alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Middelhavet

Middelhavet (tidlegare også kalla Mellomhavet og Midhavet) er eit innhav mellom Europa og Afrika, med Vest-Asia i aust og Atlanterhavet i vest. Landa som ligg rundt Middelhavet har hatt mykje å gjera med kvarandre gjennom historia, og me kallar dei gjerne middelhavslanda.

Geografi 

Havet er knytt til Atlanterhavet gjennom Gibraltarsundet, til Svartehavet gjennom Bosporos, og til Raudehavet gjennom Suezkanalen. Fordi det har svært tronge sambindingar med dei store verdshava er det små tidevassforskjellar i Middelhavet, og havet er relativt roleg.

Middelhavet har ei flatevidd på 2.965.000 km² og ei gjennomsnittleg djupne på 1.430 meter. Den største djupna er 5.267 (36°34' N, 21°08' O) meter. Delar av havet har fått namna Adriahavet, Det tyrrenske havet og Egearhavet.

Klima 
Sjå òg Middelhavsklima

Områda rundt heile havet har våte vintrar og varme, tørre somrar. Særskilde avlingar ein kan dyrka i heile middelhavsregionen er oliven, druer, appelsiner og andre sitrusfrukter, og kork.

Namngjeving 
Middelhavet har fått namnet sitt fordi det ligg midt mellom to land. På andre språk er dette endå tydelegare; fransk Mediterranée tyder sjøen mellom landa. Av romarane blei han gjerne kalla Mare nostrum, havet vårt.

Middelhavsland 

 I nord: Spania, Frankrike, Monaco, Italia, Slovenia, Kroatia, Bosnia-Hercegovina, Montenegro, Albania, Hellas og Tyrkia
 I aust: Syria, Libanon og Israel
 I sør: Egypt, Libya, Tunisia, Algerie og Marokko

Øyar i Middelhavet 
 Kypros, Kreta, Évvia, Kos, Náxos og Ródos i aust
 Sardinia, Korsika, Sicilia og Malta sentralt i havet
 Ibiza, Mallorca og Menorca i vest

 
Innhav
Eddiksyre

Eddiksyre er ei karboksylsyre med kjemisk formel CH3COOH. Eddiksyre kan framstillast ved oksidering av etan. Konsentrert er syra fargelaus, brennbar og frys ved 16,6 °C. På grunn av det høge frysepunktet vert konsentrert eddiksyre gjerne kalla iseddik

I løysning mistar eddiksyra eit proton og ein får acetationet (CH3COO-). Sidan eddiksyre er ei svak syre, vil både eddiksyremolekylet og acetationet eksistera i løysninga. Syrekonstanten (Ka) til eddiksyre er 1,8 x 10-5. 

Eddiksyre er viktig i biokjemien.

Bruk 
Eddiksyre finst i eddik og blir mykje brukt i matlaging. Eddiksyre vert og brukt som tilsetningsstoff og konserveringsmiddel. Syra har da nummeret E-260.

Bakgrunnsstoff 

Acetat
Karboksylsyrer
Hushaldskjemikal
Øyremiddel
Fotografiske kjemikal
Løysemiddel
Essensielle lækjemiddel
Antiseptika
Salpetersyre

Salpetersyre er ei sterk syre med kjemisk formel HNO3. Syra er oksiderande. Smeltepunktet er -42 °C og kokepunktet er 83 °C Nitrata er Salt av salpetersyre. Desse er vassløyselege.

Framstilling 

Salpetersyre vert framstilt ved Ostwaldprosessen. Ammoniakk vert nytta som råstoff. Denne vert først oksidert til nitrogenmonoksid og så til nitrogendioksid. For å få salpetersyre vert nitrogendioksid så blanda med vatn. Prossessen har namn etter Wilhelm Ostwald.

Bruk 

Syra vert brukt som råstoff for framstilling av andre kjemikaliar, kunstgjødsel og sprengstoff, og som reagens. 

Konsentrert saltsyre og konsentrert salpetersyre i forholdet tre til ein løyser metall som gull og platina. Denne blandinga er kjend som kongevatn.

Andre sterke syrer 
 Saltsyre
 Svovelsyre

Syrer
Flussyre

Flussyre er ei svak syre med kjemisk formel HF. Det er hydrogenfluorid oppløyst i vatn. Flussyre dannar hydrogenbindingar. Sidan syra reagerer med glas må ho oppbevarast i plastemballasje.

Syra er etsande sjølv i små konsentrasjonar. Dessutan kan fluoridionet trenga inn i hud og binda seg til kalsium. Får ein flussyre på huda kan det gjera skade etter fleire timar.

Produksjon 
Mineralet fluorspar (kalsiumfluorid CaF2) og svovelsyre vert brukt til å produsera flussyre etter likninga:

CaF2 + H2SO4 -> 2HF + CaSO4

Bruk 
Flussyre løyser oksid godt. Derfor kan syra brukast til å reinsa metall som uran og aluminium. Ho vert òg brukt til å etsa glas og som råstoff i produksjon av sambindingar som inneheld fluorid.

Monofluorid
Hydrogenhalogenid
Polare protiske løysemiddel
Mineralsyrer
Saltsyre

Saltsyre er ei sterk, uorganisk syre med kjemisk formel HCl(aq). Ho består av hydrogenklorid (HCl) løyst i vatn (aq). Namnet saltsyre blir ofte òg brukt om hydrogenklorid, og det er vanleg å angi formelen HCl for saltsyre.

Namnet kjem av at ein tidlegare framstilte syra ved å behandla vanleg salt, natriumklorid, med svovelsyre.

Bruk
Saltsyre vert ofte brukt for å regulera pH i løysningar, og i produksjon av organiske og uorganiske sambindingar. Ho er mykje brukt i industrien.

Ein 3:1-blanding av konsentrert saltsyre og konsentrert salpetersyre vert kalla kongevatn. Denne blandinga løyser opp både gull og platina. Saltsyre åleine løyser dei fleste andre metall, og er ein vanleg ingrediens i avkalkingsmiddel.

Fortynna saltsyre vert brukt i undervisning for å demonstrera eigenskapane til ei syre. Syra er og ein vanleg brukt reagens. 

Syra vert brukt som surheitsregulerande middel i matvarer og har da E-nummer 507.

Biologisk rolle

Fortynna finst saltsyre i magesekken, i form av magesaft.

Andre sterke syrer
Salpetersyre
Svovelsyre

Løysingar
Mineralsyrer
Svovelsyre

Svovelsyre er ei sterk toprotisk syre, noko som seier kor mange hydrogen-ion ho gjev frå seg i vatn. Svovelsyra har den kjemiske formelen H2
SO4.

Svovelsyre er oksiderande og verkar dehydrerande. Salt av svovelsyre vert kalla sulfat.

Bruk 

Svovelsyre er mykje brukt i kjemisk industri, mellom anna som råstoff i framstilling av andre kjemikaliar. 
Syra vert brukt som surheitsregulerande middel, og har da nummer E-513.

Ein finn svovelsyre i sur nedbør.

Andre sterke syrer 
 Saltsyre
 Salpetersyre

Syrer
PH-indikator

Ein pH-indikator er eit fargestoff som har den eigenskapen at det skiftar farge, anten mellom to ulike fargar eller mellom ein farge og blankt, ved ein særskild pH-verdi – den såkalla pKI-verdien (omslagspunktet) – eller i eit intervall rundt denne verdien (omslagsintervall). Denne eigenskapen kan brukast til å måla om pH-verdien i ei løysing ligg over eller under omslagspunktet til indikatoren. 

pH-indikatorar kan ofte skaffast i oppløyst form med dropeteljar til bruk i små prøver, eller avsett på såkalla pH-papir som kan dyppast i prøver av ulik storleik.
Nokre døme på pH-indikatorar er metylfiolett (gult/blålilla, pKI=0,8), metyloransje (raudt/gult, pKI=3,7), lakmus (raudt/blått, pKI=6,4), bromtymolblått (BTB) (gult/blått, pKI=6,8) og fenolftalein (klar/rosa, pKI=9,1). 

Dei fleste indikatorar skiftar farge berre ved eitt punkt eller intervall, og kan berre brukast for å skilja mellom løysingar som er over eller under denne pH-verdien. Ein kan som regel ikkje måla kor langt over eller under det er snakk om. Men jo smalare omslagsintervallet er, jo nøyaktigare kan ein skilja mellom løysingar på kvar si side av omslaget. Visse indikatorar skiftar farge ved to ulike verdiar eller intervall og kan såleis vera litt meir anvendelege, men ulempa er gjerne at fargeskifta hos desse indikatorane er mindre brå (omslagsintervalla er breiare) enn hos dei vanlege indikatorane.

For å løysa problemet med avgrensa bruksområde for kvar indikator inneheld ofte pH-papir ei blanding av fleire ulike indikatorar, slik at det kan skifta mellom fleire fargar etter kvart som pH-verdien endrast. Det følgjer ein fargeskala med pH-papiret som ein kan samanlikna med etter prøvetaking og finna det rette pH-området.

Sjå også 
 Syre
 Base
 Titrering

 
Likevektskjemi
PH

pH er eit mål på kor sur eller basisk ei løysing er innan kjemien.

Vanlegvis bruker ein ein pH-skala som går frå 0 til 14, der 7 er nøytral. Det er ein logaritmisk skala. H3O+-konsentrasjonen aukar med ein tiarpotens når pH-verdien minkar med éi eining, to tiarpotensar når pH-verdien minkar med to einingar, osb. Ei løysing med pH-verdi lik 4 inneheld , det vil seia 1000 gonger fleire H3O+-ion enn ei løysing med pH-verdi lik 7.

Reint vatn har pH lik 7. Alt under 7 i pH vert rekna som syrer/surt, og alt over 7 i pH vert rekna for basisk.

Definisjonen av pH er , der  er konsentrasjonen av -ion.

Det skal mikroskopiske mengder syre til for å redusera pH-verdien frå 7 til 6 i reint vatn, altså for å endra (H3O+) frå  M til . Dess lågare pH-verdien er, dess meir syre treng ein for å endra pH-verdien ei eining.

Forkortinga pH er engelsk for potential of Hydrogen.

Syre-base-kjemi
Likevektskjemi
Måleiningar
Vassforureining
Logaritmiske skalaer
Figgjo AS

Figgjo AS er ei verksemd som framstiller porselen på Figgjo i Sandnes kommune. Selskapet vart stifta i 1941, då heitte det Figgjo Kraftselskap AS. I 1949 vart namnet endra til Figgjo Fajanse AS. I 1968 fusjonerte Figgjo Fajanse AS med Stavangerflint. Produksjonen fortset på begge anlegga til 1979 då verksemda på fabrikken i Stavanger, etter gradvis overflytting til Figgjo av maskiner og tilsette, vert lagt heilt ned. Selskapet endra i 1979 namn til Figgjo AS.

Mellom dei kunstnarlege medarbeidarane har vore: 
 Hermann Bongard 
 Kåre Berven Fjeldsaa
 Rolf Frøyland
 Ragnar Grimsrud
 Anja Helena Juurikkala
 Jørg Løve Nielsen
 Turid Gramstad Oliver
 Paula Ratula
 Ingegerd Råman
 Aini Stangeland
 Leif Ueland
 Johan Verde

Bakgrunnsstoff 
 figgjo.no  - offisiell heimeside.

Norske industriselskap
Norske formgjevingsverksemder
Næringsliv i Sandnes
Porselen
Skipingar i 1941
William

William er eit engelsk mannsnamn som er mykje bruka i store delar av verda. Det er den engelske forma av namnet Vilhelm, og stammar frå normannisk.
William har norsk namnedag den 28. mai.

Namnet blei innført til England av normannarane, som Vilhelm erobraren eller William the Conqueror. I dei først hundre åra etter den normanniske erobringa av England blei det det vanlegaste mannsnamnet i landet.

På engelsk blir namnet ofte erstatta med kortformer i daglegtalen — til dømes Willy eller Billy (mest som kjælenamn for born) eller Will/Bill (særleg for vaksne). Liam er ei irsk kortform av namnet.

Namnet finst i ulike former på andre språk, til dømes Vilhelm, Wilhelm og Willem i germanske område, og Guillaume på fransk. Fleire kongar har bore namnet.

Kjende namneberarar 
 William av Ockham, tidleg engelsk filosof
 William Wallace (1270-1305), skotsk folkehelt
 William Tyndale (1484-1536), engelsk prest og bibelomsetjar
 William Byrd (1540-1623), engelsk renessansekomponist
 William Shakespeare (1564-1616), engelsk dramatikar
 William Penn (1644-1718), kveker og amerikansk deltsatsgrunnleggjar
 William Herschel (1738-1822), engelsk astronom og komponist
 William Wordsworth (1770-1850), engelsk forfattar
 William Thomson Kelvin (1824-1907), engelsk fysikar
 William McKinley (1843-1901), president i USA
 William H. Bonney (1859-1881), amerikansk gangster, sjå Billy the Kid
 William Butler Yeats (1865-1939), irsk diktar
 William Nygaard (1865-1952), norsk forleggjar og politikar
 William Faulkner (1897-1962), amerikansk forfattar og nobelprisvinnar
 William Golding (1911-1993), engelsk forfattar og nobelprisvinnar
 William Jefferson Clinton (f. 1946), amerikansk president, sjå Bill Clinton
 William Henry Gates III (f. 1955), amerikansk data- og forretningsmann, sjå Bill Gates
 Prins William av Wales, (f. 1982)

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Mannsnamn
Førenamn av engelsk opphav
Billy

Billy eller Billie er eit mykje brukt kallenamn på gutar og menn med namnet William. Namnet kan også brukast som kvinnenamn. Det er ikkje vanleg at born får namnet Billy, men i Noreg har vi 53 personar med førenamnet Billy.

I Noreg er namnet kanskje mest kjend frå teikneserien Billy.

Kjende namneberarar

Som mannsnamn 
 Billy the Kid (1859-1881), kriminell frå USA
 Billy Wilder (1906-2002), filmregissør frå USA
 Billy Graham, eigentleg William Franklin Graham (f. 1918), predikant frå USA
 Billy Higgins (1936-2001), trommeslagar frå USA
 Billy Cox (f. 1941), bassgitarist frå USA
 Billy Talbot (f. 1943), musikar frå USA
 Billy Preston, eigentleg William Everett Preston, (1946-2006), musikar frå USA
 Billy Johansson (1948-2007) (eigentleg Karl Evald Johansson), norsk musikar og scenograf
 Billy Crystal (f. 1948), skodespelar frå USA
 Billy Joel (f. 1949), eigentleg William Martin Joel, musikar frå USA
 Billy Idol (f. 1955), eigentleg William Michael Albert Broad, britisk rockemusikar
 Billy Bob Thornton (f. 1955), skodespelar frå USA

Som kvinnenamn 
 Billie Holiday (1915-1959) eigentleg Eleanora Fagan, amerikansk jazzsongarinne
 Billie Jean, ein song av Michael Jackson. Songen omhandlar ei jente, Billie Jean, som påstår at eg-personen er far til barnet hennar.

Anna 
 Billy er òg namnet på ei bokhylle laga av IKEA. Bokhylla er blitt seld i fleire millionar eksemplar, og er det mest selde produktet til møbelkjeden.
 Billy Talent er ei kanadisk rockegruppe
 Mort Walker sin teikneserie Beetle Bailey er i Noreg kjend som Teikneserien Billy.

Bakgrunnsstoff 

Mannsnamn
Kvinnenamn
The Aller Værste!

The Aller Værste! var ei norsk rockegruppe frå Bergen som var aktiv frå 1979 til 1981.
TAV! var påverka og inspirert av pønk, new wave, ska og reggae.

Dei fekk Spellemannsprisen for albumet Materialtretthet i klassen nyrock i 1980.

Medlemmer:
 Sverre Knudsen bass, orgel, song.
 Ketil Kern trommer.
 Harald Øhrn bass, orgel, song.
 Lasse Myrvold gitar, song, orgel.
 Chris Erichsen gitar, song, orgel.

Kern, Øhrn, Myrvold og Erichsen var før TAV! rockegruppa Johnny Banan Band. Etter at Ketil Kern slutta hausten 1981 spelte Robert Isdal trommer på den siste plata, Hakk.

Diskografi 

 1980 - Blålys/På vei hjem (Singel) Den Gode Hensikt
 1980 - TAV! (EP) Den Gode Hensikt
 1980 - Materialtretthet (Album) Den Gode Hensikt/Jaap A/S
 1981 - Disniland i de tusen hjem (Album) Den Gode Hensikt
 1981 - Hakk (Singel) Den Gode Hensikt 
 1999 - The Aller Værste ! (Samlealbum) Den Gode Hensikt/Virgin Records Norway AS

Kjelder

Norske rockegrupper
Kulturliv i Bergen
Vinnarar av Spellemannprisen
Musikkgrupper skipa i 1979
Reformisme

Reformisme betyr generelt å vere for reformer av eit eller anna slag, i ein eller annan kontekst (samanheng). Ei reform er ei endring på eit område, men utan å avskaffe det beståande heilt og begynne på nytt. Ordet reform seier i seg sjølv ikkje noko om retninga på endringa.

Nemninga reformisme blir likevel i hovudsak bruka om historia til den sosialistiske arbeidarrørsla, om ein bestemt strategi for omdanning av samfunnet i sosialistisk lei. Den reformistiske strategien avviser vald anna enn i sjølvforsvar, og under føresetnad av demokratiske og frie tilhøve, vil ein endre samfunnet gradvis og med lovlege middel. 

I praksis har alle sosialistiske parti som har fått massetilslutning i demokratiske land ført ein reformistisk politikk, også dei som har kalla seg kommunistiske og revolusjonære, som kommunistpartia i Italia og Frankrike. 

Ein praktisk reformisme heng ofte i hop med ein teoretisk revisjonisme, det vil seie revisjon (endring) av ideane til Karl Marx. Men det har også vore tilfelle der sosialistiske parti har halde på dei revolusjonære teoriane, men ført ein reformistisk praksis. Dette gjeld til dømes det tyske sosialdemokratiske partiet før første verdskrigen, og dei største kommunistpartia i Vest-Europa og Latin-Amerika etter andre verdskrigen.

Sosialisme
Reform
Revisjonisme

Nemninga revisjonisme kjem av ordet å revidere, å endre, særleg teoriar. 

Uttrykket blir særleg bruka om to heilt ulike fenomen:

Revisjonisme innan sosialismen 

For det første, om den Marx-kritiske retninga i internasjonal sosialisme frå og med Eduard Bernstein. Denne erkjenner ope at Karl Marx, sjølv om han er særs viktig som grunnleggjar av vitskapleg sosialisme, ikkje er feilfri. Nokre av teoriane og ideane hans har vist seg å vere feilaktige eller utdaterte, og marxistiske sosialistar må først og fremst bruke Marx som ei inspirasjonskjelde til sjølvstendig og kritisk tenking, ein metode Marx sjølv bruka. 

Denne revisjonistiske sosialismen er ofte knytt til reformisme som praktisk politikk i demokratiske land, sjølv om mellom andre Bernsteins eige parti, det tyske sosialdemokratiske partiet lenge kombinerte revolusjonær marxistisk ortodoksi med reformistisk praksis (såkalla «sentrisme»). 

I realiteten har ikkje berre dei erklærte revisjonistane, men au dei påståtte ortodokse marxistane revidert Marx. Dette gjeld til dømes Vladimir Lenin, som meinte ein kunne gjennomføre ein sosialistisk revolusjon i eit tilbakeliggjande, i hovudsak før-kapitalistisk land som Russland, mens det hjå Marx er ein premiss for sosialismen at kapitalismen har løpt lina ut (ved at dei kapitalistiske produksjonsforholda står i vegen for utviklinga av produktivkreftene, som Marx mellom anna uttrykte det).

Revisjonisme om nazismen 

For det andre, om den historie-revisjonismen som etter andre verdskrigen har prøvd å relativisere brotsverka til nazismen. Nokre av desse historie-revisjonistane fornektar Holocaust heilt, andre freistar å forminske omfanget og gjere brotsverket til berre eitt av mange likestilte politiske brotsverk opp igjennom historia. Seriøse historikarar avviser historie-revisjonismen.

Bakgrunnsstoff 
 Hitler Historical Museum - Døme på revisjonistisk historieforståing

Sosialisme
Marxisme
Kommunisme
Uttrykk i statsvitskap
Hanna Kvanmo

Hanna Kristine Kvanmo () var Sosialistisk Venstreparti sin fremste parlamentarikar i avgjerande år i historia til partiet. Med si ekte nordnorske folkelegheit blei ho personleg mykje meir populær enn partiet SV var i denne perioden.

Bakgrunn
Hanna Kristine Kvanmo blei fødd den 14. juni 1926 i Sandtorg ved Harstad. Ho kom frå småe kår. Ho avslutta skulegangen i 1941 etter eit år på middelskole. Frå sommaren 1942 jobba ho på eit lønningskontor hos den tyske okkupasjonsmakta i Noreg. I 1944 hadde ho framleis jobb hos okkupasjonsmakta, Dette året søkte ho opptak i
Den tyske raudekrossen (DRK) (1944). Som attenåring vart ho kursa av DRK i Heringsdorf i Pommern (november 1944-23. januar 1945). Ho vart «antatt som helferin» [hjelpepleiar] og jobba i Bötzow til slutten av april 1945. Dette blei bruka mot henne og partiet SV av politiske motstandarar både frå borgarleg hald og frå Arbeidarpartiet. Men populariteten hennar blant vanlege folk blei ikkje varig svekt.

Politikk
I perioden 1962–73 arbeidde Kvanmo som lærar ved Rana gymnas, og ho blei vald inn i formannskapet i Rana i 1967 og blei sitjande til 1975.

I 1973 blei ho vald som stortingsrepresentant for SV frå Nordland fylke, og ho blei sitjande på Stortinget heilt fram til 1989 — frå 1977 til 1989 som parlamentarisk leiar. Det var i denne perioden ho fekk den populariteten som er omtala ovanfor. 

Frå 1991 til 2002 var Hanna Kvanmo medlem av Nobelkomiteen, der ho var viseformann 1993–98. Ho har òg vore delegat til SNs generalforsamling to gonger, i 1975 og 1981.

Bibliografi 
 1985 - Derfor
 1986 - Glis
 1990 - Dommen
 1993 - Anders Langes saga (med A. Rygnestad).

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Stortingsrepresentantar 1977-1981
Stortingsrepresentantar 1973-1977
Stortingsrepresentantar 1981-1985
Stortingsrepresentantar 1985-1989
Stortingsrepresentantar frå SV
Stortingsrepresentantar for Nordland
Medlemmar og varamedlemmar i Nobelkomiteen
Folk frå Harstad
Wikimedia

Wikimedia Foundation Inc. er paraplyorganisasjonen til fleire wikiprosjekt der det best kjende er Wikipedia. Stiftinga blei grunnlagd i 2003 og har avdelingar i fleire land.

Wikimedia er ein frivillig organisasjon som er danna etter Floridas lovar. Målet til stiftinga er å utvikla og vedlikehalda wikibaserte prosjekt med ope innhald og å gjera desse gratis for brukarar. I tillegg til wikipediaprosjekt på fleire ulike språk styrer organisasjonen òg med ei fleirspråkleg ordbok, Wiktionary, ei sitatordbok, Wikiquote, ei samling kjeldetekstar på fleire språk, Wikisource, ei samling av frie bilete, lyd og anna mediafiler, Wikimedia Commons, nyhende, Wikinews, og frie elektroniske bøker særs egna for studentar, Wikibooks.

Wikimediaprosjekta er hovudsakleg avhengige av gåver frå brukarar. Stiftinga har også til tider funne andre finansieringsmåtar, som sponsormiddel, utan at dette skal gå ut over det nøytrale sjølvstendet til prosjekta.

Bakgrunnsstoff 
 http://wikimediafoundation.org/ 
 Prosjektside for Wikimedia
 Logoar til Wikimediaprosjekt.
 Lovane til Wikimedia Foundation  (PDF-fil)
 Løyve til å starta Wikimedia Foundation Inc.  frå delstaten Florida (TIFF-fil)

 
Ideelle organisasjonar
Skipingar i 2003
USA-amerikanske stiftingar
Protein

Eit protein (tidlegare ofte kalla eggekvitestoff) er ei gruppe molekyl med høg molekylvekt, som er avgjerande for struktur og funksjon i alle levande organismar.

Funksjon 
Nokre protein er byggjestoff og spelar viktige strukturelle eller mekaniske roller, slik som til dømes proteina i brusk og sener. Andre fungerer som enzym, eller undereiningar av enzym som styrer dei kjemiske reaksjonane i cellene. Viktige funksjonar er òg immunrespons og lagring og transport av ulike stoff i kroppen. Som enzym kan også proteina syte for å bryte ned stoff til aminosyrer slik at dei kan takast opp i kroppen (ernæring) eller gjerast tilgjengelege for organismar som ikkje sjølv kan produsere dei. Såleis er protein ein føresetnad for alt levande liv og er avgjerande for struktur og funksjon for alle celler og virus.

Oppbygging 
Protein finst i alle celler. Dei er sett saman av ei eller fleire kjeder av aminosyrer som er bundne ihop med peptidbindingar. Dei minste proteina har rundt 50 aminosyrer, medan dei største kan ha opptil 80 000. Særs små protein blir kalla peptid.

Danning 
Danninga av protein, den såkalla proteinsyntesen, startar i cellekjernen, ved at det blir danna ein kopi av eit gen i DNA-et. Denne kopien er danna av RNA og inneheld koden som ribosomet i cella treng for å sette saman dei rette aminosyrene til eit nytt protein.

Døme på protein 
 Insulin - eit hormon som regulerer opptak av sukker frå blodet til cellene.
 Melanin - gir farge til regnbogehinna.

 
Næringsemne
Molekylærbiologi
Proteomikk
Gadolinium

Gadolinium er eit metallisk grunnstoff med kjemisk symbol Gd og atomnummer 64. Det høyrer til dei sjeldne jordmetalla og lantanida i f-blokka i periodesystemet.

Førekomsten av gadolinium er i gjennomsnitt ca. 6 mg per kg i jordskorpa (ikkje medrekna havet). Det blir framstilt frå mineral som gadolinitt, monazitt og bastnasitt.

Gadolinium er eit superparamagnetisk metall som m.a. vert brukt i jern-legeringar, CD-plater, mikrobølgeovnar, TV-skjermar, og kontrastmiddel for MR-undersøkingar.

Sjå òg 
 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

Bakgrunnsstoff 
 Om gadolinium 

 
Transisjonsmetall
Lantanid
Ferromagnetisk materiale
Reduksjonsmiddel
Kjernemateriale
Reaktorgifter
Grunnstoff
Solbota

Solbota er ei bratt kleiv i Foldfjorden, rett utom Kvennabettjen. Solbota er ikkje lenger i bruk, men var tidlegare ofte til hinder for ferdsla og automobilar køyrde seg ofte fast der. Det vert sagt at namnet Solbota kjem av at ein vegfarande ein gong for lenge sidan laut bøta eine skosolen sin der. Einaste oppsittar i Solbota er Solbotbussinn.

Foldfjorden
Ertvågsøya
Stadnamn på Nordmøre
Solbotbussinn

Solbotbussinn er ein busse som held til i Solbota, der han er einaste oppsittar. Solbotbussinn viser seg sjeldan for allmugen, med det hender at han kjem på vitjing i stova når ungane ikkje vil oppføra seg.

Ertvågsøya
Busar
Buse

Ein buse er eit underjordisk vette som etter norsk folketru held til i haugar, steinar eller liknande naturformasjonar. Busar er gjerne rekna som farlege vesen ein lyt prøve å halde seg på godfot med. 

Busar eller busemenn blei ofte bruka av vaksne til å skremme born. Tydinga av ordet har seinare blitt utvida til å visa til eit overdrive skremmebilde brukt om til dømes ein politisk motstandar.

Omgrepet svarar til det engelske bogey. På begge språk kan òg ordet ha tydinga snottklump.

Busar 
 Solbotbussinn

Vetter
Norsk folketru