alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Grafteori

Grafteori er den greina av matematikk der ein studerer eigenskapane til grafar.
Ein graf består av ei mengd hjørne eller nodar, og ei mengd kantar, der kvar kant bind saman to hjørne. På figuren er eit døme på ein graf med fem nodar og ti kantar.

Formelt er det vanleg å definera ein graf  som eit par , der  er ei ikkje-tom mengd med nodar, og  er ei mengd med undermengder av  der kvar undermengd har to element.
Strengt tatt er grafen desse mengdene av hjørne og kantar – ikkje teikninga av dei.

Grafteori vart grunnlagd av Leonhard Euler då han publiserte ein artikkel om problemet «Bruene i Königsberg» i 1736.

Grafteoretiske omgrep 

To hjørne er naboar viss dei er forbunde med ein kant. Ein kant er insident til hjørna som han bind saman. 

Ein graf er enkel viss det aldri er meir enn éin kant mellom to naboar, og ingen hjørne er nabo med seg sjølv. Ein slik kant blir kalla ei løkke. Ein graf som inneheld løkker, eller som inneheld naboar som er forbunde med meir enn éin kant, blir kalla ein multigraf.

En veg i ein graf er ei mengd kantar i rekkefølgje, slik at to kantar etter kvarandre alltid har eit hjørne felles. Ein sti er ein veg der kvart hjørne opptrer høgst éin gong. Ein sykel er ein veg der det første og det siste hjørnet er det same, mens alle andre hjørne opptrer høgst éin gong.

Ein planar graf er ein graf som kan teiknast i eit plan eller på ei kuleflate slik at ingen kantar kryssar kvarandre. 
Ein graf er samanhengande viss kvart par av ulike hjørne er knytte saman med ein sti.

To grafar er isomorfe viss det finst ei avbilding frå hjørna i den eine grafen til hjørna i den andre grafen, slik at to hjørne er naboar i den første grafen viss og berre viss dei korresponderande hjørna er naboar i den andre grafen.

Bakgrunnsstoff

 
Diskret matematikk
Drammensfjorden

Drammensfjorden er ein om lag 27 km lang fjord på Austlandet som har gitt namn til byen Drammen. Han går frå den breie delen av Oslofjorden og nord-nordvestover og dannar vestsida av halvøya Hurumlandet.

10 km inn i fjorden, ved Svelvik, går det ein endemorene kalla Verket ut frå Hurumlandet. Her er fjorden berre 200 meter brei, og mudra opp til 10 meters djup. Innanfor er fjorden opp til 117 meter djup. Her renn Drammenselva ut og dette i lag med innsnevringa gjer at fjorden her består av brakkvatn

Drammensfjorden var for nokre tiår sidan forureina. Kloakkreinsing og endring av industrien i Drammen har derimot ført til at vatnet no er mykje reinare. Laks og sjøaure er derfor igjen å finne i fjorden, Drammenselva og Lierelva. Drammensvassdraget er av dei viktigaste områda for laks i landet, men har hatt probleme med Gyrodactylus salaris.

Drammensvassdraget er det tredje største vassdraget i Noreg, vassdraget ligg i Oppland og Buskerud, og renn ut i havet med Drammenselva. Vassføringen ved utløpet er på om lag 300 m3/s.

Fjorden er kjent frå norrøn tid under namnet Drafn, eit ord ein trur tyder «uklart vatn» eller «bølgjer». Elva som renn ut inst i fjorden blei kalla Drofn, det er hokjønnsbøying av same ordet. Mellom anna fortel Snorre Sturlason i soga om Olav den Heilage at kongen gøymde seg for Knut den mektige i ein sjø som heitte Dramn. På denne tida stod vatnet 4-5 meter høgare i fjorden, slik at vikingskipa kunne segla heilt opp til Vestfossen og Hellefoss.

Kjelder 
 Mellom anna Store Norske Leksikon.

Oslofjorden
Fjordar i Viken
Geografi i Drammen
Geografi i Asker
Geografi i Lier
Geografi

Geografi eller landkunne er studiet av jordoverflata, både korleis ho ser ut fysisk og korleis folk lever der. Eit norsk ord for geografi er «jordskildring», noko «geografi» også tyder, sett saman av dei greske orda gê ('jorda; ) og graphein ('skriva' eller 'skildra'). Feltet kan også ta for seg kva ressursar som finst og kva som vert produsert ulike stader, klima, kor menneske bur, og korleis dei lever.

Geografi kan delast inn i to undergreiner, naturgeografi og samfunnsgeografi. Begge greinene er tverrvitskaplege, med innslag av til dømes hydrologi, geologi, klimatologi, sosiologi og matematikk. I tillegg omfattar det store omgrepet geografi kartografi, geomatikk (GIS), geostatistikk, og geodesi.

Sjå òg 
 Klima
 Utforsking
 Verdas land

Bakgrunnsstoff
Edvard VII av Storbritannia

Edvard VII () engelsk Edward VII (Albert Edward) var den fyrste britiske monarken av fyrstehuset Saxen-Coburg-Gotha. I tillegg til å vera konge av det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland, og britiske oversjøiske koloniar, var han og keisar av Britisk India. Han regjerte frå då mor hans, Victoria av Storbritannia, døydde den 22. januar 1901. Han var konge fram til han døydde den 6. mai 1910. Før han vart konge hadde han tittelen Prince of Wales (prins av Wales). Edvard er den som til no har vore kronprins i lengst tid i britisk og engelsk historie. 

Edvard vart 3. oktober 1874 tildelt storkrossen med kjede av St. Olavs Orden. 

Britiske monarkar
Folk tilknytte Britisk India
Den svarte ørn-ordenen
St. Olavs Orden
Elefantordenen
Folk som har opna OL
Folk frå viktoriatida
Ringerike kommune

Ringerike er ein kommune i Viken fylke. Hønefoss er kommunesenter, og nesten halvparten av innbyggjarane i kommunen bur her. Andre tettstadar er Tyristrand, Sokna, Hen og Hallingby.

Geografi 
Ringerike strekker seg frå Oslomarka i søraust til åsane mot nedre Hallingdal i nordvest, og i Ådalen til nord for innsjøen Sperillen. 

Kommunen er eit trafikk-knutepunkt der vegar som E-16, Rv. 7 og Rv. 35 og jarnbanelinjer som Bergensbanen, Randsfjordbanen og Roalinja møter kvarandre.

Historie 

Namnet Ringerike er sett saman av dei norrøne orda Hringr (ring) og Riki (rike eller landskap). Dette namnet er blitt brukt sidan ein byrja å skriva norsk historie.

I 1964 blei dei tidlegare kommunane Hole, Norderhov, Tyristrand, Hønefoss og Ådal del av Ringerike kommune. Hole vart sidan ein eigen kommune igjen.

Næringsliv 
Ringerike er den største jord- og skogbrukskommunen i eit fylke der dei fleste kommunane driv med desse næringsvegane. Dei viktigaste industrigreinene er treforedling (Norske Skogindustrier, Follum og Huhtamaki), betongproduksjon (Spenncon og Unicon), mekaniske verkstadar og kartproduksjon (Statens kartverk).

Folk frå Ringerrike
Engelbrecht Hesselberg (1728—1788), jurist og byfogd i St. Croix i Danmark-Noreg (Norderhov)
Amal Aden (f. 1983), forfattar, fødd i Nord-Somalia

Bilete

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Ringerike kommune

 

Tidlegare kommunar i Buskerud
 
Kommunar i Viken
Kongsberg kommune

Kongsberg er ein kommune i Viken fylke. Kommunen grensar i nord til Flesberg, i aust mot Øvre Eiker og Holmestrand, i sør mot Skien, Siljan og Larvik, og i vest mot kommunane Notodden og Sauherad. Kongsberg var den kommunen i Buskerud som låg lengst mot sør.

Flatevidd og folkesetnad 

I 1964 vart Kongsberg, Øvre Sandsvær, Ytre Sandsvær, Jondalen i Flesberg og Øvre Jondalen i Gransherad slege saman til den nye Kongsberg kommune. 
Kommunen har ei flatevidd på 792,0 km², og hadde den 1. januar 2004 23 154 innbyggjarar. Dei fleste av innbyggjarane bur i tilknyting til bykjernen, eller i områda kring. Heistadmoen, Skollenborg, Saggrenda, Hvittingfoss og Passebekk er døme på stadnamn i området kring.

Utdanningsinstitusjonar 
 Universitetet i Søraust-Noreg

Verd å vitja 
Museum
 Norsk Bergverksmuseum
 Lågdalsmuseet
 Kongsberg Våpenfabrikk sitt museum
 Kongsberg Skimuseum
 Kongsberg kyrkje, ein av dei største kyrkjebygningane i Noreg, vidgjeten for sitt rike interiør i rokokko.

Kultur
 Kongsberg Jazzfestival.

Bilete

Bakgrunnsstoff 
 Offisielle heimesider
 Lokalavisa Laagendalsposten
 Norsk Bergverksmuseum

 
Tidlegare kommunar i Buskerud
Kommunar i Viken
Åsgard

Åsgard (norrønt Ásgarðr) er i norrøn mytologi staden som gudane eller æsene bygde til seg sjølv, midt i Midgard. Menneska skulle ikkje kjenna seg åleine og forlatne. Her budde òg disene eller åsynjene. 

Åsgard er ei stor gudeborg, med tjukke murar. For å koma dit må ein ri over regnbogen, eller Bivrost- brua. Kring Midgard vart det reist sterke borgverk. Utanom herjar mørke krefter. I Utgard og Jotunheim, bur jotnar og troll. Slik er alt skipa: lik årringar i tre. Og ytst på alle kantar er det store verdshavet. I verdshavet bur Midgardsormen. 

Midt i Åsgard har gudane sett eit asketre, Yggdrasil. Ei av røtene ligg i Åsgard, ei anna i Jotunheim, ei tredje i Nivlheim. Greinene strekkjer seg så langt ut at dei femner kring heile verda. Yggdrasil er sentrum i verda, og så lenge treet er grønt og frodig vil ho vera til.

Ved ei kjelde i Åsgard lever det tre lagnadsdisene. Namna på desse er Urd, Verdande og Skuld. Dei vert kalla norner. Nornene kjenner lagnaden til kvar levande skapnad og veit korleis det vil gå med alt og alle.

Sjå òg 
 Åsgardfeltet

Stader i norrøn mytologi
Urnes stavkyrkje

Urnes stavkyrkje er ei stavkyrkje på Ornes i Luster kommune i Vestland.

Historie 
Kyrkja vart bygd kring 1100–1150, og er rekna for å vera den eldste stavkyrkja i Noreg som er teke vare på. Dateringa, basert stilelement, peikar mot åra 1130-1160, og då Urnes stavkyrkje har ein enklare konstruksjon enn Høre stavkyrkje og Stedje stavkyrkje, kan dette tyde på at Urnes er eldre enn dei. Kyrkja er ein lekk mellom den førkristne kunsten i vikingtida, med den typiske dyreornamentikken i såkalla urnesstil (namngjeve etter noko av dekoren på Urnes stavkyrkje), og den kristne stavkyrkjearkitekturen. På grunnlag av dei spora og leivningane som er funne i jorda under den noverande kyrkja under arkeologisk granskingar, meiner mange forskarar at det på same staden har vore to eller tre kyrkjer tidlegare, det vil seie på 1000-talet. Portalen i urnesstil på nordveggen i den noverande kyrkja kan vera frå ein slik tidlegare kyrkjebygning, for han har tidlegare stått i ein annan bygning, slik det syner seg av at portalvangane er tilpassa veggen ved å har vorte skorne av i toppen utan omsyn til treskurden på dei. Den eldste kyrkja på staden har truleg hatt nedgravde hjørnestolpar, veggstolpar og fire innvendige stolpar.

Ei kyrkje på Ornes er første gong nemnt i 1323, då presten «sira Erlender a Ornesi» er nemnt i eit brev.

Etter reformasjonen på 1500-talet blei korveggen mellom koret og skipet fjerna, og det vart opna lysgluggar. I 1607 vart veggene i koret måla. Ifølgje ein rapport frå 1665 var det då nyleg sett inn ein kvelv over alteret, men det draup likevel ned i koret og på preikestolen. I 1722 blei kyrkja skildra som «en gammel Stavekirke med Svale rundenom og et Taarn ovenpaa». Kyrkja hadde då altså framleis ein svalgang, som no er borte, unnateke på vestsida. Rundt 1850 vart kyrkja selt for 20 spesidalar. Fortidsminneforeningen kjøpte kyrkja i 1881. Dei fjerna det innlagde loftet, som ikkje var originalt, og lysgluggane frå etter reformasjonen.

Urnes stavkyrkje vart i 1979 teke med på UNESCO si verdsarvsliste. 

Stavkyrkja er eigd av Fortidsminneforeningen. Ho vert nytta til kyrkjelege handlingar berre av og til.

Bilder

Kjelder

Fotnotar

Litteratur 
Christie, Håkon. 2009. Urnes stavkirke : den nåværende kirken på Urnes. Oslo: Pax Forlag/Riksantikvaren. ISBN 978-82-530-3245-0
Krogh, Knud J., Urnesstilens kirke : forgængeren for den nuværende kirke på Urnes, i serien  [Kirkene på Urnes] 2, Oslo 2011: Pax Forlag  ISBN 978-82-530-3400-3
Frøysaker, Tine, Den bemalte og forgylte kalvariegruppen fra 1100-tallet i Urnes stavkirke : konservering 2001-2003, i serien NIKU rapport – (hefte nr. 3) ISBN 82-8101-012-6

Bakgrunnsstoff 
Riksantikvaren - Urnes stavkirke
Fortidsminneforeningen: Urnes stavkirke 
Undervisning NRK
stavechurch.com Urnes stavkyrkje
 
 

Kyrkjer i Luster
Freda bygg i Vestland
Kyrkjer i Sogn prosti
Langkyrkjer i Bjørgvin
Norske kyrkjer frå 1100-talet
Norske stavkyrkjer frå mellomalderen
Verdsarv i Noreg
Fortidsminneforeningens eigedommar
Kulturminne i Luster
Rosemåla kyrkjer
Vegaøyan

Vegaøyan er ei øygruppe nær polarsirkelen som i 2004 vart tekne med på UNESCO si verdsarvsliste. Øygruppa ligg i kommunen Vega på Helgeland og inneheld rundt 6 500 øyar, holmar og skjer.

Bakgrunnen for verdsarvutnemninga var den særmerkte måten fiskarbønder har greidd seg i tusenvis av år i dei harde omgjevnadane, mellom anna ved å sanka ederdun.

Bakgrunnsstoff 
 UNESCO World Heritage Centre - Vegaøyan -- The Vega Archipelago

Verdsarv i Noreg
Geografi i Vega
Øyar i Nordland
Turistmål i Nordland
Helleristingsområdet i Alta

Helleristingsområdet i Alta er ei stor samling helleristingar i Alta ved Altafjorden nær polarsirkelen i Noreg. Tusentals bilde syner at det har vore en busetting her i tida frå 4200 fvt til 500 fvt. 

Feltet vart i 1985 tek med på UNESCO si verdsarvliste.

Bakgrunnsstoff 
Riksantikvaren - Helleristningene i Alta

Verdsarv i Noreg
Alta
Turistmål i Alta
Kultur i Alta
Kulturminne i Alta
Runer

Runer er dei gamle germanske og nordiske skriftteikna. Dei er inspirerte av det greske/latinske alfabetet, men har òg mange skilnadar. Mellom anna er runene spissare enn dei avrunda romerske bokstavane, ettersom dei skulle rissast i tre eller stein. Dei eldste runefunna er gjort i Danmark og stammar frå rundt år 200. Samla sett utgjer runeinnskriftene eit stort tekstkorpus, runeinnskriftene i basen Samnordisk runtextdatabas inneheld til saman 45800 ord, av dei ca. 14000 frå urnordisk tid.

Runer var nytta i dei germanske områda frå tida like etter Kristi fødsel fram til 1800-talet, dei siste hundreåra rett nok berre i særskilde høve. Ei av dei eldste runeinnskiftene, og truleg den eldste kjende i Noreg, er funnen på ein spjotspiss frå Øvre Stabu på Toten og lyder «raunijaR» (=røyner, opplever, erfarer) frå om lag 200 e.Kr.

Dei eldste runeinnskriftene var skrivne med den eldre fuþarken som inneheldt 24 teikn og gjekk ut av bruk før vikingtida. I synkopetida (500–7/800) vart runerekka forenkla, både i form og omfang. Teikna vart forenkla slik at kvart teikn hadde maksimalt ein loddrett strek, og teikna vart reduserte til 16. Dei yngre runene, mellomalderrunene, varierte frå frå stad til stad, men ein kan tala om eit særskilt norsk runealfabet i mellomalderen.

Saman med kristendomen kom det latinske alfabetet etter vikingtida, men runer vart framleis nytta i mange hundre år. Kongelege og kyrkjelege skrivingar vart gjorde med det latinske alfabetet, medan kvardagslege skrivnader vart gjorde med runer, t.d. merkelappar på reisegods og korte meldingar. Samstundes vart runealfabetet utvida med teikn som samsvara med det latinske.

Etter om lag 1400 gjekk runene ut av dagleglivet, men kunnskapen om dei var framleis kjend sjølv om dei som nytta dei, ofte vart sett som trollkunnige. Så seint som på 1800-talet vart runer nytta i einskilde isolerte samfunn, til dømes Dalarne i Sverige.

Einskilde runeteikn har òg vorte nytta saman med latinske, t.d. vart m-runa, kalla «maðr» (mann), ofte nytta som forkorting for ordet «mann» midt inne i tekstar som elles er skrivne med blekk på pergament. Den islandske bokstaven «þ» er eit runeteikn som har vorte tilpassa det latinske alfabetet.

Unicode 
Unicodeteiknsettet inneheld alle runene.

Anna 
Uttrykket «å stava» kjem frå at kvar rune i det yngste runealfabetet hadde ein stav.

Sjå òg 
 Futhark (Den eldre runerekka/futharken)
 Langkvistruner
 Kortkvistruner
 Dalruner

Fotnotar

Litteratur 
 R. L. Page: Runes. London 1987.

Bakgrunnsstoff 
 Runeinnskrifter i norske kyrkjer
 Haugens runer
 Gullhornet og Gullskoen runefontar
 Runer i Bergen 

 
Norrøn tid
Skriftsystem
Paul Egede

Paul Egede () var ein dansk professor i teologi og grønlandsk misjonær og språkforskar.

Paul Egede var sonen til Gertrud Rask og Hans Egede, den første misjonæren til Grønland. Paul Egede hadde skulegangen sin i Danmark, men kom tilbake til Grønland i 1734 der han gjorde stor lukke med å preika på språket til folket der, som han hadde lært som liten.

Då faren drog bort frå Grønland fortsette Paul misjonærarbeidet der. Han gav ut ei inuit-latinsk ordbok i 1750, ein inuittisk katekisme i 1756, og ein grammatikk om det same språket i 1760. I 1766 fullførte han omsetjinga av det nye testamentet, som faren hadde byrja på, og i 1787 omsette han Thomas Kempis. Egede sin grammatikk var svært avansert for si tid, han laga ei skildring på den grønlandske språkstrukturen, heller enn ei tilpassing av objektspråket til latinsk grammatikk som var vanleg i samtida.

Like før han døydde gav Paul Egede ut ei skildring av livet sitt på Grønland.

Då synet hans vart svekka drog Paul Egede tilbake til Danmark, der han tok over oversynet over Grønlandsmisjonen etter faren. Ettersom han hadde betre innsyn i den inuitiske kulturen vert misjonsarbeidet hans rekna som meir vellukka enn Hans Egede sitt.

Bibliografi 

 Egede, Paul 1744: Evangelium okausek tussarnersok Gub Niarnik Innungortomik akausianiglo, Usornartuleniglo, tokomello umarmello, Killaliarmello, Innuin annauniartlugit, aggerromartomiglo, tokorsut tomasa umartitsartortlugit. karalit okausiet attuartlugo aglekpaka Paul Egede. Kiôbenhavnme : Kongib Iglorpersoarne
 Egede, Paul 1750: Dictionarium Grönlandico-Danico-Latinum : complectens primitiva cum suis derivatis, qvibus interjectae sunt voces primariae è Kirendo Angekkutorum adornatum. Hafniae : Gottm. Frid. Kise. 
 Egede, Paul 1760: Grammatica Grönlandica Danico-Latina. Havniae : Kisel.
 Egede, Paul 1760: Efterretninger om Grønland : uddragne af en Journal holden fra 1721 til 1788. Kiøbenhavn : Trykt i det kongelige Waisenhuses Bogtrykkerie af Hans Christopher Schrøder
 Egede, Paul 1824: Kristusimik Mallingnaursut / pivdlugit Thomasib â Kempisib ; aglegá Kaladlin okauzeenut nuktersimarsok Pelesiunermit Paviamit Egedimit ; illegeegnerublo ussornartórsub "Det Danske Missions-Selskabimik" taïutiglub ama nakittarkomago ; nárkingniarkiksarallóarà A. F. Hönnib.

Egede, Paul
Egede, Paul
Egede, Paul
Egede, Paul
Egede, Paul
Verdsarv

Verdsarven er stader skapte av naturen eller menneske som blir rekna som særs viktige for natur- og kulturhistoria i verda. UNESCO, Dei Sameinte Nasjonane sin organisasjon for utdanning, vitskap og kultur, fører ei liste over dei mest verdifulle verdsarvstadene i verda. I august 2006 alt 830 stader på lista over verdsarv, fordelte på 138 statspartar. Av desse stod 644 for kulturarv, 162 for naturarv, medan 24 hadde både natur- og kulturverdi.

Bakgrunn 
Ved byrjinga av 1960-talet tok Egypt til å bygga Assuandemningen. Denne truga med å drukna Abu Simbel, eit av dei viktige gamle kulturområda i landet. For å redda denne «verdsarva» sette UNESCO i gang ein stor internasjonal redningsaksjon. Arkeologiske utgravingar blei påskunda og Abu Simbel blei flytta, stein for stein, til eit trygt område. Bortsett frå flyttinga var kampanjen vellukka, verdssamfunnet hadde vist vilje til å verna om kulturarva si. Dette gav UNESCO mot til å skriva eit utkast til ein konvensjon som skulle verna henne.

Ordning 
UNESCO vedtok konvensjonen om vern av verdsarva den 16. november 1972, og slår fast at han skal verna kultur og naturarv av særskilt universell verdi sett frå eit historisk, kunstnerisk, vitskapleg eller estetisk synspunkt. Medlemsland som sit på verdsarvområde har plikt til å ta vare på dei, medan det internasjonale samfunnet bør hjelpa til dersom dei ikkje maktar det. Verdsarvkonvensjonen er blitt den mest utbreidde miljøvernavtalen i verda.

Ein plass på lista fører ikkje automatisk til gode for ein stad, bortsett frå eit krav om at staden må vera verna. Statusen kan likevel føra til auka interesse for staden, både frå staten, som kan bidra med lovvern og pengestøtte, og frå turistar.

Typar 
Kulturarv som vert ført opp på lista kan omfatta mellom anna område med gamle innskrifter eller bilete og bygg eller anlegg som av ein eller annan grunn peikar seg særskilt ut. Naturarv kan vera fysiske eller biologiske formasjonar, tilhaldsstad for særskilde artar, eller særs naturskjønne område. Det finst òg stader som vert rekna både som kultur- og naturarv, fordi dei er blitt skapte av menneske og natur i fellesskap.

Sjå òg 
 Verdsarv i Afrika
 Verdsarv i Amerika
 Verdsarv i Asia
 Verdsarv i Europa
 Verdsarv i Oseania
 Immateriell verdsarv

Bakgrunnsstoff 
 Den offisielle lista på unesco.org
 Nordic World Heritage Foundation
 Weblog om verdsarvemne (engelsk)
 World Heritage Virtual Flightseeing

 
Dei sameinte nasjonane
Juss

Rettsvitskap, lovkunne eller jus(s) er studiet av lov og rett. Rettsvitskap ser på korleis lovar vert og har vorte brukte, korleis dei bør skrivast og brukast, og diskuterer rettslege omgrep.

Inndeling i rettsområde 

 Privatrett
 Formuerett
 Avtalerett
 Familierett
 Arverett

 Offentleg rett
 Statsrett
 Valrett
 Forvaltingsrett
 Strafferett
 Tingsrett
 Friluftsloven

Andre land sine rettssystem 

 Det engelske rettssystemet
 Det danske rettssystemet
 Dei Sameinte Statane sitt rettssystem
 Det tyske rettssystemet

Sjå òg 
 Domstol
 Rettsvitskaplege omgrep på latin

Bakgrunnsstoff 
 Juridisk ordliste
Domstol

Domstolane er ein del av det offentlege styringssystemet i ein rettsstat som byggjer på dei demokratiske grunnprinsippa. Domstolane har dømande makt, og ein kallar dei gjerne «den tredje statsmakta» etter Montesqieu sitt maktfordelingsprinsipp mellom lovgjevande, utøvande og dømande statsmakter.

Norske domstolar

Alminnelege domstolar 
Domstollova § 1 seier at dei alminnelege domstolane er:

 Høgsterett
 Lagmannsrettane
 Tingrettane. Fram til 1. januar 2003 vart tingretten kalla forhøyrsrett, skifterett, namsrett, skjønsrett eller vergemålsrett etter kva slags saker som var til førehaving. Men frå og med 2003 er nemninga i alle høve tingretten, utan omsyn til om det til dømes gjeld eit rettsleg skjøn i samband med oreigning eller skifte av eit dødsbu.

Domstollova seier vidare at:
 Forliksråda er meklingsinstitusjonar med avgrensa domsmynde i samsvar med tvistelova § 6-10.

Særdomstolar 
Domstollova § 2 seier at særdomstolar er:

 1. Jordskifterettane 
 2. Skjønnsrettane som vert sett ned etter plan- og bygningslova av 14. juni 1985 nr. 77 § 60 
 3. Overordentlege domstoler som vert sett ned etter domstollova § 29 
 4. Konsulrettene i utlandet 
 5. Riksretten

Domstollova gjeld for alle desse domstolane, med unntak for riksretten.

Andre domstolar 
 Arbeidsretten
 Vergemålsretten -

Militærdomstolar 
 Krigsrett
 Militær forhøyrsrett

Bakgrunnsstoff 
 Domstollova av 13. august 1915 nr 5 hos Lovdata
 Juridisk ordliste

Rettsvitskap
Rettsinstansar
Friluftsloven

Friluftsloven definerer innmark og utmark og regulerer tilhøvet mellom grunneigarar og ålmenta. Allemannsretten står i friluftsloven, som òg har føresegner om friluftsområde.

Bakgrunnsstoff 

Lov om friluftslivet på Lovdata

Norske lover
Innmark

Innmark er all dyrka mark, som åker, eng, kulturbeite, hage og yngre plantefelt. Til definisjonen høyrer også gardsplassar, hustomter og industriareal. Omgrepet er nytta i Friluftsloven som motstykket til utmark. I motsetning til i utmark vil allmugen sine rettar i samband med områda vera sterkt avgrensa.

Ein kan ikkje gå i innmark dersom det vil vera til plage for eigaren. Elles kan ein gå til fots over dyrka mark som er frosen, men ikkje rasta eller overnatta. Ein kan heller ikkje bruka køyretøy der utan lov frå grunneigaren. 

I moderne landbruk er det innført nye omgrep som «nær utmark», «gjengroingsareal» og «beitelandskap». Desse innmarksomgrepa gjer det lettare å skildra endringar i kulturlandskapa som følgje av drifts- og bruksendringane i det norske landbruket.

Jordbruk
Eigedom
Utmark

Utmark er alt land som ikkje er innmark, det er privat eller offentleg udyrka mark og omfattar det meste av vatn, strand, myr, skog og fjell i Noreg. 

Allemannsretten gjer store rettar til å ferdast over utmarksområde. Her kan ein ferdast året rundt, til fots overalt, på hest på vegar og stiar dersom riding ikkje er spesielt forbode, men i køyretøy berre på offentleg veg. Ein kan rasta, sola seg, overnatta og liknande, så lenge dette ikkje fører til ulempe for andre.

Natur