alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Mendelssohn

Mendelssohn eller Mendelsohn er eit slektsnamn av askenasisk opphav. Namnet tyder ‘son av Mendel’.

Kjende namneberarar 
 Moses Mendelssohn (1729–1786), tysk-jødisk opplysningsfilosof og teolog
 Felix Mendelssohn (1809–1847), tysk romantisk komponist
 Oskar Mendelsohn, norsk-jødisk filolog

Askenasiske slektsnamn
Bahá'u'lláh

Bahá'u'lláh () var grunnleggjaren av bahai-religionen. Det opphavlege namnet hans var Mirza Husayn-Ali Núri, men han tok det arabiske namnet Bahá'u'lláh som tyder Guds herlegdom. Innan bahai blir Bahá'u'lláh rekna for å vera Guds bodberar for menneskja i dag.

Mirza Husayn-Ali Núri var fødd i Teheran i Iran. Han var ein tilhengjar av Báben, som grunnla religionen babisme. Ein av læresetningane i religionen var at «han som Gud skal syna fram» skal sameina alle menneske og religionar.

I 1863 i Bagdad openberra Bahá'u'lláh seg som den utvalde, den som babismen, og etter hans syn alle andre tidlegare religionar, hadde lova. Han skreiv brev til kongar og presidentar og formana dei om å leggje bort konfliktar og usemje og minske skattebyrda for dei fattige. Han bad dei komma saman til ein stor konferanse for å leggje fundamentet for «den største freden». Da dei ikkje lydde boda hans, erklærte han at dei kjem til å miste rikdommane sine. Krigar og katastrofar skal fortære land og område føre verdas likevekt blir oppnådd.

Bahá'u'lláh vart landsforvist frå Persia (noverande Iran) i 1850-åra, og reiste gjennom noverande Irak og Tyrkia i Det osmanske riket til Akko i det noverande Israel), der han døydde i 1892.

Verk 
Den viktigaste boka hans, Kitáb-i-Aqdas (Den heilagaste boka), inneheld 190 vers med utførlege kommentarar. Denne boka blir i bahaitrua rekna som verdenscharteret for menneskja. Andre sentrale bøker er Kitáb-i-Iqan (Boka av vissheiter) og Dei skjulte ord (utgjeve posthumt). Ein del av bøkene hans er omsette til norsk.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Bahá'í-samfunnet i Noreg
 International Bahá'í Community

Bahai
Profetar
Religionsstiftarar
Iranske religiøse leiarar
Mehissá

Ein mehissá (hebraisk מְחִצָּה məḥiṣṣā) er eit fysisk skilje mellom manns- og kvinneavdelingane av synagogerommet i tradisjonelle og ortodokse synagogar. Dette skiljet kan vera alt frå eit halvmeterhøgt rekkverk til eit separat kvinnegalleri eller ein fullhøg skiljevegg med gittervindauge.

I ortodokse ikkje-egalitære tradisjonelle synagogar er hovudregelen at mehissáen skil mellom ein sentral og aktiv mannsseksjon og ein perifer og vanlegvis passiv kvinneseksjon. I feministisk-ortodokse og tradisjonell-egalitære synagogar er gjerne mehissáen sett opp slik at kvinner og menn har lik tilgang til tebáen (bimaen) og arka.

Mehissáen er avskaffa i mange tradisjonell-egalitære synagogar, alle reformsynagogar og dei aller fleste konservative og rekonstruksjonistiske synagogar.

Synagogar
Sande kommune i Møre og Romsdal

Sande er ein kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal. Kommunen grensar i nord og aust mot Herøy, i sør (over fjorden) mot Vanylven og over Vanylvsgapet i sørvest mot Selje.

Lokalavisa for Sande er Vestlandsnytt, medan Sunnmørsposten er regionavis.

Tusenårsstad 
Tusenårsstaden til Sande kommune er friluftsområdet «Kongsvollen» på Sandsøya. Her finn «Spelet om kong Arthur» stad. Spelet var kommunen sitt tusenårsprosjekt, og er eit humoristisk sogespel om Kong Arthur som kom til øya Doll, eit tidlegare namn på Sandsøya. Sogespelet har vorte eit viktig kulturarrangement for kommunen, og har vorte vist kvar sommar med stor suksess.

Kjende folk frå Sande kommune 
 Bernt Støylen (1858–1937), salmediktar og teolog
 Olaf Storegjerde (1879-1958), fotograf
 Bjartmar Gjerde (1931–2009), politikar (Arbeidarpartiet), kringkastingssjef (NRK) 1981-1989
 Odd Lovoll (1934-), norsk-amerikansk historikar og professor ved St. Olaf College, Minnesota, USA
 Jan Åge Fjørtoft (1967– ), landslagsspelar i fotball, klubbtrenar i Tippeligaen og kommentator på NRK og TV3 
 Magnus Myklebust (1985– ), fotballspelar i LSK og på ungdomslandslaget

Bakgrunnsstoff 
 Sande kommune
 Sande - Allkunne, levande leksikon
 Sande kyrkje - Kulturnett.no
 Storegjerdesamlinga - foto

 
Sunnmøre
Kommunar i Møre og Romsdal
Shul

Shul (frå jiddisch שול) er eit vanleg askenasisk ord for synagoge. Det betyr rett og slett 'skule'.

Ord frå jiddisch
Esnoga

Esnoga (frå spansk/portugisisk) er ein sefardisk term for synagoge. Den mest vidkjende esnogaen er Den portugisiske synagogen i Amsterdam.

Jødedom

en:Esnoga
nl:Esnoga
Ḥazzán

Ein ḥazzán (hebraisk חַזָּן [ḥazzān]) er ein jødisk profesjonell forsongar, solist og bøneleiar i synagogen.

 
Hazzán
Hazzán
Hazzán
Hazzán
Ketubím

Ketubím (hebraisk כתובים), eller Skriftene, er den tredje hovuddelen av Tanákh, eller den jødiske Bibelen.
Han omfattar dei tre poetiske bøkne (Salmane, Ordspråka og Job), dei fem bokrullane (Høgsongen, Rut, Klagesongane, Predikaren og Ester) og ein del andre (Første og andre Krønikebok, Daniel, Esra-Nehemja).)

Tanákh
Jødedom
Nebiím

Nebiím (hebraisk נְבִיאִים nəḇī’īm), eller Profetane, utgjer den andre av tre hovuddelar av Tanákh, eller den hebraiske bibelen. Denne delen er igjen delt inn i to delar: Nebiim risjonim (dei tidlegare profetane – Josva, Dommarboka, Samuelsbøkene og Kongebøkene) og Nebiim aharonim (dei seinare profetane – Jesaja, Jeremia og Esekiel og dei tolv mindre profetane). 

Tanákh
Jødedom
Tanákh

Tanákh eller Tenákh (hebraisk  tānāx eller tənax) er det mest brukte jødiske namnet for den hebraiske Bibelen. Tanákh svarar i hovudtrekk til det kristne Gamle testamentet, men med ulik bokrekkefølgje, noko ulik versnummerering (særleg i Salmane) og ei vesentleg ulik tolkingshistorie. Tanákh har til felles med det protestantiske Gamle testamentet at dei deuterokanoniske skriftene normalt ikkje er tekne med. Blant etiopiske jødar blir òg dei deuterokanoniske skriftene rekna som kanoniske.

Ordet Tanákh

Alternative skrivemåtar og synonym 
Ordet kan òg bli skrive som Tenakh, Tanach, Tenach eller TN"K. I hovudsakleg kristne teologiske krinsar finst òg forma Tanak.

Ordet «Tanákh» er eit akronym 

Tanákh er i seg sjølv eit akronym for dei tre hovuddelane av den jødiske Bibelen:

 Torá [] («Lova»; òg kalla Læra eller Instruksjonen)
 Nebiím [] («Profetane»)
 Ketubím [] («Skriftene» eller «Heilagskriftene»)

Synonym 
 Mikrá (hebraisk )
 Den hebraiske Bibelen
 Den jødiske Bibelen

Liste over bøkene i Tanákh

Torá (Lova, Læra) 
 Fyrste Mosebok
 Andre Mosebok
 Tredje Mosebok
 Fjerde Mosebok
 Femte Mosebok

Nebiím (Profetane) 
 Nebiím risjoním (Dei tidlege profetane)
 Josva
 Dommarane
 Samuelsbøkene (1-2)
 Kongebøkene (1-2)
 Nebiím aharoním (Dei seinare profetane)
 Jesaja
 Jeremia
 Esekiel
 Teré asár (Dei tolv (mindre profetane))
 Hosea
 Joel
 Amos
 Obadja
 Jona
 Mikha
 Nahum
 Habakkuk
 Sefanja
 Haggai
 Sakarja
 Malakhi

Ketubím (Skriftene) 
 Salmane
 Salomos ordtøke
 Job
 Megillot (Skriftrullane)
 Høgsongen
 Rut
 Klagesongane
 Forkynnaren
 Ester
 Daniel
 Esra–Nehemja:
 Esra
 Nehemja
 Krønikebøkene (1-2)

Bakgrunnsstoff 

Jødedom
 
Religiøse skrifter
Samaritansk religion

Samaritansk religion er ein israelittisk religion, nært i slekt med jødedommen. Samaritansk religion godtek ikkje den jødiske Tanákh, og berre den samaritanske utgåva av Toráen blir sett som kanonisk. Sentralt i samaritansk religion står fjellet Gerizím, der mellom anna påskeofferet framleis finn stad kvar pesah.

Bakgrunnsstoff 
The-Samaritans.com (engelsk og hebraisk)
The Samaritan Update (eit nettmagasin på engelsk)

Samaritansk religion
Israel
Religionar frå Midtausten

sv:Samaritansk religion
en:Samaritan#Samaritanism
Askenasar

Askenasar eller askenasiske jødar (hebraisk אשכנזי ’aškənazzī) er jødar som stammar frå Mellom- og Aust-Europa. Nemninga omfattar jødane som tradisjonelt budde i Tyskland, Austerrike, Polen, Litauen og andre delar av Aust-Europa. Tidlegare tala alle askenasiske jødar jiddisch.

Sidan 1800-talet har mange emigrert til andre land som Frankrike, USA og Israel.

Askenas (hebraisk אשכנז ’aškənaz) er det eldre hebraiske ordet for Tyskland, og særleg området langs Rhinen der alemannarane budde (jamfør det franske namnet for Tyskland, Allemagne).

Askenasar i Skandinavia

Noreg 
Frå kristendomen vart innført på 1000-talet fram til midten av 1800-talet var askenasar stort sett utelukka frå Noreg anna enn etter spesiell søknad om leidebrev. Etter grunnlovsendringa i 1851 fekk dei askenasiske jødane innreise-, bu- og arbeidsrett, og ei moderat innvandring i dei neste tiåra førte til etablering av mosaiske trussamfunn i Kristiania (Oslo) og Trondheim. Grunnstamma i desse trussamfunna er askenasím — hovudsakleg frå Sverige, Danmark, Tyskland, Polen og dei baltiske landa. Mindre busetnader av askenasím fanst òg i Bergen, Kristiansund, Drammen, Narvik, Tromsø og andre stader, men dei fleste av desse jødiske samfunna vart meir eller mindre utsletta under den andre verdskrigen.

Sjå òg 
 Askenasisk jødedom
 Jiddisch språk
 Jiddisch musikk
 Klezmer
 Sefard

Bakgrunnsstoff

Kjelder 

 

 
Jødar
Allah

Allah er arabisk for ‘gud’, eller ‘den eine sanne Gud’.

Ordet blir, utanfor den arabiske verda, vanlegvis forbunde med islam, der det er sett som namnet på den einaste sanne Gud som forkynt av Muhammed. Ordet blir òg brukt av arabisktalande jødar, kristne og bahá'íar.

Ordet Allah er nært i slekt med hebraisk Elóah og Elohím og med arameisk Eláh/Elahá, og dessutan med det hebraiske El.

Uttrykk som inneheld «Allah» 
 Alláhu-Akbar tyder Gud er stor. Muslimsk påkalling av Gud. 
 Alláhu-Ajmal' tyder Gud den venaste. 
 Alláhu-Abhá tyder Gud den strålande, den altstrålande. Blir bruka som helsing av bahá'íar.

Islam
Bahai
Jødedom
Kristendom
Arabiske ord og uttrykk
Gud i monoteistiske religionar
Sumer

Sumer var eit oldtidsrike i Mesopotamia i det noverande Irak. Sumerarane innvandra ca 3500 f.kr. frå aust og grunnla mellom anna byane Ur, Nippur, Lagasj og Kisj. På denne tida var ikkje sumerarane organiserte i eit enkelt rike, men som sjølvstendige bystatar. Sumerarane var flinke handelsfolk og utvikla skriftspråk for betre å kunna halde styr på handelen. Av di dei ikkje hadde noko felles forsvar, var dei sårbare mot erobrarar utanfrå — særleg semittane. Ein kort periode kring år 2000 f.kr. var sumerarane samla i eit rike, og dei greidde da å vinne over nabolanda Elam og Assyria. Riket ramla raskt frå kvarandre, og sumerarane vart sårbare att. På 1700-talet f.kr. gjorde Hammurabi av Babylon ende på dei sumeriske rika.

Sjå òg 
 Sumerisk språk
Roger Albertsen

Roger Albertsen () var ein norsk fotballspelar på fleire europeiske fotballag og spela fleire gonger på det norske landslaget. Han vart fødd i Tyssedal i Odda kommune.

Karriere 
 Odda
 Feyenoord
 FC Den Haag
 KFC Winterslag
 Olympiakos
 Rosenborg

Bakgrunnsstoff 
 Karrierebiografi
 Karrierebiografi frå Bergens Tidende 

Norske fotballspelarar
Folk frå Odda
Mosebøkene

Mosebøkene er den eldste delen av Bibelen. Dei er den første av tre delar av den hebraiske Bibelen og utgjer dei fem første bøkene i Det gamle testamentet. Dei blir òg kalla pentateuken (den femfaldige boka) og på hebraisk Torá (תּוֹרָה, «Lova» eller «Læra»). Dei utgjer grunnlaget for jødisk religiøs lov.

Dei fem bøkene med deira hebraiske, greske og latinske namn er:

Torá
Mosebok0
No-drama

No (japansk 能, nō) er ei klassisk japansk musikk-teaterform frå 1500-talet. No er eit messande drama, kjend for skodespelarane sine sakte, elegante og spartanske rørsler. I vestleg populærkultur er dramaet mest kjend for at skodespelarane nyttar masker som er målte i sterke fargar og etterliknar menneskeandlet med særs distinkte trekk. Sidan 2001 har teaterforma vore oppført på UNESCO si liste over immateriell verdsarv som del av Nōgaku.

Ofte har no vorte skrive om til «japansk opera», av di heile handlinga vert messa, men i motsetnad til i europeisk opera, involverer messesongen som driv handlinga framover i no ei avgrensa tonevidd med lange, gjentakande passasjar i eit smalt dynamisk register. Det er med andre ord ikkje melodien som ligg i sentrum for no-messinga. 

Tekstane er poetiske, og er i stor grad bygd opp på liknande vis som dei mykje yngre haiku-dikta, som er kjende og skrivne over heile verda.

Inspirasjon og påverknad 
Til liks med den nærliggjande kyogen-farsen har no utvikla seg frå ei blanding av eldre aristokratiske kunstformer, som til dømes dengaku, shirabyoshi og gagaku. Dramaet har i ettertid hatt stor innverknad i utviklinga av andre japanske dramaformer, som til dømes kabuki og butoh. 

I løpet av Meiji-epoken vart no og kyogen rekna som to av dei tre nasjonale dramaformene i Japan.

Kan'ami og sonen Zeami vert gjeven æra for at no framstår i si noverande form.

Oppbygging 

No-dramaet er bygd opp kring fire faste roller eller rollegrupper som vert kalla Shitekata:
 shite (hovudrolla)
 tsure (partnaren til shiten)
 jiutai (eit kor)
 koken (scenehjelparar)

I tillegg kjem:
 wakikata (ei slags birolle)
 kyogenkata (som underheld i pausen)
 hayashikata (musikarane)

Sminke vert ikkje brukt, men dei fleste rollene blir spela med masker. Skodespelarane har dekorerte, stoffrike silkedrakter. Spelet er ikkje naturalistisk, men stilisert og tufta på konvensjonar. Ei rørsle kan vera eit innarbeidd symbol eller eit estetisk uttrykk for kjenslene til rollefiguren.

No vert spela på ei firkanta scene med eit måla nåletre på atterveggen som einaste dekorasjon. All trafikk til og frå scena skjer over ei bru i det bakre venstre hjørnet. Scena har skråtak som ligg på berebjelkar. Opphavleg stod desse scenene ute, og dei ber framleis preg av å vera byggverk flytta innomhus.

Kjelder

Teater
Japansk kultur
Immateriell verdsarv
Slaget ved Stamford bru

Slaget ved Stamford bru stod den 25. september 1066, nord i England, mellom den norske og engelske kongen. 

Kong Harald Hardråde leidde eit norsk felttog mot England saman med Tostig, bror til den engelske kongen Harold Godwinson, som meinte han var blitt sviken. Harald var nett krona til engelsk konge, og nordmennene venta liten motstand. Dei vann då òg over jarlane Edwin av Mercia og Morcar av Northumbria ved Fulford, like sør for York. Men då dei kom lenger sør og møtte sjølve den engelske hæren, mislukkast felttoget, og Harald Hardråde fall ved Stamford bru. 

Hendinga har liten plass i engelsk historieskriving, og kjem lett i skuggen av alt som hende seinare det året. Slaget var jamvel avgjerande for ettertida, av di det bidrog til å svekkje den angelsaksiske hæren så mykje at han tapte mot den normanniske invasjonen i slaget ved Hastings like etter. Det markerte òg slutten på vikinginvasjonane av England.

Winston Churchill spekulerer i si Historie over kva som kunne hendt om dei to invasjonane hadde skjedd i omvend rekkefylgje, og prisar seg lukkeleg over at England vart del av ei kontinental stormakt og ikkje ei skandinavisk.

Slag i England
Angelsaksiske slag
Norske slag
Vikingslag
Konfliktar i 1066
1066 i England
York
Norrøn tid i Storbritannia
Brus

Brus er ein leskedrikk laga med kolsyre, søtingsmiddel og interessante smakar og fargar. Ordet er ei forkorting for bruslimonade, og namnet viser til den brusande effekten som kolsyra gjer drikken.

Sukkerdrikken
På svensk kallar ein produktet sockerdrycka eller 'sukkerdrikk', ettersom sukker er slik ein viktig del av brusen. Saman med kolsyra gjer sukkeret brusen skadeleg for tenner. Det finst òg sukkerfri brus som er søta med andre stoff, som aspartam, cyklamat og sakkarin, som kan vera mindre skadelege for tennene. Ved at brus har svært låg PH-verdi og inneheld svært mykje raffinert sukker, er den òg rekna for å vera skadeleg for resten av kroppen.

Brussmakar

Ulike brustypar har ofte, eller påstår at dei har, smak av ulike typar frukt. Bruslimonaden hadde sitronsmak medan ein annan gammal norsk brus, Solo, var kjenneteikna av appelsinsmaken sin. Det finst òg meir eksotiske brussmakar, som ananasbrus og litchibrus.

I tillegg finst det fleire brustypar utan naturlege smakar. Coca cola er kanskje den best kjende av desse, men rødbrus og champagnebrus er andre eksempel.

Mineralvatn
Vatn som ikkje er tilsett sukker og råsaft frå frukt eller andre kunstige smaksemne, men berre kolsyre, blir kalla mineralvatn, eller Farris.

Brusfabrikantar

Kjende norske fabrikantar av brus er:
Brænne Mineralvatn i Volda
Oskar Sylte Mineralvannfabrikk i Molde
Lerum Fabrikker i Sogndal

Drikke
Volda Mineralvatn

Volda Mineralvatn AS, tidlegare Brænne Mineralvatn, var ein brusprodusent opphavleg lokalisert på Folkestad i Volda kommune på Sunnmøre og seinare flytt til Furene industriområde.
Foretaket vart starta i 1915, og vart drive av familien Brænne sidan 1927.

Brænne Mineralvatn var ein av dei siste frittståande brus-fabrikantane i Noreg. Dei har slite tungt i konkurransen med romsdalsbaserte Oskar Sylte Mineralvannfabrikk i Molde.

Brænne mineralvatn produserte brusen som vart selt i Lidl-butikkar i Noreg. Lidl vart kjøpt av Reitangruppen i 2008 som ikkje førte avtala vidare.
I oktober 2009 meldte verksemda oppbod og Volda Mineralvatn og Brænne-brusen gjekk inn i historia etter 94 år med drift.

Inntil nedlegginga var det 10-15 personar som arbeidde med framstilling av saft, leskedrikk, brus og mineralvatn hos Brænne. 

Foretaket hadde si eiga vasskjelde, Aasen-kjelda, som ligg eit «steinkast» frå Ivar Aasens heimstad, 150 meter nede i grunnfjellet. Vatnet i kjelda er godkjent som naturleg mineralvatn etter internasjonale krav.

Produkt 
Klassiske produkt:
 Luks
 Florida
 Eplerose
 Brus med ananassmak
 Brus med sitronsmak
 Brus med pæresmak
 Festbrus
 Brus med bringebær- og rabarbrasmak

Produkt på lisens:
 Jolly Cola
 RC Cola
 Asina

Vatn
 Fjellbekk
 Fjellbekk med stitron

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Nettsida til Volda mineralvatn
 Gravøl for Brænne
 NRK Fjellbekk

Norske bryggjeri
Næringsliv i Volda
Føretak skipa i 1915
Føretak nedlagde i 2009
1915 i Noreg
2009 i Noreg
Sørestisk

Sørestisk (og ofte kalla Võro-språk, etter ein by i Sør-Estland) er eit austersjøfinsk språk som blir brukt i dei søraustlege delane av Estland. Sørestisk blir snakka av om lag 70000 menneske. Tradisjonelt er sørestisk sett som ein dialekt av estisk, men grammatikken skil seg på fleire område mykje frå standard-estisk; mellom anna har sørestisk, i likskap med finsk, vokalharmoni — noko det nordestiske standardspråket ikkje har. Andre grammatiske trekk minner meir om livisk. Brukarar av språket var lenge utsette for eit stort normeringspress. Ei sørestisk folkerørsle arbeider difor for at språket skal få status som minoritetsspråk.

Skriftspråk 

Etter ein lang periode utan standardisert skriftspråk vart det i 1990 laga eit eige skriftspråk for sørestisk. Det er opplæring i dette skriftspråket i 26 skolar i søraust-Estland, og på universitetet i Tartu. Avisa Uma Leht "(Vårt) eige blad" kjem ut ein gong annakvar veke (2010-talet).

Sørestisk har dei same bokstavane som nordestisk (det vanlege latinske alfabetet pluss bokstavane ä, ö, ü. õ), med desse tillegga: q står for ein glottal stopp [ʔ], y står for ein bakre urunda vokal (mykje lik russisk ы.
Aksentmerket ´ markerer palatalisering av konsonanten som teiknet knyter seg til, ś, ń, l´, t´, k´, h´ etc. Alle andre konsonantar enn q og j kan palataliserast.

Historie 

Skilnaden mellom sør- og nordestisk går attende til tida då det gjekk ei riksgrense gjennom Estland. Sørestisk stod sterkt som skriftspråk i denne perioden, Det nye testamentet vart omsett til sørestisk i 1686, Wastne Testament. Med nasjonalismen og revitaliseringa av det nordestiske skriftspråket fram mot slutten av 1800-talet, gjekk sørestisk meir og meir ut av bruk som skriftspråk, og det vart ikkje gjort forsøk på å ta det opp att før på slutten av 1980-talet.

Språkdøme
 Meie Essa (Fader vår) 

Meie Essa taiwan: pühhändetus sago sinno nimmi. Sinno rikk tulgo. Sinno tahtmine sündko kui taiwan, nida ka ma pääl. Meie päiwaliko leiba anna meile täämba. Nink anna meile andis meie süda, nida kui ka meie andis anname ommile süüdleisile. Nink ärra sada meid mitte kiusatuse sisse; enge pästa meid ärra kurjast: Sest sinno perralt om rikk, nink wäggi, nink awwustus iggawestsel ajal. Amen.

Bakgrunnsstoff 

 Võro-språkområdet - Kart over Võromaa, med grenser mot Tartu, Setumaa, Russland og Latvia
 Võro-estisk ordbok (Võro-instituttet)
 Võro e-ordbok
 Võro e-læringsprogram
 Võro-instituttet
 Den võrospråklege avisa "Uma Leht"
 Teksten på Estlands Melodi Grand Prix-bidrag 2004 (på sørestisk)
 Språkprøver
 Heimeside for dataprogram på sørestisk 
 Engelsk-võro dataterminologi 
 Uralic languages (Salminen 2003)

 Litteratur 

 Hella Keem (1997): Võru keel. Eesti teaduste akadeemia Emakeele selts. Tallinn.

Austersjøfinske språk
Sørestisk språk
Språk i Estland
Einskildspråk
Abstrakt algebra

Abstrakt algebra er ei grein innan matematikken der ein studerer algebraiske strukturar, der dei viktigaste er grupper, ringar og kroppar.

Dei store norske matematikarane Niels Henrik Abel og Sophus Lie gjorde viktige bidrag innan abstrakt algebra.

Abstrakt algebra
Høgnorsk

Høgnorsk er ei nemning på ei uoffisiell form for nynorsk der målet er halde ved like i ubroten tradisjon etter det første nynorske skriftmålet (landsmål), som ein finn det hjå Ivar Aasen, Aasmund Olavsson Vinje, Arne Garborg og andre. Offisiell nynorsk veik av frå denne tradisjonen først og fremst ved rettskrivingsendringa i 1938, med ei tilmåting til rettskrivinga og ordvalet i bokmål og til målføra i Nord-Noreg, i Trøndelag og på Austlandet. Det er altså på desse områda høgnorsken skil seg frå offisiell nynorsk. 

Høgnorskrørsla er i dag organisert i samskipnaden Ivar Aasen-sambandet. Dei to største lokallaga er Høgnorskringen i Oslo og Vestmannalaget i Bergen. Vestmannen og Målmannen er tidsskrift som kjem ut på høgnorsk.

Norsk Ordliste frå 1921 av Lars Eskeland er gjerne nytta som ordliste for høgnorsk.

Namnet
Omgrepet «høgnorsk» vart gjort kjent av Torleiv Hannaas i 1922 i artikkelen «Høgnorsk eller flatnorsk?». Der brukar han omgrepsparet høgnorsk og flatnorsk etter mønster frå høgtysk og plattysk. Hannaas dreg opp eit skilje mellom høgnorsken som blir tala i fjell-Noreg og fjordbygdene motsett flatnorsken ein tala i byane og bygdene på det flate Austlandet (dei same nemningane nytta òg Knut Liestøl i 1918, i ei utgreiing av 1917-rettskrivinga i Syn og Segn). «Høgnorsken» såg Hannaas som den beste og mest ekte, «flatnorsken» meinte han var mest oppblanda med dansk. Artikkelen er ein polemikk mot samnorskpolitikken som var i emning.

Grammatikk

Bøying av namnorda 

Høgnorske namnord og lagord vert bøygde i tal og bundenskap. Namnorda har tre kjønn; hankjønn, hokjønn og inkjekjønn. Desse har anten sterk eller linn bøying, som viser seg i endinga.

Døme på regelbundne sterke og linne namnord i alle kjønn:

Sjå òg 
 Samnorsk
 Riksmål
 Høgislandsk

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Høgnorskringen
 Mållekken  - ein wiki til kunnskap om og bruk av høgnorsk
 Ivar Aasen-sambandet 
 Vevsida Høgnorskportalen
 Bladet Målmannen

 Høgnorskgrammatikken «Norsk Formlæra»
 Høgnorskordlista «Norsk Ordliste»

norsk språk
Ivar Aasen
nynorsk
høgnorsk
Skålvikfjorden

Skålvikfjorden er ein fjordarm av Vinjefjorden i Halsa i Heim kommune på Nordmøre. Skålvikfjorden strekkjer 9,5 km sørover til Betna. Den same geologiske renna fortset nordom Vinjefjorden i Solåsundet i Aure kommune.

Fjorden har innløp ved Korsneset i vest og Steinstien i aust. Den ytre delen av fjorden er berre om lag 400-500 meter brei, før han vidar seg ut ved grenda Vågland, som ligg på austsida. Innanfor Vågland ligg bygda Liabøen

Betna ligg inst i Betnvågen på vestsida av fjordbotnen. Reitvågen ligg på andre sida, like aust for bygda Halsa.

Fjordar i Heim
Fjordar på Nordmøre
Tustningar

Tustningar er folk frå Tustna på Nordmøre.

Kjente tustningar 
 Modulf Aukan, stortingspolitikar for KrF
 Johannes Berven (1899–1996), eller «Jóanes Trø’n», småbrukar, smed og postopnar som òg var lokalkjend som felespelar. Pariserpolkaen «Salmå-ass Bærven» etter han vart truleg skriven av han sjølv og er i dag på repertoaret til Nordmøre spel- og dansarlag.
 Ingvald Glomstad, felespelar
 Jappe Ippes, nederlandskfødd forretningsmann som innførte klippfiskforedling til Noreg kring 1690
 Finnur Thordarson, islandskfødd fiskar og innførar av motortrålen i norsk fiskeri

Sjå òg 
 Aurgjeldingar

Tustna
Nordmøringar
Norske innbyggjarnamn
Folk frå Aure