alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Tycho på månen

Tycho er eit markant ringfjell sør på månen, kalla opp etter den danske astronomen Tycho Brahe (1546–1601). I sør ligg krateret Street; i aust ligg Pictet, og i nord-nordaust ligg Sasserides. Overflata kring Tycho er full av krater av forskjellige storleik, og mange overlappar eldre krater. Somme av dei mindre krateret er sekundære krater laga frå store bitar av ejisert materiale frå Tycho.

Tycho er eit relativt ungt krater, med ein estimert alder på 1,8 millionar år, basert på analysar av prøver frå Apollo 17. Denne alderen indikerer at nedslaget kom frå asteroidefamilien Baptistina. Simulerte studiar har gjeve 70% sannsyn for at krateret vart skapt av ein bit frå oppløysinga som skapte den noverande asteroiden 298 Baptistina.

Krateret har skarpe kantar, i motsetnad til eldre krateret, som har blitt slitne ned av seinare nedslag. Den indre delen har høg albedo som er godt synleg når sola står høgt over månen, og krateret er omgjeve av eit særeige strålesystem som dannar nesten 1500 km lange spiler ut frå krateret. Delar av desse strålane kan ein sjå sjølv når månen berre er opplyst av jordlys.

Vollane utafor kraterkanten har lågare abledo enn det indre i ein avstand på over hundre kilometer, og er utan strålene som ligg lenger ute. Denne mørkare kanten vart danna av mineral som vart kasta opp under nedslaget.

Den indre veggen er preg av jordras og terrassar, og heller ned til ein nesten flat kraterbotn, med somme små haugar. Botnen syner teikn på tidlegare vulkansk aktivitet, truleg frå smelta stein under nedslaget. Den sentrale haugen stig 1,6 km over kraterbotnen, og mindre toppar står like nordaust for hovudmassivet.

Kraterkanten vart vald som mål for Surveyor 7. Romfartøyet landa like nord for krateret i januar 1968. Her vart det gjort kjemiske undersøkingar av overflata. Krateret vart òg kartlagt i detalj av Lunar Orbiter 5.

Satellittkrater
Til vanleg er desse identifisert på månekart med ein bokstav ved sidan av kratermidtpunktet som er nærast Tycho.

Sjå òg
Tycho Brahe på Mars

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Tycho (crater)» frå ,  den 12. juli 2016. 
 oppgav desse kjeldene:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ringfjell på månen
SN 1572

SN 1572 (Tycho Brahes nova) eller 3C 10 var ein supernova i stjernebiletet Kassiopeia, observert første gongen 11. november 1572 og skildra av Tycho Brahe i boka De nova stella (1573). Ved maksimum var han like lyssterk som planeten Venus og synleg om dagen. Det var ein av kring åtte supernovaer som har vore synleg for det nakne auga i historisk tid.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «SN 1572» frå ,  den 13. juli 2016.

Bakgrunnsstoff

 Astronomy Picture of the Day: Tycho's Supernova Remnant

Supernovaer
Supernovarestar
1572
Vitskap i 1572
Ultrafiolett-astronomi

Ultrafiolett-astronomi eller UV-astronomi astronomiske undersøkingar i det ultrafiolette område av det elektromagnetiske spekteret, det vil sei mellom synleg lys og røntgenstråling (ca. 90–350 nm). UV-astronomi er særleg nytta ved studiar av solsystemet, stjerneatmosfærar, novaer og supernovaer, interstellar materie og galaksar. UV-observasjonar har òg påvist store mengder varm, intergalaktisk gass i mange galaksehopar. UV-stråling frå verdsrommet vert absorbert i jordatmosfæren og når ikkje ned til jordoverflata. Strålinga kan difor berre studerast frå høgtsvevande ballongar og frå rakettar og romfartøy. Ein av dei mest kjende UV-satellittane, International Ultraviolet Explorer, IUE, var verksam 1978–1996. I tillegg til optiske observasjonar vert Hubble-teleskopet nytta som UV-teleskop. Fleire nyare romobservatorium vert òg nytta til UV-observasjonar.

Kjelder

Astronomisk avbilding
Observasjonsastronomi
Ultrafiolett stråling
Ulug-Beg

Mīrzā Muhammed Tāraghay bin Shāhrukh, betre kjend som Ulug-Beg () var ein tatarfyrste og astronom. Han var soneson av Timur Lenk. Han oppretta i 1440 eit observatorium av store dimensjonar i Samarkand, Ulug-Beg-observatoriet. Det vert rekna som eit av dei finaste observatoria i den islamske verda på den tida og det størte i Sentral-Asia. Han bygde Ulugh Beg Madrasah (1417–1420) i Samarkand og Bukhara, og omgjorde byane til kultursenter for lære i Sentral-Asia. Han var òg matematikarar. Ulug-Beg ei stjernekatalog med 1018 stjerner.

Krateret Ulugh Beigh på månen vart namnsett etter han av den tyske astronomen Johann Heinrich von Mädler på eit kart frå 1830 over månen. 2439 Ulugbek er ein asteroide namnsett etter han.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Folk frå Herat
Islamske mellomalderastronomar
Islamske mellomaldermatematikarar
Matematikarar på 1400-talet
Astronomar på 1400-talet
Vitskaplege instrumentmakarar
Urbain Le Verrier

Urbain Jean Joseph Le Verrier () var ein fransk matematikar som spesialiserte seg på celestmekanikk og er mest kjend for å ha delteke i oppdaginga av Neptun.

Leverrier vart i 1854 direktør for observatoriet i Paris, og er særleg kjent for sine omfattande arbeid over teorien for planetrørsle. Leverrier oppdaga ei forskyving av Merkur-perihelet (40" per 100 år) som først har fått forklaringa si gjennom den generelle relativitetsteorien til Albert Einstein. Ut frå visse uregelmessige variasjonar i rørsla til Uranus kom han samstundes med, og uavhengig av engelskmannen J. C. Adams, fram til at dei måtte kome av tiltrekkinga av ein ukjent planet utanfor Uranus. Det var på grunnlag av utrekningane til Leverrier av stillinga til planeten at J.G. Galle fann planeten (Berlin 1846). Han fekk namnet Neptun. 

Etter ein storm som i 1854 gjekk over Europa til Svartehavet, der store flåtestyrkar ved Krimhalvøya vart øydelagd, fekk Leverrier i oppdrag å undersøkje om storm kunne varslast. Han organiserte då det meteorologiske observasjonsnettet i Frankrike. Det vart eit mønster for andre land, mellom anna i Noreg. Synoptiske vêrkart vart gjeve ut av Leverrier frå 1863, tre år før dei første norske.

Heider
 Royal Astronomical Society sin gullmedalje – 1868 og 1876
 Krater på månen og Mars, ein av ringane til Neptun og asteroiden 1997 Leverrier er alle namnsett etter han. 
 Ein av dei 72 namna på Eiffeltårnet

Kjelder

Folk frå Saint-Lô
Elevar ved École Polytechnique
Franske astronomar
Astronomar på 1800-talet
Matematikarar på 1800-talet
Elevar ved Lycée Louis-le-Grand
Medlemmar av Det franske vitskapsakademiet
Medlemmar av Det kongelege svenske vitskapsakademiet
Neptun
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Copleymedaljen
Oppdagarar av himmellekamar
UT

UT, Ut, uT og ut kan syne til:

UT 
Universell tid, jfr. UTC.
Den amerikanske delstaten Utah.

ut 
Norsk ord, det motsette av inn.
Ein tone i solfaskalaen, seinare bytta ut med do

Tobokstavsord
Vandrestjerne

Ei vandrestjerne var eit omgrep nytta i antikken om ein planet som, sett frå jorda, «vandrar» mellom fiksstjernene. I oldtida rekna ein ofte sola og månen med blant vandrestjernene.

Kjelder

Planetar
Astronomihistorie
Van Maanen-stjerna

Van Maanen-stjerna (van Maanen 2) er ein kvit dverg. Ho er ein tett, kompakt stjernerest som ikkje lenger genererer energi og har kring 68 % av massen til sola, men berre kring 1,1 % av solradien. Av alle dei kvite dvergane ein kjenner til, er ho den tredje nærmaste til sola, etter Sirius B og Procyon B, og den nærmaste einsame kvite dvergen. Ho vart oppdaga i 1917 av den nederlansk-amerikanske astronomen Adriaan van Maanen, Van Maanen-stjerna var den tredje kvite dvergstjerna som vart oppdaga, etter 40 Eridani B og Sirius B, og den første som ikkje var eit medlem av eit fleirstjernesystem.

Van Maanen-stjerna ligg 13,9 lysår frå sola i stjernebiletet Fiskane, kring 2° sør stjerna Delta Piscium, og har relativt høg eigenrørsle på 2,98 bogesekund i året. Ho er for lyssvak til at ein kan sjå ho med det nakne auga. Som andre kvite dvergar er ho særs tett og massen er estimert til å vere kring 63 % av solmassen, men berre kring 1 % av solradien. Den ytre atmosfæren har ein temperatur på kring 6 220 K, som er relativt kjølig til å vere ein kvit dverg. Sidan alle kvite dvertar gradvis stråler bort varmen sin over tid, kan temperaturen nyttast til å estimere alderen hennar, som er trudd å vere kring 3 milliardar år.

Sjå òg
 næraste stjerner

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Van Maanen's Star» frå ,  den 13. juli 2016.

Bakgrunnsstoff
 http://www.richweb.f9.co.uk/astro/nearby_stars.htm

Fiskane
Kvite dvergar
003829
0035
Objekt mindre enn 100 lysår frå jorda
Variasjonen i astronomi

Variasjonen innan astronomi er ein halvmånadleg periodisk forandring i rørsla til månen som vart oppdaga av Tycho Brahe, men først forklart av Isaac Newton. Det er ein av dei viktigaste perturbasjonane i månerørsla

Kjelder

Celestmekanikk
Marbakke

Marbakke (av norrønt mǫl, 'banke av småstein') er ei bratt skråning i botnen utanfor strandområdet ved sjø eller vatn.
Dei største marbakkane førekjem derfor ofte i elvedelta, område der elver renn ut og førar med seg mange sediment.

Marbakken som eigedomsgrense i Noreg

I ei rekkje høgsterettsdommer er marbakken fastslegen som ytre eigedomsgrense for eigedommar med strandlinje (sjå t.d. Rt. 1856 s. 682, Rt. 1889 s. 33, Rt. 1889 s. 633.). Kva som er rekna som marbakke kan diskuterast, men som grunnregel er det tilstrekkeleg at ein relativt flat sjøbotn (lausmasser) skrånar brattare nedover. I Rt.1889 s. 633 blir det fastslått at ei helling på 1:5 må seiast å vere marbakke.

Når det gjeld kor djupt ein marbakke kan ligge, og kor langt ut frå land den kan gå, er rettspraksis at den kan ligge ganske djupt (10-11m – Rt. 1894 s.168), og særs langt frå land (Rt. 1889 s. 33).

Kjelder

 Hvor forekommer en marbakke ved Norges Geologiske undersøkelser
 marbakke i Store norske leksikon
 Eiendomsrett og grenser i sjø – Erik Neergaard, 1985. – 59 sider – ISBN 82-575-6038-3Denne artikkelen bygger på «Marbakke» frå ,  den 13. juli 2016.''  

Grunneigedom
Ord frå norrønt
Antoinette Nana Djimou

Antoinette Nana Djimou Ida () er ein kamerunsk-fransk friidrettsutøvar frå Douala i Kamerun. Ho vann sjukampen i europameisterskapane 2012 og 2014.

Djimou flytta til Frankrike tidleg i ungdomsåra. Ho byrja då med friidrett, men det var fyrst i 2009 ho vart lagt merke til. Etter at ho vart nummer tre i femkampen under innandørs-EM, kom ho same året på sjuandeplass i Berlin-VM med 6323 poeng.

I 2011 vann ho femkampen i innandørs-EM i Paris, og vart som i førre VM nummer sju i sjukampen. Under sommarleikane i London i 2012 gjorde ho sin aller beste sjukamp, men 6 576 heldt likevel ikkje til meir enn ein sjetteplass.

Våren 2013 forsvarte Djimou EM-tittelen i femkamp innandørs, og sommaren 2014 gjorde ho ein liknande prestasjonen då ho vann sjukampen under europameisterskapen i Zürich. Ho lukkast ikkje ta sitt tredje rake EM-gull i sjukamp under Amsterdam-EM i 2016, men 6 426 poeng gav henne ein sølvmedalje.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
EM 2006 i Göteborg: Nr 21 – 5765 poeng
VM 2007 i Osaka: Braut
OL 2008 i Beijing: Nr 18 – 6055 poeng
VM 2009 i Berlin: Nr 7 – 6323 poeng
EM 2010 i Barcelona: Braut
VM 2011 i Daegu: Nr 7 – 6309 poeng
EM 2012 i Helsinki: Gullmedalje – 6544 poeng, framom Laura Ikauniece (6335 p)
OL 2012 i London: Nr 7 – 6576 poeng
VM 2013 i Moskva: Nr 8 – 6326 poeng
EM 2014 i Zürich: Gullmedalje – 6551 poeng, framom Nadine Broersen (6498 p)
EM 2016 i Amsterdam: Sølvmedalje – 6458 poeng, bakom Anouk Vetter (6626 p)

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Antoinette Nana Djimou» frå ,  den 13. juli 2016.  
 

Franske friidrettsutøvarar
Mangekjemparar
Sara Slott Petersen

Sara Slott Petersen () er ein dansk friidrettsutøvar frå Nykøbing Falster som deltek på sprintdistansane og i hekkeløp. Ho vart i 2016 europameister på 400 meter hekk, det fyrste EM-gullet teke av ein kvinneleg dansk friidrettsutøvar.

Aktiv
Petersen sette i juli 2011 dansk rekord på 400 m hekk med 55,97 sekundar, ein rekord ho forbetra till 55,68 i polske Szczecin, like før Sommar-OL 2012 i London. I sjølve sommarleikane rauk ho ut i semfinalane, slik ho hadde gjort fleire gongar før i store meisterskap.

Sesongen 2015 gjorde Petersen veldige framsteg over langhekken, noko som toppa seg med tida 53,99 sekundar under DL-stemnet i Paris den 4. juli. Sju veker seinare vart ho nummer fire i øvinga ved friidretts-VM i Beijing, 0,18 sekundar bak bronsevinnaren. Under europameisterskapen 2016 i Amsterdam presterte Petersen sitt beste løp for sesongen, og vann ein rimeleg klar siger i finalen etter eit løp som varte i 55,12 sekundar.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
VM 2009 i Berlin: Utslått i semifinalane – nr 20 (56,99)
EM 2010 i Barcelona: Utslått i forsøka – nr 22 (57,28)
VM 2011 i Daegu: Utslått i semifinalane – nr 18 (56,49)
EM 2012 i Helsinki: Utslått i semifinalane – nr 9 (56,07)
OL 2012 i London: Utslått i semifinalane – nr 19 (56,21)
EM 2014 i Zürich: Diskvalifisert i forsøksløpet
VM 2015 i Beijing: Nr 4 – 54,20 sekundar
EM 2016 i Amsterdam: Gullmedalje – 55,12, framom Joanna Linkiewicz (55,33)

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Sara Slott Petersen» frå ,  den 13. juli 2016.  
 

Danske hekkeløparar
Europameistrar i friidrett
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Danmark
Danske deltakarar under sommar-OL 2012
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012
Medaljevinnarar under sommar-OL 2016
Danske deltakarar under sommar-OL 2016
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2016
Folk frå Guldborgsund
Ekateríni Stefanídi

Ekaterini Stefanidi () er ein gresk stavhoppar frå Aten som vann EM-gull og OL-gull i øvinga i 2016 og VM-gull i 2017.

Aktiv
Stefanídi kom i 2011 på sølvplassen i stavtevlinga då U23-EM fann stad i tsjekkiske Ostrava,  og fekk bronsen i universiaden i kinesiske Shenzhen, der ho forbetra den personlege rekorden til 4,45 m. Same høgda nådde ho då i OL-året 2012 vart nordamerikansk collegemeister (NCAA). Nokre veker før OL-tevlinga i London svinga ho seg over 4,51 i Livermore i California, men under sommarleikane mislukkast ho heilt.

Etter ein noko skadeplaga 2013-sesong, forbetra Stefanídi den personlege rekorden fire gongar, sist til 4,71 m og tangering av den greske stavrekorden, ei veke før europameisterskapen i Zürich. I finalen i Zürich var ho ein av tre deltakarar som stoppa på 4,60 m, men sidan ho tok høgda i andre forsøk, og dei hine to fyrst i tredje forsøk, leia ho tevlinga åleine då russiske Anzjelika Sidorova gjorde seg klar til sitt tredje hopp på 4,65 m. Sidorova fekk klaff og tok gullmedaljen, Stefanídi fekk sølvet.

Vinteren 2015 tok Stefanídi seg over 4,77 m innadørs og ganske nøyaktig eitt år seinare klarte ho 4,90 m i New York City. Den 8. juni 2016 sette ho gresk rekord med 4,86 m i Aten. Ein månad seinare vart ho i Amsterdam europameister og sette meisterskapsrekord med eit hopp på 4,81 m.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
EM 2012 i Helsinki: Nr 12 (4,40 m i kvalifiseringa)
OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (nr 24 – 4,25 m)
EM 2014 i Zürich: Sølvmedalje – 4,60 m, bakom Anzjelika Sidorova (4,65 m)
VM 2015 i Beijing: Utslått i kvalifiseringa (nr 15 – 4,45 m)
EM 2016 i Amsterdam: Gullmedalje – 4,81 m, framom Lisa Ryzih (4,70 m)
OL 2016 i Rio de Janeiro: Gullmedalje – 4,85 m, framom Sandi Morris (4,85 m)
VM 2017 i London: Gullmedalje – 4,91 m, framom Sandi Morris (4,75 m)

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Ekateríni Stefanídi» frå ,  den 13. juli 2016.  
Denne artikkelen bygger på «Ekateríni Stefanídi» frå ,  den 13. juli 2016.  

Greske friidrettsutøvarar
Greske stavhopparar
Vendekrins

Vendekrins eller vendesirkel syner til to breiddegradssirklar på jorda og på himmelen som er parallelle til ekvator med ein avstand på 23 grader og 27 minutt. Det vil sei det same som ekliptikkhellinga. 

Den nordlege vendekrinsen vert kalla Krepsen sin vendekrins (tropicus cancri) og den sørlegaste vert kalla Steinbukken sin vendekrins (tropicus caprimaisi).

Berøringspunkta til vendekrinsen på himmelen med ekliptikken, solkvervpunkta, syner byrjinga på høvesvis teiknet til Krepsen og teiknet til Steinbukken, og her oppnår sola den største og minste deklinasjonen før ho vender attende mot ekvator.

På jorda dannar dei to vendekrinsane skilje mellom dei tempererte sonene og den tropiske sonen, og sola står i senit ved høvesvis sommar- og vintersolkverv.

Kjelder

Breiddegrader
Tropane
Vera Rubin

Vera (Cooper) Rubin () var ein USA-amerikansk astronom som gjorde pionerarbeid innan rotasjonen til galaksar. Ho avdekte avvik mellom den venta vinkelrørsla til galaksane og den rørsla ein observerte, ved å studere den galaktiske rotasjonskurven. Dette fenomenet vart kjend som galakserotasjonsproblemet. I 1970-åra fann Rubin òg dei sterkaste bevisa til då på at det finst mørk materie. 

Asteroiden 5726 Rubin og Rubin–Ford-effekten er namnsett etter ho.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Vera Rubin» frå ,  den 14. juli 2016. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

USA-amerikanske astronomar
Elevar ved Cornell University
Elevar ved Georgetown University
Jødiske vitskapsfolk
Medlemmar av Det pavelege vitskapsakademiet
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
National Medal of Science
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Elevar ved Vassar College
Kvinnelege astronomar
Astronomar på 1900-talet
Astronomar på 2000-talet
Verdsakse

Verdsaksen eller himmelaksen er den aksen som himmelkvelvinga verkar å dreie seg om i løpet av eit stjernedøgn, og er i røynda ei forlenging av jordaksen. Vinkelen som verdsaksen dannar med den astronomiske horisonten på ein stad vert kalla polhøgda og er den same som den geografiske breiddegraden på staden.

Kjelder

Himmelkoordinatsystem
Verdsbilete

Eit verdsbilete er eit populært omgrep for den samla førestillinga til mennesket om verda, jorda, og kva rolle menneskeheita har innafor og i forhold til det. 

Utviklinga av det astronomiske verdsbiletet har gjennom historia vore prega av store motsetnader. Hos dei første menneska var det eit antroposentrisk syn, der det var observatøren som stod i sentrum. Dei gamle egyptarane og babylonarane, som gjorde nøyaktige målingar av himmelen, hadde eit liknande syn, og prøvde ikkje å forklare det dei såg på himmelen. 

Det var dei greske filosofane og naturforskarane i oldtida som først prøvde å forstå korleis og kvifor dei forskjellige himmelfenomena oppstår. Dei hadde eit geosentrisk verdsbilete, òg kalla det ptolemaiske verdssystemet, der jorda var i sentrum for alt. 

Nikolaus Kopernikus erstatta det geosentriske verdsbiletet med det heilosentriske verdsbiletet, eller det kopernikanske verdssystemet, der sola var sentrum i universet som planetane krinsar rundt. Ideane til Kopernikus var alt blitt hevda av grekaraen Aristarkhos (310–230 f.Kr.), men utan å finne noko vidare forståing. I 1750 forklarte Thomas Wright at sola stod i sentrum av Mjølkevegen, i eit skiveforma system av stjerner. Dette synet heldt seg til 1917, då Harlow Shapley ut frå fordelinga av stjernehopane synte at sola langt i frå var sentral, men heller i utkanten av systemet. Det er ingenting som sæpregar sola, ho er berre ei av mange milliardar.

Kjelder

Astronomihistorie 
Astrologihistorie
Den kopernikanske revolusjonen
Vertikalsirkel

Ein vertikalsirkel eller høgdesirkel er ein storsirkel på himmelen som går gjennom senit og nadir. Gjennom eit vilkårleg punkt på himmelkula kan ein berre leggje éin vertikalsirkel. Denne står vinkelrett på horisonten.

Kjelder

Himmelkoordinatsystem
Vesteuropeisk tid

Vesteuropeisk tid (WET, UTC±00:00) er ein tidssone som tidlegare vart nytta i mange land i Europa, men som no berre er i bruk i Storbritannia, Irland, Island, Portugal, på Færøyane og Kanariøyane og i ein del afrikanske statar. 

Alle landa nyttar sommartid utanom Island.

Historisk bruk
Tidssonen vart tidlegare òg nytta i:
Andorra: 1901–46
Belgia: 1892–1914 og 1919–1940
Frankrike: 1911–1940 og 1944–1945
Gibraltar: 1880–1957
Luxembourg: 1918–1940
Monaco: 1911–1945

Kjelder

Tidssoner
Vesto Slipher

Vesto Melvin Slipher () var ein amerikansk astronom som gjorde i 1912 dei første målingane av radialsnøggleiken til galaksar, og gav det empiriske grunnlaget for ekspansjonen til universet. 

Slipher arbeidde ved Lowell-observatoriet frå 1901, og han var direktør ved observatoriet frå 1917 til 1954. Han var den første som viste at mange galaktiske tåker har refleksjonsspektrum, og gjorde utstrekte undersøkingar av planetane.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Astronomar på 1900-talet
USA-amerikanske astronomar
Elevar ved Indiana University
Folk frå Indiana
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
National Academy of Sciences
Viktorj Ambartsumjan

Viktorj Amazaspovitsj Ambartsumjan () var ein sovjetisk-armensk forskar og ein av grunnleggjarane av teoretisk astrofysikk.

Han grunnla og var direktør for Bjurakan-observatoriet frå 1945. Han gav ut mange avhandlingar og bøker, særleg innan teoretisk astrofysikk og kosmogoni. Han var president i International Astronomical Union frå 1961 til 1964.

Asteroiden 1905 Ambartsumian er namnsett etter han.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Astronomar på 1900-talet
Armenske astronomar
Armenske fysikarar
Medlemmar av American Academy of Arts and Sciences
Medlemmar av Det bulgarske vitskapsakademiet
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av Det russiske vitskapsakademiet
Medlemmar av Det sovjetiske vitskapsakademiet
Armenske nasjonalheltar
Sovjetiske partileiarar
Folk frå Tbilisi
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Lomonosov-medaljen i gull
Sovjetiske astronomar
Sovjetiske fysikarar
Sovjetiske politikarar
Stalinprisen
Mosseveien i Oslo

Mosseveien i Oslo, som er ein strekning av Europaveg 18, er den eine av hovudinnfartsvegane til Oslo frå sør, og i si tid den einaste hovudinnfartsvegen. Namnet har sin bakgrunn i at vegen gjekk frå Oslo i retning av Moss og Østfold.

Mosseveien går frå Oslogate i bydel Gamle Oslo, og vert ein strekning av Europaveg 18 frå krysset der Europaveg 6 er kopla til Europaveg 18 i samband med overgangen mellom Bjørvikatunnelen og Ekebergtunnelen i vegtunnelen som i si heile lengd heiter Operatunnelen. Herfrå går Mosseveien som Europaveg 18 langsetter austsida av Bunnefjorden, gjennom bydelane Nordstrand og Søndre Nordstrand, over kommunegrensa/fylkesgrensa mot Oppegård kommune i Akershus og via Mastemyrkrysset fram til det store krysset mellom Europavegane 6  og 18 på Vinterbro i Ås kommune. Mosseveien går vidare i Ås kommune som ein kommunal veg langs vestsida av innsjøen  Årungen. Denne strekninga var opphavleg òg hovudvegen sørover frå Oslo før motorvegstrekninga av Europaveg 6 langsetter Årungen vart bygd.

Opphavleg var det ulike namn på ulike strekningar av vegen, og namnet Mosseveien var ikkje teke i bruk. Frå 1860 var Ljabrochausseen namnet på strekninga frå Gamlebyen til Ljan i Oslo og vidare over Ljabru og Klemetsrud til Sværsvann (chaussée er ei nemning av fransk opphav som tydar mellom anna oppbygd veg). På strekninga frå det noverande krysset med Ljabruveien og fram til Gjersjøelva var namnet Ljanchausseen; Mossevegen gjekk då langsetter Hvervenbukta i Bunnefjorden og kryssa kommunegrensa/fylkesgrensa ved Gjersjøelva. I 1929 fekk Ljanchausseen namnet Mosseveien, og Ljabrochausseen fekk i staden namnet Ljabroveien. Men i 1941 fekk heile vegstrekninga namnet Mosseveien. I 1971 vart det bygd ny firefelts veg frå det såkalla Herregårdskrysset på Mosseveien og fram til Mastemyr, og vegstrekninga langs Hvervenbukta til Gjersjøelva fekk namnet Gamle Mossevei, som i 1989 vart endra til Ljansbrukveien.
 
Eit leirras ved Bekkelaget i Oslo 7. oktober 1953, Bekkelagsraset,  gjorde at om lag hundre meter av Mosseveien og grunnen under Østfoldbanen forsvann, og fem menneske missa livet. Fire av dei var passasjerar i ein rutebuss på veg frå Oslo til Drøbak, som vart teke av raset. Lokaltoget frå Kolbotn mot Oslo stansa i tide.

Kjelder
Knut Are Tvedt, (redaktør). 2010. «Mosseveien» i Oslo byleksikon, 5. utgåva, side 368. Oslo: Kunnskapsforlaget. ISBN 978-82-573-1760-7.

Gater i Oslo
Vegar i Oslo