alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Slaget ved Friedlingen

Slaget ved Friedlingen vart utkjempa i 1702 mellom Frankrike og Det tysk-romerske riket. Keisarstyrkane var leia av markgreve Ludvig Vilhelm av Baden-Baden, medan franskmennene var leia av Claude Louis Hector de Villars. Franskmennene gjekk av med sigeren.

Opptakt
Franskmennene prøvde å auka makta si på austsida av elva Rhinen. Hausten 1702 fekk Villars ordre frå Ludvig XIV om å gå til åtak på Schwaben. Dei franske styrkane trengde å slå seg saman med sine allierte i Bayern og måte slå keisaren sine styrkar som stod mellom dei.

Slaget 
Franskmennene kryssa Rhinen ved Weil am Rhein, like nord for Basel den 14. oktober 1702. Villars gjekk til åtak på keisararmen ved Friedlingen. Den framtidige feltmarskalken Ludvig Vilhelm sette armeen sin i skyttargraver og klarte å halde franskmennene unna ei tid. Han trekte seg så attende i god orden mot nord.

Etterverknad
Det var ein pyrrhossiger for Villars. Franskmennene tapte 1703 mann som døydde og 2601 som vart skadde, medan keisararmen tapte 3000 mann, medan 742 vart skadde. Villars vart òg hindra frå å slå seg saman med bayerane.

Landsbyane på austsida av Rhinen vart hardt råka, særleg Weil am Rhein.

Fotnotar

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Battle of Friedlingen» frå ,  den 21. mai 2011. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
Villars skriv om slaget ved Friedlingen

Friedlingen
Friedlingen
Friedlingen
Konfliktar i 1702
1702 i Tyskland
George Rooke

Sir George Rooke () var ein engelsk marinekommandant som var flåteadmiral i Royal Navy. Han er kjend for å tenesta si i krigar mot Frankrike og vert i dag særleg hugsa for sigeren i Vigobukta og for erobringa av Gibraltar for britane i 1704.

Tidleg liv
Rooke vart fødd i St Lawrence nær Canterbury i 1650. Han gjekk inn i marinen som frivillig i 1672, og tente i dei nederlandske krigane og vart kommandant i 1673.

Han vart kontreadmiral i 1690 og kjempa i Slaget ved Beachy Head.

I mai 1692 tente han under Russell i slaget ved Barfleur, og utmerkte seg stort i eit nattåtak på den franske flåten ved La Hogue, der han klarte å setje tolv av skipa deira i brann. Han vart slått til riddar kort tid etter.

I 1693 kommanderte han Smyrna-konvoien, som vart spreidd og delvis teken av den franske admiralen Tourville nær Lagosbukta. I 1696 vart han utpeikt til flåteadmiral. Fram til freden i Rijswijk (1697) tente han i Den engelske kanalen og Middelhavet. Han kommanderte det nederlandsk-engelske åtaket på København i samarbeid med den svenske flåten under admiral Hans Wachtmeister i 1700, som tillet kong Karl XII av Sverige og armeen hans til å gå i land i Danmark i starten av den store nordiske krigen.

Den spanske arvefølgjekrigen
Då den den spanske arvefølgjekrigen braut ut i 1702, kommanderte han eit mislukka tokt mot Cádiz, men på veg heim øydela han den spanske skatteflåten i slaget ved Vigobukta, som han Parlamentet takka han for.

Han kommanderte den allierte marinestyrken i erobringa av Gibraltar i juli 1704, og vart den militære guvernøren på Gibraltar frå 24. juli til 4. august. 

Den 13. august 1704 gjekk han til åtak på den franske flåten utanfor Málaga, slaget enda taktisk uavgjort, men var ein stor strategisk siger i å støtte dei allierte i Gibraltar. På grunn av helsa si trekte han seg frå tenesta i februar 1705o og vendte attende til eigedomen sin i St Lawrence nær Canterbury der han døydde.

Det vart reist ein statue til ære for Rooke i Gibraltar i 2004, under 300-årsjubileet.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «George Rooke» frå ,  den 21. mai 2011. 
 oppgav desse kjeldene: 

 The Journal of Sir George Rooke Publications of the Navy Records Society. London, 1897. 
 John B. Hattendorf, "Sir George Rooke and Sir Cloudesley Shovell" in Peter Le Fevre and Richard Harding, eds. Precursors of Nelson: British admirals of the eighteenth century. London: Chatham, 2000.
 

Britiske admiralar
Guvernørar av Gibraltar
Britar i den spanske arvefølgjekrigen
Folk frå Canterbury
Det afghanske riksvåpenet

Det afghanske riksvåpenet viser ei oppslått bok omgjeven av ein kveitekrans.

Symbolikk 

Det afghanske riksvåpenet frå 1900-talet viser ein mihrab og talarstol i ein moské med påskrifta «Allahu akbar» og ei strålekrone over, årstalet 1298 (١۲۹٨) under og eit afghansk flagg på kvar side. Det er omgjeve av ein kveitekrans med band rundt der den muslimske truvedkjenninga står øvst og «Afghanistan» står nedst. Riksvåpenet i si noverande utforming blei fastsett i den afghanske grunnloven av 26. januar 2004. Våpenet blir brukt både i einsfarga og fleirfargar utgåver. Det er attgjeve på det afghanske flagget i kvitt. 

Det afghanske riksvåpenet inneheld ei rekkje symbol på at landet er muslimsk: Mihraben og talarstolen frå moskéen og dei to viktige muslimske utsegnene «Allah er stor» og truvedkjenninga. Kornkransane står for det rike jordbruket i landet. 

Årstalet 1298 frå iransk tidsrekning svarer til 1919 i vestleg tidsrekning, då Afghanistan fekk sjølvstende frå Det britiske imperiet.

Soge 
Emblemet byggjer på eit som har vore i bruk sidan 1901. Abdur Rahman Khan førte eit svart flagg med eit emblem som er forløparen til riksvåpenet. Emblemet hadde ein mihrab med emirlue over, ei samling sverd, skytevåpen under og omkransa av ein laurbærkrans. Då Amanullah Khan blei konge i 1919 blei emblemet vidareutvikla. Mihraben og hovudplagget fekk fleire detaljar medan våpna blei forenkla til to sverd i kryss. Rub el Hizb omkransa no emblemet. Etter inspirasjon frå sosialismen fekk kongen vedteke eit nytt sosisalistsk emblem med to snøfjell og ei oppstigande sol omkransa av dei ombundne kveiteaksa i 1928.

Då kongedømet blei gjeninnført i 1928 fekk landet eit nytt riksvåpen som kombinerte mihraben og kveitekransen. Det kongelege hovudplagget blei fjerna og årstalet for frigjeringa erstatta våpena. Frå 1970- til 2000-åra fekk landet ei rekkje valdelege regjeringsskifte som òg blei reflektert i omskiftelege våpen.

I 1991 blei riksvåpenet med mihrab gjeninnført i noko endra form, med den muslimske truvedkjenninga øvst. Dette blei teke i bruk att etter at Taliban fall i 2001, og noko endra i 2002 før det fekk si noverande form i 2004.

Kjelder 
 The Constitution of Afghanistan (PDF)
 Afghanistan Embassy in Beijing 
 Denne artikkelen bygger på «Afghanistans riksvåpen» frå ,  den 21. mai 2011.  
Denne artikkelen bygger på «Emblem of Afghanistan» frå ,  den 21. mai 2011.

Bakgrunnsstoff 

Afghanistan
Riksvåpen
Den spanske sølvflåten

Den spanske sølvflåten (eller Vestindiaflåten. frå spanske Flota de Indias) var eit konvoisystem i Det spanske imperiet frå 1566 til 1790. Konvoiane var hovudsakleg handelsflåtar nytta for å transportere forskjellige varer, som jordbruksvarer, tømmer, forskjellige metall, luksusvarer, sølv, gull, edelsteinar, perler, krydder, sukker, tobakk, silke og andre eksotiske varer frå Det spanske imperiet i Amerika til Spania. Produkt som verktøy og andre daglegvarer, samana med spanske kolonistar, vart transporte den andre vegen.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Spanish treasure fleet» frå ,  den 21. mai 2011. 
 oppgav desse kjeldene: 
Murray, Paul. The Spanish Mariners: From the Discovery of America to Trafalgar. 1492-1805. Observations and Reflections. Mexico, 1976
Walton, Timothy R.: The Spanish Treasure Fleets. Pineapple Press Inc, 2002. ISBN 1561642614
Zarin, Cynthia. "Green Dreams", The New Yorker, November 21, 2005, pp. 76–83 www.newyorker.com
 

Sølvflåten
Sølvflåten
Sølvflåten
Skipsruter
Sølvflåten
Amerikansk historie
Atlantisk historie
Sjøkrig
Planetgir

Planetgir er eit gir som har fleire tannhjul utanpå kvarandre. To eller fleire (ofte tre, som i fig. 1) planethjul er i inngrep med eit sentralt plassert solhjul. På yttersida er planethjula i inngrep med ein tannring. Planethjula er opplagra på ein brakett. Planethjula har ein episyklisk rotasjon og namnet episyklisk gir er av og til nytta. 

Eit planetgir kan nyttast for å redusera eller auka turtalet, avhengig av kva for hjul som kan rotera fritt. Om ein låser den ytre tannringen og driv braketen med planethjula vil solhjulet rotera med større turtal enn braketen. Om ein derimot låser solhjulet og driv braketen vil den ytre tannkransen rotera med mindre turtal enn braketen. Ein kan òg låsa braketen med planethhjula og driva enten solhjule eller den ytre tannkransen. Ein føremon med planetgir er at kreftene vert balanserte. Dei kan difor overføra stor dreiemoment utan at dimensjonane vert for store.

Døme 
Fig. 2 syner eit planetgir nytta for å redusera turtalet. Den ytre tannkransen (rosa) er låst i dette dømet og solhjule (gult) vert drive av inngåande aksling (gul). Solhjulet driv planethjula (blå), som så driv braketen (grøn) slik at han roterer i same retning som solhjulet, men med redusert turtal. Dei raude merka syner vinkelen til solhjulet og braketten i utgangspunktet (venstre) og etter at solhjulet har rotert litt under ein halv omdreining og braketten har rotert 30° med klokka.

Bruk 
På grunn av at planetgir er kompakte og kan overføra store dreiemoment vert dei ofte nytta som navreduksjon på lastebilar, anleggsmaskinar, skogsmaskinar og liknande. Dei vert òg nytta i automatgirkassar og i navgir på trøsykklar. T-Forden var utstyrt med manuell girkasse som nytta planetgir. 

Mekanikk
Motorkøyretøy
Tommi Soidinmäki

Tommi Matti Kristian Soidinmäki () er ein finsk songar.

Kjelde
Denne artikkelen bygger på «Tommi Soidinmäki» frå ,  den 21. mai 2011.  
 

Finske songarar
Euroviisut-deltakarar
Israel i Eurovision Song Contest 2011

Israel deltok i Eurovision Song Contest 2011 med songen «Ding Dong», sungen av Dana International. Ho vann den nasjonale finalen, Kdam Eurovision 2011. Tevlinga vart halden i Rishon LeZion i Israel. Finalen fann stad tysdag 8. mars 2011.

Bidraga

Finale
 Finalen vart halden 8. mars 2011.
 Dana International vann tevlinga.

Kjelde
Denne artikkelen bygger på «Israel in the Eurovision Song Contest 2011» frå ,  den 21. mai 2011.  
 

Israel i Eurovision Song Contest
Veronikaslekta

Veronikaslekta er ei planteslekt i maskeblomsterfamilien. Slekta har namn etter helgenen Veronica. Artane i slekta har motsette blad, blå krone med fire flikar, ein brei øvre, to sideflikar og ein smal nedre. To mjølberarar, feste ved grunnen av den øvre kronfliken. Krona fell lett av. Somme artar vil lett svartne i ei blomsterpresse. Slekta er artsrik med kring 450 artar i verda. Tjuefire artar veks i Noreg.

Norske artar 
 Storveronika (V. longifolia)
 Aksveronika (V. spicata)
 Bergveronika (V. fruticans)
 Fjellveronika (V. alpina)
 Høgfjellsveronika (V. pumila)
 Snauveronika (V. serpyllifolia)
 Lappveronika (V. tenella)
 Vårveronika (V. verna)
 Bakkeveronika (V. arvensis)
 Vandreveronika (V. peregrina)
 Veikveronika (V. scutellata)
 Vassveronika (V. anagallis-aquatica)
 Vrangveronika (V. anagalloides)
 Bekkeveronika (V. beccabunga)
 Tviskjeggveronika (V. chamaedrys)
 Lækjeveronika (V. officinalis)
 Austveronika (V. austriaca)
 Prydveronika (V. teucrium)
 Åkerveronika (V. agrestis)
 Mørkveronika (V. opaca)
 Blankveronika (V. polita)
 Orientveronika (V. persica)
 Gravveronika (V. filiformis)
 Bergfletteveronika (V. hederifolia)

Kjelder
Tysk wikipedia.
Johannes Lid: Norsk-svensk-finsk flora. Det Norske Samlaget, 1985.

Plantar i Noreg 
Maskeblomsterfamilien

pt:Besseya
Hermann Otto II av Limburg-Styrum

General Hermann Otto II av Limburg-Styrum (), greve av Limburg-Styrum og Bronckhorst, eineveldig herskar av Gemen, var sonen til Adolf Ernst av Limburg-Styrum og var kommandant i Det tysk-romerske riket.

Han arva herredømet over Gemen i 1675, 18 år etter faren døydde. Mora grevinne Isabella von Vehlen og Meggen av Raesfeld hadde regjert i mellomtida. 

Han kjempa i den spanske arvefølgjekrigen i teneste for keisar Leopold I mot Frankrike og Bayern.

I 1703 tapte han slaget ved Höchstädt mot fransk-bayerske styrkar under general Villars. I 1704 leia han det andre åtaket på fiendtlege stillingar i slaget ved Schellenberg og vart dødeleg skadd. Han døydde nokre dagar seinare.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Hermann Otto II of Limburg Stirum» frå ,  den 22. mai 2011.  
 

Limburg-Styrum
Tyskarar i den spanske arvefølgjekrigen
Kurpfalz

Pfalzgrevskapet ved Rhinen (tysk Pfalzgrafschaft bei Rhein), seinare Kurpfalz, var eit historisk område i Det tysk-romerske riket, eit palatinat styrt av ein pfalzgreve. Herskarane tente som kurfyrstar i Det tysk-romerske riket frå 1356.

Kurpfalz var eit mykje større område enn det som seinare vart kjend som Rheinpfalz, på venstrebreidda av Rhinen. Det omfatta den moderne regionen Pfalz i tyske Rheinland-Pfalz og delar av den franske regionen Alsace.  Kurpfalz omfatta òg område som låg på austbreidda av Rhinen, med byane Heidelberg og Mannheim.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Electoral Palatinate» frå ,  den 22. mai 2011.

Bakgrunnsstoff 
 Charles D. Gunnoe, (2004) "Palatinate" in Europe, 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World 

Kurpfalz
Historia til Rheinland-Pfalz
Pfalzgrevskapet Lothringen
Den kur-rhinske rikskrinsen
Pfalz
Ferdinand de Marsin

Ferdinand, comte de Marsin (eller Marchin) () var ein fransk general og diplomat, som var marskalk av Frankrike.

Biografi 
Han var fødd i Liège som son av John Gaspar Ferdinand de Marchin, Comte de Granville og Marie de Balzac d'Entragues.
 
Marsin tente i Flandern og vart skadd i slaget ved Fleurus i 1690. Han tok del i slaget ved Neerwinden og omleiringa av Charleroi. 

I 1701-1702 var han fransk ambassadør i Spania. 

I den spanske arvefølgjekrigen var han til stades ved slaget ved Luzzara. Han vart marskalk i 1703, etter slaget ved Speyerbach. I 1704 vart han slått i slaget ved Blenheim, i lag med Tallard, og vart dødeleg skadd under slaget ved Torino. Han vart sett i fengsel i same by og døydde nokre få dagar seinare.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Ferdinand de Marsin» frå ,  den 22. mai 2011. 
  oppgav desse kjeldene: 
 Biography of Ferdinand comte de Marchin
 

Folk frå Liège
Franske marskalkar
Franskmenn i niårskrigen
Franskmenn i den spanske arvefølgjekrigen
Informasjonsteori

Informasjonsteori er eit fagfelt med opphav i matematikk og elektronikk som freistar å klassifisera og analysera informasjon. Faget vart utvikla av Claude E. Shannon som arbeidde med fundamentale konsept innan telekommunikasjon og signalhandsaming i samband med operasjonar som komprimering, kryptering, lagring og overføring av informasjon. Fagfeltet ligg soleis i skjeringspunktet mellom matematikk, signalhandsaming og telekommunikasjon. Det skil seg frå det meir praktisk orienterte fagfeltet informasjonsteknologi.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Ash, R.B., Information theory, Dover Publ., 1965.
 Pierce, J.R., An introduction to information theory; Symbols, signals and noise, 2. utg., Dover Publ., 1980.
 Shannon, C.E. og Weaver, W., The mathematical theory of communication, Univ. of Illinoise Press, 1949.

Sjå òg 
 Informasjon
 Telekommunikasjon
 Signalhandsaming

Informasjonsteori
Kongevåpen

Kongevåpen er våpenskjold eller våpenmerke brukt av ein konge eller annan monark i samband med sin funksjon som statsoverhovud. Slike heraldiske våpen finst i alle europeiske monarki, og skil seg meir eller mindre frå landa sine riksvåpen, som blir brukt av den statlege styresmakta. I nokre monarki (men ikkje i Noreg), finst omgrepet kongeleg hoffleverandør der utvalde verksemder får bruka kongevåpenet i marknadsføring.

Eit kongevåpen er noko anna enn eit kongeleg monogram, sjølv om også monogram i form av initial (forbokstav), tal og kongekrone blir brukt som kjenneteikn for kongelege personar.

Sjå òg
Det britiske riksvåpenet
Det danske riksvåpenet
Det nederlandske riksvåpenet
Det norske riksvåpenet
Det spanske riksvåpenet
Det svenske riksvåpenet
Kongeflagg

Bakgrunnsstoff
Bilete av det norske kongevåpenet 1906-1937
 Det norske kongevåpenet under unionen med Sverige 1814-1905 
 Om det norske kongeflagget (på engelsk)

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Kongevåpen» frå ,  den 22. mai 2011.  
 

Heraldikk
Kongelege symbol
Riksvåpen
Sócrates

Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira (), best kjend som Sócrates, var ein profesjonell fotballspelar frå Brasil. Mellom 1979 og 1986 spela han 60 kampar for det brasilianske landslaget og scora 22 mål. Han deltok i Fotball-VM 1982, då som kaptein, og i Fotball-VM 1986.

Karriere 

Frå 1979 spela han for Botafogo FC. I Brasil spela han og for Corinthians, Flamengo og Santos. I 1984 - 85 var han med i Fiorentina i Italia.

Sócrates slutta å spele i 1989, men gjorde i 2004 comeback som spelande trenar i det engelske amatørlaget Garforth Town.

Sócrates var busett i Brasil med kone og seks born. Samtidig med den profesjonelle fotballkarrieren var han utdanna lækjar og jobba som dette heime i Brasil. Han skreiv mykje i lokalavisene både om sport, økonomi og politikk. Sócrates døydde etter kort tids sjukdom.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Sócrates» frå ,  den 28. mai 2012.  

Brasilianske fotballspelarar
Spelarar i Fotball-VM 1978
Spelarar i Fotball-VM 1982
Spelarar i Fotball-VM 1986
Corinthians-spelarar
Fiorentina-spelarar
Flamengo-spelarar
Brasilianske fotballtrenarar
Døde av infeksjonssjukdommar
LS3/5A

LS3/5A var ein høgtalar utvikla av BBC for å nyttast som monitorhøgtalar i små lytterom, som til dømes opptaksbussar. Grunnen til at BBC konstruerte sin eigen høgtalar var at det på 1970-talet ikkje fanst kommersielle høgtalarar som innfridde krava som vart sett til monitorhøgtalarar.

Teknologi 
LS3/5A var ein tovegs høgtalar med lukka kabinett. Basselementet var eit KEF  B110, med diameter 127 mm, og diskantelementet var eit KEF T27, med diameter 20 mm. LS3/5A hadde passivt delefilter og delefrekvensen var plasser ved 3 kHz. Basselementet hadde ein friluftresonans på 35 Hz, men det lukka kabinettet heva resonansen så mykje at den nedre -3 dB-frekvensen hamna på rundt 75 Hz. LS3/5A var difor ikkje i stand til å gje att djupbass, noko som likevel ikkje er mogeleg i eit så lite rom som ein opptaksbuss.

Kommersialisering 
BBC produserte berre høgtalarar til eige bruk, men fleire føretak, som Rogers, Spendor, Goodmans, Harbeth, Chartwell og Audiomaster, produserte LS3/5A på lisens. Han var òg tilgjengeleg som byggesett. LS3/5A vart godt motteken og fekk mykje omtale i samtida.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 The Unofficial LS3/5A Support Site, ls35a.com.

Høgtalarar
Smedjebacken

Smedjebacken er ein svensk by og centralort i Smedjebackens kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde byen  innbyggjarar. Tettstaden ligg ved sjøen Norra Barken, omtrent fire mil sør for Borlänge.

Historie 

På 1300- eller 1400-talet vart det oppført ei steinkyrkje i By i Norrbärke. Kyrkja vart bygd ut til si noverande form mellom 1661 og 1724. Inventaret i kyrkja kom for ein stor del frå soknet sine brukseigarar.

Kyrkja var eit kapell i Söderbärke sokn fram til 1646, då Norrbärke blei skilt ut som eige sokn.

I området hadde det lenge eksistert små smier, og i 1631 vart det på same stad som dagens stålselskap Ovako bygt ei bergsmannssmie. Byen voks med tida òg fram som eit kommunikasjonssenter, sidan både landverts- og vassvegar møtest her. Her låg òg ei hamn for utskiping av jarn frå smelteverket og smiene i området.

Hamna vart endå viktigare i 1795 då Strömsholms kanal stod ferdig med det nordre endepunktet sitt i Smedjebacken. Busetnaden voks på den tida fram langs Kyrkogatan. Den største utvidinga av staden kom etter 1856 då Smedjebackens Walsverk og jernbanesambandet med Ludvika stod ferdig. For å møte den auka etterspurnaden etter bustader vart det no oppført hus òg i Västansjö sør for Kolbäcksån, og på staden stod den nye jernbanestasjonen klar i 1900. Same år vart Smedjebacken eit municipalsamhälle og 18 år seinare köping. I dag blir den tidlegare hamna berre brukt av fritidsbåtar.

I Smedjebackens gammalgard finst ein del maskinar av Christopher Polhem, og 15 gamle bygningar, mellom anna Bellmangården, som tilhøyrte Carl Michael Bellmans mormors far.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Smedjebacken» frå ,  den 3. august 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
Nettstaden til Smedjebackens kommun

Smedjebackens kommun
tettstader i Dalarnas län
Mora i Sverige

Mora er ein svensk tettstad og centralort i Mora kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde tettstaden  innbyggjarar. 

Staden ligg ved munningen til Österdalälven mellom Orsasjön og Siljan og har eigen flyplass eit par kilometer utanfor sentrum. Mora er eit handelssentrum med ein del industri, dessuten kunsthandverk og husflid. Morakniven vert til dømes produsert der. 

Mora har ei kyrkje frå 1400-talet. Folkehøgskulen vart grunnlagd av Anders Zorn i 1907. Zorns gammelgård er eit friluftsmuseum med bygningar heilt frå 1200-talet. Zornmuseet vart bygd 1938–39. Mora var utgangspunkt for fridomskampen til Gustav Vasa.

Vasaloppet er eit av dei største skirenna i Sverige som både samlar toppløparar og store mengder mosjonistar. Rennet har mål i gatene i Mora.

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Säters kommun

Mora kommun
Tettstader i Dalarnas län
Borlänge

Borlänge er ein svensk by og centralort i Borlänge kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde byen  innbyggjarar.

Historisk busetnad 
Borlänge by kan seiast å ha utvikla seg ut ifrå tre busetnadskjerner rundt Borlänge stasjon, Domnarvets Jernverk og Kvarnsvedens pappersbruk ved elva 3 km nord for jernverket. Store Kopparbergs Bergslag organiserte den bruksgata i Hushagen som enno finst verna med både småhus og bustadskaserner. Bergslagsbyn bygd i 1915-20 vart forma som ein mønsterbydel med arbeid- og tenstemannsbustader teikna av arkitekten Osvald Almqvist. Blant arkitektonisk interessante industribygg i Borlänge kan kraftverka ved Bullerforsen (arkitekt Klas Boman, 1910) og Forshuvudforsen (arkitekt Osvald Almqvist, 1921) nemnast. Borganäsvägen, som i dag er sentral gågate, kom til å bli det sameinande gatestrøket mellom stasjonssamfunnet Borlänge og Domnarvets Jernverk.

Borlänge fekk derimot aldri nokre samla, regelmessig byplan, og i dag er busetnaden splitta i blokk mellom dei nedsøkkte store trafikkåra. Jernbanestasjonen blei flytta og senka 1966, og i samband med det blei det ført opp ein ny stasjon vest for sentrum. Gamla Stationsgatan har endå halde karakteren sin som hovudgate. Eit administrasjonssentrum med rådhus og eit stort hus til folket er oppført på den nordre sidan av jarnbana si sportrase. Hagakyrkan i Borlänge blei oppført 1936 etter teikningar av John Åkerlund og bygd saman med rådhuset.

Ljungberg Hall var opphavleg ein utstillingshall for verdsutstillinga Allmänna konst- och industriutställningen i Stockholm i 1897. Arkitekt Ferdinand Boberg og ingeniør Fritz Söberg konstruerte hallen som bidrag til svenske innovasjonar i teknologi og maskiner. Hallen er føreslått verna av World Monuments Fund.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Borlänge» frå ,  den 30. juni 2012.

Bakgrunnsstoff 
Nettstaden til Borlänge kommun 

Borlänge kommun
tettstader i Dalarnas län
Byar i Sverige
Säter

Säter er ein svensk by og administrasjonssenter i Säters kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde byen  innbyggjarar. 

Säter fekk bystatus i 1642.

Bakgrunnsstoff 
Nettstaden til Säters kommun

Säters kommun
tettstader i Dalarnas län
Byar i Sverige
Hedemora

Hedemora er ein svensk by og administrasjonssenter i Hedemora kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2010 hadde byen  innbyggjarar. 

Hedemora er den eldste og einaste mellomalderbyen i Dalarna og fekk bystatus i 1446.

Bakgrunnsstoff 
Nettstaden til Hedemora kommun

Hedemora kommun
tettstader i Dalarnas län
Byar i Sverige
Avesta i Sverige

Avesta er ein svensk by og centralort i Avesta kommun i Dalarnas län i landskapet Dalarna. I 2005 hadde byen  innbyggjarar. 

Avesta fekk bystatus i 1641, men bystatusen blei inndratt i 1686. Avesta fekk bystatus på nytt i 1919.

Bakgrunnsstoff 
Nettstaden til Avesta kommun 

Avesta kommun
tettstader i Dalarnas län
Byar i Sverige