alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sekulær

Sekulær er eit ord som hovudsakleg tyder verdsleg, altså noko som ikkje har med religion å gjera. Eit sekulært samfunn er eit samfunn der det er liten eller ingen samanheng mellom lovar og styresmakter på den eine sida, og religiøse påbod og leiarar på den andre sida. Sekularisering er nemninga på prosessen der eit samfunn blir mindre religiøst. Sekulariseringa og demokratiseringa av samfunna er to prosessar som historisk heng saman. 

Ein sekulær stat er ein stat som er nøytral i forhold til religion. Ein stat må vere sekulær for å vere fullt ut demokratisk, sjølv om sekularisme i seg sjølv ikkje er ein tilstrekkeleg føresetnad for demokrati. 

I Noreg var det diskutert om statskyrkjeordninga og kristendomsfaget (KRL) i den offentlege skulen var i strid med menneskerettane og demokratiet. Sommaren 2007 felte Menneskerettsdomstolen i Strasbourg dom om KRL-faget, og fann det i strid med menneskerettane, som krev religions- og livssynsnøytralitet i det offentlege. Human-Etisk Forbund kravde difor at faget blei endra til eit nøytralt livssynsorienterande fag. Frå skulestart i august 2008 heitte faget RLE (religion, livssyn og etikk), men frå skulestart i august 2015 blei K-en for kristendom gjeninnført. Så no heiter skulefaget KRLE (kristendom, religion, livssyn og etikk).

Ordsoge
'Sekulær' er avleia av saeculum, det etruskiske og seinare latinske ordet for eit avgrensa tidsrom, til dømes levetida til ein person, eller tida frå ein by blei grunnlagd til alle som hadde opplevd dette var døde. Seinare fekk det ei tyding som låg rundt eitt hundreår (sekel), gjerne mellom 90 og 100 år.

Den moderne tydinga av ordet sekulær kjem frå at det som hadde med hundreåret å gjera var knytte til eit kort tidsperspektiv samanlikna med det evige guddomlege.

Kjelder
Dansk Wikipedia om Sekulær
Engelsk Wikipedia om Secularity
Engelsk Wikipedia om Seculum
Sekulær i Nynorskordboka

ord av latinsk opphav
Religion og samfunn
Sekularisering
Samfunnskonsept

no:sekulær
da:sekulær
en:secularity
Tholos

Tholos er ei gresk nemning på bikube- eller kuppelforma steinbygg som ein finn i Middelhavslanda. Dei blei bygde frå Antikken og husa hovudsakleg eit tempel eller ei grav.

Tid og stad 
Dei første tholosane i Hellas blei til rundt 1500 f.Kr., i den greske bronsealderen, og trengde gradvis vekk dei eldre sjaktgravene. Dei største og best kjende bygga er frå Mykene. Ein finn òg restane av ein kjend tholos i Atene-tempelet i Delfi og Asklepios-heilagdomen i Epídavros.

Bygging 
Tholosane blei bygde av steinblokker som møttest i ein avrunda, men òg noko spiss kvelving på toppen. Døropningen blei markert med monolittar på kvar side eller ein rett søyle laga av fleire steinar. Ein kunne så dekka bygget med jord slik at det fekk ein liten haug rundt seg, med ein lang gang ned frå overflata. Ofte bygde ein tholosane i bakkar eller åssider.

Bruk 
I kvar av gravbygga gravla ein fleire døde på ulike stader, anten rett på golvet i gravkammeret eller i uthogde rom i golvet. Ein reknar med at større graver, med ein diameter på 10 til 15 meter, blei brukte til å gravleggja kongelege, men fordi kvar mykenske busetjing hadde meir enn éi slik grav blei truleg òg andre, lågareståande samfunsmedlemmer gravlagde her. Mange av tholosgravene er blitt plyndra for lenge sidan, og me veit ikkje kva gravgods dei inneheldt.

Liknande bygg, med pynta innerveggar, blei òg laga av etruskarar.

Bakgrunnsstoff 
 Meir om tholosar frå Universitetet i Dartmouth (engelsk)

Kjelder 
 Engelsk Wikipedia om Tholos
 Tysk Wikipedia om Tholos

Antikk arkitektur
Gresk bronsealder
Bygningar
Gravstader
Theophania

Theophania () var keisarinne av Det tysk-romerske riket. Etter at mannen hennar, keisar Otto II, døydde, var ho regjerande keisarinne i sju år på vegner av den mindreårige sonen sin, Otto III.

Bakgrunn
Kven foreldra hennar var er ukjend, men ein mogleg teori er at far hennar var Konstantinos Skleros (bror til tronkrevjaren Bardos Skleros) og mora av Sophia Phokaina (niese til keisar Nicephoros II og svigerinne til Tzimisce).

Ho blei send som brur til Otto etter ein avtale mellom Det tysk-romerske riket og Austromarriket. Otto I hadde bede om ei gresk prinsesse til sonen sin, og då Theophania kom hadde ho med seg mykje rikt gods og mange folk slik ei prinsesse skulle. Likevel var ho ikkje den ein hadde ønskt seg, i følgje krønikeskrivaren Thietmar. Ho var nemleg ikkje eit dotter av den bystantiske keisaren, men blir i ekteskapskontrakten skildra som neptis, niese eller barnebarn, av keisar 
Johannes I Tzimiskes.

Ekteskap 

Den greskfødde prinsessa blei gift med keisar Otto II av Det tysk-romerske riket den 14. april 972 av pave Johannes XIII, og blei krona til keisarinne same dag. Ho følgde ektemannen på alle reisene hans. Kranglar mellom Theophania og svigermora Adelheid førte til at Otto fjerna seg frå mor si.

Dei to fekk desse borna:

 Sophia, abbedisse i Gandersheim, f. 978
 Adelheid, abbedisse i Quedlinburg, f. 977
 Mathilde av Sachsen, f. 978
 Otto III, tysk-romersk keisar, f. 980
 Ei tvillingsyster til Otto som døydde før 8. oktober 980

Regjeringstid 

Etter at Otto II døydde uventa den 7. desember 983 let Theophania den tre år gamle sonen sin kronast til keisar til jul. Som regent for han gav ho ut ordrar i sitt eige namn.

Våren 984 bortførte grev Henrik II av Bayern Otto, men blei tvungen til å gje guten tilbake til mora. Støtta av biskopane Willigis av Mainz og Hildebald av Worms regjerte Theophania fram til ho døydde i 991. Ho blei gravlagd i kyrkja til den heilage Panteleimon i Köln.

Etter at Theophania døydde overtok bestemora til Otto III, Adelheid av Burgund, styringa av riket de facto til barnebarnet blei gammalt nok til å styra sjølv.

Ettermæle 
Det var mange som ikkje likte Theophania. Mellom anna fortel abbeden Odilo av Cluny at Adelheid var svært glad då «den greske kvinna» døydde. Albert av Metz skildra henne som ulikande og snakksaleg. Ho blei skulda for å ha teke med seg luksusklede og smykke til Tyskland. Men Thietmar meinte at ho, trass i å høyra til det svake kjønnet, var måtehalden, klok og til å stola på, og trass i vera gresk hadde gode manerar. Ho verna kongsmakta til sonen og var vennleg mot ærlege folk, men slo hardt ned på opprørarar, skreiv han i krønikene.

Kjelder 
 Bokmålswikipedia om Theophania
 Engelsk wikipedia om Theophania

Bakgrunnsstoff 
 Davids, A. The Empress Theophano : Byzantium and the West at the Turn of the First Millennium, 1995. 

Tysk-romerske keisarar
Regjerande dronningar
Fødde i 950-åra
Døde i 991
Maria I av England

Maria I (Mary Tudor) () var dronning av England og Irland frå 6. juli 1553 (de jure) eller 19. juli 1553 (de facto) til ho døydde. Maria var den fjerde og nest siste monarken av fyrstehuset Tudor. Ho var gift med den katolske Fillip II av Spania. Han fekk tittelen konge av England, men ikkje makt. 

Dronning Maria er hugsa for sitt forsøk på å gjeninnføra den katolske kyrkja i England. Ho fekk avretta kring tre hundre protestantar. På grunn av dette er ho kjend som Bloody Mary –'Maria den blodige'. Den religiøse politikken hennar vart snudd om på av etterfylgjaren, Elisabeth I. Ho heldt fram med brutal einsretting, men denne gong i kamp mot katolisismen.

Bakgrunnsstoff 

Regjerande dronningar
Engelske regentar
Huset Tudor
Fødde i 1516
Døde i 1558
Kongelege frå London
Maria I av Skottland

Maria I av Skottland () eller Maria Stuart (eng. Mary Stuart eller Mary Stewart, kalla Mary Queen of Scots) var regjerande dronning av Skottland frå 1542, då ho var berre 6 dagar gammal, til ho abdiserte i 1567. 

Ho var dotter av kong Jakob V av Skottland og Maria av Guise. Maria blei gift med kong Frans II av Frankrike og var dronning av Frankrike 1559–1560. Ho var mor til kong Jakob I av England, men blei avretta av syskenbarnet Elizabeth I av England for landsforræderi.

Bakgrunnsstoff 

Regjerande dronningar
Skotske regentar
Skotske dronningar
Franske dronningar
Folk avretta ved henging
Sulevatnet

Sulevatnet er eit vatn som ligg mellom toppane Sulefjellet, Høgeloft og Skoddetinden i området Filefjell. 
Vatnet ligg på grensa mellom Vang kommune i Innlandet, Hemsedal kommune i Viken og Lærdal kommune i Vestland.

Nordvest for Sulevatnet ligg Sulefjellet og Suletinden, på nordsida av desse ligg Øvre og Nedre Sulevatnet og Tyskertjerni, og noko lengre nord Tyinkrysset. Sørvest for Sulevatnet har ein Høgeloftet. I søraust går dalføret Kljådalen nedover mot Hemsedal, og i aust og ned ei bratt li ligg Grønndalsbottvatnet og Fossegrov. På aust- og nordsida av Sulevatnet finn ein Skoddetinden og Storeknippa.

Sulevatnet har utløp mot Steintjerni inn i Lærdal kommune og vidare nedover mot Oddedalen og mot Maristova nede i Lærdal.

Innsjøar i Viken
Innsjøar i Vestland
Innsjøar i Vang
Geografi i Hemsedal
Geografi i Lærdal
Lærdalsvassdraget
Reservoar i Vestland
Reservoar i Innlandet
Heraklit

Heraklit var ein gresk filosof som kom frå Efesos. Ein veit ikkje når han vart fødd eller når han døydde, men han skal ha levd under den 69. olympiaden som var omkring 504-501 år før vår tidsrekning. Sidan ein berre har fragment av det han skreiv og stilen han brukte var så løyndomsfull har han blitt kalla «den dunkle filosof».

Sjølv om Heraklit er kjend for sitt utsagn om at «alt flyt» eller «panta réi» som det heiter på gresk, la han stor vekt på fornuften, logos, i tenkjinga si. Logos ligg bak alt og styrer verda.

Kjelder 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Folk frå Efesos
Tenkjarar frå gresk antikk
500-talet fvt.
Døde av ødem
Parmenides

Parmenides var ein filosof som levde på Sør-Sicilia mellom slutten på 500-talet før vår tidsrekning og byrjinga på 400-talet fvt.

Han var grunnleggjaren av den eleatiske skulen og er saman med eleven Zenon kjend for sine innfløkte resonnement og paradoks.

Parmenides gjer ei radikal vending i filosofien og nektar for at endring, utvikling og rørsle kan skje. Dette er berre illusjonar, noko ein vil skjønne dersom ein kjem opp på eit høgt nok fornuftsnivå. Dei innfløkte resonnementa og paradoksa skal bevisa nettopp det at rørsle og endring ikkje er mogleg. Hovudargumentet var at berre det som er kan tenkjast og berre det som kan tenkjast eksisterer. Såleis blir forandring umogleg fordi noko som endå ikkje har hendt er heller ikkje og kan difor ikkje tenkjast og heller ikkje eksistere.

Det som er verkeleg kan samaliknast med Anaximander sitt apeiron, det er evig og utan alder. Parmenides kalla dette for «Det Eine».

Kjelder 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Folk frå Sicilia
Tenkjarar frå gresk antikk
500-talet fvt.
400-talet fvt
Zenon frå Elea

Zenon var ein tenkjar som levde rundt byrjinga på 400-talet før vår tidsrekning. Han var del av den eleatiske skulen og var elev av grunnleggjaren Parmenides.

Zenon er særleg kjend for sine paradoks. Dette var argument som skulle visa at rørsle eigentleg ikkje var mogleg. Nokon av dei mest kjende er «Akilles og skilpadda» og «den flygande pila».

Kjelder 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Tenkjarar frå gresk antikk
400-talet fvt.
Noregs vassdrags- og energidirektorat

Noregs vassdrags- og energidirektorat (NVE) er ein norsk statleg etat underlagt Olje- og energidepartementet. NVE har ansvar for å forvalte vass- og energiressursane i Noreg. NVE varetek også dei statlege forvaltingsoppgåvene innanfor skredførebygging.

NVEs oppgåver 
NVE har ansvar for å:

 sikre ei samla og miljøvenleg forvalting av vassdraga

 fremje ein effektiv kraftomsetnad, kostnadseffektive energisystem
 bidra til ein effektiv energibruk
 gjere samfunnet betre rusta til å handtere flaum- og skredfare
 ha ei sentral rolle i beredskapen for ras, flaum og ulykker i vassdraga 
 leie den nasjonale beredskapen på kraftforsyning
 behandle søknader om konsesjon for bygging av kraftstasjonar, kraftlinjer, transformatorar og andre installasjonar i kraftforsyninga, og regulering av vassdrag.
 arbeide både med endringar som bidreg til å redusere klimagassutsleppa og til å tilpasse samfunnet til klimaendringane

I tillegg er NVE engasjert i forskings- og utviklingsarbeid, internasjonalt utviklingsarbeid og er nasjonal faginstitusjon for hydrologi. 

Direktoratet blei skipa i 1921.
Noverande vassdrags- og energidirektør er Kjetil Lund (2019). Han overtok etter Per Sanderud (2011–2019) og før dette var Agnar Aas direktør.

Reguleringsmyndigheita for energi (RME) 
RME, tidlegare ei avdeling i NVE, elmarknadstilsynet, er no nasjonal reguleringsmyndigheit for kraftmarknad og nettsystem i Noreg. RME er frå 1. november 2019 ei eiga eining, utpeika av OED. RME skal utføre oppgåvene som uavhengig reguleringsmyndigheit for elektrisitets- og gassmarknaden, og ha ansvaret for effektiv regulering av kraftnettselskapa, føre tilsyn med at kraftmarknaden er velfungerande og skal ta hand om straumbrukarane sine interesser.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Norske statsetatar
Skipingar i 1921
Demokrit

Demokrit var ein filosof frå Abdera (Ávdira) som levde frå om lag 460 år før vår tidsrekning til 380 fvt. Han var elev av atomismen sin grunnleggjar Leukippos og er den mest kjende av atomistane.

Kjelder 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Folk frå Abdera
Tenkjarar frå gresk antikk
400-talet fvt.
Høgde

Høgd eller høgde er den vertikale utstrekkinga til noko, til dømes avstanden frå nedst til øvst av noko som er ståande. Det kan også vera den vertikale avstanden til eit visst punkt, som bakken eller havoverflata.
Som med lengde og breidde er høgda målt i einingar for lengde.

I geodesi er høgde den metriske, vertikale avstanden eit punkt (vanlegvis i terrenget, som til dømes ein fjelltopp) har over ei referanseflate, som til dømes gjennomsnittleg havnivå. Ein meir presis definisjon av ei referanseflate er ein geoide, som er ekvipotensialflata til geopotensialet som i gjennomsnitt fell saman med gjennomsnittleg havnivå. Ei høgde som er målt i forhold til ein geoide kallar ein ortometrisk høgde.

Høgda til menneske er noko ein studerer innanfor antropometri. Som det har blitt påpeikt i ein artikkel i The New Yorker er gjennomsnittshøgda til menneskepopulasjonar eit greitt mål på alle faktorane som påverkar ei velværet til ei gruppe. Mens variasjonar i høgde i ein populasjon er avhengig av genetikk, så er variasjonar i høgde mellom populasjonar fyrst og fremst avhengig av miljøet. FN brukar høgde som eit av fleire mål til å overvake ernæringsforhold i utviklingsland. I menneskepopulasjonar kan høgde uttrykke komplekse data om oppveksten, dei sosiale forholda, ernæringa og helseforholda til ei gruppe.

Sjå òg
Djupne
Høgdeskrekk
Meter over havet

Kjelder

Lengd
Geodetiske koordinatar

Dei geodetiske koordinatane er breiddegrad, lengdegrad og høgde over havet (geodetisk eller ellipsoidisk høgde). Desse blir nytta for å kunne gi koordinatar til eit punkt på jorda. Skal dei geodetiske koordinatane vera eintydige er det naudsynt å vita kva geodetisk «datum» som er bruka, det vil si kva form det er på ellipsoiden som er bruka som modell for jorda.

Breiddegraden og lengdegraden kan givast på forskjellig vis. Her er koordinatane for Gaustatoppen gitt i «datumet» WGS 84 (tilsvarar UTM-koordinatar 32V 480408 6635222).
Desimalgrader (59,85415° N 08,65032° E)
Grader og desimalminutter (59°51.249′ N 08°39.019′ E)
Grader, minutter og desimalsekunder (59°51′14.9″ N 08°39′01.2″ E)

Sjå au

Geodesi
Geosentriske koordinatar

Koordinatar
UTM-koordinatar

UTM står for Universal Transverse Mercator, og er ein projeksjon av overflata til jorda mot ein sylinder, der ekvator tangerer sylinderen. Ein UTM-koordinat er ei todimensjonal stadbeskriving på jordkloden, på same måte som lengde- og breiddegrader. Ein fordel med UTM er at det brukar SI-systemet, og derfor er alle einingar i meter, og ikkje grader, minutt og sekund.

Bakgrunnsstoff 
 UTM-sonene  (engelsk)
 Faktaark om UTM frå U.S. Geological Survey  (engelsk)

Kartografi
Koordinatsystem
Atomisme

Atomismen var ei filosofisk retning først formulert av Leukippos frå Milet. Den mest kjende atomisten er Demokrit som var elev av Leukippos.

Atomistane tenkte seg at alt i verda var bygd opp av atom. Atom kjem av det greske ordet atomos som tyder udeleleg. Atoma var altså dei minste byggjeklossane som alt var bygd opp av. Desse atoma skulle ha geometriske og målbare eigenskapar slik som til dømes storleik, form, posisjon og rørsle, ikkje kvalitetar slik som elementa åt Empedokles (tørr/våt, kald/varm). Forandring og rørsle hende ved at atoma gjekk inn i nye kombinasjonar og flytta på seg. Desse nye kombinasjonane oppstod i tomrom. Atoma var udelelege og vart ikkje forandra. Atomistane meinte at menneska oppfatta stoffa fordi atoma sendte ut partiklar som sansane kunne oppfatte. Kvalitetar som farge, varme og smak vart ikkje formidla av desse partiklane, men laga av sjela etter at dei målbare eigenskapane var oppfatta.

Kjelde 
 

Filosofi
Tyinkrysset

Tyinkrysset er ei grend som ligg ca. 900 moh., øvst i Valdres, i Vang kommune i Innlandet fylke. Ved Tyinkrysset ligg Tyinkrysset Fjellstue og i området rundt er det eit stort tal hytter.

Frå Tyinkrysset går E16 mot Lærdal og Rv53 mot Årdal. Tyinkrysset er stoppestad for bussane som går mellom Oslo og Årdal/Lærdal.

Bygder i Innlandet
Geografi i Vang
Valdres

Valdres er det vestlegaste av dalføra i Oppland fylke. Området femner storparten av nedbørsområdet kring Begnavassdraget, nord for Sperillen i Ådal, og øvre del av landskapsområdet Etnedal med fjelltraktene kring. Den sørlegaste delen av Valdres består av Begnadalen og sidedalen Hedalen. I nord høyrer Valdresflye sør i Jotunheimen med og områda vestover mot Filefjell, i tillegg til øvre del av Etnedalen i nordaust. Dei største elvane i Valdres er Begna og Etna. Dei største innsjøane er Tyin, Bygdin og Vinstri. Den største tettstaden i dalen er Fagernes.

Namnet Valdres er i administrativ tyding brukt om Valdres prosti og Valdres tingrettsdistrikt som begge svarar til det tidlegare Valdres futedøme. Kommunane i Valdres er Sør-Aurdal, Nord-Aurdal, Etnedal, Vestre Slidre, Øystre Slidre og Vang og saman utgjer desse om lag 18 000 innbyggjarar og eit flatemål på 5 430 km2.

Historikk og kultur 

Valdres var opphavleg busett med innvandrarar frå Vestlandet, og har opp gjennom tidene hatt ei sterk tilknyting til denne landsdelen. Området har høyrt til Gulating, og i 1153 vart Valdres del av Stavanger bispedømme. Dalen fungerte som ei ferdselsåre mellom Vestlandet og Austlandet.

På den gamle tingvollen der Vang stavkyrkje har stått, heldt Håkon VI ting i 1368. Då vart ein grensetvist løyst med ein grensestein som framleis står i dag.

Kulturlandskapet i Valdres er prega av at det har vore drive husdyrhald i fleire hundreår. Gardane er som oftast små, med store beiteområde. Mattradisjonane står sterkt i Valdres. Valdresgildet er ein matfestival som blir arrangert årleg, og fokuserer særleg på lokal mat, og tidleg på vinteren blir Norsk Rakfiskfestival arrangert på Fagernes kvart år. Kjende matprodukt frå Valdres er rakfisk frå Valdres og kurv frå Valdres. I Bygdin i Vang blir musikkfestivalen Vinjerock arrangert kvar sommar.

Næringsliv 

Tradisjonelt har jordbruk og skogbruk vore den viktigaste næringsvegen i Valdres. I seinare tid har turisme vorte stadig viktigare for dalen, som har variert natur. Valdres har eit friluftsmuseum som ligg ved Fagernes, og saman med Beitostølen i Øystre Slidre kommune har desse den største turisttrafikken. Valdres har eiga lokalavis, Valdres, og eigen lokalradio, Valdres Radio. På Leira ligg Valdres folkehøgskule, ein kristen folkehøgskule med fokus på vintersport og friluftsliv.

Samferdsle 

Dei viktigaste vegsambanda gjennom Valdres er E 16 og fylkesveg 51. Det er samband med buss til Oslo, Bergen, Gjøvik og Gol.

Fagernes var frå 1906 til 1988 endestasjon for Valdresbanen, som frå 1989 vart lagt ned. E 16 (Oslo–Bergen) går gjennom dalen til Fagernes, og går herfrå gjennom Vestre Slidre kommune og Vang kommune til Lærdal kommune ved Sognefjorden. Fylkesveg 51 går frå Fagernes gjennom Øystre Slidre kommune og over Valdresflye til Vågå kommune. Frå Leira går fylkesveg 51 sørvestover til Gol, og frå Bjørgo fylkesveg 33 austover til Gjøvik. Fagernes lufthamn, Leirin har rutetrafikk til Oslo og Haugesund og elles chartertrafikk.

Sjå òg 

Valdresmål

Kjelder

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 Valdres.no
 Valdres Radio

 
Landskap i Noreg
Oppland fylke
Pytagoras

Pytagoras var ein gresk filosof, matematikar og religiøs leiar som levde på Sør-Sicilia mellom slutten på 500-talet før vår tidsrekning og byrjinga på 400-talet fvt. samtidig med Parmenides.

Han grunnla ei særs løyndomsfull religiøst samfunn som konsentrerte seg om matematikk i si religiøse lære. Omgrep som den pytagoreiske læresetninga og pytagoreisk stemming er knytt til Pytagoras og dette samfunnet.

Pytagoras skal ha uttalt at «alt er tal», han såg altså for seg at det grunnleggjande i verda (arché) var bygd opp med matematiske forhold.

Kjelde 
 

Før-sokratiske tenkjarar
Folk frå Sicilia
Tenkjarar frå gresk antikk
Matematikarar frå gresk antikk
Fødde på 500-talet fvt.
Døde på 400-talet fvt.
Geometerar
Aksiomatisk-deduktivt system

Det aksiomatisk-deduktive systemet var det dominerande systemet for å byggja opp og organisera vitskap frå antikken med Platon og Aristoteles til heilt ut på 1800-talet då det hypotetisk-deduktive systemet tok over.

I det aksiomatisk-deduktive system blei generelle lovmessigheiter som nødvendige og sikre sannheiter.

Kjelde 
 

Vitskapsteori
Edinburgh

Edinburgh (skotsk-gælisk Dùn Èideann) er hovudstad og den nest største byen (etter Glasgow) i Skottland. Administrativt utgjer han saman med omlandet regionen City of Edinburgh. Han ligg ved breidda av Firth of Forth.

Byen har vore hovudstad i Skottland sidan 1492, og er no sete for Parlamentet i Skottland, som vart gjenoppretta i 1999. Både den gamle og den nye byen vart tekne inn på verdsarvlista til UNESCO i 1995.

Namnet 

Ein meiner at namnet på byen kjem frå brittonsk Din Eidyn, Fortet til Eidyn. Dette stammar frå tida da området høyrte til Gododdin, i tidleg mellomalder.

Etter å ha vorte teken av anglarar frå Bernicia vart namnet endra til Edin-burh. Enkelte har hevda at dette tyder Edwin-fort, etter Edwin av Northumbria, men namnet ser ut til å vera frå før tida hans, og det er større grunn til å tru at det er ei forvansking av det brittonske namnet.
Byen har au kallenamnet Auld Reekie (Gamle røykfylte). Den neoklassiske arkitekturen og den skotske opplysningstida i det 18. hundreåret har gjeve han kallenamnet Det nordlege Athen. Ein forfattar har ymta om at Det sørlege Reykjavík hadde vore meir passande.

Det moderne gæliske namnet, Dùn Èideann, har òg vorte forvanska som Dunedin, eit namn byen til tider har gått under.

Mange skottar brukar kallenamnet Embra, og diktaren Robert Fergusson kalla byen Edina.

Det historiske senteret er delt i to av Princes Street Gardens. Mot sør er bybiletet dominert av Edinburgh slott, som står på eit vulkansk berg. Nedanfor slottet ligg gamlebyen, som fylgjer åsryggen. Mot nord ligg den nye byen. Parkanlegget vart påbegynt i 1816 på myrland som tidlegare hadde vore ein innsjø, Nor'Loch.

Hamna 

Hamna i Edinburgh ligg i Leith. Bydelen har ein særeigen karakter, og det var stor motstand då han vart innlemma i Edinburgh by, fordi han da vart knytt nærare til storbyen. Han er fortsatt ein eigen by, men blir administrert saman med Edinburgh.

Kultur 

Edinburgh er base for fleire verdskjende arrangement. Blant desse er Edinburghfestivalen, som er eit samleomgrep på eksplosjonen i festivalar som skjer i august kvart år - blant desse er Edinburgh Fringe Festival, Edinburgh Book Festival, Edinburgh Film Festival og Edinburgh Military Tattoo.

Folk frå Edinburgh
Sean Connery, skodespelar
Irvine Welsh (f. 1958), forfattar

Bakgrunnsstoff 

 Universitetet i Edinburgh (engelsk)
 EdinburghGuide.com – kva skjer i Edinburgh (engelsk)
 Loch Ness Discovery Centre, Edinburgh (engelsk)
 Arkitekturen til Edinburgh  (engelsk)
 Landemerke frå gamle Edinburgh  (engelsk)
 Nettstaden til Edinburgh Fringe Festival (engelsk)
 BAA – informasjon frå Edinburgh lufthamn (engelsk)
 Hotell i Edinburgh  (engelsk)
 Pubar i Edinburgh  (engelsk)

 
Britiske hovudstader
Verdsarv i Skottland
Distrikt i Skottland
Hansaen
Hamnebyar i Skottland
Byar ved Nordsjøen
Regionar i Skottland
Statthaldarskap i Skottland
Byar og landsbyar i Skottland