alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Pandemi

Ein pandemi (frå gresk pan - alle, demos - folk), eller global epidemi, er ein sjukdom, som rammar menneske i eit stort geografisk område. Teoretisk sett er det berre når sjukdomen dekker heile verda og påverkar alle menneske at det er tale om ein pandemi. Soleis er til dømes AIDS-epidemien ikkje rekna som ein pandemi. Kreft blir heller ikkje sett på som ein pandemi av di sjukdomen ikkje smittar slik influensa gjer.

Tidlegare var ofte bakteriar (pest) årsak til pandemiar. Men betre smittevern og endå meir antibiotika, har gjort at vi har unngått det dei siste hundre åra. Men auka og ukontrollert bruk av antibiotika, har gjort fleire bakteriar resistente og i dag er det eit visst sannsyn for at ein ny bakterie-pandemi skal ramma oss. 

I vår tid er det virus me fryktar mest. På 1900-talet førte virus til tre pandemiar:
 1918 - 19: 1918-influensaen, også kalla spanskesjuka. Det er estimert at opptil 40 millionar menneske døydde i løpet av eitt år. Det er slått fast at sjuka kjem av eit fugleinfluensavirus.
 1957 - 58: Asiasjuka. Ein million menneske mista livet. Oppstod etter ei krysning mellom influensavirus frå menneske H1N1 og H2N2-fugleinfluensavirus. HN-notasjonen referer til forholdet mellom hemagglutinin- og neuraminidase-protein i viruset.
 1968 - 70: Hongkong-sjuka. 750 000 døde. Har sin grunn i vanleg influensa av type A, men av den nye greina H2N2

I 2003 frykta ein at SARS-viruset skulle føre til ein pandemi. I 2005 er det mange som er redd for at det store utbrotet av fugleinfluensa skal gå over til å smitte mellom menneske. 

Det er stort sannsyn for at ein pandemi igjen skal råka jorda.
I tillegg til fugleinfluensaen er det Ebola-variantar ein trur er mest farlege i dag.

Fram til 2020 var det mange som trudde at samansmeltinga av bioteknologi, nanoteknologi og medisin dei neste tiåra, skal føre til ein endeleg slutt på pandemiar og andre alvorlege sjukdomar.

Sjå òg 
 Svartedauden
 Ebola
 SARS
 AIDS
 Epidemi

Kjelder 
Dansk, svensk og norsk wikipedia
Aftenposten innsikt

 
Epidemiologi
Dommedagsscenario
Økonomiske problem
Global helse
Framtidsproblem
John Roberts

John Glover Roberts jr. () er ein amerikansk jurist som sidan 2005 har vore justitiarius i den amerikanske høgsteretten.

Roberts vart fødd i Buffalo og voks opp i Indiana. Han graduerte frå Harvard i 1979. Frå 1980 til 1981 var han praktikant for høgsterettsdommar William Rehnquist. Han arbeidde for Ronald Reagan-regjeringa, frå 1981 til 1982 som spesialrådgjevar til generaladvokat William French Smith og frå 1982 til 1986 som assisterande juridisk rådgjevar til presidenten. Då han vart nominert til høgsteretten var han dommar ved den føderale appellretten for District of Columbia.

Roberts vart nominert av president George W. Bush 19. juli 2005 til å bli dommar i høgsterett. Før senatshøyringane var kome i gang, vart Roberts nominert til å bli høgsterettsjustitiarius etter at William Rehnquist gjekk bort 3. september 2005. Senatet godkjende Roberts si utnemning 29. september 2005. I ein alder av 50 år vart han den yngste høgesterettsjustitiariusen på over 200 år.

Amerikanske dommarar
Stortingsvalet 1957

Stortingsvalet 1957 var eit stortingsval i Noreg, 7. oktober 1957. Valet var ein stor siger for Arbeidarpartiet, og Einar Gerhardsen si tredje regjering heldt fram. Arbeidarpartiet beheldt reint fleirtal åleine i Stortinget.

Resultat 

¹ Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var:
 Høgre og Bondepartiet i Vestfold og Telemark
 Høgre og Venstre i Finnmark

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

Kjelder 
 Statistisk Sentralbyrå
 Stortingsforhandlinger 1958 (Oslo, 1959)
 Hvem Hva Hvor 1966 (Oslo, 1965)

1957
Val i 1957
Hendingar i 1957
1957 i Noreg
Stortingsvalet 1961

Stortingsvalet 1961 var eit stortingsval i Noreg som vart halde den 11. september 1961. Arbeidarpartiet fekk nær halvdelen av alle røystene, men mista det reine fleirtalet dei hadde hatt på Stortinget sidan andre verdskrigen. Det nye partiet på Stortinget, Sosialistisk Folkeparti (SF), fekk ein viktig vippeposisjon. Einar Gerhardsen si tredje regjering heldt fram. Regjeringa måtte gå av i august 1963 på grunn av Kings Bay-saka. SF røysta saman med dei borgarlege partia for eit mistillitsframlegg mot regjeringa. John Lyng danna ei regjering som sat berre kort tid.

Resultat 

¹ Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var:
 Senterpartiet og Venstre i Østfold, Oppland, Aust-Agder, Vest-Agder og Sør-Trøndelag
 Høgre og Kristeleg Folkeparti i Bergen

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

Kjelder 
 Statistisk Sentralbyrå
 Stortingsforhandlinger 1961-62 (Oslo, 1962)
 Hvem Hva Hvor 1966 (Oslo, 1965)

1961
Val i 1961
Hendingar i 1961
1961 i Noreg
Stortingsvalet 1965

Stortingsvalet 1965 var eit stortingsval i Noreg, 13. september 1965. Valdeltakinga var på 85,4 %. Arbeidarpartiet gjekk attende i høve til storingsvalet 1961, men fekk over 40 prosent av alle røystene. Venstresida fekk ikkje fleirtal i Stortinget. Dei borgarlege partia danna fleirtalsregjeringa Bortenregjeringa.

Resultat 

¹ Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var:
 Høgre og Kristeleg Folkeparti i Bergen
 Senterpartiet og Venstre i Østfold

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

Kjelder 
 Statistisk Sentralbyrå
 Stortingsforhandlinger 1965-66 (Oslo, 1966)

1965
Val i 1965
Hendingar i 1965
1965 i Noreg
Borgarskap

Borgarskap (også bursjoasi, frå fransk: bourgeoisie) er nemninga på ein samfunnsklasse som stod midt på rangstigen i det gamle standssamfunnet. Dei var korkje rike adelege eller fattige bønder eller arbeidarar, men levde relativt komfortable, sjølvforsørgde liv som til dømes legar, advokatar eller kjøpmenn. 

Då industri-samfunnet og kapitalismen voks fram, voks borgarskapet mykje, og vart ein av hovudklassane i industrialiserte land, medan den andre var arbeidarklassen. Samtidig vart borgarskapet meir differensiert, med eit storborgarskap av rike kapitaleigarar og eit småborgarskap av til dømes småkjøpmenn og menn i sjølvstendige yrke som dei førnemnde legane og advokatane. 

Samtidig voks det fram ein ny middelklasse av ulike typar funksjonærar i både privat og offentleg verksemd i det moderne samfunnet. Desse fleste av desse var lønsarbeidarar som den tradisjonelle arbeidarklassen, men hadde meir utdanning og høgare status enn denne. Dei blir vanlegvis ikkje rekna som tilhøyrande til borgarskapet.

Sjå òg 
Borgarleg

Kjelder

Samfunnsklassar
Franske ord og uttrykk
Kosovo

Kosovo (albansk Kosovë, Kosova, serbisk Косово и Метохија, Kosovo i Metohija) er ein delvis internasjonalt godkjent republikk i Søraust-Europa. Etter at internasjonale forhandlingar om den konstitusjonelle statusen i Kosovo ikkje vann fram, erklærte parlamentet sjølvstende frå Serbia den 17. februar 2008. Fleire land, mellom anna Noreg, USA og dei største EU-landa, Storbritannia, Tyskland, Frankrike og Italia har anerkjent Kosovo sitt sjølvstende. Serbia har støtte frå mellom anna Russland, Spania og Hellas i å rekna Kosovo som del av Serbia. Kosovo har sidan 1999 vore eit protektorat under NATO og SN-administrasjon. 

Kosovo grensar til Montenegro i nordvest, til Albania i vest, Nord-Makedonia i sør og Serbia i nord og aust. Området har like over to millionar innbyggjarar, hovudsakleg etniske albanarar, men òg minoritetar av tyrkarar, serbarar, sigøynarar, goranarar og bosnjakar. Priština er hovudstad og største by.

Geografi 

Kosovo har eit areal på 10 887 km² og om lag to millionar innbyggjarar. Dei største byane er hovudstaden Priština med om lag 600 000 innbyggjarar, Prizren i sørvest med om lag 165 000 innbyggjarar, Peć i vest med 154 000 innbyggjarar og Kosovska Mitrovica i nord med 110 000 innbyggjarar. Fem andre byar har om lag 100 000 innbyggjarar. 

Det er to store sletter i Kosovo. Metohija ligg vest i Kosovo, og Kosovosletta ligg i aust. 

Mykje av Kosovo er fjellkledd. Fjella Šar Planina ligg i sør og søraust ved grensa til Nord-Makedonia. Dette er eit av dei mest populære turistområda i Kosovo med fleire skistader og Brezovica og Prevalac som dei største turistbyane. Det høgaste fjellet i Kosovo er Đeravica på 2 656 meter over havet og ligg i sørvest på grensa til Montenegro og Albania. 

Fjellet Kopaonik ligg i nord. Den sentrale regionen Drenica, Carraleva og den austlege delen av Kosovo, kalla Golak, er stort sett åslendte. 

Det er fleire store elver og innsjøar i Kosovo. Dei største elvane er Kvite Drin, som munnar ut i Adriahavet, sideelva hennar Erenik, Sitnica, Morava i Golak-området og Ibar i nord. Dei største innsjøane er Gazivoda (380 millionar m³) i nordvest, Radonic (113 millionar m³) i sørvest, Batlava (40 millionar m³) og Badovac (26 millionar m³) i nordaust.

Klima 
Kosovo har eit kontinentalklima med varme, tørre somrar og relativt kalde, snørike vintrar. Priština har i august ein gjennomsnittleg dagleg maksimumstemperatur på 27 °C og minimumstemperatur på 12 °C; i januar høvesvis 2 °C og -5 °C. I løpet av eit år fell det kring 600 mm, som er jamt fordelt over året.

Galleri

Kjelder 

 Delar av denne artikkelen bygger på «Kosovo» frå ,  den 17. februar 2008.

Bakgrunnsstoff 
 Turisme i Kosovo

Omstridde område i Europa
 
Land i Europa
Stortingsvalet 1969

Stortingsvalet 1969 var eit stortingsval i Noreg, hausten 1969. Oppslutninga var på 83,8 %. Det vart vald 150 stortingsrepresentantar. Valet var særs jamt mellom venstresida og høgresida. Ein kunne kome i den situasjonen at kvar side skulle få 75 representantar kvar. Då ville det ha vorte problematisk å avgjera kven som skulle danna regjering. Før stortingsvalet 1973 vart det lagt til fem ekstra mandat, for å unngå ein slik situasjon. 
Arbeidarpartiet gjekk fram i høve til stortingsvalet 1965, og fekk mest åleine halvdelen av alle mandata i Stortinget. Venstresida fekk ikkje fleirtal i Stortinget, i og med at Sosialistisk Folkeparti gjekk attende og ikkje fekk representantar denne gongen.

Resultat 

¹Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.

Dei borgarlege felleslistene var:
 Høgre og Kristeleg Folkeparti i Bergen
 Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet i Akershus, Troms og Vestfold

Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:

Kjelder 
 Statistisk Sentralbyrå
 Stortingsforhandlinger 1969-70 (Oslo, 1970)

1969
Val i 1969
Hendingar i 1969
1969 i Noreg
Flåmsbana

Flåmsbana er ei sidebane til jernbanen Bergensbanen mellom Myrdal stasjon på Bergensbanen og Flåm inst i Aurlandsfjorden. Heile bana ligg i Aurland kommune i Vestland fylke. Bana er einspora og elektrisk driven.

Flåmsbana har 20 tunnelar frå Myrdalsplatået, ned den stupbratte dalen og til botnen av Flåmsdalen ved Fretheim. Over ei strekning på i alt 20,2 kilometer går 5,7 kilometer av bana i tunnel. Det svarar til meir enn ein fjerdedel av lengda på bana.

Linjekart

Galleri

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Flåmsbana

Jarnbanestrekningar i Vestland
Samferdsle i Aurland
Jarnbanestrekningar opna i 1940
Turistmål i Vestland
1940 i Noreg
Sogn
Futhark

Futhark er namnet på den fyrste runerekkja, som inneheldt 24 teikn. Fram mot 800-talet vart futhark, òg kalla den eldre runerekkja, erstatta av den yngre runerekkja. Denne runerekkja inneheldt 16 teikn.

Namnet futhark er uttalen av dei seks fyrste teikna i runerekkja: F - U - Þ - A - R - K.

Referansar

runer
runealfabet
CBS

Columbia Broadcasting System eller CBS er eit av dei fire største kringkastingsselskapa i USA. Selskapet er eigd av mediekonsernet Viacom.

Sjå òg 
 CBS News
 CBS Sports

Bakgrunnsstoff 
 http://www.cbs.com - Offisiell nettstad

USA-amerikanske kringkastingsselskap
Skipingar i 1927
American Broadcasting Company

American Broadcasting Company eller ABC er eit av dei fire største kringkastingsselskapa i USA. Selskapet er eigd av The Walt Disney Company.

Sjå òg 
 ABC News
 ABC Sports

Bakgrunnsstoff 
 

USA-amerikanske kringkastingsselskap
Disney
Skipingar i 1943
The Walt Disney Company

The Walt Disney Company (som regel forkorta til Disney) er eit av verdas største medie- og underhaldningsføretak. Det vart grunnlagt som eit animasjonsstudio i 1923 av Walt Disney og bror hans Roy Oliver Disney. Det er i dag USA sitt nest største mediekonsern. Selskapet har sitt hovudkvarter i Burbank i California.

Bakgrunnsstoff

 Walt Disney Company
Skipingar i 1923
USA-amerikanske medieføretak
USA-amerikanske underhaldningsføretak
Anaksimenes frå Milet

Anaksimenes var ein gresk filosof som truleg levde på byrjinga av 500-talet før vår tidsrekning i Milet på kysten av Vesle-Asia.

Han er kjend for sin teori om at verda var bygd opp av luft i ein fortetta eller fortynna tilstand (arkhe-teori). Han såg føre seg at alt i verda eigentleg var luft, men at andre stoff oppstod av at luft vart fortetta eller fortynna. Fortetta luft var hard og kald medan fortynna luft var flyktig og varm, det midt i mellom var lufta i menneska sitt levemiljø der den hadde passeleg temperatur og gav eit leveleg miljø. Slik teikna han eit bilete av verda med ein kald og hard kjerne i jorda under menneska og ein varm og flyktig sfære over menneska.

Kjelde 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Folk frå Milet
Tenkjarar frå gresk antikk
Empedokles

For den undersjøiske vulkanen utanfor Sicilia, sjå Vulkanen Empedokles

Empedokles var ein filosof som levde på byrjinga av 400-talet fvt. og kom frå Akragas på Sicilia.

Han er kjend for sin teori om at alt stoff i verda skal vera bygd opp av fire grunnelement (ein arkhe-teori). Empedokles sin teori blir difor rekna for å vera opphavet åt elementlæra. Han tenkte seg at alt i den fysiske verda var bygd opp av ei samansetjing av det han såg på som dei fire grunnelementa; eld, luft, vatn og jord. Desse elementa representerte eigenskapane våt, tørr, varm og kald. Alt i verda var såleis laga av ein kombinasjon av desse elementa, og endring kom av endring i samansetjinga av dei ulike elementa. Endringa vart gjort av to krefter, ei som skilde og ei som sette saman.

Kjelder 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Folk frå Akragas
Tenkjarar frå gresk antikk
400-talet fvt.
Heia Tufte!

Heia Tufte! er ein røyndomsserie på TVNorge om fotballlaget Tufte IL.

TV-programmet vart raskt populært da det starta og er mellom dei mest sette i Noreg hausten 2005. Noko av populariteten kan koma av at folk kan le når dei kjenner seg att i det å ikkje meistre situasjonar, samtidig som den gode lagånda i Tufte viser at ein likevel kan ha det bra saman.

Laget 
Laget er sett saman i høve serien. Det består av personar som knapt har rørt ein ball tidlegare, og som var mellom dei som vart vald sist i gymtimane. Blant dei mest kjende spelarane har vorte psykologistudenten og rollespelaren Martin og autografsamlaren Lars Olav.

Hovudtrenar for laget er Erik Thorstvedt, tidlegare målvakt for det norske landslaget. I nokre episodar dukkar det òg opp andre trenarar, til dømes Henning Berg.

Tufte IL i andre samanhengar 
Første gongen Tufte IL vart kjent, var i ein av lottoreklamane til Norsk Tipping. Der såg vi at laget tapte kampane sine med store tal, men etter at ein av spelarane vart lottomillionær, kjøpte dei inn den danske målvakta Peter Schmeichel for å halde nullen.

Bakgrunnsstoff 
 Heia Tufte! på nettsidene til TVNorge

Røyndomsseriar
Fotball i Noreg
Norske fjernsynsseriar frå 2000-åra
Tufte

Tufte kan vise til fleire sider:

Stadnamn 
Tufte er eit stadnamn som finst i mange kommunar i Noreg, mellom anna som gardsnamn.

Etternamn 
Kjende personar med Tufte som etternamn:
 Olaf Tufte, norsk roar

Anna 
 Tufte IL, kjent frå lottoreklamar og tv-programmet Heia Tufte!

Norske slektsnamn
Lost

Lost er ein amerikansk TV-serie om ei gruppe menneske som har overlevd eit flyhavari på ei (tilsynelatande) aude øy i Stillehavet. Serien er laga av J.J. Abrams og produsert av Bad Robot Production og Touchstone Television. I USA blir han send av TV-kanalen ABC, i Noreg blir han send av TVNorge.

I kvar episode av TV-serien får ein eit tilbakeblikk på livet til ein av personane, som følgjeleg er hovudpersonen i episoden.

Den første sesongen vart vist i Noreg våren 2005. Trass i at det vanlege er at amerikanske seriar blir vist fire månader etter sesongstart i USA, starta visningane av den andre sesongen på TVNorge allereie 26. oktober 2005, berre ein dryg månad etter den amerikanske sesongstarten. Dette kjem av svært mange nedlastingar av serien over Internett.

Skodespelarar og roller

Folka bak Lost 
 J.J. Abrams – Skapar, produsent, regissør (pilot-episode), forfattar (pilot-episode)
 Jeffrey Lieber – Skapar, forfattar (pilot-episode)
 Damon Lindelof – Skapar, forfattar (pilot-episode)
 David Fury – Produsent, forfattar
 Paul Dini – Forfattar
 Michael Giacchino – Composer

Episodar 
Utdjupande artikkel med episodesamandrag: Episodar av Lost

Første sesong: 2004–2005 
Eit fly kræsjar på ei aude øy. Den overlevande gruppa må no jobbe saman for å halde seg i live. Dei må overleve dei mystiske farane på øya, inkludert eit stort monster som går rundt i jungelen.

Andre sesong: 2005–2006

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettside
 Lost på nettsidene til TVNorge
 Lost-Norge.net (uoffisiell norsk fanside) 
 LostTv.co.uk (uoffisiell fanside) 
 Lost Stuff 
 Lost : 7200 photos !

 
Fjernsynsseriar frå 2000-åra
USA-amerikanske fjernsynsseriar
Ole, Dole og Doffen på eventyr

Ole, Dole og Doffen på eventyr  (engelsk: DuckTales) er ein amerikansk teiknefilmserie som vart produsert av The Walt Disney Company frå 1987 til 1990. 

Hovudpersonane er Skrue McDuck og Ole, Dole og Doffen. Serien er ein av Disney sine mest framgangsrike fjernsynsseriar og inspirert av teikneseriane laga av Carl Barks. I Noreg vert serien send på Disney Channel.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Teiknefilmseriar
Disney
USA-amerikanske fjernsynsseriar
Fjernsynsseriar frå 1980-åra
Touchstone Television

Touchstone Television er eit amerikansk selskap som produserer fjernsynsseriar. Selskapet har The Walt Disney Company som eigar. Det produserer hovudsakleg seriar for Disney Channel, ABC og alle andre ABC-kanalar (det har òg produsert og produserer seriar for rivalane NBC og CBS). Selskapet er ei nyskaping av Touchstone Pictures, det fyrste Disney-eigde selskapet som ikkje hadde Walt Disney-namnet i seg. 

USA-amerikanske medieføretak
Disney
Skipingar i 1985
Stratos

Sjå òg Restauranten Stratos

Stratos er ein sjokolade som vart lansert av Nidar i 1936. Sjokoladen blir reklamert som lett og luftig, grunna luftboblene inni sjokoladen som blir danna under produksjonen.

Historie 
I dei første åra etter lanseringa blei Stratos seld under mottoet «Alt godt kommer ovenfra». På 1960-talet produserte Nidar 120 platar Stratos i minuttet og på 1970-talet auka produksjonen med heile 40 %, noko som førte til at Stratos blei kjend som daglegvare. I 1975 blei raud Stratos lansert, som også inneheldt nøtter. Denne var i produksjon fram til 2001, men blei lansert på nytt i 2005. Den blå Stratosen har sidan 1980 brukt ei blå ku som marknadsføringsmiddel.

Norske sjokoladeprodukt
Nidar-produkt
Skipingar i 1936
Foreningen !les

Foreningen !les er ein ideell paraplyorganisasjon som har som formål å auke leselysta, spesielt blant barn og unge. Foreininga mottek middel frå Kultur- og kyrkjedepartementet.

Foreningen !les fekk Askeladdprisen i 2011 og NBU-prisen i 2013.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Foreningen !les

Norske kulturorganisasjonar
Vinnarar av NBU-prisen
Vinnarar av Askeladdprisen
Foton

Fotonet eller lyskvant er ein elementærpartikkel, eit kvantum i det elektromagnetiske feltet og «grunnelementet» i lys og alle andre former for elektromagnetisk stråling. Det er òg kraftberar for den elektromagnetiske krafta. Fotonet flyttar seg med lysfarten og har i følgje relativitetsteorien derfor ikkje noko kvilemasse. Dermed vert effekten av den elektromagnetiske krafta lett synleg på både mikroskopisk og makroskopisk nivå. Dette gjer at ho er ei fundamentalkraft som verkar over lange avstandar. Som alle elementærpartiklar vert fotonet styrt av kvantemekanikk og har eigenskapar både som ei bølgje og som ein partikkel. Til dømes kan eit enkelt foton brytast av ei linse eller syne bølgjeinterferens, men samstundes fungere som ein partikkel som har ein endeleg, målbar kvantitativ masse. 

Det moderne omgrepet om foton vart utvikla gradvis av Albert Einstein i 1905 då han forklarte den fotoelektrisk effekten ved å la lyset få partikkeleigenskapar då dei eksperimentelle observasjonane ikkje høvde med den klassiske bølgjemodellen for lys. Særleg klargjorde fotonmodellen korleis lysenergien var avhengig av frekvensen, og forklarte korleis materie og stråling kunne vere i termisk likevekt. Han klargjorde òg avvikande observasjonar, som eigenskapane til svartlekamstråling, som andre fysikarar, mest kjend Max Planck, hadde prøvd å forklare ved å nytte delvis klassiske modellar, der lyset framleis vert skildra av Maxwell-likningane, men der materien sender ut og absorberer lys som kvantar. Sjølv om desse delvise klassiske modellane medverka til utviklinga av kvantemekanikk, beviste vidare eksperimentering hypotesen til Einstein om at lyset sjølv er kvantifisert. Desse kvantuma til lys er fotona. 

Energien (E) til eit foton er bestemt ved likninga E = hf, der h er Plancks konstant, som er 6,626 · 10-34 joule/Hz, og f er den frekvensen ein må la fotonet ha for å forklare bølgjeeigenskapane til lyset.

I den moderne standardmodellen i partikkelfysikk er fotona skildra som ein nødvendig konsekvens av at fysiske lover har ein viss symmetri i kvart punkt i romtida. Dei vesentlege eigenskapane til foton, som lading, masse og spinn, vert avgjort av eigenskapane i denne gaugesymmetrien.

Foton-omgrepet har ført til store framsteg i eksperimentell og teoretisk fysikk, som laserar, Bose–Einstein-kondensasjon, kvantefeltteori og probabilistisk tolking av kvantemekanikk. Det har vorte nytta innan fotokjemi, høgoppløyseleg mikroskopi og målingar av molekylavstandar. I nyare tid er foton studert innan emne som kvantedatamaskinar og for sofistikert bruk innan optisk kommunikasjon som kvantekryptografi.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Photon» frå ,  den 12. november 2009. 
 oppgav desse kjeldene:

Boson
Grunnleggjande fysikk
Elektromagnetisme
Optikk
Kvanteelektrodynamikk
Hannibal Sehested

Hannibal Sehested () i Paris) var statthaldar i Noreg og rigsskatmester i Danmark (tilsvarande finansminister). 

Sehested gifta seg med dottera til kong Kristian IV av Danmark-Noreg og Kirsten Munk, Christiane, den 6. november 1642. Allereie i 1636 vart han forlova med den då ti år gamle kongsdottera. Han gifta seg med henne kort tid etter utnemninga si til statthaldar i Noreg i 1642. 

Sehested var ein gåverik «renessanseperson», dristig og maktlysten som politikar. Samstundes syrgde han for å skaffa seg pengar og status. Han fekk mest innverknad i Noreg. I fredstid gjorde han stort organisatorisk arbeid for å fremja næringslivet og forbetra styringsverket. Mellom anna er Sehested rekna som grunnleggjar av eit norsk postvesen. Den 16. januar 1647 oppretta han faste postruter sør i Noreg. 

Han prøvde å skaffa Noreg og dermed seg sjølv mest mogleg fridom i høve til Danmark. Svigerfar hans, kongen, gjekk med på mykje av dette. Sehested fekk motstand frå svogeren Corfitz Ulfeldt og det danske Riksrådet.

Kjelder 
 Dansk Biografisk Haandleksikon
 «Hannibal Sehested» på Dansk Wikipedia

Bakgrunnsstoff 
 Litt om norsk posthistorie (og Sehested) 

Danske politikarar
Elefantordenen
Norske statthaldarar
Veikko Antero Koskenniemi

Veikko Antero Koskenniemi () var ein finsk forfattar fødd i Uleåborg. Han var i si tid ein av Finlands mest populære forfattarar. I 1921 vart han professor i litteraturhistorie i Åbo. I 1948 kom han med i det finske akademiet. Koskenniemi er Mellom anna kjend for diktet han skreiv til Jean Sibelius' Finlandia. Han var påverka av Goethe og Runeberg.

Asteroiden 1697 Koskenniemi (1940 RM) er kalla opp etter Koskenniemi.

Finske forfattarar
Folk frå Uleåborg