alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Gjelle

Gjeller eller tokner er pusteorgan hjå organismar som lever i vatn. Dei syter mellom anna for opptak av oksygen frå vatn, og utskiljing av karbondioksid.

Gjeller hjå virvellause dyr 
Mange små vasslevande dyr tek opp oksygen direkte gjennom kroppsoverflata, men meir komplekse former har særskilde organ for å få ei stor nok overflate til å ta opp surstoffet dei treng. Dette er vanlegvis tynne vevplater fylte med blod eller anna væske som slepp gassar gjennom tynne veggar.

Hjå somme insekt finn ein eit unikt sett respirasjonsorgan me kallar trakégjeller. Dette er små blodsystem som tek opp oksygen frå vatnet og fører det inn i trakésystemet til dyret.

Gjeller vert utvikla i sjøstjerner og kråkebollar som tynne røyrstrukturar i kroppsoverflata, med samband med det hydrostatiske skjelettet til dyret. Hjå krepsdyr, blautdyr og somme insekt er dei greina eller plateliknande strukturar med blodårer i, og sit oftast på utsida. Augestikkarlarver har såkalla rektale gjeller, det vil seie at dei har lukka trakéopningar i endetarmen. Vatn som blir pumpa inn og ut av rektum, fører oksygen til dei lukka trakeane.

Muslingar brukar gjellene sine både til gassveksling og til å filtrera næringspartiklar ut or vatnet.

Gjeller hjå virveldyr 
Gjellene til virveldyra vert utvikla i svelget langsmed ei rekkje gjellespalter som opnar til utsida. Alle virveldyr har desse opningane på eit eller anna stadium av livet. Vatn som blir teke gjennom munnen, går ut gjennom opningane og badar gjellene undervegs. Saltvassfisk brukar gjellene til å skilja ut salt, medan ferskvassfisk brukar dei til å halda på salta.

Hjå somme amfibium sit gjellene på same stad på kroppen, men utanpå. Dei fleste artar har fysiologiske tilpassingar gjer at dyra kan utnytta vatnet mest mogleg, ofte ved at blodet og vatnet flyt i motsett retning av kvarandre slik at blodet tek opp mest mogleg oksygen.

Øyregangen i det indre øyra hjå pattedyr er mest sannsynleg omdanna gjellespalter.

Den store overflata til gjellene skapar problem for fisken i samband med osmoregulering eller vassbalanse. Saltvatn inneheldt mindre H2O enn kroppsvæskene til fisken, noko som fører til at saltvassfisk mistar store mengder vatn osmotisk gjennom gjellene. For å vega opp for tapet drikk dei store mengder sjøvatn og skil ut saltane.

Ferskvatn har på den andre sidan høgare vassinnhald enn kroppsvæskene til fisken, noko som gjer at dei tek opp vatn osmotisk gjennom gjellene. Overskotsvatnet vert skild ut gjennom urin.

I fosterdanninga av mennesket er òg forstadium til gjeller til stades. Desse er kalla gjellebogar, og er opphavet til fleire strukturar i andletet, halsen og øyret. Gjellebogane til mennesket er likevel ikkje perforerte, men berre fem foldar, og dei har derfor ingen funksjon i oksygeneringa av fosteret. Det skjer gjennom navlesnora.

Sjå òg 
 Lunger
 Boklunger

Bakgrunnsstoff 

Andedragssystemet
Dyreanatomi
Artropodanatomi
Fiskeanatomi
Organ
Ferkila

Å vera ferkila er på nordmøring det same som å vera forkava, altså overvelda og noko panisk.

Nordmøring
Karavorden

Å vera karavorden (utt. «karavorinn» (ndm.) eller «kar(a)voḷinn» (ndm.)) tyder det same som å vera kry. Det vert gjerne nytta om halvvokstringar som freistar å gje inntrykk av at dei er meir vaksne enn dei er. Ein kan òg seie at nokon er «vorinn» og meine at han tøffar seg, iallfall blir dette uttrykket bruka slik i Sunndal.

Nordmøring
Uttrykk
Pøse

Ei pøse (ndm. «pø’s») er eit dialektord for ‘behaldar’ eller ‘dunk’. Døme frå nordmørsdialekten «bænsinpø’s».

Nordmøring
Ufsdrope

Ufsdrope, òg skrive ufsdråppe i dialektlitteratur, er nordmørsk for mønsdrope eller drypp frå takskjegget. Slikt drypp kan vera til skade for veggen, så derfor har dei fleste husa takrenner for å ta unna vatnet og leie det i røyr ned i jorda.

Nordmøring
Nedbør
Milt

Milten (av norrønt milti, latin lien, gresk splen) er eit innvolsorgan som finst i bukhola hjå virveldyr. Milten er ein brunleg kjertel som er del av kretsløpssystemet. Han filtrerer ut gamle raude blodlekamar og anna avfall, som bakteriar og framandlekamar. Han dannar kvite blodelekamar og er magasin for raude blodlekamar. Ved høve der kroppen treng meir blod, til dømes til ei anstrenging som springing, trekk milten seg saman og slepp ut dei lagra blodcellene slik at dyret får auka oksygenopptak. I foster dannar milten både raude og kvite blodceller. 

Milten er ikkje strengt nødvendig for liv og til nyleg var det ukjend kva for funksjon han hadde. No er det kjend at manglande milt disponerer for særskilde infeksjonar. Organet smulmar opp ved nokre blodsjukdommar, som leukemi, der danninga av kvite blodceller aukar, og ved nokre infeksjonssjukdommar, som malaria, mononukleose og tyfoidfeber. Miltruptur (brot på milten) kan 
skje ved ulukker, operasjoner og ved visse infeksjonar. Dette kan føra til hurtig blodtap, og dersom skaden ikkje kan rettast må ein fjerna milten ved ein splenektomi.

Milten til menneske er raudbrun, bønneforma, 10–13 cm lang, 6–7 cm brei og har ein tjukkleik på 3–4 cm. Konsistensen er blaut og skjør.

Kjelder 
 «milt» (12.01.2012) i Store norske leksikon. 
 «milt» i Store medisinske leksikon

Bakgrunnsstoff 

Endokrinologi
Lymfesystemet
Kjertlar
Buken
Tufse

Tufse er nordmørsk for frykteleg. Døme: Det er tufse heitt i dag. Hann grét så tufse.

Nordmøring
Stopplinn

Stopplinn er nordmørsk og vert nytta for stivlemma og lite spenstig ganglag.

Nordmøring
Arne fabrikker

Arne fabrikker var ein tekstilfabrikk i Ytre Arna ved Bergen. Fabrikken vart starta i 1846 av Peter Jebsen. Allereie i 1844 kjøpte han opp rettane til Blindheimselva i Arna for å nytta vasskrafta til industriell bruk. I 1960-åra var bedrifta ein av dei største tekstilprodusentane i Noreg, og produserte blant anna sengetøy, garn, soveposar og vatterte teppe.

I 1845 underteikna Peter Jebsen kjøpekontrakt på Blindheimselven («Elvæ») frå Gaupås som renn ut i Ytre Arna, og grunnla det som blei landets første mekaniserte bomullsveveri. Han brukte halve formua si, 200 spesiedalar, på å kjøpe elva. Verksemda vaks raskt, og etter kvart blei det bygd både bomullsspinneri, fargeri og bleikeri på staden. Dette blei starten på Arne Fabrikker, ein av dei største og viktigaste tekstilfabrikkane i landet. Verksemda Arne Fabrikker romma to større fabrikkar: bomullsvarefabrikken og ullvarefabrikken. Bygda Ytre Arna ble bygd opp rundt fabrikkane, og utvikla seg til eit industrisamfunn som trakk til seg arbeidarar frå heile Vestlandet. Fabrikken var også i stor grad samfunnsorganisator, og i tillegg til arbeidsplassar sytte den for bustadar, skule, idrettsanlegg, fattigvesen, vegbygging, brannkorps, lege, samfunnshus med kino og kyrkje, – eit komplett lite samfunn.

Fabrikkane i nyare tid 
Fabrikkanlegget (Bomullsvarefabrikken) er på 20 000 kvm og ligg nedst ved Sørfjorden. I dag er dette Arna Næringspark. Her held også tekstilbedrifta Oleana og Ytre Arna Historielag til.

Fabrikkanlegget (Ullvarefabrikken) ligg ved Blindheimselven (Elvæ) øvst i Ytre Arna. I dag er dette Arna Industrihus.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

 Arne Fabrikker i Store norske leksikon
 Arne Fabrikker i museumsportalen DigitaltMuseum
Ytre Arna Museum
 Samvirkemuseet, tidlegare Arne Forbrugsforening
 Trikotasjeindustri i området ved Bergen 

Tidlegare norske tekstilverksemder
Arna
Næringsliv i Bergen
Føretak skipa i 1846
1846 i Noreg
Jan Swammerdam

Jan Swammerdam () var ein nederlandsk vitskapsmann. 

Sammerdam var ein av dei fyrste til å ta i bruk mikroskopet, og hadde ei viktig rolle i framveksten av biologi som ein vitskapleg disiplin.

Kjelder 

 Cobb M. 2002. Exorcizing the animal spirits: John Swammerdam on nerve function. Nature Reviews, Volume 3, Pages 395-400.
 

Entomologar
Anatomar
Nederlandske vitskapsfolk
Mikroskop

Eit mikroskop er eit optisk instrument som blir nytta for å lage eit forstørra bilete av eit objekt. Ordet er laga av dei greske orda mikrós (liten) og skopein (å sjå). Noko som er for lite til at ein kan sjå det i eit mikroskop er submikroskopisk. 

Det finst tre hovudtypar mikroskop:
 elektronmikroskop
 lysmikroskop
 rasterelektronmikroskop

Lysmikroskop 

I eit lysmikroskop vert ljoset frå objektet leia gjennom objektiv og okular. Forstørring kan vera frå ti til ti tusen gongar.

Det synlege lyset har ei bølgjelengd på mellom 400 og 700 nm. Det avgjer kor små ting me kan sjå, ikkje mindre enn 0,3 mikrometer.

Mikroskop
Laboratorieutstyr
Mikrobiologi
Mikroskopi
Nederlandske oppfinningar
Brok

Ei brok er i mange norske dialektar eit anna ord for bukse. Det kjem frå norrønt brók. Historisk sett er det ein tendens til at brok — og tilsvarande engelsk breeches — er vorte som namn på kneside beinklede, medan ordet bukse, som vart innlånt frå plattysk i seinmellomalderen, har fått spesialtydinga ‘okleside beinklede’. Men ordet brok kan i dialektane òg tyde bukse rett og slett, same kva slag det er.

Sjå òg 

 Lokkbrok
 Nikkers
 Bukse
 Side Brok — ei hiphopgruppe frå Ørsta på Sunnmøre

Nordmøring
Bukser
Folkevandringstida

Folkevandringstida er ei nemning på den tida i europeisk historie som vart kjenneteikna av massive folkeflyttingar på kontinentet. Folkevandringane var ein av dei viktigaste utløysande grunnane til at Vestromarriket fall. Ein reknar at det var hunarane sine rørsler aust i Europa på 200-300-talet som var hovudårsaka til folkevandringane. Folkevandringstida er rekna å ha vore mellom år 400 og år 800 og markerer overgangen frå (sein)antikken til mellomalderen i generell europeisk historie.

Kronologi

Sjå òg 
 Folkevandringstida i Noreg

 
Europeisk historie
Blodlekam

Blodlekamar eller blodceller er ein av dei to komponentane i blodet, den andre er plasma. Det finst tre hovudtypar av blodlekamar, dei kjem alle frå udifferensierte celler kalla multipotente hematopoietiske stamcellar i beinmargen. Det er difor normalt umogeleg å sjå skilnad på dei ulike blodlekamene når dei er nye eller umodne.

Dei tre slaga blodlekamar er
 raud blodlekam (erytrocytt), fraktar oksygen
 kvit blodlekam (leukocytt), tek del i immunforsvaret
 blodplate (trombocytt), ein del av hemostase-mekanismen (regulering av blødningar).

Ein kubikkmillimeter blod inneheld 4,2 til 6,2 millionar raude blodlekamar, 5 til 10 tusen kvite blodlekamar og 140 til 340 tusen blodplater.

Kjelde 
 Jacob, Francone og Lossow: Anatomi og fysiologi. Oslo, 1980.
Korea

Korea (koreansk Daehan, Hanguk eller Chosŏn) er ein region i Aust-Asia som hovudsakleg omfattar den koreanske halvøya mellom Japanhavet og Gulehavet. 
Her har den gamle koreanske sivilisasjonen halde til som frå år 668 var samla i ein stat. I 1948 blei han delt inn i Nord-Korea (Den demokratiske folkerepublikken Korea) og Sør-Korea (Republikken Korea).

Korea er for det meste folkesett av ei homogen etnisk folkegruppe, koreanarar, som snakkar eit eige språk, koreansk, og brukar sitt eige alfabet, hangul.
Den geografiske plasseringa mellom Kina og Japan har vore viktig for området, og desse to landene har hatt vekslande innverknad på regionen.

Korea blir kalla Hanguk (한국) i Sør-Korea og Chosŏn (조선) i Nord-Korea. Namnet «Korea» kjem frå Goryeo-perioden (Koryŏ, 고려) og er avleidd av namnet på det tidlegare kongedømmt Goguryeo (Koguryŏ, 고구려). Chosŏn kjem frå Joseon-dynastiet som herska over landet frå 1392. I 1897 blei landet omdøypt til Daehan Jeguk (, , bokstaveleg 'Det store han-riket'. Dette viser til Samhan, ein tidleg konføderasjon av tre koreanske grupper.

Kjelder

Aust-Asia
Tidlegare land i Asia
Korea
Omstridde område i Asia
Delte område
Anemi

Anemi (gresk αναιμία, anemía, «utan blod») er eit nivå på raude blodlekamar og/eller hemoglobin som er lågare enn normalt. Ein reknar òg som anemi om hemoglobinet har mindre evne til å frakte oksygen.

Dette gjer at lekamen får mindre oksygen enn han treng. Teikn på dette er bleik hud (usikkert) og slimhinner (sikkert), at ein er mykje trøytt, har mindre yteevne, dårlegare konsentrasjonsevne, hjarteklapp, hovudverk, blir svimmel og kan bli kortpusta ved tungt arbeid. I tillegg kan det kome symptom frå sjukdommen som ligg til grunn for anemien. Anemi er aldri ein sjølvstendig diagnose, men alltid symptom på ein annan tilstand.

Typar anemiar 

Patofysiologisk kan me dela anemiane inn i dei som kjem av auka forbruk av raude blodlekamar (og nokre andre årsaker) og dei som kjem av endra produksjon av raude blodlekamar i beinmergen. Denne lista er ikkje fullstendig.

 Anemi på grunn av auka forbruk av blodlekamar (regenerativ anemi)
 Akutte og kroniske blødningar (utan jernmangel)
 Hemolytisk anemi
 Korpuskulær (årsak i blodlekamen)
 Defektar i membranen til blodlekamen: Sfærocytose, Elliptocytose
 Enzymdefektar: Glucose-6-PDH-mangel, Pyrovatkinasemangel 
 Paroksysmal nokturnal hemoglobinuri
 Ekstrakorpuskulære (årsak utanfor blodlekamen)
 Immunhemolyse (øydelegging årsaka av immunreaksjon, til dømes Rhesus-immunisering hjå nyfødde)
 Mekaniske årsaker
 Forgiftingar (til dømes cyanid og karbonmonoksid)
 Hyperspleni (forstørra milt)
 Infeksjonar

 Anemi på grunn av feil i framveksten av blodlekamar
 Forstyrring i hemoglobinsyntesen
 Jarnmangel
 Hemoglobinopatiar: Thalassemi, Sigdcelleameni
 Stamcellefeil
 Aplastisk anemi
 Myelodysplastisk syndrom
 Nedsett beinmergsfunksjon
 Tumor
 Malignt lymfom
 Leukemi
 Fibrose
 Renal anemi (årsaka av mangel på erythropoetin
 Mangel på vitamin B12 eller folat (vitamin B9)
 Juvenil reumatoid artritt/systemisk lupus erythematosus

Diagnostikk av anemi 
(dette er ei ufullstendig liste)
 Basisprøvar: Utstryk, Hemoglobin, tal på raude blodlekamar, hematokritt, tal på retikulocyttar, tal på kvite blodkroppar m/ differesialtelling, tal på blodplatar, ferritin
 Hemolyse: Haptoglobin, LD, bilirubin
 Mangeltilstandar: Jernstatus (s-jern, TIBC, eventuelt jarnbelastning), Vitamin B12, folat i serum/fullblod, malabsorbsjonsutredning
 Eventuelt beinmargsundersøking (leukemi, beinmargssvikt)
 Eventuelt infeksjonsutreidning.

Sjå òg 
 Polycytemi (ufysiologisk mange raude blodlekamar)
 Leukocytopeni (sjukeleg få kvite blodlekamar)
 Trombocytopeni (sjukeleg få blodplater)

Kjelde 
 Tysk wikipedia
 Rikshospitalets metodebok for born over tre år

Blod
Hematologi
Gorkij

Gorkij er eit etternamn. Namnet kan òg verta stava Gorki eller Gorky (Горький). Byen Nizjnij Novgorod hadde namnet Gorkij frå 1932 til 1991, oppkalla etter forfattaren Maksim Gorkij. 
Gorkij-parken i Moskva vart òg oppkalla etter han. 

Etternamn
Maracaibosjøen

Maracaibosjøen er ei vik i Venezuela. Sett på som ein innsjø, ville sjøen vore den største innsjøen i Sør-Amerika. Eit 54 km langt sund gjev sjøen samband med Venezuelabukta, til Det karibiske havet og til Atlanterhavet. Mykje vatn kjem frå Catatumbo-elva, men fleire elvar renn ned frå Andesfjella.

Maracaibosjøen ligg ved kring 10°39' N breiddegrad og 71°36' V lengdegrad.

Mykje trafikk går til hamnebyane Maracaibo og Cabimas. General Rafael Urdaneta-brua bind saman byen Maracaibo med resten av Venezuela.

Maracaibosjøen ligg sentralt i Maracaibo-bassenget, og inneheld store ressursar av petroleum, noko som gjer området til ein viktig senter for Venezuela sin økonomi. 
På grunn av petroleumsverksemda er det mykje forureining i området.

Venezuelansk geografi
Opplysingstida

Opplysingstida var ei samfunnskritisk åndsretning i Europa på 1700-talet (frå kring 1690 til kring 1800). Ein uttrykte ei tru på menneska sine evnar og fremja renessansen sine humanistiske ideal i eit samfunnsmessig perspektiv. Bruken av ordet opplysing (tysk Aufklärung) kan vera ein idé frå den tyske filosofen Immanuel Kant. Det vart lagt vekt på utbreiing av kunnskap, mellom anna ved utgjeving av oppslagsverk.

Nokre opplysingsfilosofar 
 Marquis de Condorcet
 Daniel Defoe
 Denis Diderot
 David Hume
 John Locke
 Moses Mendelssohn
 Charles Louis de Montesquieu
 Thomas Reid
 Jean-Jacques Rousseau
 Adam Smith
 Jonathan Swift
 François de Voltaire

Sjå òg 
 Encyklopedi
 Leksikon
 Oppslagsverk

Europeisk historie
Protestantisme

Protestantisme er nemning på den forma for kristendom som voks fram i tida kring reformasjonen. Det finst mange under-retningar av protestantisk kristendom med tildels store skilnader. Av desse kan nemnast evangelisk-luthersk kristendom, reformert kristendom, metodisme, baptisme, anabaptisme, presbyteriansk kristendom og sjuandedagsadventisme.

Sjå òg 
 Den norske kyrkja

Kristendom
Nordlandet i Kristiansund

Nordlandet er den største øya i Kristiansund kommune på Nordmøre i Møre og Romsdal fylke. Ho har eit areal på 14,44 km². Øya er den nordlegaste av dei øyane byen ligg på, med hamna som det sentrale midtpunkt. Her ligg òg det høgaste punktet i byen, Kvernberget på 205 m.o.h.. Den gamle busetnaden på Nordlandet ligg sentralt i forhold til hamna og sunda som er innseglinga til hamna. Frå her er det båtsamband over sunda til sentrum av byen på Kirkelandet. Bydelen Nordlandet har eiga kyrkje, Nordlandet kyrkje. 

Mykje av utbygginga i Kristiansund dei siste 30 åra har skjedd på Nordlandet. 

Kristiansund lufthamn, Kvernberget ligg på Nordlandet, med tilhøyrande helikopterbase for oljeverksemda på Haltenbanken. Like ved ligg oljebasen Vestbase. Løkkemyra var opphavleg regulert til industriområde, men er no òg eit handelssentrum i Kristiansund, med mellom anna kjøpesenteret Amfi Futura, Biltema og andre store varehus. 

Nordlandet vert òg humoristisk kalla «Marokko».

Biletgalleri 

Øyar på Nordmøre
Geografi i Kristiansund
Norske mellomalderbyar

Norske mellomalderbyar er byar i Noreg som kan føra historia si attende til mellomalderen. 

Med grunnlag i grav- og skattefunn har det vore teoriar om at ein kaupang frå vikingtida kan ha vore lokalisert i Vikkilen i Grimstad i Aust-Agder. Fleire norske byar som voks fram i mellomalderen har i fylgje nyare arkeologiske undersøkingar vorte grunnlagde kring år 1000, og kanskje noko tidlegare. Det gjeld Trondheim, truleg òg Oslo, medan Bergen (Bjørgvin) truleg er ein yngre by enn Trondheim (Nidaros) og Oslo. Arkeologar har prøvd å påvisa busetnad frå tidleg 1000-tal i Tønsberg, medan Stavanger og Borg (Sarpsborg) ikkje er undersøkt. Bispebyane Hamar og Stavanger vart først omtala som byar på 1100-talet. 
Konghelle, Marstrand og Uddevalla ligg i dag i Bohuslen Sverige. Vágar i Hålogaland, Kaupanger i Sogn, Borgund på Sunnmøre, Veøy i Romsdal og Steinkjer i Nord-Trøndelag var høvesvis små og dei vart meir eller mindre folketome i seinmellomalderen.

I fylgje sogene vart Tunsberg grunnlagt som Noregs eldest by i 871, etterfylgt av Nidaros grunnlag i 997 av Olav Tryggvason, Borg i 1016, Oslo i 1048 og Bjørgvin i 1070. Seinare kom Stavanger i 1125 og Ski(ð)an/Skien i 1358. I tillegg vart byane Konghelle ein by på 1000- eller 1100-talet (segnene er litt usamde og arkeologien er ikkje heilt trygg sjølv enno), Oddevold/Uddevalla fyrst i 1498 og Marstrand i 1442. Men ein stad gjekk ikkje frå bondegard til storby berre på grunn av eit brev med underskrift av kongen, det tok som oftast fleire hundreår å veksa til ein by og det er glidande overgangar. I tillegg er ofte sogene skrivne ned i ettertid og ber preg av å vanta truverd, Tønsberg er til dømes truleg mykje yngre enn 871 og Konghelle eldre enn 1140. Ein trend ein kan leggja merke til er at nesten alle byane som enno står er rundt Oslofjorden. Med unnatak av Bjørgvin og Nidaros ligg alle byane på det sentrale Austlandet: Borg, Oslo, Turnberg, Konghelle, Oddevold, Marstrand. At folkesentera i Noreg låg like ved grensa til både Sverige og Danmark kom til å påverka landet mykje i og etter mellomalderen; mellom anna hamna landet i eit eller anna samband med desse landa frå og med 12-1300-talet og fram til og med 1905. Den største handelsvegen i Noreg var på denne tida fiske, noko som førte med seg at det ligg småbyar langs heile kysten. Byen på Borgund vart flutt ut til Ålesund, Vágar ligg utpå Lofoten og slik fint til både for å handla med samane endå lengre nord og til å driva lofotfiske og senda fisken sørover til Bergen, og vidare til Europa.

Bylivet 
Dei breiaste gatene vart i Noreg kalla allmenningar eller strete. Dei smale gatene som gjekk mellom husa vart i Noreg kalla smug eller veite.

Sjå òg 
 Kaupangen i Skiringssal
 Hedeby i Danmark
 Konghelle i Sverige

Notar

Bakgrunnsstoff 
 Busetnad Land og by  Arkeologinettstaden Gamle Naboar om busetnad i mellomalderen
 Norske middelalderbyer  Rapport frå NIKU
 www.middelalder.no Interesseforeningen Oslos Middelalder
 Bryggens Museum  Om mellomalderbyen Bergen
 Middelalderbyen Stavanger 
 Vitenskapsmuseet i Trondheim; Middelalderen 

 Norske mellomalderbyar
Norsk mellomalder
Byar i Noreg
Futurum

Futurum er ein grammatisk eigenskap ved den grammatiske kategorien tempus. Verb som står i futurum viser til handlingar som skjer seinare enn eit visst referansepunkt. Viss dette referansepunktet er no, viser futurum til eit tidspunkt i framtida, men futurm kan også vise til tidspunkt i fortida.

Norsk har ikkje futurum som ein eigen grammatisk kategori, eigenskapen presens uttrykkjer det semantiske innhaldet til futurum i norsk. Eit språk som har futurum er fransk.

Tempus
Devi

Devi (hindi og sanskrit देवी, Devī) tyder 'gudinne' og blir brukt innan hinduismen for å visa til ulike kvinnelege gudeformer, særleg når dei blir tilbedne åleine. Ho kan sjåast på som ei morgudinne, ettersom Devi ofte blir tilbeden som ei mor. 

Den maskuline utgåva av ordet er Deva. Andre nemningar på Devi er Mahadevi ('store gudinne'), Mahimata ('moder jord'), Jai Mata Di ('heilage mor') og Mata Rani ('moderdronning').

Devi som hovudguddom 
Gudinna er særleg viktig innan sjaktismen, der ho blir sett på som hovudmanifestasjonen av det guddommelege. Det finst fleire tekstar der ho blir opphøgd til skapar og øydeleggjar av universet, medan dei mannlege gudane står under henne i makt og heilagdom. Puranaen Devi Bhagavata inneheld til dømes atten tusen hymne til eller om gudinna.

Former av Devi 

Alle dei personleggjorte gudinnene innan hinduismen kan reknast som former av Devi. Dei opptrer med ulike former som kan delast inn i kategoriar:

 Den fryktelege mora. Durga, Kali, Tsjamunda, Bhavani og Bhutamata er ulike former av Devi som ei krigargudinne som drep monster ingen andre gudar kan få bukt med. Amman, Ammavaru og Mariamman er sørindiske døme på liknande modergudinner. I nokre tilfelle opptrer Uma eller Parvati, kona til Sjiva, også som ei slik gudinne.

 Den milde kona eller mora. Inkarnasjonar av Laksjmi, som er kona til Visjnu, Sarasvati, kona til Brahma, og i mange tilfelle Parvati er ofte meir vennlege utgåver av ei kone eller mor. Dei signer med velferd, grøde og liv heller enn å opptre skremmande.

Devi som namn 
Devi er eit vanleg kvinnenamn for hinduar, og finst i eit utal samansetjingar, som Sridevi, Lakshmidevi, og mannsnamnet Deviprasad. Rabri Devi er namnet på den mangeårige sjefsministeren i Bihar. Phoolan Devi var ei vidkjend «bandittdronning» som gjekk inn i politikken.

Sjå òg
Sjakti

Bakgrunnsstoff 

Hindugudar
Modergudinner
Kvinnenamn
Namnedelar
Førenamn frå sanskrit
Ord frå sanskrit
Ord frå hindi
Namn knytte til hinduismen
Bispen

Bispen (1 462 moh.) er eit fjell på toppen av Trollstigen lengst sør i Isterdalen i Rauma kommune.

Tur 
Det er tre ruter til topps, derav to (sørryggen og austryggen) krev klatring. Nordryggen er bratt og luftig, men ein kan nå toppen utan tradisjonell fjellklatring. Starten er frå toppen av Trollstigen, langs vegen mot Valldal. Stigen går opp langs nordsida av elva. Følg ho eit stykke, deretter bratt oppover lia på vestsida av Bispen og Bispevatnet, der ho svingar opp til «bandet» mellom Kongen og Bispen. Derfrå er det lett å klyve oppover. Nær toppen vert det rimeleg luftig.

Bispen er ein av dei «enklaste» av dei kjente toppane i Romsdalsfjella å kome til topps på. Det kan derfor vere ein del trafikk opp nordryggen, og det er i enkelte parti vorte fleire variantar av stigen. Turen til toppen tar mellom 2,5 og 4 timar.

BASE-hopping 
Den bratte nordveggen til Bispen har vist seg eigna for BASE-hopping. Frå sommaren 2006 har BASE-hopparar gjort fleire hopp med wingsuit, like forbi Øvre bispesving i Trollstigvegen.

Fjell i Romsdal
Klatring i Noreg
Elvestad

Elvestad er eit trafikknutepunkt i Indre Østfold kommune i Viken.

Staden høyrde til Hobøl kommune i Østfold fram til 2020.

Busetnader i Indre Østfold