alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Psilomelan

Psilomelan eller svart hematitt er ei generell nemning for harde, massive oksidiske manganmineral. Blandingar av blaute, massive manganoksid blir kalla wad
(engelsk) eller manganoker. Det er òg eit forelda namn på mineralet romanechitt, eit barium-mangan-oksidhydroksid, og eit viktig manganmalm, mellom anna i India.

Kjelder
Psilomelan. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/psilomelan.

Bariummineral
Manganmineral
Oksydmineral
Monokline mineral
Pulaskitt

Pulaskitt er ein magmatisk bergart, ein alkalifeltspat-syenitt som vanlegvis fører ægirin (eller augitt) og alkaliamfibol, og dessutan av og til noko nefelin. Det er kjent frå Oslofeltet (Nordmarka). Hedrumitt er ein nærskyldt gangbergart frå Oslofeltet.

Det er kalla opp etter Pulasky County i Arkansas i USA.

Kjelder
Pulaskitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pulaskitt.

Vulkanske bergartar
Pumpellyitt

Pumpellyitt er eit grønleg, epidotliknande mineral, eit monoklint kalsium-magnesium-aluminiumsilikat Ca2MgAl2(SiO4)(Si2O7)(OH)2·H2O. 

Det er ganske utbreidd i ulike slags bergartar. Det opptrer òg fleire stader i Noreg.

Mineralet er kalla opp etter R. Pumpelly, 1837–1923, som var ein amerikansk geolog.

Kjelder
Pumpellyitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pumpellyitt.

Sorosilikat
Pyrargyritt

Pyrargyritt, mørkeraudgyldigerts eller antimonsølvblende, er eit blautt, mørkeraudt til svart mineral, eit sølvhaldig sulfosalt, Ag3SbS3, som krystalliserer trigonalt. Det er ein ganske viktig sølverts, til dømes i Chile og Mexico. I Noreg er det kjent mellom anna frå Kongsberg. 

Den tilsvarande arsensambindinga er proustitt.

Kjelder
Pyrargyritt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrargyritt.

Antimonmineral
Sølvmineral
Svovelsaltmineral
Trigonale mineral
Pyrofanitt

Pyrofanitt er eit svart til djupraudt mineral med formel MnTiO3. Det dannar ein blandingsserie med ilmenitt, FeTiO3. Mineralet er relativt utbreitt i små mengder. I Noreg er det særleg kjent frå nefelinsyenittpegmatitt i området Langesundsfjorden–Larvik.

Det vart først skildra i 1890 frå ein førekomst i Harstigengruva i Filipstad i Värmland i Sverige.

Kjelder
Pyrofanitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrofanitt.

Oksydmineral
Manganmineral
Titanmineral
Trigonale mineral
Pyrofyllitt

Pyrofyllitt er eit mineral med sjiktgitterstruktur, eit aluminiumsilikat, Al2Si4O10(OH)2, som finst i metamorfe bergartar. Det liknar talk og har tilsvarande bruksområde, men vert føretrekt framfor talk som beresubstans for insektmiddel. Produksjon finst i Nord-Carolina i USA.. 

Ein finkorna, tett varietet blir kalla agalmatolitt.

Det er sjeldan i Noreg.

Kjelder
Pyrofyllitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrofyllitt.

Fylosilikat
Aluminiummineral
Monokline mineral
Pyroklor

Pyroklor er eit brunt til svart mineral, eit oksid av niob, kalsium og natrium, (Ca,Na)2Nb2O6(O,OH,F), med kubisk symmetri. Det inneheld noko thorium og finst i metamikt tilstand. Det er vanleg på syenittpegmatittar ved Larvik og Langesundsfjorden og vart først skildra frå Stavern av F. Wöhler i 1826. Ein varietet som opptrer i karbonatittar, blir kalla koppitt.

Mineral i pyroklorgruppa omfattar mellom anna òg mikrolitt (med meir tantal enn niob) og betafitt (som etter nyare nomenklaturreglar skal ha meir titan enn niob og tantal).

Det finst ein stoffklasse av uorganiske samband med same eller liknande struktur som mineralet pyroklor.

Kjelder
Pyroklor. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyroklor.

Natriummineral
Kalsiummineral
Niobmineral
Oksydmineral
Kubiske mineral
Pyroksmangitt

Pyroksmangitt er eit raudt til brunt mineral, eit triklint pyroksenoid. Kjemisk sett er det eit jernhaldig mangansilikat (Mn,Fe)7Si7O21. Eit tilsvarande mineral med områdande jarn, pyroksferroitt, er funne i bergartar frå månen.

Det vart først skildra i 1913 og kalla opp etter mineralgruppa pyroksen. 

Det er funne i jernmanganmalmar i Ofoten.

Kjelder
Pyroksmangitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyroksmangitt.

Bakgrunnsstoff

Manganmineral
Pyroksengruppa
Triklinske mineral
Pyrolusitt

Pyrolusitt er eit tetragonalt mineral som består av mangandioksid, MnO2, dimorft med ramsdellitt. Det er eit omvandlingsprodukt av andre manganmineral og opptrer oftast i massiv eller jordaktig form (brunstein), sjeldan som krystall (polianitt). Fargen er gråleg til svart. 

Mineralet vert nytta i den kjemiske industrien til framstilling av mangan og mangansambindingar, dessutan som oksidasjonsmiddel ved framstilling av klor, klorkalk og oksygen, og dessutan i glasfabrikasjonen, til tørrelement og anna. Store førekomstar finst i Russland og India. Mineralet er sjeldan i Noreg.

Kjelder
Pyrolusitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrolusitt.

Manganmineral
Oksydmineral
Rutilgruppa
Tetragonale mineral
Pyrosmalitt

Pyrosmalitt er eit brunt mineral med samansetjing (Fe,Mn)8Si6O15(OH,Cl)10. Det er kjent frå skarnførekomstar i Värmland. Mineralet er påvist som eit sjeldant mineral frå druserom i grefsensyenitt ved Grorud i Oslo.

Kjelder
Pyrosmalitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/pyrosmalitt.

Jernmineral
Manganmineral
Silikatmineral
Pyromorfitt

Pyromorfitt er eit grønt blymalm, og eit oftast grønt mineral i apatittgruppa, eit klorhaldig blyfosfat, Pb5(PO4)3Cl. Det finst som sekundærmineral i oksidasjonssonen i blyførekomstar. På same måte opptrer to tilsvarande samband: arsenatet mimetesitt (mimetitt), Pb5(AsO4)3Cl, med gul til brun farge, og vanadinitt, Pb5(VO4)3Cl, eit vanadat med oransje til raud farge. Dei tre minerala finst ofte i vene heksagonale krystall.

Kjelder
Pyromorfitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Bakgrunnsstoff

Blymineral
Fosfatmineral
Halidmineral
Heksagonale mineral
Paul Ramdohr

Paul Ramdohr () var ein tysk mineralog. 

Han var professor i Aachen i 1926, i Berlin 1934 og i Heidelberg frå 1950. Han arbeidde særleg med malmførekomstar og ertsmikroskopi, i seinare år òg med meteorittar og måneprøvar. Hovudverket hans Die Erzmineralien und ihre Verwachsungen (1950) er kome i fire tyske, ein russisk og to engelske utgåver (The Ores and Minerals Their Intergrowths 1980).

Prisar og æresvisingar 
 1937: Medlemskap i Det prøyssiske vitskapsakademiet
 1936–1947: President i Den tyske mineralogiske foreininga
 1951: Medlemskap i Heidelberg Vitskapsakademi
 1962: Roeblingmedaljen frå Mineralogical Society of America
 1965–1985: Ærspresident i SGA 
 1970: Georg-Agricola-medaljen
 1978: R.A.F. Penrose gull medalje
 1979: Leonardmedaljen

Kjelder
Paul Ramdohr. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Tyske mineralogar
Medlemmar av Det prøyssiske vitskapsakademiet
Folk frå Storhertugdømet Baden
Elevar ved Universitetet i Heidelberg
Ralstonitt

Ralstonitt er eit fargelaust til kvitt mineral som krystalliserer kubisk. Det er eit vasshaldig aluminiumfluorid med varierande mengder natrium og magnesium: NaxMgxAl2−x (F,OH)6·H2O. Det finst sekundært etter kryolitt ved Ivittuut (Ivigtut) på Grønland. Mineralet er relativt utbreitt som små krystall på druserom i ekeritt ved Gjerdingselva i Nordmarka ved Oslo.

Mineralet er kalla opp etter J. G. Ralston frå USA, som først fann mineralet.

Kjelder
Ralstonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ralstonitt.

Aluminiummineral
Natriummineral
Magnesiummineral
Raadeitt

Raadeitt er eit mineral som er eit magnesiumfosfat med formel Mg7(PO4)2(OH)8. Mineralet finst mikroskopisk saman med althausitt, holtedahlitt og heneuitt. Det vart oppdaga i 1990-åra frå ein serpentin-magnesittførekomst på Modum. 

Det er kalla opp etter Gunnar Raade, ein norsk mineralog.

Kjelder
Raade, Gunnar. (14. februar 2009). Raadeitt. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/raadeitt.

Magnesiummineral
Radioaktive mineral

Radioaktive mineral er ei nemning for mineral som inneheld dei radioaktive grunnstoffa uran og thorium, og dotterprodukt som blir danna ved nedbryting av desse.

Somme kaliumhaldige mineral, som kalifeltspat og glimmer, som begge er av dei vanlegaste minerala i jordskorpa, er òg radioaktive på grunn av kaliumisotopen 40K, men blir likevel ikkje rekna med til dei radioaktive minerala då radioaktiviteten er særs svak.

Ein deler mineral som inneheld uran og thorium inn i to grupper, dei primære og sekundære minerala. Dei sekundære minerala vert danna ved forvitring av dei primære minerala og omfattar for det meste berre uranmineral.

Primære radioaktive mineral

Dei primære radioaktive minerala er stort sett mørke og svarte og særs tunge oksid og silikat. Desse minerala har som regel mista krystallstrukturen sin på grunn av den radioaktive strålinga. Dette vert kalla metamikt tilstand.

Det viktigaste primære uranmineralet er uraninitt og varietetane bekblende, brøggeritt og cleveitt. Desse finst alle fleire stader i Noreg på granittpegmatittgangar. 

I tillegg finst thorianitt, thoritt, thucholitt, daviditt, pyroklor, polymignitt, fergusonitt, euxenitt, samarskitt, yttrotantalitt, allanitt, monazitt og coffinitt.

Sekundære uranminerar

Sekundære uranmineral finst gjerne i livlege fargar i gult, grønt, oransje og raudt. I ultrafiolett lys vil desse ofte fluorescere kraftig. Dette kan vere nyttig i søkinga etter uranførekomstar, sidan dei sekundære minerala indikerer kvar dei primære minerala ligg. Leitinga føregår elles ved hjelp av geigerteljarar og scintillometer, både frå bakken og fly. 

Dei viktigaste sekundære uranminerala er vasshaldige oksid, hydroksidar, karbonat, fosfat, arsenat og silikat. Dei fleste inneheld det komplekse uranyl-ionet (UO2)2+ med seksverdig uran. Thorium dannar ikkje noko tilsvarande kompleks-ion, og dette forklarar kvifor det finst så få sekundære thoriumminerala. 

Viktige sekundære uranmineraler er autunitt, torbernitt, carnotitt og tyuyamunitt. Det siste har særskild tyding for uranproduksjonen.

I Noreg kjenner ein til dei følgjande sekundærminerala av uran: becquerelitt, boltwooditt, carnotitt, clarkeitt, fourmarieritt, joliotitt, kamotoitt-(Y), kasolitt, liebigitt, rutherfordin, schoepitt, schröckingeritt, studtitt, torbernitt, tyuyamunitt og meta-tyuyamunitt, uranofan og uranofan-beta og vandendriesscheitt.

Kjelder
Raade, Gunnar. (3. april 2009). Radioaktive mineral. I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/radioaktive_mineraler.
Ramsdellitt

Ramsdellitt er eit mineral som består av rombisk mangandioksid, MnO2. Det er dimorft med pyrolusitt. 

I Noreg er det mellom anna påvist frå manganførekomstar ved Mandal og Kristiansand.

Mineralet er kalla opp etter L. S. Ramsdell, 1895–1975, ein amerikansk mineralog.

Kjelder
Ramsdellitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ramsdellitt.

Manganmineral
Oksydmineral
Rapidcreekitt

Rapidcreekitt er eit relativt sjeldan, kvitt mineral med kjemisk formel Ca2(SO4)(CO3)·4H2O. 

Det vart oppdaga i 1983 nord i Yukon i Canada, og skildra i 1986. Rapidcreekitt har ei samansetjing og struktur som liknar gips.

Det er funne i Kongsberg sølvgruver.

Kjelder
Rapidcreekitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rapidcreekitt.

Bakgrunnsstoff

Ortorombiske mineral
Kalsiummineral
Sulfatmineral
Karbonatmineral
Hydrat
Realgar

Realgar er eit vent oransjeraudt til mørkeraudt mineral med voksaktig glans og liten hardleik (1½–2). Det er eit arsenmonosulfid med monoklin symmetri og formel AS. Det finst på lågtemperatur-hydrotermalgangar, ofte saman med det gule mineralet auripigment. Realgar er ustabilt ved lyspåverknad og vert omdanna til ei blanding av auripigment og arsentrioksid. Det blir framstelt kunstig og blir nytta i fyrverkeri.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

 Mindat.org: Pararealgar

Arsenmineral
Sulfidmineral
Alkymistiske stoff
Giftige mineral
Monokline mineral
Sjeldne jordartar

Sjeldne jordartar, ofte forkorta REE av det engelske Rare Earth Elements, er eit samleomgrep for inntil 17 ulike grunnstoff og vert nokre gonger òg nytta  om minerala dei dannar. Særleg omfattast grunnstoffa 21 scandium, 39 yttrium og lantanoidane: 57 lantan til 71 lutetium. Sjeldne jordartar er svært kompatible med bergartsdannande mineral, og iona deira er derfor nokre av dei siste som krystalliserer i residualsmelten. Då dei samstundes er radioaktive, vil denne fraksjoneringa skape lokal oppvarming. Stoffa vert nytta i produksjonen av bilar og fleire forbruksvarer.

Folkerepublikken Kina stod i 2011 for inntil 97 prosent av verdsproduksjonen av fleire av dei sjeldne jordartane, men det er samstundes store reservar av slike råstoff i Noreg. I 2010 innførte den kinesiske regjeringa eksportrestriksjonar og utførselen av sjeldne jordartar fall med 40 prosent. Dette medførte ein tidobling av prisane på verdsmarknaden frå 2009 til 2010, og er truleg motivert i kinesisk ønske om å tiltrekke seg industriproduksjon som er avhengig av desse råvarene. Året etter avga WTO ein foreløpig dom om at det kinesiske eksportrestriksjonen braut med pliktene til landet som WTO-medlem, etter klagemål frå USA, EU og Mexico. I 2012 gjekk òg Japan med i ei formell stemning av Kina for WTO, som midt i mars fekk ein seksti dagars frist til å imøtegå skuldingane. 

På månen inngår dei sjeldne jordarane i KREEP, som er eit akronym for bestanddelane K, REE og P.

Liste over sjeldne jordarar

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Sjeldne jordarter» frå ,  den 8. august 2014. 
 oppgav desse kjeldene:

Grunnstoffgrupper
Metalliske grunnstoff
Rhabdofan

Rhabdofan er eit kvitt til brunleg mineral. Det vert danna sekundært etter mineral som inneheld lantanoidar. Det er eit vasshaldig fosfat, hovudsakleg av cerium-jordartar, med formel (Ce,La)PO4·H2O. I Noreg er det kjent frå granittpegmatittar i Iveland og ved Halden.

Kjelder
Rhabdofan. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rhabdofan.

Lantanidmineral
Fosfat
Ceriummineral
Rhodonitt

Rhodonitt er eit rosenraudt til raudbrunt mineral som særleg finne sin i skarnførekomstar. Det er eit mangansilikat med noko kalsium (Mn,Ca)SiO3, strukturelt eit kjedesilikat (pyroksenoid). Det krystalliserer triklint. Mineralet vert nytta til prydgjenstandar, særleg i Russland. 

Mineralet er sjeldan i Noreg, men er funne ved Klodeborg ved Arendal, Grua på Hadeland og i noko større mengder frå Botnedal i Telemark.

Kjelder
Rhodonitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rhodonitt.

Edelsteinar
Manganmineral
Jernmineral
Magnesiummineral
Kalsiummineral
Pyroksengruppa
Triklinske mineral
Risøritt

Risøritt er ein titanhaldig variant av mineralet fergusonitt. Det var først skildra frå Risør av O. Hausar i 1908.

Kjelder
Risøritt. (2009, 14. mars). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/ris%C3%B8ritt.

Titanmineral
Risør kommune
Rombedodekaeder

Eit rombedodekaeder er ein catalansk lekam med 12 romber som sider, 14 hjørne og 24 kantar. Dualpolyederet er kuboktaederet.

Radius
Om eit kantlengda til rombedodekaederet er a, er radien til ei innskriven kule (den kortaste radiusen, frå sidesentrum til sidesentrum):

 

Radien til ei omskriven kule (den største radiusen, frå hjørne til hjørne) er:

 .

Til slutt er midtradiusen, (frå kantsentrum til kantsentrum):

 .

Areal og volum
Arealet A og volumet V til eit rombedodekaeder med sidelengd a er:

Sjå òg
Catalansk lekam
Kuboktaeder

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Rombedodekaeder» frå ,  den 8. august 2014.  
 

Catalanske lekamar
Kvasiregulære polyeder
Romfyllande polyeder
Zonoeder
Rombeporfyr

Rombeporfyr er ein vulkansk bergart lyse rombeforma feltspatkrystall i ein finkorna grunnmasse med gråleg, raud til fiolett farge.  Bergarten er av latittisk samansetjing og svarar til djupbergarten larvikitt. Rombeporfyr er vanleg i Oslofeltet. Lavamassane dekkjer store område, særleg på Krokskogen og i Vestfold, og dei einskilde lavastraumane blir karakteriserte ved skilnader i forma, storleiken og hyppigheita til feltspatkrystalla. Namnet vart innført av den tyske geologen Christian Leopold von Buch i 1810. Tilsvarande bergartar er seinare funne i Aust-Afrika og i Antarktis.

Kjelder
Rombeporfyr. (16. mars 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Vulkanske bergartar
Rosasitt

Rosasitt er eit grønt til blåleg, sekundært koparmineral med kjemisk formel (Cu,Zn)2(CO3)(OH)2. Det er nært nærskyldt med malakitt. 

Mineralet er kalla opp etter Rosas-gruva på Sardinia.

Det er påvist frå ein kontaktførekomst på Grua i Oppland.

Kjelder
Rosasitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rosasitt.

Koparmineral
Sinkmineral
Karbonatmineral
Monokline mineral
Rosenbuschitt

Rosenbuschitt er eit relativt sjeldan mineral som opptrer i gulbrune til grålege nåler med triklin symmetri. Det fluorescerer ofte gult i ultrafiolett ljos. Mineralet har ei komplisert samansetjing og er vesentleg eit fluorhaldig silikat av kalsium, natrium, zirkonium og titan, (Ca,Na)12(Zr,Di)4(Si2O7)4(O4F4). Det vart først skildra av W. C. Brøgger i 1887 frå nefelinsyenittpegmatitt ved Langesundsfjorden.

Det er kalla opp etter den tyske geologen og mineralogen K. H. F. Rosenbusch (1836–1914).

Sjå òg 
 götzenitt

Kjelder
Rosenbuschitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rosenbuschitt.

Triklinske mineral
Silikatmineral
Kalsiummineral
Natriummineral
Zirkoniummineral
Titanmineral
Rosenstein

Rosenstein, rosett eller rose er ei slipeform for edelsteinar med flat basis og to rader trekanta fasettar på den kvelva overdelen, anten 18+6 fasettar for «full hollandsk rose» eller 12+6 for «halv hollandsk rose». Òg andre typar er kjent. Rosenslip vart først brukt av nederlandske sliparar, og var frå ca. 1500 til ca. 1850 den vanlegaste slipeforma for diamantar og klåre edelsteinar.

Kjelder
Rosensten. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Edelsteinar
Gullsmedarbeid
Diamant
Rozenitt

Rozenitt er eit mineral, eit jernsulfat, FeSO4· 4H2O. Det vert danna sekundært ved forvitring av pyritt og pyrrhotitt. Det er påvist i små mengder frå fleire
norske førekomstar.

Det vart først skildra i 1960 etter ein førekomst på fjellet Ornak vest i Tatrafjella i Małopolskie i Polen. Det vart kalla opp etter den polske mineralogen Zygmunt Rozen (1874–1936).

Kjelder
Rozenitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rozenitt.

Sulfatmineral
Jernmineral
Monokline mineral
Rubin

Rubin er ein raud varietet av mineralet korund. Fargen kjem av små mengder av krom. Klåre rubinar høyrer til dei venaste, mest sjeldne og kostbare edelsteinane. Dei blir vanlegvis slipte med fasettar. Mindre klåre steinar blir gjerne slipt som cabochon. Såkalla stjernerubin viser ei rørleg 6-takka stjerne på yta, ein effekt kalla asterisme.

Rubinar har vore høgt skatta heilt sidan antikken og har vore gjenstand for overtru, mytar og segner. Dei beste, dueblodsraude rubinane kjem frå Mogok-distriktet i Myanmar, medan rubinar frå Sri Lanka, Thailand og India kan ha meir variable og ureine fargar. Rubinar frå Froland i Aust-Agder kan til dels ha god farge, men er for uklåre til å ha nokon stor verdi som edelstein.

Rubinar kan òg framstillast syntetisk.

Kjelder
Rubin. (19. juni 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Bakgrunnsstoff

Edelsteinar
Aluminiummineral
Oksydmineral
Superharde stoff
Trigonale mineral
Korundvarietetar
Rutherfordin

Rutherfordin er eit kvitt til gulaktig sekundært uranmineral, eit uranylkarbonat, UO2(CO3).

Det vart først skildra i 1906 etter ein førekomst i Morogoro-regionen i Tanzania. Det vart kalla opp etter Ernest Rutherford.

Kjelder
Rutherfordin. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/rutherfordin.

Karbonatmineral
Uranmineral
Rutil

Rutil er eit mineral som består av titandioksid, TiO2. Det inneheld vanlegvis nokre prosent jarn og har då oftast ein raud eller brun farge. Reint titandioksid er kvitt.

Rutilnåler finst ofte inneslutta i kvarts (rutilkvarts, blåkvarts, rosenkvarts). To andre og sjeldnare mineral har same samansetjing, men ulik struktur: anatas og brookitt. Dette vert kalla polymorfi.

Rutil er særs utbreidd i magmatiske og metamorfe bergartar og kan dessutan finst anrika i sandavleiringar. Ein finn større mengder av mineralet fleire stadar på gabbroar i Sør-Noreg, og fleire stadar har det vore drift på mineralet, bl.a. i Kragerø. 

Rutil vert nytta til å framstille porselensfargar, titanmetall og diverse titansambindingar. Klåre rutilkrystall blir framstilt kunstig og blir nytta som smykkestein med handelsnamnet titania.

Rutil blir brukt til å framstille rein titandioksid, TiO2, som er eit kvitt pulver. Det blir brukt som kvitt fargepigment i bl.a. maling og iskrem, og framstilling av elektrodar til sveiseapparat.
Titandioksid har E-nummer E171.

Rutil blir også framstilt frå ilmenitt, FeTiO3, som blir utvunne ved Titania i Sokndal i Rogaland. Ilmenitten blir smelta til rutil og jern ved ilmenittverket i Tyssedal og foredla til rutilpulver ved Kronos Titan i Fredrikstad.

Den største kjente rutilførekomsten i Noreg finst i Engebøfjellet i Førdefjorden. Denne inneheld minst 380 millionar tonn malm eller 15 millionar tonn rein rutil.

Nordic Mining har søkt om løyve til å utvinne denne. Prosjektet er sterkt omstridd, særleg fordi det innebærer å deponere store mengder avgang i Førdefjorden. Regjeringa har våren 2015 godkjent reguleringsplan og gitt utsleppsløyve, men det manglar framleis løyve til uttak av vatn og driftskonsesjon.

Kjelder

Raade, Gunnar. «Rutil» (11. mars 2012), Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014.

Delar av denne artikkelen bygger på «Rutil» frå ,  den 12. november 2014.

Bakgrunnsstoff

Titanmineral
Oksydmineral
Rutilgruppa
Tetragonale mineral
Raudgyldigerts

Raudgyldigerts er eit samlenamn for to sølvmineral, proustitt (lys raudgyldigerts), Ag3ASS3 og pyrargyritt (mørk raudgyldigerts), Ag3SbS3, som begge krystalliserer trigonalt. Pyrargyritt er mest alminneleg og kan vere ein viktig sølverts.

Kjelder
raudgyldigerts. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/r%C3%B8dgyldigerts.

Sølvmineral
Svovelsaltmineral
Trigonale mineral
Røykkvarts

Røykkvarts er ein brunleg farga varietet av kvarts. Det kan òg vere nesten svart (morion). Fargen kjem av gitterdefektar oppstått i samband med naturleg radioaktiv stråling eller oppvarming. Røykkvarts kan òg lagast kunstig ved radioaktiv påverknad eller oppvarming av fargelaus kvarts. Han vert nytta som smykkestein, til dels under det villeiande namnet 'røyktopas'.

Kjelder
Røykkvarts. (19. mars 2012). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/r%C3%B8ykkvarts.

Bakgrunnsstoff

Mineralgalleri - smoky quartz 

Kvartsvariantar
Sinkitt

Sinkitt eller raudsinkerts er eit oransjefarga til djupraudt mineral. Det er eit naturleg sinkoksid, ZnO. Fargen kjem av eit mindre innhald av mangan. Kunstig framstilt sinkoksid er fargelaust. Krystallstrukturen er heksagonal. Mineralet er særleg kjent frå New Jersey i USA. 

Det er observert mikroskopisk i kontaktsonane i Oslofeltet.

Kjelder
Sinkitt. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 14. februar 2014 frå http://snl.no/sinkitt.

Sinkmineral
Oksydmineral