alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Anders Jørgensen Reitan

Anders Jørgensen Reitan () var ein norsk diktar, målmann, lærar og politikar. 

Reitan var fødd i Ålen i Sør-Trøndelag fylke, bror til heimbygdas ordførar og stortingsmann Jon Jørgensen Reitan, farbror til lokalhistorikaren Anders Reitan og dialektgranskaren Jørgen Reitan. I 1846 kom han inn på Klæbu seminar, der presten Frederik Wexelsen vekte han til grundtvigianisme og folkeopplysing.

1848 var han huslærar i Tolga, omgangsskulelærar i Horg like etter. Her heldt han skule på søndagar i feriar for unge gutar. Frå 1853 av var han lærar og kyrkjesongar i Kvikne i Nord-Østerdal. Også her dreiv han privat skule om sommaren, og verka for folkeopplysinga gjennom foredrag og som skribent.

Reitan var 1871-72 stortingsmann for Hedmark fylke. Han var medlem av konstitusjonskomiteen. Grunna sjukdom vart han permittert 24. april 1872. Han var eit av dei første små bygdepust i det som skulle verta den politiske stormen Venstre banebrytande tordna over landet. Soleis vil han verte hugsa.

I 1866 gav Reitan ut den vesle diktsamlinga Fjeldljom med dei kjende songane Målet hennar mor og Bondestanden er mig kjær, og då han døydde, trøytt etter stendig strid med ein ikkje altfor progressiv kyrkjelyd ,trådde Bjørnstjerne Bjørnson til ved båra med avskilslinene Hans milde store øyne lo mot himlen og mot landet, ti i hans sjel var folk og tro i evig jubel blandet.

Reitan døydde på rikshospitalet i Kristiania i 1872.

Kjelder 
 Lindstøl, Tallak:Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914
 Utdjupande artikkel om Reitan på snl.no, skriven av Aud M. Tretvik

Stortingsrepresentantar 1871-1873
Reitan, Anders Jørgensen
Folk frå Holtålen
Hamnestatus

Hamnestatus kan giast til stader med bystatus. Ein slik status gir staden både rettar og plikter tilknytt drift og vedlikehald av hamna. Mellom anna må større båtar registrerast i ei slik hamn, og namnet på staden vert då som oftast plassert under båtnamnet i hekken.

Administrative område
Vombiskinn

Vombiskinn er brokk på fe, særleg brukt om sau. Bukmuskulaturen losnar, slik at dyret bokstavleg tala får vom(b) i skinnet. Dette er ein vanleg sjukdom hjå drektige sauer, då glir livmora med lamma ut i huda. Søyer med fleire foster har større sjanse for å få vombiskinn, men det hjelper å gje dei mindre fôr, slik at dei har mindre i magen som pressar på bukskinnet.

Kjelder

Dyresjukdommar
Sauer
Window Maker

Window Maker er ein vindaugehandsamar for Unix-liknande operativsystem. Window Maker er kjend for å vere mindre ressurskrevande enn liknande handsamarar og er difor mykje brukt på datamaskiner med begrensa systemresursar. Mange brukar Window Maker framfor andre lette vindaugehandamarar (slik som Fluxbox, Ion og Ratpoison), ettersom Window Maker er laga slik at brukaren konfigurerer vindaugehandsamaren gjennom det grafiske programmet WPrefs, istaden for å måtte endre lange tekstfiler.

Opphavleg var namnet på vindaugehandsamaren WindowMaker (utan mellomrom), men namnet vart endra etter ei nettadresse-konflikt mellom Window Maker-prosjektet windowmaker.org, og windowmaker.com, som vert eigd av Windowmaker Software Ltd., eit firma som produserer programvare for vindauge- og dørproduksjon.

Bakgrunnsstoff 
 Window Makers offisielle nettside
 Largo's Window Maker Page 
 dockapps.org - Dockapper for Window Maker

Vindaugehandsamarar
Hans Aasen

Hans Aasen () var ein norsk bonde og malmfinnar.

Aasen vart fødd i Tännes over i Härjedalen. Han tok over til rørosregionen, og skal der uventa ha funne koparmalmen som vart grunnlaget både for Røros Kobberverk og Bergstaden Røros. Eit bilete av han heng i Røros kyrkje. Det har vore reist tvil om Aasen verkeleg vart 116 år gamal som påstått.

Røros kommune
Folk frå Härjedalen
Vesle olsok

Vesle Olsok, feira den 3. august, var ein norsk festdag som blei markert på primstaven med ei lita olavsøks. Dagen blei feira til minne om at Olav den heilage blei teken opp av sandbakken ved Nidelva og flytt til høgalteret i Klemenskyrkja i Nidaros. Dette hende 12 månadar og 5 dagar etter slaget på Stiklestad. 

Ei gammal tyding fortel: «Da skal man paa Stølen for at spise Olavs-Sok-Grøden».

Sjå òg 
 Olsok

Primstaven
August
Heilag-Olav
Sari i Iran

Sari er provinshovudstaden i Mazandaran i det nordlege Iran, nord for fjellkjeda Elburz og sør for Kaspihavet (Mazandaransjøen). Byen har offisielt ei befolkning på rundt 263 000, men folketalet i Sari kan vera mykje høgare enn dette. Han har eit landområde på 5089 kvadratkilometer. Namnet «Sari» kjem frå Sarouyeh, son av Farkhan den store som var konge av Tabaristan. 

Sari er eit viktig sentrum for underhaldning og sport i Iran.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Byar i Iran
Mazandaran
Sari

Sari er namnet på eit langt klesstykke brukt som drakt av kvinner frå Sør-Asia, særleg India. Til drakta bruker ein i dag gjerne ein tettsitjande bluse, tsjoli, og eit underskjørt, men det er også mogleg å gå utan. Sari er både eit fest- og kvardagsplagg, og finst i ei rekkje ulike tekstilypar og prisklassar.

Skildring 

Sjølve sarien er eit tøystykke som vanlegvis er mellom 1 og 1,25 meter breitt og rundt 5,5 meter (6 yards) eller 8,2 meter (9 yards) langt. Tradisjonelt blei sariar laga av silke eller bomull. I dag finst dei òg i ei rekkje kunststoff, særleg lette stoff som chiffon og viskose. Mange former for mønster er vanleg, både vovne inn i stoffet, påtrykt og brodert. Ofte vil tsjolien vera av same stoff som sarien, eller i ein matchande farge.

Ein tek på seg sarien ved å festa han rundt livet, anten i eit underskjørt eller med ein knute. Deretter blir tøystykket vikla ein gong rundt livet og som oftast bretta i faldar som ein fester, gjerne framme i livet. Resten av tøyet fører ein over eine skuldra slik at brystet og delar av ryggen blir dekt. Endestykket blir kalla pallu, og blir nokre gonger brukt til å dekka hovudet. Palluen kan også førast ned att til livet og festast der, eller brukast over andre skuldra. I nokre stilar, til dømes i samband med arbeid eller dansing, fører ein også ein del av sarien mellom beina og fester han, slik at nederdelen blir meir bukseaktig.

Biletdøme

Stilar 
Det har utvikla seg eit utal ulike måtar å festa sarien på i ulike regionar, folkegrupper og kastar i Sør-Asia. Den vanlegaste stilen i moderne tid er kjend som nivi, og feser nederdelen som eit skjørt med faldar framme ved livet og har palluen hengjande nedover ryggen.

Gujarat-stilen skil seg ut frå nivi-stilen ved at ein fører palluen opp bak ryggen og deretter lèt han hengja ned over brystet. Bengalstilen ender òg med palluen framme, men har færre, større faldar. Den gamle Mysore-stilen har derimot iaugefallande faldar framme som rekk forbi føtene. I den tamilske sarien festar ein gjerne palluen nede att i livet.

Biletdøme

Brukshøve 
For mange sørasiatiske kvinner er sari kvardagsantrekk, og blir brukt som arbeidsklede. For andre blir han berre brukt ved særskilde høve. Slike høve kan vera bryllaup, høgtider, seremoniar og festar.

Kjelder 

 Søk etter chiffon- og viskosesariar ved utsavfashion.com
 How to wear a sari, sari facts og undersider ved sarisafari.com

Bakgrunnsstoff 

Indiske klede
Bangladeshiske klede
Nepalske klede
Pakistanske klede
Srilankiske klede
Formelle klede
Draperte klede
Klede for heile kroppen
Ord frå hindi
Skyss-stasjon

Skyss-stasjon (eller mest vanleg skysstasjon) var ein sentralt plassert gard eller annan bygning der reisande i gamle dagar kunne få hest og kjerre for ferda vidare, i tillegg til kost og losji. Mot godtgjersle hadde skysstasjonane visse plikter som t.d. å halde nok reiseklare hestar for ferdafolk. 

Skyssvesenet i Noreg går langt attende i tid, og vart oppheva ved lov av 25. mai 1951.

Nye skysstasjonar 
I nyare tid har ein tatt å nytte ordet skysstasjon for knutepunkt for kollektivtransport. Ein slik ny skysstasjon er Lillehammer Skysstasjon som har omstiging både for buss og tog. Fagernes Skysstasjon er knutepunkt for bussruter i Valdres.

I tillegg til sjølve transporttiilbodet er det òg vanleg at skysstasjonar har enkle serveringsatader og kioskar.

Referansar 

Samferdselsinfrastruktur
Samferdslehistorie
Stoppestader
Gilde

Gilde (norr. gildi, isl. gjald, 'betaling') viser til eit samanskotslag – laug – for økonomiske eller sosiale interessentar brukt i norrøn tid. Det hadde heidensk opphav, men blei i katolsk tid overtatt av kyrkja. 

Gilde kan òg visa til ein større fest. Ordet finst i mange stadnamn, til dømes Gildeskål i Nordland fylke og Gildeskålåkeren i Oppdal.

Sjå òg 
 Gilde Norsk Kjøtt, eit norsk samvirkekonsern for kjøtproduksjon.

Kjelder 
 Wikipedia på bokmål og riksmål
 Ordsoge
 Nynorskordboka
 Wiktionary: Gjald

Norrøn tid
Økonomi
Førde

Førde kjem av norrønt firði, som er dativ av fjǫrðr og tyder fjord, og namnet Førde er brukt som namn på gardar inst i fjordane mange stader langs det vestre Noreg. Førde er også brukt som del av namnet på fleire fjordar, og som familienamn.

 Førde er namn på ein by og kommune i Sunnfjord, sjå Førde kommune.
 Førde er namn på ein tettstad i Sveio kommune i Sunnhordland, sjå Førde i Sveio.
 Førde, eller Førre, Førresfjorden eller Førdesfjorden, er namn på ein tettstad i Tysvær kommune på Haugalandet i Rogaland, sjå Førresfjorden.
 Førde er namn på ei grend i Jølster kommune, sjå Førde i Jølster.
 Førde lufthamn ligg i Gaular kommune i Sunnfjord.

Fjordar 
 Førdefjorden er namn på ein fjord som går parallelt med Dalsfjorden i Sunnfjord. Inst i fjorden ligg byen Førde, sjå Førdefjorden.
 Førdesfjorden eller Førresfjorden er namn på ein fjord på Haugalandet i Rogaland. Grensa mellom kommunane Tysvær og Karmøy går langsetter fjorden, sjå Førresfjorden.
 Førdefjorden, eller Førdesfjorden, er namnet på den søre delen av Breimsvatnet i Gloppen og Jølster kommune, sjå Breimsvatnet

Kjende berarar av familienamnet Førde 

 Einar Førde, tidlegare arbeidarpartipolitikar, stortingsrepresentant og kringkastingssjef.
 Runa Karin Førde, norsk biletkunstnar.
 Jan Helge Førde, norsk jazzmusikar og komponist.

Bakgrunnsstoff 
 Søk i O. Rygh: Norske Gaardnavne
Fouad Siniora

Fouad Siniora () er ein libanesisk politikar som var statsminister i Libanon frå 19. juli 2005 til 9. november 2009. Han er sunni-muslim, slik statsministeren må vera etter maktfordelingsordninga i den libanesiske grunnlova.

Siniora var ein ven av den avdøde statsministeren Rafik Hariri i over 45 år. Han studerte finansfag ved det amerikanske universitetet i Beirut. På 1970-talet jobba han for Citibank og forelas på det gamle universitetet sitt, før han fekk jobb i Sentralbanken. I 1982 vart han tilsett av Hariri og hadde diverse stillingar i hans forretningsimperium. Etter at borgarkrigen i Libanon tok slutt i 1990 har han vore finansminister i fleire, frå 1992 til 1998 og igjen frå 2000 til 2004. Etter at den anti-syriske opposisjonen vann parlamentsvala i mai og juni 2005 vart Siniora spurd av president Lahoud om å danna regjering. Han gjekk då av frå formannskapet i Group Méditerranée, ei bankfgruppering kontrollert av Hariri-familien. Etter vanskelege tingingar med presidenten og ymse politiske krefter danna Siniora regjering 19. juli 2005. Det var den første regjeringa som vart danna etter den syriske tilbaketrekkinga frå Libanon, og den første som inkluderer medlemer av Hezbollah. 

Fouad Siniora har sterke band til den internasjonale finansverda. Han vert rekna som ein forkjempar for frihandel. Han var hovudarkitekten bak Paris II-konferansen i november 2002, der det vart løyva 2,6 milliardar USD til Libanon. Etter at Hariri måtte gå av som statsminister i 1998 vart Siniora skulda for korrupsjon, i samband med ein konflikt mellom Hariri og president Emile Lahoud. Siniora vart frikjend for alle skuldingar av parlamentet i 2003. Med omsyn til Hezbollah har Siniora sagt at «regjeringa ser motstanden om eit naturleg og ærleg uttrykk for det libanesiske folket sin nasjonale rettar til å frigjera landet sitt og forsvara æra si mot israelsk aggresjon og trugsmål.» Regjeringa hans omfattar representantar frå alle dei større politiske rørslene i Libanon, med unntak av general Michel Aoun si Frie Patriotiske Rørsle.

Han er gift og har tre born.

Bakgrunnsstoff 
BBC sin profil av Fouad Siniora

Statsministrar i Libanon
DS «Norge»

DS «Norge» var eit dampskip i passasjertrafikk mellom Noreg og USA. 28. juni 1904 gjekk det på grunn ved Rockall nord for Irland og sokk. 635 menneske omkom, av desse var 220 norske.

Sjå og 
 Hjuldampskipet «Norge»
 KS «Norge»
 Luftskipet «Norge»
 Panserskipet «Norge»

Bakgrunnsstoff 
 Per Kristian Sebak: Katastrofeskipet «Norge»: den glemte ulykken. 2001.
 
 Journal of American Ethnic History Om reiarlag i Skandinavia og utvandringa

Norske dampskip
Skip frå 1881
Forlis i 1904
Forlis i Atlanterhavet
Émile Lahoud

Émile Geamil Lahoud () er ein libanesisk general og politikar, og var president i Libanon frå 1998 til 2007. Han er maronittisk kristen, slik presidenten skal vera etter maktfordelingsprinsippet i den libanesiske grunnlova. Presidentperioden hans tok slutt i 2004 men vart forlenga med tre år av parlamentet i 2004, etter syrisk press.

Libanesiske presidentar
Folk frå Baabdat
An-Magritt

An-Magritt er namnet på ein norsk romanfigur og på ein norsk film og eit norsk musikkspel. Ho er hovudpersonen i Johan Falkberget sitt firebindsverk Nattens brød (1940-1959). Arne Skouen laga filmen i 1969. Han bygde på fyrste bandet, og gav filmen namn etter boka.

Handling 
I fyrste bandet av romanverket, og i filmen, veks An-Magritt opp saman med bestefaren Kiempen av di den ugifte mor hennar hoppa i fossen dagen før mora skulle stå gapestokk på Hov i Ålen. An-Magritt og køyreoksen Hovistuten køyrer malm frå gruvene rundt Røros og ned til Tamlaget smeltehytte ved Gaula. Ho vert folket sin leiar i hard arbeidskonflikt, og opplever kjærleiken saman med den tyske fagarbeidaren Johannes konstknekt. I dei tre siste banda i syklusen held An-Magritt fram som folket sin leiande personlegdom, dyrkar korn på skrinne Kiempeplassen. Dei gamle odelsbønder vert forarma av den nye kapitalisme, og An-Magritt overtek på deira vegner til slutt sjølve Hov.

Bakgrunn 
Brytninga mellom gamalt og nytt i roman og film gjenspeglar norsk sosialdemokrati på sitt ypparste, ført i pennen av ein kristen sosialist, med breiast mogleg utsyn og med kvintessensen på slutten av siste bandet, Kjærlighets veier, der An-Magritt langsmed ferdavegen møter ein tiggar, gjev han ein brødskalk. Tiggaren takkar: «Hun vendte ansiktet glad og lykkelig mot ham og smilte. Da så hun naglegapene i hendene hans - det var Ham.»

Bakgrunnsstoff 
 Om filmen 

Romanfigurar
Johan Falkberget
Bergsvein

Bergsvein er eit mannsnamn. Det tyder truleg «hjelpesvein» . Namnet er mest ikkje nytta utanfor Noreg. Den fremste bæraren i mellomalder var kong Sverre Sigurdsson sin merkesmann Bergsvein Lange.

Mannsnamn
Norrøne førenamn
Bergsvein Lange

Bergsvein Lange var i mellomalderen ein norsk miltær og merkesmann.

Soga om birkebeinarkongen Sverre Sigurdsson skildrar korleis Bergsvein i Bergen midtsommar 1198 bar kongshærens merke beint imot baglarhæren etter at Sverre sjølv hadda befala "La oss gjera etter skikken vår att, og fara djervt på dei!" Bergsvein kom i basketak med baglarane sin merkesmann Eindride Leksa "ein stor og sterk kar". Eindride fall og Bergsvein vart såra.

Merkesmenn
Folk frå borgarkrigstida
Mohammed Fellah

Mohammed «Good Fellah» Fellah () er ein norsk-marokkansk fotballspelar frå Oslo. Han spelar på midtbanen hos Vålerenga. Han kom til klubben frå Holmlia som 15-åring og fekk kontrakt på A-laget i 2006. Fellah blei sett ut av aktiv fotball i august 2007, då han fekk brote leggen etter eit overfall under ein U18-landskamp mot Tyrkia. 

Fellah har dobbelt statsborgarskap, men har spelt på det norske U18-landslaget.

Fotnotar

Kjelder 
 
 Nettavisens spelarstatistikk

Norske fotballspelarar
Nordmenn av marokkansk opphav
Vålerenga-spelarar
Idrettsutøvarar frå Oslo
Seksualitet

Seksualitet viser til kjønnsleg forplanting og det som knyter seg til dette, det vil seia både det reint fysiologiske og medisinske rundt kjønnsdrift og kjønnsleg omgang (sex), men òg kjensler og ulike moralske og sosiale spørsmål som har med dette å gjera. Studie av seksualitet — som ofte blir kalla sexologi — kan dermed ha samband med mellom anna biologi, psykologi, sosiologi og teologi.

Bakgrunn 
Seksualitet har opphav i forplantinga. Kjønnsdrifta er ein pådrivar for å få dyr av alle slag til å prøva å para seg og spreia genene sine. Men menneska, til forskjell frå mange andre dyr, har utvikla ei sterk drift som ikkje alltid har samband med forplanting. Menneske har samleie også når dei ikkje kan unnfanga liv; og også dei som er infertile har seksualdrift.

Samfunn 
På den andre sida er seksualitet likevel blitt dyrka nettopp som ein del av det å skapa nytt liv. Seksuelle symbol, som fallosar og ulike framstillingar av kvinnelege kjønnsorgan, er blitt laga og tilbedne med håp om å få betre grøde både blant plantar, dyr og menneske.

Samfunna har òg sett opp reglar for korleis ein skal handsama seksualitet. Det finst ei rekke ulike tabu og reglar som seier kvar, korleis og med kven ein kan ha sex, og korleis det kan skildrast. Endringar i desse normene kan føra til store kulturkonfliktar, til dømes rundt prostitusjon og pornografi.

 
Formeiring
Førdefjorden

Førdefjorden er ein fjord i kommunane Askvoll og Sunnfjord i Vestland. Fjorden går frå Stavfjorden og 37 km inn til byen Førde.

Fjorden har innløp mellom Svortevikholmen i nord og Flokeneset i sør, like aust for Svanøy. Eit lite stykke inn i fjorden stikk Hegreneset ut i fjorden. På sørsida av neset ligg Gjelsvika og grenda med Gjelsvik. På austsida av neset snur fjorden brått sørover, medan Liavika og Nordavika går inn til Redalsgrend. Ved Kvammen går fjorden gjennom det smale Ålasundet som er om lag 270 meter breitt. 

Vidare innover i fjorden er sørsida bratt og høg med fjelltoppar opp til over 1200 meter over havet. Her ligg òg isbreen Blåfonna. Innover i fjorden ligg fleire små grender på kvar side av fjorden. Nord for Blåfonna ligg Helle og litt lenger aust ligg Frammarsvik. 

Fjorden går forbi Naustdal, som ligg på nordsida av fjorden. Her munnar elva Nausta ut i fjorden. 8 km lenger inn i fjorden ligg sjølve Førde. 

I dei ytre delane av fjorden går Riksveg 611 på nordsida inn til Naustdal. Frå Naustdal og inn til Førde går Riksveg 5. På sørsida av fjorden går Riksveg 609 inn til grenda Hellevang nedanfor Blåfonna. Frå her går vegen litt inn i landet og dukkar opp ved fjorden i nærleiken av Førde.

Fjordar i Vestland
Geografi i Sunnfjord
Geografi i Askvoll
Bymål

Bymål er tradisjonelt sett dialekten som vert snakka i ein norsk by. 
Ein motsats er bygdemål, dialektar tala på landsbygda.
Bymål kan ofte vera knytt til eit standardmål, anten som modell for standardtalemål i eit land, eller eit skriftspråk. I Noreg var til dømes fleire bymål prega av danna daglegtale, og ligg i dag nærare bokmål enn bygdemål i same område. «Bymål» kan dermed også visa til tale som ligg nær bokmål eller riksmål.

Døme på bymål 
 Bergensk
 Oslomål
 Stavangersk

Kjelder 

 

Sosiolingvistikk
Kristning

Kristning er ein prosess som kan gjelde individ eller samfunn.

Kristninga av Noreg er rekna som den epoken då kristendommen vart innført i Noreg, helst under kristningskongane Olav I Tryggvason fram mot år 1000 og Olav II Haraldsson fram mot år 1030. 

900-talet var ei oppløysingstid for dei gamle norrøne trusformene. I dette hundreåret gjorde kristen misjon seg gjeldande med full styrke, dels av framande misjonærar, dels av heimvendte vikingar og dels av rikskongane og delar av hirda deira. På Vestlandet har arkeologar påvist kristne impulsar frå omkring år 700. På Austlandet vart den nye læra kjend på midten av 900-talet, kanskje gjennom tyske misjonærar.

Harald Hårfagre sitt samband med Wessex hadde mykje å seie for innføringa av den nye læra. Harald sende Håkon, son sin, til England der han vart oppfostra hos den engelske kongen Adalstein. Etter at Håkon vart konge i Noreg fremja han kyrkja si sak, og fekk presteskap frå England til landet. Håkons freistnad på å kristne landet stoppa på Mære og i Trøndelag, der han måtte bøye seg for bøndene som kravde å få dyrke dei gamle gudane.

Ei tid stod den gamle og den nye trua side om side i landet. Slik vart den nye trua kjend, og grunnlaget vart lagt for det endelege gjennombrotet som kristendommen fekk under Olav Haraldsson. 

Det var kongemakta som var den viktigaste pådrivaren bak innføringa av kristendommen i Noreg. 
Kristninga vart ifølgje Snorre gjennomført med tvang og vald og truslar om vald. Kristningskongane Olav I og II gjekk hardt fram i kristninga av landet. Men grunnlaget for trusskiftet var i store delar av landet lagt på førhand. Håkon Adalsteinfostre brukte aldri sverdet i kampen for å innføre den nye religionen i landet, noko som var ein strategi i angelsaksisk ånd. 

I 1024 vart det vedteke på Mostertinget at kristendommen skulle bli den einaste tillatne religionen i landet. Slaget på Stiklestad der Olav II Haraldsson fall i 1030, er rekna som det endelege gjennombrotet for kristninga av det norske samfunnet.

Kjelder 
 Jón Viðar Sigurðsson 1999: Norsk historie 800-1300 (band 1 i Det Norske Samlagets Norsk historie
 Erik Gunnes 1976 : Rikssamling og kristning 800-1177, band 2 av Cappelens Norges Historie
 Vera Henriksen 1985: Hellig Olav, Aschehoug

Kristen misjon
Kjønnsorgan

Kjønnsorgan er kroppsdelar som blir brukte til kjønna formeiring. Desse omfattar primære kjønnsorgan (gonadar som testiklar og eggstokkar), der kjønnscellene utviklar seg og blir mogne; lagringsstader (som sædleiar), fråførande kanalar (sædleiar, eggleiar) og paringsorgan.

Ein deler gjerne også inn i indre og ytre kjønnsorgan. Dei indre er dei primære kjønnsorgana, andre kjertlar og utførselsgangane deira. Ytre kjønnsorgan som penis og vulva blir brukt ved paring, til å overføra eller ta imot kjønnsceller.

Hjå dyr er desse organa som oftast ulikt utforma hjå hannar og hoer, gjerne slik at overføring av spermiar skjer ved at hannen sitt reproduksjonsorgan blir ført inn i reproduksjonsorganet til hoa, der det sender ut spermiar. Dei fleste dyr som har indre befruktning har ytre kjønnsorgan, men ikkje alle. Hjå fuglar skjer forplantinga ved at spermiane blir overførte frå hannen sin kloakkopning til hoa sin.

Pattedyr 
Forplantningsorgan hjå pattedyr har som regel tre hovuddelar. 

Hjå hoer:
 Eggstokkar (ovariar) som dannar eggceller
 Livmor (uterus) der fosterutviklinga finn stad 
 Skjede (vagina) som er eit mottaksapparat for spermiar. 

Hjå hannar:
 To testiklar som dannar spermiar
 Prostata som produserer sædvæske 
 Penis som fungerer som leveringsapparat for spermiar.

Andre dyr 
Forplantningsorganet til insekthannen heiter aedeagus. Fiskar har gatt og blekksprutar ligula.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Anatomi
Forplanting

Forplanting, formeiring, øksling eller reproduksjon viser til ulike måtar for organismar til å få fram avkom, éin eller fleire nye organismar.

Ein skil mellom ukjønna formeiring, der det blir danna nye organismar med likt arvestoff som forelderen, og kjønna formeiring, der nye organismar blir danna gjennom kjønnsceller som typisk har samansmelta arvestoff frå to foreldre. 

Det finst døme på formeiring som ikkje så lett kan kallast det eine eller det andre. Eincella organismar, som formeirer seg gjennom celledeling, har ukjønna formeiring. Dei utvekslar likevel ofte gener med andre individ slik at dei får nye genkombinasjonar (sjå rekombinasjon).

Partenogenese er ei form for formeiring der ubefrukta eggceller utviklar seg til nye organismar. Sjølv om individa utviklar seg frå kjønnsceller, har dei berre ei mor, ingen far, og er genetisk like mora.

Sjølvbefrukting kan finna stad hjå tvikjønna organismar. Her utviklar avkommet seg frå kjønnsceller og kan vera genetisk ulike forelderen, som er både mor og far, men ein har ikkje noko genflyt mellom organismar.

Sjå òg 
 Avl
 Befrukting
 Blom
 Frukt
 Frø
 Gyting
 Kjønn
 Paring
 Samleie
 Sex
 Spore
 Ovipar, ovovivipar, vivipar

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Formering» frå , den 13. juli 2009.

Bakgrunnsstoff