alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Moss Jernverk

Moss Jernverk var eit jernverk i Moss, grunnlagd i 1704. Verket var i mange år den største verksemda i byen, og med kraft frå Mossefossen blei malm frå Agderfylka smelta og gjort til ein rekke produkt. Frå midten av 1700-talet blei verket Noregs leiande rustningsverksemd og støypte hundrevis av tunge kanonar i jern, Noregs fyrste valseverk for jern blei også oppretta der.

Bakgrunnsstoff 

 Om Moss Jernverk, frå Moss by- og industrimuseum

Jernverk
Næringsliv i Moss
Historie i Moss
Tidlegare norske føretak
Skipingar på 1700-talet
Nedleggingar i 1873
Leuk

Leuk (fransk Loèche-Ville) er ein kommune i distriktet Leuk i kantonen Valais i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 731 meter over havet.

Kommunen ligg ved Gemmipasset og var derfor ein strategisk stad i romerske Raetia. Varmekjeldene i Leukerbad ligg like nord for Leuk, nedanfor passet. Leuk er setet i distriktet Leuk. 

Kommunen ligg ovanom høgresida av Rhône, mellom Daladalen og elva Feschelbach. Byen er omgjeven av vingardar. Han består av landsbyen Leuk-Stadt, slottet, landsbyen Susten på venstrebreidda av Rhône og grendene Brianen, Feithieren, Gampinen og Pfyn.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Leuk» frå ,  den 21. mars 2012.

Bakgrunnsstoff

Byar i Sveits
Kommunar i Valais
Polsk notasjon

Polsk notasjon er ein skrivemåte for aritmetiske og logiske uttrykk som ikkje krev bruk av parantesar eller ei bestemt rangfølgje for operatorane. Notasjonen vart utvikla av den polske matematikaren Jan Łukasiewicz. 

Notasjonen finst i to variantar, prefiks- og suffiksnotasjon, den siste vert òg kalla omvendt polsk notasjon.

Døme
Det aritmetiske uttrykket 

vert i omvendt polsk notasjon skriven slik 

Ved utrekninga går ein frå venstre mot høgre fram til ein møter ein operator (her +) som får virke på operandane som står føre (her a og b). Resultatet vert oppbevart, og utgjer ein av operandane for neste operator, som her er · og gjev multiplikasjonen av den oppbevarte summen med storleik c osv. Polsk notasjon er ein økonomisk måte å skrive og lagre uttrykk på, og overføring til polsk notasjon er ofte eit ledd i omsetjinga til kompilatorar av datamaskinprogram til maskinspråk. Mange lommekalkulatorar nyttar seg òg av polsk notasjon.

Kjelder
polsk notasjon. (2012-01-31) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/polsk_notasjon

Matematisk notasjon
Vitskap og teknologi i Polen
Fully

Fully er ein kommune i distriktet Martigny i kantonen Valais i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 461 meter over havet.

Fully ligg ved høgrebreidda av elva Rhône og er velkjend som vinområde. Fully er det administrative namnet for fleire landsbyar i Vers-l'Église (også kalla Fully), Branson, Châtaignier og Randonnaz i tillegg til mange grender. I nord har Fully ei ein kilometer lang grense mot kantonen Vaud.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fully» frå ,  den 1. februar 2012.

Bakgrunnsstoff
 Offisiell nettstad (fransk)
 

Kommunar i Valais
Positiv i matematikk

Positiv i matematikk er dei reelle tala som er større enn null. Dei reelle tala som ikkje er positive og forskjellig frå 0, vert kalla negativ. Det som har ført til innføringa av negative tal er trongen til å kunne utføre subtraksjonar  sjølv om det første talet er mindre enn det andre. 

For å skilje positive frå negative tal nyttar ein stundom eit plussteikn føre.

Sjå ôg
 Tal

Kjelder
positiv. (2012-02-01) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/positiv/matematikk

Grunnleggande aritmetikk
Tal
Potens i matematikk

Ein potens i matematikken er ein funksjon som vert uttrykt som eit grunntal opphøgd i ein eksponent. Ein potens med grunntal a og eksponent b vert skriven: 

Ein potensfunksjon vert enklast forklart for heiltalige eksponentar som talet multiplisert med seg sjølv ei mengd gonger slik at mengda faktorar er lik eksponenten, til dømes

For generelle eksponentar (strengt tatt av type rasjonale tal) kan ein forklare potensfunksjonen som ein kombinasjon av heiltalig potensiering og heiltalig rotutrekning:

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Potens (matematikk)» frå ,  den 1. februar 2012.  
 

Eksponential
Binære operasjonar
Potensialteori

Potensialteori er studiet av potensialfunksjonar, eller harmoniske funksjonar. 

 
Partielle differensiallikningar
Fysikk
Forretningsidé

Ein forretningsidé er eit konsept som kan bli lagt fram som ein strategisk metode for å oppnå profitt hos ei bedrift eller ein organisasjon, eller hos ei gruppe eller ein forretningsperson. Forretningsidear har ofte unike verdiar som gjer dei verdifulle på marknaden, og har oftast best effekt i spesielle tidsperiodar.

Næringsliv
Abraham Duquesne-Guitton

Abraham de Bellebat de Duquesne-Guitton eller Duquesne-Guiton () var ein fransk kaptein og admiral.  

I 1687 segla han frå Kapp det gode håp i  «L'Oiseau», med den franske ambassadøren Claude Céberet du Boullay ombord for å opprette ein fransk ambassade I kongedømet Siam.  

Han fekk auge på Eendracht Land på kysten av Vest-Australia og segla opp til kysten nær Swan-elva den 4. august – dette var første gong Frankrike var i kontakt med Australia.  Han skreiv at det såg særs attraktivt ut og var grønt og frodig, trass i at det var midt på vinteren.

Han vart utpeikt til generalguvernør på Windward Islands (Gouverneur général des Isles du Vent) etter at han konverterte frå protestantismen til katolisismen. Han hadde dette embetet frå 1714 til 1717.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Abraham Duquesne-Guitton» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Franske oppdagarar
Franske admiralar
Australsk historie
Huis ter Nieuwburg

Huis ter Nieuwburg eller Huis ter Nieuburch («huset i Nyborg») var eit slott i Rijswijk i Holland i Dei sameinte Nederlanda. Den symmetriske franske klassisistiske bygninga vart truleg teikna av den franske arkitekten Jacques de la Vallée og vart bygd mellom 1633 og 1636 for statthaldar prins Fredrik Henrik.

Slottet med hagar var landstaden til prinsane av Oranien i mange år og vart åstad for fredsforhandlingane som førte fram til freden i Rijswijk i 1697. Etter at prins Vilhelm III døydde i 1702, vart slottet arva av kongane av Preussen, fram til det vart gjeve attende prinsane av Oranien av kong Fredrik II.

Hagane kring slottet var formelle franske renessansehagar anlagte i 1636. Føre slottet stod tre og blomsterbed omringa av murar. Bak slottet var ein større hage med fire rektangulære damar. 

Bygninga, som vart vanstelt i mange år, vart riven ned i 1790. I dag er området eit skogområde kalla Rijswijkse Bos. Dei einaste restane etter slottet er to av dammane og ein obelisk til minne om fredsavtalen.

Kjelder 
<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Huis ter Nieuwburg» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

Hagar i Nederland
Slott i Nederland
William Bentinck, 1. jarl av Portland

Hans William Bentinck, 1. jarl av Portland, baron Bentinck av Diepenheim og Schoonheten, KG, PC () var ein nederlandsk og engelsk adelsmann som tidleg var ein av favorittane til Vilhelm, prinsen av Oranien, statthaldar i Nederlanda og den framtidige kongen av England. Han var standhaftig, fornuftig, smålåten og uvanleg roleg. The friendship and cooperation stopped in 1699.

Han reiste fleire gonger til England på Vilhelm sine vegner, mellom anna for å bed om handa til Maria, dotter til James, hertugen av York og den framtidige kongen av England, for Vilhelm. Då Vilhelm vart konge av England, vart Bentinck overkammerherre og geheimråd. I april 1689 vart han Baron Cirencester, vicomte Woodstock og jarl av Portland. Han kommanderte eit kavaleri islaget ved Boyne i 1690, var til stades i slaget ved Landen, der han vart skadd, og i omleiringa av Namur i 1695.

Han var med på å få i stand freden i Ryswick i 1697. I 1698 var han ambassadør i Paris for seks månader.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «William Bentinck, 1st Earl of Portland» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene: 
 

Nederlandske diplomatar
Nederlandsk adel
Engelske jarlar
Hosebandsordenen
Bentinck
Toll

Toll er ei avgift som staten legg på varer som vert frakta over landegrensene. Varene vert anten ført inn frå utlandet (innførselstoll), ført ut frå landet (utførselstoll) eller dei vert ført gjennom området til staten (gjennomførsels- eller transittoll). I Noreg er tollavgjerslene heimla i lov om toll av 10. juni 1966 med forskrifter.

Den viktigaste tollen er innførselstoll, som tidlegare var ei stor inntektskjelde for staten i dei fleste land. Både utførsels- og transittoll er no sjeldan brukte former for toll. Etter føremålet skil ein mellom fiskaltoll og vernetoll.

Fiskaltollen 
Oppgåva til fiskaltollen er å skaffe staten inntekter, og vert som regel lagt på varer som vert nytta i stor målestoll, som til dømes kaffi, te, sukker, sjokolade eller på varer som kan gå ut over folkehelsa, som alkohol eller tobakk. Fiskaltoll har no særs lita tyding i Noreg. I staden er det lagt særavgifter på varer som ein ønsker å skattlegge. Når fortolla varer inngår i varer som er bestemt til eksport, for ofte eksportørane for å lette konkurransen deira på den utanlandske marknaden tollen heilt eller delvis tilbakebetalt ved utførselen, såkalla drawback.

Vernetoll
Vernetoll vert lagt på særskilde varer med relativt høge satsar for å verne innanlandske produsentar mot konkurranse frå lågprisland. Dei fleste statar har ei blanding av verne- og fiskaltoll.

Kampen mot tollhindringar og særskild mot vernetoll vart teken opp då industrialismen hadde gjennombrotet sitt. På 1800-talet fekk frihandelspolitikken stor tilslutnad. Etter 1900 og særleg i 1920- og 1930-åra vart vernetoll igjen vanleg. Nivået på vernetollen er derimot kraftig redusert sidan omkring 1950.

Internasjonale rammevilkår 

Dei internasjonale rammevilkåra for norsk handel med utlandet er hovudsakleg forankra i EØS-avtalen og WTO-avtalen. I tillegg til at vernenivået er senka, har tollvernet endra karakter i mange land ved dei økonomiske grupperingane som har oppstått i form av tollunionar eller frihandelsområde. I same retning virkar preferansetollen som fleire industrialiserte land, som Noreg, har gjennomført til fordel for størsteparten av eksportvarene til utviklingsland.

Tollinntekt

I Noreg var tollinntektene til byrjinga av 1900-talet den viktigaste inntektskjelda til statskassen. Dette gjeldt òg i periodar heilt fram til 1930-åra. Sidan har tollinntektene falle kraftig og var i 2004  omkring 1,6 milliardar kroner.

Sjå òg
Tolltariff
Tollvesen

Kjelder
 toll. (2012-02-02) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/toll

 
Internasjonal handel
Freden i Karlowitz

Freden i Karlowitz (Karlovci) vart signert den 26. januar 1699 i Sremski Karlovci (ein by i dagens Serbia), og avslutta den austerriksk-osmanske krigen 1683–1697 der osmanarane vart slått i slaget ved Zenta. Det markerte slutten på den osmanske kontrollen i det meste av Sentral-Europa og byrjinga på stagnasjonsfasen, samt at det oppretta Habsburgmonarkiet som den dominerande makta i Sentral- og Søraust-Europa.

Etter ein to månader lang kongress mellom Det osmanske riket på den eine sida og Den heilage ligaen av 1684, ein koalisjon av Det tysk-romerske riket, Det polsk-litauiske samveldet, Republikken Venezia og Peter I av Russland, vart ein avtale signert 26. januar 1699. Habsburgmonarkiet fekk osmanske provinsen Egir, provinsen Varad, det meste av provinsen Budin, den nordlege delen av provinsen Temeşvar og delar av provinsen Bosnia. 

Fyrstedømet Transilvania vart verande nominelt sjølvstendig, men vart underlagt det direkte styret til austerrikske guvernørar. 

Venezia fekk det meste av Dalmatia i lag med Morea (Peloponneshalvøya i Sør-Hellas). Polen fekk attende Podolia, medan osmanarane fekk behalde Beograd.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Treaty of Karlowitz» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene: 
Bideleux, Robert., Jeffries, Ian., A History of Eastern Europa: Crisis and Change, Routledge, New York, 1998 ISBN 0-415-16111-8

Bakgrunnsstoff 

Karlowitz
Litauisk historie
Historia til Vojvodina
Karlowitz
Karlowitz
Karlowitz
Serbisk historie
Islam i Europa
Osmansk Hellas
Osmansk Bosnia-Hercegovina
Osmansk Kroatia
Avtalar i 1699
Habsburgske avtalar
Polsk-litauiske avtalar
Ungarsk historie
Historia til Dalmatia
François Louis de Bourbon-Conti

François Louis de Bourbon, prinsen av Conti () var prins av Conti, og overtok etter bror sin Louis Armand I av Conti i 1685. Fram til då nytta han tittelen Prinsen av Roche-sur-Yon. Han var son av Armand de Bourbon og Anne Marie Martinozzi, niesa til kardinal Jules Mazarin. Han er det mest kjende medlemmen av familien Bourbon-Conti, ei yngre grein av prinsane av Condé. Som medlem av det regjerande Huset Bourbon var han Prince du Sang.

Biografi
Conti var protesjeen til onkelen Louis II de Bourbon de Condé «den store Condé» og han gifta seg med barnebarnet hans, Marie Thérèse de Bourbon (1666–1732), i 1688. Paret vart gifte i slottet i Versailles den 22. januar 1688. Conti hadde fleire utanomekteskaplege affærar med folk av begge kjønn, og dette skapte stor spaning og avstand i familien hans og gav han kallenamnet le Grand Conti.

Han tente i den franske armeen, men fekk aldri ein høgare rank enn generalløytnant. I 1689 følgde han den nære venen marskalk Luxembourg til Nederland og deltok i dei franske sigrane i Fleurus, Steinkirk og Neerwinden. Då syskenbarnet Jean Louis Charles, hertugen av Longueville (1646–1694) døydde, gjorde conti krav på fyrstedømet Neuchâtel mot Marie d'Orléans, hertuginne av Nemours, (1625–1707), systera til hertugen. Han klarte ikkje å få militærstøtte hos sveistarane, og kongen kommanderte at området gjekk til Marie, sjølv om Conti hadde retten på si side. 

I 1697 tilbaud Ludvig XIV han den polske krona, og etter å ha muta Abbé de Polignac vart han vald. 27. juni 1697 vart han formelt erklært konge av Polen av kardinal Radziejowski. Conti reiste heller motvillig til det nye kongedømet sitt og då han nådde Danzig, hadde rivalen hans August II, kurfyrsten av Sachsen, alt teke over den polsk krona. Conti vende attende til Frankrike, der han vart teken imot av Ludvig. Etter at den franske armeen hadde mislukkast i dei tidlege åra av den spanske arvefølgjekrigen måtte Ludvig setje Conti, til å kommandere soldatane i Italia.

I hoffet var Conti ofte involvert i produksjonen av skodespel og støtta Illustre Théâtre, truppen til Molière, økonomisk i den tidlege karrieren deira. Conti levde livet og under ei burdsdagsfeiring for kongen på slottet i Versailles pådrog han seg syfilis frå ei prostituert kvinne, noko han førte vidare til kona si og som skulle påverka han dei siste åra av livet sitt. Lite var kjend om sjukdommen på denne tida, og han trudde han var straffa av Gud for det nære samarbeidet med skodespelarar og musikarar, som vart sett på som botnen av det franske samfunnet på denne tida. Han trekte derfor attende den økonomiske støtta og gjekk inn i Compagnie du Saint-Sacrement.

Han vart sjuk før han nådde slagmarka og døydde den 9. februar 1709. Han døydde av ein kombinasjon av gikt og syfilis. 

Den eldste sonen hans tok over som prins av Conti, Louis Armand de Bourbon (1696–1727).

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «François Louis, Prince of Conti» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Folk frå Paris
Kandidatar for den polske trona
Grevar av La Marche
Huset Bourbon-Conti
Fyrstar av Conti
Fyrstar av la Roche-sur-Yon
Den Heilage Ande-ordenen
Stjernefestning

Stjernefestning er ein festningstype sett saman av tenaljar (festningsverk med skarpe vinklar) rundtom ei mangekanta form slik at bygningen sett ovanfrå minnar om ei stjerne.
Festninga vart utvikla i krutperioden då kanonar dominerte slagmarkene, og vart først utvikla på midten av 1400-talet i Italia. 

Passive ringforma (enceinte) mellomalderfestningar synte seg å vere sårbare og lette å øydelegge med kanonar, sidan kanonkulene kunne skytast vinkelrett mot ein murvegg. I tillegg kunne ein angripande styrke kome nær muren relativt trygt, sidan forsvararane ikkje kunne skyte på dei frå nærliggande murar. Ei stjernefestning var derimot ein særs flat struktur bygd opp av mange triangulære bastionar, særskild utforma for å dekkje kvarandre og ei grøft. For å stå imot kanonkuler vart forsvarsmurane bygd lågare og tjukkare. Sjølv om dette gjorde at det vart lettare å kome opp murane, vart grøfte gjort breiare, slik at det angripande infanteriet framleis var utsett for skot frå murane, inkludert flankeskot frå bastionane. Den  ytre sida av grøfta var vanlegvis utstyrt med ein skanseskråning for å hindre at kanonkulene trefte den nedre delen av hovudveggen. Andre strukturar som utanverk, tenailler, hornverk og kronverk, og til og med frittståande fort vart bygde for å danne komplekse ytre forsvarsverk for å verne hovudmuren frå artilleri, og stundom fungere som ytterlegare forsvarsstillingar. Dei vart bygde av mange materiale, men vanlegvis jord og murstein, sidan mursteinar ikkje vert slått i stykke på same måte som stein gjer når dei vert trefte av kanonkuler. 

Stjernefestningane vart vidareutvikla seint på 1400-talet og tidleg på 100-talet under den franske invasjonen av Den italienske halvøya. Den franske armeen var utstyrte med nye kanonar og bombekastarar som lett øydela tradisjonelle forsvarsverk bygde i mellomalderen. Stjernefestningar vart nytta av Michelangelo i festningsvollane til Firenze og ytterlegare utvikla på 1500-talet av Baldassare Peruzzi og Scamozzi. Utforminga spreidde seg i Italia i 1530- og 1540-åra. Det vart bygde mange slike festninga gjennom Europa dei neste tre hundreåra. Italienske ingeniørar var ettertrakta i heile Europa for å byggje nye festningsverk. På slutten av 1600-talet var Menno van Coehoorn og særleg Vauban, militæringeniøren til Ludvig XIV, rekna for å ha teke denne forma for festningsverk så langt som råd var.

På 1800-talet førte utviklinga av sprenggranater til at defensive forsvarsverk vart endra.

Kjelder 
Kjeld Th. Magnussen, Festningsordbok , Nasjonale Festningsverk, Forsvarsbygg. ISBN: 92-7972-039-1

Denne artikkelen bygger på «Star fort» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Bilete og teikningar av stjernefestningar 
 Cataneo, Hieronymus, De arte bellica, sive, De designandis ac construendis arcibus & propugnaculis, necnon & de ijs oppugnandis, expugnandis, ac propugnandis: de itinere exercitus, ac castrametatione: quando expediat manus cum hoste conserere, ac tandem, quid imperatori sit in procinctu cauendum vel eligendum, (1600)

Festningsverk
Krigføring i tidleg moderne tid

de:Festung#Ursprünge des Bastionärsystems
Karl Friedrich Schinkel

Karl Friedrich Schinkel (), fødd i Neuruppin i Brandenburg, var ein prøyssisk arkitekt, byplanleggjar og målar som sette eit sterkt preg på klassisismen.

Han er kjend for ei rekkje monumentale byggverk i Berlin og Potsdam, blant anna bygningen til det prøyssiske krigsakademiet mot paradegata Unter den Linden i Berlin og Königliches Schauspielhaus.

Schinkel fekk stor verknad på utforminga av ei rad bygningar i Oslo, mellom anna Universitetsbygningane i Oslo sentrum, som han hjelpte Christian H. Grosch med utforminga av.

Bakgrunnsstoff 
 Karl Friedrich Schinkel frå SNL

Tyske arkitektar
Tyske målarar
Utmattingskrig

Utmattingskrig er ein militærstrategi der ei krigførande side prøver å vinne ein krig med å nedkjempe fienden ved å få han til å bruke opp reservane sine av materiell og personell. Ein eventuell krig vil etter kvart bli vunne av den parten som har størst reservestyrke. Motstykket til utmattingskrig er manøverkrigføring, og all militær doktrine kan passast inn på ein skala mellom desse to ytterpunkta.

Historisk perspektiv 
Eit døme på utmattingskrig var skyttargravskrigane på vestfronten under første verdskrigen, der begge styrkane fann seg i ein statisk defensiv posisjon i skyttargraver som strekte seg frå dei sveitsiske Alpane til Den engelske kanalen. I fleire år utan høve til å utmanøvrere, trudde kommandantane at den einaste måten dei kunne overvinne fienden på var å fortsetje å angripe rett mot fronten og dermed utmatte dei.

Vietnamkrigen vart ofte kalla ein utmattingskrig («war of attrition») sidan strategien til amerikanarane var å nedkjempe krigsviljen til fienden. Til slutt viste det seg at denne strategien feila på grunn av den asymmetriske delen av konflikten og den fundamentale undervurderinga USA gjorde andsynes tiltakshuga til den nordvietnamesiske regjeringa og støttespelarane til denne for å sigre over fiendane sine uansett kva det ville koste.

Dei fleste militære teoretikarar har gjennom historia sett på utmattingskrig som uønskt, og noko som bør ein bør unngå. Denne forma for krig, der ein freistar å slite ut motstandaren i stor mengd, representerer det motsette av dei vanlege prinsippa i krig, der ein freistar å skaffe seg avgjerande sigrar gjennom manøvrer, styrkekonsentrasjonar, overraskingsmoment osv. På den andre sida kan den parten som har mindre fordelar av ein manøverkrig eller taktikk med vilje sjå mot ein utmattingskrig for å nøytralisere fordelane til motstandarane.

Eit døme vil vere den siste delen av den amerikanske borgarkrigen, der Ulysses S. Grant pressa på den konføderale hæren til trass for store tap, sidan han var sikker på at forsyningane til nordstatane og mengda soldatar ville overvinne sørstatane, sjølv om mengder offer var imot dette.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Utmattelseskrigføring» frå ,  den 2. februar 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Militærstrategi
Krigføring etter type
Elementary OS

elementary OS er eit operativsystem tufta på open kjeldekode. I 2011 vart fyrste versjon sleppt, kalla Jupiter. Andre versjonar var Luna (2012), Freya (2013) og Loki (2016).

Historie
Prosjektet byrja med eit ikontema for Ubuntu Linux som vart svært populært.

Bakgrunnsstoff 
 Gnome-Look.org

Operativsystem
Luntelås

Luntelåsen var den første mekanismen eller «låsen» som gjorde at ein kunne avfyre handhaldne skytevåpen. Denne utforminga gjorde at ein ikkje trong å avfyre våpenet med å føre ei fyrstikk ned i fengpanna på våpenet slik at ein kunne nytte begge hendene til å halde våpenet i eit fast grep når det gjekk av, og samtidig halde augene på målet.

Luntelåsen bestod av ein kløfta hane som lunta vart festa i. Ved hjelp av ei fjør og ein avtrekkar vart hanen brakt mot fengpanna og tente fengkrutet. Eldsnøggleiken var opp mot 10 skot per time. Ei stor svakheit med luntelåsen var at lunta måtte vere tent heile vegen for at våpenet skulle gå av. Det kunne vere vanskeleg å få fyr i lunta og halde henne brennande i vått vêr. Om det var mørkt, kunne i tillegg lyset frå fyrstikka som tente lunta avsløre kvar skyttaren var, og det same kunne lukta av brennande lunte (dette vart nytta i filmen Dei sju samuraiane av Akira Kurosawa). I tillegg måtte skyttarane bere med seg store mengder krut som dei heldt i nærleiken av dei tente fyrstikkene.

Luntelåsen vart oppfunnen i Spania i byrjinga av 1400-talet.

Sjå òg
 Perkusjonslås
 Flintlås
 Handkanon
 Miquelet
 Snapplås
 Hjullås

Kjelder

 
Denne artikkelen bygger på «Matchlock» frå ,  den 2. februar 2012.  

Skytevåpendelar
Tidlege skytevåpen