alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Arbeidermaktgruppa

Arbeidermaktgruppa (AMG) starta då ein stor trotskistisk minoritet blei ekskludert frå Sosialistisk Ungdom (SU) i 1981. Av di opposisjonen var meir enn ein tredel av medlemene blei SU formelt lagt ned og stifta på ny dagen etter, med inviterte medlemer. 

AMG dreiv i fleire år med sjølvstendig arbeid, særleg med fagleg-politisk innretting. Gruppa la òg vekt på militærpolitikk, og var i mykje i søkjelyset i 1986, då AMG-medlemen Steinar Nørstebø vart tiltala for å drive antimilitaristisk propaganda i ei sak som hamna i Høgsterett.

I 1985 braut storparten av medlemene i AMG og starta Internasjonale Sosialistar (IS). Då Raud Valallianse (RV) på landsmøtet i 1991 vart riven laus frå Arbeidaranes Kommunistparti (AKP) og vart ein sjølvstendig medlemsorganisasjon, var representantar frå AMG til stades og gav uttrykk for støtte til RV.

AMG gjekk i oppløysing midt på 1990-talet. Mellom dei framståande AMG-medlemene i RV på det tidspunktet var Anders Ekeland (no medlem i SV), Steinar Nørstebø (no medlem i SV), Rune Soma og Roar Ellingvåg.

Einskildpersonar frå Revolusjonært Forbund, AMG og tidlegare medlemer av IS skipa i årsskiftet 1999/2000 organisasjonen Forbundet Internasjonalen (FIN).

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Forbundet Internasjonalen (Ikkje oppdatert etter 2003)

Norske politiske organisasjonar
Skipingar i 1981
Revolusjonært Forbund

Revolusjonært Forbund (RF) var opphavleg resultatet av eit brot i Raud Ungdom i 1991, då fleirtalet av sentralstyremedlemane melde seg ut av organisasjonen. Forbundet vart skipa av gruppene (marxist-leninistane) (m-l) i Oslo og Revolusjonært Ungdomsforbund (RUF) i Bergen. Desse gruppene hadde eit nært samarbeid. I periodar var dei òg i kontakt med Ml-gruppa Revolusjon, Norges Kommunistiske Studentforbund og ei gruppe uavhengige kommunistar frå Stavanger-området. (m-l) og RUF vart gradvis til Revolusjonært Forbund, mellom anna gjennom arbeidet med bladet Klasse Mot Klasse. 

RF tok krass avstand til Arbeidaranes Kommunistparti (Akp). Organisasjonen har i periodar uttrykt støtte til sopassa ulike figurar som Pol Pot og Rosa Luxemburg, og dreiv òg syndikalistisk orientert valboikott. 

RF vart splitta då Bergens-avdelinga gjekk inn for å støtte opp om Raud Valallianse (RV). Forbundet vart oppløyst i 1999. Einskildpersonar frå RF, Arbeidarmaktgruppa (AMG) og tidlegare medlemar av Internasjonale Sosialistar (IS) gjekk i årsskiftet 1999/2000 saman i organisasjonen Forbundet Internasjonalen (FIN).

Norske politiske organisasjonar
Skipingar i 1991
Sydsamisk-norsk ordbok

Sydsamisk-norsk ordbok (Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja) er ei ordbok skriven av Knut Bergsland og Lajla Mattson Magga. Boka kom ut i 1993 på Iđut. Ho er, attåt Sydsamisk-svensk-sydsamisk ordbok frå 2007 den einaste papirordboka frå sørsamisk som er publisert med ein normert sørsamisk ortografi. Den viktigaste kjelda for denne ordboka er Gustav Hasselbrink si trebands ordbok Südlappisches Wörterbuch, men ho har også henta materiale frå alle andre tilgjengelege kjelder, Halász og Lagercrantz sine tekstar, og framfor alt Bergsland sine eigne tekstar.

Sydsamisk-norsk ordbok er deskriptiv heller enn normativ på den måten at i valet mellom to dialektformer fører ordboka opp begge formene.

Bakgrunnsstoff 
 Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja : Sydsamisk-norsk ordbok digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket

Sørsamisk språk
Bøker frå 1993
Samiske ordbøker
Utstein kloster

Utstein kloster er eit tidlegare norsk kloster som vart bygd i mellomalderen. Utstein kloster ligg på Klosterøy, den vestre delen av Mosterøy i Stavanger kommune i Rogaland fylke. Mosterøy er ei av øyane i Ryfylke.

Klosteret er det einaste klosteret frå før reformasjonen som finst att i Noreg, nokolunde heilskapleg som det stod i mellomalderen. Både kyrkja og nedre etasje av aust- og sørfløyen er i bruk. Klosteret ligg dominerande til, som eit lukka kompleks kring ein kvadratisk klostergard i eit ope landskap, og med vidt utsyn.

Den eldste skriftlege kjelda der klosteret vert omtala, er frå 1286. På det meste budde det 20-30 munkar i klosteret med kring dobbelt så mange lekfolk som stod for gardstellet, husbygging og matlaging. Klosteret hadde store jordeiegedomar og kunne halda mat til kring 250 menneske årleg.

Klosterlivet tok slutt i samband med reformasjonen i Danmark-Noreg i 1530-åra. Klosteret tilhøyrer i stiftinga Utstein Kloster. Klosterbyggverka er i dag i bruk som museum, konferansesenter og overnattingsstad.

Kloster 
Utstein kloster vart oppretta ei gong i tidsrommet 1263–1280. Klosteret på Utstein er rekna som ei vidareføring av det eldre Olavsklosteret i Stavanger. Augustinarane fekk i regjeringstida til Magnus Lagabøte ta over den tidlegare kongsgarden på Mosterøy, som låg ved skipsleia. Augustinarane overtok Olavsklosteret sine eigedomar, og godset auka i tillegg etter kvart. Sankt Laurentius vart vald til vernehelgen for klosteret.

I 1539 vart klosteret storma av biskopen sine. Christoffer Rustung lét det brenna ned.

Kyrkje og herregard 
Etter reformasjonen kom klosteret på fleire hender.
I 1537 fekk Trond Ivarsson klosteret som len. Han var forplikta til å ta vare på munkane, men klosterfolket forsvinn i denne tida ut av kjeldene. Erik Urne (1601-30) innreidde klosteret til soknekyrkje. Klosterbygga stod lenge tomme, og vedlikehaldet var dårleg. Familien Garmann overtok i 1706. Då Christopher Garmann flytta kom flyttande i 1750, vart bygga sett i stand og sterkt endra. Familien Scancke tok over klosteret i 1885. Koret i kyrkja vart overført til staten i 1899. Kring 1900 vart kyrkjekoret og kyrkjetårnet restaurert. Fram til 1930-talet var klosterbygga våningshus. Restewb av bygga vart sett i stand mellom 1950-talet og 1960-talet.

Bakgrunnsstoff 

 www.utstein-kloster.no 
 Utstein kloster  på http://www.rennesoy.gs.rl.no 
 Utstein kloster  på http://www.miljostatus.no
 Utstein kloster på http://www.katolsk.no

Litteratur
 Eldbjørg Haug (red): Utstein kloster- og klosterøys historie. Stiftelsen Utstein Kloster 2005 ISBN 82-303-0536-6

Kloster i Noreg
Byggverk i Stavanger
Kulturminne i Stavanger
Olavsrosa
Freda bygg i Rogaland
Norske stiftingar
Stavanger katedralskole

Stavanger Katedralskole er ein vidaregåande skule i sentrum av Stavanger. Skulen tilbyr to utdanningsprogram, eitt for studiespesialisering ved tradisjonsrike Kongsgård og eitt for musikk, dans og drama ved skulens nye bygg i Bjergsted. Hovudbygningen på Kongsgård er saman med Domkyrkja, Kirkegata, Valbergstårnet, Torget og Breiavatnet Stavanger sentrum sine fremste kjenneteikn.

Dei siste åra har skulen vorte leiiande innanfor framandspråk i Stavanger, og tilbyr fordjuping innanfor norsk, engelsk, tysk, spansk, fransk og arabisk. Soleis har skulen vorte ein viktig del for internasjonalisering i regionen.

Bygget på Kongsgård er kjend i litteraturen gjennom Alexander Kielland sine verk. Det var her «Lille Marius» døydde medan han pugga latin, det var her «Abraham Løvdahl» vart danna og kaninane var lærarar. 

Kielland var sjølv elev ved skulen i si tid, som på den tida var obligatorisk lærestad for søner av framståande borgarar i byen. Diktaren Sigbjørn Obstfelder og komponisten Fartein Valen vart seinare elevar her. 

Det har vore drive skule på staden frå kring 1260, og vart offentleg skule i 1824. Skulen er med sin 700 år lange tradisjon ein levande institusjon i Stavanger. Det eldste skuleteatret i Noreg, Idun, leverer årlege julekomediar amatørteaterscena Sangsalen. I moderne tid har forfattaren Tore Renberg, skodespelarane Laila Goody og Marianne Holter og politikar Jan Egeland prega skulemiljøet. 

Skulen er kjend for eit tett elevmiljø, og vert tidvis nærast sett på som ein klan av resten av byen. Lærarane har ofte vore viktige personar i bylivet i Stavanger. Johannes Steen, seinare statsminister, var lenge rektor ved skulen. 

Etter tradisjonen er rektor ved katedralskulen den einaste som har fiskerett i Breiavatnet.

Bakgrunnsstoff 
 Skulen sin nettstad
 Kongsgårds historie 
 Kongsgård på http://www.byhistoriskforening.org Byhistorisk forening i Stavanger

Litteratur 
 Ole Kallelid: Kongsgård. Stavanger Katedralskole 1824-1999, Stavanger 2003.

Stavanger kommune
Vidaregåande skular i Rogaland
Skular i Stavanger
Ingrid

Ingrid (òg stava Ingri) eller Ingerid er norrøne kvinnenamn. Fyrste delen av namnet kjem frå guden Ing, som kan ha vore den same som Frøy. Andre delen, -rid, tyder vakker eller elska . 

Ingrid har vore eit mykje brukt namn i Noreg i lang tid. Det var eitt av dei ti mest gjevne namna frå 1907 til 1931, og kom inn på denne lista igjen i 1991. I 1997 var det det mest gjevne norske jentenamnet. Det er i dag rundt 24 800 som heiter Ingrid (SSB 2006).

Ingrid har namnedag den 10. februar i Noreg og den 9. oktober i Sverige.

Namna Inga og Inger kan vera avleia av Ingrid.

Kjende namneberarar 
 Ingrid Ylva (d. 1250 el. 1251), mor til Birger Jarl
 Ingrid Bergman (1915-1982), svensk skodespelar
 Ingrid av Danmark (1915-2004), dansk dronning
 Ingrid Vang Nyman (1916–1959), dansk illustratør
 Ingrid Espelid Hovig (f. 1924), norsk programleiar
 Ingrid Thulin (1926-2004), svensk skodespelar
 Ingrid Jangaard Ousland (f. 1932), norsk kunstnar
 Ingrid Jonker (1933-1965), sørafrikansk diktar
 Ingrid Pitt (f. 1937), polsk-amerikansk skodespelar
 Ingrid Becker (f. 1942), tysk friidrettsutøvar
 Ingrid Newkirk (f. 1949), britisk dyrerettsaktivist (PETA)
 Ingri Egeberg (f. 1951), norsk kunstnar
 Ingrid Heggø (f. 1961), norsk stortingsrepresentant
 Ingrid Kristiansen (f. 1956), norsk langdistanseløpar
 Ingrid Steen (f. 1967), norsk handballspelar
 Ingrid Storholmen (f. 1976), norsk forfattar
 Ingrid Fiskaa (f. 1977), norsk politikar og SU-leiar
 Ingrid Alexandra av Noreg (f. 2004), norsk tronarving

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 «Ingrid» på svensk Wikipedia
 SSB
 Søk i engelsk Wikipedia

Kvinnenamn
Førenamn av norrønt opphav
Arne Larsen Økland

Arne Larsen Økland () er en tidlegare norsk fotballspelar frå Bømlo i Sunnhordland. Han var i mange år profesjonell fotballspelar i tysk og fransk fotball, og vert rekna som ein av dei beste spelarane på slutten av 1970-talet og starten av 1980-talet. Han spela 54 kampar og skåra 13 mål for det norske landslaget. Han var mellom anna med på sigrane over England i 1981, Italia i 1985 (der Økland skåra vinnarmålet) og Argentina i 1986.

Karriere 

Økland starta si toppseriekarriere i Vard Haugesund i 1976. Sjølv om Vard rykte ned, hadde Økland ein vellukka sesong, med 11 seriemål og spel på landslaget. Året etter gjekk han til Bryne FK, som han hjelpte til seriesølv i 1980. Same år vart han proff i tyske Bayer Leverkusen. 

Økland gjorde stor suksess i tysk fotball. Kort tid etter overgangen frå Bryne skora han hat-trick mot Bayern München i ein kamp som vert hugsa best fordi Økland vart kreditert eit fjerde mål, men var ærleg nok til å fortelja dommaren at ballen ikkje hadde vore inne. Økland var tre sesongar i den tyske klubben, der han skåra 43 mål på 101 seriekampar. Han var etter dette to år i franske Racing Club de Paris, før han kom attende til Bryne i 1985.

I si andre periode i Bryne hjelpte Økland klubben til sitt første, og til denne tid einaste, trofé då jærbuane vann cupen i 1987. Etter cuptriumfen la Økland opp som spelar. Han har seinare vore assistenttrenar for det norske landslaget og hovudtrenar i Viking FK. Han er no dagleg leiar for pizzakjeda Dolly Dimple's.

Bakgrunnsstoff 
Leverkusen-who's who

Økland, Arne Larsen
Økland, Arne Larsen
Økland, Arne Larsen
Økland, Arne Larsen
Folk frå Bømlo
Tautra kloster

Tautra kloster, eller på latin Monasterium sanctæ Mariæ de Tuta insula i gamal tid, er ruinane av eit kloster på øya Tautra i Trondheimsfjorden. Tautra er ein del av Frosta kommune.

Klosteret var eit cisterciensarkloster som vart innvigd den 25. mars 1207 av cisterciensermunkar frå Lyse kloster sør for Bergen. Til liks med andre cisterciensarkloster, var klosteret vigsla til gudsmora Maria, himmeldronninga. Det slutta å vera eit sjølvstendig klostersamfunn i 1532. Klosteret vart kongen sin eigedom i samband med reformasjonen i 1537.

Tautra kloster vart velståande, og fleire av abbedane hadde høg status. To av dei vart valde til erkebiskopar av Nidaros, men for kort tid. I fylgje Frosta i gammel og ny tid vart abbed Sigurd vald til erkebiskop etter at erkebiskop Gutorm døydde i 1224. Sigurd var uvens med kongen, og mista tittelen etter ei kort tid. Seinare, då erkebiskop Einar døydde hausten 1253, vart abbed Birger av Tautra vald til etterfylgjar. Heller ikkje han fekk kongen si velsigning, og Birger fekk aldri embetet sitt stadfesta.

I 1531 pantsette abbeden Mathias Henrikssøn (han hadde eit dårleg rykte på seg og vart seinare kalla «Gale Mathias») fire gardar til Niels Lykke, svigerson til Austrått. Etter dette vart Tautra kloster ei brikke i maktspelet mellom erkebiskop Olav Engelbrektsson og medlem av riksrådet Niels Lykke. I 1532 lét Lykke seg velja til forstandar for klosteret.

Etter ei rettssak mot Lykke i 1535 vart alt han eigde – inkludert klosteret på Tautra – tildømt erkebiskopen på vegne av den norske krona. Då Olav Engelbrektson sjølv måtte reisa frå landet i 1537, vart klosteret lagd inn under krona.

Ein veit lite om sjølve byggverket til klosteret, men i fylgje islandske nedteikningar brann bygningane i 1251. I dag er ruinane teke høvesvis godt vare på, og er eit mål for turistar frå heile verda.

Det er i dag lett tilgang til klosterruinane, med guiding, nye kulturstiar og servering på staden.

Tautra Mariakloster 

Ikkje langt frå dei gamle ruinane ligg i dag eit nytt cistercienserkloster. Det vart grunnlagt i provisoriske bygningar i 1999. Grunnsteinen til eit nytt kloster vart så lagt ned av dronning Sonja den 8. mai 2003, og det nye klosteret vart teke i bruk i juli 2006.

Den 25. mars 2006 vart Mariaklosteret gjeve status som sjølvstendig priorat innan den katolske kyrkja.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Tautra Mariakloster

Norsk mellomalderarkitektur
Tidlegare kloster i Noreg
Kulturminne i Frosta
Fortidsminneforeningens eigedommar
Byggverk i Frosta
Freda bygg i Trøndelag
Den forsvundne pølsemaker

Den forsvundne pølsemaker er ein norsk komedie frå 1941 regissert av Toralf Sandø. Han var basert på ein roman av Rocambole Pedersen.

Handling 
Ein pølsemakar er forsvunnen, og privatdetektivane «Rask» og «Gløgg» må rykka ut. Etter mange hendingar blir forbryterligaen fakka, og Rask og Gløgg får si velfortente løn.

Skodespelarar 
Detektivparet blei spela av Leif Juster og Ernst Diesen. Elles medverka J. Holst Jensen, Eva Steen, Eva Lunde, Kari Heide Steen og andre.

Anna 
Jolly Kramer-Johansen og Kristian Hauger stod for filmmusikken, mellom anna slageren «Pølsemaker, pølsemaker».

Sjå òg 
 Norske filmar

Bakgrunnsstoff 
 

Norske filmar
Filmar frå 1941
Fjols til fjells

Fjols til fjells er ein norsk komedie frå 1957, regissert av Edith Carlmar. Medan mange tilskodarar sette stor pris på filmen, har han fått mykje kritikk av media- og kulturvitarar.

Handling 
Filmen er basert på ein revy og går føre seg på Hurumhei Høyfjellshotell. Her opplever portieren Poppe stadige forviklingar med eit rikt persongalleri.

Skodespelarar 
Leif Juster som Poppe, Unni Bernhoft, Frank Robert, Nanna Stenersen, Anne Lise Wang, Anne Lise Christiansen, Willie Hoel, Einar Sissener og Liv Ullmann.

Bakgrunnsstoff 
 

Norske filmar
Filmar frå 1957
Munkeliv kloster

Munkeliv kloster i Bergen skal ha vorte oppretta kring 1110 av kong Øystein Magnusson (1103-23). Det var eit benediktinarkloster og vigd til erkeengelen Mikael.

Det vart reist på det området  som framleis vert kalla Klosteret, på høgda ned mot Nordnes. Kyrkja, Mikaelkyrkja, var bygd i stein og skal ha hatt påverknad frå Nord-Italia. Ho var opphavleg einskipa, med kyrkjeskip og kyrkjekor i same breidd, og ei apside. Ho hadde òg ei krypt i aust. I vest vart det bygd eit tårn i løpet av 1200-talet.

I 1426 vart klosteret overteke av birgittinarordena etter at pest på midten av 1300-talet hadde ført til forfall. Klosteret vart då delt mellom munkar og nonner.

I 1455 svidde hanseatane av klosteret då dei jakta på høvedsmannen på Bergenhus festning, Olav Nilson. Han hadde drive med kaparverksemd mot Rostock og Wismar, og vona at han skulle vera verna mot forfylgjarane medan han var i klosteret.

Nonnene, birgittinarane flytta til Hovedøya ved Oslo, men kom attende i 1478 etter at klosteret var vorte bygd opp att av cisterciensiarane. Der vart dei til 1531 då klosteret vart sekularisert.

I 1536 vart klosteret brend ned og murane nedbrotne, i samband med reformasjonen.

Under arkeologiske utgravningar i 1860 leia av Nicolay Nicolaysen, fann ein eit hovud laga av marmor som syner kong Øystein Magnusson. Dette skal vera det eldste portrettet av ein nordmann. Bergen Museum har i dag hovudet i samlinga si.

Munkane dyrka urter i ein urtehage i skråninga mot Puddefjorden. Hagen vart overteke av Løveapoteket i Bergen, som nytta klosterhagen til apotekhage og dyrka medisinske plantar til bruk i apoteket. Mot slutten av 1800-talet vart området bygd ut med hus.

Litteratur 
 Lidén,Hans-Emil og Magerøy, Ellen Marie, Norges kirker, Bergen, band 1, Oslo 1980 ISBN 82-05-12367-5

Bakgrunnsstoff 
 Munkeliv kloster på http://www.bergenskartet.no
 Munkeliv kloster på Lokalhistoriewiki
 

Tidlegare kloster i Noreg
Norsk mellomalderarkitektur
Byggverk i Bergen
Historie i Bergen
Kulturminne i Bergen
Freda bygg i Vestland
Kadima

Kadima (hebraisk קדימה, Qādīmāh, norsk 'Framover') er eit tidlegare politisk parti i Israel. Det vart grunnlagd av Ariel Sharon den 21. november 2005. Etter at Sharon vart sjuk i januar 2006, tok Ehud Olmert over leiinga av partiet. Partiet var i regjering frå 2006 til 2009, men mista deretter mykje makt og gjekk gjennom splittingar. Det blei seinare oppløyst, og stilte ikkje til val i 2015.

Politikk 
Kadima er eit nasjonalistisk og liberalt sentrumsparti, noko til venstre i høve til Sharon sitt gamle parti, høgrealliansen Likud. Partiet stør i hovudsak opp om vegkartet for fred i Midtausten, og arbeider for prinsippet «land for fred». Partiet vil likevel ikkje at Israel skal trekkja seg ut frå heile Vestbreidda av Jordanelva, og heller ikkje Jerusalem. Partiet ser på Jerusalem som Israel sin udelelege hovudstad.

Namneregistrering 
Sharon vurderte først å kalla partiet sitt Ahrayut Leumit (אחריות לאומית), noko som tyder «Nasjonalt ansvar». Eit anna alternativ var HaTihkva (Von). Då partiet vart registrert den 24. november 2005 valde ein til slutt å kalla det Kadima.

Leiarar og valresultat 
Ved valet i mars 2006 vart Kadima Israel sitt største politiske parti, med 28 mandat i Knesset. Likud blei leiar for ei koalisjonsregjering med Ehud Olmert som statsminister. Sjølv om Kadima også var det største partiet ved valet i 2009 med Tzipi Livni som leiar, fekk det ikkje regjeringsmakt og måtte gå i opposisjon. I 2012 vart Livni vraka som leiar til fordel for den meir konservative Shaul Mofaz. Ein fløy av partiet braut ut og grunnla eit senter-venstreparti, Hatnuah, med Livni som leiar. Ved valet i 2013 vart Kadima det minste partiet i Knesset med berre to mandat. Det stilte ikkje til val i 2015.

Kjende medlemar 
Viktige personar som gjekk over frå Likud:
 Visestatsminister Ehud Olmert
 Forsvarsminister Shaul Mofaz 
 Turistminister Avraham Hirchenson 
 Justisminister Tzipi Livni 
 Tryggleiksminister Gideon Ezra 
 Transportminister Meir Sheetrit 
 Knessetrepresentant Marinah Solodkin 
 Knessetrepresentant Ronni Bar-On 
 Knessetrepresentant Ruhamah Avraham 
 Knessetrepresentant Eli Aflalo 
 Knessetrepresentant Ze'ev Boym 
 Knessetrepresentant Majallie Whbee 

Israelske politiske parti
Sentrumsparti
Liberale parti
Skipingar i 2005
Gullfaks C

Gullfaks C er ei oljeplattform på Gullfaksfeltet i Nordsjøen. Understellet til plattforma vart bygd av Norwegian Contractors, med Condeep understell av betong. Plattformdekket vart bygd ved Aker Stord. Då plattforma vart taua ut på feltet, var det den tyngste strukturen i verda som hadde vorte flytta på. Plattforma vart sett ned på 216 meters havdjupne.
Produksjonsstart var den 4. november 1989. Gullfaks C er ei kombinert bore- produksjons- og bustadplattform, ei integrert oljeplattform. Frå juni 1994 har Gullfaks C motteke og handsama petroleum frå Tordisfeltet. 
Statoil er operatør for heile Gullfaksfeltet.

Bakgrunnsstoff 
 Et minisamfunn i Nordsjøen NRK- fjernsynsprogram om livet på Gullfaks C
 Olje- og energidepartementet: Fakta norsk petroleumsverksemd 2005. Nettversjon
 Gullfaksområdet på http://www.statoil.com
 Gullfaksfeltet  - Petroleumskartet, Norsk Oljemuseum
 Gullfaks C på http://de.structurae.de

Norske oljeplattformer

en:Gullfaks C
Lillebil Ibsen

Lillebil Ibsen (), døypt Sofie Parelius Monrad Krohn, var ein norsk dansar og skodespelar. Ho debuterte som dansar då ho var elleve år gammal, og fekk snart ein strålande karriere i utlandet. Seinare heldt ho seg mest i Noreg som ein anerkjend skodespelar.

Verdsstjerne som dansar 
Ho var dotter av ingeniøren Georg Monrad Krohn og Gyda Christensen, som var skodespelar og instruktør og opphavskvinna til den første norske balletten. Då Lillebil debuterte på Nationaltheatret som Prinsessen på erten i 1911 var det mora som var instruktør.

I dei neste åra fekk «Madame Lillebil» ein eventyrleg utanlandsk karriere. Ho dansa i London og Paris, og møtte mellom anna koreografen Mikhail Fokine og komponisten Igor Stravinskij. 16 år gammal blei ho engasjert av den store iscenesettaren Max Reinhardt i Berlin, der ho blei prima ballerina.

Under Verdsutstillinga i Oslo i 1914 hadde ho møtt og blitt oppvarta av Tancred Ibsen. Dei to gifta seg fem år etter, då Lillebil nett var blitt tjue, og skulle ha eit samliv på nesten seksti år.

Norsk skodespelarkarriere 
Etter giftarmålet ønska Lillebil å slå seg ned i Noreg. Ho hadde allereie hatt ei talerolle i Den uskikkelige lille prinsesse på Nationaltheatret i 1915. I 1923 engasjerte så Centralteatret skodespelaren, først i pantomimespelet Scaramouche med musikk av Sibelius, og deretter i skodespelet Kameliadamen. Året etter spelte Lillebil Ibsen revyar på Chat Noir. Songane, dansane og parodiane hennar blei svært populærte, og ho framførte òg fleire av dei i London, Paris, Stockholm og København.

Etter kvart gjekk ho ifrå dansen og via seg heilt til skodespelaryrket. Ho var knytt til Det Nye Teater frå 1928 til 1956 og var deretter ved Nationaltheatret fram til 1969. Ibsen spelte både i komediar, til dømes Troll kan temmes og Den stundesløse, og i drama, som Mrs. Warrens forretning, Hvem er redd for Virginia Woolf? og ei rekke Ibsen-stykke.

Lillebil Ibsen samarbeidde med fleire fine skodespelarar, mellom anna Gösta Ekman i Den glade enke i Stockholm. Ho hadde eit særleg samspel med Per Aabel. For spelet sitt mot han i Kjære løgnhals fekk ho Kritikerprisen i 1961. Stykket blei sett opp fleire gonger og teke på turné i heile Noreg og i nabolanda. Då Ibsen feira syttiårsjubiléet sitt som scenekunstnar, i 1981, spelte ho nok ein gong Mrs. Pat i Kjære Løgnhals.

Utgjevingar 
 Det begynte med dansen (1961), sjølvbiografi

Ibsen, Lillebil
Ibsen, Lillebil
Folk frå Oslo
Norske dansarar
Familien Ibsen
Gravlagde på Vår Frelsers gravlund
Tancred Ibsen

Tancred Ibsen () var ein norsk filmregissør og føregangsmann innan norsk film. Han stod bak den første norske lydfilmen, Den store barnedåpen, i 1931.

Tancred var son av Sigurd og Bergliot Ibsen og dermed soneson av Henrik Ibsen og dotterson av Bjørnstjerne Bjørnson. Han vart fødd i Gausdal, men voks opp i Oslo, Stockholm og Italia ettersom familien flytte. Han utdanna seg først til offiser og flygar. Tancred møtte Sofie Krohn, betre kjend som skodespelaren Madame Lillebil, under Verdsutstillinga i Oslo i 1914, og gifta seg med henne i 1919. 

Det var under ein av Lillebil sine turnéar i USA at han blei introdusert for filmskaping, og i åra 1924–25 arbeidde han som assistent i Hollywood.
Så drog Tancred Ibsen tilbake til Noreg og tok til med å laga eigne filmar, gjerne basert på norsk litteratur. Den store barnedåpen kom ut i 1931, deretter Fant i 1937, Gjest Baardsen i 1939, Tørres Snørtevold i 1940, Den farlige leken i 1942, Venner i 1960 og Vildanden i 1963.

Kjelder 
 www.kulturnett.no
 Utdjupande artikkel om Ibsen i NBL, skriven av Trond Olav Svendsen.

Ibsen, Tancred
Folk frå Oslo
Folk frå Gausdal
Norske flygarar
Norske manusforfattarar
Familien Ibsen
Gravlagde på Vår Frelsers gravlund