alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Freie Demokratische Partei

Freie Demokratische Partei (FDP), på norsk Det frie demokratiske partiet, er eit liberalt politisk parti i Tyskland. Det er medlem av Den liberale internasjonale, og kan soleis sjåast som eit systerparti til Venstre i Noreg. Leiaren, sidan 2013, er Christian Lindner.

Partiet var i den tyske forbundsregjeringen frå 1949 til 1956, frå 1961 til 1966, frå 1969 til 1998 og frå oktober 2009 til 2013.

FDP var representert i Forbundsdagen ved alle val frå det første i 1949 til 2009. Ved valet i 2013 klarte partiet ikkje å overskride sperregrensen på 5% landsdekkjande oppslutning og falle dermed ut av Forbundsdagen. Det same skjedde ved valet i Bayern ei veke tidlegare.

Partiet er meir marknadsliberalt orientert enn sitt norske søsterparti. Det er svært positivt til EU og går inn for tettare europeisk integrasjon og felles utanriks- og tryggjingspolitikk.

Partiet si ungdomsrørsle heiter Junge Liberale (Julis).

Historie 
FDP har røtene sine i tidlegare liberale parti i tysk historie. Under Weimar-republikken i mellomkrigstida eksisterte mellom anna dei to partia Deutsche Demokratische Partei (Det tyske demokratiske partiet) og Deutsche Volkspartei (Det tyske folkepartiet). Desse partia oppløyste seg under press frå nazistane i 1933. Etter den andre verdskrigen vart fleire liberale parti grunnlagde i den vestlege okkupasjonssona av Tyskland. Die Freie Demokratische Partei vart grunnlagd 11. desember 1948 i Heppenheim an der Bergstraße, som ei samanslutning av alle liberale parti i den vestlege okkupasjonssona. Første formann var Theodor Heuss. Staden for partigrunnleggjinga vart vald, fordi det 10. oktober 1847 fann stad eit møte der i forkant av den liberale marsrevolusjonen i 1848. Ved dei første forbundsdagsvala i Vest-Tyskland 14. august 1949 fekk partiet 11,9 % av røystene. I september same år vart partileiaren Theodor Heuss vald til den første presidenten i Forbundsrepublikken Tyskland (BRD).

FDP har delteke i koalisjonsregjeringar med begge dei to store partia i Tyskland, det konservative CDU og det sosialdemokratiske SPD. Til saman har det site i forbundsregjeringa i 45 år, men alltid som det minste partiet i ei koalisjonsregjering. Oppslutninga ved forbundsdagsval har stort sett lege rundt 10 %. Partiet hadde forbundspresidenten frå 1949 - 1959 (Theodor Heuss) og frå 1974 - 1979 (Walter Scheel).

Partileiarar frå 1948 
 Theodor Heuss 1948-1949
 Franz Blücher 1949-1954
 Thomas Dehler 1954-1957
 Reinhold Maier 1957-1960
 Erich Mende 1960-1968
 Walter Scheel 1968-1974
 Hans-Dietrich Genscher 1974-1985
 Martin Bangemann 1985-1988
 Otto Graf Lambsdorff 1988-1993
 Klaus Kinkel 1993-1995
 Wolfgang Gerhardt 1995-2001
 Guido Westerwelle 2001-2011
 Philipp Rösler 2011-2013
 Christian Lindner sidan 2013

Valresultat 
{|
|-
|Val til Forbundsdagen 1949-2013

Bakgrunnsstoff 
 Offisielle nettsider

Tyske politiske parti
Liberale parti
Skipingar i 1948
Khartoum

Khartoum (الخرطوم, al-Kharṭūm som tyder «elefantsnabel») er hovudstad i Sudan. Byen ligg ved møtestaden for Kvite-Nilen (som kjem frå Uganda), og Blå-Nilen (som kjem frå Etiopia), i det som poetisk vert kalla historias lengste kyss, Al mogran. Byen har eit folketal på om lag 2 millionar, og dannar saman med Omdurman eit storbyområde med om lag 4 millionar innbyggjarar. Dette området er delt av elvane i 3 delar: Khartoum, som er den tidlegare britiske delen, Omdurman, den sudanske hovudstaden som var Mahdien og Ansarrørsla sin hovudstad og skanse i striden med britane, og Khartoum North, som i dag er den bydelen som har utvikla seg i dei seinare åra og har vakse fram som nytt bu- og industriområde.

Byen vart grunnlagd i 1821, som ein utpost for den egyptiske hæren nord for oldtisbyen Soba. Medan Egypt var under britisk styre blei garnisonbyen teken av Mahdi-styrkar etter omleiringa av Khartoum i 1884. Han blei teken tilbake av britiske styrkar i 1898 og var administrasjonssenter for det anglo-egyptiske styret av Sudan fram til 1956, då byen blei hovudstad for eit sjølvstendig Sudan.

I byen ligg Khartoum universitet.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Khartoum» frå ,  den 9. juli 2020.  
 

Hovudstader i Afrika
Byar i Sudan
Byar ved Nilen
Malabo

Malabo er hovudstad i Ekvatorial-Guinea, og ligg på nordsida av øya Bioko (tidlegare kalla Fernando Póo). Byen har om lag 50 000 innbyggjarar, men dei siste åra har folketalet vokse raskt til om lag 100 000 i storbyområdet. 

Byen vart grunnlagd av Storbritannia i 1827, som bygsla øya frå Spania under kolonitida. Byen fekk namnet Port Clarence og vart brukt som marinestasjon i eit forsøk på å slå ned på slavehandelen. Mange frigjorte slavar slo seg òg ned her, før Sierra Leone vart oppretta som koloni for frigjorte slavar. Sjølv om mange seinare flytta til Sierra Leone, kan ein framleis finne nokre av etterkomarane deira, kalla fernandinos, i Malabo. Dei dannar ei åtskild etnisk gruppe med sin eigen afro-portugisisk dialekt. 

Då øya kom inn under spansk kontroll igjen, vart Malabo kalla Santa Isabel. Byen vart i 1969 vald som ny hovudstad i landet i staden for Bata på fastlandet, og i 1973 skifta han namn til Malabo, som eit ledd i president Francisco Macías Nguema sin plan om å byte ut europeiske stadnamn med meir «autentiske» afrikanske namn. 

Under hans «terrorregime» dreiv Macías Nguema nærast eit folkemord mot Bubi-minoriteten i landet, som utgjorde størstedelen av folkesetnaden på Bioko. Han førte så sine eigne stammefolk, Fang, til Malabo. Dei siste åra han styrte vart Ekvatorial-Guinea stundom kalla «Afrikas Auschwitz», og store delar av innbyggjarane i byen flykta i lag med om lag ein tredjedel av innbyggjarane i landet. Malabo er enno ikkje bygd fullstendig opp att etter denne perioden.

Hovudstader i Afrika
Byar i Ekvatorial-Guinea
Rosa Liksom

Rosa Liksom, eigentleg Anni Ylävaara, () er ein finsk forfattar og biletkunstnar.

Liksom er ein av dei mest omsette moderne finske forfattarane. Ho har skrive om byfolk, om ungdom, og om menneske frå utkantstrok i Nord-Finland. Som person dreg Liksom seg attende frå offentlegheita.

Novellesamlinga Tyhjän tien paratiisit (1989) er omsett til norsk som Paradis på en øde vei (1991). For romanen Hytti nro 6 mottok Liksom Finlandiapriset i 2011, og denne er nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 2013. 

Hytti nro 6 eller Kupé nr. 6 (omsett til svensk av Janina Orlov) handlar om ei ung finsk jente, «Flickan», som i 1986 er på veg med Den transsibirske jernbanen til Ulan Bator for å sjå på helleristingar. På turen må ho dele kupé med ein russisk mann, oftast omtalt som «Mannen», som skal same stad for å arbeide som bygningsarbeidar. Han er svært alkoholisert, har eit slibrig språk og fortel mykje om horer han har kjøpt tenester av. «Flickan» er på reise bort frå kjærasten Mitka og mora hans Irina, og det kjem fram at ho har hatt eit forhold til og elskar dei begge. Romanen er full av referansar til russisk litteratur og til klassisk musikk.

Verk 
 Yhden yön pysäkki (1985)
 Unohdettu vartti (1986)
 Väliasema Gagarin (1987)
 Go Moskova Go (1988)
 Tyhjän tien paratiisit (1989)
 Roskaa (1991)
 BamaLama (1993)
 Kreisland (1996)
 Värityskirja (1998)
 Perhe (2000)
 Jepata Nastan lentomatka (2000)
 La famille terrible dans L´univers cybernetique (2000)
 Reitari (2002)
 Finlandia (2005)
 Maa (2006)
 Jepata Nasta pohjoisnavalla (2008)
 Hytti nro 6 (2011)

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Rosa Liksom
 Presentasjon av Rosa Liksom på nettstaden til forlaget WSOY

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Rosa Liksom» frå ,  den 25. mai 2013.  
  

Finske forfattarar
Finske biletkunstnarar
Finske teikneserieforfattarar
Montreal

Montreal eller Montréal på fransk er den nest største byen i Canada, og den største i den canadiske provinsen Quebec. Opphavleg vart byen kalla Ville-Marie («Maria by»), men vart omdøypt til Montréal på 1700-talet, eit namn som kjem frå det franske Mont Royal («Kongeleg fjell»), som var namnet på ein ås med tre toppar i hjarte av byen. 

Tidlegare var Montreal det største storbyområdet i Canada (i dag er det Toronto), men er den nest største fransktalande byen i den vestlege verda etter Paris. Ei folketeljing i 2006 talde 1 620 693 innbyggjar i sjølve Montreal. Montreal er det 15. største storbyområdet i Nord-Amerika og det 74. største i verda. 70 % av innbyggjarane er fransktalande, medan resten har engelsk eller andre minoritetsspråk som morsmål. 

Montreal ligg sørvest i Quebec, om lag 200 km sørvest for provinshovudstaden Québec og 150 km aust for Ottawa, hovudstaden i Canada.

Montreal arrangerte Verdsutstillinga i 1967 (Expo '67), og var vertsby for Sommar-OL 1976. 

Université de Montréal er det største franskspråklege universitet i byen med rundt 50 000 studentar. Universitetet ligg i området Côte des Neiges, og har fleire ulike fakultet innanfor kommunikasjon, språk, medisin mfl. Der er fleire engelskspråklege universitet, og det mest kjende er McGill University.

Folk frå Montreal
Guy Stewart Callendar (1897-1964), britisk klimatolog og ingeniør 
Saul Bellow (1915–2005), forfattar og nobelprisvinnar
Leonard Cohen (1934–2016), diktar og songar
Gilles Villeneuve (1950-1982), racerbilsjåfør
Celine Dion (f. 1968), songar
Naomi Klein (f. 1970), journalist, forfattar og politisk aktivist
Rufus Wainwright (f. 1976), musikar
Martha Wainwright (f. 1976), songar

Bakgrunnsstoff 

 Université de Montréal
 McGill University

Kjelder 

Vertsbyar for sommar-OL
Busetnader grunnlagde i 1642
Byar i Quebec
Nairobi

Nairobi er hovudstad og største by i Kenya. Nairobi er òg administrativt senter i Nairobi provins og i distriktet Nairobi. Byen ligg ved Nairobielva, sør i landet i ei høgd på 1 661 meter over havet. Namnet kjem frå Maasai, Ewaso Nyirobi, og tyder «kaldt vatn».

Nairobi er den mest folkerike byen i Aust-Afrika og storbyområdet har mellom 3 og 4 millionar innbyggjarar. I følgje ei folketeljing i 1999 har det administrative området i Nairobi 2 143 254 innbyggjarar fordelt på 684 km². I 2002 var Nairobi den 12. største byen i Afrika. 

Byen er ein av dei viktigaste i Afrika både politisk og økonomisk. Han er eit senter for forretningar og kultur og mange selskap og organisasjonar held til der. 

Nairobi vart grunnlagd i 1899, som ein etterforsyningsstasjon for den ugandiske jarnbanen mellom Mombasa og Uganda, og overtok rolla som hovudstad etter Mombasa i 1905. Han vart ombygd tidleg på 1900-talet etter eit pestutbrot og ein større bybrann. Nairobi vart hovudstad i Britisk Aust-Afrika i 1907 og kenyansk hovudstad etter sjølvstendet i 1963.

Kjelder 

Byar i Kenya
Hovudstader i Afrika
Evenes kyrkje

Evenes kyrkje ligg på tettstaden Evenes i Evenes kommune i Nordland. Ho høyrer til Evenes sokn i Ofoten prosti. Kyrkja er ei krosskyrkje i tre i dansk herregardsstil med 500 plassar. Den vart vigsla i 1800.

Rundt 1250 bygde Håkon Håkonson den første kyrkja i Ofoten på Evenes. Ei ny kyrkje på staden vart bygd i 1677. Begge kyrkjene stod på same staden som dagens kyrkje. Døpefonten i dagens kyrkje er frå den første kyrkja på staden, frå 1200-talet.

Kjelder 

 Evenes kommune si side om Evenes kyrkje 
 Eldre fotografi av Evenes kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket

Bakgrunnsstoff 
 Evenes kommune si side om Evenes kyrkje 
 Eldre fotografi av Evenes kyrkje på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
 

Kyrkjer i Evenes
Kyrkjer i Ofoten prosti
Norske kyrkjer frå 1800
Krosskyrkjer i Noreg
Kulturminne i Evenes
Valkyrkjer i 1814
Fauske kyrkje

Fauske kyrkje er ei langkyrkje frå 1867 i Fauske kommune i Nordland fylke. Ho høyrer til Fauske sokn i Salten prosti.

Byggverket er i tre og har 280 plassar.

Atkomsten til kyrkja er via Rv80 og E6.

Bakgrunnsstoff 
 Kyrkjesøk
 
 Fauske kirke 100-årsjubileet 1869–1969 (PDF)
 
 Fauske kyrkjelege felleråd
  Kyrkjer i Noreg (Kirchen in Norwegen)

Kyrkjer i Fauske
Kyrkjer i Salten prosti
Norske kyrkjer frå 1860-åra
Kulturminne i Fauske
1867 i Noreg
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Fiplingdal kyrkje

Fiplingdal kyrkje er ei langkyrkje frå 1946 i Grane kommune i Nordland fylke. Kapellet høyrer til Grane sokn i Indre Helgeland prosti.

Byggverket er i tre og har 70 plassar.

Litteratur

Bakgrunnsstoff 
 
 Grane kyrkjelege fellesråd

Kyrkjer i Grane
Kyrkjer i Indre Helgeland prosti
Norske kyrkjer frå 1946
Kulturminne i Grane
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Fjelldal kapell

Fjelldal kapell er eit kapell frå 1960 i Tjeldsund kommune i Troms og Finnmark. Det høyrer til Tjeldsund sokn i Ofoten prosti.

Byggverket er i tre og har 140 plassar.

Litteratur
Alf Henry Rasmussen (red.): Våre kirker - norsk kirkeleksikon, Vanebo forlag 1993, side 168, ISBN 82-75-27022-7

Bakgrunnsstoff 
 

Kyrkjer i Tjeldsund
Kyrkjer i Ofoten prosti
Kulturminne i Tjeldsund
Norske kyrkjer frå 1960
Flakstad kyrkje

Flakstad kyrkje ligg på staden Flakstad i Flakstad kommune i Nordland. Kyrkja er ei krosskyrkje i tre med 300 plassar. Ho vart bygd i 1780 og vølt om i 1872 og 1938. Ho høyrer til Flakstad sokn i Lofoten prosti.

Flakstad kyrkje er første gong nemnd i skriftlege kjelder i 1413. Ei kyrkje på Flakstad vart bygd i 1430. Ho vart øydelagd av storm på 1700-talet. Den nye kyrkja vart bygd av tømmer frå Russland. Ho vart bygd utanpå den gamle kyrkja. Ei av lysekronene i kyrkja kjem òg frå Russland. Fleire av gjenstandane i dagens kyrkje stammer frå den gamle kyrkja, deriblant to lysekroner, altertavla og preikestolen.

Ein orkan blåste tårnet av kyrkja i 1874. Tårnet vart deretter sett opp i vestenden av kyrkja. Under ombygginga i 1938 vart tårnet sett på plass att midt over kyrkjekrossen, i kyrkjetaket.

Galleri

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Kyrkjer i Flakstad
Byggverk i Flakstad
Kulturminne i Flakstad
Kyrkjer i Lofoten prosti
Norske kyrkjer frå 1780-åra
Krosskyrkjer i Noreg
Tusenårsstader
Valkyrkjer i 1814
Fore kyrkje

Fore kyrkje på Reipå i Meløy vart bygd i 1909 som langkyrkje. Kyrkja vart ombygd i 1932 til krosskyrkje. Ho høyrer til Fore og Meløy sokn i Bodø domprosti.

Bakgrunnsstoff 
 Fore kyrkje  frå Kyrkjesøk
 

Kyrkjer i Meløy
Kyrkjer i Bodø Domprosti
Norske kyrkjer frå 1909
Krosskyrkjer i Noreg
Kulturminne i Meløy
Fornes kyrkje

Fornes kapell ligg på Fornes på Hinnøy-delen av Andøy kommune i Nordland. Kyrkja er ei langkyrkje i tre. Ho vart bygd i 1965 og har 120 plassar. Ho høyrer til Dverberg sokn i Vesterålen prosti.

Andre kyrkjer i Andøy kommune 
 Andenes kyrkje
 Bjørnskinn kyrkje
 Dverberg kyrkje

Bakgrunnsstoff 
 Om Fornes kyrkje på nettstaden vesteraalen.info
 

Kyrkjer i Andøy
Kyrkjer i Vesterålen prosti
Norske kyrkjer frå 1965
Kulturminne i Andøy
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Fredskapellet

Fredskapellet i Narvik er ei langkyrkje i jernbetong og tegl med 266 sitteplassar. Det vart innvigd den 14. desember 1957. Arkitekt for kapellet var Jan Inge Hovig. Altartavla i kapellet er måla av Axel Revold. Kapellet vert bruka som gravkapell for alle trussamfunn.

Hovudkyrkjegarden i Narvik ligg ved Fredskapellet. Eit tidlegare kapell på staden Fredskapellet står nå, vart øydelagd under krigshandlingane i 1940.

Litteratur
Alf Henry Rasmussen (red.): Våre kirker - norsk kirkeleksikon, Vanebo forlag 1993, side 164, ISBN 82-75-27022-7

Bakgrunnsstoff 

Kyrkjer i Narvik
Kyrkjer i Ofoten prosti
Norske kyrkjer frå 1957
Kulturminne i Narvik
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Nassau

Nassau er eit ord med fleire tydingar:

Stadnamn 
 Nassau i Tyskland: ein landsby i Rheinland-Pfalz grunnlagd i år 915, og som fleire andre stadnamn i verda direkte eller indirekte er kalla opp etter: 
 Nassau på Bahamas: Hovudstaden på Bahamas
 Burg Nassau: «Nassau slott», gamalt sete for Huset Nassau
 Hertugdømet Nassau: eit tidlegare tysk hertugdøme
 Hesse-Nassau: ein prøyssisk provins som vart annektert av hertugdømet
 Nassau-Usingen: eit historisk område i Tyskland
 Nassau-Siegen: eit historisk område i Tyskland
 Baarle-Nassau: ein tettstad sør i Nederland. 
 Nassau i Minnesota: ein by i USA
 Landsby Nassau i New York: ein landsby i USA
 Tettstad Nassau i New York: ein tettstad i USA
 Nassau Bay i Texas: ein tettstad i USA
 East Nassau i New York: ein tettstad i USA
 Nassau County i Florida: ein kommune i USA
 Nassau County i New York: ein kommune i USA
 Nassau Village-Ratliff: ein tettstad i USA
 Nassau på Cookøyane: ein av dei nordlege Cookøyane
 Nassaufjorden: ein fjord i Prince William-sundet i Alaska
 Nassau i Sachsen: ein tettstad i Erzgebirge i Tyskland
Nassau på Bahamas

For andre tydingar av ordet, sjå Nassau
Nassau er hovudstad og kommersielt senter på Bahamas. Byen har eit folketal på like over 200 000, og om lag 70 % av heile folkesetnaden på Bahamas. 

Lynden Pindling internasjonale flyplass, den store flyplassen for Bahamas, ligg om lag 15 kilometer vest for sentrum, og har daglege flygingar til storbyar i USA, Canada, Storbritannia og Karibia.

Nassau var tidlegare Charles Town, men vart brend til grunne av spanjolane i 1684, og seinare bygd opp att med namnet Nassau i 1695 til ære for Kong William III (tidlegare Prins av Orange-Nassau)

Byen ligg på øya New Providence, og har ei vakker hamn der den gamle koloniarktitekturen er blanda med nyare bygg. Det tropisk klimaet og dei naturskjønne omgivnadane har gjort Bahamas til ein populær turistattraksjon, med rykte for avslappande dagar og spanande natteliv. 

Temperaturane på somarstid stig sjeldan over 33 °C, og om vinteren held dagtemperaturen seg mellom 20 og 26 °C, og går sjeldan under 10 °C. 

Byen ligg berre 290 km frå Miami i Florida, USA, noko som òg har medverka til turismen, særleg etter forbodet mot amerikanske reiser til Cuba tredde i kraft. Den verdskjende feriekomplekset Atlantis på den nærliggande Paradise Island, og står for ein stor del av turismen på øya. Komplekset gjev òg jobb til over 6 000 bahamanarar. 

Byen er åstad for Junkanoo, ein energisk og fargerik gateparade med dansande folk i fargesprakande kostyme. Feiringa pågår 26. desember og 1. januar, frå tidleg morgon til seint på kveld.

Hovudstader i Nord-Amerika
Hovudstader i Karibia
Byar på Bahamas
Douglas på Isle of Man

Douglas (manx Doolish) er hovudstaden på Isle of Man. Han har 28 939 innbyggjarar (2011). Byen ligg på austkysten av Man, der Douglas-elva renn ut i Douglas-bukta. Namnet er av det utdøydde språket manx, og tyder «mørkt vatn».

Bakgrunnsstoff
Offisiell nettstad

Isle of Man
Stader frå norrøn tid
Democraten 66

Democraten 66 (D66), på norsk Demokratar 66, er eit sosialliberalt politisk parti i Nederland. Partiet er eit systerparti av Venstre i Noreg, og er medlem i Den liberale internasjonale. Partiet vart stifta i 1966. Leiaren sidan 2006 heiter Alexander Pechtold.

D66 har tatt del i fleire koalisjonsregjeringar, seinast regjeringa til Jan Peter Balkenende. Partiet trekte seg frå koalisjonen i juni 2006 og tvinga dermed fram eit nyval. Valresultatet vart det dårlegaste for D66 nokonsinne, det fekk 2,0 % av røystene og 3 representantar i nasjonalforsamlinga (av 150).

Partiet sjølv seier at det sentrale temaet deira er «individuell fridom, sosialt engasjement, like rettar og ytringsfridom. D66 siktar mot eit demokratisk, berekraftig og ope samfunn der individuell fridom, kopla med sosial samanheng, er norma.»

Ungdomsrørsla til D66 heiter Jonge Democraten.

Oppslutning ved parlamentsval 1967-2012

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Offisielle nettsider
 Offisielle nettsider på engelsk

Nederlandske politiske parti
Liberale parti
Sentrumsparti
Skipingar i 1966
Måltid

Eit måltid, eller eit mål, er ei mengd tillaga mat, gjerne eten i lag til faste tider.  Ordet mål kjem frå norrønt mál og har samanheng med at maten vert eten til faste, tilmålte tider.  Jf. òg engelsk  meal  og tysk Mahl.  Ordet mâltîð vart lånt inn i norsk frå plattysk  mâltît allereie i mellomalderen, og tyder det same som mål i denne samanhengen.  

Ulike kulturar har sine måltid.  I mellomalderen åt folk i Noreg to mål — dagverðr før dei tok fatt på arbeidet (eller etter den første økta) og nâttverðr når arbeidsdagen var slutt.  Språkleg finn ein desse måla att i orda dugurd og nattverd, men orda har fått nye tydingar.  Eit måltid som tilsvarer middag er kjent frå slutten av mellomalderen; dagverden vart då eit lettare morgonmåltid.

Historie

Mål i norsk bygdekultur
I bygdekulturen vart tida mellom måla kalla for økter, og måla var tilpassa arbeidsdagen.  Måla ville derfor variere gjennom året – vinterstid, når dagane var stutte og det var lite arbeid dei kunne gjere, ville det vere rein matøyding å stå for tidleg opp om morgonen.  

Fram mot vår tid har folk hatt desse måla:

 Åbit; ei første mattugge om morgonen, gjerne før fjøstid.
 Frukost; det første hovudmålet.
 Dugurd eller durmål; eit mellommål dei åt mellom frukost og middag sommarstid, når arbeidsdagane var på det lengste.
 Middag; koka mat som dei åt midt på dagen.
 Non eller nonsmat; eit mellommål mellom middag og kveld.
 Kveldsmat; eit matmål dei hadde når arbeidsdagen var slutt.  Graut og mjølkesuppe var typisk kveldsmat.

Måltid i moderne norsk kultur
Folk har ulike arbeidstider og ulik familiestruktur,  slik at det ikkje lenger er noko måltid som alltid samlar alle dei som bur i lag i ein familie.  Middagen er truleg det måltidet flest er samla om.  
 Frukost; maten ein et før ein går på skole eller arbeid. 
 Formiddagsmat eller lunsj; maten ein et i matpausen .  
 Middag; maten ein et når familien vert samla etter arbeidsdagen.
 Kveldsmat; eit lett måltid før ein legg seg.

Elles er mellommåla typiske for den moderne matkulturen.  Her er kaffien ein kulturberar.  Nikaffien og tokaffien er viktige på mange arbeidsplassar, og ettermiddagskaffien eller kveldskaffien kan samle fleire familiemedlem enn noko hovudmåltid.

Kjelder
 Falk og Torp 1903: Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog
 Reidar Svare (1973): Frå gamal tid - tru og tradisjon i Vefsn Bygdebok, særbind II.
 Ingvild Øye (2002): «Landbruk under press 800 - 1350» i Noregs Landbrukshistorie (Samlaget)

Bakgrunnsstoff

Mat
 *
Ord frå lågtysk
Åbit

Åbit er ei tradisjonell nemning for den første matbiten ein et om morgonen. Åbit er eit lett måltid, til skilnad frå frukosten som ein et litt seinare og som ofte er eit tyngre måltid. Ordet er samansett av norrønt ár ('tidleg') og bit ('munnfull').

Ein tradisjonell åbit kunne vere ei brødskive med sirup og en kopp kaffi, men nokre stader var det vanleg å ete ei spekjesild til åbit.

Åbiten høyrer til den skandinaviske bygdekulturen, og til eit liv med tungt kroppsarbeid og stort matinntak. I det moderne kosthaldet er åbiten fall inn under frukosten, og ordet kan verte bruka som eit synonym til frukost.

Sjå òg 
 Føreåbit

Kjelder
 Reidar Svare (1973): Frå gamal tid - tru og tradisjon i Vefsn Bygdebok, særbind II.

Måltid
Morgon
Norsk bygdekultur
Non

Non er eit tidspunkt og ei nemning på eit mål ein et på ettermiddagen, tradisjonelt klokka tre eller noko seinare (på den niande timen av dagen).  Måltidet blir også kalla nonsmat. Det norrøne ordet nón kjem frå latin  nona (hora) som tyder 'den niande (timen)', der ein byrja teljinga frå klokka seks om morgonen.  Non er òg namnet på ei tidebøn som vert framført på ettermiddagen.

Tradisjonell nonsmat  er gjerne tørrmat, men om det høvde for årstida, kunne det òg verte koka til nons.  Nonen høyrer til den skandinaviske bygdekulturen, og til eit liv med tungt kroppsarbeid og stort matinntak.   I det moderne kosthaldet er det ikkje trong for nonen, eller vi kan seie han er fallen inn under middagen.

Tidspuntet har gitt namn til mange fjell og åsar, som Nonsfjellet. Namnet kan komme av at dei namngjevande gardane har sola over dette fjellet ved nonstider.

Nemninga noon på engelsk vert i dag bruka om eit  tidlegare tidspunkt, klokka 12 midt på dagen.

Bakgrunnsstoff
 Reidar Svare (1973): Frå gamal tid - tru og tradisjon i Vefsn Bygdebok, særbind II.

Kjelder
 Reidar Svare (1973): Frå gamal tid - tru og tradisjon i Vefsn Bygdebok, særbind II.

Måltid
Tider av døgnet