alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Antiferromagnetisme

I materiale som syner antiferromagnetisme er det magnetiske momentet til atoma eller molekyla, vanlegvis knytt til momentet til elektrona, retta i ei regulær fordeling der tilstøytande moment (på forskjellige undergitter) peikar i motsette retningar. Dette er, som ferromagnetisme og ferrimagnetisme, eit uttrykk for ordna magnetisme. Generelt kan antiferromagnetisk orden oppstå ved låge nok temperaturar og forsvinne ved og over ein viss temperatur, Néel-temperaturen (kalla opp etter Louis Néel, som først identifiserte denne typen magnetisk ordning i 1930- og 1940-åra). Over Néeltemperaturen, vert materialet vanlegvis paramagnetisk.

Døme på antiferromagnetiske sambindingar er FeO, CoO og NiO. Antiferromagnetiske material har, i motsetnad til ferro- og ferrimagnetiske material, knapt noko praktiske bruksområde. Néel fekk Nobelprisen i fysikk i 1970 for å ha påvist antiferromagnetisme, og Clifford Shull fekk same pris i 1994 for å ha synleggjort antiferromagnetiske strukturar ved nøytrondiffraksjon.

Kjelder
antiferromagnetisme. () I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/antiferromagnetisme
<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Antiferromagnetism» frå ,  den 26. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:  

Kvantefasar
Magnetiske fordelingar
Antihydrogen

Antihydrogen er i fysikken eit antiatom som består av eit antiproton omkransa av eit positron. Dette er akkurat som eit vanleg hydrogenatom, men der kvar partikkel er bytt ut med sin respektive antipartikkel. Antihydrogen finst ikkje naturleg på jorda, men er blitt laga i laboratorium, først i CERN i 1995. Ein reknar med at antihydrogenet har dei same eigenskapane som hydrogen, bortsett frå at antihydrogenet ikkje kan eksistere saman med ordinær materie.

Sjå òg
Antimaterie

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Antihydrogen» frå ,  den 26. mars 2012.  

Hydrogen
Hydrogen
Hydrogenfysikk
Antinøytron

Eit antinøytron er antipartikkelen til eit nøytron. Det skil seg frå nøytronet ved at spinn og magnetisk moment peikar i same retning, og ikkje i motsette retningar som i nøytronet. Det har same masse som nøytronet og ingen netto elektrisk ladning, men har motsett baryontal. Dette kjem av at eit antinøytron består av antikvarkar, medan nøytrona består av kvarkar. 

Sidan antinøytrona er elektrisk nøytrale, kan ein ikkje observere dei direkte. I staden kan ein observere produkta av annihileringa av dei med ordinær materie. Det finst teoriar om at det finst nøytron–antinøytron-oscillasjonar, ein prosess som berre kan oppstå om det finst ein uoppdaga fysisk prosess som bryt bevaringa av baryontala.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Antineutron» frå , den 26. mars 2012. 
 

Nøytron
Baryon
Nukleon
Nøytron
Asprokklísi

Asprokklísi (gresk Ασπροκκλήσι) er ein landsby i periferieininga Thesprotía i Ípiros i Hellas. Asprokklísi var hovudsete i den tidlegare kommunen Sajáda, som no er ei kommunaleining i kommunen Filiátes.

Referansar 

Asprokklisi
Antiproton

Eit antiproton er antipartikkelen til protonet. Eit antiproton har same masse som protonet, men motsett magnetisk moment og ein negativ, men numerisk like stor elektrisk ladning. 

Antiprotona er stabile, men vanlegvis kortvarige, fordi dei vert annihilerte i kontakt med eit proton. 

Antiprotonet vart føresagt av Paul Dirac i 1933, noko han sidan fekk Nobelprisen i fysikk for. Antiprotonet vart eksperimentelt stadfesta i 1955 av Emilio Segrè og Owen Chamberlain, noko dei fekk Nobelprisen for i 1959.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Antiproton» frå , den 26. mars 2012. 
 

Antimaterie
Baryon
Nukleon
Antireflekshinne

Ei antireflekshinne er eit tynt belegg som vert lagt på optiske linser for å minske lysrefleksjonen. Brytingsindeksen for belegett må vere mindre enn for sjølve linsa, og tjukkleiken må vere avpassa for det spektralområdet av lys som gjev sjenerande refleks, som vanlegvis er gult lys. Det mest nytta materialet for antireflekshinne er magnesiumfluorid, som vert lagt på linsa ved pådamping.

Kjelder
antireflekshinne. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/antireflekshinne

Optikk
Antoine César Becquerel

Antoine César Becquerel () var ein fransk vitskapsmann og ein pioner innan studiet av elektriske og luminescerande fenomen. 

Han var frå 1837 professor ved Det naturhistoriske museet i Frankrike. 

Han var far til fysikaren A. E. Becquerel og bestefar til fysikaren Henri Becquerel, som eininga becquerel er kalla opp etter.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Antoine César Becquerel» frå ,  den 26. mars 2012.  
 

Franske fysikarar
Copleymedaljen
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av Det franske vitskapsakademiet
Antoine Parent

Antoine Parent () var ein fransk matematikar og fysikar. Han gav ut avhandlingar i bruksmatematikk og fysikk, særleg mekanikk. Parent vert rekna som opphavsmannen til omgrep som verknadsgrad og skjerspenning.

Kjelder
Antoine Parent. (13.02.2010) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/Antoine Parent

Franske matematikarar
Franske fysikarar
Matematikarar på 1600-talet
Matematikarar på 1700-talet
Fysikarar på 1600-talet
Fysikarar på 1700-talet
Anyon

Eit anyon er ein partikkel i to dimensjonar med vilkårleg (fraksjonell) kvantestatistikk. I tre dimensjonar kan elementærpartiklar, og partiklar som er bygd opp av slike, delast inn i fermion og boson. 

I 1977 viste dei norske fysikarane Jon Magne Leinaas og Jan Myrheim at partikler som rører seg i to dimensjoner, til dømes eit plan, kan ha ein meir generell kvantestatistikk, der fermion og boson er spesialtilfelle. 

Det er stor semje om at kvante-hall-effekten kan forklarast ved hjelp av eksitasjonar (kvasipartiklar) som er anyonar. Ein har òg spekulert i om anyonar kan forklare superleiing ved temperaturer omkring til dømes 100 grader over det absolutte nullpunktet, men dette er det foreløpig ikkje haldepunkt for.

Kjelder
anyon. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/anyon

Partikkelstatistikk
Kvantefeltteori
Lie-grupper
Representasjonsteori
Apertur

Apertur (av spansk for «opning») er opninga som avgrensar lysstraumen gjennom eit optisk system. Med aperturen til ei linse eller ein holspegl meiner ein høvesvis diameteren til linse- og speglopninga. 

For planter vert apertur nytta om opninga i blome der det skjer kjønna befruktning.

Kjelder
apertur. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/apertur

Geometrisk optikk
Fysisk optikk
Observasjonsastronomi
Spanske ord og uttrykk
Far Away av 3+2

«Far Away» (engelsk for Langt vekk) ville vore det kviterussiske bidraget i Eurovision Song Contest 2010 i Bærum i Noreg, framført på engelsk av 3+2.

Eurovision Song Contest 2010
Nayjanalhaja dziarzjaunaia teleradyjokampanija Respubliki Belarus (NDTRK RB) hadde valt 3+2 og songen «Far Away» til å representere Kviterussland i Eurovision Song Contest 2010. Tre dagar før tidsfrista for å ha klår ein song gjekk ut endra dei songen til «Butterflies», framført av 3+2 og Robert Wells. Songen skulle starte som nummer 16 i den fyrste semifinalen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Far Away (3+2 song)» frå ,  den 26. mars 2012.  
 

Songar frå 2012
Kviterussiske songar
Engelskspråklege songar
Ikkje-deltakande Eurovision Song Contest-songar
Run Away

«Run Away» (engelsk for Spring vekk) var det moldovske bidraget i Eurovision Song Contest 2010, framført av SunStroke Project og Olia Tira. Teksten er skriven på engelsk.

O melodie pentru Europa 2010
Songen deltok i den fyrste semifinalen i O melodie pentru Europa 2010 og gjekk vidare til finalen der han vann med 24 poeng. «Run Away» fekk dimed representere Moldova i Eurovision Song Contest 2010.

Eurovision Song Contest 2010
Songen starta som nummer éin i den fyrste semifinalen, før Russland med «Lost and Forgotten» av Peter Nalitch and Friends.

Bidraget fekk ti poeng frå Kviterussland, åtte poeng frå Portugal, sju poeng frå Malta og Makedonia, fem poeng frå Russland og Spania, fire poeng frå Hellas, tre poeng frå Frankrike, to poeng frå Belgia og eitt poeng frå Serbia. Moldova fekk til saman 52 poeng og enda på tiandeplass av totalt 17 bidrag. Dei gjekk dimed vidare til finalen. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget fått 54 poeng og enda på tiandeplass og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget fått 42 poeng og enda på 13. plass.

Songen starta som nummer fire i finalen, etter Noreg med «My Heart Is Yours» av Didrik Solli-Tangen og før Kypros med «Life Looks Better in Spring» av Jon Lilygreen og The Islanders.

Bidraget fekk ti poeng frå Romania, seks poeng frå Aserbajdsjan og Portugal, fire poeng frå Kviterussland og eitt poeng frå Georgia. Moldova fekk til saman 27 poeng og enda på 22. plass av totalt 25 bidrag. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget fått 28 poeng og enda på 18. plass og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget fått 33 poeng og enda på 23. plass.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Run Away (SunStroke Project and Olia Tira song)» frå ,  den 26. mars 2012.  
 

Eurovision Song Contest 2010-songar
Moldovske Eurovision Song Contest-songar
Engelskspråklege Eurovision Song Contest-songar
Aplanatisk linsesystem

Eit aplanatisk linsesystem er eit linsesystem som er korrigert for både sfærisk aberrasjon og koma. Det første aplanatiske linsesystemet vart konstruert i 1866 av den tyske fysikaren Carl August von Steinheil. Det bestod av to akromatiske linser med ein blendar imellom.

Kjelder
aplanatisk linsesystem. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/aplanatisk linsesystem

Linser
Apokromat

Apokromat (av apo- og gresk for «farge») er eit linsesystem som er akromatisk for tre bølgjelengder og aplanatisk for to.  Apokromatar vert nytta i linsesystem med høge krav til avbildingskvalitet, som enkelte kikkertar og mikroskop. Slike linsesystem består av fleire typar glas.

Kjelder
apokromat. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/apokromat

Linser
Apostilb

Apostilb er ei måleining for lystettleik eller luminans frå ei fullstendig diffus eller matt flate. Det vil seie at flata sender ut like mykje lys i alle retningar. Eininga har symbol asb og 1 asb er lik 1/π candela/m². 

Apostilb er ikkje godkjent som SI-eining.

Kjelder
apostilb. (26. mars 2012) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/apostilb

Fotometri
Måleiningar for luminans
CGS-einingar
Appletonsjikt

Appletonsjiktet, Appleton-laget, Appleton-Barnett-laget eller F-laget er ein del av ionosfæren i jordatmosfæren og ligg mellom 160 og 400 km over jordoverflata.
Sjiktet ligg rett over Heaviside-laget (E-laget) og under protonosfæren.

Det er kalla opp etter den engelske fysikaren Edward Victor Appleton, som fekk Nobelprisen i fysikk i 1947 for oppdaginga av dette laget, og etter newzealandske Miles Barnett. Laget fungerer som ein påliteleg reflektor av radiosignal sidan det ikkje er påverka av atmosfæriske tilhøve, sjølv om ionesammensetnaden varierer med solflekksyklusen. Det reflekterer normalhendingsfrekvensar ved eller under den kritiske frekvensen (ca 10 MHz) og absorberer delvis bølgjer av høgare frekvens.

Appletonsjikt er som tettast i ei høgd på rundt 200 km. Her er tettleiken av den omgjevande lufta så låg at rekombinasjonen går langsamt. Difor finst Appletonsjiktet òg om natta, om enn med minkande elektrontettleik. Appletonsjiktet vert ofte delt i to separate lag på dagtid, F1 og F2.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Appelton-laget» frå ,  den 26. mars 2012.  

Radiofrekvensutbreiing
Jordatmosfæren
Hamilton i Ontario

Hamilton er ein hamneby og kommune i Ontario i Canada ved vestenden av Lake Ontario. Kommunen hadde  innbyggjarar i 2006, og  i opplandet.

Hamilton Tiger-Cats spelar kanadisk fotball på Ivor Wynne Stadium.

Kjelde 

 Denne artikkelen byggjer på «Hamilton, Ontario» frå , den 26. mars 2012. 
 

Byar i Ontario
Busetnader grunnlagde i 1846
Oppdaginga av Amerika

Det er mange ulike syn på kva tid Amerika vart «oppdaga», og ikkje minst av kven. Sjølv om Amerika vart folkesett av indianarar og eskimoar frå Asia for om lag 20 000 år sidan, er det vanleg å vise til desse ulike hendingane for å forklare den såkalla oppdaginga: 

 Islendingen Bjarne Herjolvsson er den fyrste oppdagaren vi veit fann vegen til Amerika frå Europa, men bygt på Bjarne si forteljing, var den fyrste til å setje føtene på kontinentet ingen ringare enn Leiv Eiriksson. 

 Etter Leiv Eiriksson har det vore fleire meir eller mindre stadfesta overfartar av nordbuarar og andre til Amerika. Baskiske fiskarar kan ha vore utanfor New Foundland tidleg. João Vaz Corte-Real er ein av oppdagarane som skal ha vore i Amerika før Colombus. 

 Christofer Columbus er den mest kjende av oppdagarane som vi veit sikkert nådde fram til det nye kontinentet etter vikingane. 

 John Cabot, eller Giovanni Caboto som han eigentleg heitte, var mest sannsynleg den fyrste som kom til fastlandet i Amerika. Han kom eitt år før Columbus la ut på si tredje ferd over til Amerika, då han òg nådde fastlandet.

 Amerigo Vespucci kom med påstanden om at Amerika var eit eige kontinent og ikkje Aust-Asia, som oppdagingsreisande før han hadde trudd. Han la ut på fleire reiser søretter kysten av Amerika. Det vert hevda at kontinentet ber namnet hans.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Oppdagelsen av Amerika» frå ,  den 26. mars 2012.  
  

Nordamerikansk historie
Kolonihistorie
Søramerikansk historie
Amerika
Høgaste fjella i Sykkylven

Dette er ei liste over dei ti høgaste fjella i Sykkylven som har ein primærfaktor på minst 50 meter. Når to eller fleire nærliggande fjelltoppar har ein høgdeskilnad seg i mellom som er mindre enn 50 meter vil altså berre den eine vere med på lista. 

Den høgaste fjelltoppen i Sykkylven er Råna på 1 586 meter over havet. Han ligg i Sunnmørsalpane, på grensa mot Ørsta kommune.

Sykkylven kommune
Fjell i Møre og Romsdal
Olia Tira

Olia Tira () er ein moldovsk songar.

Biografi
Tira vart fødd 1. august 1988 i ein sovjetisk militærfamilie i Potsdam i dåverande Aust-Tyskland. Ho budde der i nokon år, før ho flytta til Chişinău i Moldova. Allerei då ho var 14 år var ho med på festivalar og konsertar.

O melodie pentru Europa

2007
Moldova arrangert ikkje nokon nasjonal uttaking til Eurovision Song Contest 2007, men Olia Tira fekk 70 poeng og enda på tredjeplass i den interne uttakinga med songen «Your Place or Mine».

2009
I 2009 deltok ho i O melodie pentru Europa 2009 med songen «Unicul meu». Ho fekk 24 poeng og enda på fjerdeplass.

2010
Saman med SunStroke Project og songen «Run Away» deltok ho i den fyrste semifinalen i O melodie pentru Europa 2010. Dei gjekk vidare til finalen og vann med 24 poeng. Dimed fekk dei representere Moldova i Eurovision Song Contest 2010.

Eurovision Song Contest

2010
Dei starta som nummer éin i den fyrste semifinalen, før Russland med «Lost and Forgotten» av Peter Nalitch and Friends.

Bidraget fekk ti poeng frå Kviterussland, åtte poeng frå Portugal, sju poeng frå Malta og Makedonia, fem poeng frå Russland og Spania, fire poeng frå Hellas, tre poeng frå Frankrike, to poeng frå Belgia og eitt poeng frå Serbia. Moldova fekk til saman 52 poeng og enda på tiandeplass av totalt 17 bidrag. Dei gjekk dimed vidare til finalen. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget fått 54 poeng og enda på tiandeplass og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget fått 42 poeng og enda på 13. plass.

Dei starta som nummer fire i finalen, etter Noreg med «My Heart Is Yours» av Didrik Solli-Tangen og før Kypros med «Life Looks Better in Spring» av Jon Lilygreen og The Islanders.

Bidraget fekk ti poeng frå Romania, seks poeng frå Aserbajdsjan og Portugal, fire poeng frå Kviterussland og eitt poeng frå Georgia. Moldova fekk til saman 27 poeng og enda på 22. plass av totalt 25 bidrag. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget fått 28 poeng og enda på 18. plass og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget fått 33 poeng og enda på 23. plass.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Olia Tira» frå ,  den 26. mars 2012.  
 

Folk frå Potsdam
Moldovske songarar
Eurovision Song Contest 2010-deltakarar
Moldovske Eurovision Song Contest-deltakarar
Hamilton

Hamilton er eit etternamn på engelsk, men er også eit mykje brukt stadnamn. Det kan visa til fleire sider.

Geografi 

 Hamilton i Ontario, by i Canada
 Hamilton på Bermuda, hovudstaden på Bermuda
 Hamilton på New Zealand, by på New Zealand
 Hamilton i Skottland, skotsk by
 Hamilton Island, ei øy på nordkysten av Australia
 Mount Hamilton, fjell i California

Byar i USA

 Hamilton i Alabama
 Hamilton City i California
 Hamilton i Georgia
 Hamilton i Illinois
 Hamilton i Indiana
 Hamilton i Iowa
 Hamilton i Kansas
 Hamilton i Massachusetts
 Hamilton i Missouri
 Hamilton i Montana
 Hamilton i Nord-Carolina
 Hamilton i Nord-Dakota
 Hamilton i Ohio
 Hamilton i Texas
 Hamilton i Virginia
 Hamilton i Washington

Personar

 Alexander Hamilton (1757-1804), USA-amerikansk politikar
 William Rowan Hamilton (1805-1865), irsk fysikar
 Mary Victoria Douglas-Hamilton (1850-1922, fyrste kona til Albert I av Monaco
 William D. Hamilton, (1936-2000), britisk biolog
 Lewis Hamilton (f. 1985), engelsk formel 1-førar

Anna

 Filmen Hamilton, svensk actionfilm frå 1998.
 Carl Hamilton, fiktiv karakter i Jan Guillou sine bøker og hovudpersonen i filmen.

Slektsnamn
Kanonball

Kanonball eller stikkball er ein lagsport som er vanleg i gymundervisinga. Reglane finst i mange ulike variantar. I USA er spelet kjent som Dodgeball, og International Dodgeball Federation er eit forbund som har standardisert reglane for den amerikanske varianten av spelet.

Norsk skolevariant 
Sidan det finst fleire variantar er ikkje dette noko komplett regeloversyn for kanonball, men ei rettleiing til dei grunnleggjande sidene ved spelet. Denne varianten brukar dei mykje i Oslo-området.

Spelarar  
Talet på spelarar er ikkje fastsett, men ein bør vera minimun fire fordelt på to lag. Kvart lag vel ein konge som står i ei frisone bak motsett lag under heile spelet.

Utstyr 
Ein treng ein ball i mjukt material, med storleik mellom ein handball og ein fotball.

Speleområde 

Speleområdet er normalt heile gymsalen. Banen er delt opp i fire delar på tvers av lengderetninga og normalt symmetrisk om midtlinja slik at dei to midterste delane får mest plass. I nokre tilfelle kan læraren, som ofte er dommar, flytte grensene for å jamne ut oddsen. I utgangspunktet står laga på kvar si side av midtstreken og kongane står i det vesle området i motsett ende av banen. Ein spelar må alltid stå i riktig område, og det kan vere juks å strekkje seg etter ballar i område ein ikkje høyrer til i. Banen er ofte oppdelt med gymbenker.

Spelet 
Ein kastar ballen tilfeldig ut på banen i det spelet byrjar. Ein annan variant er at ein lèt ballen liggje på midtlina i det spelet byrjar, slik at spelarane må løpe for å hente ballen fyrst. Spelet går ut på å stikke motspelarane, altså å treffa dei med ballen. Dersom ballen treffer bakken før han treffer ein spelar, er ballen daud, og spelaren vart ikkje stukken. Dersom den som vert kasta på, greier å ta imot ballen, vert den som kasta stukken i staden. Vanlegvis tel ikkje ballar som treffer hovudet (hovudstikk). Spelaren må flytte seg dit kongen står når han vert stukken. Dersom ein spelar i området til kongen stikk ein motspelar, får spelaren gå attende til midtområdet. Når alle så nær som kongen på eit lag er stukne, skal kongen spele i det store området til sitt lag. Kongen har i utgangspunktet tre liv, og mister eitt kvar gong han vert stukken. Eit lag tapar dersom kongen mister alle liva.

Ballspel
Lagsport
Palma Vecchio

Jacopo Palma eller Palma Vecchio, () var ein italiensk kunstmålar under renessansen. Han tilhøyrde den venetianske skulen og vert rekna som ein av dei fremste innan stilretninga.

Palma Vecchio (som tyder 'gamle Palma'; for å skilje han frå grandnevøen som også var ein kjend målar) var fødd i Serina Alta, nær Bergamo, kringom 1480. Palma kom til Venezia tidleg på 1500-talet, han var visstnok ein følgjesvenn og konkurrent til Lorenzo Lotto. Han skal ha vore elev av Tizian. Dei tidlege arbeida hans viser elles påverknad frå Giovanni Bellini. Palma var truleg lærar til Bonifazio Pitati og har påverka Giovanni Busi, han hadde elles mange elevar som etter hans død fullførte i kring 40 uferdige verk.

Palma sine verk demonstrerer ein overlegen rikdom av fargar, men utmerkar seg korkje i kreativitet eller i handverk. Kvinner opptrer i fleire av måleria hans, ofte var den såkalla dottera hans, Violante, modell. Mange av dei beste arbeida hans vart gjort for kyrkjer. Motiva vert gjerne formidla mot ein bakgrunn med idylliske landskap.

Palma Vecchio døydde i Venezia i 1528.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Palma Vecchio» frå ,  den 26. mars 2012.

Bakgrunnsstoff

Italienske målarar
Renessansemålarar
Lorenzo Lotto

Lorenzo Lotto () var ein italiensk målar under renessansen. Han var frå Venezia, og høyrde til den såkalla venetianske skulen.

Liv og gjerning
Lotto gjekk truleg i lære hos Alvise Vivarini i Venezia. Han var ein særeigen målar, trass i at han under ulike periodar tok sterke inntrykk frå Giovanni Bellini, Tizian og sin tidlege arbeidskollega Palma Vecchio.

Størstedelen av livet arbeidde Lotto andre stader enn i Venezia. Mellom anna var han aktiv i Roma, Bergamo og Loreto.

Han døydde i Loreto.

Bakgrunnsstoff

Italienske målarar
Folk frå Venezia
George Catlin

George Catlin () var ein USA-amerikansk kunstmålar som framom alt har vorte kjend for sine indianarportrett og måleri som skildrar kvardagslivet til nordamerikanske urfolk.

Liv og gjerning
Catlin var fødd i Wilkes-Barre i Pennsylvania. Etter kort tid som jurist gjekk Catlin i 1824 over til det yrket som gjorde han vide kjend. Tida 1824-29 arbeidde han som portrettmålar i Philadelphia. I 1830 fylgde Catlin med William Clark på ei forhandlingsreise til indianarstammene ved Mississippielva. To år seinare reiste han med hjuldamparen «Yellow Stone» på den fyrste av fleire reiser til øvre Missourielva. Ut av desse reisene kom han i 1837 med den aller fyrste kunstutstillinga der indianarar åleine og dagleglivet deira var motiv. Utstillinga opna i New York, men flytta i 1839 til Europa der interessa for ho var mykje større.

Catlin reiste sjølv til Europa i samband med utstillinga og fór ikkje tilbake til USA før enn i 1871. Dei første åra i Europa var han sysselsett med å gje ut fleire bøker. Den fyrste kom ut 1841 og bar tittelen The manners, customs, and condition of the North American Indians. Written during eight years' travel amongst the wildest tribes of Indians in North America, 1832-39. 

På 1850-talet la Catlin ut på fleire reiser til urfolk i Sør-Amerika og Kamtsjatka. I 1860-åra budde han i Brussel og det var der dei fleste av portretta hans, omkring 600 i talet, vart gjort ferdig utifrå skisser han hadde gjort i 1830-åra.

Catlin døydde i Jersey City i 1872, berre vel året etter han kom tilbake til USA.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «George Catlin» frå ,  den 26. mars 2012.

Bakgrunnsstoff

USA-amerikanske målarar
Folk frå Pennsylvania
Målarar frå 1800-talet
Guro Sandsdalen

Guro Sandsdalen () var ein norsk forfattar. 

Ho debuterte i 1972 med Dagbok frå ein drabantby. Boka handla om livet i drabantbyen Klyve i Skien kommune, der Sandsdalen budde. Ho fekk seinare gjeve ut to diktsamlingar på Det Norske Samlaget, Saras rike på Ansgar forlag og romanen Asle og Frida på forlaget Ex Libris. I tillegg gav ho sjølv ut eit hefte kalla Juksebøn med sjølvbiografiske «historier frå gamle dagar».

Det vart oppretta eit minnefond etter henne som gjekk til årleg utdeling av Guro Sandsdalens litteraturpris til ein yngre forfattar som arbeidde for å utvikle og utbreie nynorsk skriftkultur.

Bøker 
 1972 – Dagbok frå ein drabantby 
 1976 – Saras rike 
 1978 – Koppebrot – diktsamling
 1980 – Krukka i graset – diktsamling
 1987 – Asle og Frida – roman
 ? – Juksebøn

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Digitaliserte bøker av Guro Sandsdalen hjå Nasjonalbiblioteket
 Utgjevingar av Guro Sandsdalen i BIBSYS Ask

Folk frå Seljord
Folk frå Skien
Forfattarar frå Telemark
Norske forfattarar
Norske lyrikarar
Norske skjønnlitterære debutantar i 1972
Nynorskforfattarar