alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Apparatturn

Apparatturn er ei form for turn der ein nyttar ulike apparat, som bom, skranke, ringar, bøyelhest og matte.

Idretten krev mykje styrke, bevegelegheit, uthaldenheit og dristigheit. Når ein trenar apparat turn får ein unik kroppskontroll, smidigheit og styrke i kroppen. Dette gjer at det er lett å få eit grunnlag innanfor andre idrettar. Apparatturn omfattar ulike øvingar, for kvinner finst det fire ulike øvingar, skranke, hopp, bom og frittståande. Det finst ulike nivå i alle apparata, nivået går frå 1 som er det lettaste til trinn 5 som er det beste. Viss ein kjem over trinn 5, kan ein gå over til Fig, det er her alle dei beste turnere i Noreg konkurrerer, men for å stille i Fig må ein vere 13 år og oppover.

Klasser 
Det finst ulike klasser innanfor apparatturn, aspirantar, rekrutt og klasse 1.2.3. 
Dei som er aspirantar er dei som er under 10 år, som vil seie at dei ikkje er gamle nok til å konkurrere. 
Når ein kjem opp i rekruttklassen, er ein fylr ti år, og er klår til å konkurrere. Etter to år i rekruttklassen går ein vidare til klasse 1. der er ein i to år før ein går vidare til klasse 2 og 3.

Disiplinar

Skranke 
Skranke består av to holmar, han eine er cirka 1,65 m over bakken medan den andre er litt høgare rundt 2,4 cm over bakken. Skranke krev mykje styrke, spesielt i armane.

Hopp 
Hopp vil seie at gymnastane skal hoppe over ein bukk/hest. Det går an å regulere høgda på hesten frå 110 cm til 135 cm, og når du kjem opp i klasse 1. er ein nøydde til å hoppe på 125cm. Tilløpet til hesten er maks 25m. I hopp krev det at ein har ein god kroppskontroll og bra uthaldenheit.

Bom 
Bom er kanskje det vondaste apparatet for mange turnarar. Bommen er 5 meter lang, 125 cm høg og berre 10 cm brei. På bommen utfører gymnastane mange ulike øvingar, alt frå rulle til baklengssaltoar og flikkflakkar. Får å få bra resultat på bommen krev det mykje arbeida og øving. 
For å gjere det bra på bommen treng ein svært god balanse, samstundes må ein vere elegant, fleksibel og vise at ein har god kontroll.

Frittståande 
Frittståande er ei stor matte som gymnastane utfører øvingane sine på. Her får gymnastane eit program som dei skal gjennomføre. Vist jentene har nådd opp til høgare krav på øvingane sine får dei bruke musikk på programmet sitt. Då lagar dei ein dans samstundes som dei visene fram øvingane sine mensar dei dansar. Programmet kan maks vare i 1,30 minutt. 
Alle desse fire apparata blir dømde av ein dommar, som gjev dei ein poengsum. Når ein har fått poeng i alle apparata, legg ein de saman. Den som har fått flest poeng vinn.

Turn
Strekkprøving

Strekkprøving er ein materialprøvemetode som føregår ved at ein strekkjer ein stav med bestemd lengd, tverrsnitt og form generelt og måler kraft og forlenging under forsøket. Vanlegvis blir følgjande storleikar avgjort:

 Flytegrensa eller strekkgrensa, som er spenninga når staven oppnår ei definert plastisk forlenging (lik t.d. 0,2 % varig forlenging for metalliske material).

 Brotgrensa eller strekkfastleiken, som er den maksimale nominelle spenninga som kan målast ved strekkprøving av eit material før det oppstår eit brot. Strekkfastleiken vert målt ved å dividere maksimal kraft under prøvinga med tverrsnittsarealet av strekkstaven før forsøket byrjar.

 Brotforlenginga, som er den relative prosentvise forlenginga av staven ved brot (målt i tilhøve til ei definert lengd på staven før strekking, t.d. fem gonger stavdiameteren for ein rund strekkstav).

Kjelder
strekkprøving. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/strekkpr%C3%B8ving

Materialtestar
Dør

Dør (av norrønt fleirtal dyr(r)) er ei innretning som gjer at ein kan opna og lukka for ei opning, som ei døropning eller eit møbel. Dørblad, den delen av ei dør som er rørleg, er ofte montert i ein dørkarm. Dei fleste dørblad er festa langs ei langside og svinger opp og att, gjerne ved hjelp av hengsler. Andre dørblad kan gli sidelengs. 

Ein finn dører i bygningar, fartøy, køyretøy og andre gjenstandar eller byggverk der ein treng ei lukkbar opning. Dører kan vera laga av materiale som tre, metall, glas, plast og liknande. Ofte har dei dørhandtak som hjelper til å opna og lukka døra, og dei kan også ha lås eller slå. Nokre dører kan minna litt om vindauge, og større vindauge kan også brukast som dører.

Historie

Det finst spor etter dører heilt tilbake til oldtida. Dei tidlegaste formene for dører bestod av ei enkel plate av eit stort materiale som stein eller tre som blei utnytta til å stengja ei opning. Denne forma for dør var ikkje hengsla, og innebar at heile plata blei flytta til ein annan stad før ein kunne gå gjennom. Dette prinsippet finst i ei meir avansert form den dag i dag, skyvedørar byggjer på same prinsipp.  

Svært gamle egyptiske veggmåleri skildrar dei tidlegaste formene for hengsla dører. Dette var enkle dører konstruert av treverk, hengsla med enkle formar for hengsler laga av tau eller lêr.

Dører har hatt mykje å seie for utvikling og bygging av bygningar og andre konstruksjonar med behov for gjennomstiging, både arkitektoniske og ingeniørmessig.

Ulike typar dører

Biletdøme

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Door» frå ,  den 27. mai 2013.  
 
dør – åpning i vegg i Store norske leksikon, SNL.no

Bakgrunnsstoff

 
Bygningsdetaljar
Lukkeutstyr
Ord frå norrønt
Svinghjul

Svinghjul er eit hjul med stor diameter og stor vekt i hjulkransen. Eit slikt hjul treng lang tid på å skifte fart når det vert påverka av eit kraftmoment. Det vert nytta til å jamne ut gongen i stempelmaskinar, t.d. bensinmotorar og dieselmotorar.

I vanlege bensinmotorar må det til energi for å komprimere bensin-luftblandinga i sylinderen før ho vert tend. Svinghjulet som vanlegvis er festa på veivakslingen til motoren vil ha tregleik som berre gjev ein liten reduksjon av rotasjonshastigheita i kompresjonstakta til motoren.

I einskilde køyretøy nyttar ein svinghjul som lager for rørsleenergi. Ved oppbremsing blir svinghjulet sett i rask rotasjon. Denne rotasjonsenergien blir igjen nytta når køyretøyet skal starte eller auke farten.

Fleire instrument nyttar svinghjul for å avgjere ei retning, som i eit gyrokompass, eller å definere eit plan, som i ein kunstig horisont. Viss svinghjulet er i rask rotasjon vert det kravd det ein del kraft for å få endra retninga på rotasjonsaksen. Dette blir òg utnytta i svingefartsmålar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Svinghjul» frå ,  den 27. mai 2013.  
«svinghjul» (27.02.2013) i Store norske leksikon.
 

Energilagring
Motordelar
Roterande maskinar
Svingingsdempar

Ein svingingsdempar er ei innretning som skal hindre overføring av ristingar, t.d. frå ei maskin til eit fundament. Svingingsdemparen kan vere ei stålfjør støypt inn i gummi eller berre ein gummikloss. Når ei maskin står på svingningsdemparar, vil ho fjøra på dette underlaget med ein bestemd frekvens, eigenfrekvensen. Viss turtalet for maskina eller frekvensen for ristingane fell saman med denne eigenfrekvensen, kjem systemet i resonans, og utslaga kan bli særs store. Ein må difor sørge for at eigenfrekvensen for maskin på svingningsdemparar ligg minst 30 % under turtalet til maskina.

Støytdemparane på bilar er som oftast hydrauliske svingingsdemparar.

Kjelder
 svingningsdemper. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/svingningsdemper

Mekaniske vibrasjonar
Randi Blehr

Randi Marie Blehr () var ein norsk samfunnsaktivist som tok del i kvinnerørsla og målrørsla, og jobba for unionsoppløysing og fred. 

Randi Blehr gifta seg med med stortingsmann og seinare statsministar Otto Albert Blehr i 1876. Ho var mor til Eivind Blehr, tante til Dagny Juel, og syster Hildur Nilsen, gift med Ferdinand Christian Prahl. 

Randi Blehr flytta saman med mannen først til Nordfjordeid så til Lærdal (i 1877). Otto Blehr jobba som overrettssakførar, avismann i Sogns Tidende og til slutt som ordførar i Lærdal kommune.

Husflid
Randi Blehr var oppteken av at kvinnene skulle dra nytte av den stigande interessa for husflidsprodukt mot slutten av 1800-talet. 

I 1889 arrangerte Blehr eit vevkurs som gjekk over tre månader i Lærdal. 47 kvinner deltok, dei fleste frå Indre Sogn, men og byfruer og kjende biletveversker som Frida Hansen. Kjerstina Vangsnes frå Fresvik hadde teke opp att den gamle biletvevteknikken som var i ferd med å døy ut, og ho underviste i denne på kurset. Vevurset vart viktig både for å gjenreisa den gamle vevkunsten og for å gje inspirasjon til ein ny næringsveg for kvinner i Sogn.

Organisasjonsliv
Randi Blehr var ein av dei som grunnla Norsk Kvindesagsforening i 1884. Ho var formann i to periodar, 1895-1899 og 1903 1922, samt styremedlem i to periodar, 1894-1895 og 1899-1900. 

Blehr var med og starta Kvinnestemmerettsforeningen i 1885, Norske Kvinners Sanitetsforening i 1896 og Norsk Kvinnesaksforenings Fagskole i huslig økonomi i 1899. I 1905 tok Randi Blehr initiativ til ein nasjonal aksjon der heile 565 kvinneforeiningar vende seg til Storting og regjering for å krevje unionsoppløysing og kvinneleg stemmerett. 

Blehr var aktiv i fredsrørsla og vart leiar i Norske Kvinners Fredsforbund i 1903. 

Randi Blehr fekk i 1921 kongens fortenestemedalje i gull.

Kjelder

Aslaug Moksnes: Randi Blehr – Norsk biografisk leksikon / Store norske leksikon
Per Fuglum: Otto Blehr – Norsk biografisk leksikon / Store norske leksikon
Aud Ross Solberg: Vevkunst på oppstadvev. Årbok for Sogn 1997
Aud Ross Solberg: Biletvevaren Kjerstina Vangsnes. Kulturhistorisk leksikon 2000.
Vevkurset som berga norsk vevkunst. Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane
Henrik Ibsens skrifter, 31. mai 1898
Kåre Hovland og Alfred Espe: Lærdal Bygdebok IV. Lærdal kommune 2001
Jon Laberg: Lærdal og Borgund – bygd og ætter. 1938.
Blom og Sogner (red.): Med kjønsperspektiv på norsk historie. 1999
Arnhild Skre: Hulda Garborg - Nasjonal strateg. 2011 

Norske kvinnesaksfolk
Kongens fortenestmedalje i gull
Folk frå Bergen
Kvinner frå Sogn og Fjordane
Gravlagde på Vår Frelsers gravlund
Målfolk
Torsjon

Torsjon er vriding eller dreiing av ein lekam. Ein stam som blir halde i endane og vridd, er utsett for torsjon. Endane av staven blir då utsett for eit dreiemoment eller torsjonsmoment. Ei rett linje på stavoverflata parallelt med stavaksen vil vri seg til ei skruvelinje. Torsjonsvinkelen er den vinkel ein radius til den nemnde linja i den eine endeflata dannar med den tilsvarande radiusen i den andre endeflata. 

For ein stav med same tverrsnitt langs heile staven er torsjonen: 

der:
 er maksimal skjerspenning shear stress ved ytterflata
JT er torsjonskonstanten for snittet. Denne er lik andre arealmoment Jzz for eit konsentrisk sirkelforma røyr, eller runde stavar. For andre former må J avgjerast på andre måtar. 
r er avstanden mellom rotasjonsaksen og delen av staven som er lengst borte i tverrsnittet (på ytterflata).
ℓ er lengda til lekamen som torsjonen verkar på eller over. 
θ er vridringsvinkelen i radianar. 
G er skjermodulen og er vanlegvis gjeve i gigapascal (GPa), lbf/in2 (psi), eller lbf/ft2.
Produktet JT G vert kalla torsjonsstivleik wT.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Torsion (mechanics)» frå ,  den 27. mai 2013.  
 
torsjon. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/torsjon

Mekanikk
Torsjonspendel

Ein torsjonspendel er ein lekam som hengjer i ein tråd og på grunn av dei elastiske kreftane i tråden utfører periodiske dreiingar fram og tilbake om lengderetninga til tråden. Han vert mellom anna nytta visse former for ur.

Kjelder
torsjonspendel. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/torsjonspendel

Pendlar
Tregleik

Tregleik eller inerti er innan fysikken ein eigenskap ved all materie som gjer at lekamar motset seg endringar av rørsletilstanden. All masse har tregleik. Tregleiken til ein lekam er proporsjonal med massen til lekamen, i samsvar med Newtons andre lov.

Dersom summen av kreftene på ein lekam er lik null, vil lekamen fortsetje å røre seg med den same farten i same retning heilt til kreftane på lekamen blir endra. Ein lekam kan altså ikkje endre fart eller retning dersom han ikkje blir påverka av ei kraft. Dette er definert ved Newtons første lov, og er eit uttrykk for tregleik.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Treghet» frå ,  den 27. mai 2013.  
 

Klassisk mekanikk
Fart
Tregleikskraft

Tregleikskraft ei tilsynelatande kraft, utan motkraft, som svarar til den snøggleiksendringa (akselerasjonen) ein lekam har fordi rørsla til lekamen blir angjeve i tilhøve til eit rom som er akselerert, t.d. roterer. 

Eit døme på dette er ei jernbanevogn som går i ein sving. Inne i vogna vil lekamar helst røre seg rett fram fordi dei har tregleik. Frå innsida av vogna vil det difor sjå ut som om det verkar ei kraft som trekkjer lekamane til side. Ei slik fiktiv «sentrifugalkraft» blir kalla tregleikskraft fordi han kjem av i tregleiken til lekamen.

Kjelder
treghetskraft. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/treghetskraft

Fiktive krefter
Klassisk mekanikk
Treg masse

Treg masse er massen til ein lekam oppfatta som eit mål for tregleiken til lekamen, altså den massen som opptrer i Newtons andre lov. Massen til lekamen slik han opptrer i gravitasjonslova, blir kalla tung eller graviterande masse. Lekamen skapar ei gravitasjonkraft som er proporsjonal med den graviterande massen til lekamen. Ein grunnidé i relativitetsteorien til Albert Einstein er at treig masse og tung masse er av same natur og identiske.

Kjelder
treg masse. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/treig_masse

Klassisk mekanikk
Masse
Trykkfastleik

Trykkfastleik er evna eit material har til å motstå trykkbelastning. Det blir mest brukt i samband med sprø material som betong, stein og tre, og er då spenninga når materialen viser byrjande teikn til sprekkar eller knusing. I duktile material er trykkfastleik spenninga ved ei nærare angjeven tøying i trykk, og er då eit uttrykk for materialen sin deformasjonsmotstand i plastiske formingsprosessar.

Kjelder
 trykkfasthet. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/trykkfasthet

Materiallære
Enki Catena

Enki Catena er ei kraterrekkje på jupitermånen Ganymede. Rekkja har ei lengd på 161,3 kilometer og er namnsett etter Enki, ein vassgud i sumerisk mytologi.

Kraterrekkja vart truleg til ved at ein komet vart riven sund av tyngdekreftene til Jupiter, og at 13 av fragmenta til denne kometen då small inn i overflata til Ganymede rett etter kvarandre.

Kjelder 
 PIA01610: Anatomy of a Torn Comet - NASA Photojournal
 Gazetteer of Planetary Nomenclature

Jupitermånen Ganymede
Apollonius Liliedahl

Apollonius Liliedahl også kjent som Apollonius Liljedahl () var ein dansk-norsk skreddar, klokkar og fruktdyrkar. Han slo seg ned i Vik i Sogn og vart ein pioner i hagbruk, fruktdyrking og birøkt, mellom anna innførte han potetdyrking i Vik og er den første kjende potetdyrkaren i Sogn. I Vik byrja han alt i 1768 med planteskule, som kanskje den første på Vestlandet. 

Liliedahl var utdanna skreddar og kom truleg til Bergen kring 1750, og deretter til Vik kring 1755 der han vart klokkar i 1768. For sitt pionerarbeid fekk han i 1784 pengepremie frå Det Nyttige Selskab i Bergen, og i 1785 sølvmedalje og pengepremie frå Det Kongelige Danske Landhuusholdningsselskab. I 1804 fekk han også Det Nyttige Selskabs heidersmedalje. Då biskopen Johan Nordahl Brun var på visitas i Vik noterte han at dei vitja den «berømte Gartner Lilliendahl».

Han var gift med Mette Marie Harboe, dei fekk borna Catharina Dorothea og Johan Benjamin. Catharina var gift med sokneprest Ludvig Daae (1774–1843), dei var besteforeldre til professor Ludvig Ludvigsen Daae. Liliedahl sitt oldebarn Edvard Apolloniussen Liljedahl var ein sentral politikar.

Kjelder

Folk frå Vik
Norske hagebrukarar
Norske fruktdyrkarar
Norske gartnarar
Vakuumenergi

Vakuumenergi er energi som er att i eit område når all materie og energi som er mogeleg å bli kvitt, er fjerna. Vakuumenergi kan mellom anna kome frå virtuelle partiklar, som ein trur er partikkelpar som brått oppstår og forsvinn att så raskt at det ikkje er mogeleg å observere. Dei er venta å gjere dette overalt i universet. Oppførselen deira er føresagt som ein del av Heisenbergs uskarpsleiksprinsipp for energi og tid, men den eksakte effekten av så flyktige partiklar er vanskeleg å kvantifisere. 

Effekten av vakuumenergi er observert gjennom eksperiment i forskjellige fenomen som spontanemisjon, Casimireffekten og lambforskyving, og er trudd å påverke universet på kosmologisk skala. Ved å bruke den øvre grensa for den kosmologiske konstanten er vakuumenergien i ein kubikkmeter tomrom estimert til å vere 10−9 Joule. Men i både kvanteelektrodynamikk (QED) og stokastisk elektrodynamikk (SED), og i følgje prinsippa for Lorentz-kovarians og med storleiken til Planck-konstanten må denne verdien vere større enn 10113 Joule per kubikkmeter.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vacuum energy» frå ,  den 27. mai 2013. 
 oppgav desse kjeldene: 
 PDF av The Structured Vacuum - thinking about nothing av Johann Rafelski and Berndt Muller (1985)   ISBN 3-87144-889-3.
 Saunders, S., & Brown, H. R. (1991). The Philosophy of Vacuum. Oxford [England]: Clarendon Press.
 Poincaré Seminar, Duplantier, B., & Rivasseau, V. (2003). "Poincaré Seminar 2002: vacuum energy-renormalization". Progress in mathematical physics, v. 30. Basel: Birkhäuser Verlag.
Futamase & Yoshida Possible measurement of vacuum energy
 YAN Kun (2006), Vacuum energy and superluminal velocity
G. Jordan Maclay, (et al.): Study of Vacuum Energy Physics for Breakthrough Propulsion.   2004, NASA Glenn Technical Reports Server,  (pdf, 57 pages, Retrieved 2009-10-22)
 

Kvantefeltteori
Energi
Vinkelakselerasjon

Vinkelakselerasjon er endring i vinkelhastigheit per tidseining. SI-eininga for vinkelakselerasjon er radianar per sekund per sekund (rad/s2), og det vanlege symbolet er den greske bokstaven alfa ().

Vinkelakselerasjon kan definerast som:

 , eller 

 ,

der  er vinkelhastigheit ,  er lineær tangentiell akselerasjon og r er radien (avstanden frå sentrum av den roterande lekamen).

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vinkelakselerasjon» frå ,  den 27. mai 2013.  
 
 vinkelakselerasjon. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/vinkelakselerasjon

Fysiske storleikar
Akselerasjon
Vinkel
Verknad i fysikk

Verknad i fysikk er produktet av energi og tid. Når ein partikkel rører seg, vil han alltid følgje ein bane som svarar til at denne verknaden blir eit minimum, prinsippet for minste verknad.

Kjelder
 verknad – fysikk. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/verknad/fysikk

Mekanikk
Verknadsgrad

Verknadsgrad er tilhøvet mellom tilført energi og utnyttbar energi, t.d. for ei maskin. 

Ei varmekraftmaskin som arbeider mellom to temperaturar T1 og T2 målt i kelvin, K, har ein maksimal verknadsgrad  η = (T1 – T2)xT1 for ein ideell, reversibel maskin. 

Nytteverknadsgraden for alle praktisk brukbare maskiner er langt mindre, høgast for dieselmotorar med ideell verknadsgrad 85 % og nytteverknadsgrad opptil 45 %. For dampturbinar er nyttverknadsgraden opptil 35 %, for forbrenningsmotorar 24 % og for dampmaskiner 10–15 %. Reint mekaniske maskinar, t.d. turbinar, og elektriske maskiner kan ha verknadsgrad på over 90 %.

Kjelder
 virkningsgrad. (27.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/virkningsgrad

Mekanikk
Kinematikk
Maskinteknikk
Viskoelastisitet

Viskoelastisitet er ein eigenskap ved material som syner både viskøse og elastiske karakteristikkar når dei vert deformerte. Viskøse stoff, som honning, vil endre form når dei vert utsett for ei spenning. Elastiske material går raskt attende til den originale forma si når dei vert utsett for ei spenning og spenninga forsvinn. Viskoelastiske stoff har element av begge desse, så deformeringa av slike stoff er avhengig av kor lenge dei vert utsette for ei spenning.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Viscoelasticity» frå ,  den 27. mai 2013. 
 oppgav desse kjeldene: 
 Silbey and Alberty (2001): Physical Chemistry, 857. John Wiley & Sons, Inc.
 Allen and Thomas (1999): "The Structure of Materials," 51.
 

Materiallære
Ikkje-newtonske væsker
Kontinuumsmekanikk
Návpaktos

Návpaktos (gresk Ναύπακτος) er ein by og ein tidlegare kommune i periferieininga Etoloakarnanía i Vest-Hellas i Hellas. Návpaktos inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Navpaktía og er hovudsete i kommunen.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Návpaktos 17 701 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 13 415 innbyggjarar.

Referansar 

Navpaktos
Navpaktos
Navpaktos
Toppkvark

Toppkvark, òg kalla t-kvark (symbol: t), er ein elementærpartikkel og ein grunnleggande byggestein for materie. Som alle kvarkar er toppkvarken eit fermion med spinn-, og opplever alle fire fundamentalkrefter: gravitasjon, elektromagnetisme, svak vekselverknad og sterk vekselverknad. Han har ei elektrisk ladning på + e, og er den mest massive av alle observerte elementærpartiklar. Det har ein masse på , som er kring same massen som eit atom av wolfram. Antipartikkelen til toppkvarken er topp-antikvark (symbol: , stundom kalla antitoppkvark eller berre antitopp).

Toppkvarken vekselverkar hovudsakleg via sterk vekselverknad, men kan berre nedbrytast gjennom svak vekselverknad. Han bryt nesten alltid ned til eit W-boson og ein botnkvark, men kan òg brytast ned til ein særkvark og i sjeldne tilfelle til ein nedkvark. Standardmodellen føreseier at middellevetida er kring . Dette er kring 20 gonger kortare enn tidsskalaen for sterk vekselverknad, og dei kan derfor ikkje danna hadron, slik at fysikarane kan studere ein «berr» kvark. Alle andre kvarkar finst berre i hadron. 

Partikkelen (og nedkvarken) vart postulert i 1973 av Makoto Kobayashi og Toshihide Maskawa for å forklare eit observert CP-brot i kaon-nedbryting, og vart oppdaga i 1995 av CDF og DØ-eksperimenta ved Fermilab. Kobayashi og Maskawa vann Nobelprisen i fysikk i 2008 for å ha føresett desse kvarkane, som i lag dannar tredjegenerasjons kvarkar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Top quark» frå ,  den 27. mai 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Top quark on arxiv.org

Kvarkar
Standardmodellen
Høfde

Høfde er det danske ordet for ymse typar vernekonstruksjonar som ofte er å sjå langs kysten av Danmark (og fleire andre stader langs Nordsjøen og i store elvar på kontinentet) der det trengst åtgjerder for å hindre bølgjer og straum langsetter stranda frå å grava ut sand og grus.

Høfden er ei rad av grove trepålar, stein- eller betongblokkar utover i vatnet vinkelrett på stranda, og verker ved at sanden som straumen eller bølgjene transporterer, vert liggjande på lo side av høfden, «framsida», og soleis skapar ei breiare strandsone på denne sida. Men høfden har den ulempa at det vert ei større utgraving på le side, «baksida», slik at problemet med utgravinga, erosjonen, av strandsona ofte berre vert flytt til eit anna område.

Danmarks lengste høfde er om lag 800 meter lang og ligg ut frå Agger Tange, nord for innseglinga til Thyborøn Kanal.

Omsetjing til norsk
Høfde, og tilsvarande ord på andre språk, vert ofte omsett til norsk som bølgjebrytar. Dette kan vere rett i somme høve. Men sett på bakgrunn av funksjonane, utformingane og plasseringane av desse innretningane, og samanhalde med det som ein på norsk vanlegvis meiner med ein bølgjebrytar, er ei slik omsetjing eigentleg ikkje generelt dekkjande.

Strender
Vassbygging
Erosjon
Kystbyggverk
Danske ord og uttrykk