alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Politisk økologi

Politisk økologi er eit nytt omgrep som oppstod rundt 1980-åra. Omgrepet har enkelt sett oppstått frå ein kombinasjon av «kulturell økologi» og «politisk økonomi», og inneber difor at ein kombinerer kunnskap frå både naturvitskaplege og samfunnsvitskaplege fag slik som biologi, økologi, botanikk, hydrologi, meteorologi, geomorfologi, sosiologi, antropologi, geografi og økonomi (Klein 2004:2).

Piers Blaikie er ein sentral lærd innan politisk økologi. Hans regionale politiske økologi kan sjåast på som ein «kreativ idé som kombinerer ulike innfallsvinkler» (Klein 2004:2). For å oppnå dette er han tverrfagleg.

Kjelde 
 Klein, Jørgen (2004): Om begrepet ’Politisk Økologi’. Leksjon frå AFR 6002/1002. NTNU: 05.02.2004. Ikkje tilgjengeleg utanfor NTNU.

Politikk
Naturvitskap
Økologisk terminologi

el:Πολιτική οικολογία
Byrkjelo

Byrkjelo er ein tettstad i Gloppen kommune i Vestland. Staden har .

Busetnader i Gloppen
Tettstader i Vestland
Breim
Sverd

Sverd (frå norrønt sverð, frå protoindoeuropeisk swer- 'å skade, å såre') er eit handvåpen for å hogge, kutte og stikke med. Det er samansett av eit hjalt for å halde i og eit langt blad av metall, til vanleg med egg på begge sider av bladet. Måten sverdet har vore handsama på har ikkje endra seg mykje, men teknikkar har variert mellom kulturar og tidsperiodar som resultat av ulikskap i utforminga på bladet og formålet med sverdet. Frå mytologi, litteratur, og historie finn vi sverdnamn som reflekterer den høge prestisjen som mange av desse våpna har hatt.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk

 
Blankvåpen
Handvåpen
Sekularisering

Sekularisering er den prosessen som fjernar ein stat eller eit samfunn frå ein samfunnsmoral prega av ein viss religion og der befolkninga for det meste sluttar å vedkjenna seg ein religion med metafysiske drag.

Sekularisme er da primært den oppfatninga at politiske forhold bør diskuterast uavhengig av religion. Det er såleis ei sekularistisk haldning at stat og kyrkje bør skiljast åt, til fordel for begge, og religionane blir med det også formelt likestilte.

Sekularisme i skolesystemet inneber mellom anna at religionsundervisninga skal vere nøytralt formidlande snarare enn forkynnande og at biologiundervisninga skal ta utgangspunkt i den biologiske evolusjonsteorien. Og forskinga bør ifølgje sekularismen vere metodisk uavhengig av dei eventuelle religiøse overtydingane til forskarane. 

Filosofisk inneber sekularismen at etiske og metafysiske spørsmål kan drøftast uavhengig av idéen om ein guddom.

Sekularismen har si rot i renessansen, da objekt og prinsipp frå spesielt antikken blei utforska empirisk og uavhengig av kyrkja sine dogme. Seinare tok delar av den politiske liberalismen og sosialismen utgangspunkt i ein sekularistisk stat. Sekularismen har til ein vis grad prega moderne statsoppfatningar generelt, ikkje minst i Frankrike, der ein sterk sekularisme er grunnlaget for den franske laïcité.

Sekularisme må ikkje forvekslast med ateisme, da sekularismen i og for seg er fullt foreinleg med religiøs tru. Der finst mange religiøse sekularistar. Det avgjerande er at politikk, etikk og erkjenning blir betrakta uavhengig av den religiøse trua, som blir rekna for eit reint personleg spørsmål.

Kjelde 
Mellom anna den danske wikipediaen.

Sjå òg 
 Sekulær

 
Religion og livssyn
Syntaks

Syntaks (av gamalgresk σύνταξις syntaksis σύν: „saman“, τάξις: „orden, rekkjefølgje“) er læra om korleis ord vert sette saman til frasar og setningar og om kva for grammatiske relasjonar og avhengigheiter vi finn mellom ord i frasar og setningar. I alle språk er det reglar for ordstilling og i mange språk manifisterer syntaktiske avhengigheiter seg som bøying, til dømes samsvarsbøying (kongruens; til dømes mellom subjekt og verb eller adjektiv og nomen) og kasusbøying (det vil seie varierande form på substantiv (frase) og pronomen etter kva for verb eller preposisjon dei står saman med).

Lingvistikk
Gulrot

Gulrot (Daucus carota) er ei populær rotfrukt. Gulrøter er vanlegvis oransje, men det finst òg kvite, gule, raude, blå og lilla variantar. Forma på gulrøtene kan vere konisk, sylindrisk eller rund.

Næringsinnhald 
Gulrøter er ein av dei mest A-vitaminhaldige grønsakene. Den oransje fargen stammar frå karoten.

Historie 
Gulrota er ei gamal kulturplante som stammar frå Vesleasia. Ho har vore kjend i Europa sidan mellomalderen, men då hovudsakleg som ein kvit grønsak. Den oransje fargen fekk gulrota fyrst på andre halvdel av 1800-talet. gulrota inneheld store mengder A- vitamin, og er difor bra for synet.

Bakgrunnsstoff

Grønsaker
Rotfrukter
Ellen Charlotte Wilsgaard

Ellen Charlotte Wilsgaard var fødd i Tønsberg og dreiv Ellen Charlottes danseskole i Majorstuhuset i Oslo i ei rekke år. 

Danseskulen hadde dei normale kursa danseskulene hadde på denne tida, også konkurranseparti, som ho kanskje var spesielt interessert i. Wilsgaard meinte at det var viktigare med god haldning, godt fotarbeid, meir enn å boltre seg i mange variasjonar, det måtte ein vente med til ein verkeleg var god. Dette førte til at elevane hennar vann ei rekke premiar i dansekonkurransar. Dette førte til at ho til slutt selde danseskulen til Olav og Ragnhild Broen (Broen danseskole, og tok til på Sosialhøgskolen i Oslo, men etter eit år døydde ho.

Wilsgaard hadde på danseskulen mange biletkunstnarar som betalte kursa med måleri, slik at ho etter kvart hadde ei stor samling.

Wilsgaard, Ellen Charlotte
Norske dansarar
Angela Merkel

Angela Dorothea Merkel () er ein tysk politikar. Ho var leiar for det kristelegdemokratiske partiet CDU. Frå 22. november 2005 til 8. desember 2021 var ho tysk kanslar. I 2007 var ho president for G8-landa. Forbes Magazine kåra Merkel til verdas mektigaste kvinne 15. gongar.

Bakgrunn 
Merkel vart fødd i Hamburg i Vest-Tyskland, men flytta saman med familien til Templin i Aust-Tyskland. Ho voks opp i Templin. Ho tok doktorgraden i fysikk i 1986 ved universitetet i Leipzig. I 1989 engasjerte ho seg i den opposisjonelle partidanninga Demokratischer Aufbruch, som i 1990 gjekk saman med det austtyske CDU.

Etter at Tyskland igjen vart samla i 1990 vart Merkel vald inn i Forbundsdagen. Frå 1991 til 1994 var ho minister for familiedepartementet og frå 1994 til 1998 miljøvernminister i regjeringa til Helmut Kohl.

I april 2000 vart ho vald til partileiar i CDU. I samband med Forbundsdagsvalet 2005 var ho høgresida sin kandidat til embetet som tysk forbundskanslar, mot den sitjande kanslaren Gerhard Schröder. Den 10. oktober 2005 vart det kunngjort at partia CDU, CSU og SPD hadde kome fram til ei avtale om at Merkel skulle verte ny kanslar, ho vart dermed den fyrste kvinnelege kanslaren i Tyskland.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 CDU
 Angela Merkel si offisielle heimeside 
 http://www.europaprogrammet.no/index.php?struct=93&join=278 (arkivert)

Tyske politikarar
Tyske kanslarar
Første kvinnelege stats- og regjeringsleiarar
Amazonas

Amazonas kan referere til:

 Amazonas – ein delstat i Brasil.
 Amazonas – ein provins i Colombia.
 Amazonas – ein region i Peru.
 Amazonas – ein delstat i Venezuela.

Alle desse fire områda er kalla opp etter Amazonaselva og er heilt eller delvis dekt av regnskogen i Amazonas. Desse har igjen fått namnet sitt etter amasonene frå gresk mytologi.
Venus frå Willendorf

Venus av Willendorf er ein 11.1 cm høg såkalla venusfigur, ein liten kvinnefigur frå steinalderen, skoren ut av ein type kalkstein som ikkje finst i dette området, og farga med raud oker. Ein reknar med at han blei laga for 22 000 til 24 000 år sidan.

Figuren vart funnen på staden for eit gamalt teglverk nær Willendorf i distriktet Neunkirchen i delstaten Niederösterreich i Austerrike i 1908 av arkeologen Josef Szombathy, og er no utstilt i Naturhistorisches Museum i Wien. Tidfestinga til om lag 23000 år før vår tidsrekning vart gjort på grunnlag av arkeologiske granskingar av lagdelinga (stratigrafien) i jord- og leirmassane i området der figuren var teke ut.

Figuren er ikkje meint å vera ei realistisk skildring, men snarare ei idealisering av ei særs fruktbar kvinne. Difor har ho forstørra mage, bryst og vulva, medan armane er små og folda over brysta. Fjeset er skjult av noko som kan vera fletter, auge eller eit slags hovudplagg.

Meininga med «venusfigurane» 

Venus frå Willendorf er berre eit av fleire funn av små kvinnefigurar frå eldre steinalder. Tydelegvis kan ikkje slik små kvinneskulpturar ha vore nyttegjenstandar i vanleg meining, og kva dei vart brukt til i si tid, er ukjend. Dei kan ha hatt med seremoniar eller kult å gjere ved å ha representert dei fruktbare kraftene som kvinnene i ætta eller folkegruppa stod for, eller dei kan ha vore bilete av gudinner som fremja dei fruktbare kraftene blant både menneske og dyr, og i naturen i det heile. Dei frodige formene kan tolkast som uttrykk for at den fyldige kvinna var rekna som eit ideal, ettersom ei fyldig kvinne var provet på at gruppa hadde rikeleg tilgang til føde, og soleis kunne ho symbolisere velstand og det gode liv for heile gruppa. Men av di figurane er eldre enn framkomsten av jordbrukskulturane, kan dei ikkje ha vore nytta i ritual som skal fremje grøderikdom på dyrka mark.

Somme teoretikarar har òg rekna Venusfigurane som indisium på at det i eldre steinalder har vore vanleg at samfunna var ordna etter matriarkalske mønstre.

Andre «venusfigurar» frå steinalderen 
Frå tidsperioden for den arkeologisk definerte kulturen Aurignacien:
 Venus frå Hohlen Fels (Tyskland)
 Venus frå Stratzing (Galgenberg) (Austerrike)

Frå tidsperioden gravettien (som Venus frå Willendorf er tidfesta til):
 Venus frå Bouret (Sibir)
 Venus frå Brassempouy (Frankrike)
 Venus frå Dolní Věstonice (Mähren, Tsjekkia)
 Venus frå Gagarino (Ukraina)
 Venus frå Grimaldi (Italia)
 Venus frå Balzi Rossi (Italia)
 Venus frå Laussel (Frankrike)
 Venus frå Lespugue (Frankrike)
 Venus frå Kostenki (Russland)
 Venus frå Mal'ta (Sibir)
 Venus frå Moravany nad Váhom (Slovakia)
 Venus frå Savignano (Italia)

Frå perioden magdalénien:
 Venus frå Monruz (Neuchâtel i Romandie i Sveits)
 Venusfigurar frå Petersfels bei Engen (Tyskland) 
 Venusfigurar frå Gönnersdorf (Eifel i Tyskland)
 Venusfigurar frå Andernach (Eifel i Tyskland)

Bilete av andre «venusfigurar» 

Arkeologiske funn
Steinalderen i Europa
Steinalderkunst
Kvinneskulpturar
Forbundsdagsvalet 2002

Forbundsdagsvalet 2002 var eit forbundsdagsval til den tyske forbundsdagen i 2002. På tysk språk vert valet omtala som Bundestagswahl 2002. 
Valet var ein siger for forbundskanslar Gerhard Schröder frå sosialdemokratane (SPD).

Mandatfordeling (2002-2005) 

2002
Lauvtre

Lauvtre er ei stor gruppe plantar som kan bli til tre og har store, flate blad. Grupperinga blir ikkje brukt systematisk innan botanikken, ettersom ho omfattar tre innan svært ulike familiar. Ho er likevel ei vanleg nemning fordi lauvtre har lik utsjånad og fordi veden deira gjerne har liknande struktur. Mange lauvtre er lauvfellande.

Dei fleste lauvtrea er einfrøblada, som bjørk og eik, eller tofrøblada, som bambus og palmetre. Blant nakenfrøingane finst òg ei slekt afrikanske bartre som har ei form for lauv. Det eineståande tempeltreet har òg lauvaktige blad.

Bruk
Frå gammal tid har ein brukt ved frå lauvtre til å laga reiskapar og andre ting som trong eit slitesterkt materiale. Men bruken fall vekk med industrialiseringa, og lauvtre blei ei stund gløymd som materiale. I dag har bruken auka igjen, og rundt 22 % av det produktive skogarealet i Noreg er lauvtredominert.

Bakgrunnsstoff
http://www.treteknisk.no/fagartikler/lauvtre/ 
Lauvtre - mer enn ved!

tre
Forbundsdagen

Forbundsdagen (tysk Bundestag) er parlamentet i Tyskland. 

Den fyrste forbundsdagen var forbundsdagen for Det nordtyske forbundet. Mellom 1871 og 1933 vart det tyske parlamentet kalla Riksdagen (Reichstag). Det (vest-)tyske parlamentet vart kalla forbundsdag att i 1949 med førebels sete i Bonn. Sidan 1998 har setet til det tyske parlamentet igjen vore i Berlin, i den gamle riksdagsbygningen ved Brandenburger Tor. 

Eit val til til forbundsdagen vert kalla forbundsdagsval (Bundestagswahl). Siste forbundsdagsval var i 2021.

Forbundsdagsval 

 Forbundsdagsvalet 2002 
 Forbundsdagsvalet 2005

Bakgrunnsstoff 
 Forbundsdagen sin nettstad

Forbundsdagen
Tysk politikk
Det norske myrselskap

Det norske myrselskap vart skipa 11. desember 1902 og hadde som føremål «tilgodegjørelse av landets myrer». 

I byrjinga av 1900-talet var Noreg inne i ein periode med dårlege arbeidsvilkår og lønene var låge. Det var økonomiske kriser i jordbruket. Industrien var dårleg utbygd og kunne ikkje ta mot ein aukande folketilvekst. Myrene var ein ressurs både til oppdyrking og til bruk til tekniske føremål. Arbeidsoppgåvene i Det norske myrselskap endra seg gjennom dei ulike epokane. Dei første 30 åra stod produksjon av brenntorv og torvstrø, samt myrdyrking i fokus. Seinare dreia arbeidet seg meir om jordvern og registrering av landskapstypar, og i perioden 1952-72 var det stor aktivitet i høve til fôrproduksjon og fellesbeite.

I 1972 gjekk Det norske myrselskap og Selskapet Ny Jord (skipa i 1908) saman til Det norske jord- og myrselskap (DNJM). Då vart utvikling på bureisingsfelta ei viktig oppgåve. I samsvar med vedtak i Stortinget overtok selskapet Statens jordundersøkelse ved NLH i 1986 og bygde ut si eiga verksemd, Landbrukets analysesenter, med moderne apparat og utstyr. I 1989 fusjonerte DNJM og GEFO (Institutt for georessurser og forurensningsforskning) til Jordforsk.

Norske myrselskap, Det
Skipingar i 1902
Nedleggingar i 1972
Tidlegare norske organisasjonar
Myr
Unterseeboot 864

«Unterseeboot 864», eller ofte omtala som «U 864», var ein tysk ubåt. Mot slutten av andre verdskrig, den 9. februar 1945, vart han søkt av ein britisk ubåt. Ubåten ligg på havbotnen utanfor Fedje i Nordhordland. Ut frå arkivmaterial har ein funne ut at ubåten hadde opp til 70 tonn flytande kvikksølv om bord, lagra i stålflasker. Det vert rekna som truleg at kvikksølvet vil øydeleggja havlivet og fiskeriet i området om det skulle blanda seg med havvatnet. Det vert arbeidd med ulike alternativ for å minska mogleg forureining frå ubåten. 
Vraket av «U-864» vart funne av det norske Sjøforsvaret i mars 2003, kring 150 meter under havoverflata.

I januar 2009 vedtok regjeringa at vraket av ubåten skulle hevast.

Bakgrunnsstoff 
 Ubåt U-864 på http://www.kystverket.no] Kystverket med artikkel, foto- og videoarkiv
 Hitlers kvikksølv truer Nordsjøen NRK Brennpunkt
 Uboat.net om U-864
 Forslag fra stortingsrepresentantene Ursula Evje og Jan Simonsen om at det settes i gang strakstiltak for å fjerne 65-70 tonn kvikksølv om bord i ubåtvrak U-864 utenfor Fedje i Hordaland

Kjelder 

Tyske ubåtar frå andre verdskrigen
Skip frå 1943
Forlis i 1945
Krigsforlis i Noreg
Forlis i Vestland
Skip søkkte av ubåtar
Kulturminne i Fedje
Magnus Lagabøtes landslov

Magnus Lagabøters landslov var ei samling av lover som vart vedtekne på tinga rundt om kring i Noreg frå 1274 til 1276. Tidlegare hadde det vore landsdelslover, som gjaldt for dei ulike lagtinga, Frostating, Gulating, Borgarting og Eidsivating. Landslova vidareførte rettspraksisen frå mellom anna Gulatingslova. Kong Magnus VI av Noreg fekk tilnamnet Magnus Lagabøter på grunn av eit stort og omfattande arbeid med å forbetra, 'bøta på' dei norske landskapslovene. I same tidsrom var det vedteke ei eiga bylov, Magnus Lagabøters bylov, som gjaldt for byar. Magnus lagabøte sytte òg for at islendingane fekk ei ny lov. Han sendte først ei lovbok som vart kalla Járnsiða dit, men denne vart avløyst av Jónsbók få år etter. Jónsbók har vore gjeldande lov på Island langt inn i moderne tid. Noreg var det første landet i Norden som fekk éi lov for heile landet. Danmark fekk ikkje noka landsdekkjande lov før Kristian den femtes danske lov frå 1683. I Noreg vart Magnus Lagabøtes landslov avløyst av Kristian den fjerdes norske lov i 1604, men store delar av denne er ei omsetjing til dansk av Magnus Lagabøters landslov.

Manuskript 
Det finst 31 utgåver av landslova. Ho er mellom anna attgjeven i den illumunerte manuskriptet Codex Hardenbergianus frå 1300-talet. Dette tilhøyrer Det kongelige bibliotek i København. Mellom 2018 og 2023 skal denne attgivinga vera ved Nasjonalbiblioteket i Noreg.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Magnus Lagabøtes Landslov og Bylov utgitt i Norges gamle Love bind 2
 Magnus Lagabøters landslov Nasjonalbiblioteket
 Magnus Lagabøtes landslov  Justervesenet 
 Magnus Lagabøters landslov tilbake til Noreg? Artikkel av Magnus Rindal i Aftenposten
 Hardenbergs Codex i Det Kongelige Bibliotek.
 Handskrift med mellom anna Kong Magnus lagabøters norske landslov i web.archive.org.

Norske lover
Norsk rettshistorie
Hove kyrkje

Hove kyrkje står i utkanten av Vikøyri i Vik kommune i Vestland. Kyrkja er bygd i stein på slutten av 1100-talet. Ikkje langt frå kyrkja ligg Hopperstad stavkyrkje. Frå 1877 var den nye Vik kyrkje soknekyrkje i Vik.
Arkitekt Peter Andreas Blix (1831-1901) organiserte restaurering av kyrkja, og ligg gravlagd under kyrkjegolvet. 

Hove kyrkje og Hove kyrkjegard er automatisk freda som kulturminne frå mellomalderen. I 2005 freda Riksantikvaren mellombels eit område kring kyrkja. 
Bønder i området har planar om bygging av eit samdriftsfjøs i området. I september 2005 kom Riksantikvaren med ei uttale om at dei meiner bygging av eit slikt fjøs strir mot vernereglane.

Galleri

Sjå òg
 Kyrkjebygga til Den norske kyrkja i Sogn og Fjordane

Bakgrunnsstoff
 Områdefreding ved Hove kyrkje på nettstaden til Riksantikvaren
 NRK fylkesleksikon om Hove kyrkje
 Om fellesfjøs og områdefreding på nettstaden til Riksantikvaren
 Om Hove kyrkje på nettstaden til Fortidsminneforeninga 

 

Peter Andreas Blix
Freda bygg i Vestland
Kyrkjer i Vik
Kyrkjer i Sogn prosti
norske kyrkjer frå 1100-talet
norske steinkyrkjer frå mellomalderen 
Fortidsminneforeningens eigedommar
Kulturminne i Vik
Tvinna parkabel

Ein tvinna parkabel eller TP-kabel er ein signalkabel sett saman av to leiarpar som er tvinne kring kvarandre. Dette vert gjort for at støyspenning som vert indusert skal verta så lik som mogeleg i begge leiarane. Ei slik fellesmodespenning kan kansellerast i mottakaren, under føresetnad av at det er ein differensialforsterkar og at sendaren nyttar ein balanser drivar med same kjeldeimpedans i positiv og negativ utgang. Dette vert kalla balanset overføring. 

Balansert overføring med tvinne parkablar blir mellom anna nytta for Ethernet, USB, for overføring av analog og digital lyd (AES3), innan telefoni og så vidare.

Kabel
Romersk konsul

Konsul (latin consul) var det høgaste embetet i den romerske republikken, og blei halde av to menn for eitt år om gongen. I følgje tradisjonen avløyste konsulordninga monarkiet i 510 f.Kr..

Romarane viste til år ved hjelp av namna til dei som var konsular det året, noko som viste kor viktig embetet var. Til dømes ville dei omtala året 59 f.Kr. som «konsulatet til Cæsar og Bibulus», ettersom dei to konsulane det året var Julius Cæsar og Marcus Calpurnius Bibulus. Fordi konsullistene er tekne vare på er det derfor mogleg å datera mange hendingar i romersk historie mykje meir sikkert enn det ein kan for andre oldtidsrike.

Konsular blei vald mot slutten av året, og embetsperioden tok til 1. januar. Under republikken var minimumsalderen for å bli vald til konsul 40 år for patrisiarar og 42 år for  plebeiarar. 

Romarriket
Embetstitlar
Busk

Ein busk er ein vedplante som er mindre enn eit vanleg tre og greiner ut nær bakken, slik at han har ei avrunda, kompakt form. Medan mange plantar veks seg naturleg til denne forma, kan òg tre bli avgrensa til buskform på grunn av jordsmonn, vind eller menneskepåverknad, som stadig klipping. 

Det finst buskar frå lauvtre såvel som nåletre, og dei kan vera vintergrøne eller lauvfellande.

Buskdannande plantar kan danna større eller mindre kratt.
Naturlege og menneskeskapte buskar blir brukt i hekkar og i hagar, der dei kan vera frittveksande eller formklipte.

Døme på buskar 
(punkt markerte med * kan òg bli til tre)

 Malurtslekta (Artemisia)
 Berberisslekta (Berberis)
 Buksbomslekta (Buxus)
 Lyngslekta Calluna
 Kameliaslekta Camellia
 Hasselslekta (Corylus)
 Gyvelslekta Cytisus
 Hortensiaslekta Hydrangea
 Kristtornslekta (Ilex) *
 Sjasminslekta Jasminum
 Einerslekta (Juniperus) *
 Lavendelslekta Lavandula
 Rhododendronslekta (Rhododendron)
 Syrinslekta (Syringa)

Plantar
Kjegle

Ei kjegle eller konus er ein lekam med botn forma som ein sirkel eller ellipse og ei sideflate som smalnar inn til eit punkt på toppen. Volumet av ei kjegle finn ein ved å ganga flaten med høgda og dela svaret på tre.

Ein kan tenka seg at ei rett sirkulær kjegle blir laga av ein rettvinkla trekant som dreier seg om ei av dei rette sidene. Ei kva for helst kjegle kan òg lagast av ei linje som står stille i ein enda og går i ein sirkel eller ellipse i den andre.

Døme på kjegler er trafikkjegler, iskjeks, nokre drikkeglas (delvis) og mange vulkanar.

Sjå òg 
 Kjeglesnitt

Bakgrunnsstoff 
 Kjegle på matematikk.net

Geometriske former
Flater
Pionertre

Pionertre er rasktveksande, lyselskande tre som er først ute med å gjera ope terreng om til skog. Desse trea dukkar gjerne opp etter brann, flaum, jordskred, skogrydding eller andre økologiske katastrofar. 

Pionertrea har tidleg blomstring og kort levetid, dei har som mål å utnytta jorda fortast mogleg. Trea har lett lauvverk som gjev lite skugge. Bjørk, osp, rogn og selje er døme på slike tre som veks i Noreg.

Etter kvart vil som regel pionertrea bli fortrengde av klimakstre som veks seinare, men tek det meste av lyset. I område med dårleg jordsmonn, til dømes tørr sandjord, eller kuperte flater, vil pionertrea framleis ha nok lys til å kunna spira.

Sjå òg 
 Pionerart

Tre
Økologi
Dei tre nornene

Dei tre nornene var i norrøn gudelære tre lagnadsgudinner som heitte Urd, Skuld og Verdande. Dei sat ved brunnen Urdarbrunn under Yggdrasil og spann på lagnadsveven, som synte lagnaden til alle menneske og æsene. 

Dei tre nornene står for fortid (Urd), notid (Verdande) og framtid (Skuld). Nornene var alltid til stades når eit barn vart fødd. Dei avgjorde lagnaden til barnet. Det var mange norner i den norrøne mytologien, men desse tre stod over dei andre nornene. 

Det er hevda at Urd nok er den førande og mest sentrale av dei tre nornene, og at dei to andre er aspekt av henne. Urd finst og under nærskylde namn i andre språk (Wyrd på Gamalengelsk).

Mange av dei førkristne mytologiane har lagnadsgudinner av dette slaget. Ein finn dei mellom anna gresk mytologi (moirene).

Ulike slag treeningsgudinner finst att i mange indoeuropeiske gudekrinsar.

Kjelder

Norrøne gudar
Lagnad