alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Cape Cod

Cape Cod (1033 km²) er ein odde som utgjer den austlegaste delen av delstaten Massachusetts i USA. Namnet «Cape Cod» kan visa til odden ytst på halvøya han er ein del av, eller heile halvøya. Halvøya er i røynda omforma til ei stor øy av Cape Cod-kanalen, som blei fullført i 1914.

Halvøya utgjer fylket Barnstable County. Dette er delt inn i femten town-område med fleire tettstader. 

Det går to bilbruer over Cape Cod-kanalen: Sagamore Bridge og Bourne Bridge. Jernbanebrua Cape Cod Canal Railroad Bridge fraktar gods og eit mindre tal passasjerar over til Cape Cod.

Tradisjonelle næringsvegar på Cape Cod er handel, fiske og kvalfangst, men turisme er blitt stadig viktigare. Cape Cod er ein viktig sommarturiststad med ei rekkje badestader og ferjesamband til øyane Martha's Vineyard og Nantucket. Odden og øyane i nærleiken er mellom anna kjende for å tiltrekka seg mange rike, mektige eller kjende personar, som Kennedy- og Forbes-familien. Mange av dei mindre øyane er i privat eige.

Cape Cod var opphavleg folkesett av wampanoagfolk, som dreiv med jordbruk, jakt og fiske. Staden blei vitja av dei europeiske oppdagarane 
Giovanni da Verrazzano i 1524, Estêvão Gomes i 1525 og Bartholomew Gosnold, som gav odden namnet Cape Cod, i 1602. Det er også blitt spekulert i om staden var Vinland-odden sett av vikingar, men det er ikkje funne prov for dette. 

Provincetown ytst på Cape Cod er staden der pilgrimsfedrane gjekk i land i 1620. Dei fekk hjelp til å overleva av lokale innfødde. Kolonistane tok gradvis over området gjennom kjøp og ekspropriasjon. Kolonistane hogde og brann ned tre slik at halvøya mista skog, og dette saman med innført europeisk jordbruk i staden for dei tradisjonelle avlingane av mais, bønner og graskar førte til tapa av jordsmonn og sandspreiing. Jordbruket gjekk tilbake frå midten av 1800-talet, då vestlege område i USA blei tilgjengelege for nybyggjarar, og skogen tok seg etterkvart opp att.

Mot slutten av 1800-talet byrja rikfolk frå Boston å vitja halvøya om sommaren. Guglielmo Marconi utførte den første trådlause radiooverføringa over Atlanterhavet frå USA frå Wellfleet på Cape Cod i 1901. Stranda under klippa han sende frå er kalla Marconi Beach til minne om dette. I 1914 byrja Marconi byggja ein transatlantisk mottakarsjon i Chatham og ein sendestasjon i Marion.

I 1961 skapte president John F. Kennedy eit naturreservat, Cape Cod National Seashore, av fleire av dei austvende sandstrendene som var planlagd utbygde. 

I 1966 blei det reist eit minnesmerke over president John F. Kennedy i Hyannis. Byen har også eit museum vigd presidenten.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Cape Cod» frå ,  den 23. juli 2014.  
 
«Cape Cod» (14. februar 2009), Store norske leksikon.

Bakgrunnsstoff

Nes i USA
Massachusetts
Turistmål i Massachusetts
Cape Cod-kanalen

Cape Cod-kanalen (engelsk Cape Cod Canal) er ein menneskeskapt kanal i Massachusetts som dannar ei skipsrute frå Cape Cod-bukta i nord til Buzzards-bukta i sør. Kanalen er rundt 11 km lang, og er ein del av den 4 800 km lange sjøfartsruta Atlantic Intracoastal Waterway.
Han gjer at fartøy kan unngå den 217 km lange vegen rundt Cape Cod, og har rundt 20 000 årlege brukarar.

Kanalen opna ei kort tid i juli 1914, og var ferdigstilt i 1916. Kanalen avskar Cape Cod frå fastlandet slik at halvøya i røynda blei ei øy.  To motorvegbruer, Bourne og Sagamore, og ei jernbanebru, Cape Cod Canal Railroad Bridge, kryssar kanalen.

Ein sterk straum går gjennom kanalen og byttar retning kvar sjette time. Han kan nå ein fart på over 8 km/t ved fjøre sjø.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Cape Cod Canal» frå ,  den 23. juli 2014. 
 oppgav desse kjeldene:  
 

 Massachusetts General Court, "Report of the Joint Committee of 1860 Upon the Proposed Canal to Unite Barnstable Bay and Buzzard's Bay", Boston : Wright & Potter, State Printers, pages 10–22, 1864.

Bakgrunnsstoff

 Cape Cod Canal - US Army Corps of Engineers
 Cape Cod Canal - Recreation map
 Video clips of ships transiting Cape Cod Canal

Intracoastal Waterway
Historic Civil Engineering Landmark i USA
Skipingar i 1914
Skipingar i 1916
Massachusetts
Kanalar i USA
1914 i USA
Hintere Schwärze

Hintere Schwärze er ein 3 624 meter over havet høg fjelltopp i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol.

Hintere Schwärze, som reiser seg på fjellryggen Schmalskamm, sender kvasse egger mot nord, aust og sørvest. Mykje godt heile fjellet er omkransa og dekt av isbrear; i nordaust Schalfferner, i sør den i seinare år mykje avsmelta Roßbergferner, og i nordvest Marzellferner.

Fjelltoppen ligg i luftlinje om lag 10 kilometer sør for landsbyen Vent i Ötztal. Grannefjella til Hinter Schwärze er; i nord det 3 538 moh høge Mutmalspitze, i aust 3 393 moh høge Rötenspitze. Det 3 555 moh høge Marzellspitze ligg sør for toppen.

Ernst Pfeiffer frå Wien hadde fylgje med fjellførarane Benedict Klotz og Josef Scheiber då dei 10. september 1867 vart dei fyrste menneska som stod på toppen av Hintere Schwärze.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Hintere Schwärze» frå ,  den 23. juli 2014.  
 

Fjell i Alpane
Fjell i Austerrike
Fjell i Italia
Hochwilde

Hochwilde er eit 3 480 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol. Fjellet har to toppar, der sørtoppen er den høgste, medan nordtoppen er 3 458 moh.

Den fyrste registrerte toppturen på Hochwilde fann stad i 1858. Denne vart gjennomført av Johann Ganahl, som for det austerrikske militæret dreiv oppmåling i området, og nokre hjelparar og berarar frå Schnalstal. Nordtoppen vart bestige fyrste gongen den 24. august 1871 av Hans Lutze von Wurmb og fjellførarane Peter Paul Gstrein og Rupert Scheiber.

Hochwilde er eit framifrå utsiktspunkt, og såleis eit ynda turmål. Ein topptur kan starte både frå Stettiner Hütte i sør, eller frå Hochwildehaus på nordsida.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Hochwilde» frå ,  den 23. juli 2014.  
 

Fjell i Alpane
Fjell i Austerrike
Fjell i Italia
Weißseespitze

Weißseespitze er ein 3 518 meter over havet høg fjelltopp i Ötztaleralpane, på grensa mellom den italienske provinsen Bolzano og det austerrikske forbundslandet Tirol.

Fjellet ligg ved vestenden av isbreen Gepatschferner og er for ein stor del bredekt. Mot nord stuper Weißseespitze i ein 500 meter høg bergvegg ned mot breen Weißseeferner og øvste delen av Kaunertal.

I 1870 vart Franz Senn, V. Von Mayrl, J. Wanderer og føraren I. Schöpg dei fyrste til å nå toppen av Weißseespitze.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Weißseespitze» frå ,  den 23. juli 2014.  
 

Fjell i Alpane
Fjell i Austerrike
Fjell i Italia
Ramolkogel

Ramolkogel er eit 3 549 meter over havet høgt fjell i Ötztaleralpane i det austerrikske forbundslandet Tirol. Ramolkogel, som ligg på fjellryggen Ramolkamm, består av fleire fjelltoppar. Ved sidan av hovudtoppen er det Midtre Ramolkogel på 3 518 moh, Litle Ramolkogel på 3 339 moh og Nordre Ramolkogel på 3 427 moh. 

Fjellklatraren Johann Jakob Weilenmann frå St. Gallen i Sveits vart fyrstemann til topps då han 10. juli 1862 åleine kleiv opp på fjellet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Ramolkogel» frå ,  den 23. juli 2014.  
 

Fjell i Alpane
Fjell i Austerrike
Tirol
Sprøyte

Sprøyte er eit instrument typisk brukt til å sprøyta medikament inn i kroppen, eller til å ta ut prøvar og liknande. Ein kan setja dei inn i ei blodåre (intravenøst), i musklane (intramuskulært) eller under huda (subcutant). Sprøyter kan også brukast til dømes til øyreskylling.

Kjelder

«Sprøyte: medisin» (15. februar 2009), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 24. juli 2014.

Bakgrunnsstoff
Medisinsk utstyr
Lækjemiddelutstyr
Metodar for lækjemiddeladministrasjon
Dacitt

Dacitt er ein lavabergart samansett av natriumrik plagioklas, kvarts og stadvis litt kalifeltspat forutan små mengder biotitt og andre mørke mineral. Han er danna frå magma som i djupet ville størkne som djupbergartenne tonalitt (trondhjemitt) og granodioritt, som inneheld noko meir alkalifeltspat og kvarts enn andesitt. Omdannande dacittar er kjent frå Trondheimsfeltet.

Kjelder
Dacitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Bakgrunnsstoff

Felsiske bergartar
Afanittiske bergartar
Porfyrar
Vulkanske bergartar
Dahllitt

Dahllitt er eit tidlegare namn på ein karbonatførande variant av mineralet hydroksylapatitt, først funne ved apatittførekomstar Ødegården i Bamble. Det vart skildra av W. C. Brøgger og H. Bäckström i 1888. Mineralet er kalla opp etter brørne Tellef og Johan M. Dahll.

Kjelder
«Dahllitt» (9. mars 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Bakgrunnsstoff

Kalsiummineral
Fosfatmineral
Keramiske material
Biomateriale
Dalaporfyr

Dalaporfyr er ein magmatisk bergart frå Dalarna i Sverige. Han kan polerast og blir til nytta prydgjenstandar. Ei tilsvarande bergart opptrer på norsk side, der han blir kalla trysilporfyr.

Kjelder
Dalaporfyr. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dalaporfyr.

Porfyrar
Dalyitt

Dalyitt er eit sjeldan mineral som hittil berre kjennest frå nokre få førekomstar i verda. Det opptrer i små mengder i ein gangbergart ved Dalsfjord i Sunnfjord og er stadvis nokså utbreidd i Gjerdingen-ekeritten i Nordmarka. 

Det er eit kalium-zirkonium-silikat med formel K2ZrSi6O15. Det er kalla opp etter den amerikanske geologen R. A. Daly (1871–1957).

Kjelder
Dalyitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dalyitt.

Kaliummineral
Zirkoniummineral
Silikatmineral
Damtjernitt

Damtjernitt er ein bergart frå Fensfeltet ved Ulefoss i Telemark. Han opptrer som gangar og eksplosjonsbreksjer.

Kjelder
Damtjernitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/damtjernitt.

Vulkanske bergartar
Danaitt

Danaitt er ein mineralvarietet, ein kobolthaldig arsenkis med opptil 9 % kobolt. I Noreg funne ved Drammen, Røros og Sulitjelma. Mineralet er oppkalt etter mineralogen J.D. Dana.

Kjelder
Danaitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/danaitt.

Koboltmineral
Arsenmineral
Danburitt

Danburitt er eit gulaktig til fargelaust mineral som særleg opptrer i granittiske bergartar og på hydrotermalgangar. Det er eit rombisk kalsiumborosilikat, CaB2Si2O8. Mineralet er rapportert frå ein granittpegmatitt ved Kragerø. Det er kalla opp etter Danburry i Connecticut.

Kjelder
Danburitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/danburitt.

Bakgrunnsstoff

Kalsiummineral
Tektosilikat
Ortorombiske mineral
Datolitt

Datolitt er eit fargelaust til svakt farga mineral som mellom anna opptrer i holrom i basalt saman med zeolittar og på hydrotermalgangar (til dømes Kongsberg). Først skildra av J. Esmark i 1806, frå ein skarnførekomst ved Arendal. Kjemisk er datolitt eit hydroksylhaldig kalsiumborosilikat, CaBSiO4(OH), som krystalliserer monoklint. Einskilde varietetar har ein korna karakter, som har gjeve opphav til namnet.

Kjelder
Datolitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/datolitt.

Bakgrunnsstoff

Kalsiummineral
Nesosilikat
Edelsteinar
Monokline mineral
Daubréelitt

Daubréelitt er eit svart, metallisk mineral oppkalt etter G. A. Daubrée. Det er kjent frå meteorittar og som kunstprodukt og er eit kubisk sulfid av jarn og krom, FeCr2S4. Eit anna mineral som er oppkalt etter same mann, er daubréeitt, eit sekundært vismutmineral, BiO(OH,Cl).

Kjelder
Daubréelitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/daubr%C3%A9elitt.

Meteorittmineral
Jernmineral
Krommineral
Daviditt

Daviditt er eit sjeldan mineral, som er svart, ugjennomsiktig (opakt), tungt, oftast metamikt. Daviditt er eit komplekst jarn-titanoksid med uran og lantanoidar. I Noreg er det kjent i større mengder frå granittpegmatitt i Iveland, dessutan frå Åmot på Modum og Biedjovággi i Finnmark. Det er kalla opp etter den australske geologen Tannatt William Edgeworth David.

Kjelder
Daviditt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/daviditt.

Uranmineral
Titanmineral
Jernmineral
Lantanoid
Delbarheit

Delbarheit (engelsk parting) er nemning for at eit mineral kan delast etter særskilde svakheitsplan. Desse kan vere skapt av tvillingdanning, deformasjon eller inneslutningar som er orientert langs visse krystallografiske plan. Som døme kan nemnast diallag, ein varietet av pyroksen. Fenomenet liknar på spaltbarheit, men må ikkje forvekslast med dette.

Kjelder
Delbarhet. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/delbarhet.

Mineralogi
Demantoid

Demantoid er ein varietet av mineralet andraditt (ein granat), med djup grøn til gulgrøn farge og høg glans. Han vert nytta som smykkestein, og er særleg
kjent frå Ural og Italia. Namnet er ei forvansking av diamant, på grunn av  den høge glansen til mineralet.

Kjelder
Demantoid. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/demantoid.

Bakgrunnsstoff

Kalsiummineral
Jernmineral
Granatgruppa
Edelsteinar
Kubiske mineral
Dendritt i mineralogi

Dendrittar er forgreina krystallaggregat av metall og legeringar. Dei vert særleg danna ved rask krystallisasjon frå ein dampfase. Til dømes opptrer ofte gull, sølv og kopar i dendrittiske (arborescerande) former i naturen.

Kjelder
Dendritter: mineralogi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dendritter%2Fmineralogi.

krystallar
Descloizitt

Descloizitt er eit mineral som finst i brunlege rombiske krystall. Det er kjemisk sett eit hydroksylhaldig bly-sink-vanadat, PbZn(VO4)(OH) og opptrer sekundært på sinkførekomstar. Det dannar ein serie med den tilsvarande koparsambindinga mottramitt, PbCu(VO4)(OH), som har grønleg farge. 

Det vart oppdaga i Sierra de Córdoba-avsetjinga i Córdoba i Argentina i 1854 og kalla opp etter den franske mineralogen Alfred Des Cloizeaux (1817–1897).

Kjelder

Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Descloizitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Bakgrunnsstoff

Vanadatmineral
Sinkmineral
Blymineral
Descloizittgruppa
Ortorombiske mineral
Devillin

Devillin er eit grønt koparhaldig mineral med kjemisk formel CaCu4(SO4)2(OH)6•3H2O. Det blir danna sekundært i koparførekomstar, og er i Noreg kjent frå kontaktsonene i Oslofeltet og frå Skyttemyr i Froland.

Mineralet er nærskyldt med serpieritt.

Det er kalla opp etter den franske kjemikaren Henri Etienne Sainte-Claire Deville (1818–1881).

Kjelder
Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Devillin. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/devillin.

Kalsiummineral
Koparmineral
Sulfatmineral
Monokline mineral
Diabas

Diabas, doleritt eller mikrogabbro er ein mafisk, holokrystalllinsk, subvulkansk bergart som svarar til vulkansk basalt eller djupbergarten gabbro. Diabasgangar er typisk grunne inntrengande massar og består ofte av finkorna til afanittiske grunne intrusjonar som kan innehalde tachylitt (mørkt mafisk glas).

Diabasgangar opptrer i nesten alle geologiske formasjonar. Det norske grunnfjellet er mange stader gjennomsett av mange diabasgangar. Dei fleste diabasgangane er mindre enn 10 meter tjukke, men dei kan av og til vere særs mykje breiare.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Diabase» frå ,  den 24. juli 2014. 
 oppgav desse kjeldene: 
Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Diabas. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diabas.

Bakgrunnsstoff

Afanittiske bergartar
Ofitiske bergartar
Mafiske bergartar
Subvulkanske bergartar
Knut L. Sandal

Knut Ludvigson Sandal () var ein hardingfelespelemann frå Støfring i Jølster kommune i Sogn og Fjordane.

Bakgrunn  
Knut Ludvigson Sandal vart fødd på Støfring i Jølster i Sunnfjord, og voks opp i ein søskenflokk på tre. Far var Ludvig Sandal (1885-1962) frå Sandal, og mor var Marthea Andreasdotter (f. Støfring,  1893-1963), begge frå Jølster.

Dei første leveåra budde Knut på morsgarden på Støfring medan faren var i Amerika. Seinare flytta familien til Strand, Jølster.

Etter andre verdskrigen flytta Knut L. Sandal til Bergen der han tok arbeid som stein- og vegarbeidar. Han budde i Bergen resten av livet. Somrane og feriane elles var han stort sett heime på Jølster, der han hjelpte til med arbeidet heime på garden og besøkte vener. På Jølster vart det mykje speling, og ofte kom han saman med lokale spelemenn og søskenbarnet Erling Sandal (1922-2004), som også var spelemann.

Knut L. Sandal var ugift.

Opplæring/tradisjon  
Knut L. Sandal synte tidleg god gjevnad for musikk, og felespel fekk han lære av faren Ludvig og farbroren Nikolai Sandal (1883-1971). Også farbrørne Anders (1878-1958) og Kristian (1890-1982) spelte fele. Knut L. Sandal voks altså opp i ei stor spelemannsslekt  der både bestefar, far, onklar og søskenbarn spelte fele. Om Knut blir det sagt at han hadde ei uvanleg evne til å harmonisere og lage stemmer til slåttar, gjerne også til slike han ikkje hadde høyrt før.

Knut L. Sandal har spelt i ei mengd med bryllaup og andre tilstellingar. Men han likte ikkje å delta på kappleikar, fordi han meinte nervepress vart for stort.

Musikalsk ettermæle 
Så langt ein kjenner til finst det berre opptak av sju slåttar spelt av Knut L. Sandal. Opptaka vart gjort 27. juni 1954 av spelemannen, kulturhistorikaren og folkemusikksamlaren Arne Bjørndal i Bergen. Desse sju slåttane finn ein mellom anna hjå Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, og det er dei same opptaka som ein finn på utgjevinga Hardingfelespel frå Sunnfjord. Knut L. Sandal sitt repertoar var eldre tradisjonelle slåttar frå Jølster; springar og brureslåttar på ulike felestille. Men enno finst det folk som hugsar at han spelte både runddans og kjende slåttar frå andre landsluter.

Gro Marie Svidal og Erlend Apneseth, som båe er spelemenn frå Jølster har gjort innspelingar av slåtten Brureslått etter Knut L. Sandal (Apneseth på utgjevinga Jølster 2012, og Svidal på Hardingfele).

Diskografi 
 Hardingfelespel frå Sunnfjord (Nils Furnes, Johannes Holsen og Knut Sandal) (ta:lik, 2005)

Bakgrunnsstoff 
 Info om ta:lik si plateutgjeving Hardingfelespel frå Sunnfjord
 Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane sin utøvardatabase 
 Lydopptak av Knut L. Sandal kan du høyre her. Opptaka er gjort av Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, musikkavdelinga.

Norske folkemusikarar
Folk frå Jølster
Diaftorese

Diaftorese er ein tilbakegåande eller retrograd metamorfose, der minerala i ein bergart prøver å tilpasse seg fallande temperatur og trykk. Ved ein normal eller progressiv metamorfose vil mineral tilpasse seg aukande temperatur og trykk.

Kjelder
Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Diaftorese. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diaftorese.

Geologiske prosessar
Metamorf petrologi
Diallag

Diallag er ein varietet av pyroksenminerala augitt eller diopsid. Dei syner auka delbarheit i tillegg til dei to spalteretningane sine. Minerala krystalliserer monoklint.

Kjelder
Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Diallag. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diallag.

Pyroksengruppa
Magnesiummineral
Kalsiummineral
Inosilikat
Monokline mineral
Diamantsliping

Diamantsliping er sliping av rådiamanter som er klåre og fri for sprekk, til smykkesteinar. Diamantsliping krev spesialisert kunnskap, verktøy og teknikk sidan det er særs vanskeleg. 

Det første lauget av diamantsliparar vart skipa i 1375 i Nürnberg i Tyskland, og førte til utvikla av forskjellige slipingar. Dette har to tydingar i høve diamantar. Den første gjeld forma: firkanta, oval osv. Den andre er knytt til den spesifikke kvaliteten til slipinga, og kvaliteten og prisen på diamanten varierer mykje på kvaliteten til slipinga. Sidan diamantar er eit av dei hardaste materiala som finst, vert det nytta spesielle diamantkledde flater til å slipe ned diamantar. Den første utviklinga i diamantsliping kom med diamantegga på siste halvdel av 1300-talet. Diamantegga følgjer den naturlege forma til ein åttesidig rådiamant, og gjer at minimalt går til spille. 

Diamantsliping vert berre utført i eit fåtal byar i verda. Kring 80% av rådiamantane i verda vert handsama i Antwerpen i Belgia, og meir enn 50 % av handsama diamantar passerer òg gjennom denne byen. Andre viktige diamantsenter er Surat i staten Gujarat i India, Tel Aviv og New York City.

Bakgrunnsstoff
 Historia om diamantsliping

Sliping
Gullsmedarbeid
Diaplektisk glas

Diaplektisk glas er eit amorft material danna ved at mineral har vorte utsett for ei sjokkbølgje utan at dei har smelta.

Ved eit meteornedslag kan sjokkbølgjene skape kortvarige trykk på 250 000 til 1 mill. atm, og temperaturar i området 600–1000 °C. Slike sjokk kan omdanne til dømes feltspat og kvarts til diaplektisk glas. Transformasjonen kan vere særs selektiv ved at andre mineral blir rørt lite eller slett ikkje, noko som skuldast at krystallstrukturen hos feltspat og kvarts er meir open enn hos dei fleste andre mineral. Dei fysiske eigenskapane til diaplektisk glas er annleis enn hos normalt glas og representerer overgangsstadium mellom dei krystallinske fasane og
normalt glas.

Kjelder
Diaplektisk glass. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diaplektisk_glass.

Glas i naturen
Kollisjonsmineral
Diaspor

Diaspor er eit rombisk mineral som består av aluminiumhydroksid, AlO(OH). Fargen varierer, men det er oftast kvitt eller lilla. Diaspor og böhmitt , ein polymorf form av AlO(OH), er viktige bestanddelar av bauxitt . Mineralet opptrer òg saman med korund i metamorfe kalksteinar og hydrotermalt som omvandlingsprodukt av andre aluminiummineral.

I Noreg er det kjent frå syenittpegmatittar ved Langesundsfjorden. Namnet heng saman med at mineralet spring i stykke ved oppvarming.

Kjelder
Diaspor: mineralogi. (2012, 20. januar). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/diaspor%2Fmineralogi.

Aluminiummineral
Hydroksidmineral
Ortorombiske mineral
Dictyonemaskifer

Dictyonemaskifer er eit tidlegare brukt uttrykk for ein svart skifer frå overgangen mellom kambrium og ordovicium. Det var av mange rekna som nedste eining i ordovicium. Kjenneteiknet ved sølvglinsande avtrykk på spalteflatene i skiferen, og lagflatene er ofte dekt av graptolittkoloniar av ulike arter av Rhabdinopora (særleg R. flabelliforme og R.
parabola)

Han vert i dag rekna som ein del av Alunskiferformasjonen.

Kjelder
Bryhni, Inge. (2012, 20. september). Dictyonemaskifer. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dictyonemaskifer.

Skifer
Digenitt

Digenitt er eit svart ertsmineral av kopar og svovel, Cu9S5. Det krystalliserer kubisk. Mineralet finst gjerne saman med chalkositt, bornitt eller covellin. I Noreg er det kjent frå ertsførekomstar i Telemark og Finnmark. Namnet kjem av at mineralet var trudd å innehalde både éin- og toverdig kopar.

Kjelder
Digenitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/digenitt.

Sulfidmineral
Koparmineral
Dikroisme

Dikroisme eller dichroisme har to tilknytte, men forskjellige tydingar innan optikk. Eit dikroisk materiale er anten eit som gjer at synleg lys blir delt opp i tydelege stråler av forskjellig bølgjelengder (fargar) (må ikkje forvekslast med dispersjon), eller eit der lyssstråler med forskjellig polarisasjon vert absorbert i forskjellige mengder.

Sjå òg
dobbeltbryting

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Dichroism» frå ,  den 24. juli 2014. 
 oppgav desse kjeldene:

Polarisasjon
Optikk
Dikroskop

Eit dikroskop eller dichroskop er eit instrument til å undersøke dikroisme og pleokroisme i krystall. Det vert mellom anna nytta til identifikasjon av edelsteinar.

Kjelder
Dikroskop. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/dikroskop.

Gemmologi
Vitskaplege instrument