraday på 1800-talet, men masseproduksjon starta først på 1930-talet. Sidan ballongar er lette og billige, kan dei brukast på fleire område, og kan nyttast innan meteorologi (vêrballong) og som transportmiddel (luftballong)

Kjelder

Dekorasjon
Røyr

Eit røyr er ein langstrakt struktur med gjennomgåande hol, laga av eit hardt materiale som metall, plast eller liknande. Røyr vert brukte til å transportera gass eller væske. Tilsvarande strukturar av mjuke materiale kallast slangar. Ordet røyr vert òg brukt om hole sylindrar som er tette i eine enden, som til dømes reagensrøyr, og om somme tekniske komponentar som er heilt lukka og lufttette, som til dømes radiorøyr.

Ein fagutdanna person som monterer og vedlikeheld vass- og avløpsrøyr og andre innretningar med røryliknande komponentar (kanalar) til mellom anna hushaldningsbruk, vert kalla ein røyrleggjar.

Ulike typar røyr og bruksområde:
 Vassrøyr vert nytta til å transportere vatn, til dømes drykkjevatn og avlaupsvatn
 Oljerøyr vert nytta til å transportere råolje eller andre petroleumsprodukt, og og gassrøyr til å transportere gass
 Eksosrøyr vert brukte til å transportera eksos frå ein motor i køyretøy eller motorreiskap til den støydempande eksospotta og vidare ut i friluft.
 Hydraulikk- og pneumatikkrøyr og -slanger vert brukte til å overføra energi med, høvesvis ved hjelp av olje eller luft som er sett under høgt trykk.
 Lysrøyr er glasrøyr som inneheld gassar som lyser når dei får tilført elektrisk straum, og vert nytta som lyskjelde i lampar, og i spesialutformingar som bokstavar i lysreklame og anna.
 Sugerøyr, som i tidlegare tider var laga av strå, no av plast, er små røyr som vert brukte til å suga væsker inn i munnen, til dømes brus frå ei brusflaske.

Røyr til industribruk 
I industrien vert stålrøyr sveiste saman, gjenga og skrudde saman, eller skrudde saman med boltar gjennom flensar, ei utvendig skive med ein rad boltehol i krins som utgjer enden på kvart av røyra som skal skøytast saman. Konstruksjonar med flensar vert i mange høve kalla piping.

Til mindre dimensjonar, særleg innan instrumentering, signaloverføring og liknande, nyttar ein vanlegvis skrukoplingar og tynnvegga røyr, som på norsk vert kalla tubing eller presisjonsrøyr. Desse røyra må ha nøyaktige dimensjonar og overflata for at dei skal passa saman med dei ulike typane av skrukoplingar. Plastrøyr eller -slangar vert òg brukt for vatn og luft ved låge trykk.

På engelsk vert gjerne både presisjonsrøyr og grovare røyr kalla pipes.

Sjå òg 
 Pneumatikk
 Hydraulikk
 VVS

Pneumatikk
Hydraulikk
VVS
Maskindelar
Vassforsyning
Helene C. Kløvstad

Helene Conradi Kløvstad () var ein norsk lærar, forlagsredaktør og omsetjar. 

Kløvstad var den fyrste omsetjaren av Donald Duck & Co då teikneserien fyrst vart gjeven ut i Noreg i 1948. Ho gav norske namn til figurane Carl Barks hadde teikna. Ho omsette Donald Duck & Co til norsk fram til utgangen av 1960. 

Helene Kløvstad var også barnebokredaktør. Ho samarbeidde med Thorbjørn Egner om dei fyrste banda av Thorbjørn Egners lesebøker. 

Av yrke var ho lærarinne i folkeskulen i Oslo og arbeidde særleg med born med lesevanskar.

Kjelder

Donald Duck
Norske lærarar
Norske omsetjarar
Norske sakprosaforfattarar
Våg

Våg er ei gamal norsk måleeining for masse. Størrelsen på våga har variert mellom landsdelar om mellom kva som er målt, men tilsvarer oftast om lag 18 kg. Ordet kjem frå norrønt vág '(å) vege'.

I følgje Kristian den fjerdes norske lov av 1604 er 
 1 våg = 3 bismarpund = 72 merker. 
 8 våger= 1 skippund.

Med varierande størrelse på marka, gir det ulike tyngder på våga:
 1600-talet: Ei mark tilsvarte 257,18 g, 1 våg vart 18,56 kg
 1683: Ei mark tilsvarte 249,875 g, 1 våg vart 17,99 kg
 1824: Ei mark sett tilsvarande 249,056 g, 1 våg vart 17,93 kg.
 1875: Ei mark skulle reknast lik 250 g, i våg skulle reknast til 18 kg.

Lokalt kan det likevel ha vore brukt andre slags våger, avhengig av kva slags varer som vart vegne opp. I heile Vest-Noreg har det vore brukt våg på 90 merker av 257,18 g, eller 72 merker a 321,48 g, til veging av mjøl, ei slik våg tilsvarte heile 23,15 kg. Det er også kjend ei eiga våg på 82 mark kølnsk vekt, denne våga tilsvarte 19,18 kg.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Språkrådet: «Åtte potter rømme, fire merker smør – Om gammalt mål og gammal vekt», I: Språknytt. Nr 4, 2006.

Gamle måleiningar
Måleiningar for masse
Tomme

Tomme  (av norrønt þumal) er eit gammalt lengdemål basert på breidda av tommelen ved naglerota, om lag 2,5 cm. Målet er i lita grad i bruk i Noreg i dag, men er derimot utbreidd i område som bruker Imperial units, som Storbritannia og USA, under namnet inch. Ein oppgjev tal målt i tommar med eit hermeteikn, slik at 10 tommar blir skrive 10".

Ein norsk tomme vart i 1836 fastsett til å vere 2,614 cm, gjennom at ein fot som var 12 tommar vart fastsett til 31,37 cm. Ein nordamerikansk eller britisk tomme er 2,54 cm. Det er det målet ein får på ein moderne tommestokk, også ein som er produsert i Noreg.

Kjelder

Måleiningar for lengd
Gamle måleiningar
Britisk standard

fy:Tomme (lingtemaat)
Pund

Dette er ein artikkel for masseeininga pund. Pund kan også vere ein eining for pengar, sjå til dømes Britisk pund eller Isle of Man-pund
Nemninga pund er òg brukt om bismarpund
Eit pund er ei eining for mål av masse som har gått ut av bruk i Noreg, men framleis er i bruk i USA og Storbritannia.
Ordet pund kjem frå det latinske pondus som tyder vekt.

Skandinavisk pund 
Noreg fekk felles mål- og vektsystem med Danmark ved forordning i 1683. I lov av 28. juli 1824 vart eit norsk handelspund definert som vekta av 1/62 kubikkfot vatn.

I 1875 vart det norske pundet fastsett til 498 gram. Det svenske pundet var berre 425 gram og vart ofte kalla skålpund. Det er til tider forvirrande at ordet pund også vart brukt om bismarpund - det gjekk 12 skålpund på eit bismarpund. 

Eininga er i Det nye testamentet bruka både som måleining for masse og som pengeeining.

Pundet i ulike land 
 Preussen, kalla pfund -- 468 gram
 Bayern, kalla pfund -- 560 gram
 Austerrike, kalla pfund -- 561 gram 
 England -- 454 gram
 Noreg -- 498 gram (Frå metersystemet vart innført i 1875, skal pund i eldre avtalar reknast lik 1/2 kg
 Sverige -- 425 gram
 Bibelsk mål: 327 gram

Oppdeling 
 Eit pund var to merker
 ei mark var 16 lodd
 Eit lodd var fire kvintin
 ein kvintin var fire ort
 ein ort var 16 æs
 ein æs var 16 grann

Eit pund som pengevekt eller som medisinvekt hadde anna vekt enn eit vanleg pund.

Kjelder 
 Språknytt nr. 4 2006
 Leif Halbo: Mål, vekt og norsk selvstendighet

Referansar 

Måleiningar for masse
Gamle måleiningar
Bibelske måleeiningar