alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Oskefisen

Oskefisen eller Oskeladden er nemninga på helten i mange norske folkeeventyr. Namnet hans er til vanleg Espen, men han kan og heite til dømes Johannes (brørne heiter støtt Per og Pål). I fleire eventyr er guten husmannsson, eller bondeson, men namnet kan og vera nytta om ein kongsson, berre han er yngst, og rekna som lite tess. 

Namnet «»oskefis peiker mot rolla guten har i byrjinga av eventyra. Han sit for det meste og grev i oska på peisgrua, medan dei eldre brørne gjer gardsarbeid og er til nytte. Namnet peikar mot at han har til oppgåve å halde elden på grua ved like, noko han gjer ved å blåse til han (eller fise, som tyder mest det same). Han blir beint fram rekna som "ein liten fis" av dei eldre brørne. Eventyra syner stort sett at det er nett oskefisen/ladden som vinn til sist, av di han har hellet og vitet med seg, og av di han gjer gaum på det dei eldre brørne ikkje ensar.

Teoriar om eventyrhelten 

Det har vore laga mange teoriar kring denne figuren. Det har vore hevda han er eit døme på draumen om vinst hjå vanlege folk, og om korleis ein tapar nyttar vit og hell for å vinne fram. Oskefisen har vore sett som ein nasjonal folkekarakter, og har nytta han i nasjonsbygginga. Henrik Ibsen nytta han til dømes som eit av fleire førebilete for Peer Gynt ("Hjemme ligger du i gruen/roter rundt i kull og emmer").

Frå Oskefis til Oskeladd 

I dag er det nemninga «Oskeladd»  eller «Askeladd» som er mest nytta, sjølv om Oskefisen var til stades i alle eventyroppskriftene (det finst og døme på namnet «oskepott» nytta om guten). Skiftet skuldast reinskrivinga som vart gjort av Peter Christen Asbjørnsen i høve den første eventyrsamlinga frå 1843. Ordet fis vart rekna som usømeleg, og Asbjørnsen nytta «Oskepott» i den første utgåva si. Ordet «Oskeladden» vart truleg innført seinare, av Moltke Moe, for ikkje å blande eventyrhelten med heltinna frå det tyske eventyret Oskepott (Aschenpützel). Sidan har «Oskeladden» vore mest einerådande.

Sjå òg
Tyrihans

Kjelder

Norske folkeeventyr
Eventyrfigurar
Oak Apple Day

Oak Apple Day, også kjend som Shick-Shack Day og Arbour Day, er ein tradisjonell engelsk høgtidsdag. Dagen blei feira til minne om gjeninnføringa av monarkiet i Storbritannia i mai 1660. 29. mai blei innført som offentleg høgtidsdag av det engelske parlamentet i 1660, og avskaffa i 1859. Feiringa fortsette likevel blant folk, og dagen blir framleis markert nokre få stader i England, i visse landsbyar og ved nokre college i Oxbridge.

Ein feira gjerne dagen ved å pynta seg med galleple (eng. oak apples) eller eikeblad til minne om Slaget ved Worcester i 1651, der den framtidige Charles II av England gøymde seg for parlamenthæren i eit eiketre.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Oak Apple Day» frå , den 31. mai 2008.

Bakgrunnsstoff 
 House of Commons Journal Volume 8, 30 May 1660, Anniversary of the Restoration
 Samuel Pepys si dagbok 1. juni 1660 omtaler utnemningar høgtidsdagen.

 English culture: Oak Apple Day
 Customs at Great Wishford
 Picture of an Oak Apple
 Possible etymology of shick-schack

Engelsk kultur
Britiske høgtider
Mai
Inger Teien

Inger Teien () er ein norsk skodespelar. Ho har hatt ei rekkje roller i film, teater og på fjernsyn gjennom mange år. Ho er mellom anna kjend frå diverse filmar om «Olsenbanden». I den seinare tid er ho kanskje mest kjend som «Guri Høier» i Hotel Cæsar. Teien har dubba ei lang rekkje barnefilmar. Ho er framleis aktiv som skodespelar både i Radioteateret og ved diverse scener.

Filmar 
 1957 Stevnemøte med glemte år ... Valstads kontordame
 1959 Tornerose (opph. The Sleeping Beauty) (stemme)
 1967 Musikanter
 1969 Lev lettere
 1969 Tipp topp - Husmorfilmen høsten 1969
 1970 Aristokattene (orig. The Aristocats) (stemme)
 1976 Den sommeren jeg fylte 15 ... Moren
 1979 Jul i Skomakergata ... Frøken Anti-Hjul
 1981 Olsenbanden gir seg aldri ... Bakkevertinne
 1982 For Tors skyld
 1982 Olsenbandens aller siste kupp ... Sekretæren
 1984 ... men Olsenbanden var ikke død!... Vakt på Munchmuseet
 1984 Samson og Sally
 1985 Bertha 1: Roboter og mus (orig. Bertha 1) (stemme)
 1993 Tommelise (opph. Thumbelina) (stemme)
 1994 Svaneprinsessen (opph. The Swan Princess) (stemme)
 1995 Heldiggrisen Babe (opph. Babe - The Gallant Pig)
 1995 Napoleon
 1995 Skomaker Martin og julegaven (orig. Red Boots for Christams) (stemme)
 1995 The Mask - nr. 1 (opph. The Mask - Animated Series) (stemme)
 1996 101 Dalmatinere (opph. 101 Dalmatians) (stemme)
 1997 Anastasia
 1998 Madeline
 1999 Babar: Elefantenes Konge (orig. Babar, roi des éléphants) (stemme)
 1999 Olsenbandens siste stikk ... Sekretær
 2002 Folk flest bor i Kina ... Kvinne
 2005 Det levende slottet (orig. Hauru No Ugoku Shiro, eng. Howl's Moving Castle) (stemme)
 2006 Olsenbanden jr. på Cirkus Statsansatt

Fjernsynsseriar 
 1979 – Jul i skomakergata – ... Frøken Anti-Hjul
 1983 – Teskjekjerringa – ... Teskjekjerringa
 1989 – Vertshuset den gyldne hale – ... Frøken Fuglesang
 1990 – I Mummidalen – ... Fru Fillifjonka
 1991 – Tintin – ... Bianca Castafiore
 1997 – Franklin – ... Forteljar
 2004-2005, 2008 – Hotel Cæsar – ... Guri Høyer

Norske skodespelarar
Skodespelarar frå 1900-talet
Skodespelarar frå 2000-talet
Springflod

Springflod er den høgaste floda i tidvasstabellane, og oppstår når sola og månen trekkjer vatnet i same retning.  Same døgnet som det er venta springflod, er det venta at vass-standen er på det lågaste ved fjøre.

Springflod oppstår to gonger i månaden; ein til to dagar etter nymåne og fullmåne. Ved vår- og haustjamdøgn er skilnaden mellom flod og fjøre ekstra stor i springperioden. Grunna ein årleg variasjon vil springfloda vere aller høgst ved haustjamdøgn.  Dersom verknaden frå vêret på vasstanden er stor og dette fell saman med springflod i denne perioden, kan det føre til ekstremt høg vasstand. Ein slik ekstremt høg vasstand kan også koma ved stormflod, som oppstår når (tilnærma) springflod fell saman med lågt lufttrykk og kraftig vind.

Sjå òg
Tidvatn
Nippflod

Kjelder

Meteorogisk institutt
Statens kartverk 

Tidvatn

da:Springflod (tidevand)
en:Tide#Range variation: springs and neaps
Nippflod

Nippflo er det minste floda varsla i tidvasstabellane.  Nippflod oppstår to gonger i månaden, ved kvartel (halvmåne).  Tidvatnet er styrt av   tiltrekningskreftene på havet frå månen og sola, og ved halvmåne arbeider desse kreftene med ein vinkel på 90 gradar.  Når sjøen er småflødd, vil vasstanden ved fjære vere større enn vanleg, det vil seie av fjæra er lita.

Sjå òg springflod.

Kjelder
Meteorogisk institutt

Tidvatn
Vaskebrett

Vaskebrett er ei bølgjeforma rifla plate til å gni tøyet på når ein vaskar klede for hand. Vaskebrett kan også brukast som musikkinstrument, særleg innan fleire typar nordamerikansk folkemusikk. I overført tyding kan «vaskebrett» visa til ein mage med skarpt definerte musklar som kan minna om eit vaskebrett.

Vaskebrett til vask
Ein set vaskebrettet i eit kar med vatn og skrubber klesvasken mot rillene. Vaskebrett finst i tre, metall som sink og stål, eller glas. I moderne tid er dei fleire stader blitt avløyste av vaskemaskin, men kan likevel nyttast til toving av tøy.

Musikkinstrument 

Saman med sinkbalja vert vaskebrettet òg bruka som eit rytmeinstrument i nordamerikansk folkemusikk, og er mellom anna vanleg i jazz, blues, cajun, zydeco, jug band og oldtime. Vaskebrettet er eit viktig kjenneteikn på musikkstilen skiffle, som var populær på 1950-talet. Stilen har fått namn etter eit engelsk namn på vaskebrett, skiffleboard.

Ein speler på vaskebrett gjennom å slå eller skrapa på det, i nokre høve med fingerbjørg, flaskeopnarar eller børstar. Ein kan bruka alle slags vaskebrett som musikkinstrument, men dei gjev ulik lyd. Etterkvart er det også utvikla spesiallaga vaskebrett for musikalsk bruk, som til dømes er forma for å hengja langs brystet eller har ulike perkusjonsinstrument som treblokker, kubjøller eller cymbalar festa til seg.

Vaskebrett i overført tyding 
Inspirert av utsjånaden til vaskebrettet, vert ordet «vaskebrett» òg bruka om ujamn, småbølgjet vegbane. Vaskebrett oppstår i bakkar på grusvegar med for grov grus i slitelagsdekket, eller i snø. Ved køyring dannar det seg først små riller som etterkvart veks til større humpar på rad.

Tilsvarande vert «vaskebrett» òg bruka om tydeleg muskulatur på magen. Mønsteret er danna av dei rette magemusklane, Musculus rectus abdominis, som ligg i riller som på eit vaskebrett. Slike mønster finst gjerne på kroppar med mykje muskelmasse og lite feitt, særleg hjå menn. Vaskebrett eller «sixpack» er dermed sett som symbol på ein veltrent kropp.

Bakgrunnsstoff 
 Vilde ville vaske. Vaskebrettdemonstrasjon i Laagendalsposten.

Kjelder 
 Ung.no, Tema: Trening og idrett 
 Trim.no, Et skikkelig vaskebrett 
 Herman Bennett, Washboards
 John Swenson, WASHBOARD CHAZ: MAN OF A THOUSAND BANDS, Offbeat Magazine, 01 June 2011 
 Diana Badi, «Sit-ups gir ikke vaskebrett» , dagbladet.no, 03.07.2005
 Reidar Gregersen og Kurt Siversten, «Dårlig veg har fått tilnavnet ”Abortvegen”», nrk.no, 13.05.2011
 Marie Wilsey, «What causes washboard roads?», HowStuffWorks.com
 Roger Ødegård, «'Vaskebrett-vei' i Aurskog», indre.no

Reingjeringsutstyr
Klesvask
Perkusjonsinstrument
Improviserte musikkinstrument
Holsleiv

Ei holsleiv, i Nord-Noreg òg kalla ein sasspon,  er ei sleiv med hol i.  

Hola i skeibladet gjer at kokevatn sig ut.  Difor høver ho godt til å lyfte fiskemolar opp or gryta. 

Holsleiver vert tradisjonelt laga i tre, men dei kan òg lagast i plast.  Når dei er produserte i metall, får dei ei anna utforming, og vert kalla fiskespade.

Kjøkenutstyr
Sauesaks

Ei sauesaks er ei saks for å klippe ulla av sauer. 

Sauesakser har om lag 10 cm lange knivblad, og dei vert laga av to stykke fjørande stål. Stykka er skrudde fast i kvarandre, og fjøringa gjer at knivane opnar seg når sauklipparen opnar handa.

I moderne landbruk er sauesaksa avløyst av elektriske klippemaskinar.

Jordbruksreiskapar
Ull
Sakser
Åk

Åk er ein bere- eller dragereiskap for menneske eller dyr. 

Åk for menneske kan òg kallast børetre, herdatre eller vassele. Det er laga av eit trestykke som blir lagt over skuldrene, bak nakken, eller over eine skuldra. På kvar side heng ein ei bør, til dømes ei vassbøtte. Eit åk har ofte tau med krokar i enden på kvar side for å gjera det lettare å hekta på bører. Den delen som tynger beraren kan vera skoren til for å gjera beringa lettare.

Åk for dyr er ei treramme som særleg blir brukt til trekkoksar. Det finst ulike utformingar som kan festast til nakke, hovud eller framom mankehøgda

Ordsoge
Ordet åk kjem frå norrønt ok, og har samanheng med ordet øyk (hest).
Ordet herdetre (på Helgeland utt. haLatre) tyder 'skuldertre'.

Symbolsk bruk

I romarriket var «åket» ei galgeforma oppstilling av tre spyd som ein overvunnen fiende måtte gå under, som eit teikn på underkasting.  Det latinske ordet for «åk» i denne tydinga er ingum.

I overført tyding kan åk visa til trældom, til dømes under ei framand makt eller ein samfunnsklasse, eller til særs tungt arbeid.

Galleri

Kjelder
nynorskordboka

Bakgrunnsstoff

Hushaldsreiskapar
Bereutstyr
seletøy
Tobokstavsord
Olve på Egge

Olve på Egge (Ölvir á Eggju) frå garden Egge var ein av leiarane av blotinga på Mære. Han vart gift med Sigrid Toresdotter, søster til Tore Hund på Bjarkøy. Snorre Sturlason fortel i Soga om Olav den Heilage om striden mellom Olve og Olav Haraldsson.   Då Olav Haraldsson overraskande dukka opp på midtsommarblotet på Mære vart Olve arrestert og drepen på ordre frå Olav.

Kjelder
Steinkjer kommune
Vikingfestivalen på Egge

Bakgrunnsstoff
Soga om Olav den Heilage

avretta nordmenn
åsatru
folk frå Steinkjer
Folk frå norrøn tid
Erika

Erika og Erica er kvinnenamn med tre moglege avleiingar. I europeisk samanheng er dei avleidd av Erik/c, eit gammalhøgtysk namn som tyder 'eineherskar' eller 'hovding'. I japansk tradisjon kan Erika vera ei samansetjing av namnet Eri og etterstavinga -ka. Ein siste inspirasjon for namnet kan vera det latinske erica, som tyder 'lyng', og er namnet på ei plantegruppe av lyng.

Erika har namnedag 18. mai i Noreg og 24. januar i Sverige.

I 2008 var det 821 kvinner som heitte Erika og 411 som heitte Erica i Noreg.

Kjende namneberarar 

 Erika Mann (1905–1969), tysk forfattar
 Erika Mitterer (1906-2001), austerriksk forfattar
 Erika von Brockdorff (1911-1943), tysk motstandskjempar
 Erika Pluhar (f. 1939), austerriksk songar og skodespelar
 Erika Eleniak (f. 1969), USA-amerikansk skodespelar
 Erica Leerhsen (f. 1976), USA-amerikansk skodespelar
 Erika Christensen (f. 1982), USA-amerikansk skodespelar
 Erika Sawajiri (f. 1986), japansk skodespelar, modell og musikar
 Erika Toda (f. 1988), japansk skodespelar

Kvinnenamn
Japanske personnamn
Førenamn av gammalhøgtysk opphav
Den vande låtten

Den vande låtten er ein kjend lydarslått som har vore mykje nytta i Valdres, og som mest truleg har opphavet sitt i Øystre Slidre. I si mest kjende form er slåtten spela i tradisjon etter Ola Bøe og Torleiv Bolstad. Båe hadde slåtten frå Olav Moe som i si tur hadde lært han hjå spelemannen Ola Hamrisbrøta, eller Brøtaguten dei kalla. Han høyrde til i eit spelemannsmiljø som heldt til i omkrinsen av Volbu i Øystre Slidre. Brøtaguten er rekna som den eldste kjelda til slåtten. Mykje tyder på at dette er ein gamal brureslått, som har vore mykje nytta. At slåtten er vand tyder ikkje nett at han er vrien å spela, men like mykje at han er "vanleg", mest så kjend at han er heilt utspela. Ei variant er og skriven ned frå Nordhordland. 

Det var vel Olav Moe som kalla slåtten "den vande". Namnet følgjer tradisjonslina etter han.

Nedskrifter 

Hardingfeleverket syner ei anna tradisjonsline, som går frå spelemannen Gudbrand Istad til Ola Okshovd. Gudbrand Istad hadde slåtten etter spelemannen Jøger Kløpphøvd frå Volbu, som og høyrde til i miljøet kring Brøtaguten. Hardingfeleverket har gjeve slåtten nr 144. 

 a: Brurelåt frå Haus, etter Olai Antun, Haus . Nedskrift Arne Bjørndal 1930 (B 64). Antun hadde slåtten etter far sin, Baste Antun. Gamle Antun fortalde at han skulle ha spela denne slåtten for Karl XV i Bergen: Jamisæl spelte eg deidne slått eidn gong på engjæ i bydn (Bergen) åt kong Karl, å gjentna danste so sylvbeltæ fauk i veggjena. Slåtten har mange av dei same taka som forma etter Gudbrand Istad. 

 b: Brurelått frå Valdres, etter Herbrand Hagen, Nore . Nedskrift Eivind Groven 1922 (G 521). Hagen si form er nærskyldt forma etter Olav Moe, som truleg og har vore kjelda.

 c: Lyarlått, etter Gudbrand Istad  . Nedskrift Arne Bjørndal 1911 (B 438). Istad hadde slåtten etter Jøger Kløpphøvd, Øystre Slidre. Forma har nokre vendingar som og er nytta i Hengslelåttadn. 

 d: Brurelått frå Valdres, etter Torleiv Bolstad . Nedskrift Eivind Groven 1952 (G 908). Bolstad hadde slåtten etter Ola Bøe, som hadde han frå Olav Moe, som hadde han etter Ola Hamrisbrøta. Nedskrifta er berre eitt døme på korleis Bolstad utførde slåtten. Andre opptak er vende på anna vis. 

 e: Gamal brurlåt, etter Ola Okshovd . Nedskrift Arne Bjørndal 1912. Okshovd hadde mykje spel etter faren, Gullik Okshovd, Jøger Sagahaugen og Nils Beitohaugen. Denne forma er svært lik forma etter Istad (variant c), men meir utbygd. Denne utforminga kan Okshovd ha gjort sjølv.

Norske slåttar
Stein Erik Lauvås

Stein Erik Lauvås () er ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet. Frå 2013 er han stortingsrepresentant frå Østfold. Han var 1. vararepresentant til Stortinget frå Østfold i perioden 2009-2013, og var 4. vararepresentant i dei to førgåande periodane.

Lauvås var ordførar i Marker kommune frå 2003 til 2013.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 
 Marker kommune - profil [død lenkje]

Stortingsrepresentantar for Østfold
Stortingsrepresentantar frå Ap
Stortingsrepresentantar 2013-2017
Stortingsrepresentantar 2017-2021
Stortingsrepresentantar 2021-2025
Vararepresentantar til Stortinget
Ap-ordførarar i Østfold
Ordførarar i Marker
Tovebrett

Eit tovebrett eller ei tovefjøl er eit trestykke med riller som vert brukt til toving av mindre ullting. Tovebrettet liknar noko på eit smalt vaskebrett. 

Tovebrett har utskorne riller som kan ha ulik utforming. Det ein skal tove vert gnidd over tovebrettet saman med såpe og lunka vatn. Når det har vore mykje som skal tovast, til dømes vadmålsstoff, har det vorte brukt vadmålsstamper.

Kjelder 
 Harald Kolstad:Gamle redskaper Små antikviteter. N.W.Damm & SØN AS. 2002. ISBN 82-496-0445-8

Hushaldsreiskapar
Toving
Fylkesveg 95 i Møre og Romsdal

Sjå òg fylkesveg 95 (fleirtyding).
Fylkesveg 95 i Møre og Romsdal går mellom Uribrua og Holsbrua i Valldal i Norddal kommune. Vegen er 6,8 km lang.

Han går gjennom grendene Heggen, Hjelme, Bjørstad og Døving. Fordi vegen går på motsett side av storelva (Valldøla) i høve til fylkesveg 63 blir han lokalt kalla "Døvingssida". Vegen er no asfaltert, men er smal og svingete.

Kommunar og knutepunkt

 Uribrua
 Holsbrua

Bakgrunnsstoff

Referansar 

 095
Vegar i Fjord
Økologisk suksesjon

Økologisk suksesjon er endringar som skjer i eit økosystem og eit organismesamfunn over lenger tid. Suksesjonen fører til varige endringar i landskapet. Til dømes kan ein barskog bli hogd ned og vekse opp igjen (ein utanforståande faktor utløysar suksesjonen), eller ein dam kan gro igjen og bli til ei myr (organismane driv suksesjonen sjølv).

Økologi
Økologiske prosessar
Marcussen & Søn

Marcussen & Søn er eit dansk orgelbyggeri, etablert i 1806 av Jürgen Marcussen (1781-1860). 

Jürgen Marcussen sitt orgelbyggeri fekk konsesjon i 1811, og leverte det første store pipeorgelet i 1818. I 1826 fekk Marcussen med seg Andreas Reuter (1798-1847) som kompanjong, og firmaet bygde under namnet «Marcussen og Reuter» orgelet i Christiansborg slotskirke (1829) og det bygde om orgela i Roskilde domkyrkje (1833) og København domkyrkje (1836).

Då Andreas Reuter døydde i 1847, tok Jürgen Marcussen sonen sin, Jürgen Andreas (1816-1900), inn i leiinga, og firmaet tok namnet «Marcussen & Søn». På denne tida bygde firmaet orgel i Lunds domkyrka og Nystads nya kyrka i Finland (1865). Seinare kom ein slektning av Marcussen, Johannes Lassen Zachariassen (1864-1922) med i firmaet. I alle år er det familiemedlemmer som har ått og styrt orgelbyggeriet - i 2002 overlet Jürgen Zachariassen firmaet til dottera Claudia Zachariassen.

Det fyrste Marcussen-orgelet som vart levert til Noreg, vart bygd i Fredrikstad domkyrkje. Elles har firmaet levert orgel over heile verda, blant anna til Japan, USA og Sør-Afrika. Eit av dei største prosjekta dei har hatt ansvar for, var det 18 m høge orgelet i St. Laurentskerk i Rotterdam, med 85 stemmer.

Kjelder 
 Kristian Halse i Vefsn prestegjeld Menighetsblad nr 2 2008.

Danske føretak
Skipingar i 1806
Orgelbyggjarar
Produksjon

Produksjon er ein prosess der menneskje omskapar stoff frå naturen til produkt for å tilfredsstille materielle behov. Produksjonen krever både råstoff (materie) og menneskeleg arbeidskraft. Utviklinga av produksjonen krev stadig meir utvikla produksjonsmiddel (verktøy, maskinar, osv.). 

Summen av ein produsent sine produksjonsmiddel, råstoff og arbeidskraft, inkludert produktive eigenskapar ved arbeidskrafta, som kunnskap og dyktigheit utgjer produsentens produktivkrefter. Summen av samfunnsmessige ordningar (f.eks juridiske), som eigedomsforhold, kontroll over produksjonsmidla og kontroll over arbeidskraft utgjer samfunnets produksjonsforhold.

Næringsliv
Barnehage

Barnehage (av tysk Kindergarten) er ein institusjon der ungar under skulealder kan få omsorg, opplæring og sosial omgang på dagtid medan foreldra deira er opptekne med arbeid. 

Dei første barnehagane blei grunnlagde av den tyske pedagogen Friedrich Fröbel (1782-1852). Dei er blitt særs utbreidde i mellom anna Noreg, der dei fleste ungar går i barnehage.

Fotnotar 

Utdanning
Barn
Barneastma

Barneastma er eit fellesnamn for astma som råkar barn. Dette kan vera ulike former for astma. Barneastma er aukande i den vestlege verda.

Kjelder 

Astma
Barn
Gyrodactylus salaris

Gyrodactylus salaris er ein parasitt som først og fremst lever på atlantisk laks (Salmo salar) når fisken oppheld seg i ferskvatn, men han kan òg leva ei stund på ei rekkje andre laksefiskar. I daglegtale vert han òg kalla for Gyro, eller lakseparasitten. Parasitten har ført til at bestanden av atlanterhavslaks er vorten øydelagd i fleire norske vassdrag. Han høyrer ikkje naturleg heime i Noreg, og kom truleg til landet med innførsel av levande laks og regnbogeaure frå Sverige på midten av 1970-talet.
Parasitten er vorten påvist i 46 vassdrag i Noreg.

Gyrodactylus salaris er ein liten ektoparasitt (omkring 0,5-1 mm lang). Han festar seg til fisken med eit speialisert festeorgan (haptor) med kvasse krokar, som sit i haleenden til parasitten. Når han et, syg parasitten seg fast til laksen med munnen. Deretter vrengjer han svelget sitt gjennom munnen og og frigjev ei fordøyingsvæske med proteolytiske enzym som løyser opp skinnet til laksen. Slim og oppløyst skinn vert så soge inn i tarmen til parasitten. Dette fører til sår og skadar i skinnet til fisken. Dette kan i sin tur føra til at laksen vert meir utsett for infeksjonar og at saltbalansen i kroppsvæska til fisken vert endra. 

Historisk sett har behandling av elver for å fjerna lakseparasitten skjedd ved å bruka plantegifta rotenon. Dette er likevel ei ikkje-selektiv gift som drep både parasitten og verten, altså laksen. Det har også vist seg at ein del elver som er behandla etter denne metoden, vert infiserte med parasitten på nytt i løpet av nokre få år.

I seinare år (2003-2006) har ein også prøvd å få bukt med parasitten ved å tilsetja små mengder aluminiumssalt og svovelsyre til elvevatnet. Ein stor føremon med denne metoden er at det er mogeleg å drepa parasitten utan å drepa laksen. Metoden er framleis i ein startfase, men resultat frå Batnfjordselva på Nordmøre og Lærdalselva i Sogn og Fjordane er svært lovande.

Det vert også arbeida med å utvikla norske laksestammar som er resistente mot Gyrodactylus, slike finst mellom anna i Austersjø-området.

Sjå òg 
 Lakselus (Lepeophtheirus salmonis)

Bakgrunnsstoff 
 Artsdatabankens faktaark for Gyrodactylus salaris
 www.bellona.no Laksedreperen Gyrodactylus salaris 
 www.bellona.no - Aluminium mot Gyrodactylus salaris 

 Denne artikkelen bygger på «Gyrodactylus salaris» frå , og «Gyrodactylus salaris» frå  den 3. juni 2008. 
 

Flatmakkar
Parasittar