alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Astrogeologi

Astrogeologi er ei grein innan planetologi som omfattar geologien til himmellekamar som planetar og månane deira, asteroidar, kometar og meteorittar. 

Eugene Shoemaker har fått æra for å ha skapt Branch of Astrogeology (i dag kalla Astrogeology Research Program) hos U.S. Geological Survey. Han gjorde viktige bidrag til feltet og studiet av nedslagskrater, selenografi, asteroidar og kometar. 

Vitjingssenteret ved Barringer Meteor Crater nær Winslow i Arizona har eit astrogeologimuseum.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Planetary geology» frå ,  den 7. mai 2010. 
  oppgav desse kjeldene:

Sjå òg 
 Planetologi

Geologi
Planetologi
Baltazar Mathias Keilhau

Baltazar Mathias Keilhau () var ein norsk geolog og fjellklatrar, kjent for sine utførte banebrytande arbeid innan norsk geologi. 

Keilhau var sonen til soknepresten i Biri og avla som den første i Noreg mineraleksamen ved Universitetet i Oslo (1821), der han vart tilsett som lektor (1826) og vart etterfølgjar til den første geologiprofessoren i Noreg, Jens Esmark (1834).  

Keilhau var med på «oppdaginga av Jotunheimen» i 1820, med førsteklatringa av fleire tindar.  Reisa vart gjort saman med medisinaren og veterinæren Christian Peder Bianco Boeck og reinjegeren Ole Urdi, som nokre av dei første, ei reise gjennom eit område som dei gav namnet Jotunfjeldene, etter Riesengebirge, eit fjellområde i det noverande Tsjekkia og Polen. Aasmund Olavsson Vinje gav seinare området namnet Jotunheimen. Under reisa gjorde Keilhau og Boeck flittige nedteikningar og publikasjonar av oppdagingane sine. Dette vakte stor interesse for området, som frå før rettnok var kjent for lokale bønder og fangstfolk, men som aldri hadde vorte verkeleg skildra eller kartlagt. Keilhau målte ei rekkje akvarellar som han kalla Erindringer af Fjeldreisen i 1820.
Den einaste returen til Jotunheimen var i 1844 då han som den første klatra Keilhaus topp, men han klarte ikkje å nå Galdhøpiggen.

Keilhau vert i ettertida hugsa som grunnleggaren av norsk geologi og saman med Boeck som Jotunheimens oppdagarar.  Han har gjeve namnet til Keilhauitt òg kjent som yttrotitanitt, først skildra frå eit funn på ein pegmatitt i Arendal (1844).

Keilhau gav i 1831 ut ei skildring av reisa si til Finnmark, Bjørnøya og Svalbard. Målet med denne reisa var geologiske undersøkingar, men i dag har denne boka òg stor topografisk og historisk verdi.

Bibliografi
 Reise i Øst- og Vest-Finmarken samt til Beeren-Eiland og Spitsbergen, i Aarene 1827 og 1828  (1831). (I fulltekst på www.finnmarkslitteratur.net 
 Gæa Norvegica. Tre bind som utkom 1838, 1844 og 1850. Finst òg på tysk.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Baltazar Mathias Keilhau» frå ,  den 7. mai 2010.  
 

Norske geologiprofessorar
Norske geologar
Norske mineralogar
Professorar ved Universitetet i Oslo
Medlemmar av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab
Norske fjellklatrarar
Norske sakprosaforfattarar
Folk frå Gjøvik
Bergensfeltet

Bergensfeltet er eit geologisk område kring Bergen. Området er ein del av Den kaledonske fjellkjeda, og er forma som to konsentriske bogar kalla Bergensbuene, som består av kambro-siluriske bergartar med ei overskyvd blokk av prekambriske bergartar mellom. I motssetnad til dei vanlege retningane i fjellkjeda, opnar bogane seg mot vest og set sitt preg på topografien i landskapet. 

Bergartane i Bergensfeltet er metamorfe, hovudsakleg gneis og djupbergartar, som anortositt, gabbro-anortositt og mangeritt sentralt i den indre delen, og ei blanding av vulkanske og sedimentære lag i dei ytre og indre bogane. 

Ved Os er det gjort fossilfunn frå ordovicium og silur og dette har vare viktig for å forklare utviklinga av Bergensfeltet i tillegg til at det var første gong ein fann fossil i metamorfe bergartar. Bergensfeltet er eit av dei viktigaste områda for å forstå Den kaledonske fjellkjeda.

Kjelder

Geografi i Bergen
Geologiske felt i Noreg
Geologi i Vestland
Waldemar Christofer Brøgger

Waldemar Christofer Brøgger () var ein norsk geolog og universitetsrektor. Waldemar Christofer Brøgger var son av boktrykkaren Anton Wilhelm Brøgger, far til arkeologen og politikaren Anton Wilhelm Brøgger, farfar til forfattaren og omsetjaren Waldemar Christoffer Brøgger og oldefar til antropologiprofessoren og skribenten Jan Brøgger.

Utdanning og karriere
Han tok artium ved Christiania Katedralskole i 1869 og anneneksamen i 1870. Deretter studerte han realfag og zoologi under professor Theodor Kjerulf. Den tidlege forskinga hans førte til avhandlinga Über Apatitvorkommnisse im südlichen Norwegen (saman med Hans Reusch, 1875). Brøgger vart så like etter tilsett i Noregs geologiske undersøkingar som assistent og arbeidde vesentleg på Korsika og Elba.

Han vart amanuensis mineral-kabinettet ved Universitetet (1876), stipendiat (1878) før han i 1881 vart utnemnd til professor i geologi og mineralogi ved Stockholms högskola. Han overtok professoratet til Kjerulf i Christiania (1890) og vart der til 1917 for å vie seg heilt til forsking. Frå 1906-1911 var han den første rektoren ved universitetet.

Han var ein viktig person under unionsoppløysinga med Sverige rundt 1905. Professor Brøgger vart sendt til Stockholm som hemmeleg agent for å sjå dei svenske reaksjonane.

Utmerkingar
Brøgger  mottok fleire ordenar og utmerkingar for virket sitt. Han vart i 1895 utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden og vart i 1902 forfremma til kommandør med stjerne. I 1911 vart han tildelt storkrossen av St. Olavs Orden «for videnskabeleg fortjeneste og fortjeneste av Universitetet». Han fekk storkrossen av Finlands kvite rose, var kommandør av første klasse av den svenske Nordstjerneordenen og riddar av Dannebrogordenen. Han vart utnemnd til kommandør av den franske Æreslegionen og av Italias kroneorden. Brøgger var innehavar av 1. klasse av Den prøyssiske krone-ordenen og 2. klasse av den russiske Sankt Stanislaus-ordenen.

Brøgger vart utnemnd til æresdoktor ved Universitetet i Heidelberg, Universitetet i Oxford, Universitetet i Cambridge og Stockholms universitet. Han vart løna med Murchisonmedaljen i 1891 og med Gunnerusmedaljen i 1927. 

Brøggerhalvøya, Brøggerbreane og Brøggertinden på Spitsbergen er kalla opp etter han. Brøgger er òg avbilda på eit norsk frimerke.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Waldemar Christofer Brøgger» frå ,  den 7. mai 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
toyen.uio.no frå Naturhistorisk Museum, Universitetet i Oslo.  

Professorar ved Universitetet i Oslo
Rektorar ved Universitetet i Oslo
Norske geologiprofessorar
Norske geologar
St. Olavs Orden
Nordstjerneordenen
Finlands kvite rose
Æreslegionen
Dannebrogordenen
Vitskapsfolk frå Oslo
Gravlagde på Vår Frelsers gravlund
Carl Bugge

Carl Bugge () var ein norsk geolog. 

Han starta på bergstudiet ved Universitetet i Oslo (Kristiania) i 1900 og tok bergeksamen (can.min) i 1903. I 1904 vart han amanuensis hos professor L. Vogt ved Metallurgisk laboratorium. I 1906 studerte han i Hamburg, samstundes som han var assistent ved Noregs geologiske undersøkingar (NGU). Bugge vart myntmeister på Kongsberg frå 1907 til 1921, men heldt fram med dei geologiske undersøkingane sine og i 1918 vart han Dr. philos. med avhandlinga Kongsbergfeltets geologi. Som myntmeister var han med på å modernisere myntsystemet, og mellom anna innførte Noreg nikkelmyntar etter hans forslag. Han var òg medlem av bystyret i Kongsberg. 

Frå 1921 til 1951 var han direktør ved Noregs geologiske undersøkingar (NGU) 1921–51. Han heldt då fram med vitskaplege arbeid, mellom anna med geologiske gradteigskart for Hemsedal og Gol. Som pensjonist heldt han fram det geologiske arbeidet og publiserte i 1954 avhandlinga Den kaledonske fjellkjede i Norge, som var ei samanstilling av dei geologiske observasjonane han hadde gjort gjennom livet sitt. Avhandlinga var nyskapande og han hevda mellom anna at fjellkjedefoldinga gjorde at bergartane låg invertert, altså at dei eldste bergartane låg over dei yngre bergartane. Han vart sterkt kritisert for denne påstanden då avhandlinga kom ut, men seinare forsking viste at Bugge hadde rett. 

Han var gift med Catharine Werenskiold, dotter til målaren Erik Werenskiold.

Verk
Eit utval av verka som Carl Bugge publiserte. 
 Kalksten og marmor i Romsdals amt, i Norges geologiske undersøkingar si årbok 1905, 1905
 Studien über Kugelgesteine. I. Der Kugelnorit zu Romsaas, VSK Forh. 1906 nr. 8, 1906
 Rennebu. Fjeldbygningen inden rektangelkartet Rennebus omraade, Norges geologiske undersøkelse 56, 1910
 Petrographische Resultate der 2ten Fram-Expedition, 1910
 Lagfølgen i Trondhjemsfeltet, i Norges geologiske undersøkelse årbok 1912, 1913
 Kongsbergfeltets geologi, dr.avh., Norges geologiske undersøkelse 82, 1917
 Hemsedal og Gol. Beskrivelse til de geologiske gradteigskarter E 32 v og E 32 ø, Norges geologiske undersøkelse 153, 1939
 Den kaledonske fjellkjede i Norge, Norges geologiske undersøkelse 189, 1954

Kjelder
 Norsk biografisk leksikon: 

Norske geologar
Folk frå Notodden
Måløy Musikklag

Måløy Musikklag er eit janitsjarkorps heimehøyrande i Måløy i Kinn kommune. Talet på medlemmar er rundt 50. Musikklaget vart skipa 18. oktober 1904. Laget legg stor vekt på det sosiale og på å spreie musikalsk glede for Vågsøy sine innbyggjarar.

Musikklaget var tidleg ute med å halde showkonsertar for korps, komporkester og songsolistar, og har halde mange store konsertar, med blant andre Øystein Wik og tyske Sanni Luis som solistar. Eksempel på tema har vore musikalar, Tom Jones, Elvis, Las Vegas og Pop Classics.

Nissefest 
I desember kvart år arrangerer musikklaget Nissefest for små og store. Nissefesten er ein slags revyførestilling med sketsjar, song og musikk. Dette er ein fest på tvers for alle generasjonar, med mykje humor, dramatikk og julestemning. Nissefesten er det største og viktigaste sosiale kulturarrangementet i Vågsøy, med 6-700 gjestar kvart år. Den var først arrangert i Turnhallen i Måløy, men har sidan 1980 vore arrangert i Samfunnshallen på Tennebø. Den første Nissefesten vart arrangert 11. desember 1950 og den er følgd opp av ei ubroten rekkje av førjulsfestar kvart år heilt til i dag og musikklaget kunne i 2009 difor feire førestilling nr. 60. I 1999 vart laget heidra med Vågsøy kommune sin kulturpris.

Kjelder 
 Nettstaden til Måløy Musikklag

Norske musikkorps
Kultur i Kinn
Carl Fredrik Kolderup

Carl Fredrik Kolderup () var ein norsk professor i geologi ved Bergen museum. Kolderup grunnla den mineralogisk-geologiske avdelinga på Bergens Museum og var ein pioner innan utforskinga av geologien på Vestlandet

Kolderup tok examen artium ved Tanks skole i 1882 og han studerte geologi i Kristiania eitt år på Krigsskolen under Waldemar Christofer Brøgger. I 1892 avla han cand.real.-eksamen. Frå 1896 var han tilknytt Bergens Museum, først som samlingsbestyrar og stipendiat, seinare som dosent og frå 1914 til 39 som professor og direktør.

I 1914 fekk dei fem faglege leiarane ved Bergen museum professortitlar: dr. August Brinkmann på Zoologisk avdeling, dr. Bjørn Helland-Hansen på Biologisk stasjon, Jens Holmboe på Botanisk avdeling, dr. Carl Fredrik Kolderup på Mineralogisk-geologisk avdeling og dr. Haakon Sheteleg på Historisk-antikvarisk avdeling.

Kolderup forska på anortosittar, omdanna kambro-siluriske bergartar og devonfelta på Vestlandet. 1908 tok han doktorgraden på ei kvartærgeologisk problemstilling, Bergensfeltet og nærliggande område i i seinglacial og postglacial tid. Han leia dei norske jordskjelvundersøkingane frå 1899 og oppretta den første jordskjelvstasjonen i landet i 1905. Han skreiv om resultat frå stasjon i 29 avhandlingar om jordskjelv. I tillegg laga han dei mineralogisk-geologiske samlingane ved Bergens Museum.

Kolderup var òg medlem av Bergen bystyre, formann i Bergens høgreforeining, medlem av Høgres sentralstyre, forlikskommissær, formann i komiteen for Norges Handelshøyskole og varamann i skulerådet, formann i forstanderskapet for dei høgare skulane og mykje anna. Under og etter brannen i Bergen i 1916 var han fungerande ordførar og fekk dermed eit stort arbeidspress sidan han samtidig arbeidde som geologiprofessor og museumsdirektør.

Utmerkingar
C. F. Kolderup var kommandør av den nederlandske Oranje-Nassau Orden. Han var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi og fleire utanlandske foreiningar. I lag med sonen Niels-Henrik Kolderup mottok han hausten 1940 ein pris for monografien Geology of the Bergen Arc System.

Verk
Eit utval av verka til Kolderup. 
 Die Labradorfelse des westlichen Norwegens. I. Das Labradorfelsgebiet bei Egersund und Soggendal, BMÅ 1896 nr. 5, 1896
 Die Labradorfelse des westlichen Norwegens. II. Die Labradorfelse und die mit denselben verwandten Gesteine in dem Bergensgebiete, BMÅ 1903 nr. 12, 1903
 Bergensfeltet og tilstødende trakter i senglacial og postglacial tid, dr.avh., BMÅ 1907 nr. 14, 1907
 Fjeldbygningen i strøket mellom Sørfjorden og Samnangerfjorden i Bergensfeltet, BMÅ 1914–15 nr. 8, 1915
 Slekten Kolderup i Bergen, Bergen 1939
 Geology of the Bergen Arc System (i lag med N.-H. Kolderup), Bergens Museums Skrifter 1940 nr. 20, 1940

Kjelder
Norsk biografisk leksikon (NBL): 

Norske geologiprofessorar
Norske geologar
Professorar ved Universitetet i Bergen
Ordførarar i Bergen
Oranje-Nassau-ordenen
Medlemmar av Det Norske Videnskaps-Akademi
Folk frå Bergen
Carl Wilhelm Carstens

Carl Wilhelm Carstens () var ein norsk geolog frå Trondheim.

Han var dosent ved NTH frå 1920 til 1936 og verksgeolog ved Orkla Gruber frå 1936.

Han skreiv fleire avhandlingar om geologien i Trondheimsfeltet og den norske kismalmen, inndelinga deira og korleis dei vart danna. Carstens var som konsulent viktig for utviklinga av den norske gruveindustrien.

Kjelder

Norske geologar
Folk frå Trondheim
Charles Doolittle Walcott

Charles Doolittle Walcott () var ein paleontolog frå New York, USA. Han vart kjend for oppdaginga av velbevart fossil i Burgess Shale i British Columbia i Canada i 1909.  

Frå 1894 til 1907 var han direktør for U.S. Geological Survey og frå 1907 leiar for Smithsonian Institution. I 1911 vart Walcott æresdoktor ved Universitetet i Oslo.

Verk 
Cambrian Brachiopoda with descriptions of new genera and species, (1905) Proceedings of the United States National Museum; v. 28.
Cambrian faunas of China, (1905) From the Proceedings of the United States national museum, vol.xxx. 106 s.
 Cambrian Geology and Paleontology, (1910) på Internet Archive
Correlation Papers on the Cambrian,  (1890) Bulletin of the United States Geological Survey; no.81. 447 s. 
The fauna of the Lower Cambrian or Olenellus zone, (1890) Extract from the 10th annual report of the director of the U. S. Geological Survey, 1888-89, pt. I. s. 516-524. 
Fossil Medusa, (1898) Monographs of the United States Geological Survey; no.30, 201 s. 
Geology of the Eureka district, Nevada, with an atlas, (1892) Monographs of the United States Geological Survey; no.20, 419 s. 
The North American continent during Cambrian time, (1892) Extract from the 12th annual report of the director of the U.S. Geological survey, 1890-91, pt. I. s:523-568 
The Paleontology of the Eureka District, (1884) Monographs of the United States Geological Survey; no.8, 298 s.

Kjelder

Bakgrunnsstoff
Charles Doolittle Walcott - Mystery at Pioche, Nevada 
Walcott Peak 
Charles Doolittle Walcott Medal
The Walcott-Rust Quarry (moderne utgraving) 

USA-amerikanske paleontologar
Folk frå New York
Charles Lyell

Sir Charles Lyell () var ein skotsk geolog.

Charles Lyell har namngjeve fleire geologiske pokar, mellom anna pleistocen.

Virke
Sir Charles Lyell vert i lag med James Hutton rekna som fedre for den moderne geologien, i den forstend at dei utvikla geologien til ei eiga vitskapsgrein. Det viktigaste arbeidet hans var omfattande lagfølgestudiar for å reie ut forskjellige tidsepokar, studiar som han utførte i 1830-åra. Den viktigaste publikasjonen kom i 1830:  Principles of Geology, med undertittelen Being an inquiry how far the former changes of the earth's surface are referable to causes now in operation. Ei anna avhandling var Elements of Geology (1838) og begge var lenge viktige lærebøker. Lyell utforma aktualitetsprinsippet, som seier at alle dei geologiske prosessane som har virka gjennom historia til jorda, òg virkar i vår tid, og ved å studere dei kan ein finne årsaka til dei endringane jorda har gjennomgått. Arbeidet hans stod i sterk konstrast til katastrofeteorien, som då var herskande. 
 
Han var nær ven med og mentor for Charles Darwin, men aksepterte aldri evolusjonsteorien hans fullt ut, trass i at han var ein av dei første som vart konsultert av Darwin om desse teoriane. Han utvikla derimot saman med ein annan geolog det kompromisset som resulterte i at Darwin til slutt publiserte The Origin of Species i 1859. Lyell skreiv sjølv boka Geological Evidence of the Antiquity of Man (1863) der han skildra tolkinga si av utviklingslæra som viste på ein overbevisande måte at menneskeslekta er mykje eldre enn det ein tidlegare trudde. Dette var eit avgjerande bevis for at utviklingslæra òg omfatta menneska.

Utmerkingar
Charles Lyell vart tildelt Royal Medal i 1834. I 1858 mottok han Copley Medal. I 1966 blei han tildelt Wollaston Medal. 

Han vart tildelt Tistelordenen, og i 1864 vart han utnemnd til baronett. Lyell vart gravlagd i Westminster Abbey.

Månekrateret Lyell på månen er kalla opp etter han, og det same er eit krater på Mars. Fjellet Mount Lyell vest på Tasmania i Australia er òg kalla opp etter han.

Kjelder
Delar av denne artikkelen bygger på «Charles Lyell» frå ,  den 7. mai 2010.  
 

Britiske baronettar og baronettessar
Folk frå Angus
Folk frå viktoriatida
Skotske geologar
Chicxulubkrateret

Chicxulubkrateret er eit nedslagskrater, der den eine halvdelen ligg under jorda inne på Yucatánhalvøya i Mexico, medan den andre halvdelen ligg under Det karibiske havet utanfor halvøya. Sentrum av krateret ligg omtrent ved byen Chicxulub. Undersøkingar har vist at nedslaget fann stad i den siste delen av krittida for om lag 65 millionar år sidan.

Nedslaget og følgjene
 
Meteoritten, ein asteroide eller ein komet, reknar ein med må å ha vore omtrent 10 km i diameter og nedslaget skapte enorme tsunamiar som flytta seg i alle retningar. Støv og andre partikler nådde høgt opp i atmosfæren, der dei blokkerte for sollyset. Det påfølgjande, kraftige temperaturfallet overalt på jorda tilsvarar den atomvinteren som ville vorte følgja av ein atomkrig.

Utsletting av dinosaurane
Tidspunktet stemmer godt overeins med teorien til fysikaren Luis Alvarez og sonen hans, geologen Walter Alvarez, som kan forklare utslettinga av dinosaurane. Dei påstår at det kraftige fallet i talet på artar (òg for andre artar enn dinosaurane) kan ha kome av nettopp ein meteoritt på denne storleiken. 

Hovudbeviset ligg i eit tynt, iridiumhaldig lag, som skil laget frå krittida frå laget frå paleogen overalt på jorda (K-T-grensa). Iridium er eit sjeldant metall på jorda, men er vanleg i meteorittar. Ein førestiller seg at hendingsforløpet i samband med nedslaget er heilt  eller delvis skuld i at så mange artar gjekk tapt nettopp ved overgangen mellom krittida og tertiærtida. Teorien er i dag akseptert av dei fleste forskarar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Chicxulubkrateret» frå ,  den 7. mai 2010.

Bakgrunnsstoff

Krater i Mexico
Krater frå krittida
Dinosaurar
Masseutryddingar
Fangstgarn

Fangstgarn er eit trådnett med større eller mindre masker som vert nytta til å fange fisk, dyr, fugl og gjenstandar. Fiskegarn er ein viktig type fangstgarn. Fuglegarn til å fanga flygande dyr som fuglar og flaggermus er ofte lette, nær usynlege garn (slørgarn, mistgarn eller japanske garn).

Eit garn kan vikle seg rundt det som skal fangast slik at det ikkje kan kome seg laus. Ofte vil det som blir fangd vera levande, slik at det held seg ferskare om ein skal bruka det som mat, eller kan sleppast fri om ein ikkje skal det. 

Fangstreiskapar
Fiskereiskapar
Birger Hatlebakk

Birger Hatlebakk  (), fødd i  Elnesvågen i Fræna kommune,  var ein norsk forretningsmann, skipar av industriverksemdene Glamox og Moxy og politikar. Han var vararepresentant på Stortinget frå Møre og Romsdal for Venstre i perioden 1969 til 1973.

Utdanning og karriere 
Birger Hatlebakk studerte til sivilingeniør ved NTH og underviste deretter ved Trondheim Tekniske Skole ei tid (1941).  Samtidig eksperimenterte han med teknologi for produksjon av mellom anna vindmøller, koplingsbokser for elektriske anlegg, dørvridarar og det som skulle bli det viktigaste bidraget hans, glamoxering (1948), som er ei elektrokjemisk overflatebehandling av aluminium som gjorde overflata blank og veleigna som reflektorar i lysrøyrarmaturar. På grunnlag av denne teknologien som han utvikla, starta han bedrifta Glamox i 1950, som blei flytta til Molde i 1957, og som produserte lysarmaturar og elektriske varmeomnar. I 1974 etablerte han ein fabrikk for produksjon av dumparar, Moxy, i heimbygda Elnesvågen.

Referanse i populærkultur 
Birger Hatlebakk er referert til i songen «Arne Armoen og personalsjefen» (1975) av Vømmøl Spellmannslag: Takket være strukturrasjonalisering, kapitalinvestering, indoktrinering, hatlebakkisering, sentralisering og inflasjon.

Heider 
Norske Ingeniørers Forenings gullmedalje for utvikling av det tekniske miljø (1993).

Litteratur 
John Hollen, Ved slottets port: historien om Birger Hatlebakk, 1991

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Birger Hatlebakk» frå ,  den 8. mai 2010.

Fotnotar 

 
Venstrepolitikarar
Stortingsrepresentantar 1969-1973
Stortingsrepresentantar frå Venstre
Stortingsrepresentantar for Møre og Romsdal
Norske sivilingeniørar
Folk frå Fræna
Norske industrigrunnleggjarar
Leopold von Buch

Christian Leopold von Buch () var ein tysk geolog og rekna som ein av dei største geologane i samtida si.

Buch reiste på byrjinga av 1800-talet gjennom heile Noreg og studerte geologien. Han vitja mellom andre Abraham Pihl i Vang på Hedmarken.

I 1815 vitja han saman med geologen og botanikaren Christen Smith Kanariøyane.

Bibliografi
 Reise durch Norwegen und Lappland. 2 bind. 1810.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Christian Leopold von Buch» frå ,  den 8. mai 2010.  
 

Tyske geologar
Tysk adel
Tyske paleontologar
Medlemmar av det kongelege svenske vitskapsakademiet
Tørking

Turking eller tørking vil seia at ein minkar væskeinnhaldet i noko gjennom fordamping. Ein kan mellom anna tørka ulike matvarer, tekstilar, papir og leivningar for å hindra rotning, endra eigenskapane det har eller gjera det brukbart på anna vis.

Det finst ulike tørkemetodar. Den enklaste er å utsetja overflaten til det som skal tørkast for luft. Døme på dette er klesvask på ei line, gras på ei hesje og tørrfisk på hjell. I tørre omgjevnader som er varme eller vindfulle vil dette vera nok til å tørka i løpet av rimeleg tid. I område med mykje sollys kan ein nytta varmen frå dette til rask soltørking, til dømes av tomatar, kaffi og druer til rosiner. Elles kan ein sjølv tilføra varm eller blåsande luft for å påskunda tørkeprosessen. Tørkerom og tørkeskap, tørkeri og tørketrommel er døme på innreiingar laga for å tørka raskare.

Frysetørking er ein prosess der ein tørker gjenstandar gjennom fordamping etter at dei er frosne. Frysinga gjer at det som skal tørkast blir betre bevart under tørkeprosessen.

Superkritisk tørking er ein teknikk der ein fører væska til eit kritisk punkt som gjer at ho kan sublimera til gass, heller enn å fordampa. Prosessen blir brukt til å tørka krydder, gel til aerogel, mikroelekromekaniske system (MEMS) og biologiske spesimen til rasterelektronimkroskop.

Kjelder
Ordboksøk (Dokpro)
Denne artikkelen bygger på «Drying» frå , og «Supercritical drying» frå  den 8. mai 2010.  
 

Faseovergangar
Konservering