alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Lewis-struktur

I kjemien er ein Lewis-struktur ein todimensjonal representasjon av eit molekyl. I første rekke blir dette brukt for å syne den omtrentlege og relative posisjonen til kvart atom i høve til dei andre atoma i molekylet, topologien til dei kovalente bindingane som koplar dei saman og plasseringa av elektron.

Ein kan så bruke ulike regler, som oftast basert på oktettregelen, for å rekne ut fordelinga av ladningar i strukturen. Dette gir ikkje støtt eit korrekt resultat, men fungerer såpass ofte at Lewis-strukturar er eit nyttig verktøy innan kjemien. 

Strukturen vart utarbeida av og gitt namn etter G. N. Lewis, som først brukte han i artikkelen «The molecule and the atom» frå 1916.

Det finst ulike forenkla versjonar av Lewisstrukturen. I organisk kjemi bruker ein for å spare tid, berre enkle linjer i staden for kvart enkelt atomsymbol. Ein reknar det da som implisitt at kvar knekk på linja er eit hydrokarbon (CH2) og at enden av kvar linje er eit hydrokarbon (CH3). Til dømes vil propan, som er ei enkel kjede med tre karbonatom, bli teikna som ei sikksakk-linje med to linjelengder. Sykloheksan, som er karbonatom i ein heksagonal ring, blir ganske enkelt teikna som eit heksagon.

Kjemiske bindingar
Høgsterett

Høgsterett er nemninga på den høgste rettsinstansen i ein del politiske einingar, som til dømes statar, delstatar eller land. Døme på land med Høgsterett er USA og Noreg.

Noreg 
Eksistensen av og avgjerdsmakta til høgsterett er heimla i Grunnlova § 88 som seier at «Høiesteret dømmer i sidste Instans», eller i moderne nynorsk språkdrakt «Høgsterett dømmer i siste instans».

Prosessreglar og samansetjing er gjevne i Grl. kap. D, og elles i domstollova og straffeprosesslova.

Høgsterett har etter konstitusjonell sedvanerett rett til å prøve om lovvedtak strir mot den norske grunnlova. Denne sedvaneretten er dels inspirert av tilsvarande prøvingsrett i USA.

Sjå òg
  Noregs Høgsterett

Kjelder

Domstolar
Statsrett
Vestre Slidre kommune

Vestre Slidre kommune er ein kommune i Valdres i Oppland i Innlandet fylke. Kommunen vart oppretta i 1849 då dåverande Slidre kommune vart delt inn i kommunane Øystre og Vestre Slidre.

Han grensar til Vang kommune i nordvest, Øystre Slidre kommune i nordaust, Nord-Aurdal kommune i aust, og Hemsedal kommune i Buskerud fylke i sørvest.

Geografi 

Vestre Slidre kommune ligg i det vestre hovuddalføret av Benavassdraget nord for Fagernes, i tillegg til fjellområda på begge sidene. I sørvest omfattar kommunen øvre delen av Tisleivassdraget, der han grensar til Hemsedal kommune. I hovuddalføret ligg den smale, lange Slidrefjorden, og ved nordenden av denne grensar kommunen til Vang kommune.

Kommunen er ein av dei seks kommunane i dalføret Valdres i Oppland. I dei austlege traktene i kommunen stig terrenget opp mot dei høgste barskogkledde områda i Noreg. I vest går dalsidene over i slake og vide fjellvidder med store samanhengande stølsområde der det framleis er drive aktiv stølsdrift. Lengst mot vest nær grensa til Hemsedal finn ein fjelltoppar på over 1600 meter.

Kommunen har  innbyggjarar fordelt på 463 kvadratkilometer. Dei aller fleste er busette langsmed vassdraget og E 16 som går gjennom kommunen. Kommunen har tre tettstader; kommunesentret Slidre, handelssentret Røn/Fosheim og bygdesentret Lomen. Kommunen har også eit satsingsområde for reiseliv på Vaset.

Kultur 

Det er mange historiske ting verdt å sjå i Vestre Slidre som minner om ei tidleg busetting, mellom anna Gardbergfeltet med over 900 fornminnefunn, om lag 660 gravrøyser, vardar og bygdeborger. I Gardbergfeltet, kring 250 meter over Slidrefjorden, står Einangsteinen med innskrift i eldre runar og urnordisk språk. Lomen stavkyrkje, ved nordenden av Slidrefjorden, er bygd omkring 1200. Slidredomen (Valdres hovudkyrkje), bygd 1150–1200 i romansk stil, er rikt dekorert. Alterkalk i sølv med edelsteinar frå kring 1335. 

Like sør for Slidredomen ligg Tingsteinen som er knytt til kristningsferda Heilag-Olav hadde gjennom Valdres. På Vaset turistområde finst leirskule, fjellstover og hyttegrend.

Folk frå Vestre Slidre
Knut Hauge (1911–—1999), gardbrukar og forfattar (Lomen)

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Vestre Slidre» frå ,  den 26. august 2012.

Bakgrunnsstoff 
 Vestre Slidre kommune
 Vestre Slidre fjellstyre
 Vestre Slidre kulturskule 
 Lokale historier frå Vestre Slidre

 
Tidlegare kommunar i Oppland
Kommunar i Innlandet
Valdres
Vågå kommune

Vågå kommune er ein kommune i Ottadalen i Oppland i Innlandet fylke. Han grensar til Lesja i nord, Dovre og Sel i aust, Nord-Fron i søraust, Vang i sør og til Lom i vest.

Kommunen ligg omkring det nedre dalføret av Ottaelva, mellom kommunane Sel og Lom. I sør høyrer den øvre delen av Sjodalen som ikkje er busett til Vågå. Dei fleste innbyggjarane bur i Vågåmo, Lalm og Tessand. Av andre bygder i kommunen kan nemnast Nordherad, Skogbygda og Skårvangen.


Geografi 

Vågå omfattar store delar av Jotunheimen, med mellom anna Besseggen, Gjendevatnet og Knutsholstindane som ligg innanfor kommunegrensene. Meir enn tre firedelar av arealet i kommunen ligg høgre enn 900 moh. På nordsida av Otta går fjella opp i 1500–1600 moh. på grensa mot Dovre og Lesja, og i Jotunheimen er fleire toppar over 2000 moh. Høgst av dei er Store Knutsholstinden (2341 moh.) og Tjørnholstind (2331 moh.) på sørsida av Gjende, nær grensa mot Vang. Den austlege delen av Jotunheimen nasjonalpark ligg i den sørlege delen av kommunen.

Samferdsel 

Riksveg 15 (Otta–Måløy) følgjer hovuddalen og går på sørsida av Vågåvatnet. Frå denne tar fylkesveg 51 av ved Tessand sørover til Fagernes gjennom Sjodalen og over Valdresflye. I fjellet er det fleire vegar. Det går mellom anna veg opp til Televerkets sendar på Blåhø (1617 moh.) nordaust for Vågåmo og frå Randsverk opp Veodalen til Glitterheim turisthytte.

Verdt å vitja 
Vågå kyrkje
Jutulheimen

Kjende vagværar 
 Edvard Storm (1749–1794), diktar
 Erland Lien (1798-1862), klokkemakar
 Ivar Kleiven (1854-1934), forfattar
 Ragnvald Skrede (1904–1983), forfattar og kritikar
 Haakon Blankenborg (f. 1955), politikar

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
Vågå kommune 
Vågåmål før og no 
Turistliv i Vågå 

 
Tidlegare kommunar i Oppland
Kommunar i Innlandet
Gudbrandsdalen
Nynorskkommunar
Østre Toten kommune

Østre Toten er ein kommune i Oppland i Innlandet fylke. Kommunen grensar til Vestre Toten, Gjøvik og Hurdal og Eidsvoll.

Folkesetnad 
Busettinga er temmeleg spreidd, men folk flest bur i tettstadane Skreia, Kapp, Kolbu og Lena.

Næringsvegar 
Østre Toten er ein av dei største jordbrukskommunane i Oppland. Dette gjev bakgrunnen for kommunevåpenet, som er ein potetplante. Østre Toten er ein av  Noregs største produsentar av potet og lauk. Kims fabrikkar, som lagar potetchips, ligg på Skreia.

Utdanning 
12 barneskular
2 ungdomsskular
2 vidaregåande skular
1 folkehøgskule

Militære 
Tidlegare låg eitt av hærens kløvkompani, i tillegg til hærens vetrinærteneste på Starum leir. Denne vart nedlagd på starten av 1980-talet.
FLO-Sanitet (Sanitetsmagasin Sør-Norge) ligg framleis på Starum, men er planlagd nedlagt. På dette området ligg i dag Norsk Hestesenter

Delar av Steinsjøen skytefelt ligg i Østre Toten kommune.

Kjende personar frå Østre Toten 
Peder Balke (1804—1887), kunstmålar
Johan Solberg (død 2020, 98 år), motstandsmann, siste norske Stutthof-fange (Kolbu)
Margit Sandemo, forfattar
Inger Lise Rypdal (f. 1949), songar, musikar, skodespelar
Ingrid Moe Wold (f. 1990), fotballspelar
May-Britt Anderssen, musikar
Nils Faarlund, vegleiar i friluftsliv

Bilete

Bakgrunnsstoff 
 Østre Toten kommune

 
Toten
Tidlegare kommunar i Oppland
Kommunar i Innlandet
Øyer kommune

Øyer er ein kommune i Innlandet fylke. Han grensar til Ringebu i nord, Stor-Elvdal i aust, Ringsaker og Lillehammer i sør, og Gausdal i vest. Kommunen omfattar to sokn, Øyer og Tretten, og administrasjonssenteret ligg på Tingberg. Totalarealet er ca. 640 km² av dette er rundt 20 km² vatn.

Namn og symbol
Namnet Øyer er ei skriftform av 'øy' i tydinga 'låglende ved vatn'. Vatnet det er snakk om må då vera Gudbrandsdalslågen.
Kommunevåpenet viser «På grønn bunn en sølv hærder», det vil seia ein trering som tidlegare blei brukt til å setja fast tau rundt lass eller bører.

Geografi

Øyer har tradisjonelt vore ein jord- og skogbrukskommune. Jordbruksarealet er på rundt 32 000 daa, produktivt skogareal på rundt 163 000 daa og utmarksarealet rundt 360 000 daa. Det er om lag 180 gardsbruk i drift i kommunen som til saman har 1 200 mjølkekyr, 350 ammekyr og om lag 8 000 sauer og lam på beite om sommaren. Øyer har òg ein viss svineproduksjon, og kommunen har nav i ein purkering og i ein teststasjon for storfe.

I Øyer har fjellet lenge vore viktig, også som jordbruksområde. På 1960-talet dyrka ein opp store område på fjellet, og i dag ligg ein tredjedel av all dyrka mark her. Store delar av området er statsallmenning, det vil seie at staten er grunneigar medan bruken blir administrert av fjellstyret.

Gudbrandsdalslågen er rekna som ei god fiskeelv. Lågen og tilførande elvar kan medføra flaumfare, og ein storflaum i 1995 skapte store øydeleggingar i Tretten. I mai 2013 truga ein ny flaum, men kommunen kom frå han utan større skader.

Reiseliv og fritid

Førebuingane til OL på Lillehammer i 1994 førte til kraftig utbygging fjellet for reiselivsutbygginga. Ved Hafjell Alpinsenter finst hotell, leilegheiter, storhytter og mange nye private hytter. Nord for alpinsenteret ligg golfbanen Hafjell Golf med ni hol. Det finst likevel også mange urørte fjellområde i kommunen.

Det finst idrettsanlegg både i Øyer og på Tretten og ein idrettshall på Tretten, og fleire lysløyper her: Ved Tretten idrettshall, i Musdal som også er skiskyttarløype, på Granrudmoen og på Lisetra.

Verdt å sjå i Øyer 
 Lilleputthammer
 Moksa kunstpark
 Hafjell Alpinsenter
 Tretten kyrkje
 Øyer kyrkje

Folk frå Øyer
Johannes Skar (1837–1914), folklorist, lærar

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
Offisiell nettstad

 
Tidlegare kommunar i Oppland
Kommunar i Innlandet
Gudbrandsdalen
Øystre Slidre kommune

Øystre Slidre kommune ligg i Innlandet fylke og grensar i nord til kommunane Vågå og Nord-Fron, i nordaust til Sør-Fron og Gausdal, i søraust til Nord-Aurdal, i sørvest til Vestre Slidre, og i vest til Vang. Øystre Slidre vart eigen kommune i 1849, då kommunen Slidre vart kløyvd i Vestre og Øystre Slidre.

Kommunen ligg i dalføret Valdres, mellom Hallingdalen og Gudbrandsdalen.

Sør i kommunen er det rike førekomstar av fyllittskifer som har vore utvunne i meir enn 200 år. I ein periode var skiferbrotet ein av dei største industriarbeidsplassane i Valdres. Skiferen er også avbilda på kommunevåpenet. 

I tillegg til landbruk er turistnæringa viktig i kommunen, med den populære skistaden Beitostølen som største aktør.

Geografi 

Dei fleste innbyggjarane bur i kommunesenteret Heggenes, Rogne, Skammestein, Volbu, Beito og på Beitostølen.

Folk frå Øystre Slidre er kalla øystreslidringar, medan folk frå Beito, Heggenes, Volbu og Rogne blir kalla høvesvis beitinga, heggebygdinga, vølbuinga og røgninga.

Fjellområdet Jotunheimen strekkjer seg inn i dei nordre delane av kommunen. Øystre Slidre måler 45.1 km på nord-sør aksen og 39.8 km på aust-vest aksen.

Det høgste punktet i kommunen er Øystre Rasletind med ei høgd på 2010 meter over havet. Ein annan kjent fjelltopp er Bitihorn. Om lag 73% av arealet i kommunen ligg over 900 meter over havet. Det lægste punket i kommunen er 410 meter over havet.

Vatn dekkjer 60 km² av kommunen, dei største innsjøane er Vinstri, Yddin, Vangsjøen, Javnin og Olevatn.

Kommunen ligg delvis i Jotunheimen og fjellvegen over Valdresflye til Gudbrandsdalen er eit velkjent verhardt parti. Denne vegen er ein del av den indre ruta for trafikk på aksen Bergen - Trondheim.

Næringsliv 
Landbruk har tradisjonelt vore den viktigaste næringa i Øystre Slidre, for det meste med hald av husdyr og produksjon av gras. Dei seinare åra har det vore satsa meir på turistnæring i form av nye anlegg, særleg på Beitostølen der det er bygd ei rekkje hytter og hotell.

Verdt å sjå i Øystre Slidre 

 Hegge stavkyrkje

Bakgrunnsstoff 
Øystre Slidre kommune

 
Tidlegare kommunar i Oppland
Kommunar i Innlandet
Valdres
Lov

Lov (frå norrønt lǫg, frå lag, 'det som er lagt, fastsett') er ein rettsregel som fastset rettar og plikter. Ein formell lov er ein skriven rettsregel laga av den lovgjevande makta i eit land.

I moderne tid er lovar som oftast nedskrivne, slik at sedvanerett ikkje er rekna som del av lovane. Tradisjonelt har ein ofte brukt munnleg lovoverføring, der lovane ikkje er skrivne ned, men likevel ligg fast.

Noreg 

I Noreg er ei lov definert som ein generell rettsregel gjeven av Stortinget etter reglar heimla i den norske grunnlova.

Lovar vedtekne til og med 1968 vert identifiserte med sanksjonsdato, og eit tal dersom det vart vedtekne fleire lovar same dag. Lovar vedtekne frå og med 1969 vert identifiserte med årstal og eit stigande nummer gjennom kalenderåret.

Saksgangen fram mot lovvedtak 

Regjeringa si førebuing
 I større og særleg viktige lovsaker oppnemner Regjeringa eit utval. Utvalet greier ut om faktiske tilhøve og rettslege problemstillingar. Utgreiinga og eit utkast til lov vert levert i form av ein NOU eller ein rapport til det departementet sakstypen normalt sorterer under.
 Departementet sender lovutkastet til andre relevante departement og organisasjonar til høyring.
 I saker der ein har ein NOU og høyringsuttalar frå organisasjonar vert NOUen samanfatta med uttalane og departementet sine eigne kommentarar i ein odelstingsproposisjon (Ot.prp.) I mindre lovsaker utarbeider departementet direkte eit lovframlegg i form av ein odelstingsproposisjon (Ot.prp.). 
 Kongen i statsråd (Regjeringa) vedtek proposisjonen og sender han vidare til Stortinget for handsaming.

Stortinget si handsaming 
 Den relevante fagkomiteen vurderer proposisjonen og gjev eventuelt kommentarar med innstillinga til Odelstinget (Innst.O.).
 Odelstinget vurderer lovsaka og fattar vedtak. (Forh.O.)
 Lagtinget vurderer lovsaka og fattar i utgangspunktet endeleg vedtak. (Forh.Lt.) Dersom Lagtinget ikkje sluttar seg til Odelstinget sitt vedtak legg det ved «Lagtinget sine merknader» og sender saka attende til Odelstinget. Dersom det er usemje mellom Lag- og Odelsting to gonger må lovsaka opp til plenumsvotering i Stortinget, og krev 2/3 fleirtal for å verte vedteke.

Kongen i statsråd (Regjeringa) sin sanksjon
 Kongen signerer og statsministeren kontrasignerar vedtaket.

Kunngjering
 Lovvedtaket vert kunngjort gjennom Norsk Lovtidend og registrert i Lovdata-systemet. Lova gjeld i utgangspunktet frå ein månad «etter den dag da det nummer av Norsk Lovtidend ble utgitt som inneholder kunngjøringen av loven» jf. LOV-1969-06-19-53 (Lov om Norsk Lovtidend)

Kjelder

«lov – jus» (02.04.2012) i Store norske leksikon

Rettsvitskap
Maudheimmedaljen

Maudheimmedaljen vart stifta av Kong Haakon VII den 14. november 1951 til minne om «Den norsk-britisk-svenske vitenskaplige ekspedisjon til Antarktis 1949-1952». Medaljen er den same som Kongens Fortjenstmedalje, men han har ei sølvspenne over bandet som er merka «MAUDHEIM 1949-1952». Medaljen vart delt ut til deltakarane på denne ekspedisjonen.

norske ordenar og medaljar
Noreg og Antarktis
Skipingar i 1951
Heidersteiknet til Noregs Lottesamband

Norges Lotteforbunds hederstegn, Heiderteiknet til Noregs Lottesamband skal delast ut til personar som har lagt ned eit særleg viktig arbeid for Norges Lotteforbund til fremjing av formålet deira. Tildeling skjer etter einstemmig vedtak av landsstyret til Norges Lotteforbund. Medaljen er NLF sitt merke i eit lilla band med to gullstriper på midten.

Norske ordenar og medaljar
Norges Lotteforbund
Norsk Militært Tidsskrifts medalje for svar på prisoppgåve

Norsk Militært Tidsskrifts medalje for svar på prisoppgåve vart stifta av Kristiania militære samfund den 20. juli 1860 til fremjing av militær vitskap. 

Det skal kvart år settast opp fire oppgåver. Dei godkjende svara skal lønast med ein medalje i gull eller sølv etter kvaliteten på svaret. Opphavleg var det òg ein pengepremie knytt til prisen, men denne gjekk vekk 1. januar 1878. Medaljen vert delt ut på stiftingsdagen til samfunnet, 1. mars. På aversen har medaljen ei framstilling av Palas Athene i lag med ei løve og ei ugle. På reversen er det ein eike- og laurbærkrans som slynger seg om orda «MILITAIRE TIDSSKRIFTS PRISMEDAILLE». Mottakaren sitt namn og årstalet for tildelinga er gravert inn på randa. Han skal berast i eit band med dei norske fargane i like store striper i rekkjefølgja raudt, kvitt, blått, kvitt og raudt.

Norske militære heidersteikn
Skipingar i 1860
Gerhard Armauer Hansen

Gerhard Henrik Armauer Hansen () var ein norsk lege og patolog. Han forska på sjukdomen lepra, som òg er kjend som spedalskheit. Leprabasillen observerte Armauer Hansen for fyrste gong i mikroskop den 28. februar 1873. Sjukdomen vert framleis kalla Hansen's Disease i mange land. 

Armauer Hansen vart fødd i Bergen i 1841 og studerte medisin ved Det Kongelige Fredriks Universitet (no Universitetet i Oslo) til 1866. Han jobba i korte periodar ved nasjonalsjukehuset i Kristiania og i Lofoten, før han flytta attende til Bergen i 1868 for å jobba med lepra saman med Daniel Cornelius Danielssen. Han døydde i Florø i 1912.

Bakgrunnsstoff 
 Lepramuseet i Bergen om Armauer Hansen 
 Bergen bibliotek Nettutstilling om Armauer Hansen 
 Digitalarkivet si nettutstilling om Lepraarkiva
 Armauer Hansen Research Institute 

Norske legar
Norske patologar
Folk frå Bergen
Osøyro

Osøyro eller Osøyri er ein tettstad og administrasjonssenteret i Bjørnafjorden kommune i Vestland. Tettstaden har  og ligg på søraustsida av Bergenshalvøya ved Fusafjorden, med sentrum ved munningen av Oselvo. Han strekker seg langs fjorden sørover til Haljem og femner frå 2013 også den tidlegare sjølvstendige tettstaden Hagavik, som låg omkring Skeisosen i vest.

Osøyro har verkstad- og trevareindustri, fylkeskommunal vidaregåande skule og fjordhotell. I Hagavik ligg Kysthospitalet i Hagevik (KiH), eit spesialsjukehus for ortopedisk kirurgi.

Europaveg 39 og fylkesveg 552 går gjennom Osøyro. Frå 1894 til 1935 gjekk det eit 26 kilometer langt, privat og smalspora jarnbanesamband (750 mm) frå Osøyro til Nesttun stasjon på Vossebanen (Nesttun-Osbanen), i korrespondanse med lokaltog til Bergen og Voss.

Namnet Osøyro kjem av namnet på garden Os, og av dét at garden Osøyro ligg på ei slette ved utlaupet (osen) av Oselvo.

Bilete frå Osøyro

Kjelder 

Busetnader i Bjørnafjorden
Gardar i Bjørnafjorden
Tettstader i Vestland
Transportlaget

Transportlaget er lag fire i OSI-modellen og tek imot data frå sesjonslaget som blir delt opp i mindre bitar om nødvendig og sendt ned til nettverkslaget. Transportlaget kan avhengig av bruksområde implementere ein pålitleg ende-til-ende-kanal som beheld same rekkefølgja på meldingar eller data som da dei vart sende. Vanlegvis blir det oppretta eit uavhengig nettverkssamband for kvart samband sesjonslaget krev. 

Kommunikasjonsprotokollar
Tysk mark

Tyske mark eller tyske merker (DM, DDM, DEM) var den offisielle mynteininga i Tyskland frå 1948 til ho vart etterfylgd av euroen i 1999. Myntar og setlar vart trekte attende i 2002. 

Tyske mark vart innførte då det gjekk inflasjon i riksmarka på slutten av 1940-talet. Då landet blei delt i Vest-Tyskland og Aust-Tyskland fortsette kvart av landa å trykke mark, som rett nok hadde noko ulike verdiar.

Bakgrunnsstoff

Tyskland
Historisk valuta
Austerriksk schilling

Schilling var valutaen i Austerrike fram til han vart erstatta av euroen i 1999.

Valutaen vart først gjeven ut på byrjinga av 1920-talet, men avskaffa då Austerrike vart ein del av Det tredje riket (Tyskland) i 1938. Då Austerrike vart sjølvstendig etter andre verdskrigen vart schillingen teken i bruk att.

30. november 1945 var vekslingskursen mot Reichsmark 1:1, avgrensa til 150 schilling per person. Med den andre schilling-lova i november 1947 vart nye setlar gjevne ut. Der kunne ein òg veksle til seg visse summar i byte mot dei gamle. Først i 1950 stabiliserte schillingen seg.

Austerrike
Historisk valuta
Verdsvaluta

Verdsvaluta er tanken om éin valuta som vert brukt over hele verda. Det å handle globalt krev store ressursar frå banker og styresmakter. E-handel aukar i bruk og ifølgje forkjemparane for éin verdsvaluta ønskjer millionar av konsumentar ei forenkling av dei globale betalingssystema som finst i dag. Eit universelt system for mynt og valuta vil kunne forenkle og lette samkvemmet mellom ulike nasjonar og folkegrupper.

Ein ser ein tydeleg trend mot monetære valutaunionar i verda.

Bakgrunnsstoff 
 International Monetary Fund 
 World Business Counsil for Sustainable Development 
 Tomorrows Company 
 World Business Academy 
 Transparency International 
 Triple Bottom Line  
 Utopies  
 Artikel i Forskning & Framsteg  
 PayPal

Sjå òg: valuta, dollar, euro, EMU, valutakurs, betalingssystem 

Valuta
Globalisering
Euro

Euro (€) er ei felleseuropeisk mynteining som vert brukt i 19 EU-land (kjent som Eurosona) i tillegg til Andorra, Monaco, San Marino, Montenegro, Kosovo, Vatikanstaten og Zimbabwe
1 euro svarer til 100 cent, eller eurocent.

Historie 
Opphavet til euroen kan sporast attende til den 13. mars 1979, då Det europeiske økonomiske fellesskapet etablerte ECU. Dette var ei kunstig rekne- og valutaeining som var bestod av ei korg med ulike vekter av valutaene til medlemsstatane. Då euroen vart innført, erstatta han ECU i høvet 1:1.

I 1990 innleidde Den økonomiske og monetære unionen (ØMU) førebuinga til overgangen til éin felles valuta i tre etappar, der den siste var overgangen til euro. Euroen kom etter ECU i 2001 for alle dei landa som var med på den tredje fasen i ØMU. Av dei tidlegare 15 medlemslanda i EU er det i dag berre Danmark, England og Sverige som ikkje har innført euroen. Av dei nye medlemslanda gjekk Slovenia over til euroen den 1. januar 2007, Slovakia 1. januar 2009, og Kypros har òg gått over. Dei andre vil venteleg på eit tidspunkt gå over til euroen, men det kan ta fleire år før dei stettar krava som er sette.

Eurosona 
Euro er primært valuta i eurosona som består av 19 EU-land.

Euro er òg offisiell valuta i seks statar og eitt område utanfor EU. Tre av desse pregar euromyntar, men ikkje euro-setlar, sidan dei ikkje offisielt er ein del av eurosona. Euro blir òg nytta i eit område tilhøyrande eit EU-land som elles ikkje nyttar euro.

Danmark, Storbritannia og Sverige 
Då Maastricht-traktaten tredde i kraft den  vart Danmark og Storbritannia førebels ståande utanfor eurosona. Sverige forplikta seg i Maastricht-traktaten å innføre euro, men ved folkeavstemming i 2003 vart det eit fleirtal (56 %) mot å innføre euro i Sverige.

Danmark vart medlem av ERM-2 (og dermed ØMU) den , men har ingen offisiell tidsplan om innføring av euro. Det er fleirtal for innføring av euro i opinionsundersøkingar i Danmark. Det vart blant anna snakka om blant politikarane om å halde folkeavstemming i Danmark i 2010, og å innføre euro i 2013. Men dette vart ikkje gjort.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 

 Euro - Pengesetlar og Historie (engelsk/tysk)

 
Eurosona
EU-symbol
Europeiske valutaer
Afrikanske valutaer
Asiatiske valutaer
Nordamerikanske valutaer
Søramerikanske valutaer
Karibiske valutaer
Zimbabwiske valutaer
Valutaer i Det britiske samveldet
Økonomi i EU
Introduksjonar i 1999
Introduksjonar i 2002
Økonomi i 1999
ISO 4217
Liberal

Liberal (av latin liberalis, 'som har med ein fri mann å gjera', og liber, 'fri'), er ei nemning brukt på ulike måtar innan politikk og filosofi.

Ein skil vanlegvis i moderne norsk språkbruk mellom det å vere liberal og det å vere liberalistisk. Det å vere liberal på eit område betyr da noko slikt som å vere open, romsleg, tolerant. Det å vere liberalist betyr at ein er tilhengar av økonomisk liberalisme. Ein kan altså vere liberal utan å vere liberalist, og omvendt.

Som generell politisk merkelapp blir nemninga liberal som regel bruka av det borgarlege venstre, i Noreg partiet Venstre. Dei som kallar seg eller blir kalla liberalistar er vanlegvis lenger ute på høgresida, men grensa er flytande. Både dei liberale og liberalistane er tilhengarar av kapitalisme. 

I USA, derimot, er tydinga av ordet liberal ei heilt anna. Her er det nærmast eit skjellsord brukt om folk ein meiner er for venstreorienterte.

Politiske ideologiar
filosofi
Politisk terminologi
liberalisme
Latinske ord og uttrykk