alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ersia-mordvinsk

Ersia-mordvinsk (эрзянь кель) er eit uralsk språk som blir snakka av rundt 500 000 menneske i dei nordlege og nordvestlege delane av republikken Mordovia og naboområda Nizjnij Novgorod oblast, Tsjuvasjia, Penza oblast, Samara oblast, Saratov oblast, Orenburg oblast, Uljanovsk oblast, Tatarstan og  Basjkortostan i Russland. Det finst også ein diaspora i fleire av dei tidlegare Sovjetrepublikkane, framfor alt i Armenia, Estland og i Kasakhstan. Ersia-mordvinsk blir skrive med det kyrilliske alfabetet, med dei same bokstavane som dei som er i bruk for russisk. Ersia-mordvinsk er offisielt språk i Mordovia, i lag med moksja-mordvinsk og russisk.

Språket høyrer til dei mordvinske språka, ei grein av den uralske språkfamilien. Ersia-mordvinsk er nært i slekt med moksja-mordvinsk, men det er skilnader språka i mellom på alle nivå i det grammatiske systemet. Ersia-mordvinsk er delt opp i mange dialektar, det finst også overgangsdialektar til moksja-mordvinsk.

Fonologi

Vokalar

Konsonantar

Grammatikk

Substantiv 

Tabellen under gjev bøyinga av substantivet moda "jord", i alle kasus, eintal, fleirtal og possessiv. Data er henta frå Zaicz 1998, formattering frå engelsk wikipedia.

Skriftsystem 
Det moderne alfabetet for ersia-mordvinsk er det same som det for russisk:

Kjelder

 Delar av denne artikkelen bygger på «Erzya language» frå ,  den 26. desember 2009.  

 Feoktistov, A. P. 1993. Èrzyanskij Jazyk. In V. N. Jartseva (ed.), Jazyki Mira: Ural'skie Jazyki, 190-208. Moskva: Nauka.
 Mosin, Michail Vasilevič and N. S. Bajuškin. 1983. Ersämordvan oppikirja. (Apuneuvoja suomalais-ugrilaisten kielten opintoja varten, 8.) Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura. ix+188pp. (Audio-Cassette has been transcoded into Audio-CD - please ask library staff).
 Raun, Alo  1988. The Mordvin Language. In Denis Sinor (ed.), The Uralic languages: description, history and foreign influences, 96-110. Leiden: E.~J.~Brill.
 Zaicz, Gábor (1998). "Mordva". In Abondolo, Daniel (ed.). The Uralic Languages. London: Routledge. pp. 184–218.

Bakgrunnsstoff 

 Finno-Ugric Electronic Library by the Finno-Ugric Information Center in Syktyvkar, Komi Republic (interface in Russian and English, texts in Mari, Komi, Udmurt, Erzya and Moksha languages):  
 Erzjanj Mastor - The society for preserving the Erzya language (in Erzya and Russian)
 http://www.info-rm.com/er/index.php News in the Erzya and Moksha Mordvinian languages
   Эрзянский язык

Bibliografi 
 A.I. Bryzhinskiy, O.V. Pashutina, Ye.I. Chernov. Писатели Мордовии Биобиблиографический справочник. Saransk: Mordovskoye Knizhnoye Izdatelystvo, 2001. ISBN 5-7595-1386-9.
 Vasilij D'omin. Сюконян тенк... Эрзянь писательде ёвтнемат. Saransk, 2005. ISBN 5-7595-1665-5.
 Ksenija Djordjevic & Jean-Leo Leonard. Parlons Mordve. Paris: L'Harmattan, 2006, ISBN 2-296-00147-5.
 D.V. Tsygankin. Память запечатленная в слове: Словарь географических названий республики Мордовия. Saransk, 2005. ISBN 5-7493-0780-8. 
 Эрзянь кель. Морфология. — Саранск, 2000;

Mordvinske språk
Språk i Russland
Språk i Usbekistan
Språk i Turkmenistan
Språk i Kirgisistan
Mordovia
Språk i Kasakhstan
Einskildspråk
Byen Aguascalientes

Aguascalientes er hovudstaden og den største byen i delstaten Aguascalientes. Byen ligg den sentrale delen av Mexico og har eit folketal på 663 671. Byen er mest kjend for sine tekstilar og for San Marcos festivalen. Aguascalientes vart grunnlagd av Juan de Montoro i 1575 som ein stoppestad for posten mellom Zacatecas og Mexico by.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Aguascalientes, Aguascalientes» frå ,  den 26. desember 2009.

Bakgrunnsstoff 

A
Sønke Sønnichsen

Sønke Postumus Sønnichsen () var ein norsk teolog som bidrog til å innnføra salmar av Elias Blix i den norske kyrkja. Han var også med i kvinnerørsla.

Sønke Sønnichsen vart fødd i Oslo. Han var student frå 1858, cand.theol. i 1865. Han arbeidde nokre år i skoleverket før han i 1872 vart klokkar og lærar ved Oslo tukthus. I 1876 fekk han stillinga som sokneprest i Lårdal i Telemark, i 1883 vart han prost i Øvre Telemark, i 1884 sokneprest i Ramnes, i 1894 i Tjølling.

Som prost i Øvre Telemark tok Sønnichsen til ords for å få Elias Blix' Nokre Salmar godkjend for bruk i gudstenesta, i tillegg til dei ordinære salmebøkene. Før han lanserte framlegget for kyrkjedepartementet, hadde han ved minst to høve prøva landsmålsalmane i kyrkja, første gong i Høydalsmo kyrkje andre juledag 1884, då dei mellom anna song «No koma Guds englar».

Han var medstiftar av Norsk Kvinnesaksforening i 1884.

Kjelder 

 Gunnar Johannessen Stendal: Norske teologer
 Oplysninger om Norges Geistlighed siden 1814
 Anders Aschim: Elias Blix: Ein betre vår ein gong Det Norske Samlaget, 2008 ISBN 978-82-521-6429-9

Norske prestar
Folk frå Oslo
Man of War Bay

Man of War Bay eller Man o' War Cove er ei bukt ved kysten av Dorset sør i England, mellom nesa Durdle Door i vest og Man O War Head i aust. 

Bukta har namn etter ei gruppe skjer aust i bukta kjende som The Man o' War. Man-o'-war eller manovar er ein type krigsskip.

Sjå òg 
 Jurassic Coast

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Man o' War Cove» frå ,  den 13. januar 2022.

Bakgrunnsstoff 
 Ian West's Geology of the Wessex Coast

Bukter i Dorset
Tyrrell Racing

Tyrrell Racing var ein britisk Formel 1- konstruktør som vart oppretta på 1960-talet av Ken Tyrrell. Tyrell konkurerte frå 1968 til 1988.

Tyrrell P34 
Bilen Tyrrell P34 er utan tvil eit av dei mest radikale bildesigna nokonsinne, innan Formel 1. Sekshjularen konkurerte med vanlege firhjulingar både i 1976 og i 1977. Bilen vann dobbeltsiger under
Sverige Grand Prix i 1977. Men dekkfabrikanten Goodyear hadde problem med å utvikle små dekk som var gode nok, så frå sesongen 1978 gjekk Tyrell tilbake til å køyrde med fire hjul.

Det er forøvrigt seinare blitt forbod mot fleire/færre enn fire hjul i formel 1.

Formel 1-konstruktørar
Arrows

Arrows var ein Formel 1-konstruktør som deltok frå 1978 til 2002. I ein periode var laget og kjend som Footwork. Svake plasseringar og dårleg økonomi fekk Arrowslaget til å folde saman i 2002.

Formel 1-konstruktørar
British American Racing

British American Racing var ein formel 1-konstruktør som konkurrerte frå 1999 til 2005. Laget var oppkalla etter selskapet British American Tobacco (BAT), som eigde og sponsa laget for å marknadsføre sigarettmerket sitt Lucky Strike.

Historie 
 

British American Racing vart starta i 1998 gjennom oppkjøp av konstruktøren Tyrrell og byrja konkurrere frå 1999-sesongen. BAR nådde eit høgdepunkt i 2004-sesongen og kom på andreplass i konstruktørmeisterskapen, etter Ferrari. Restriksjonar på tobakksreklame innan Formel 1 sporten, gjorde at det dukka opp rykte om at BAT ville selje laget. I November 2004, kjøpte bilfabrikanten Honda opp 45% av BAR. Året etter kjøpte bilfabrikanten dei resterande 55% av BAR-laget. Som ein konsekvens vart BAR Honda til Honda Racing F1 frå og med sesongen 2006.

Formel 1-resultat 

Formel 1-konstruktørar
Romjul

Mellomjul, romjul eller romhelg (frå norr. rúmheilagr 'ikkje heilag etter lova') viser til eit tidsrom etter juleheilagdagane og fram til slutten av jula. I eldre tid var dette som regel tida mellom andre juledag og trettandedag 6. januar. I nyare tid reknar ein gjerne med at romjula sluttar ved nyårsdag 1. januar.

Mange har ferie i romjula, og kan nytta tida til avslapping, sosiale høve eller reising. Samstundes opnar fleire butikkar og arbeidsstader etter fleire heilagdagar, og ein kan dermed nytta tida til å bytta julegåver, eller ein kan gå på jobb. I nokre engelsktalande land er omgrepet Boxing Week innført om denne perioden, som tidlegare ikkje hadde noko særskild namn på engelsk.

Sjå òg
Dei tolv juledagane

Kjelder

Jul
Restaurering

Restaurering er tiltak for å setje i stand eit bygg eller ein gjenstand slik at det får attende ein tidlegare skapnad og utsjånad. 

Omgrepet vert nytta på ulike måtar i ulike fagmiljø. Innanfor vernerørsla har ein nytta omgrepet både om gjenoppretting til opphavleg tilstand og gjenoppretting til ynskt tilstand.
Omgrepet vert i dag helst berre bruka om antikvarisk restaurering. Det inneber at arbeidet vert utført etter ein antikvarisk plan, og gjennomført med tradisjonelle materiale og verktøy, av handverkarar som kjenner dei tradisjonelle handverkteknikkane. Restaurering vil likevel innebere betydelege inngrep og forandringar, og skil seg slik frå konservering, som i antikvarisk samanheng ofte blir halde fram som idealløysinga.

I folkeleg språkbruk kan ordet feilaktig bli bruka om all slags vøling, også den som inneber modernisering. Innan kulturminnevernet vert ordet bruka om reparasjonar med vekt på å følgje antikvariske prinsipp. Praktisk restaureringsarbeid vil likevel vere et kompromiss mellom det å gjenskape ein opphavleg utsjånad og det å gjere gjenstanden eller byggverket tenleg for framtidig bruk.

Kjelder 

Kulturminnevern
Bygningsvern
Museologi
Ferdinand av Braunschweig

Ferdinand av Braunschweig (), hertug av Braunschweig-Lüneburg, var ein preussisk feltmarskalk (1758–1766) som er kjend for deltakinga i sjuårskrigen.

Som den fjerde sonen av Ferdinand Albert II av Brunswick-Lüneburg, slutta han seg til dei væpna prøyssiske styrkane som oberst i 1740. Han deltok i slaget ved Mollwitz og slaget ved Chotusitz. Etter at markgreven Wilhelm av Brandenburg vart drepen i Praha i 1744, fekk Ferdinand kommandoen over Leibgarde-bataljonen til Fredrik II av Preussen   og utmerkte seg stort i slaget ved Soor (1745), spesielt i åtaket på ei bratt klippe, som vart forsvart av den eldre broren hans Ludwig Ernst von Braunschweig-Wolfenbüttel. Ferdinand deltok i den andre schlesiske krigen, der han hadde ei leiande rolle i invasjonen av Sachsen og Böhmen i 1756 under sjuårskrigen. Han deltok i slaget ved Rossbach og vart så kommandør over den allierte hæren til kurfyrstedømet Braunschweig-Lüneburg. Under ti år med fred, var han nært knytt til det militære arbeidet til Fredrik II av Preussen, som leia vakt-bataljonen og prøvde å gjere han til ein modell for heile den prøyssiske hæren. Ferdinand var òg ein av kongen sine næraste vener og vart forfremma til generalmajor og så generalløytnant.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Ferdinand av Braunschweig» frå ,  den 27. desember 2009.  
 

Prøyssiske feltmarskalkar
Huset Braunschweig-Bevern
Medlemmer av Illuminati
Prøyssarar i den austerrikske arvefølgjekrigen
Prøyssarar i sjuårskrigen
Slaget ved Zorndorf

Slaget ved Zorndorf var eit slag utkjempa 25. august 1758 under sjuårskrigen. Åstaden for slaget var den prøyssiske landsbyen Zorndorf (i dag Sarbinowo i Polen).

Bakgrunn
I august 1758 rykte 43 000 russiske soldatar fram under Wilhelm von Fermor til dei var 100 km frå Berlin og hadde som mål å slå seg saman med austerrikarane under feltmarskalk Daun. Kong Fredrik II av Preussen forstod at om dei slo seg saman kunne det bety at Berlin fall, og valde derfor å kome planane deira i forkjøpet. Han kom derfor på russarane bakfrå. Fermor, som då omleira Küstrin, fekk vite om manøvrane til Fredrik II frå kosakktokt. Han enda omleiringa og la seg til ved ein fordelaktig posisjon ved Zorndorf, 10 km søraust for Küstrin.

Slaget
Den 25. august gjekk infanteriet til Fredrik til åtak på eit russisk «observasjonskorps», som berre bestod av unge vernepliktige. Russarane klarte å halde stand fram til det kjende kavaleriet til Friedrich Wilhelm von Seydlitz slo til. Det russiske kavaleriet braka saman med det prøyssiske, men vart avleidd og måtte flykte mot dei russiske infanteristane. Desse, forvirra av ei sky av støv og krutrøyk, trudde det var prøyssarane og opna artillerield mot dei. I mellomtida hadde infanteriet til Fredrik gått til åtak på venstreflanken til den russiske armeen. 

Under det påfølgjande slaget, gjekk begge sider raskt tom for krut og starta ein hand-til-hand kamp. Det vart sagt at ein russisk avdeling hadde slått seg til i eit lager med vintønner og drakk seg fulle. Då nokre av dei prøyssiske bataljonane synte teikn på at dei var trøytte, leidde Fredrik sjølv an åtaket. Slaget vart av samtidige skildra som det blodigaste på 1700-talet. Ein prøyssisk offiser rapporterte at «lika til russarane dekte sletta rekkje etter rekkje, dei stod ved sidan av kanonane sine medan kroppane deira vart kappa i bitar av sablane våre, men gjorde likevel ikkje retrett». Etter slaget skal Fredrik ha kome med det kjende utsagnet at «det er lettare å drepe russarane enn å vinne over dei»

Den kraftige kampen heldt fram til mørket kom, då 80 % av observasjonskorpset var døde. Tapa på begge sider er estimert til kring 32 %: prøyssarane mista 12 800 mann, russarane over 18 000. Slaget ser ut til å ha enda utan vinnarar. Russarane heldt framleis stand på slagmarka dagen etter, men Fermor var den første til å trekke seg attende mot Landsberg. Dette hindra russarane i å nå sine austerrikske allierte og Fredrik kravde dermed sigeren, sjølv om enkelte russiske historikarar meiner annleis.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Battle of Zorndorf» frå ,  den 27. desember 2009. 
 oppgav desse kjeldene: 
 Koch, H.W. A History of Prussia. Barnes & Noble, Inc., 1993. ISBN 0-88029-158-3
 Konstam, Angus. Russian Army of the Seven Years War, Part 1. Osprey Publishing, 1996. ISBN 1-85532-585-3.
 Millar, Simon. Zorndorf 1758. Osprey Publishing, 2003. ISBN 1-84176-696-8.

Bakgrunnsstoff
 Rapporten til Fermor om slaget (med kart) (russisk)
 Slaget

Slaget ved Zorndorf
Slag i sjuårskrigen
Russiske slag
Prøyssiske slag
Historia til Brandenburg
Santiago Calatrava

Santiago Calatrava Valls () i Valencia, Spania) er ein spansk arkitekt og ingeniør. Han blei fødd i bydelen Benimamet i Valencia. Calatrava er kreditert for å ha designa, blant anna Teletårnet på Montjuïc i Barcelona, BCE-bygningen i Toronto, Turning Torso i Malmö og l'Hemisfèric i Valencia.

Bakgrunnsstoff 

Calatrava
Wilhelm von Fermor

Wilhelm von Fermor () var ein general i den russiske hæren, men var opphavleg frå ein engelsk familie.

Han gjekk inn russisk militærteneste i 1720, utmerkte seg ved omleiringa av Gdańsk og i 1736 mot tyrkarane, vart i januar 1740 kommandant i Viborg og deltok her i krigen mot Finland. I 1746 vart han utnemnd til generalløytnant og formann for Baukanzlei og leia bygginga av keisarpalasset i St. Petersburg.

I 1751 var han generalkommandant for St. Petersburg, Finland og styret av Novgorod. I 1756 vart han sjefsgeneral for ein av hovudarmeeane under Apraksin. I 1758 mottok han etter slaget ved Großjägersdorf kommandoen over den russiske hæren, tok Thorn og Elbing og vart innsett som generalguvernør av Preussen.

Vidare ved breidda av Oder omleira han Küstrin, og møtte 25. august 1758 Fredrik den store i slaget ved Zorndorf. Han vart slegen og tvungen til å trekke seg tilbake til Polen og Preussen. 

Wilhelm von Fermor flytta tilbake til Polen og kjempa vidare som korpsgeneral under general Saltykov i slaget ved Kunersdorf.

Etter at tsarina Elisabeth døydde, i 1762, vart han utnemnd av Katarina II til generalguvernør i Smolensk og medlem av Senatet, men i 1768 flytta han tilbake til eigedomen sin i Nitau.

Wilhelm von Fermor døydde 8. februar 1771 på eigedomen sin.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Wilhelm von Fermor» frå , den 27. desember 2009. 
 

Russiske generalar
Russarar i sjuårskrigen
Slaget ved Tornow

Slaget ved Tornow var ein del av sjuårskrigen og vart utkjempa mellom styrkar frå Preussen og Sverige den 26. september 1758.

Prøyssarane sende 6000 mann, leia av general Wedel for å verne Berlin. Wedel gjekk aggressivt til åtak og let kavaleriet sitt gå til åtak på ein svensk styrke på om lag 600 mann ved Tornow. Svenskane kjempa tappert og slo til bake seks åtak, men det meste av det svenske kavaleriet gjekk tapt og det svenske infanteriet måtte trekke seg tilbake føre den overlegne prøyssiske styrken. 

Dei prøyssisk-svenske slaga heldt fram med slaget ved Fehrbellin i 1758 den 28. september.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Battle of Tornow» frå ,  den 27. desember 2009.  
 

Slag i sjuårskrigen
Prøyssiske slag
Svenske slag
Historia til Brandenburg
Torfinn Karlsevne

Torfinn Karlsevne (norrønt Þorfinnr Karlsefni, islandsk Þorfinnur Karlsefni) var ein islandsk handels- og oppdagingsreisande frå Reynistað í Skagafirði. Hovudkjeldene om Thorfinn er Eirik Raudes saga og Grǿnlendinga saga.

Grønland 
Torfinn fór til Grønland for å driva handel. Der overvintra han og gifta seg i 1002 med Gudrid Thorbjarnardottir, enka til Thorstein Eriksson. Rundt 1009 leidde han ein ekspedisjon med tre skip og omtrent 160 kolonistar til ein del av Nord-Amerikas austkyst som Leiv Eiriksson alt hadde nådd fram til rundt år 1000, kalla Vinland av vikingane. Dette namnet kom sannsynlegvis av dei saftige grasgangane (for det er vel ordet vin = grasgang, som går att her). Ei anna tolking av namnet går ut på at landet vart kalla opp etter vinbæra som skal ha vakse der.

Amerika 
Etter å ha komme fram vart det bygd ein leir ved ei bukt som Torfinn kalla Straumsfjord, moglegvis Baie des Sept-Îles. Her vart son deira Snorri Thorfinnson fødd den første sumaren; den første europearen fødd i Amerika. Etter ein vanskeleg vinter trekte vikingane vidare sørover den påfølgjande våren. Ved munningen til ei elv stifta dei ein permanent buplass som vart kalla Hóp. I det påfølgjande året byrja dei driva handel med dei innfødde indianarane, som vikingane kalla skrælingar. Dette gjekk bra for ei lita stund, men til slutt gjekk indianarane til åtak på vikingane. Torfinn og mennene hans flykta, men Freydís Eiríksdóttir skjelte ut mennene og kalla dei for feigingar, tok sverdet til ein avdød landsmann og skreik ut til formaning om kamp mot indianarane. Denne blonde vikingkjerringa gjorde så sterkt eit inntrykk på indianarane at dei flykta dei med. Fordi Torfinn ikkje ønskte seg krig, vedtok han å fara attende til Straumsfjord, og enden vart at alle nybyggjarane fór attende til Grønland.

Kjelder 
 Nederlandsk wikipedia
 Islandsk wikipedia
 Tysk wikipedia
 Engelsk wikipedia
 Store norske leksikon, snl.no, Grønland
 Store norske leksikon, snl.no, Vinland

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Eirik Raudes saga
 Grǿnlendinga saga

Islandske oppdagarar
Folk frå vikingtida
Folk i islendingesogene
Slaget ved Kay

Slaget ved Kay eller slaget ved Paltzig var eit slag utkjempa 23. juli 1759 under sjuårskrigen. Det skjedde nær Kay (Kije) i Neumark, i dag ein del av Polen.

General Carl Heinrich von Wedel, kommandøren av ein prøyssisk arme på 28 000 mann, gjekk uklokt til åtak på ein større russisk arme på 47 000 mann, kommandert av grev Pjotr Saltykov og vart slått. Prøyssarane mista 8300 mann, russarane mindre enn 5000 mann. Etter slaget valte kong Fredrik II av Preussen å tvinge russarane ut i eit avgjerande slag for å hindre dei å slå seg saman med hovudhæren til austerrikarane, men vart slått ved Kunersdorf av ein samla russisk-austerriksk arme. 

Storleiken på styrkane er òg gjeven til å vere 26 000 prøyssarar og 70 000 russarar, men dette er lite truleg, sidan Saltykov hadde 41 000 mann ved Kunersdorf berre tre veker seinare.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Battle of Kay» frå ,  den 27. desember 2009.  
 

Slag i sjuårskrigen
Russiske slag
Prøyssiske slag
Historia til Brandenburg
Pjotr Saltykov

Grev Pjotr Semjonovitsj Saltykov () var ein russisk statsmann og feltmarskalk, son av Semjon Saltykov.

I 1714 vart Pjotr Saltykov send av Peter den store til Frankrike for å lære seg navigasjon og vart verande der dei neste 20 åra. I 1759, under sjuårskrigen, vart han øvstkommanderande for den russiske armeen og vann mellom anna ein siger i Palzig (Kay) og Kunersdorf.

I 1763 vart Saltykov øvstkommanderande i Moskva og fekk ansvar for senatskontoret i Moskva (Московская сенатская контора). Under Saltykov vart det oppretta mange nye postkontor, palassa i Golovinskij og Kolomenskij vart renoverte, samt fleire byportar. Dei reparerte òg dei fleste utslitte bruene over Moskvaelva og heldt fram nedrivinga av murane rundt Den kvite byen (festningsverket rundt Moskva) for å kunne byggje ein barneheim etter ordre frå Katarina den store. Dei restaurerte òg arsenalet i Kreml. Saltykov gjorde det forbode å ta ut importert brød frå Moskva, for å sikre innbyggjarane mat, og han sikra faste vinleveransar til byen. Han kjempa òg mot gambling.

I 1765 tok han del i brenninga av bøker som var «skadelege for samfunnet», etter ordre frå Katarina II av Russland.

Bakgrunnsstoff
 Biografi  (russisk)
 Biografi og referansar (russisk)

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Pyotr Saltykov» frå ,  den 27. desember 2009.  
 

Russiske generalar
Russisk adel
Borgarmeistrar i Moskva
Russiske feltmarskalkar
Russarar i sjuårskrigen
Carl Heinrich von Wedel

Carl Heinrich von Wedel () var ein prøyssisk generalløytnant og krigsminister.

Han høyrte til den pommerske uradelsslekta Wedel. Faren Georg Wilhelm var landråd i Uckermark, overrettsdirektør og arveherre på Göritz.

Femten år gammal tredde han inn i hæren og vart i 1735 forfremma til sekondløytnant. Kort etter at han vart krona gjorde Fredrik den store han i 1740 til kaptein og kompanisjef.

Wedel deltok i både den første og den andre schlesiske krigen og vart 1743 forfremma til major.

I 1747 vart Wedel gift med Friederike Auguste von Broecker. Ekteparet fekk fire døtrer og ein son.

Han vart forfremma til oberstløytnant i 1751 og mottok året etter Pour le Mérite. Kongen forfremma han til oberst i 1755.

I 1756 førte han regimentet sitt i sjuårskrigen og deltok i trefningar ved Praha 6. mai 1757. Han vart utnemnd til regimentkommandør seks dagar seinare. Under slaget ved Leuthen spelte regimentet hans ei nøkkelrolle og utmerkte seg i slik grad at fjorten personar i regimentet fekk Pour le Mérite.

I januar 1758 overtok Wedel infanteriregiment nr. 29 og tre veker seinare kom han tilbake til det gamle regimentet sitt. Om våren vart han knytt til omleiringskorpset ved Olmütz. Han slo tilbake åtaket til Laudon ved Littau 20. juni og ved Gundersdorf 28. juni. I september fekk han kommandoen over eit korps for å frigje Uckermark frå svenskane. Ved slutten av året var han tilsett for utskriving av rekrutter og inndriving av pengar og hestar i Zerbst, Bernburg og Dessau.

Fredrik den Store forfremma Wedel 22. februar 1759 til generalløytnant og i juli fekk han kommandoen over Dehna-korpset. Etter ordre frå kongen gjekk han til åtak på den overlegne russiske styrken i slaget ved Kay og leid nederlag. Under slaget ved Kunersdorf vart han alvorleg såra. Av helseårsaker vart han i 1760 tvunge til ein lengre ferie.

Etter minister von Katte døydde gav kongen han ansvaret for hærforvaltinga. Den 27. januar 1761 vart Wedel utnemnd til den første krigsministeren i Preussen med ansvar for magasin- og proviantvesen, marsj- og innkvarteringssaker og militærvaisenhus. Han tok avskjed den 4. september 1779.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Carl Heinrich von Wedel» frå ,  den 27. desember 2009. 
 oppgav desse kjeldene: 
 Engelmann, Joachim: Friedrich der Große und seine Generale, Friedberg 1988.
 

Prøyssiske politikarar
Prøyssiske feltmarskalkar
Pour le Mérite
Prøyssarar i sjuårskrigen