Urskog–Hølandsbanen

Urskog-Hølandsbanen (Aurskog-Hølandbanen frå mars 1947) var ein smalspora jernbane i Akershus fylke, frå Sørumsand stasjon på Kongsvingerbanen til Skulerud stasjon i Aurskog-Høland kommune. Jernbanen var i ordinær drift med gods- og persontrafikk fram til 1. juli 1960. I dag er dei 3,2 øvste kilometrane av banen i drift som museumsjernbane med det gamle privatbanenamnet "Urskog-Hølandsbanen" (UHB), og er som museumsjernbane ei avdeling av Akershusmuseet.
På folkemunne vart banen kalla «Tertitten». Tertitten er språkleg avleidd av tertiærbane, altså ein tredjeklasses jernbane.

Historie
Første etappe frå Bingsfossen til Bjørkelangen vart bygd av selskapet Urskogbanen, og vart opna 14. november 1896. Eit anna selskap, Hølandsbanen bygde banen frå Bjørkelangen til Skulerud. Den vart opna 15. desember 1898, men før det hadde selskapa slått seg saman til Urskog-Hølandsbanen (U.H.B.). Etter stortingsvedtak i 1900, vart banen forlenga dryge to km vestover inn til Sørumsand stasjon. Denne siste strekninga vart sett i drift frå 7. desember 1903. Banen var då blitt 57 km lang. Selskapet hadde hovudkvarter på Bjørkelangen.
Banen vart bygd på billegaste måte, som ein såkalla tertiærjernbane med sporvidde 750 mm. Dette gav altså banen tilnamnet «Tertitten».
Fram til 1. januar 1945 var banen eit privat aksjeselskap. Då overtok Staten ved NSB og dreiv banen dei siste 13 åra under namnet Aurskog-Hølandbanen.

Banens trafikkgrunnlag var særleg skogs- og landbruksprodukt. Tømmer vart kjørt til Skulerud og derfrå fløytt til Halden. Tidlegare vart samtrafikk med DS «Turisten» på Haldenkanalen ein populær turistattraksjon kalla «Den store rundreisen»; tog Oslo - Sørumsand, Urskog-Hølandsbanen til Skulerud, båt på Haldenkanalen til Tistedal, tog frå Tistedal, evt. Halden til Oslo.

I 1961 kom arbeidet i gang for å sikre Aurskog-Hølandbanen for ettertida, drive som eit lutlag med frivillig og uløna arbeidskraft. Etter ei tid fekk dei overta tre kilometer spor ved Sørumsand, to damplokomotiv og ein del vogner. Første veterantog gjekk i 1966.
Det fanst ingen bygningar og ingen sidespor på denne banestrekninga. Heile anlegget som ein opplever ved eit besøk på «Tertitten» er bygd opp i museumsbane-tida. Tre av UHBs damplok og to av personvognene er restaurert. Restaureringsarbeid og driftsteknisk vedlikehald på det rullande materiellet pågår kontinuerleg.

Då «Tertitten» kom i gang som museumsjernbane var endepunktet litt utanfor sentrum i Sørumsand og skinnene inn til stasjonen var fjerna. I 1987 kunne dei første toga igjen køyre frå Sørumsand sentrum etter at ein dugnadsinnsats hadde forlenga banen inn dit. To år seinare var anlegget, med stasjonsbygning, ferdig og offisiell opning av forlenginga fann stad.
Heile anlegget er freda. UHB er i dag ei stifting, og Venneforeningen Tertitten står saman med Museene i Akershus for drifta av museumsbanen.

Linjekart

Sjå òg 
 Akershusmuseet
 Haldenkanalen
 Transportsystemer inn til og i Haldenvassdraget

Referansar
Denne artikkelen bygger på «Urskog–Hølandsbanen» frå ,  den 12. november 2013.

Kjelder
 Bjerke, T. & Holom, F.S. (2004) Banedata 2004. Hamar/Oslo: Norsk Jernbanemuseum og Norsk Jernbaneklubb. ISBN 82-90286-28-7.

Bakgrunnsstoff
Nettstaden til Urskog-Hølandsbanen
Nettstaden til stiftinga Urskog-Hølandsbanen
Museene i Akershus
Urskog-Hølandsbanen i openstreetmap.org

Norske jarnbanar
Skipingar i 1947
Nedleggingar i 1960
Norske museumsjarnbanar