alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Salomon August Andrée

Salomon August Andrée () var ein svensk eventyrar og oppdagar, kjend for forsøk på å nå Nordpolen med luftballong.

Andrée vart fødd i Gränna i Jönköpings län i Småland og var utdanna ingeniør i Stockholm. Han blei interessert i ballongferd då han vitja 100-årsutstillinga i USA i 1876. 

Det første forsøket på å gjennomføra ekspedisjonen blei gjort i 1896, men vindane blåste ikkje tilstrekkeleg nordover. Eit av medlemmane i ballongferda, Nils Ekholm, gav seg då han innsåg at det var for farleg.

Den 11. juli 1897 var vindtilhøva laglegare, og Andrée, ingeniøren Knut Frænkel og fotografen Nils Strindberg tok av med hydrogenballongen «Örnen» frå Virgohamna. Like etter oppstiginga rauk delar av slepelinene, som ein brukte til å styra ballongen, sund. Den fuktige lufta fraus til is på ballongen, som blei tynga ned. Etter to dagars ferd stranda ekspedisjonen på isen.

Dei tre mennene prøvde å nå Frans Josefs land med sledar. Dette måtte dei gje opp, og slo i staden leir på Kvitøya i oktober 1897, der dei døydde same månad av ukjente årsaker. Dei vanlegaste teoriane om dødsårsaka er trikinforgifting, blyforgifting eller utmatting saman med væskemangel. Leiviningane deira vart funne sommaren 1930 av mannskapet på   ishavsskuta «Brattvaag», heimehøyrande på Sunnmøre.

Andrée var lenge sett på som Sverige sin største polarhelt, noko som endra seg noko etter utgjevinga av den svært kritiske romanen Ingeniør Andrées luftferd av Per Olof Sundman i 1967. Sundman framstilte Andrée som ein sjølvopptatt og udugeleg mann som tok med seg to unge menn i døden for å nå eit mål han visste var umogleg. Romanen blei filmatisert som Ingenjör Andrées luftfärd i 1982 av Jan Troell, med Max von Sydow, Göran Stangertz og Sverre Anker Ousdal i dei tre hovudrollane.

I Gränna, heimbyen til Andrée, finn ein Andréemuseet tileigna byens store son.

Kjelder
Delar av denne artikkelen bygger på «Salomon August Andrée» frå ,  den 6. januar 2009.

Bakgrunnsstoff
Ingenjör Andrées luftfärd, Sundman, P.O., 1967
Med örnen mot polen, Andrée, Strindberg, Fraenkel, Stockholm 1930, expeditionens postumt utgivna anteckningar, kartor och fotografier.
 Virgohamna og Salomon August Andrée
 Kartlegging av kulturminne i Virgohamna
 Kvitøya - Andrée Expedition  (på engelsk)

Svenske oppdagarar
Eterar

Innan organisk kjemi er eterar eit samleomgrep for stoff med minst eitt oksygen-atom med to einskildbindingar til alkylgrupper.

Nomenklatur 

Som namn på eterar nyttar ein oftast stoffgruppenamnet. Ein gjev opp alkylgruppene på kvar side av oksygen-atomet i alfabetisk rekkefølgje og legg til ordet eter. Såleis vert CH3-CH2-O-CH2-CH3 kalla dietyleter. Dette er den meste kjende eteren, og blir ofte berre kalla «eter».

Framstilling 

Ein kan framstille eterar ved kondensasjonsreaksjonar. Da reagerer to alkoholmolekyl med kvarandre og spalter av vatn.

Eigenskapar 

Etermolekyla kan ikkje danne hydrogenbindingar med kvarandre og ein eter og har derfor eit relativt lågt kokepunkt. Eterar er gode løysemiddel for upolare bindingar.

Bakgrunnsstoff 

 
Funksjonelle grupper
Gundam

Mobile Suit Gundam er ein animeserie som starta i 1979 og handla om ein gut som fann eit robotvåpen (Gundam) og deretter vart med på eit romskip og slost mot andre robotvåpen (Zaku, Gouf, Dom osb.).

Han kom òg i klammeri med ein toppilot av fienden kalla Char Aznable. Seinare har det kome oppfølgjarar og seriar basert på same konseptet, gjerne i parallelle univers. Desse kan oppsumerast i UC (universal century), AC (after clony) og CE (cosmic erea).

 UC: Mobile suit gundam-08th ms team-war in the pocket-zeta gundam-ZZ gundam-victory gundam-F91 gundam-Chars counterattack.
 AC: Gundam Wing. Gundam X
 CE: Gundam Seed-Gundam Seed Destiny.

Det finst òg ein serie kalla Turn A gundam som samlar og avsluttar alle UC- og AC-seriane.

Animeseriar
Barry Marshall

Barry J. Marshall, M.D. () er ein australsk lækjar og professor i klinisk mikrobiologi ved University of Western Australia (UWA). Han er kjend for å ha prova at bakterien Helicobacter pylori er den fremste grunnen til magesår. Dette var stikk i strid med gjeldande medisin i fleire tiår som hevda at magesår skuldast stress, krydra mat og for mykje syre.

Marshall var fødd i Kalgoorlie i Western Australia. Han var ferdig utdanna som lækjar ved University of Western Australia i 1974. Han møtte Robin Warren, ein patolog med interesse for gastritt, under spesialiseringa i indremedisin ved Royal Perth Hospital i 1981. Saman forska dei på samanhengen mellom spiralbakteriar og gastritt. Hypotesen om samanhengen mellom Helicobacter pylori og magesår og magekreft kom i 1982.

Teorien om H. pylori blei gjort til lått av etablerte vitskapsfolk og lækjarar, ein trudde ikkje at nokon bakteriar kunne leva i den sure magesekken. For å få folk til å sjå nærare på teorien hans drakk Marshall eit reagensrøyr med bakteriar og fekk raskt magesår. Magesåret kurera han med antibiotika.

I 2005, fekk han og Robin Warren Nobelprisen i fysiologi eller medisin «for si oppdaging av bakterien Helicobacter pylori og hans rolle ved gastritt og magesår». Professor Marshall driv framleis forsking på H. pylori og leiar eit laboratorium ved UWA.

Andre prisar 
 Albert Lasker Award for Clinical Medical Research i 1995
 Gairdner Foundation International Award i 1996
 Liste over andre prisar

Referansar 
 Marshall BJ. Unidentified curved bacillus on gastric epithelium in active chronic gastritis. Lancet 1983;1((8336):1273-1275. PMID 6134060.
 Marshall BJ, Warren JR. Unidentified curved bacilli in the stomach patients with gastritis and peptic ulceration. Lancet 1984;1(8390):1311-1315. PMID 6145023.
 http://www.vianet.net.au/~bjmrshll/features2.html
 http://www.usnews.com/usnews/doubleissue/heroes/marshall.htm

Bakgrunnsstoff
 Helicobacter pylori Research Laboratory
 The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2005

Nobelprisen i medisin
Australske biologar
Australske nobelprisvinnarar
Australske legar
Robin Warren

J. Robin Warren () er ein australsk lege og forskar som er godskriven for oppdaginga av bakterien Helicobacter pylori i 1979. 

Warren blei fødd i Adelaide i South Australia. Her tok han legeutdanning, fullført i 1961, og trente til å bli patolog ved Royal Melbourne Hospital. I 1967 blei han teken opp i Royal College of Pathologists of Australasia, og har sidan den tid vore tilsett som patolog  ved Royal Perth Hospital i Western Australia.

Saman med kollegaen Barry Marshall viste Warren at bakterien er årsaka til magesår. Han hjelpte deretter til med å utvikla ein enkel diagnostisk test for å påvisa bakterien i magesårpasientar. I 2005 blei Warren og Marshall tildelt Nobelprisen i medisin.

Prisar og utmerkingar 
 1994: Warren Alpert Prize (saman med B.J. Marshall)	
 1995: Australian Medical Association (WA Branch) Medical award (saman med B.J. Marshall)	
 1995: Distinguished Fellows Award, Royal College of Pathologists of Australasia	
 1996: Opningsprisen ved The First Western Pacific Helicobacter Congress
 1996: Medaljen til Hiroshima-universitetet
 1996: Distinguished Alumni Award, University of Adelaide	
 1997: Paul Ehrlich Prize (saman med B.J. Marshall)	
 1997: M.D.h.c., University of Western Australia	
 1998: Howard Florey Centenary Medal

Warren, Robin
Warren, Robin
Australske nobelprisvinnarar
Australske legar
Seattle

Seattle er den største byen i den amerikanske delstaten Washington. Innbyggjartalet i byen er 573 000 (2005), i byområdet 3,8 millionar.

Seattle er berømt mellom anna som heimbyen til TV-serien Frasier og kafékjeda Starbucks. Byen blir dessutan ofte forbunde med grunge-rørsla og Kurt Cobain, kjente delar av musikkbiletet på starten av 1990-åra. 

Seattle er også ein av byane i USA med flest norsk-amerikanarar, det blir til dømes arrangert 17. mai-tog her kvart år.

Byen husar laget Seattle Seahawks i amerikansk fotball, baseball-laget Seattle Mariners og korgball-laget Seattle Supersonics.

Like sør for byen ligg hovudkvarteret til Boeing, og aust for byen (i Redmond) ligg hovudkvartertet til Microsoft.

I 1999 var det store demonstrasjonar i Seattle i samband med eit WTO-møte. Demonstrantane lukkast i å stoppa toppmøtet, og dette vart opptakten til ei rekkje liknande demonstrasjonar verda over mot nyliberalismen og den økonomiske globaliseringa.

Verdt å sjå 
 Tårnet Space Needle
 Pike Place Market
 Seattle Aquarium

Kjelder

 
Byar i Washington
Busetnader grunnlagde i 1853
Lars Hansen

Lars Georg Hansen  () var ein norsk forfattar frå Tromsø. Han gav ut ei rekkje romanar på 1920- og 30-talet. Bøkene hans har to ulike temaområde: Ishavsfangsten som vart drive med utgangspunkt i Tromsø, og kystfiskarane sitt liv, lagt til fiktive fiskever på kyststrekninga mellom Senja og Skjervøy. Handlinga i bøkene er lagt til dei siste tiåra før hundreårsskiftet, til tida før motorbåtane gjorde sitt inntog i fisket.

Romanane fell innanfor heimstaddiktingsjangeren, dei har innverknad frå naturalistisk dikting, men forfattaren vik likevel av frå eit naturalistisk program.

Kystfiskarromanane inneheld mange gode skildringar av kystfiskarane sitt liv og livsvilkår, men dei er for prega av nasjonalromantiske førestillingar til å vere realistiske. Viktig for Hansen er sambandet attende til vikingtida, væreigaren i Kongen på Råsa ættar t.d. direkte attende til ein væreigar på 1300-talet som heitte «Okse», og han har sjølv same namn. Som mottrekk mot eit konkurrerande fiskemottak vil væreigaren ta opp att pelshandelen, og sende bod på «Lomm Kvite», som er jeger på innlandet. Men på slutten av 1800-talet finst det ingen «Lomm Kvite» i Indre Troms, dette er rein sagapastisj, i feil hundreår. Hansens ideal er sjølvbergingssamfunnet, der menneska går attende til naturen og lever av den. I andre kystfiskarromanar er det meir realistiske skildringar, vi får prisane på båt, not og fangst, og vi får vite kva vilkår folka lever under. Men samfunnet desse skildringane er frå er altså ei tapt tid, frå over ein generasjon attende.

Ishavsromanane skil seg frå kystfiskarromanane ved at dei på ein meir realistisk måte skildrar livet i Ishavet, det Tromsø som selfangarane legg ut frå, og livet til dei som sitt att i Tromsø og ventar mennene sine heim før vinteren kjem.

Tematisk har Hansen mykje til felles med Knut Hamsun, dei kan begge stå som representantar for det reaksjonære opprør, ein antikapitalistisk, attoverskodande trong til å kome attende til ei tid før pengesamfunn og kapitalisme. Sentralt i denne utopien er den gode væreigaren (eller, for ishavsromanane: den gode reiaren), han som er patriarken, men ikkje misbruker makta si, og vil folka sine vel.

På same måten som Hamsun stødde også Hansen opp om Nasjonal Samling under krigen. 

Han var medlem av Den Europeisk Forfatterforening (stifta i Weimar 1942).

Bibliografi 
 Odin klarte det: roman 
 1943: Keiserlosen
 1942: Skarvereiret
 1940: Hårde tider har vi døiet
 1940: Pegasus på flukt
 1939: Beitsaren: ishavsroman
 1938: Storfossen
 1937: På vivanke
 1936: I sne og nordlys: noveller
 1934: De fem ishavsgaster: roman
 1933: Kongen på Råsa: roman
 1932: Bjørnar Bålk og hans slekt
 1931: Håkjerringkjeften: roman
 1930: Forbannelsen
 1929: «Hvalrossen» av Tromsø: roman
 1928: En havets sønn: roman
 1927: Jens Sørskar: roman 
 1926: I Spitsbergens vold

Bakgrunnsstoff
 Omtale i Travellers' Club
 Om Lars hansen i Norsk krigsleksikon
 Utdjupande artikkel om Hansen på snl.no, skriven av Nils Magne Knutsen.

Litteratur
 Birkeland, B./Ugelvik Larsen, S.: Nazismen i norsk litteratur,1975, Nasjonalsosialister i norsk diktning, 1943

Hansen, Lars
Folk frå Tromsø
Helicobacter pylori

Helicobacter pylori, tidlegare kalla Campylobacter pylori, er ein gram-negativ, mikroaerofil bakterie som infiserer slimhinna i magesekken hos menneske. Infeksjonen kan føra til mange former for peptiske magesår og nokre former for gastritt, sjølv om dei fleste som blir infisert aldri får symptom på nokon av desse.

Bakterien held berre til i menneskemagar, og er ein av få kjende organismar som kan overleva i eit så surt miljø. Han er forma som ein heliks, derav namnet Helicobacter («spiralbakterie»), og kan bokstaveleg talt skru seg inn i slimlaget for å danna koloniar.

Det var i 1982 at dei australske legane Robin Warren og Barry Marshall oppdaga bakterien og samanhengen hans med sjukdom. Den gong trudde ein ikkje at bakteriar tolte å leve i det syrlege miljøet i magesekken. Warren og Marshal mottok i 2005 nobelprisen i medisin for oppdaginga.

Bakgrunnsstoff 
 Helicobacter pylori Research Laboratory med illustrasjonar av H. pylori

Gram-negative bakteriar
Proteobacteria
Bakteriar med sekvenserte genom
Frasier

Frasier er ein amerikansk situasjonskomedie som vart send i elleve sesongar mellom 1993 og 2004. Den var ei nyskaping av den framgangsrike fjernsynsserien Cheers. Hovudpersonen, dr. Frasier Crane som vart spelt av Kelsey Grammer, har dermed vorte ein av dei mest langliva rollefigurane i amerikansk fjernsynshistorie. I Noreg har serien vorte send på TV 2.

Serien er skapt av David Angell, Peter Casey og David Lee.

situasjonskomediar
fjernsynsseriar frå 1990-åra
fjernsynsseriar frå 2000-åra
USA-amerikanske fjernsynsseriar
TV-program på NBC
Moshe Dayan

Moshe Dayan () var ein israelsk politikar, arkeolog og forfattar. Dayan var generalstabssjef frå 1953 til 1958, jordbruksminister frå 1959 til 64, forsvarsminister frå 1967 til 74 og utanriksminister frå 1977 til 79.

Verk
Diary of the Sinai Campaign 1956 (1966)
The Story of My Life (1976)
Breakthrough (1981)

Israelske politikarar 
Israelske offiserar
Shimon Peres

Shimon Peres () var ein israelsk politikar som har fått Nobels fredspris. Han var president i Israel frå 15. juli 2007 til 2014. Peres blei fødd som Shimon Perski i Wiszniew i dåverande Polen (no Visjniev i Kviterussland). Familien flytta til Tel Aviv i Israel i 1934. Han gifta seg med Sonya Gelman og dei har tre ungar. Peres er søskenbarn til skodespelaren Lauren Bacall (fødd Betty Joan Perske).

Peres var sosialdemokrat, og langvarig medlem av det israelske arbeidarpartiet Avoda. Han gjekk i årsskiftet 2005–2006 ut av arbeidarpartiet og over til det nye sentrumspartiet Kadima. Han var israelsk statsminister frå 1984 til 1986 og igjen frå 1995 til 1996 etter mordet på Yitzhak Rabin. Han har òg vore visestatsminster, utanriksminister i fleire periodar og ein av 25 visepresidentar for Sosialistinternasjonalen. Peres var presidentkandidat i 2000, men tapte då for Moshe Katsav.

Peres fekk Nobels fredspris i 1994, saman med Yassir Arafat og Yitzhak Rabin for «arbeidet deira med å skape fred i Midtausten». I 1997 grunnla han Peres fredssenter.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Peres, Shimon
Peres, Shimon
Peres, Shimon
Peres, Shimon
Peres, Shimon
Døde den 28. september
Døde i 2016
Fødde den 15. juli
Fødde i 1923
Vinnarar av Nobels fredspris
Jødiske nobelprisvinnarar
Edda

Edda er eit kvinnenamn med ulike historier. Me kan finna eit norrønt, eit fellesgermansk og eit italiensk. Det er best kjent som namnet på dei to bøkene som har gjeve ettertida mest kunnskap om norrøn gudetru, den eldre Edda og den yngre Edda. Kvada som står i bøkene blir gjerne kalla eddadikt.

Norrøn tyding
Det er uklårt kva namnet «Edda» i norrøn tradisjon tyder. Det var namnet til ei av kvinnene Heimdall fekk barn med i Rigstula. Det skulle der tyda oldemor, og Edda var stammor til trellane. 

Ein har hevda at Snorres Edda, eller den yngre Edda, fekk namnet sitt av di ho inneheldt kunnskap frå gamal tid, gamal som ei oldemor. Andre tenkjer seg at det er ei avleiing av Oddi, der Snorre Sturlasson vart utdanna, eller at ordet ganske enkelt tyder 'poetikk'. Ei anna forklaring er at det er ei norrøn form av latinsk edo, «eg skriv». I Orkneyinga saga finn me forma kredda for latinsk credo. Som den ordmeistaren Snorri var, kan ein tenkja seg at han hadde fleire av desse tydingane i tankane, og laga tittelen mesta som eit ordspel.

Som kvinnenamn blir det brukt av dotter til kong Hårek i soga Bósa saga og Herrauðs frå rundt 1300.

Germansk tyding
Namnet Edda kan vera ei kortform av namn som byrja med Ed- eller Ead-, som tyder 'rikdom', eller Edel-, som tyder 'edel' eller 'adeleg'. Slike namn, som Edwina og Edelgard, har vore særleg vanlege i Tyskland og England.

Italiensk tyding
Edda er avleia av Hedda, som igjen er ei kortform av Hedvig og tyder strid eller krig.

Namneberarar
Edda Mussolini (1910-1995), dotter av Benito Mussolini
Edda van Heemstra var pseudonymet til skodespelaren Audrey Hepburn (1929-1993)
Edda Buding (f. 1936), tysk tennisspelar
Edda Moser (f. 1938), tysk operasongar
Edda Manga (f. 1969), svensk historikar

Sjå òg 
 Eddafeltet, eit oljefelt i Nordsjøen. Feltet var i produksjon frå 1979 til 1998
 Tidsskriftet Edda, nordisk tidsskrift for litteraturforskning, som har vorte utgjeve frå 1914
 Edda kino, eit kinosenter i Haugesund

Bakgrunnsstoff
 Den yngre Edda på norrønt fra prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad»
 Den eldre Edda på norrønt fra prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad»
 Den eldre Edda på norsk fra prosjektet «Norrøne Tekster og Kvad» (fleire utgåver på norsk)
 CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på norrønt 
 CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den yngre Edda på engelsk 
 CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den eldre Edda på norrønt 
 CyberSamurai Encyclopedia of Norse Mythology: Den eldre Edda på engelsk 

kvinnenamn
norrøne førenamn
italienske førenamn
førenamn av gammalhøgtysk opphav
CICERO Senter for klimaforskning

CICERO Senter for klimaforskning er ein norsk stiftelse skipa av regjeringa i 1990. Stiftelsen har internasjonal klimaforsking som spesialfelt og tar på seg oppdrag for næringslivet, nasjonale og utanlandske styresmakter. CICERO har frå 1994 arrangert det nasjonale Klimaforum og er ansvarleg utgjevar av klimatidsskriftet Cicerone. 

Dagleg leiar er Pål Prestrud. CICERO er med i samarbeidsselskapet Miljøalliansen AS.

Bakgrunnsstoff 
 CICERO nettstad

Forsking i Noreg
Klimatologi
Skipingar i 1990
Roy Glauber

Roy J. Glauber () er ein amerikansk fysikar tilknytt Harvard-universitetet. Han er tildelt halvparten av Nobelprisen i fysikk for 2005, medan John L. Hall og Theodor Hänsch deler den andre halvparten.

Glauber fekk prisen for sitt arbeid med kvanteteorien for optikk, som blei gjeve ut i 1963.

Han tok PhD i fysikk 1949 ved Harvard University og drog så til mellom anna Princeton Institute for Advanced Studies, men vende tilbake til Harvard i 1956. Han var professor i fysikk frå 1976. I 1944–1946 deltok han i Manhattanprosjektet der han mellom anna berekna den kritiske massen av spaltbart material til dei første atombombene. I forskinga si har Glauber særleg arbeidt med kvanteelektrodynamikk og problem knytt til vekselverknad mellom lys og materie.

Kjelder

Bakgrunnsstoff
 Side om Roy J. Glauber ved Harvard  (engelsk)
 Omtale frå Nobelinstituttet (engelsk)

Glauber, Roy J.
Glauber, Roy J.
Nobelprisvinnarar frå USA
Folk frå New York City
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
Medlemmar av Royal Society
Elevar ved Harvard University
Folk tilknytte Manhattanprosjektet
Optikarar
Medlemmar av Optical Society
USA-amerikanske jødar
Jødiske nobelprisvinnarar
Theodor Hänsch

Theodor Wolfgang Hänsch () er ein tysk fysikar som er tildelt Nobelprisen i fysikk for 2005.

Hänsch er fødd i Heidelberg i Tyskland, der han tok doktorgrada i fysikk. Frå 1972 til 1986 var han tilsett ved Stanford-universitetet i California. Deretter vende han tilbake til Tyskland for å leia Max Planck-instituttet for kvanteoptikk, ei stilling han framleis har. Han er òg tilsett som professor for eksperimentell fysikk og laser-spektrografi ved Ludwig-Maximilians-universitetet i München.

Hänsch blei heidra med Gottfried Wilhelm Leibniz-prisen, den høgast hengande tyske vitskapsprisen, i 1989. I 2005 fekk han Otto Hahn-prisen, og same året delte han halve Nobelprisen i fysikk med John L. Hall, medan Roy Glauber fekk den andre halvparten.

Ein student av Hänsch, Carl E. Wieman, vann prisen i 2001.

Hänsch, Theodor
Hänsch, Theodor
Tyske nobelprisvinnarar
Fysikarar på 1900-talet
Fysikarar på 2000-talet
Eksperimentelle fysikarar
Optiske fysikarar
Medlemmar av Det pavelege vitskapsakademiet
Leibniz-prisen
Elevar ved Ludwig Maximilian Universitet i München
Elevar ved Universitetet i Heidelberg
Folk frå Heidelberg
Medlemmar av Leopoldina
Order of Merit
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
Comstock-prisen i fysikk
Bayerischer Maximiliansorden für Wissenschaft und Kunst
John L. Hall

John L. Hall () er ein amerikansk fysikar og nobelprisvinnar.

Hall er tilsett ved Universitetet i Colorado. Han delte halvparten av Nobelprisen i fysikk i 2005 med Theodor Hänsch for sine bidrag til utviklinga av laserbasert presisjonsspektroskopi. Den andre halvparten gjekk til Roy Glauber.

Han tok PhD i fysikk i 1961 ved Carnegie Institute of Technology i Pittsburgh i Pennsylvanai. Han er no seniorforskar (frå 1971) ved National Bureau of Standards and Technology, dessutan knytt til Joint Institute for Laboratory Astrophysics (JILA), ved University of Colorado, Boulder (frå 1967). Hall har spesielt arbeidd med presisjonsspektroskopi basert på laser.

Kjelder
 

Nobelprisen i fysikk
USA-amerikanske fysikarar
Nobelprisvinnarar frå USA
Folk frå Denver
Elevar ved Universitetet i Glasgow
USA-amerikanske fysikarar
Optiske fysikarar
Medlemmar av Optical Society
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
Optikk

Optikk dreier seg om korleis lys spreier seg og blir brote, og er ei grein av fysikken. 

Vitskapen prøver å forklara ulike optiske fenomen. Han studerer synleg, infraraudt og ultrafiolett lys. Ettersom alle desse er ulike bølgjelengder av elektromagnetisk stråling, på same måte som røntgenstråling, mikrobølgjer og radiobølgjer, vil ein finna liknande fenomen her òg. Ein kan difor sjå på optikken som underordna studiet av elektromagnetismen.

Nokre optiske fenomen kan berre forklarast ved at lyset har kvanteeigenskapar, slik som fotoelektrisk effekt. Optikken bruker derfor både klassisk fysikk og kvantefysikk som forklaringsmodell.

Sjå òg 
 Bølgjelengde
 Foton
 Hologram
 Laser
 Linse
 Lysbryting
 Lysbøying
 Spektroskopi
Caracas

Caracas er hovudstaden i Venezuela, og har rundt 1,7 millionar innbyggjarar, 3,6 millionar medrekna byar og tettstader omkring (2004). Byen ligg nord i landet, nær det karibiske havet. 

Caracas er fødebyen til Francisco de Miranda og El Libertador, Simón Bolívar.

Historie 

Byen blei grunnlagd i 1567 under namnet  Santiago de León de Caracas av den spanske oppdagaren Diego de Losada.

Eit jordskjelv jamna han med jorda den 26. mars 1812. Styresmaktene i byen hevda at dette var
Gud si straff mot dei som gjorde opprør mot den spankse krona.

Med aukande oljeutvinning i Venezuela i første halvdel nittenhundretalet voks byen som økonomisk senter. Han var òg eit knutepunkt for trafikken mellom Europa og Sør-Amerika. Ei tid hadde mellom anna overlydsflyet Concorde ei flyging i veka til Caracas.

Byen har to store fotballstadionar: Olympiastadion, med plass til  tilskodarar, og Brigido Iriarte Stadion, med plass til .

Bakgrunnsstoff 

Byar i Venezuela
Hovudstader i Sør-Amerika
Træl

Træl er den gamle nordiske nemninga for slave, nytta i tidleg norrøn tid. Trældom var i prinsippet arveleg. Om ein hadde foreldre som var trælar, vart ein sjølv træl. Krigsfangar vart i stort omfang gjort til trælar, noko som var vanleg for vikingane. 

En træl var ufri og rettslaus. Han kunne ikkje eiga jord, føra sak for retten, vitna eller avleggja eid. Han var eigd av husbonden sin, som kunne kjøpa og selja han og hans familie. 

I løpet av mellomalderen skjedde det over lang tid ei avvikling av trælesystemet, og det forsvann heilt på 1200-talet. Truleg vart dei fleste trælane ein del av lågare sosiale lag i samfunnet.  

Ein træl, trælen Kark, tok livet av Håkon Jarl. 
 
Træl er i norrøn mytologi son av Edda og Heimdal. Han tok seg Thir til kone, og dei to vart saman opphav til træleætta. 

I Rigstula i den eldre Edda er trælane skildra:


Kom til eit hus,
hurdi var stengd.
Inn mun han gange,
eld brann på golvet,
og eit gråhjert hjon
grov frami åren,
Åe og Edda
med aldrug skaut

Sjå òg 
 Rigs vandring
 Slave
 Stavnsbånd

norrøn tid
slaveri
Folk i norrøn mytologi

cs:Seznam postav ve světě Warcraftu#Thrall
it:Thrall
hu:Thrall
pl:Thrall
fi:Thrall (Warcraft)
tr:Thrall