Russisk historie

Russisk historie er mangfelt og omfattar ei rekkje statsdanningar.

Mellomalderen

800- og 900-talet

Dei første austslaviske statsdanningane – Novgorod og Kievriket – kom til på 800-talet. Austslavarane innførte kristendommen i den ortodokse forma si frå Bysants rundt 990. I 1236 sette den store mongolinvasjonen inn og Kiev-Russland gjekk i oppløysing. Gradvis tok Moskvariket, som også låg under mongolane, over leiinga blant dei austslaviske statsdanningane.

1000-talet 
 1015-1019 - Svyatopolk I
 1019-1054 - Jaroslav den Vise
 1037 - Jaroslav den Vise byggjer St. Sofia-katedralen i Kiev
 1043 - Bygging av St. Sofia-katedralen i Novgorod startar
 1050 - Rus får rettar til å velja eigen biskop
 1093-1113 - Svyatopolk II

1100-talet 
 1113-1125 - Vladimir Monomakh

1200-talet 
 1223 - Fyrste mongolske angrep på Kiev
 1237-1242 - Mongolsk invasjon av Russland - alle dei viktige fyrstedøma utanom Novgorod vert erobra.
 1236-1263 - Aleksandr Nevskij regjerer i Novgorod.

1300-talet 
 1303-1325 Juri III
 1327 - Den russisk-ortodokse metropolitten flyttar til Moskva
 1328-1340 - Ivan I 
 1353-1359 - Ivan II 
 1359-1389 - Dimitri Donskoj 
 1367 - Arbeidet med Kreml i Moskva startar
 1380 - Dimitri sigrar over mongolane
 1389-1425 - Vasilij I

1400-talet 
 1425-1462 - Vasilij II
 1462-1505 - Ivan III
 1477 - Ivan III tek attende Novgorod

Tsarrike

1500-talet 

I 1547 tok Ivan IV tittelen tsar (keisar). Under han blei tsarmakta styrkt og rikt utvida langs Volga heilt ned til Kaspihavet og inn i Sørvest-Sibir. Ikkje-russiske folkeslag hamna dermed innanfor grensene.

1600-talet 

På 1600-talet ekspanderte Russland vidare inn i Sibir og nådde Stillehavet. Under tsar Peter den store blei Russland prøvd europeisert. Austersjøkysten blei erobra. Under Katarina II, som var inspirert av opplysingstida, heldt moderniseringa fram.

1700-talet 
 1700 - Slaget ved Narva
 1709 - Russland sigrar over Sverige
 1712 - Peter den store flyttar hovudstaden til St. Petersburg
 1725-1727 - Katarina I
 1727-1730 - Tsar Peter II (vert forgifta)
 1730-1740 - Anna Leopoldovna
 1735-1739 - Krig med Tyrkia 
 1740-1741 - Ivan VI
 1741-1762 - Tsarina Elisabeta I overtek makta ved eit kupp
 1756-1763 - Sjuårskrigen
 1761 - Russland dreg seg ut frå Preussen
 1762 - Tsar Peter III
 1762-1796 - Tsarina Katarina II Katarina den store
 1769 - Russland okkuperer Moldova
 1783 - Russland annekterer Krim
 1796-1801 - Pavl

1800-talet 

På 1800-talet blei tsarmakta utfordra av liberale og radikale idear, og veksla sjølv mellom autoritære og meir liberale periodar. I siste halvdel av 1800-talet blei liveigenskapet oppheva, jernbanen utbygga og ei industrireising påbyrja.

Revolusjon

1900-talet 

1905-revolusjonen førte til ei kortvarig demokratisering. I mars 1917 braut den russiske revolusjonen ut, og tsaren abdiserte. I november same året tok bolsjevikane makta. I 1918–1920 fann det stad militær intervensjon frå ei rekkje land, blant dei Storbritannia, Frankrike og Japan, og det var borgarkrig mellom «raude» og ulike «kvite» grupperingar. Bolsjevikane gjekk av med sigeren. Eit ettpartistyre med kommunistpartiet i spissen blei innført. I 1922 blei Sovjetunionen oppretta, med Russland som ein delrepublikk.

I 1929 blei den første femårsplanen sett i verk. Landbruket blei kollektivisert og industri blei reist i stor skala. I 1934–1939 blei det gjennomført massive utreinskingar i kommunistpartiet, dei såkalla Moskvaprosessane. Einsretting og frykt prega samfunnet. Tyskland angreip Sovjetunionen i 1941. Sovjetunionen lei enorme tap, men stod likevel igjen som ei supermakt etter andre verdskrigen. Etter krigen blei Sovjetunionen del av den kalde krigen, spenningstilstanden mellom aust og vest. I 1956 blei det gjennomført ei oppmjuking av styremåten og sensuren blei gjort mindre streng (glasnost og perestrojka). I siste halvdel av 1980-talet blei det igjen tatt initiativ til reformer ovanfrå.

Sovjetunionen blei oppløyst i 1991 på initiativ av presidentane i Russland, Kviterussland og Ukraina. Det post-sovjetiske Russland var det første tiåret prega av kraftig fall i levestandarden og ei kjensle av institusjonell kollaps, men også politisk pluralisme.

Etter 2000 

Sidan 2000 har breie lag av befolkninga fått betra levestandard. Dei politiske og administrative institusjonane har stabilisert seg. Samtidig gjorde autoritære reaksjonsmønster seg gjeldande frå styresmaktene si side.

Sjå også
Russiske statsleiarar

Kjelder