alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kaldfront

Ein kaldfront er definert som grensa mellom to luftmassar av ulik temperatur, der den kaldare lufta erstattar den varmare lufta. Fronten er nesten alltid knytt til eit lågtrykk. Den kaldare lufta er tyngre, og kiler seg dermed inn under den varme lufta. Den varme lufta blir løfta, kondenserer og dannar skyer, hovudsakleg av type cumulus. Ein kaldfrontpassasje fører oftast til at vinden endrar styrke og dannar vertikale rørsler (turbulens) som kan føre til atmosfæriske forstyrringar føre og like bak kaldfronten som regnbyer, torebyer, byelinjer og i verste fall tornadoar. Lufta bak kaldfronten er vanlegvis tørrare og kaldare enn lufta den byter ut, så i det ein kaldfront passerer vil temperaturen som regel falle. Om vinteren kan det derimot skje at lufta nær overflata er kaldare enn lufta som blir bytta ut i samband med ein kaldfront. Då vil temperaturen stige i luftlaga nær overflata. Dette blir kalla ein maskert kaldfront. 

Kaldfrontar er kjenneteikna ved kraftige vertikale luftrørsler. Og dei konvektive skyene som oppstår fører ofte til regnbyer eller torevêr. På baksida av ein kaldfront blir det ofte oppklåring før ustabil luft overtar i kaldsektoren eit stykke bak fronten. Her blir det ofte danna cumulusskyer og byevêr. Kaldfrontar er òg assosiert med vindskjer (endring av vindretning og vindstyrke), der vinden ofte dreiar med klokka etter at fronten har passert (t.d. frå sørvest før fronten til nordvest bak fronten). Dette vindskjeret fører til ein konvergens (opphoping) av luft nær fronten, som også er med på å bidra til at lufta stig. I tillegg vil vindstyrken som regel auke gradvis etter kvart som kaldfronten nærmar seg med rolegare vind bak fronten. 

Ein skil mellom to typar kaldfrontar, anafront og katafront. Anafront er den «klassiske» skildringa av ein kaldfront, der kaldlufta presser den varmelufta oppover og det blir danna skyer og nedbør. Ein katafront er ein front der lufta ofte søkk langs frontflata. Visst kaldlufta trenger igjennom ei kaldfrontflate i høgare nivå kan det føre til kraftig instabilitet som kan gje byger eit godt stykke føre bakkefronten. Dette vert kalla ein «split front» eller dobbel kaldfront. Katafrontar har ofte mindre nedbør og svakare vindskjer i sjølve fronten enn anafrontar, i tillegg til raskare oppklåring etter fronten. 

Ein kaldfront oppstår som regel i eit frontsystem i lag med ein varmfront. Kaldfronten flyttar seg raskare enn varmfronten, og den delen av varmfronten som kaldfronten har innhenta blir kalla ein okkludert front eller okklusjon. 

På vêrkart er kaldfronten markert med blå linjer og trekantar som viser retninga fronten flyttar seg.

Frontar
Fristaden Christiania

Sjå òg Christiania, eit tidlegare namn på Oslo

Christiania er eit område ved festningsvollane på Christianshavn i København. Skiftande regjeringar har godteke stor grad av sjølvstyre på området, mot at restaurantar og andre firma betalar meirverdiavgift (moms) på omsetnaden. Øvste styringsorgan er allmøtet. 

Innbyggjarane, som okkuperte den nedlagde militærkasernen der i 1971, ser på området som ein fristad, og brukar namnet Fristaden Christiania, Det fri Christiania eller det færøyske namnet Frístaðurin Christiania. Dei har laga eigne lover og sitt eige flagg, og kallar seg christianitter.

Hasj vart omsett openlyst i Christiania fram til 2004, og vert ikkje sett på som narkotika av innbyggjarane, medan andre narkotiske stoff er bannlyst.

Bilar er ikkje tillatne på området.

Namnet Christiania kjem frå nemninga christianitt, som opphavleg var ein innfødd frå bydelen Christianshavn.

Bakgrunnsstoff 
 Side om Bevar Christiania 
 Side om Christiania

København
Terskelfjord

Ein terskelfjord eller treskelfjord er ein fjord som har monaleg mindre djup ved munningen enn lenger inn. Dette gjer at det vert lite utskifting av vatnet i fjorden. Terskelen er vanlegvis laga av ein endemorene frå isbreen som grov ut fjorden. 

Fjordar
Bhumibol Adulyadej av Thailand

Bhumibol Adulyadej (),  med kongetittelen Rama IX, var konge av Thailand frå 1946 til han døydde i 2016. Han sat på trona i over 70 år, noko som gjorde han til den lengst regjerande herskaren i thailandsk historie, og før han døydde var han det lengst sitjande statsoverhovudet i verda.

Kong Bhumibol overtok trona då broren døydde i 1946, og vart formelt krona i 1950. Han var gift med dronning Sirikit (fødd 1932). Tronfylgjaren er sonen Maha Vajiralongkorn. 

Bhumibol vart i 1960 tildelt storkrossen med kjede av St. Olavs Orden.

Nasjonalt symbol, men med politisk makt 
Formelt har kongen lite makt, men han har framleis ein viktig rolle som øvste leiar for buddhismen og samlande nasjonalt symbol for landet. Kongen og familien hans opptrer nærast dagleg på ulike arrangement og er høgt verdsette. Kritikk av kongefamilien er uhøyrt. Sjølv om landet er eit konstitusjonelt monarki, har kongen gripe inn i politikken ved ulike høve. I 1992 brukte kongen innverknaden sin til å stoppa samanstøyt mellom hæren og demonstrantar. I regjeringstida hans har det vore fleire militærkupp. Kuppmakarar har lagt vekt på å æra kongen. Den 19. september 2006 avsette militæret statsminister Thaksin Shinawatra, og utnemnde kongen til statsoverhovud. I ei uttale la dei vekt på å «sikra fred og æra kongen, som vert sett på som den mest høgvyrda av alle thaiar».

Kjelder

Thailandske regentar
St. Olavs Orden
Thailandske kongelege
Kongelege frå USA
Hans Gutzeit

Hans Andreas Melhuus Gutzeit, () var ein norsk industrigrunnleggjar, fødd i Drammen. Han er mest kjend for å ha grunnlagd den såkalla "Norske sågen" i Kotka i Finland. Hans Gutzeit sin far hadde eit sagbruk i Fredrikstad, W. Gutzeit & Co. Hans arva sagbruket i 1869. 

Høgkonjunkturen i Europa etter den tysk-franske krigen tydde at prisane på tømmerstokkar i Noreg vart høgare. 

I 1872 flytta Hans Gutzeit føretaket til Kotka i Finland. Der i sjøregionen Päijänne var tømmerprisane framleis særs låge. 

Gutzeit sitt sagbruk voks til det største føretaket innan papirindustri i Finland, Ab Enso-Gutzeit Oy, den finske delen av det noverande Stora Enso.

Hans Gutzeit tok med seg kring 20 norske familiar. Mange flytta attende til Noreg etter at prisane gjekk nedover. Mange vart att i Finland. Til dømes seinare president i Finland Martti Ahtisaari sin farfar heitte Adolfsen og var ein av dei norske som flytta i 1872. Etternamnet vart forfinska til Ahtisaari på 1920-talet.

Bakgrunnsstoff 
 Hans Gutzeit på http://www.storaenso.no
 Norge i Finland 
 Nordmenn i Finland 
 Phønix klubbhuset i Fredrikstad  - pdf-file
 Gutzeit i Fredrikstad  - pdf-fil
 Utdjupande artikkel om Gutzeit i NBL, skriven av Reginald Norby.

Gutzeit
Folk frå Fredrikstad
Folk frå Drammen
Okkludert front

Ein okkludert front eller okklusjon er ein vêrfront som oppstår når ein kaldfront tar igjen ein varmfront. Varmsektoren mellom varmfronten og kaldfronten blir løfta oppover, fordi den varme lufta er lettare enn den kalde. Området der dei tre frontane møter kvarandre blir kalla okklusjonspunktet (òg kalla eit trippelpunkt). I sjølve punktet kan det vere ganske rolege vindforhold, men i nærleiken av punktet kan vinden bli ganske kraftig. 
Fronten fører nesten alltid til skya vêr og gir ofte litt regn. I tillegg er torevêr òg mogeleg. 

Okkluderte frontar oppstår om lag alltid i samband med fullt utvikla lågtrykk, og når eit lågtrykk er i ferd med å døy ut er det ofte berre den okkluderte fronten som er igjen av frontsystemet. 

Okkluderte frontar er avmerkte på eit vêrkart med fiolette linjer der ein halvsirkel og ein trekant annakvar gong markar retninga fronten flyttar seg i.

Fronttypar 

Ein skil mellom to typar okkluderte frontar, kald okklusjon og varm okklusjon. 
Ein front blir kalla varmfront når varmluft erstattar kaldare luft, og kaldfront når kaldluft erstattar varmare luft. Området mellom ein kaldfront og ein varmfront blir kalla ein varmsektor. Når ein kaldfront tar igjen ein varmfront, blir varmsektoren løfta til vers, og kaldlufta bak kaldfronten kjem i kontakt med lufta føre varmfronten. Visst kaldlufta bak kaldfronten er kaldare enn lufta føre varmfronten blir det kalla ein kald okklusjon. Visst kaldlufta bak kaldfronten derimot er varmare enn kaldlufta føre varmfronten snakkar vi om ein varm okklusjon. 

Temperaturskilnaden mellom lufta bak kaldfronten og lufta føre varmfronten er som regel liten. Likevel er tettleiksvariasjonane vanlegvis store nok til at ei av luftmassane blir heva. Visst temperaturskilnaden derimot blir for liten vil ingen av luftmassane klare å løfte den andre. Ein kan sjå på dette som ein tredje form for okklusjon. På midlare breidder, som over Europa, oppstår kald okklusjon oftast om sommaren, medan varm okklusjon oftast oppstår om vinteren.

Skildring av figurane 
Figurane til høgre viser ei skjematisk oversikt over dei to okklusjonane, og kva skytypar og vêr som er assosiert med dei. Øvst på desse to figurane er det vist eit frontsystem. Den raudfarga linja er varmfronten, den blå linja er kaldfronten og den fiolette linja den okkluderte fronten. Dei oransje linjene er to vertikalsnitt av frontsystemet. Linje A er eit tverrsnitt av okklusjonen, medan linje B er eit tverrsnitt før okklusjonen. Denne figuren gjeld berre for nordlege halvkule

Frontar
MATLAB

MATLAB (Matrix Laboratory) er eit omfattande matematikkprogram med sitt eige scriptspråk bygt på C. MATLAB kan byggjast ut med mange verktøykasser (toolboxes), det heiter. I prinsippet kan ein gjera alt med MATLAB som ein kan gjera med C. Programmet er eit av dei mest brukte matematikkprogramma blant ingeniørar og mellom naturvitskaplege studentar.

Døme på verktøykasser 
 Signal Processing Toolbox 
 Filter Design Toolbox 
 Fixed-Point Toolbox 
 Wavelet Toolbox 
 System Identification Toolbox 
 Statistics Toolbox
 Control System Toolbox
 Robust Control Toolbox
 Image Processing Toolbox
 Communications Toolbox
 Spline Toolbox

Histori 
Den fyrste versjonen av MatLab var eit tekstbasert brukargrensesnitt mot EISPACK og LINPACK. Han var programmert i Fortran av Clive Moler ved Standford University og kom ut i 1977. I 1979 tok Moler, saman med Jack Little, til å programmera ein ny versjon i C. Matworks vart stifta i 1984.

Sjå òg 
 Scilab
 Ptolemy
 Octave

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida til MathWorks (produsenten av MATLAB)

Vitskapleg programvare
Matematisk programvare
Simulatorprosjektet Ptolemy

Ptolemy er eit open kjeldekodeprosjekt som omfattar fleire ulike simulatorar, kalla «domains», der «The synchronous dataflow» (SDF) «domain« er ei av dei mest interessante. Ptolemy har eit grafisk brukargrensesnitt der systemet som skal simulerast vert bygd opp ved å plassera og kopla saman grafiske symbol («stars»). Desse er realiserte i form av C++-objekt, så funksjonaliteten kan utvidast ved at ein kodar nye blokker. Det finst og ein Java versjon: Ptolemy II.

Sjå òg 
 MATLAB
 Scilab

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida til Prolemyprosjektet 

Vitskapleg programvare
Polarfronten

Polarfronten er grenseområdet mellom dei polare cellene og ferrelceller på kvar halvkule. Denne grensa markerer eit skarpt temperaturskilje mellom den kalde polarlufta og varm subtropisk luft. Denne temperaturskilnaden inneber mykje potensiell energi som kan gje energi til lågtrykk og vind (kinetisk energi). I desse frontsonene er det òg mykje fuktig luft som kan dannast om til nedbør. Dette òg frigjer energi som blir brukt til å drive lågtrykkssystema. 

Når det oppstår eit lågtrykk i frontsona på nordlege halvkule vil vinden alltid blåse mot klokka rundt lågtrykket, medan det er motsett på sørlege halvkule. Vanlegvis vil den varme lufta ligge på ekvatorsida av lågtrykket, medan kaldlufta er på polsida. På den nordlege halvkula betyr det at det blir danna ein varmfront aust for lågtrykket, og ein kaldfront i vest.

Ved polarfronten konvergerer (møtes) polarlufta og den subtropiske lufta ved overflata. Dette fører til stigande luftrørsler i fronten, som først stoppar å stige når dei når toppen av troposfæren. I dette nivået blir luftstraumen bøygd av, og på grunn av Corioliskrafta vil lufta her strøyme austover. Denne kraftige luftstraumen blir kalla den polare jetstraumen. Denne kraftige vestavinden er hovudårsaka til at lågtrykk som oppstår i polarfronten vanlegvis blir førte austover. 

Det var Vilhelm Bjerknes og Bergensskulen som først påviste polarfronten og rolla han har i utviklinga av lågtrykk tidleg på 1900-talet, og danna med det grunnlaget for moderne vêrvarsling.

Sjå òg 
 Den antarktiske konvergensen

Frontar
Atmosfærisk dynamikk
Lågtrykk

Eit lågtrykk er eit område der det atmosfæriske lufttrykket er lågare enn i dei omliggande områda. Tropiske stormar, ekstratropiske syklonar, subpolare syklonar og subarktiske syklonar er alle former for lågtrykk.

Fysisk 
Atmosfæren er slik at den alltid vil prøve og vere i likevekt. Det betyr at når eit lågtrykk oppstår vil lufta strøyme inn mot senteret av lågtrykket for å utlikne trykkskilnaden. Sidan jorda roterer vil luftstraumane bli bøygde av mot høgre på nordlege halvkule, og mot venstre på den sørlege halvkula (ein effekt kjend som corioliskrafta). Dermed vil ikkje luftstraumane gå direkte inn mot lågtrykkssenteret, men bevege seg i sirklar nærmare og nærmare senteret. På nordlege halvkule bevegar luftstraumane seg mot klokka på veg inn mot lågtrykket. I lågtrykksenteret konvergerer lufta som då byrjar å stige. Dette medfører adiabatisk avkjøling og lufta kondenserer til skyer. Derfor er lågtrykk assosiert med skya ver som minimerer temperaturskilnaden mellom natt og dag. Skydekket fører til at mindre sollys slepp ned til overflata, og om natta hindrar skydekket langbølgja utstråling (varmetap). Frontsoner er òg tett knytte til lågtrykk, og stigande luftrørsler i samband med desse fører òg til skya vêr og nedbør. 

Eit kraftigare eller djupare lågtrykk fører til at trykkgradienten (trykkskilnaden mellom lågtrykket og dei omliggande områda) blir større. Dette merkar ein igjen på at vinden blir kraftigare. Er trykkgradienten stor nok kan vinden nå både storm og orkan styrke.

Klimatologisk 
Klimatologisk blir det danna lågtrykk i den intertropiske konvergenssonen (ITCZ) som ein del av sirkulasjonen i hadleycella. Fordi solinnstrålinga er kraftigast over ekvator vil lufta der stige fordi ho blir varmare enn den omliggande lufta. Dette fører til eit meir eller mindre konstant lågtrykksområde rundt ekvator.

Termale lågtrykk 
I svært varme område, som ørkenar, kan det oppstå såkalla termale lågtrykk. Desse oppstår når overflata raskt blir varma opp, og lufta over byrjar å stige. Dette fører til isolerte lågtrykk ved overflata.

Syklonar
Virvlar
Apasjar

Sjå òg Apache, ein vevtenar

Apasjar (frå spansk apache, via engelsk) er eit sams namn på fleire indianarstammer som talar apachespråk. Navajoar, som snakkar navajo, blir ofte òg rekna som apasjar. 

Eigentleg kalla stammene seg for diné (folket), men dei vart gjevne namnet apache, som betyr 'fiende', av zunifolket. Dette namnet vart teke i bruk av spanske og seinare engelsktalande nybyggjarar frå Europa.

Stammar 
Dei eigentlege apasjane omfattar ei rekkje folk med to hovudgrupperingar: San Carlos- eller vest-apasjane, som omfattar tonto, coyotero, pinal, arivaipa, pinaleño, chiricahua, mogollon, gileño og mimbreño, og aust-apasjane, som omfattar jicarilla, faraon, mescalero, llanero (dvs. «slettelandsfolk»), lipan og kiowaapasjane, som hadde knytt seg til Kiowa på det sørvestlege slettelandet. 

Ved inngangen til 2000-talet var talet på apasjar i alt litt over 50 000, fordelt på statane Arizona, California, New Mexico, Texas, Oklahoma og Colorado i USA; dessutan bur nokre på den meksikanske sida av grensa. Særleg dei vestlege gruppene legg vekt på å halda tradisjonell religiøs utøving i hevd. Samstundes har fleire av reservata deira utvikla moderne næringsvegar, som turisme og kasinodrift.

Opphav 
Apasjane var først og fremst jegerar og sankarar, men dei vestlegaste gruppene dreiv også ein del jordbruk (mais). Dessutan vart regulært røveri ein viktig del av apasjane si tilpassing, særleg etter spanjolane kom. Dette gjaldt spesielt dei gruppene som streifa om mellom dei fastbuande pueblo-indianarane. Dei austlegaste gruppene var stort sett bisonjegerar. I dag driv mange apasjar kvegdrift.

Apasjane i populærkulturen 
Gjennom populærlitteratur og westernfilmar har apasjane vorte kjende anten som fæle «villmenn» eller som tapre krigarar (jf. Geronimo), og dei var mellom dei siste indianske folkegruppene som måtte gi tapt overfor dei kvite si overmakt. Den mest kjende stammen er Chiricahua.

Kjende apasjar 
 Geronimo
 Cochise
 Mangas Colorados

Sjå òg 
 sørvestfolka

Litteratur 
 Helge Ingstad, Apache-indianerne. Jakten på den tapte stamme, (1939)

 
Nordamerikanske urfolk
Urfolk i USA
Prøverøret

Prøverøret er ei stand up-scene i Oslo der nye og etablerte komikarar prøver ut nye tekstar. Prøverøret vart starta av komikaren Svein Iversen i 2003 i kjellaren på utestaden Bør og Børsen. I 2005 flytta Prøverøret til Dattera til Hagen, ein utestad på Grønland.

Norsk humor
Kultur i Oslo
Skipingar i 2003
Fjernsynsserien Røst

Røst er ein dokumentarserie om livet på øya Røst i Lofoten frå 2006. Serien vert send på NRK hausten same år, og har åtte delar på ein halvtime kvar. Han er produsert av NRK Tromsø, og han er regissert av Halvard Jakobsen og Kåre Johannes Indreberg. Nokre av temaa som serien handlar om er tørrfiskproduksjon, fiske og ungdomsradio.

Røst
Røst
Røst kommune
Fjernsynsserien My Family

My Family, kalla Hvilket liv! på norsk, er ein britisk situsjonskomedie som fyrst vart send i 2000 på BBC One. I Noreg vert serien send på NRK. Det er per september 2010 produsert 110 episodar av serien, som handlar om kvardagslivet til den fiktive familien Harper. Hovudrollene vert spelte av Robert Lindsay, Zoë Wanamaker, Kris Marshall,Daniela Denby-Ashe, Gabriel Thomson, Siobhan Hayes og Keiron Self.

Bakgrunnsstoff
BBC Comedy Guide om My Family
British Sitcom Guide om My Family 
British TV Comedy Guide om My Family 

My Family
My Family
My Family
My Family
My Family

it:My Family
nl:My Family
Pietro Querini

Pietro Querini var ein adelsmann og handelsmann frå Venezia. Han er kjend for si eiga skildring av då eit handelsskip kom ut av kurs. Til slutt dreiv han og dei andre folka om bord i land ved Røst i Lofoten.

Eit fullasta skip med 68 mann om bord, sigla frå Kreta den 25. april 1431. I staden for å nå Flandern, førte ein kraftig storm dei ut av kurs, og mannskapet måtte gå over i dei to livbåtane den 17. desember. Den eine med 47 mann om bord dreiv så i land den 5. januar 1432 på øya Sandøy utanfor Røst. Av 29 overlevande, levde 11 til slutt vidare. Fiskarar fann dei etter eit par veker, og den lokale presten fungerte som tolk. Etter tre-fire månader med pleie frå folk på øya, reiste dei sørover. Dei fekk vera med som gjestar på ein båt i jektefarten, med stopp i Trondheim, Vadstena i Sverige og London. Med seg attende hadde dei tørrfisk. Querini kan ha vore ein av dei første som hadde med seg tørrfisk til Italia.

Querini skildra i etterkant ferda. Skildringa vart utgjeve i 1559. Skildringa av dei fastbuande var veldig positiv. Seinare vart verket omsett til tysk (1615) og andre språk. Elles hadde mange ei oppfatting av folk i Norden som lite gjestfrie og eit noko hardt folkeferd: «Fra tredje februar til den 14. Mai 1432 var vi i paradisets første krets, til skam og skjensel for Italias riker.» Opphaldet vart òg skildra, av to andre overlevande, Cristoforo Fioravante og Nicolaus Michele. Skildringa deira skal ha vore i samsvar med Querini si framstilling, men båe manuskripta er gått tapt. «Querini-støtta» vart i 1932 reist på Sandøy til minne om hendinga.

Bakgrunnsstoff 
 Pietro Querini: Beretning om forliset og om oppholdet på Røst  
 Et skibbrudd ved paradisets første krets, fra Nordlysveien, Universitetet i Tromsø

Litteratur 
 Amund Helland: Norsk omsetjing av Querinis beretning, i Nordlands amt. Bind II, i serien Norges Land og Folk Kristiania 1908
 Helge A. Wold: I paradisets første krets, Cappelen 1991
 Helge A. Wold Querinis reise - historier om en historie. Omsett til italiensk av Lucio Lombardi og Enrica Sollaino Querinis og mannskapet si skildrign er omsett til norsk av Marie L. Aalen. Orkana Forlag 2004 ISBN 82-8104-000-9

Italienske handelsfolk
Italienske reisande
Reisande til Noreg
Folk frå Venezia
Røst kommune
Folkhemmet

Folkhemmet (folkeheimen) er eit omgrep mykje nytta i svensk politikk. Særleg har omgrepet tydd mykje i oppbygginga av det sosialdeomkratiske partiet (Sosialdemokratane) og den svenske velferdsstaten.

Velferdsstat
Svensk historie
Militærkuppet i Thailand 2006

Militærkuppet i Thailand i 2006 fann stad 19. september då medlemmer av den thailandske hæren gjennomførte eit statskupp mot regjeringa som var leia av statsminister Thaksin Shinawatra. Statskuppet var det fyrste i Thailand på 15 år, men føyde seg inn i ei lang rekkje kupp i thailandsk historie. Det etterfylgde ei langvarig politisk krise der Thaksin og dei politiske motstandarane hans var sentrale, og fann stad mindre enn éin månad før parlamentsval skulle finne stad 15. oktober 2006.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 What next for Thaksin Shinawatra? (25 September 2006) ved BBC News

Thailandsk historie
Konfliktar i 2006
2006 i Thailand
Utflod

Utflod (lat. fluor vaginalis) frå vagina er væske og celler frå skjeden og livmorhalsen, og slim frå kjertlar i livmora. Det kjem mest utflod rundt eggløysinga. Utflod er normalt hos vaksne kvinner.

Kjelde 
 Lommelegen.no 

Gynekologi
Plaster

Sårplaster (ofte berre kalla plaster) er ein liten bandasje som vert brukt på små sår eller skadar som ikkje treng større bandasjar.
Sårplasteret vart oppfunnen av Earle Dickson i 1920. 

Eit sårplaster har til vanleg ein absorberande kompress, gjerne laga av gas eller liknande materiale, og som ofte er tilsett eit antiseptisk stoff. Kompressen er festa til ein strimmel av tettvevd stoff, plast eller latexgummi som er dekt av eit klebande stoff. Før bruk er limflata dekt av plast som er lett å fjerna. Plasteret vert festa slik at kompressdelen dekkjer sårflata, men utan å kleba seg fast. Limflatene festar seg til huda omkring og hindrar at det kjem forureining til såret.

Medisinsk utstyr
Førstehjelp
Oppfinningar frå USA
Oppfinningar frå 1920-åra
Iberiaskogsnigel

Sjå òg Brunskogsnigel

Iberiaskogsnigel (Arion lusitanicus) er ein brunfarga landsnigel som stammar frå Portugal, der han held til i skogsområde.

Arten blei lenge forveksla med brunskogsnigel (Arion vulgaris), som er utbreidd i store delar av Europa.

Sniglar
Dalai Lama

Dalai Lama er tibetanarane sitt religiøse og politiske overhovud. Den noverande Dalai Lama heiter Tenzin Gyatso, og er den fjortande inkarnasjonen av bodhisattvaen Avalokiteshvara. Det gutebarnet som blir fødd når den noverande Dalai Lama døyr blir barnet den nye Dalai Lama.

Tibet
Religiøse leiarar
Tibetansk buddhisme
Lamaer
Tenzin Gyatso

Tenzin Gyatso () er den fjortande og noverande dalai lamaen, og vert ofte berre omtalt som Dalai Lama. Han var den femte av seksten born i ein bondefamilie frå Amdo-provinsen i Tibet, og fem år gamal vart han attkjend som reinkarnasjonen av den trettande Dalai Lama. 17. november 1950 vart han innsett som statsoverhovud i Tibet, femten år gammal, på eit tidspunkt då Tibet stod overfor okkupasjon frå Folkerepublikken Kina.

I 1989 vann han Nobels fredspris.

I mai 2011 ratifiserte Dalai Lama ei lovendring som overførte den politiske makta til den demokratisk valde statsministeren for den tibetanske eksilregjeringa. Han gav dermed avkall på den politisiek makta for dalai lama-embetet, og gjekk av som politiske leiar for Tibet i eksil.

Kjelder

Tibet
Buddhisme
Vinnarar av Nobels fredspris
Foveaux-sundet

Foveaux-sundet er sundet mellom Sørøya og Stewart Island/Rakiura på New Zealand. Den første europearen som oppdaga sundet, var Owen Folger Smith i 1804, og det fekk namn etter Joseph Foveaux som var guvernørløytnant i New South Wales på den tida.

På nordsida av sundet ligg hamna til byen Bluff, på sørsida Stewart Island/Rakiura.

Sundet er eit røft og ofte fårefullt havstykke å segla i, og det har gått med fleire menneskeliv her, også det siste tiåret.

Sund på New Zealand