alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kateket

Kateket (gresk: kathekein, «undervise») er ein kyrkjeleg tilsett med undervisningsoppgåver i kyrkjelyden.

Den norske kyrkja 

Katekettenesta vart innført i Den norske kyrkja ved lov av 19. juni 1969, ei lov som vart oppheva då kyrkjelova trådde i kraft 1.1.1997. Kateketar er utdanna spesielt for undervisningsarbeidet, spesielt konfirmantundervisning og ungdoms- og studiearbeid, men òg anna dåpsopplæring.

Etter tenesteordninga skal dei som tilsetjast som kateketar ha minst fire års utdanning som omfattar utdanning i kristendomskunnskap, pedagogikk eller teologi, eller vere vigsla eller fast tilsett som kateket.

Kateketar i Den norske kyrkja er tilsette med Kyrkjeleg fellesråd som arbeidsgjevar. Kateketen kan verte vigsla etter forodna liturgi, og han står under tilsyn av biskopen.

Bakgrunnsstoff 
 Tenesteordning for kateketar
 Retningsliner for kateketens og diakonens funksjonar i gudstenesta
 Vigsling til kyrkjelg tenste
Den norske kyrkja

Kyrkjelege titlar
Nøringen

Nøringen er namnet på ein kjend gangar som har vore mykje nytta på Vestlandet. Stevet til slåtten er eitt av dei mest kjende slåttesteva i Noreg. Slåtten går på trollstilt (a-e-a-ciss).

I tillegget til Hardingfeleverket, band I, står det at slåtten var nytta som morgonslått andre bryllaupsmorgonen, når gjestene fekk skjenk og mat. Denne skikken skreiv seg frå Hardanger og Voss. I Sunnfjord var slåtten gjerne kalla morgonslåtten, og i Sogn og Valdres Grålysingen. Mykje tyder på at dette er ein vandreslått, med opphav på Vestlandet. Grålysing er og namnet på trollstillet i Valdres. Ordet Nøring skriv seg frå næring = mat.

Den mest kjende varianten av slåtten vart skriven ned av Arne Bjørndal etter spelemannen Ola Mosafinn frå Voss i 1908 (Bjørndal: Gamle slåttar hefte IV nr 3). I band I av hardingfeleverket har slåtten nr 90a. Mosafinn hadde slåtten etter Isak Rokne, som hadde han frå Nils Rekve. Alle desse nytta slåtten slik tradisjonen kravde det i bryllaupssamanhang.

Ein annan variant av same slåtten (90b) er skriven ned frå Setesdal. Her er slåtten kalla Skjaldmøyslått og er etter Eivind Hamre frå Bygland.

Stevet 

 Eg ser deg, eg ser deg,
 Men eg kan ikkje koma te deg (rep.)
 Men hadd` eg meg åra og båten va god,
 so skulde eg burt um fljoten ro.
 Eg ser deg, eg ser deg,
 eg kan ikkje koma te deg.

Kjelde: Hardingfeleverket

Norsk folkemusikk
Opportunity

Opportunity eller MER-B (Mars Exploration Rover - B) var den andre av dei to robotiske romkjøretøya i Mars Exploration Rover-programmet. Han landa utan problem på Mars på Meridiani Planum-sletta den 24. januar 2004 klokka 06:05 norsk tid, tre veker etter tvillingsonden Spirit landa på motsett side av planeten. 

13. februar 2019 erklærte NASA at oppdraget til Opportunity var fullført, etter at romfartøyet ikkje hadde svart på over 1000 signal sende sidan august 2018.

Opportunity-sonden fann mellom anna ut at landingsområdet ein gong i fortida har stått under vatn.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Utforskinga av Mars - Universitetet i Oslo
 Heimesida til MER-prosjektet

Marssondar
Mars Exploration Rover-programmet
Jon Askeland

Jon Askeland () er ein norsk politikar frå Senterpartiet som var ordførar i Radøy kommune frå 2007 til 2019.

Askeland blei vald inn som vararepresentant på Stortinget for Hordaland i periodane  2013-2017 og 2017-2021.
Etter fylkestingsvalet 9. september 2019 blei Askeland fylkesordførar i Vestland fylke.

Askeland var regiondirektør i Felleskjøpet før han blei heiltidspolitikar. Han overtok ordførarvervet etter Olav Steinar Namtvedt (Senterpartiet) som hadde vore ordførar 16 år i kommunen.

Kjelder 

Ordførarar i Radøy
Sp-ordførarar i Hordaland
Tromsø 2018

Tromsø 2018 AS (samisk: Romsa 2018) var namnet på den organisasjonen som utarbeidde Tromsø sin søknad om Vinter-OL 2018, som vart planlagt arrangert i perioden 16. februar - 4. mars 2018. Tromsø kommune var initiativtakar til denne satsinga, som i starten arbeidde for Vinter-OL 2014. Då het organisasjonen Tromsø 2014. Tromsø 2014 fekk 6. januar 2004 eit vilkårsgjeve ja frå Idrettsstyret i NIF til å gå vidare med søknadsprosessen sin. I juni 2005 avgjorde Idrettsstyret at Tromsø ikkje skulle søkje for 2014. 

Etter at Idrettsstyret i NIF i juni 2005 vedtok å ikkje gå inn for OL-søknad i 2014 bytte organisasjonen namn til Tromsø 2018, og formannskapet i Tromsø kommune vedtok 3. oktober 2005 at Tromsø skulle søkje om Vinter-OL 2018.
 
I Noreg var det tre arrangørar som konkurrerte om vinter-OL – Tromsø, Trondheim og Lillehammer/Oslo. Den 30. mars 2007 vedtok Idrettsstyret ved NIF at Tromsø skulle bli norsk kandidat. Ved neste val av nytt idrettsstyre, innstilte valkomiteen på at alle dei som hadde røysta for Tromsø, skulle bli vraka.

Norges idrettsforbund valde 6. oktober 2008 å trekkje OL-søknaden, sidan kvalitetssikringa frå Det Norske Veritas viste at kostnadene ved eit OL i Tromsø ville liggje på vel 19 milliardar kroner netto.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Sluttrapport om Tromsø 2018

Vinter-OL 2018
Idrett i Tromsø
Roald Bruun-Hanssen

Roald Bruun-Hanssen () er ein norsk fotballeiar som sidan februar 2007 har jobba som sportsleg leiar i Sportsklubben Brann. Bruun-Hanssen er busett i Åsane utanfor Bergen. Bruun-Hanssen er utdanna Cand. mag. med fagkretsen idrett (Norges idrettshøgskole), offentleg administrasjon (Universitetet i Bergen) og bedriftsøkonomi (Norges Handelshøyskole).

Karriere som spelar 
 Tertnes
 Åsane
 Drøbak/Frogn
 Varegg

Karriere som trenar 
 Åsane
 Norge G16 OG G17

Yrkesbakgrunn 
 Idrettsoffiser i Sjøforsvaret (1982-1985)
 Utdanningsansvarleg i Hordaland Idrettskrets (1990-1992)
 Dagleg leiar i Hordaland Fotballkrets (2000-2006)
 Toppfotballsjef i Norges Fotballforbund (2006-2007)
 Sportsleg leiar i Sportsklubben Brann (2007-)

Norske fotballspelarar
Norske fotballtrenarar
Norske idrettsleiarar
Folk frå Bergen
Byrknes

Byrknes er ein tettstad i Gulen kommune i Vestland. Staden har  og ligg vest på Byrknesøyna og har hamn som er verna av moloar. På Byrknes ligg Byrknes alderstun og barne- og ungdomsskulen Byrknes skule. Byrknes skulekrins dekkjer heile ytre Gulen. Ved skulen ligg Byrknes barnehage.

Staden har bibliotekfilial og daglegvarebutikk med post i butikk. Her ligg òg Byrknesøy kapell, eller bedehuset som det ofte vert kalla lokalt. Det er eigd av indremisjonslaget og vert leigd ut til mellom andre Den norske kyrkja.

Sjå òg 
 Tettstader i Sogn og Fjordane

Kjelder 
 SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Sogn og Fjordane»

Fotnotar

Bakgrunnsstoff

Bygder i Gulen
Tettstader i Vestland
FIL-AKS77

FIL AKS-77 (Friidrettslaget Alversund Knarvik Seim) er Nordhordland sin einaste aktive friidrettsklubb per dags dato, og har vore den største sidan den vart starta i 1977. Klubben har hatt store utøvarar som Kjetil Hodnekvam, Gunn Torild Johannesen, Harald Nygård og Kjetil Iden.

Idrettslag i Vestland
Idrett i Alver
Knarvik
Kaffistova

Kaffistover skipa av eit lokal- eller fylkeslag i Noregs Ungdomslag eller Noregs Mållag (seinare kalla rørsla)  er ein serveringsstad som har profilerert seg med nynorsk språk, alkoholfrie lokale og tradisjonell norsk mat. Kaffistovebegrepet har elles også vore brukt på mange privateigde serveringsstader.

Historie 
Den første kaffistova i rørsla opna i Kristiania hausten 1901, og i åra som følgde vart Kaffistova etablert som serveringsstad for landsungdom i alle dei største norske byane. Kaffistova i Bergen vart etablert i 1903, i Trondheim i 1904. Kaffistova i Mosjøen vart etablert i Sjøgata i 1906 under namnet «Bondekaffistova».

Ved å tilby innflyttarar og tilreisande ein heim i byen, der folk kunne kjenne seg trygge, vart kaffistovene ei suksess som trekte til seg landsungdom og  gav inntekter til lokale ungdomslag og mållag. For mange var det viktig at det fanst serveringsstader som ikkje selde alkohol. På det meste fanst det 130 kaffistover på 90 ulike stader i Noreg; berre i Oslo var det minst seks stover.

Kaffistova i dag 
I 2021 var det berre att ei kaffistove, i Oslo. Denne kaffistova er eigd av BUL, lokallag i Noregs Ungdomslag og Noregs Mållag. Kaffistovene samarbeidde ei tid gjennom tensteorganisasjonen Norske kulturbygg (avvikla i 2012), mange av dei var knytt til hotell med namnet Bondeheimen - slik som t.d. Hotell Bondeheimen.

Kjelder 

 Språknytt: «Nynorsk i 1905»
 Klassekampen 28.10.2006: «Bønner i byen»
 Vefsn bygdebok bind III, Kjell Jacobsen 1977: «Fra århundreskiftet til frigjøringsvåren»

Bakgrunnsstoff 
 Boka :«Kaffikoppens kulturelle kraft» 
 Lagsbruk.no, utfyllande historisk oversikt om «Kaffistover» og «Bondeheimar». Nettside under utvikling 

Målrørsla
Norsk mat
Bijlands Kanaal

Bijlands Kanaal er ein kanal i Gelderland i Nederland, nær grensa til Tyskland. Det er for tida det klart viktigaste elvestrekket av Rhinen etter at elva renn inn i Nederland. 

Kanalen vart grave ut mellom 1773 og 1776 for å kutte igjennom ein stor sving i elva Waal for slik å betre vassreguleringa. Denne og andre tilsvarande svingar er i dag berre mindre elvar. Desse heiter Oude Waal, De Bijland og Oude Rijn, som er den største. Desse fungerer i dag stort sett berre som buffersoner mellom dei frittflytande Waal og Nederrijn på eine sida og gamle elveleier på den andre som ikkje lenger er direkte tilslutta dei nyare elvafara. I situasjonar med høg vassføring flaumer dei nye elvane over i dei gamle elvefara og både Oude Waal og De Bijland vert frittflytande elvar igjen. 

I dag er kanalen den viktigaste transportåra på Rhinen og den første seksjonen av forgreininga Waal-Rhinen.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «en:» frå , den 9. februar 2008. 
 

Kanalar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Elva Noord

Noord er ei kort tidvasselv i Zuid-Holland i Nederland. Ho startar ved byen Dordrecht der elva Beneden Merwede forgreinar seg i Oude Maas og Noord. Ho renn i saman med Lek ved byane Ridderkerk og Kinderdijk, og desse dannar så elva Nieuwe Maas. Elva er berre om lag 9 km. Retninga vatnet renn i elva er avhengig av tidvatnet. Elva brukte å vere ein del av elva Merwede, men har mista dette namnet i løpet av åra. 

Nord renn mellom øya IJsselmonde og Alblasserwaard på fastlandet i aust. Mellom desse går det ei bru og ein tunnel.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Noord River» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Beneden-Merwede

Beneden Merwede er ei elv i Nederland. Ho er ei fortsetjing av elva Boven-Merwede som er ei grein av kanalen Nieuwe Merwede. Ho renn frå Hardinxveld-Giessendam til Dordrecht, der ho delar seg i Noord og Oude Maas. Lengda hennar er 14,9 km. Merwede er ein del av skipsruta mellom Rotterdam og Tyskland.

Det går ei vegbru og ei jernbanebru over elva.

Bakgrunnsstoff 
 Kart over fiskevandring i området

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Beneden Merwede» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Sjøgata i Mosjøen

Sjøgata er ei gate i Mosjøen i Vefsn kommune. Gata har den lengste samanhengande rekkja med trehus i Nord-Noreg. Trehusa er i hovudsak frå 1800-talet, og dei fleste av dei er tatt godt vare på.

Historie 
Sjøgata er den eldste delen av byen Mosjøen. Opphavleg følgde gata ei rekkje med naust og bryggjer som Vefsn-gardane hadde på grunnen til garden Mo. Etter kvart vart det bygd hus for handel og gjestgjevar, som flytta verksemda si frå Kulstadsjøen til Mosjøen. Staden fekk ein kraftig vekst på 1860- og 70-talet i samband med hogst av tømmer i Vefsnvassdraget og drifta på sagbruket på Halsøy. Sjøgata fekk då ein meir bymessig byggestil, mange av husa bygd med inspirasjon frå bybebyggelsen i Trondheim. Frå 1875, då Mosjøen fekk bystatus, vart det utarbeidd ein byplan for området aust for Sjøgata, og alle bygningar vart bygd i rektangulære kvartal på ca. 50 x 80 m.

I 1970 var husa i Sjøgata prega av forfall, og kommunen ville rive husa i Sjøgata for å få areal for parkeringsplassar i sentrum. Det mobiliserte folk til engasjement for å sette husa i stand, og til å protestere på rivingsplanane.

Rivingsframlegget vart stoppa, og i dag er sjøgataprosjektet ein suksess som har gitt Mosjøen ein turistattraksjon og eit aktiv historisk bymiljø. I 2004 vart Sjøgata-miljøet tildelt Olavsrosa.

Litteratur 
 Dag Nilsen: Byggeskikken i Mosjøen 1860 1940 i Vefsn bygdebok særbind IV ISBN 82-990173-7-8

Bakgrunnsstoff 
 Lydiabrygga - «Lydiabryggas Venner» gav starten til restaurering av bryggene langs Sjøgata på 70-talet. 
 Sjøgata.no 
 Kulturverkstedet i Sjøgata 
 Vefsn museum 

Vegar i Vefsn
Olavsrosa
Linge

For den norske krigshelten og kompaniet hans, sjå Martin Linge og Kompani Linge

Linge er den lengste elva som berre renn innanfor grensene til Nederland med ei lengd på om lag 100 km. 

Ho har utspringet sitt nær landsbyen Doornenburg nær grensa til Tyskland og renn til Tiel. Frå her svingar ho seg gjennom Betuwe og munnar til slutt ut i Boven Merwede nær Gorinchem. Fram til Geldermalsen er ho ei heller lita og kanalisert elv. Frå Geldermalsen vert ho større med dike på sidene og små elvesletter. Elva var ein gong ei grein av Rhinen, men vart kutta av for lenge sidan. Elva er framkommeleg for små fartøy og er ei populær elv for fritidsbåtar. 

I eldre tider var elva ei viktig handelsåre, men i dag er denne rolla overteke av Rhinen og Waal. 

Det veks mykje epletre langs Linge og er eit vakkert område om våren når epletrea blømer. Kvart år i april vert det derfor organisert ei turløype kalla Rode Kruis Bloesemtocht langs elva.

Bakgrunnsstoff 
 http://www.lingelandschap.nl/main_menu1/dlng.html

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Linge» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Afgedamde Maas

Afgedamde Maas er ei av greinene til Maas som startar nær Heusden. Den andre greina er Bergse Maas som går mot venstre. Den nordlege greina renn i saman med Waal nær og formar Boven-Merwede.

Bergse Maas vart danna i 1904 for å leie om vatnet i Maas frå elvefaret som i dag er Afgedamde Maas («Oppdemd Maas»). Afgedamde Maas er framleis tilslutta Maas via Heusden Kanaal.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Afgedamde Maas» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Waal

Waal er den største bielva til Rhinen og renn gjennom sentrale område av Nederland med ei lengd på 80 km før ho renn i saman med Afgedamde Maas nær Woudrichem og dannar Boven-Merwede. Ho er ei stor elv og den viktigaste transportåra til hamna i Rotterdam og Tyskland. Av byar langs elva finn ein Nijmegen, Tiel, Zaltbommel og Gorinchem. Elva fører 65 % av den totale vassmengda i Rhinen.

Historie 
Namnet Waal, i romartida kalla Vacalis, Vahalis eller Valis, seinare Vahal, er av germansk opphav og er kalla opp etter dei mange meandera i elva (gammalgermansk wôh, «krum»). 

Den noverande elva viser få teikn etter desse store svingane sidan elva har vorte retta opp i løpet av mange prosjekt frå 1700- til 1900-talet for å betre elvefarten på elva. Nokre av svingane som ikkje lenger heng saman med elva er framleis synleg nær elva og i flaumsituasjonar vert dei stundom igjen delar av elva.

Waalsvingen i Zuid-Holland 
I mellomalderen vart namnet Waal nytta om elva etter ho rann saman med Maas. Denne delen heiter i dag Boven Merwede. Beneden Merwede og den øvre delen av Noord vart òg kalla Waal. Nær Hendrik-Ido-Ambacht heldt hovudleia fram vestover til ho rann saman med elva Oude Maas nær Heerjansdam. Det siste strekket forbi Hendrik-Ido-Ambacht, mellom øyane IJsselmonde og Zwijndrechtse Waard vert framleis kalla Waal. Elva er demd opp i begge ender.

Bruer 
Jernbanebruer går over øya mellom Nijmegen og Nijmegen Lent, og mellom Zaltbommel og Geldermalsen

Vasskvalitet 
Waal har særs dårleg vasskvalitet på grunn av utslepp av rå kloakk i Frankrike, Tyskland og Belgia. Fleire patogen har oppstått i elva på grunn av desse utsleppa.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Waal (river)» frå ,  den 9. februar 2008.

Fotnotar 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Grand Canyon

Grand Canyon er ei enorm kløft i det nordlege av Arizona i USA. Grand Canyon er omtrent 446 kilometer lang og har ei breidd som varierer mellom 0,5 til 29 kilometer og ei djupn på over 1600 meter. Djupna gjer at ein kan sjå to milliardar år av geologisk historie i dei sedimentære laga. Grand Canyon har blitt skapt som eit resultat av erosjon frå Coloradoelva over fleire millionar år. Den første europearen som oppdaga Grand Canyon var García López de Cárdenas i 1540. Då hadde det allereie budd indinarar i området i over 3000 år. 

Grand Canyon var stortsett uutforska før den amerikanske borgarkrigen. I 1869 drog major John Wesley Powell ut på den første ferda gjennom kløftsystemet. Han gjennomførte reisa med ni menn i fire små trebåtar; men berre seks av mennene gjennomførte ho. Powell refererte til dei sedimentære laga i kløfta som "sider i ei stor historiebok".

Bakgrunnsstoff 

Grand Canyon National Park Service - heimesida til Grand Canyon nasjonalpark

Verdsarv i USA
Kløfter i Arizona
Coloradoplatået
Leidse Rijn

Leidse Rijn («Leidens Rhinen») er ei kort elv i provinsen Utrecht i Nederland.

Elva er ei rest av Rhinen og var tidlegare den viktigaste bielva hennar før ho mudra til på 1600-talet. Ho er ei fortsetjing av Kromme Rijn og etter byen Utrecht der begge elvane er ein del av vollgravsystemet rundt byen. Leidse Rijn endar ved Harmelen og frå her vert elva kalla Oude Rijn og munnar ut i Nordsjøen ved Katwijk.

Ved Utrecht kryssar Leidse Rijn Merwedekanaal og Amsterdam-Rijnkanaal. Bortsett frå Utrecht renn elva gjennom kommunen Woerden.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Leidse Rijn» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Kromme Rijn

Kromme Rijn («Svingete Rhinen») er ei elv i provinsen Utrecht i Nederland.

I romartida var denne nordlegaste greina i Rhindeltaet hovudleia til denne store elva og ho fungerte som den nordlege grensa til Romarriket. Romarane bygde derfor mange castella langs denne grensa kalla Limes Germanicus.

Sidan mellomalderen har elva vore langt mindre viktig fordi ho mudra til og til slutt vart ho heilt skild frå hovudleia Nederrijn-Lek. Ho heldt likevel på namnet «Rhinen».

Kromme Rijn går ut frå Nederrijn-Lek ved den gamle byen Wijk bij Duurstede (kalla Dorestad før mellomalderen), og etter dette svingar ho seg gjennom provinsen Utrecht, forbi byane Bunnik og Zeist, og endar opp i vollgrava ved byen Utrecht. 

Opphavleg vart Utrecht bygd av romarane ved ein vadestad nær staden der Kromme Rijn forgreinar seg i elvane Vecht (nord) og Leidse Rijn (vest). Det siste strekket innanfor bymurane vart kanalisert og danna kanalen Oudegracht. Leidse Rijn og Vecht renn ut frå byvollgrava og er fortsetjinga av Kromme Rijn.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Kromme Rijn» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Rhinen-Maas-Schelde-deltaet
Amstel

Amstel er ei elv i Nederland som renn gjennom byen Amsterdam.

Amstel sitt namn kjem frå Aeme stelle, gammalnederlandsk for «området med mykje vatn». Elva byrja opphavleg der to mindre elvar, Drecht og Kromme Mijdrecht, rann i hop, litt sør for Uithoorn. Etter at Amstel-Drecht Kanaal vart bygd byrja elva (og kanalen) nå der Drecht og ein annan kanal, Aarkanaal, renn i hop, nær byen Nieuwveen. Av sideelvar finn ein Kromme Mijdrecht, Bullewijk og Waver.

Elva munna opphavleg ut i IJbukta i Amsterdam. I 1936 vart den siste delen av elva (kalla Rokin) fylt i, så elva endar no ved Spuiplassen. Vatnet renn derimot vidare i undergrunnsrøyr til IJ.

Amsterdam er kalla opp etter elva. Byen utvikla seg ut frå ein liten fiskelandsby kalla Amstelredam, grunnlagd på 1200-talet ved sida av ei demning ved munningen av elva. Byen fekk byrettar rundt 1300. Grensa utvikla seg til den vesle byen Amsteldam, som seinare vart Amsterdam.

Den kjende brua Magere Brug i Amsterdam kryssar elva, og det same gjer Blauwbrug, Hoge Sluis og Berlagebrug. Rådhuset Stopera, operahuset og Carré-teateret ligg alle ved elvebreidda. 

Ein konsert, som vert vist på nederlandsk rikskringkasting, vert kvart år halde på Bevrijdingsdag (frigjeringsdagen). Kvart år vert det òg halde ro-tevlingar på elva. 

Området som elva renn gjennom vert kalla Amstelland. Byen og kommunen Amstelveen, kommunen Ouder-Amstel, byane Ouderkerk aan de Amstel og Nes aan de Amstel er òg alle kalla opp etter elva. Amsterdam har ei gate som heiter Amstel (langs elva), ein plass som heiter Amstelveld og ein togstasjon som heiter Amsterdam Amstel.

Ølet Amstel er òg kalla opp etter elva. Amstel bryggjeri låg nær elva og vatn frå elva vart nytta til å avkjøle ølet. 

I dei tidlegare nederlandske koloniane i Nord-Amerika vart ein by erobra frå svenskane i 1655 og omdøypt Nieuw-Amstel. Han heiter i dag New Castle i Delaware.

Amstel i kunsten 
Mange kunstnarar har måla eller teikna Amstel, inkludert: 

 Aert van der Neer (1603-1677)
 Rembrandt (1609-1669)
 Willem Witsen (1860-1923)
 George Hendrik Breitner (1857-1923)
 Piet Mondrian (1872-1944)
 Hendrik Jan Wolter (1873-1952)
 Frans Koppelaar (1943- )

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Amstel» frå , den 9. februar 2008. 
 

Elvar i Nederland
Amsterdam
Nordsjøkanalen

Nordsjøkanalen (nederlandsk Noordzeekanaal) er ein kanal i Nederland frå Amsterdam til Nordsjøen ved IJmuiden, bygd mellom 1865 og 1876 slik at havgåande skip kunne nå hamna i Amsterdam. Han endar ved Amsterdam i den lukka IJbukta, som igjen er tilslutta Amsterdam-Rhin-kanalen.

Dreneringa av kanalen til Nordsjøen skjer via Spuislusene ved IJmuiden ved hjelp av den største pumpestasjonen i Europa. Systemet er nødvendig for å forvalte grunnvatnet i Vest-Nederland.

Historie 
For å betre sambandet mellom hamna i Amsterdam og Nordsjøen vart Noordhollandsch Kanaal bygd i 1824. Denne lange og smale kanalen fekk raskt for dårleg kapasitet til å handsame all skipstrafikken og eit par tiår seinare valde ein å grave ein ny kanal på det smalaste punktet i Holland og slik få den kortaste ruta til havet. 

Gravinga byrja 8. mars 1865 ved sanddynene i Breesaap og varte til 1876. Sidan ingen nederlandske selskap ville ta på seg oppgåva vart prosjektet utført av ein engelsk entreprenør. 

Nordsjøkanalen vart bygd ved å grave ein kanal gjennom den gamle IJbukta og byggje dike på kvar side, medan dei gjenverande delane av IJbukta vart demd opp og omgjort til polder. Frå denne bukta og til sjøen vart ein ny kanal grave ut gjennom sanddynene ved Velsen. For å få vatn og skipsfart til sideelvane til IJ, som Spaarne, Zaan og Nauernakanalen vart det grave ut ni sidekanalar (kalla sidekanalar A til I).

Eit par sluser (Zuidersluis) vart bygd ved munningen i 1876 der den nye byen IJmuiden (IJ-munningen) grunnlagd. I 1896 vart dei midtre slusene bygd (Middensluis), og til slutt dei nordlege slusene (Noordersluis) i 1929, som på den tida var dei største slusene i Europa. 

I austenden av kanalen, aust for Amsterdam, vart IJbukta open til Zuiderzee fram til 1872 då Dei oransje slusene (Oranjesluizen) vart bygd. Då desse slusene stod ferdig var ikkje lenger Nordsjøkanalen og IJbukta lenger open til sjøen og ein kunne oppretthalde eit fast vassnivå. 

Kanalen vart grave ut for hand og arbeidarane levde under forferdelege tilhøve. Dei budde i hytter bygd av kvister, drivved, torv og strå og sjukdom, slåssing og alkoholmisbruk var omfattande. 

1. november 1876 vart Nordsjøkanalen offisielt opna av kong Vilhelm III av Nederland. I løpet av åra etter har kanalen vorte utvida og gjort djupare fleire gonger.

Sluser 

Det er fire sluser med forskjellig storlei ved munngen ved Nordsjøen:

Kryssingspunkt 

Jernbanetunnelar (med næraste stasjon på kvar side):
 mellom Amsterdam Sloterdijk og Zaandam
 mellom Driehuis og Beverwijk

Vegtunnelar, frå aust til vest: 
 Zeeburgertunnelen og Zeeburgerbrua
 Zuiderzeeweg
 IJtunnelen
 Coentunnelen
 Wijkertunnelen (del av motorvegen A9)
 Velsertunnelen

I tillegg er det fleire ferjesamband over kanalen.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «North Sea Canal» frå , den 9. februar 2008. 
 

Kanalar i Nederland