alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Midtvesten

Midtvesten (Midwest) er ein region i USA som viser til dei flate landbruksområda vest for New England. 

Namnet er noko forelda, då det viser til det midtre vestlege området (Middle West) av USA før Louisianakjøpet i 1803. I dag er regionen verken det midtre eller vestre området av USA.

Midtvesten er definert av det amerikanske folketeljingsbyrået som desse 12 delstatane:

 Illinois
 Indiana
 Iowa
 Kansas
 Michigan
 Minnesota
 Missouri
 Nebraska
 North Dakota
 Ohio
 South Dakota
 Wisconsin

Regionar i USA
Åsa

Åsa og Aasa er kvinnenamn av norrønt opphav. Dei kjem frå det gamle svenske namnet Asa, og svarer til norsk og dansk Åse og Aase. 

Namnet var særs vanleg blant nyfødde svenske jenter på 1970-talet. Ved slutten av 2004 var det totalt 37 631 personar i Sverige med dette namnet. Derimot er det berre litt over 700 nordmenn som ber namnet Aasa eller Åsa.

Åsa har namnedag 2. mai i Noreg og 12. september i Sverige.

Personer med namnet Åsa 
 Åsa Ingjaldsdotter, dotter till sogekongen Ingjald Illråde
 Aase Nordmo Løvberg (f. 1923), norsk operasongar
 Åsa Nilsonne (f. 1949), svensk psykiater og forfattar
 Åsa Melldahl (f. 1951), svensk regissør
 Åsa Nelvin (1951-1981), svensk forfattar
 Åsa Domeij (f. 1962), svensk politikar
 Åsa Jinder (f. 1963), svensk folkemusikar
 Åsa Westlund (f. 1976), svensk politikar

Bakgrunnsstoff 

Kvinnenamn
Førenamn av norrønt opphav
Namn knytte til gudar
Namn knytte til åsatru
-ny

Namnedelen -ny går tilbake til norrønt men tyder det same som i moderne norsk, ny. Han blir brukt som sisteledd i fleire kvinnenamn.

Bruk 
 Audny
 Bergny
 Borgny
 Dagny
 Einy
 Geirny
 Helny
 Hildny
 Magny
 Oddny
 Signy
 Torny
 Åsny (med Åsne som avleia form)

Andre namn 
Mannsnamnet Torgny inneheld ikkje -ny som sisteledd, men -gny.

Ny
Torny

Torny eller Torni er kvinnenamn av norrønt opphav, sett saman av Tor- og -ny. 

Det er 139 kvinner som heiter Torny i Noreg (SSB 2005).

Kjende namneberarar 
 Torny Pedersen, norsk politikar

Bakgrunnsstoff 

Kvinnenamn
Førenamn av norrønt opphav
Torny Pedersen

Torny Pedersen () i Namsos) er ein norsk politikar for Arbeidarpartiet. Ho har vore folkevald for Nordland til Stortinget sidan 1997.

Foreldra til Pedersen dreiv butikk. Sjølv arbeidde ho i Postverket og som undervisingsassistent før ho studerte ved Arbeidslederskolen. Pedersen hadde hatt fleire tillitsverv og blei vald inn til kommunestyret i Fauske i 1985. I 1995 blei ho varaordførar i kommunen.

Verv 
 1997–2001 medlem av Valkomiteen.
 1997–2001 medlem av Energi- og miljøkomiteen.

 2001–2005 medlem av Familie-, kultur- og administrasjonskomiteen.
 2001– 2005 medlem av Valkomiteen.
 2001–2005 varamedlem av den utvida utanrikskomiteen.

 2005–2009 medlem av Energi- og miljøkomiteen.
 2005–2009 varasekretær i Odelstinget.

Bakgrunnsstoff 

 Stortinget.no - Biografi

Pedersen, Torny
Pedersen, Torny
Pedersen, Torny
Pedersen, Torny
Folk frå Fauske
Stortingsrepresentantar for Nordland
Stortingsrepresentantar frå Ap
Åse

Åse og Aase er både førenamn og etternamn. 

Dei er best kjende som kvinnenamn av norrønt opphav, kortformer av namn som byrjar på Ås- eller ei sideform av Åsa. Desse namna høyrer til den dansk-norske tradisjonen medan Åsa er meir brukt i svensk. Åse har namnedag 2. mai.

Etternamnet er ei dativform av ås.

Bruk
Namna var blant dei ti mest brukte namna frå 1920-talet, og blei fram til 1940 gjeve til  1 % av alle jentebarn.

Det er nær 11 900 nordmenn som heiter Åse og 5 500 som heiter Aase.
Som etternamn er Aase det mest brukte av dei to skrivemåtane, med rundt 2 400 namneberarar (SSB 2005).

Namnet i kulturen
Mor Aase, mor til Peer Gynt, er truleg den mest kjende namneberaren i norsk kultur. Åse Gåsepike er namnet på ei heltinne i eit norsk folkeeventyr.

Kjende namneberarar
Aase Hansen (1893-1981), dansk forfattar
Aase Bye (1904-1991), norsk skodespelar
Åse Gruda Skard (1905-1985), norsk barnepsykolog og kvinnesaksforkjempar
Aase Foss Abrahamsen (f. 1930), norsk forfattar
Åse-Marie Nesse (1934-2001), norsk forfattar
Aase Olesen (f. 1934), dansk politikar og minister
Åse Thoresen (1935-1987), norsk songar
Aase D. Madsen (f. 1936), dansk politikar
Åse Gunhild Woie Duesund (f. 1944), norsk politikar
Åse Wisløff Nilssen (f. 1945), norsk stortingspolitikar
Åse Klundelien (f. 1946), norsk stortingspolitikar
Åse Kleveland (f. 1949), norsk-svensk artist og politikar
Åse Lill Kimestad (f. 1955), norsk lokalpolitikar
Åse Schmidt (f. 1960), norsk stortingspolitikar

Bakgrunnsstoff

Kjelder
http://vikjavev.no/gardar/index.php?gardid=60

kvinnenamn
norske slektsnamn
førenamn av norrønt opphav
namn knytte til åsatru
namn knytte til gudar
Sjukehus

Sjukehus, også kalla hospital, er ein institusjon som yter medisinsk hjelp. Det vert ofte skilt mellom somatiske og psykiatriske sjukehus.

I Noreg finst det i det offentlege helsevesen tre typar somatiske sjukehus; lokalsjukehus, sentralsjukehus og regionsjukehus. Alle norske regionsjukehus er også universitetssjukehus. Nokre av dei, t.d. Rikshospitalet, har landsfunksjonar. I tillegg finst ei rekkje private sjukehus, som også i omfattande grad har avtaler med dei regionale helseføretaka om refusjonar for medisinsk handsaming. Ordninga «fritt sjukehusval» gjer at pasientar i dag fritt kan velje å la seg undersøke og handsame ved alle lokalsjukehus eller private sjukehus med avtale.

Sjå òg: 

 Feltsjukehus
 Sjukeheim
 Norske sjukehus
 Akuttmedisinsk kommunikasjonssentral
Diagnose

Diagnose (frå gresk dia, 'ved' og gnosis, 'kunnskap') er det å finna fram til ein sjukdom ved hjelp av symptom og andre teikn.

Å setje ein diagnose på ein person blir kalla å diagnostisere. Typisk vil ein person med eitt eller fleire uvanlege symptom vitja ein lege som får høyre om plagene og kan spørja ut og undersøka pasienten. Legen set so fram ei hypotese om sannsynlege diagnosar. Denne lista, basert på den tilgjengelege informasjonen, vert kalla differentialdiagnosar. Legen vil så syte for vidare testar for å verifisere eller avkrefte dei sannsynlege diagnosene, inntil han kan konkludere med ein diagnose. 

I Noreg og internasjonalt nyttar ein International Classification of Diseases (ICD) som kodeverktøy for å klassifisere sjukdom. Ein nyttar for tida (2016) den tiande utgåva, ICD-10. Den ellevte utgåva, ICD-11, er under arbeid og planlagt utgjeve i 2018.

Bakgrunnsstoff 
 ICD-10 – Den internasjonale statistiske klassifikasjonen av sjukdomar og relaterte helseproblem, 2016 (norsk utgåve)
 International Classification of Diseases (engelsk utgave) (Verdas helseorganisasjon)
 Om kodeverket ICD-10 (og ICD-11)  ehelse.no

 
Medisinsk terminologi
Nosologi
Terapi

Terapi (frå gresk ϑεραπεία) eller behandling er forsøk på å åtgjerda helseproblem. For å velje terapiform må ein fyrst ha ein diagnose.

Kva som er riktig terapi er ikkje berre eit objektivt spørsmål, men avheng òg av personleg tru og vitskapssyn.

 
Greske ord og uttrykk
Ekko

Ekko, atterklang, eller dvergmål, er ein refleksjon av ein lyd som treffer den som høyrer, ei stund etter den direkte lyden. Kjende døme er ekko i ein brønn, eit stort rom eller frå ei fjellside. Eit sant ekko er ein enkelt refleksjon. Dersom lyttaren blir treft av mange ekko som glir over i kvarandre, blir det kalla reverberasjon.

Eit menneske kan ikkje skilje ekko frå original om avstanden i tid ikkje er større enn 0,1 sekund. Ettersom lyden har ein fart på om lag 343 m/s ved 20 °C, må avstanden frå lydkjelde til reflektor vera minst 16,2 meter.

Ekko blir brukt i mellom anna sonar og ekkokardiografi.

Mytologi 
Ordet «ekko» kjem frå nymfa Ηχώ i gresk mytologi. Ekko snakka ustoppeleg til Hera så ho ikkje skulle bli var at mannen hennar Zevs dreiv hor. Hera avslørte dette og forbanna Ekko så ho berre kunne ta opp at det andre sa.

Akustikk
Ord av gresk opphav
Transduser

Transduser eller givar er ein innretning som omdannar ein sort energi til ein annan. Dei er ofte elektriske eller elektroniske. Dei fleste transdusere er anten sensorar eller aktuatorar.

Nokre transduserar

Akustoelektriske 
 Høgtalar
 Mikrofon
 Partikkelhastigheitsprobe

Elektromekaniske 
 Akellometer
 Dynamo 
 Elektromotor
 Galvanometer
 Gramofonpickup
 Piezoelektriske
 Rele
 Seismograf
 Solenoid
 Speedometer
 Strekklapp
 Vinkelgjevar

Fotoelektriske 
 Solcelle

Termoelektriske 
 Termistor
 Termoelement

Elektrokjemiske 
 Brenselcelle
 Elektrisk batteri
 Lambdasonde

Hydromekaniske 
 Pumpe
 Hydraulisk motor
 Hydraulisk sylinder
 Turbin

Pneumatiskmekaniske 
 Pneumatisk sylinder
 Kompressor
 Luftmotor

Varmekraftmaskiner 
 Dampmaskin
 Dampturbin
 Forbrenningsmotor
 Gassturbin

Kjelde 
Dansk wikipedia

Lenkjer 
 whatis: transducer

Transduserar
Udmurtia

Udmurtia (udmurtisk og russisk Удмуртия) er ein republikk i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Izjevsk, arealet er 42 100 km² og innbyggjartalet er 1 522 700 (2010). Området vart oppretta i 1920 som eit autonomt område for udmurtane, eit finsk-ugrisk folkeslag.

Udmurtia ligg vest for Uralfjella mellom elvane Kama og Vjatka. Landskapet er bylgjande sletteland, høgste punktet er om lag 330 meter over havet.

Folkesetnad 
Dei største byane er hovudstaden Izjevsk, (627 700 ibuarar), Sarapul (101 400), Votkinsk (99 020) og Glazov (95 850).

I 2010 var den etniske samansetjinga i Udmurtia:
 60,0 % russarar
 27,0 % udmurtar
 6,5 % tatarar

Komponisten Pjotr Tsjajkovskij vart fødd i det som i dag er Udmurtia. Den kjende våpensmeden Mikhail Kalasjnikov har budd her sidan 1949.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Republikken sine offisielle heimesider  på russisk og engelsk
 Artikkel frå Kommersant på engelsk

Russiske føderasjonssubjekt
Republikkar i Russland
Sørfjorden ved Osterøy

Sjå Sørfjorden for andre fjordar med same namn.

Sørfjorden er ein 30 km lang fjord som kransar sørsida av Osterøy, med kyst til Bergen kommune i sør. Dei austlege delane av fjorden høyrer til Vaksdal kommune. Han går over til Veafjorden i aust og munnar ut i Osterfjorden i vest.

Innløpet til fjorden ligg mellom Hordvikneset i sørvest og Klokkarneset ved Hamre i nordaust, rett søraust for Knarvik i Lindås. 

På Osterøysida av fjorden finn ein stader som Valestrandsfossen, Votlo, Haus, Havrå med det kjende Havråtunet og Bruvik. På sørsida av fjorden ligg stader som Steinestø, Hylkje, Breistein, Ytre Arna, Garnes, Takvam, Romslo og Trengereid. Sør for Ytre Arna går den 3,5 km lange Arnavågen sør til Indre Arna på vestsida av Garnes.

Bru- og ferjesamband 
Frå Herland på sørsida og over til Kvisti på nordsida går Osterøybrua, som opna i 1997. Brua her ei lengd på 1097 meter og eit hovudspenn på 597 meter. Sjølve fjorden er 555 meter brei på dette punktet. Før brua kom var det to ferjesamband over fjorden, eitt mellom Haus og Garnes eitt mellom Valestrandsfossen og Breistein. I dag er berre det sistnemnde i drift som ferjesamband over Sørfjorden. Fram til Nordhordlandsbrua opna i 1994 gjekk det òg ferje frå Steinestø ytst i fjorden og over Osterfjorden til Knarvik.

Kjelder 
 «Norgesglasset» hjå Statens Kartverk
 Bokmålswikipedia

Geografi i Osterøy
Geografi i Vaksdal
Fjordar i Bergen
Fjordar i Vestland
Arna
Systole

Systole er namnet på samantrekninga til hjartet. Sjå bolken om hjartesyklusen der.

kardiologi
Diastole

Diastole er fasen der hjarte vidar seg ut og sug inn blod. Sjå bolken om hjartesyklusen i artikkelen om hjarte.

kardiologi
Mayotte

Mayotte er ei øy og eit fransk oversjøisk område nord-vest for Madagaskar. Geografisk er øya del av øygruppa Komorane men politisk vart ho skild frå Komorane då resten av øygruppa vart sjølvstendig i 1975. Folket på Mayotte valde ved folkeavrøystingar i 1974 og 1976 å bli verande franske. Hovudstaden heiter Mamoudzou.

Mayotte vart eit fransk protektorat 25. mars 1841, i 1912 vart øya annektert av Frankrike. I 1974 vart det heldt folkeavrøystingar på alle øyane i Komorane om sjølvstende frå Frankrike, Mayotte var den einaste øya som røysta for å bli verande fransk, med 63,8 % fleirtal. Dette vart stadfesta ved ei ny folkeavrøysting i 1976. Mayotte vart difor skild frå resten av Komorane, som vart ein sjølvstendig republikk. Komorane gjer framleis krav på Mayotte. Ved fleire høve har det vorte fremja forslag i Tryggingsrådet i SN som støttar Komorane sitt krav på Mayotte, desse har kvar gong blitt støtta av 11 av 15 røyster, men blitt stansa av Frankrike sitt veto. Den afrikanske unionen støttar òg Komorane sitt krav på Mayotte. 

Usjølvstendige område
Øyar i Indiahavet
Anagram

Anagram er ord (evt. tal eller ordsekvensar) som er laga ved å setja saman alle bokstavane frå eit anna ord

i ei ny rekkjefølgd. Til dømes er «snorke» eit anagram av «norske».

Sjølve ordet anagram er samansett av dei greske orda ana (på ny) og gramma (bokstav).

Anagram vert gjerne nytta i satire og humor ved at bokstavane i namnet åt ein person blir stokka om til å forma ein karakteristikk som ein synest høver til personen.

Nokre døme på anagram 

 Frankenstein = Tanken er nifs
 Mel Gibson = Mobil seng
 Trond Giske = Nedrig tosk
 Knut Hamsun = Human kunst
 Morten Harket = Herr tanketom
 Geir Karlstad = Er stadig klar
 Ringo Starr = Stor raring

Språkleikar
Kammermusikk

Kammermusikk er nemninga på ein type klassisk musikk spela av nokre få musikarar, til forskjell frå orkestermusikk. Namnet kjem av at musikken tradisjonelt blei oppført i slottskammer og ikkje i konsertsalar. Kammermusikk blir som regel spela utan ein dirigent, og har derfor meir av eit solopreg. 

Kammergruppa har sjeldan meir enn ti utøvarar. Verk og ensemble har namn etter kor mange musikarar som er med, frå to utøvarar i ein duett vidare til trio, kvartett, kvintett, sekstett, septett, oktett og nonett. Instrumentsamansetjinga kan variera. Den vanlegaste er strykekvartetten med to fiolinar, ein bratsj og ein cello.

Historikk 
Opphavleg blei omgrepet kammermusikk brukt om musikk som blei framført ved hoffa, i motsetnad til kyrkjemusikk. I barokken blei omgrepet utvikla og avgrensa til berre å omfatta rein instrumentalmusikk arrangert for små besetningar. Under wienerklassisismen fortsette utviklinga, først og fremst for strykekvartetten. 

Joseph Haydn og Wolfgang Amadeus Mozart skreiv gjerne strykekvartettar som kunne spelast av amatørar som ville hygga seg, og desse var ofte ikkje meint å skulle framførast offentleg. Ludwig van Beethoven skreiv òg kammermusikk for «heimebruk», men dei seinare strykekvartettane hans er komplekse arbeid som ofte regnet for å vere for vanskelege for amatørar. I romantikken blei kammermusikken vidareutvikla som musikk for profesjonelle ensemble.

Sjå òg 
 Kammersonate

Bakgrunnsstoff 
 Oslo Kammermusikkfestival
 Trondheim kammermusikkfestival
 Stavanger internasjonale kammermusikkfestival
 Risør kammermusikkfest

Kjelder 
 Bokmålswikipedia

Musikksjangrar
 
Klassisk musikk
Hankjønn

Hannkjønn eller hankjønn er kjønnet til ein organisme som lagar sperm og ikkje egg. «Sperm» er definert som den minste og vanlegvis mest rørlege kjønnscella i heterogame artar, der den motsette kjønnscella blir laga av hokjønn.

Symbol 
Hannkjønn blir ofte uttrykt med symbolet ♂ (Unicode U+2642), ein sirkel med ei pil som peiker mot nordaust. Dette er ei stilisert framstilling av spydet og skjoldet til guden Mars.

Utvikling 
Det finst ingen felles genetisk mekanisme for korleis individ får hannkjønn innan ulike artar, slik at utviklinga av to kjønn tydelegvis har skjedd fleire gonger uavhengig av kvarandre i ulike evolusjonsliner.

Kjønn
Kontrastmiddel

Kontrastmiddel blir nytta ved fleire skilde former for biletdiagnostikk. Kontrastmiddel (på sjukehus ofte berre kalla kontrast) blei først nytta ved røntgenbilete. Det blir no òg nytta ved magnetresonanstomografi, computertomografi og ekkokardiografi. Kontrastmidla for dei skilde modalitetane er heilt forskjellige. Kontrastmiddel finn stadig nye bruksmåtar.

Medisinsk utstyr
Kontrastmiddel
Newcastle i New South Wales

Newcastle er ein by i Australia. Den er den sjette største byen i Australia og den nest største i delstaten New South Wales. Byen ligg 160 km nord for Sydney i munningen til Hunter River.

Byar i Australia
Busetnader grunnlagde i 1804
Kor

For austerdelen av eit kyrkjerom, sjå Kor i arkitekturen
For bibelsk holmål, sjå Eininga kor

Eit kor er ei gruppe songarar som syng samstemt eller fleirstemt. Musikken dei syng blir gjerne kalla korsong. Som regel vil eit kor ha minst åtte medlemmer; mindre grupper blir gjerne kalla vokalgrupper eller songrupper.

Eit kor kan synga åleine — a cappella — akkompagnert av musikkinstrument, eller som bakgrunn til instrumentalmusikk. Songkor blir ofte leia av ein dirigent, men mindre kor kan framføra musikk utan. 

Det er vanleg for kor å ha ei eller anna form for uniform.

Typar 
Det finst mange ulike slags kor, delt inn mellom anna etter kva slags medlemmer dei har eller kva slags musikk dei syng. Men mange kor er slik samansette at dei ikkje vil passa inn på nokre av listene.

Inndeling 
Ved fleirstemt korsong delar ein gjerne songarane inn etter sitt stemmeleie, kalla sopran, alt, tenor og bass (av og til mezzosopran og baryton i tillegg). Ein snakkar òg om eit stemmeleie kalla gutesopran i korsamanheng, spesielt i gute- og barnekor.

 
Musikkgrupper
Song
Sjel

Sjel eller sål er eit omgrep innan filosofi, religion og livssyn knytt til det som er levande, og i mange oppfattingar udøyeleg, i menneske og eventuelt andre levande vesen. Omgrepet blir òg nytta i daglegtale som synonymt med medvit, menneske og drivkraft.

Sjå òg
Sjelevandring

Bakgrunnsstoff
Sjel (2011, 3. november), Store norske leksikon. 
 Sjel: religion i Store norske leksikon.

Kjelder

Sjel (2011, 3. november), Store norske leksikon. Henta 1. september 2013.
Kværne, Per. (2009, 15. februar). Sjel: religion i Store norske leksikon. Henta 1. september 2013.

Filosofi
Religiøse omgrep
Grunnleggjande metafysikk
Abel Pacheco

Abel Pacheco de la Espriella () frå San José) er ein kostarikansk politikar som representerer Partido Unidad Social Cristiana (PUSC). I april 2002 vart han vald til president i Costa Rica og var det frå 2002 til 2006. Då overtok Óscar Arias Sánchez som president etter Pacheco.

Kostarikanske presidentar
États généraux

États généraux var ei stenderforsamling i Frankrike før den franske revolusjonen. Tredjestanden (fransk tiers état) var ei av dei tre stendene i Frankrike før den franske revolusjonen i 1789. Presteskapet og adelen var dei to andre. Inndelinga av samfunnet i tre stender skriv seg attende til mellomalderen. Dei tre stendene møttest i stenderforsamlinga, états généraux, ei rådgjevande forsamling for kongen. På norsk vert gjerne états généraux omtala som generalstanda eller som stenderforsamling.

Fransk historie
Muskel

Muskel er ein av dei fire hovudvevtypane i kroppen og har i oppgåve å røra delar av kroppen og å flytta stoff rundt i han. Utan musklar ville me ikkje ha kunna røra på oss, og indre organ ville heller ikkje ha verka.

Det finst tre ulike typar muskelvev:
 Tverrstripa muskelvev som er festa til skjelettet og får lemmane til å røre seg, og kan trøytna.
 Hjartemuskelvev som finst i hjartet, verker av seg sjølv, og ikkje blir trøytt.
 Glatt muskelvev som finst inni organ, som tarmane, halsen og blodårene, og ikkje blir trøytt.

Det er den førstnemnde typen me gjerne tenker på når me snakkar om musklar. 

Anatomi
Muskelsystemet
Fredrikstad Skiklubb

Fredrikstad Skiklubb (FSK) er eit idrettslag som vart skipa i Fredrikstad 14. januar 1896. Klubben driv langrenn, orientering, skihopp og friluftsliv i Fredrikstad-distriktet. Orientering har vore på programmet sidan 1938. Det kjende orienteringsløpet «Blodslitet» vart skipa til av FSK uoffisielt første gongen i 1968, sidan 1979 har dette vore ei årviss offisiell tevling for orienteringsløparar frå ei rekkje land.

Fredrikstad Skiklubb har opparbeida og vedlikeheld ei rekkje turløyper i Fredrikstadmarka, m.a. lysløyper, mykje med dugnadsinnsats, men klubben har også fått noko stønad frå det offentlege og frå næringslivet.

Skihytta «Breidablikk» 

Fredrikstad Skiklubb si skihytte, «Breidablikk», vart innvigd 15. november 1911. I daglegtale vert ho berre omtala som «Skihytta». Hytta ligg på eit av dei høgaste punkta i Fredrikstadmarka, 101 m.o.h., og er eit populært utfartsmål, og eit midtpunkt i Fredrikstadmarka. Ho er også ein viktig samlingsstad for aktivitetar i klubben, for trening, tevlingar, møte og kurs. Hausten 2005 og vinteren 2006 gjennomgår hytta ei større utbetring og påbygging.

Bakgrunnsstoff 
 Fredrikstad Skiklubb sine nettsider 
 Omtale av «Blodslitet» 2005 i OPN — Orientering på nett

Idrettslag i Fredrikstad
Skipingar i 1896
Idrettslag skipa i 1890-åra
1896 i Noreg
Konjakk

Konjakk, fransk: cognac, er ein type druebrennevin oppkalla etter byen Cognac i Frankrike, der drykken vert produsert og lagra i lang tid (minimum to år) på fat av eik for å få den særeigne konjakksmaken. Brennevinet må vere produsert i regionen ikring byen Cognac for å kunne kallast cognac. Tilsvarande druebrennevin frå andre område eller land må ha andre nemningar, og då vert det ofte nytta nemningar som til dømes det engelske ordet brandy, eller den franske nemninga eau de vie.

Konjakk vert ofte delt inn i tre ulike gradar, etter alder:

VS (Very Special) – lagra minimum 2–4 år på eikefat
VSOP (Very Superior Old Pale) – lagra 4-6 år på eikefat
XO (Extra Old) – lagra minimum 6 år på eikefat

Nordmenn er eit av verdas mest konjakkdrikkande folk. Særleg i Midt-Noreg, Nordland, Troms og Finnmark vert det seld mykje av dette brennevinet.

Det er fleire konjakkar med norsk tilknyting, mellom dei Larsen Cognac frå Braastad.

Brennevin
Druebrennevin
Tiend

Tiend er ei skatteform der ein betaler ein tidel av inntekta si til eit kyrkjesamfunn eller liknande religiøst samfunn ein gong årleg. 

Vi kjenner tiend frå det antikke Midt-Austen, mellom anna frå Babylon. Det gamle testamentet har fleire skildringar av tiend til dømes 1 Mos 14, 18-20, der Abraham betaler tiend til kong Melkisedek, og 3 Mos 27, 30, kor israelittane vert pålagt å betale tiend til JHVH. Og i 5 Mos 14, 22 står det «Kvart år skal du gje tiend av alt det som veks på marka.».

Praksisen vart òg tatt i bruk i kristne kyrkjesamfunn. Først var det ikkje noko formalisert tiendsystem, men idéen var nemnt på fleire kyrkjemøte fram til han vart godteken av pave Hadrian I i 787. I nokre kristne trussamfunn praktiserer ein framleis tiend som ei sjølvvald religiøs handling, det vil seie at medlemmene frivillig betaler 1/10 av inntekta si til kyrkja.

Tiend som norsk skatteordning 
I Noreg vart tiend sett i verk under styret til Sigurd Jorsalfar (1103-1130). Skatten gav alle påbod å betale 1/10 av innkome til kyrkja. Tienda vart så fordelt med ¼-del kvar på kyrkja, biskop, prest og fattige. Korntienda skulle betalast av bruttoavlinga, som kvart tiande kornband på åkeren, men berga, ført i hus og treska av skattytaren.

Kongetiend 
Som ei følgje av reformasjonen i 1536 og kyrkjeordinansen av 1537 skulle tienda delast på tre, ved at parten som hadde gått til dei fattige, bondeparten, fall bort. Bispen sin part tilfall etter den tid kongen. Ved lovbod frå 1801 vart kongetienda gjort om til ei grunnbyrde på fast eigedom, som vart betalt inn «in natura» etter kapitaltakst eller i reine pengar. Først i 1918 vart grunnbyrden sett ut av kraft.

Kjelder 
 «Tiende» på Wikipedia på bokmål 
 «Tiende» på Dansk Wikipedia
 Kåre Lunden i Norges landbrukshistorie band II, Det Norske Samlaget 2002 ISBN 82-521-5584-7

Bakgrunnsstoff 
 Om tiend i Kristian Vs norske lov 

Skattlegging i Noreg
Kristen utøving
Intervensjon

Intervensjon er eit fellesnamn for ulike metodar for å fjerne vev eller implantera framandlekamar i menneskekroppen, utan å direkte kunne sjå operasjonsfeltet. Ein snakkar om minimalt invasive og biletvegleda prosedyrar. Bileta kan lagast med magnetresonanstomografi (MR), fiberoptisk overføring av kamerabilete («kikkholskirurgi»), ultralyd eller røntgengjennomlysing.

Lenkjer 
 Intervensjonssenteret, Rikshospitalet

Medisinsk terminologi
Kirurgi