alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Høglandsfe

Høglandsfe eller skotsk høglandsfe er ein storferase frå Skottland. Dyra har lange horn og tjukk langhåra pels i svart, raudt eller gult.

Feet vart avla fram i høglandet og på dei vestlege øyane i Skottland. Frå tidleg på 1900-talet har avlsdyr vorte eksportert til resten av verda, spesielt til Australia og Nord-Amerika. Feet vart utvikla frå to kvegbesetningar, den eine svarthåra og den andre raudhåra.

Kommersiell suksess 

Høglandsfeet er kjent som hardført og tilpassa det skotske høglandet der vêrlaget er prega av mykje regn og vind. Feet har med gode resultat vorte introdusert i mange tempererte land og spesielt i land med kaldare vintrar enn Skottland har, slik som det sentrale Europa og Canada.

Håret gir vern gjennom vinteren, og dyra er flinke til å finne mat i bratt fjellterreng. Dei et både gras og plantar som anna fe skyr. Kjøtet er magrare enn på anna kjøtfe fordi høglandsfeet får god isolasjon frå håret og ikkje treng så mykje feitt. Pelsen gjer at dyra trivst utandørs i tilhøve som er utrivelege for dei fleste kjøtfekrøter. Slik kan høglandsfeet produsere godt med kjøt i landområde som vanskeleg kan gi utbyte gjennom anna jordbruk.  

Høglandsfeet vert i somme høve kryssa med andre kjøtferasar, som limousinfe eller charolais.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «» frå ,  den 16. februar 2012.  
 

Storferasar
Britiske husdyr
Vitskap i 2008

Vitskapsåret 2008 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2008.

Hendingar

Andre hendingar
Kavliprisen vart delt ut for første gong. Han vart delt ut innanfor områda astrofysikk, nanovitskap og nevrovitskap.

Astronomi og romfart
14. januar - Romsonden MESSENGER flaug forbi planeten Merkur for første gong.
6. oktober - Romsonden MESSENGER flaug forbi planeten Merkur andre gongen.
30. juli - Det vart oppdaga at materiale som er grave opp frå fem centimeters djupne på Marsoverflata smeltar når det varmast opp til 0° C, det endelege beviset for vatn på Mars.
1. august - Ei solformørking var synleg i Canada, Europa og vestre Asia.
5. september - Rosetta (romsonde) flaug forbi asteroiden 2867 Šteins.

Fysikk
9. september - CERN sitt partikkelakseleratoranlegg «Large Hadron Collider» kom i gang.

IT
23. juli - Google opna ei ny informasjonsteneste, Knol, i ein betaversjon, for ålmenta.

Prisvinnarar
Abelprisen: John Griggs Thompson og Jacques Tits
Bôcherprisen: Alberto Bressan, Charles Fefferman, Carlos Kenig
Copleymedaljen: Roger Penrose
Darwinmedaljen: Geoffrey Parker
Faradaymedaljen: Josef Kittler
Gunnerusmedaljen: Olav Smidsraud
Karl Schwarzschild-medaljen: Rashid Sunyaev
Kavliprisen:
Astrofysikk: Maarten Schmidt og Donald Lynden-Bell 
Nanovitskap: Louis E. Brus og Sumio Iijima 
Nevrovitskap: Pasko Rakic, Thomas Jessell og Sten Grillner
Leroy P. Steele-prisen:
The Leroy P. Steele Prize for Lifetime Achievement: George Lusztig
The Leroy P. Steele Prize for Mathematical Exposition: Neil Trudinger
The Leroy P. Steele Prize for Seminal Contribution to Research: Endre Szemerédi
Nobelprisen:
Fysikk:Yoichiro Nambu, Makoto Kobayashi, Toshihide Maskawa
Kjemi: Osamu Shimomura, Martin Chalfie, Roger Tsien 
Fysiologi/Medisin:Harald zur Hausen, Françoise Barré-Sinoussi, Luc Montagnier
Penrosemedaljen: George A. Thompson
Wollastonmedaljen: Norman Sleep

Døde

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vitenskapsåret 2008» frå ,  den 16. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:
Vitskap i 2009

Vitskapsåret 2009 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2009.

Hendingar

Astronomi og romfart
7. mars – NASA sitt Kepler-teleskop vart skote opp. 
11. april – Planeten Neptun var igjen i same posisjon som han var då han vart oppdaga den 23. september 1846.
22. juli – Total solformørking.
29. september – Romsonden MESSENGER passerte forbi planeten Merkur for tredje gong.
2009 var utropt til Det internasjonale astronomiåret av SN til minne om Galilei sine oppdagingar 400 år tidlegare.

Prisvinnarar
Abelprisen: Mikhail Leonidovitsj Gromov
Copleymedaljen: Martin J. Evans
Faradaymedaljen: Martin Sweeting
Guldberg-Waage-medaljen: Eiliv Steinnes
Karl Schwarzschild-medaljen: Rolf-Peter Kudritzki
Nobelprisen: 
Fysikk: Charles K. Kao, Willard S. Boyle og George E. Smith
Kjemi: Venkatraman Ramakrishnan, Thomas Steitz og Ada Yonath 
Fysiologi/medisin: Elizabeth Blackburn, Carol Greider og Jack Szostak
Penrosemedaljen: B. Clark Burchfiel
Wollastonmedaljen: Paul F. Hoffman

Døde
 11. februar: Willem Johan Kolff, lege, oppfinnar av kunstige organ (fødd ).
 12. september: Norman Ernest Borlaug, amerikansk agronom og nobelprisvinnar (95, fødd )

Kjelder
Vitskap i 2010

Vitskapsåret 2010 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 2010.

Hendingar

Prisutdelinger 
 Abelprisen vart tildelt John Torrence Tate for hans store og varige innverknad på talteorien
 Kavliprisen:
 Astrofysikk: Jerry Nelson, Ray Wilson og Roger Angel
 Nanovitskap: Donald M. Eigler og Nadrian Seeman
 Nevrovitskap: Thomas Südhof, Richard Scheller og James Rothman 
 Nobelprisen:
Fysikk:Andre Geim og Konstantin Novoselov
Kjemi: Richard F. Heck, Ei-ichi Negishi og Akira Suzuki for palladiumkatalyserte krysskoplingar i organisk syntese.
Fysiologi/Medisin: Robert G. Edwards for utvikling av in vitro fertilisering.
Penrosemedaljen: Eric J. Essene
Wollastonmedaljen: Richard Hugh Sibson
Aberrasjon i optikk

Aberrasjon er ein optisk avbildingsfeil som skuldast at eit system av linser og/eller krumme speglar ikkje avbildar objektpunkta eintydig som biletpunkt. Aberrasjonen er  bestem av forma til dei speglande flatene og av fargespreiinga til linsa. 

Dei vanlegaste typane optisk aberrasjon er sfærisk aberrasjon og kromatisk aberrasjon, men aberrasjon syner òg til fenomena tilt, koma og astigmatismering.

Sfærisk aberrasjon 
Sfærisk aberrasjon oppstår når ljos brytast gjennom ei linse som er av sfærisk form, fordi ljos som kjem inn frå ulike stader på linsa ikkje blir fokusert i same brennpunkt. Dette resulterer i at ein ikkje får stilt inn fullt nøyaktig fokus, men heller må fokusere der majoriteten av brennpunkta finst. Sfærisk aberrasjon kan minimerast ved å kombinere positive og negative linser, og/eller asfæriske linser. Denne kombinasjonen av linser kan då bryte ljoset til eit felles brennpunkt.

Kromatisk aberrasjon 
Kromatisk aberrasjon, òg kalla fargeblødning, oppstår som feilaktige utgåande linjer langs kantar med stor kontrast. Kromatisk aberrasjon oppstår ved at ljos med ulikt bølgjelengd kan brytast ulikt, og at det dermed får ulike brennpunkt. Linjene er ofte nyansar av lilla på grunn av den korte bølgjelengda til lilla lys. Kromatisk aberrasjon er utbreidd blant objektiv av relativt dårleg kvalitet, då spesielt hos tidlege digitale kompaktkamera.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Aberrasjon (optikk)» frå ,  den 16. februar 2012.  
 

Optikk
Geometrisk optikk
Absolutt einingssystem

Eit absolutt einingssystem er eit system der alle andre einingar er avleidd av éin eller nokre få absolutte grunneiningar. Ei rekkje slike system har vore i bruk. 

I eit naturleg einingsystem, spesielt eigna for bruk i teoretisk fysikk, vel ein atomær storleik (masse eller lengd) som einaste grunneining, og naturkonstantar som lyssnøggleik og Plancks konstant, vert sett lik 1. I det atomære systemet (Hartreesystemet) vel ein elementærladinga, elektronmassen og Plancks konstant som grunneiningar. I dei forskjellige CGS-systema nyttar ein tre grunneiningar, og i SI-systemet sju. 

Omgrepet absolutt einingssystem vart først nytta av Carl Friedrich Gauss på det CGS-systemet han konstruerte som ein kombinasjon av det elektriske og det magnetiske, og som no vanlegvis vert kalla Det gausske CGS-systemet.

I det tidlegare brukte tekniske systemet inngår tyngda av eit kilogram som grunneininga. Sidan tyngda varierer frå stad til stad, vert ikkje dette eit absolutt system.

Kjelder
absolutt enhetssystem. (2012-02-16) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/absolutt_enhetssystem

Målesystem
Col d'Aubisque

Col d'Aubisque er eit 1 709 meter høgt fjellpass i dei franske Pyreneane. 

Frå vest mot aust knyter passet saman Laruns i Vallée d’Ossau med Argelès-Gazost i Gave de Pau-dalen. På vestsida ligg kurstaden Eaux-Bonnes og skidestinasjonen Gourette. På austsida kjem ein til eit anna pass, det 1 474 meter høge Col du Soulor. Col d'Aubisque er ein av dei mest kjente klatreetappane i Tour de France og har vore brukt 71 gonger.

Litteratur 
 Kristian Bauer: Roadbook Tour de France, Bruckmann Verlag 2006, ISBN 978-3-765444-77-7
 Peter Leissl, Die legendären Anstiege der Tour de France, Covadonga 2004, ISBN 978-3-936973-09-9
 Philippe Bouvet, Philippe Brunel, Serge Laget, Philippe Le Men, Christian Naitslimane: Cols mythiques du Tour de France, L’Équipe 2005, ISBN 978-2-915535-09-9

Bakgrunnsstoff 
 Profil av vestsida 
 Profil av austrampa med Col de Soulor 
 Col d'Aubisque i Tour de France

Tour de France
Fjellovergangar i Frankrike
Fjellovergangar i Pyreneane
Col de la Madeleine

Col de la Madeleine er eit 1 993 meter høgt alpepass i Département Savoie i regionen Rhône-Alpes, Frankrike.

Passet knyter saman landsbyen La Chambre i Maurienne-dalen med landsbyane Aigueblanche og Feissons-sur-Isère i Tarentaise. Stigninga opp frå La Chambre er 19,3 kilometer lang med ein snittgradient på 8,0 %. Nordsida opp frå Aigueblance er 28,3 kilometer lang og har ein snittstigning på 5,4 %.

Col de la Madeleine har stått på Tour de France-programmet 23 gonger, første gong i 1969, siste gong så langt under 9. etappe i 2010. Passet blir klassifisert som ein Hors catégorie stigning.

Litteratur 
 Kristian Bauer, Roadbook Tour de France, Bruckmann Verlag 2006
 Peter Leisl, Die legendären Anstiege der Tour de France, Covadonga 2004

Bakgrunnsstoff 
Der Col de la Madeleine auf www.quaeldich.de
Der Col de la Madeleine auf www.4biker.eu 

Fjellovergangar i Frankrike
Tour de France
Rhône-Alpes
Klausenpasset

Klausenpasset er ein fjellovergang i Sveits, mellom kantonane Uri og Glarus. Fjellovergangen, som går opp til 1 948 meter over havet, knyter saman Altdorf i Uri over Schächental og passhøgda og Urnerboden med Linthal i Glarus. Grensa mellom kommunane Unterschächen og Spiringen går langsmed passhøgda.

Fjellvegen over det langstrakte Klausenpasset stod ferdig i 1899. 

Vegen over Klausenpasset er vinterstengd frå november til mai.

Bakgrunnsstoff 
Denne artikkelen bygger på «Klausenpass» frå , den 16. februar 2012. 
 

Fjellovergangar i Sveits
Geografi i Glarus
Geografi i Uri
Grete Kleppen

Grete Kleppen () er ein norsk forfattar og omsetjar frå Molde. 

Ho debuterte som skjønnlitterær forfattar i 1998 med romanen Ada.

Kleppen har omsett fleire bøker frå fransk til norsk. I 2007 fekk ho Bastianprisen for omsetjinga si av Les rêveries de la femme sauvage : scènes primitives (norsk tittel: Blendverk : Opphavlege scenar) av Hélène Cixous. Ho har også skrive lærebøker i fransk for den vidaregåande skulen og omsett dikt av Gunvor Hofmo og Knut Ødegård til fransk.

Ho er busett i Frankrike.

Bøker 
 1998 – Ada – Roman
 1999 – H – Roman
 2010 – Blå fuge for far min – Roman
 2015 ; Uventa vendigar; Roman

Omsetjingar 
 2003 – Hélène Cixous: Osnabrück – originaltittel: Osnabrück
 2006 – Hélène Cixous: Blendverk : opphavlege scenar – originaltittel: Les rêveries de la femme sauvage : scènes primitives
 2008 – Hélène Cixous: Gull : breva frå far min – originaltittel: Or : les lettres de mon père
 2009 – Jacques Attali: Kort historie om framtida – originaltittel: Une brève histoire de l'avenir
 2010 – Hélène Cixous: Sypress – originaltittel: Si pres
 2010 – Lubna Ahmad al-Hussein: 40 piskeslag – originaltittel: 40 coups de fouet pour un pantalon
 2011 – Lucien Suel: Ein gartnar døyr – originaltittel: Mort d'un jardinier
 2012 – Hélène Cixous: Hyperdraum – originaltittel: Hyperrêve
 2013 – Véronique Bizot: Utmerkinga mi – originaltittel: Mon couronnement

Prisar og utmerkingar 
 2007: Bastianprisen for Blendverk : Opphavlege scenar, ei omsetjinga av Les rêveries de la femme sauvage : scènes primitives av Hélène Cixous

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Bøker av Grete Kleppen digitalisert i bokhylla.no (Nasjonalbiblioteket)
 Utgjevingar av Grete Kleppen i BIBSYS Ask

Folk frå Molde
Forfattarar frå Møre og Romsdal
Norske lærebokforfattarar
Norske romanforfattarar
Norske omsetjarar
Norske skjønnlitterære debutantar i 1998
Nynorskforfattarar
Vinnarar av Bastianprisen
Akustisk refleksjon, absorpsjon og transmisjon

Akustisk refleksjon, absorpsjon og transmisjon: Når ei lydbølgje treffer ei flate, som til dømes ein vegg, vert noko av energien i lydbølgja absorbert i veggen. Ikkje all energien vert absorbert, noko av energien går gjennom veggen og ut i rommet på andre sida og noko vert reflektert attende inn i rommet. Energien som vert absorbert i veggen går over til termisk energi. 

Den brøkdelen  av lydtrykket som vert reflektert frå flata vert kalla trykkrefleksjonsfaktoren, eller ofte berre refleksjonsfaktoren. Denne faktoren er kompleks og varierer difor med frekvensen. Han avheng òg av innfallsvinkelen . 

Den brøkdelen  av energien som går inn i veggen vert kalla absorbosjonsfaktoren og er relatert til trykkrefleksjonsfaktoren som
.
Både den delen av energien som vert absorbert i veggen og den delen som fortset ut på andre sida er inkludert i . Absorbosjonsfaktoren  er ein reell skalar, men han er frekvensavhengig.

Kjelder

Sjå òg 
 Veggimpedanse
 Etterklangstid

Bygningsakustikk
Absorpsjon av stråling

Absorpsjon av elektromagnetisk stråling går føre seg ved at strålinga gradvis blir svekka når han trengjer inn i eit stoff. Strålingsenergien vert overført først til enkelte elektron, som blir sett i rørsle, og energien fordelar seg så etter kvart som ei varmerørsle i stoffet. Absorpsjonen er avhengig av bølgjelengda til strålinga og av eigenskapane til det absorberande stoffet. Den lineære absorpsjonskoeffisienten indikerer kor mykje strålingsintensiteten minkar per lengdeeining stoff. Halvverditjukkleiken indikerer kor langt strålinga må gå i stoffet for at strålingsintensiteten er halvert. Når eit stoff absorberer stråling med særskilde bølgjelengder eller i særskilde område av spekteret særs sterkt, vert dette kalla selektiv absorpsjon. 

Langbølgja stråling som radiobølgjer vert absorbert sterkt i stoff som er elektrisk leiande, og lite i isolatorar. Minkar bølgjelengda vil absorpsjonen i isolatorane auke, fordi ein kjem inn i strålingsområde med selektiv absorpsjon. I desse områda er halvverditjukkleiken av same storleik som bølgjelengda til strålinga. Den selektive absorpsjonen har stor praktisk tyding og er årsaka til fargane til stoff, fargekjensla til auga og fotografiske filmar, og ein nyttar han som hjelpemiddel i analytisk kjemi. 

Ved særs korte bølgjelengder, i området for gammastråling forsvinn den selektive absorpsjonen, og strålinga vert meir og meir gjennomtrengande (hard stråling). Halvverditjukkleiken er her tilnærma proporsjonal med tettleiken til stoffet og ein kan derfor verne seg mot slik stråling ved å skjerme med tunge stoff, som regel bly. At absorpsjonen er avhengig av tettleiken til stoff, vert utnytta i røntgenfotografering, sidan stoff med størst tettleik svekkar strålinga mest. For å oppnå passande kontrastar må hardleiken til strålinga (bølgjelengda) tilpassast det materialet som skal undersøkast.

Partikkelstråling
Absorpsjon av partikkelstråling (α- og β-stråler) skil seg frå absorpsjon av elektromagnetiske stråling ved at strålingsintensiteten ikkje minkar gradvis. Alle stråler av same partikkelslag og med same energi tilbakelegg praktisk talt same veglengd i eit stoff før dei vert stoppa. Denne veglengda vert kalla rekkevidda til strålen i stoffet. Den aukar med partikkelenergien og minkar med aukande lading og masse hos partiklane. Rekkevidda minkar òg når tettleiken til det absorberande stoffet aukar.

Kjelder
absorpsjon. (2012-02-16) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/absorpsjon/strålingsfysikk og http://snl.no/absorpsjon/partikkelstråling

Spreiing og absorpsjon
Elektromagnetisk stråling
Glasfysikk
Stråling
Absorpsjonskant

Ein absorpsjonskant er eit brått sprang i intensiteten i absorpsjonsspektrumet til eit stoff. For røntgentstråling skjer dette ved bølgjelengder som svarar til at fotona blir i stand til å slå laus elektron frå eit djupareliggande elektronskal i atoma.

Kjelder
absorpsjonskant. (2012-02-16) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/absorpsjonskant

Elektromagnetisk stråling
Stråling
ATB

André Tanneberger () er ein tysk DJ kjend under artistnamnet ATB.

Karriere 

André Tanneberger kjem frå Freiberg i Sachsen. Tidleg på 1990-talet var André Tanneberger med i dance-gruppa Sequential One, som hadde stor suksess i Tyskland, men vart oppløyst i 1999. Då hadde Tanneberger allereie starta sitt nye soloprosjekt, ATB. I 1999 gav han ut debutplata Movin' Melodies, der singlane «9pm (Till I Come)» og «Don't Stop» var med.

Etter suksessen med fyrsteplata, har ATB gjeve ut ei rekkje trance- og elektronika-album fram til i dag. Ifylgje DJ Magazine hamna han på 11. plass på lista over verdas beste DJ-ar i 2009. Av seinare populære ATB-singlar kan nemnast «Hold You», «Let U Go» og ein coverversjon av Olive-låta «You're Not Alone».

Diskografi 

 Movin' Melodies (1999)
 Two Worlds (2000)
 Dedicated (2002)
 Addicted To Music (2003)
 No Silence (2004)
 Trilogy (2007)
 Future Memories (2009)
 Distant Earth (2011)
 Contact (2014)

Kjelder 

Denne artikkelen byggjer på «ATB» frå , den 16. februar 2012. 
 

Tyske electronicamusikarar
Folk frå Sachsen
Vekselspenning

Vekselspenning er ei elektrisk spenning der polaritet vekslar som funksjon av tid. I elnettet, til dømes, er spenninga ei sinuskurve, slik at gjennomsnittet over ein periode er null. Vekselspenning treng ikkje å vera sinusforma, men det er som oftast sinusforma spenningar som vert refererte til som vekselspenning. 

Vekselspenning vert ofte feilaktig blanda saman med vekselstraum. Ein kan ha ein sinusforma vekselstraum, men det er sjeldan i bruk. Om ein påtrykker ei vekselspenning på ein ohmsk last (ein motstand) vil det gå ein vekselstraum, med same kurveform som spenninga, gjennom lasten.

Vekselspenning i elnettet 
Elnettet overfører energi ved store spenningar, for å redusera Ohmsk tap i leiarane. Apparat og maskinar som vert drivne av elektrisk energi nyttar ei lågare spenning enn elnettet. Spenninga vert då transformert ned ved hjelp av ein transformator.

Akronym 
På grunn av den dominerande stillinga til engelsk i mange land vert den engelske nemninga AC (Alternating Current) òg nytta i mange ikkje-engelsktalande land. Som namnet syner tyder nemninga vekselstraum, men AC vert òg (noko misvisande) nytta om vekselspenning. I land dominerte av fransk vert CA (Courant alternatif) nytta.

Frekvensar 
For ulike land og for ulike formål er ulike frekvensar i bruk i elnettet.
Det Norske jernbanenettet brukar 16 2/3 Hz, som er 1/3 av 50 Hz.
Det offentlege nettet og industrien brukar 50 eller 60 Hz. Europa brukar 50 Hz, medan Nordamerika brukar 60 Hz. I Japan brukar ein 50 Hz i halvparten av landet og 60 Hz i den andre halvparten. 
 I fly brukar ein 400 Hz. Dette på grunn av at massen og volumet på generatorar og transformatorer vert redusert når frekvensen aukar.

Sjå òg
 Vekselstraum
 Likespenning
 Likestraum

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vekselstrøm» frå ,  den 16. februar 2012.

Bibliografi 
 Carter, G.W. og Richardson, A., Techniques of circuit analysis, Cambridge Univ. Press, 1972. 
 Clement, P.R. og Johnson, W.C., Electrical engineering science, McGrew-Hill, 1960. 
 Dorf, R.C. og Svoboda, J.A., Introduction to electric circuits, 5. utg., John Wiley & Sons, 2001.
 Edminister, J.A., Electric circuits, 1. utg., McGrew-Hill, 1965.
 Hayt, W.H. og Kemmerley, J.E., 5. utg., McGrew-Hill.1993.
 Ivison, J.M., Electric circuit theory'', Van Norstrand Reinhold Australia, 1977.

Elektroteknikk
Col d'Izoard

Col d'Izoard er ein 2 360 meter høg fjellovergang i dei franske Vest-Alpane, Département Hautes-Alpes.

Vegen knyter saman Briançon og Guil-dalen. Passet er lite viktig trafikalt, då ei alternativ rute gjennom Durance er kortare og har høgare vegstandard.

Passet har stått på programmet til Tour de France 31 gonger (per 2004). Første gong var i året 1922. Førstemann over i rittsamanheng var Philippe Thys.

Litteratur 
 Roadbook Tour de France, Kristian Bauer, Bruckmann Verlag 2006
 Peter Leisl, Die legendären Anstiege der Tour de France, Covadonga 2004

Bakgrunnsstoff 

Fjellovergangar i Frankrike
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Tour de France
Adam Arndtsen

Adam Frederik Oluf Arndtsen () var ein norsk fysikar. Han arbeidde mellom anna med innføringa av metersystemet i Noreg og vart den første justerdirektør i landet, frå 1875 til 1914. Han representerte Noreg i Den internasjonale komiteen for mål og vekt frå 1900 til 1914.

Kjelder
Adam Frederik Oluf Arndtsen. (2012-02-16) I Store norske leksikon. 

Norske fysikarar
Direktørar for norske offentlege organ
Medlemmar av Det Norske Videnskaps-Akademi 
Fysikarar på 1800-talet
Fysikarar på 1900-talet
Folk frå Alstahaug
Adarme

Adarme er ein gammal spansk og spansk-amerikansk masseeining for gull, sølv og mynt og utgjer om lag 1,8 gram. Ein adarme tilsvarar ein britisk dram.

Kjelder
adarme. (2012-02-16) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/adarme

Måleiningar for masse
Gamle måleiningar
Additiv fargeblanding

Additiv fargeblanding eller additiv fargesyntese oppstår ved at ljos med ulik bølgjelengd vert sendt ut frå ei ljoskjelde. Auget oppfattar det utsende ljoset som ulike fargar, avhengig av blandingsforholdet mellom primærfargane. Fargar på ein TV- eller dataskjerm og fargar projisert via ein projektor oppstår som eit resultat av additiv fargeblanding.

Som primærfarger brukast raudt, grønt og blått (RGB). Like delar av primærfargane raudt og grønt gjev sekundærfargen gult, like delar blått og grønt gjev cyan, medan blått og raudt gjev sekundærfargen magenta. Når alle tre primærfargene blir blanda i like delar, oppfattar auget det som kvitt. Ved å variere lysstyrken for primærfargene i ulike blandingsforhold, vil ein få fram alle fargar i spekteret.

Den additive fargesyntesen bryt med vår intuitive forståing av korleis fargar oppstår som eit resultat av blanding av fargar, som når ein t.d. blander blå og gul farge frå eit maleskrin og får grønt. Skilnaden skuldast at når vi ser fargar reflektert frå ei overflate - og ikkje som direkte utsendt ljos - og det er cyan, magenta og gult som fungerer som primærfarger, medan raudt, grønt og blått blir sekundære fargar. Ein slik fargesyntese kallast subtraktiv fargeblanding.

Både additiv og subtraktiv fargeblanding er eit resultat av korleis auget oppfattar fargar, og ikkje ibuande eigenskapar ved ljoset. Det er stor skilnad på gult ljos (med ei bølgjelengd på 580 nm) og ei blanding av raudt og grønt ljos. For auget gjer det likevel ingen skilnad.

Oppfinninga av additiv fargeblanding er kreditert James Clerk Maxwell, som i 1861 fekk fotografen Thomas Sutton til å ta tre bilete av eit ruta skjerf - med raudt, grønt og blått filter føre linsa. Dei tre bileta vart framkalla og deretter projisert på ein skjerm via tre projektorar utstyrt med dei same tre filtera. Resultatet vart eit komplett fargebilete.

Sjå òg
 Subtraktiv fargesyntese

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Additiv fargesyntese» frå ,  den 16. februar 2012.  

Fargerom og fargesystem