alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hans Meyer

Hans Meyer () var ein tysk oppdagar, naturforskar og forleggar og den fyrste europearen til å klatre opp på Kilimanjaro, i 1889.

Bakgrunn 
Meyer blei fødd i Hildburghausen i Thüringen som son av forleggaren Herrmann Julius Meyer. Han studerte natur- og statsvitskap og gjekk i 1884 inn i verksemda til faren, Bibliographisches Institut.

Oppdaging 
Etter reiser til Aust-Asia (1886) og Nord-Amerika, så vel som Sør-Afrika (1886), tok Hans Meyer til å forske på Kilimanjaro. I 1887 greidde han for første gong å passere den daverande bregrensa ved 5 500 m.o.h. På grunn av mangelfullt utstyr måtte han avbryte ekspedisjonen. Før han forlét Afrika reiste han gjennom Kinganidalen og Usaramo.

I midten av august 1888 la han i veg for andre gong, denne gongen i lag med Oskar Baumann. Etter at dei hadde utforska fjellregionen Usambara forlét berarane ekspedisjonen på grunn av eit opprør som hadde brote ut ved kysten. Meyer og Baumann var dermed nøydde til å avbryte reisa og dra attende til kysten. Der vart dei tekne til fange og mishandla av opprørsleiaren Buschiri. Dei kom seg fri med å betale ein stor sum løysepengar.

Kilimanjaro 

For tredje gong la Meyer i 1889 ut på ei ny reise, denne gongen i lag med Ludwig Purtscheller frå Salzburg. Den 6. oktober 1889 stod Meyer på det høgaste punktet av kraterkanten til Kibo, som han døypte «Kaiser-Wilhelms-Spitze». Til skilnad frå Victoria-sjøen fekk altså Kilimanjaro namn av ei tapande kolonimakt, og har dermed også fått halde på det afrikanske namnet sitt. Meyer fekk også ny kunnskap om Ugwenfjella på denne reisa.

Seinare 
Hans Meyer drog i 1894 til Kanariøyane, 1898 på nytt til Kilimanjaro, gjekk rundt fjellet og slo fast at det tidlegare hadde vore ein isbre der. I 1903 drog han til Kordillerane i Ecuador.

Hans Meyer vart utnemnd til professor i 1899, og frå 1901 var han medlem av det tyske kolonirådet. Han døydde i Leipzig den 5. juli 1929.

tyske oppdagarar
tyske naturforskarar
Steinar

Steinar er eit vanleg norsk gutenamn. Det kjem frå norrønt steinn (stein) og arr (krigar). Namnedagen er 14. desember.

Kjente personar som heiter Steinar 
 Steinar Schjøtt (1844-1920), norsk ordboksredaktør og målmann
 Steinar Foslie (1887-1951), norsk geolog
 Steinar Skjeseth (1924-1996), norsk geolog
 Steinar Supphellen (f. 1939), norsk professor
 Steinar Amundsen (f. 1945), norsk padlar
 Steinar Bastesen (f. 1945), norsk politikar (Kystpartiet)
 Steinar Pettersen (f. 1945), norsk fotballspelar
 Steinar Stjernø (f. 1945), norsk professor
 Steinar Gullvåg (f. 1946), norsk politikar (Ap)
 Steinar Pedersen (f. 1947), norsk-samisk politikar
 Steinar Ofsdal (f. 1948), norsk fløytist
 Steinar Tjomsland (f. 1948), norsk høgsterettsdommar
 Steinar Horsgård (f. 1954), ordførar på Dønna
 Steinar Albrigtsen (f. 1957), norsk musikar
 Steinar Hoen (f. 1971), norsk høgdehoppar
 Steinar Opstad (f. 1971), norsk lyrikar
 Steinar Nilsen (f. 1972), norsk fotballtrenar
 Steinar Sagen (f. 1975), norsk programleiar
 Steinar Tenden (f. 1978), norsk fotballspelarar
 Steinar Strømnes (f. 1987), norsk fotballspelar
 Steinar Kleppe (f. 1989), norsk friidrettsutøvar

Mannsnamn
Førenamn av norrønt opphav
Mjølkevegen

Mjølkevegen, Vinterbrauta eller Vintergata er den galaksen som inneheld solsystemet vårt. Han er 80 000 – 100 000 lysår i diameter og inneheld ein stad mellom 200 og 400 milliardar stjerner.

Mjølkevegen høyrer til mindretalet av spiralgalaksar som har stavforma sentrum i staden for ein rund kjerne, som er langt meir vanleg.

Mjølkevegen er medlem av galaksehopen den lokale gruppa. Denne gruppa har ein diameter på om lag 1 megaparsec og omfattar nokre dusin galaksar. Alle er mykje mindre enn Mjølkevegen, så nær som Andromeda-galaksen, som er litt større, og som ligg omtrent 3 millionar lysår unna. Mange av dei mindre galaksane er satellittar til dei to store. Den lokale hopen ligg heilt i utkanten av den gigantiske superhopen Virgo-hopen i stjernebiletet Jomfrua.

 
Den lokale gruppa
Spiralgalaksar
Galaktisk astronomi
Himmellekamar kjende sidan antikken
Spelemann

Spelmann eller spelemann er ei nemning som tradisjonelt blir brukt om utøvarar av instrumental tradisjonsmusikk. På norsk gjeld nemninga fortrinnsvis utøvarar av norsk folkemusikk, men kan òg brukast om utøvarar av andre tradisjonelle sjangerar, til dømes svensk folkemusikk. 

Døme på spelemenn er «hardingfele-spelemann», «felespelemann». Utøvarar av vokal tradisjonsmusikk vert i Noreg ofte kalla kvedarar.

Sjå òg 
 Kronologisk liste over spelemenn på hardingfele
 «Per Spelmann»
 Spellemannprisen

Musikarar
Norsk folkemusikk
Kondensasjonsreaksjon

Ein kondensasjonsreaksjon er ein kjemisk reaksjon der to molekyl reagerer og dannar ei kovalent binding og eit lite molekyl. Dette er ofte vatn, metanol eller eit hydrogenhalid som t.d. HCl. 

Ein alkohol og ei karboksylsyre kan reagera på denne måten og danna ein ester. 

Mange polymerar vert danna ved ein kondensasjonsreaksjon. Dette gjeld mellom anna nylon. 

Kjemiske reaksjonar
Harald Mæle

Harald Mæle () er ein norsk skodespelar, instruktør og omsetjar, kjend for å leggje norsk røyst på mange teiknefilmar, -seriar og lydbøker for barn. 

Harald Mæle vart først kjend for norske TV-sjåarar som programvert for NRK Fjernsynet frå 1972. Sidan vart han kjend som forteljarstemmen i komiserien Forviklingar. Han var og programleiar i den populærvitskaplege TV-serien Magnus på NRK på 1980-talet.

Han er bror av forretningsmannen Ola Mæle.

Kjelder

Norske programleiarar
Norske omsetjarar
Folk frå Snåsa
Programleiarar for NRK
Norske skodespelarar
Olympia

Olympia er eit namn som kan ha fleire tydingar. Opphavleg var det namnet på ein heilag stad i det gamle Hellas der dei olympiske leikane blei haldne — sjå Olympia i Hellas. Olympia og avleidde namn er seinare blitt brukt om fleire stader og kvinner.

Stader 
 Olympia i Hellas
 Antikke Olymbía, kommune i Hellas
 Olympia i Washington, delstathovudstad

Personar 
 Olympias, mor til Aleksander den store
 Olympe de Gouges, fransk forfattar og kvinnesaksforkjempar

Filmar 
 Filmen Olympia, ein spelefilm frå 1938 film, regissert av Leni Riefenstahl. Filmen dokumenterer Sommar-OL 1936 i Berlin 
 Filmen Olympia (1998), ein spelefilm frå 1998, regissert av Bob Byington
Blåskavlen

Blåskavlen  er ein isbre og ein fjelltopp i Aurland kommune i Vestland. Det høgaste punktet på breen ligg 1809 meter over havet og dette er det 452. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter. Det er òg det høgaste punktet i Aurland.

Sjå òg 
 Høgaste fjell i Noreg

Fjell i Aurland
Isbrear i Aurland
Filmen Olympia

Olympia er ein tysk dokumentarfilm frå 1938 regissert av Leni Riefenstahl. Filmen dokumenterer dei olympiske sommarleikane som vart haldne i Berlin i 1936.

Dette var den første dokumentarfilmen om dei olympiske leikane. Mange av dei opptaksteknikkane som seinare vart vanlege i filming av idrettstilskipingar vart utvikla av Riefenstahl i samband med denne filmen. Den olympiske elden vart innført av Riefenstahl som estetisk element i samband med med leikane i Berlin.

Oppbygging 
Filmen har to delar: Fest der Völker «fest for folkeslaga» og Fest der Schönheit «fest for venleiken».

Filmen vert sett på som eit estetisk meisterverk, og vart òg førebilete for seinare filming av dei olympiske leikane. TIME Magazine har skildra filmen som ein av dei hundre beste filmane dei på 1900-talet.

Bakgrunn 
Filmen vart laga på oppdrag av riksministeriet for folkeopplysing og propaganda, og vart finansiert av statlege midlar. Filmen hadde premiere den 20. april 1938, på Adolf Hitler sin 49-årsdag.
Såleis kan filmen sjåast som ein propagandafilm for Nazi-Tyskland og det herskande partiet NSDAP. Trass i nær tilknyting til nazi-styresmaktene, vert det i filmen teke med enkelte element som den gong ikkje var politisk korrekt. Mellom anna vert det i filmen fokusert på andletet til Hitler då han såg at afroamerikanske Jesse Owens vann gullmedalje. Mørkhuda menneske vart av nazistane sett på som underlegne kvite menneske.

Bakgrunnsstoff 
 Olympia 1936 i full lengd, hjå GoogleVideo
 Olympia 1: Fest der Völker på http://imdb.com
 2: Fest der Schönheit på http://imdb.com

Tyske filmar
Det tredje riket
Filmar frå 1938
O
O
Stjertmeis

Stjertmeis (Aegithalos caudatus) er ein meiseliknande sporvefugl i stjertmeisfamilien. Fuglen er utbreidd i mesteparten av skogbeltet i palearktis, med unnatak av Island og Nord-Afrika. I Noreg finst fuglen i lauv- og blandingsskog i Sør-Noreg nord til Trondheimsfjorden, meir spreidd lengre nord og i Nordland og Troms. Han er ein sjeldan streiffugl i Finnmark. Hekkeområda er som oftast frodige og høgproduktive lokalitetar, ofte med høgstamma skog. Arten hekkar sjeldan i dei ytre og mest eksponerte kystområda på Vestlandet og i Trøndelag. Stjertmeisa likar best fuktige biotopar som t.d. orebelter langs vassdrag, bekkedalar og sumpskogområde. Fuglane treng ikkje større samanhengande skogområde og finn gode hekkelokalitetar i lauvskogrike kulturlandskap, spesielt der det framleis finst våtmarker.

Utsjånad 

Fuglen er ca. 16 centimeter lang og 7-9 gram. Han har lang stjert, kort nebb, kvitt hovud og er rosa på skuldrene og sidene. Ryggen er svart.

Levevis 

Stjertmeis er ein stand- og streiffugl, men somme år med ujamne mellomrom kjem det invasjonar frå aust. Dette kan hende i alle delar av landet. Hekkebestanden i Noreg varierer mellom 5000 og 20000 par. Stjertmeisa et mest insekt heile året. Om vinteren streifar stjertmeis rundt i små flokkar som oftast er sett saman av eit par foreldrefuglar og avkomet deira frå siste hekkesesong. Tidleg på våren, ofte i mars, vert flokkane splitta opp i par. Det vert utveksla individ mellom vinterflokkane, helst ved at unge hoer flyttar over i andre flokkar. 

Fuglen byggjer kunstferdige reir. I april-mai legg hoa 10-12 egg. Desse vert ruga i 12-14 døgn. Ungane blir i reiret

Kjelder 
 Norsk ornitologisk forening
 Dansk ornitologisk forening
 Miljølære
 Norsk Fugleatlas, 1994.
Referansar

Bakgrunnsstoff  

 Norsk ornitologisk forening
 Dansk ornitologisk forening
 Miljølære
 Norsk Fugleatlas, 1994.

Stjertmeisfamilien
Fuglar i Noreg
Vandrefalk

Vandrefalk eller ferdafalk (vitskapleg namn Falco peregrinus) er ein fugl i falkefamilien. Han lever som trekkfugl i nordlege område og standfugl i sørlege.

Utsjånad 

Vandrefalken har svartgrå rygg medan undersida er lys, spetta med mørk grått. Nebbet er mørkegrått med gultone mot rota. Iris er svartbrun, medan føtene er gule hos vaksne individ og blågrå hos yngre. 

Fuglen vert mellom 40 og 50 cm lang og har eit vengespenn på 95-110 cm. Hannfuglen kan vega inntil 700 g, medan hoa kan bli opptil 1100 g. Hannen er på storleik med ei kråke og hoa med ein ramn.

Levevis 

Vandrefalken fangar bytte, nesten utelukkande fuglar i duestorleik, gjennom styrtdykkingar på over 200 km/t frå ei stor høgd. Farten og tyngda til fuglen gjer det mogleg å slå ut byttet i lufta. Vandrefalken er tilpassa raske flygingar gjennom små framspring i nasebora som styrer den kraftige luftstraumen vekk frå dei, og blinkhinner framfor augo som vernar dei samtidig som falken kan sjå.

Vandrefalken legg egg rett på underlaget på ei fjellhylle. Fuglen er monogam.

Utbreiing 

Vandrefalken er den mest spreidde og framgangsrike rovfuglarten. Han finst over heile jordkloten bortsett frå i Antarktis, ørkenstrøk og delar av Sør-Amerika.

Bestanden i Noreg er kategorisert av norsk raudliste som livskraftig (LC), etter å tidlegare ha vore nær trua (NT).

Galleri

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Pilgrimsfalk» frå , og «Peregrine falcon» frå  den 14. juni 2010.  
Referansar

Bakgrunnsstoff 

 Norsk ornitologisk forening

Falkefamilien
Fuglar i Noreg
Ekvipotensiell temperatur

Ekvipotensiell temperatur, òg kalla Theta-e , er eit mål på stabiliteten til lufta ved eit visst trykk, fukt og temperatur. Viss ein tenkjer seg ein luftpakke med ein viss temperatur eit godt stykke over bakkenivå, der all fukt kondenserer og fell ut som regn, så kan den latente varmen som vert frigjeve brukast til å varme opp den tørre lufta. Temperaturen i ein slik luftpakke vert kalla ekvivalent temperatur. Ekvipotensiell temperatur får ein då ved å rekne oss langs tørr-adiabaten ned til havnivå. Til dømes kan luftpakken i utgangspunktet ligge i 1000 m høgd med ein ekvivalent temperatur på 5 °C. Visst ein senkar luftpakken tørr-adiabatisk (ca 1 °C/100 m) vil den ekvipotensielle temperaturen i dette tilfellet vere 5 °C + 10 °C = 15 °C. 

Denne metoden kan ein bruke som eit mål på stabiliteten til lufta i forskjellige trykknivå. 

Likninga for theta-e er som følgjer: 

der:
  = ekvivalent temperatur
 T = Temperaturen i trykknivå p
  = trykket (hPa) 
  = standard referanse trykk (1000 hPa)
  = spesifikk gasskonstant for luft (287 J/(kg·K))
  = spesfikk varme til tørrluft med konstant trykk (1004 J/(kg·K))
  = latent varme frå fordamping ((2400 kJ/kg {ved 25 °C} til 2600 kJ/kg {ved -40 °C})
 r = blandingsforholdet til vassdamp i luft.

Sjå òg 
 potensiell temperatur

Referansar 
 M K Yau and R.R. Rogers, Short Course in Cloud Physics, Third Edition, publisert av Butterworth-Heinemann, 1. Januar, 1989, 304 sider. EAN 9780750632157 ISBN 0-7506-3215-1
 http://meted.ucar.edu/awips/validate/thetae.htm 

Atmosfærisk termodynamikk
Temperatur
Geysir på Island

Geysir er ei varm kjelde i Haukadalur på Island. Namnet kjem av norrønt gjósa. Utbrot i kjelda kan slynge vatn opp til 60 meter opp i lufta. 

Ordet blir òg bruka om alle varme kjelder med utbrot.

Geysirar
Islandsk geografi
Ekvivalent temperatur

Ekvivalent temperatur er temperaturen ein luftpakke vil ha om ein trekkjer ut all vassdamp frå han i ein adiabatisk prosess. 

Luft inneheld vassdamp som har fordampa frå vasskjelder (innsjøar, hav, osv.). Fordamping krev energi, som blir teke frå lufta. Viss all vassdamp i ein luftpakke med temperatur T og blandingsforhold r blir kondensert ut vil det bli frigjeve latent varme som aukar temperaturen til luftpakken: 

 r

 : latent varme frå fordamping (2400 kJ/kg {ved 25 °C} til 2600 kJ/kg {ved -40 °C})

 : spesifikk varme for luft i konstant trykk ( 1004 J/(kg·K))

Referansar 
 M K Yau and R.R. Rogers, Short Course in Cloud Physics, Third Edition, publisert av Butterworth-Heinemann, 1. januar 1989, 304 sider. EAN 9780750632157 ISBN 0-7506-3215-1
 J.V. Iribarne and W.L. Godson, Atmospheric Thermodynamics, publisert av D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, Holland, 1973, 222 sider

Sjå òg 
 Ekvipotensiell temperatur
 Potensiell temperatur

Atmosfærisk termodynamikk
Temperatur
Måneformørking

Ei måneformørking er ei formørking som oppstår når månen går inn i den skuggen jorda skapar så ikkje noko direkte sollys treffer månen. Noko sollys blir avbøygd i jordatmosfæren og treffe månen sånn at han ikkje blir heilt svart. Dette er eit svakt lys som blir mest raudleg på grunn av lysbrytinga. Så lenge månen er oppe er måneformørkingar synlege frå heile jordkloten.

Sjå au 

 Solformørking
 Formørking

Bakgrunnsstoff 

Formørkingar
Månen
Astronomiske hendingar
Romfarar

Ein romfarar er nemninga på ein person som reiser i verdsrommet.

Den mest kjende kosmonauten er truleg Jurij Gagarin (1934–1968), som var det første mennesket i verdsrommet. Gagarin gjennomførte eitt jordomløp i romfartøyet Vostok 1 den 12. april 1961.

Den mest kjende astronauten er truleg Neil Armstrong (fødd 1930), som var det første mennesket som sette foten på overflata av Månen, 21. juli 1969. 

Kinas første taikonaut var oberstløytnant Yang Liwei, som letta frå Jiuquan-senteret i Gansu i romfartøyet Shenzhou 5 den 15. oktober 2003. Yang Liwei gjennomførte 21 timar i bane.

Variantar av ordet 
 Engelsk: astronaut (frå gr. astron, «stjerne», og lat. nauta, «sjømann»)
 Russisk: kosmonaut (frå gr. kosmos, «verdsaltet», og naves, «sjømann»)
 Fransk: spationaut (frå lat. spatium «rommet» og gr. nautes, «sjømann»)
 Kinesisk: taikonaut (frå kin. taikong, «verdsrommet», og lat. nauta, «sjømann»)

Bakgrunnsstoff

 
Romfart
Frysing

Frysing er ein avkjølingsprosess av ei væske til temperaturen der væska går over til fast stoff. Denne temperaturen vert kalla frysepunktet. Smelting er det motsette av frysing, og er ein prosess der fast stoff går over til væskeform. For dei flest stoff er temperaturen for smelte- og frysepunktet det same. Rask avkjøling i samband med kryogene temperaturar, kan derimot få eit stoff til å fryse under smeltepunktet. 

Frysepunktet for enkelte reine stoff, som heilt reint vatn, er lågare enn smeltetemperaturen. Frysepunktet til vatn er berre lik smeltepunktet når ein har små partiklar i vatnet som hindrar underkjøling. Smeltepunktet til vatn er 0 °C. Utan frysekjernar kan ein få underkjølt vatn ned til −42 °C, før det frys til is. Med frysekjernar er frysepunktet til vatn om lag det same som smeltepunktet. Frysekjernar, som støv, er vanleg i lufta, og derfor vil regnvatn og vatn frå springen vanlegvis fryse ved smeltepunktet til vatn. 

Frysing er ein vanleg metode til å konservere mat på, som hindrar maten i å rotne og vekst av mikroorgansimar. Når vatn frys til is hindrar ein bakterievekst og kjemiske reaksjonar.

Faseovergangar
Atmosfærisk termodynamikk
Kryobiologi
VVS
Tony André Hansen

Tony André Hansen () er ein norsk sprangryttar. Han deltok på det norske spranglandslaget i dei olympiske leikane i 2008. Før finalen i individuell sprangridning vart Hansen og hesten Camiro utestengde på grunn av ei positiv dopingprøve som vart teken etter lagkonkurransen. A-prøva viste at hesten hadde spor i blodet av stoffet capsaicin, og B-prøva var også positiv. I lagkonkurransen tok det norske laget ein bronsemedalje, men dei vart frådømde medaljen på grunn av dopingsaka.

Kjelder 
 Norges Rytterforbund
 Engelskspråkleg profil og resultatliste hos sports-reference.com 

Folk frå Sandefjord
Norske ryttarar
Norske deltakarar under sommar-OL 2008
Samekufte

Samekufte eller berre kufte (nordsamisk gákti, sørsamisk gåptoe, lulesamisk gáppte), òg kalla samekufte) er namnet på overdelen på samedrakta. Kufta er grunnplagget i drakta, og ordet blir ofte òg bruka om heile den den samiske folkedrakta. I dag er kufter vanlegvis laga av ull med dekorasjonar i ulike fargar og material. Kufta er langerma og har open hals eller er open framme i mannsdrakter, medan ho er lukka i kvinnedrakta. Kvinnekufta er lengre enn mannskufta.

Skildring
Kufta har lange erme og ein nyttar nokon stader belte til. Mannskufta rekk ned til låret medan kvinnekufter kan rekka til knea eller lengre. Mange kufter, særleg dei frå sentrale og sørleg område, har V-hals, og innanfor har ein gjerne eit bryststykke. Mannsdrakta har ein oppstikkande krage, og har anten ei djup utringing framme eller kan opnast framme som ei jakke. Små hemper blir bruka til å lukka opningen. Kvinnedrakta er derimot aldri heilt open framme, og har liten eller ingen krage. Drakta kan ha innfelt kiler på bakstykket, ofte med forsterka og pynta saumar.

Grunnstoffet i samekufter er einsfarga, ofte blå og av ull, men det finst også i mange andre fargar og materiale. Kvite, grå, grøne, raude og brune kufter er vanlege. Medan vadmål er eit tradisjonelt stoff er òg vove ull, bomull, silke og skinn bruka til å sy kufte. Saumar og kantar kan pyntast med band, gjerne i klart gult, raudt og andre sterke fargar, blonder, tinntrådbroderi, kråkesølv eller skinn. Nokre stader kan ein bruka søljer og sjal av ull eller silke til. Nokre kufter er rikt dekorerte medan andre er meir nøkterne.  Nordsamisk drakter er til dømes kjenneteikna av mange og breie bordar medan sørlegare drakter har mindre pynt. Den nordsamiske kofta er kjenneteikna av ein påsydd kant, holbi, nedst. Dette er eit pynta tøystykke som kan ha rysjar frå ei lengd på opptil femti meter.

Historie
Opphavleg blei kuftene sydd i skinn, og snittet i mange kufter har form etter reinskinnet, som pesk. Ein har også brukt ullstoff sidan mellomalderen. Etterkvart blei kuftene òg sydde i bomull og silke.  Ein har bruka både heimevove og industriprodusert stoff. Gjennom tidene er utforminga blitt påverka praktiske og estetiske omsyn, og av ulike kulturar og materiale. Austsamiske drakter har til dømes ha russiske eller karelske trekk.

Bruk
Samekufter blir bruka av samar over heile Nordkalotten. Tidlegare var ho eit vanleg kvardagsantrekk, i dag blir ho helst bruka til høgtid og ved festlege høve. 
Form, farge og mønster på kufte og lue varierer mykje frå distrikt til distrikt, på same vis som samiske språk og andre kulturelle særtrekk. I noko mon følgjer draktvariantane dei samiske språkgrensene. 
Utforminga kan syne kor ein kjem frå, kva slekt ein er av og om ein er gift eller ugift. Dekoren kan òg syne religiøse band.

Sjå òg
Pesk
Luhkká

Kjelder
«Drakttradisjoner og sølv» ved Sørsamisk utstilling (1986–2008)

Bakgrunnsstoff
Fossnes, Heidi:  Norges bunader og samiske folkedrakter (i bokhylla.no)

Klede for overkroppen
Samiske klede

nb:Kofte#Samekofter
Brunbjørn

Brunbjørn, ofte berre kalla bjørn, er den mest utbreidde bjørnearten i verda. Ein finn han i Afrika, Europa, Nord-Asia og Nord-Amerika, med dei mest stabile populasjonane i Alaska, Canada og Russland. 

Ein reknar med at det finst om lag 150 000–200 000 brunbjørnar i verda — 90 000–120 000 av dei i Russland. I Skandinavia finst det i dag mellom 1 200 og 1 500 individ av brunbjørnen.

Sjå òg
Grizzlybjørn

Bakgrunnsstoff 

Pattedyr i Noreg
Pattedyr i Asia
Pattedyr i Europa
Pattedyr i Nord-Amerika
Bjørnefamilien
Takson namngjevne av Carl von Linné
Hovedbanen

Hovedbanen mellom Oslo og Eidsvoll ved øvre delen av elva Vorma er den eldste jarnbanestrekninga i Noreg, bygd for norsk-britisk kapital, opna 1. september 1854, og frå 1854 drive av eit halvoffentleg aksjeselskap, Norsk Hoved-jernbane.  Bana vart statsbane i 1926.

I kombinasjon med dampbåtar på innsjøen Mjøsa og ned Vorma til Eidsvoll, revolusjonerte bana sambandet mellom Oslo og stroka kring Mjøsa og oppover Gudbrandsdalen. Særleg hadde bana mykje å seie for transporten  av tømmer og trelast frå desse stroka til Oslo for lokal bruk og for utskiping. Den gamle hjuldampbåten DS «Skibladner» siglar no som turistbåt frå Eidsvoll til byar og andre stader attmed Mjøsa om sumaren.

Hovedbanen er 68 km lang. På strekninga mellom Oslo og Lillestrøm vart bana utvida til dobbeltspor i 1904, og strekninga vart elektrifisert i 1927. Resten av bana har framleis berre eitt spor, og denne strekninga vart elektrifisert i 1953. Det er mange stasjonar og haldeplassar langs bana, dei viktigaste er Bryn, Strømmen, Lillestrøm, Jessheim og Eidsvoll. Strekninga frå Oslo sentralstasjon og opp til Bryn stasjon er den brattaste på jarnbanelinene i Noreg nest etter Flåmsbanen.

Etter opninga av den dobbeltspora høgfartsbana Gardermobanen i heilt ny trasé mellom Oslo og Eidsvoll via Oslo lufthamn Gardermoen, nyttar passasjertoga i langdistansetrafikk denne bana i staden for Hovedbanen. Dette gjev mange byar og distrikt nordover og austover på Austlandet eit greitt togsamband med flyplassen, ettersom Gardemobanen er knytt saman med saman med Dovrebanen på den nye Eidsvoll stasjon.

Hovedbanen har difor vorte ei lokalbane på heile strekninga mellom Oslo og Dal stasjon når det gjeld persontrafikk. Siste persontog på strekninga mellom Dal stasjon og Eidsvoll stasjon gjekk i 2004, og her er det no berre godstrafikk. 

Den viktige skiftestasjonen og terminalen for godstog på Alnabru i Groruddalen i Oslo er knytt til Hovedbanen. På denne stasjonen vert vognene i godstoga kopla frå kvarandre og sorterte etter destinasjonar i kvar sine spor for å setjast saman til nye tog til dei einskilde destinasjonane. Dessutan er her spor for overføring av gods mellom tog og bil, og store lagerhus. Hovedbanen på strekninga mellom Lillestrøm og Oslo vert difor nytta av både lokaltog og godstog.

Linjekart

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Stasjonsdatabasen - Hovedbanen

Sjå òg
Gardermobanen

 
Jarnbanestrekningar i Viken
Jarnbanestrekningar i Oslo
Jarnbanestrekningar opna i 1854
Føretak skipa i 1854
1854 i Noreg