alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Valtra

Valtra (tidlegare Valmet) er ein finskprodusert traktor. 
Valmet OY starta serieproduksjon av traktorar i 1952. Den fyrste traktoren, som hadde typebetegnelsen 15 A, var utstyrt med ein 15 hk bensinmotor. Denne traktoren vart på folkemunne kalla «piggtrådtrekkjaren». I 1955 kom Valmet 20, med ei motoreffekt på 22 hk. Seinare modellar (frå 1957) hadde dieselmotor. 

Utover 1960- og 1970-åra utvikla Valmet mange nye traktormodellar. Dei var tidleg ute med oppvarma og lydisolerte førarhus. I tillegg til landbrukstraktorar utvikla Valmet fleire skogsmaskiner. 
I 1960 starta Valmet traktorproduksjon i Brasil. Seinare vart det starta monteringsfabrikkar i fleire land. mellom anna i Tanzania.

I 1979 starta Valmet og det svenske firmaet Volvo BM eit samarbeide innan traktorproduksjon og oppretta firmaet Scantrac AB i Eskilstuna i Sverige. Det vart utvikla nye traktormodellar, som vart selde under namnet Volvo BM Valmet. I 1986 kjøpte Valmet alle Volvo sine aksjar i Scantrac og traktorane vart deretter selde under namnet Valmet.

I 1994 vart Valmet kjøpt opp av det finske firmaet Sisu. Som ein del av denne avtalen fekk Sisu rett til å nytta Valmet-namnet fram til 2001 og namnet Sisu Valmet var nytta ei tid. I 1997 vart Sisu kjøpt opp av det finske selskapet Partek. I 1998 tok Partek til å kalla traktorane for Valtra Valmet. Valmet hadde heilt frå 60-talet nytta varemerket Valtra for traktormontert reiskap, som gravemaskiner og frontlastarar. Valtra var difor eit velkjent namn i Finland. I 2003 vart Partek kjøpt opp av det finske selskapet Kone, som i 2004 selde Valmet vidare til AGCO, med hovudkontor i Dei amerikanske sambandsstatane.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Valtra

Traktorprodusentar
Finsk næringsliv
Finske føretak
Skipingar i 1952
Kheopspyramiden

Kheopspyramiden, den store pyramiden i Giza er det einaste av verdas sju underverk som er teke vare på. Den er verdas mest kjende pyramide. Kheopspyramiden var opphavleg 146,5 meter høg, og er den største av dei tre store pyramidane i Giza som ligg like utanfor Kairo, hovudstaden i Egypt. 

Egyptologane trur at pyramiden vart bygt som eit gravkammer for faraoen Khufu. Khufu var farao under det 4. dynastiet i det gamle riket. Namnet Kheops stammar frå det greske namnet hans, Kheops. Det mest vanlege årstalet ein trur pyramiden var ferdig er år 2580 f.vt.. Dei andre to store pyramidane på Giza er Menkaurepyramiden (minst av dei tre) og Khafrepyramiden (noko mindre enn Kheops).

Bakgrunnsstoff 
 Om pyramidar

Egyptologi
Historiske byggverk
Egypt i oldtida
Dei sju underverka
Paul Bjerke

Paul Bjerke () er ein norsk samfunnsdebattant og journalist. Han er professor i journalistikk ved Høgskulen i Volda. 

Bjerke er mag.art. i sosiologi frå Universitetet i Oslo i 1982. Frå 1995 til 1997 var Bjerke redaktør i Klassekampen. I 1997 vart han oppsagd, då Akp som største aksjonær var misnøgd med profilen avisa hadde fått.

Kjelder 

Norske journalistikkprofessorar
Professorar ved Høgskulen i Volda
Redaktørar for Klassekampen
Folk frå Oslo
Ingrid Heggø

Ingrid Bjørketun Heggø () er ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet. Ho var innvald på Stortinget frå Sogn og Fjordane i 2005 til 2021. Ho var vararepresentant i perioden 1997 til 2001.

Ho er utdanna ved Handelshøyskolen BI, og har der teke grunnutdanning i bank (1981–1983), bankfag (1983–1988), internasjonalisering (1998), bedriftsanalyse I og II (1999–2000) og strategisk leiing og bedriftsutvikling (2000). Frå 1980 til 1981 arbeidde ho som operatør ved Fundo Aluminium, og i perioden 1981–2001 hadde ho ymse stillingar i Vestlandsbanken og Fokus Bank.

Heggø var medlem i styret i både Høyanger AUF og Sogn og Fjordane AUF frå 1977 til 1980. Frå 1992 til 1995 var ho kasserar og styremedlem i Høyanger Arbeidarparti, leiar frå 1995 til 2003, og i perioden 2003–2005 var ho igjen kasserar og styremedlem. Ho vart vald inn i Høyanger kommunestyre for perioden 1991–1995, og ho var varaordførar i kommunen frå 1995 til 2003. Frå 2001 til 2005 var ho også sekretær i Sogn og Fjordane Arbeidarparti.

I perioden sin på Stortinget har ho vore medlem av Justiskomiteen 2005-2009, Næringskomiteen 2009-2017, og Finanskomiteen 2017-2021. Varamedlem i Valkomiteen 2005-2009 og fast medlem 2013-2021. Sidan 2007 har ho også vore med i sentralstyret i Arbeidarpartiet.

Heggø er ei av berre seks kvinner frå Sogn og Fjordane som har representert fylket på Stortinget.

Kjelder 
 Biografi hjå Stortinget
 Kvinner frå Sogn og Fjordane på Stortinget og i regjeringa, Kvinnestemmer frå Sogn og Fjordane

Bakgrunnsstoff 
 Ingrid Heggø si side på Mittarbeiderparti.no

Stortingsrepresentantar for Sogn og Fjordane
Stortingsrepresentantar frå Ap
Stortingsrepresentantar 2005-2009
Stortingsrepresentantar 2009-2013
Stortingsrepresentantar 2013-2017
Stortingsrepresentantar 2017-2021
Kvinner frå Sogn og Fjordane
Folk frå Høyanger
Olav Akselsen

Olav Akselsen () er sjøfartsdirektør og leiar i Sjøfartsdirektoratet. Han vart utnemnd til stillinga, som er på åremål for seks år, i statsråd 22. august 2008. Akselsen er tidlegare stortingspresentant (1989-2009) og statsråd (olje- og energiminister 2001) for Arbeiderpartiet. 

Han vart fødd i Stord i 1965. Den vidaregåande skulen var han ferdig med i 1984. Sidan vart han tilsett på eit prosjekt hjå NIVA (Norsk institutt for vannforskning) (i 1985). Han har ex.phil. (1986) og mellomfag i geografi (1988) frå Universitetet i Bergen. Medan han heldt på med desse studia, arbeidde han også som tømrar ved Sunnhordland bygg.

Akselsen sat i formannskapet i Stord kommune frå 1983 til 1989. I tillegg har han hatt ei rekkje politiske styreverv. Han var både styremedlem i Stord Arbeidarparti og leiar i Stord AUF frå 1983 til 1985. Frå 1985 til 1987 var han leiar i Stord/Fitjar AOF og frå 1985 til 1988 styremedlem i Hordaland AUF. Han har òg vore tiltredande styremedlem i Hordaland Arbeidarparti (1996–2000) og leiar i Stord Arbeidarparti (1998–2001).

Han vart vald inn på Stortinget for Hordaland i 1989 og sat i alle periodane fram til 2009. Der har han vore varamedlem og medlem i ei rekkje komitear, i tillegg til leiar i Justiskomiteen (1993), Energi- og miljøkomiteen (2000), Næringskomiteen (2001–2005) og både Utanrikskomiteen og Den utvida utanrikskomiteen frå 2005 til 2009. I 2000 vart han olje- og energiminister i regjeringa Stoltenberg I. Denne posten hadde han fram til regjeringa vart oppløyst i 2001.

Kjelder 
 Biografi på Stortinget.no
 «Ny sjøfartsdirektør» – pressemelding frå Nærings- og handelsdepartementet

Norske olje- og energiministrar
Statsrådar i Regjeringa Stoltenberg I
Ap-statsrådar
Stortingsrepresentantar 1989-1993
Stortingsrepresentantar 1993-1997
Stortingsrepresentantar 1997-2001
Stortingsrepresentantar 2001-2005
Stortingsrepresentantar 2005-2009
Stortingsrepresentantar frå Ap
Stortingsrepresentantar for Hordaland
Norske embets- og tenestefolk
Folk frå Stord
Kyrkjegard

Ein kyrkjegard er ein gravlund, det vil seie eit område som er avsett til gravlegging av daude, og som ofte er tilknytt ei kyrkje. Ein frittliggande kyrkjegard vert vanlegvis kalla for ein gravlund, og det same gjeld i våre dagar ofte òg dei gravplassane som ligg attmed kyrkjer.

I Noreg vert kyrkjegardar, ifølgje føresegnene i gravferdslova, til vanleg forvalta av kyrkjeleg fellesråd i kommunen, og er soknet sin eigedom. Alle har rett til ein grav på ein lovleg opparbeidd kyrkjegard, gravlund, i den kommunen dei budde i då dei døydde, utan omsyn til kva tru, livssyn eller meiningar dei har hatt. Både Den norske kyrkja og andre registrerte trussamfunn skal gis høve til å vigsle ein kyrkjegard eller delar av han.

Sjå òg 
 Skogskyrkogården i Stockholm

Kyrkjer
Gravstader
Profeten Mani

Mani (levde rundt 210-276) var ein religiøs lærar som grunnla manikeismen, ein gnostisk religion. Han vart fødd i  Mardinu nær Seleukia-Ktesiphon i Mesopotamia (noverande Irak). Dei opphavlege skriftene hans har gått tapt, men delar av dei er bevart i koptiske manuskript frå Egypt, og seinare manikeiske skrifter i Kina.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Mani (religionsleder)» frå ,  den 16. november 2018.  
 

Iranske profetar
Gnostisismen
Cumulus

Cumulus eller haugskyer er ei type sky som høyrer til gruppa låge skyer. Desse består av enkeltståande, tette skyer med skarpe konturar med kuleform eller tårn, og av utsjånad kan dei minne om ein blomkål. Skya er kvit med ei noko mørkare, flat underside. Skyene oppstår ved at stigande luftrørsler i instabile luftlag blir avkjølt og kondenserer. Cumulusskyer finn ein over heile verda, med unntak av Antarktis der låge overflatetemperaturar motverkar konveksjon.

Cumulus humilis 

Det finst fleire typar cumulusskyer, og skilnaden mellom dei er den vertikale utstrekkinga. Dei minste cumulusskyene vert kalla Cumulus humilis eller godvêrsskyer. Humilis er latinsk for «beskjeden». Høgda skyene oppstår i er avhengig av fukta i luftmassane som ligg rundt dei. I område med høg fukt, som kystområde eller tropiske strøk, kan undersida på skya - skybasen - ligge i om lag 500-600 m, medan den i tørrare område kan ligge noko høgare, men sjeldan så høgt som 2000 m. Dei oppstår pga av oppvarming av den lågare jordatmosfæren, som ein kan forvente i fint vêr. Dette fører til stigande luftrørsler og kondensasjon når lufta blir avkjølt i høgda. På grunn av liten vertikal utstrekning gjev ikkje desse skyene verken vind eller nedbør, men kan innehalde lett turbulens for fly som fyk rett igjennom dei. 

Visst skyene ikkje viser teikn på at dei skal vidareutvikle seg vertikalt, tyder det på at temperaturen i atmosfæren over anten søkk veldig seint eller ikkje i det heile tatt. Det vil igjen sei at det er stabile luftlag over desse skyene. Skyene kan oppstå i lag med andre skytypar, men når dei oppstår under klar himmel er det stor sjans for at vêret held seg fint dei neste timane. Teknisk sett er ei cumulussky rekna for å vere cumulus humilis visst den er breiare enn den er høg.

Cumulus mediocris 

Ved litt sterkare konveksjon enn den som dannar cumulus humilis, kan godvêrsskyene utvikle seg litt meir vertikalt. Desse skyene kallar vi Cumulus mediocris, som er latinsk for «moderat». Desse skyene er som regel like høge som dei er breie. Dei oppstår i same høgde som cumulus humilis og er ofte ein overgangsfase til den meir vertikalt utvikla cumulus congestus (opptårna cumulus). Mediocris blir som regel danna seint på føremiddagen eller tidleg ettermiddag, etter at bakken har blitt tilstrekkeleg oppvarma til å danne den auka konveksjonen. Visst det er kraftig vind i skyhøgda, kan vinden rive skyene i mindre bitar, kalla cumulus mediocris fractus. Cumulus mediocris har òg for liten vertikal utstrekning til å produsere nedbør, men med kraftigare vertikale luftrørsler kan dei utvikle seg til Cumulus congestus (opptårna cumulus) og Cumulonimbus (bygeskyer). 

Skytypar
Stratocumulus

Stratocumulus eller bukleskyer er ei gruppe skyer som høyrer med blant dei låge skyene og er blant dei mest vanlege over heile verda. Dei blir danna i høgder mellom 600 og 2000 m. Skyene er kvitaktige eller gråblå og oppstår i lag eller flak av skydottar eller valker. Dei er ofte flate på undersida, men kan ha ein meir ujamn overflate, og strekke seg ut over fleire hundre kvadratkilometer. Skyene består i hovudsak av vatn, men kan ved låge temperaturar innehalde iskrystallar og kornsnø. 

Skyene oppstår på to måtar. Den eine går ut på at ein vêrfront eller landmasse hevar ein stor, fuktig luftmasse til høgder der lufta kondenserer til eit stratusskydekke. Svak ustabilitet i skya fører så til skya si cumuliform. Den andre metoden går ut på at varm luft stig opp frå bakken på grunn av svak konveksjon over eit stort område. Tørrare og meir stabile luftlag over skya kan hindre skya i å utvikle seg vidare, men visst forholda ligg til rette for det kan skyene utvikle seg vidare til cumulus humilis, og nokre av desse kan igjen utvikle seg vidare til cumulonimbus. Visst stratocumulus ikkje har utvikla seg vidare innan tre-fire tida om ettermiddagen, når bakketemperaturen er høgast, pleier skyene å løyse seg opp slik at himmelen blir klar til kvelden. 

Skyene dannar lite nedbør, men blir dei tjukke nok kan dei produsere lett regn eller yr (eventuelt lett snø visst det er kaldt nok). Skyene blir ofte observert i samband med at dårlegare vêr anten er i vente eller har passert. Skydottane er større enn dei vi kan sjå i altocumulusskyer, og mange tar ofte feil mellom desse to. Ein enkel test kan avgjere kva skytype ein observerer. Visst du peikar mot skya med strak arm og skydottane er på storleik med tommelen din er det altocumulus, og visst dei er på storleik med heile handa di så er det snakk om stratocumulus. 

Skytypar
Eivind Volder Rutle

Eivind Volder Rutle () er ein norsk politikar frå Ålesund. Han var leiar for Raud Ungdom frå 2000 til 2002. Han stod i spissen då Raud Ungdom hausten 2001 la skulebøker for vidaregåande gratis ut på internett. Aksjonen enda med dom i Høgsterett i 2004, og Raud Ungdom vart dømd til foretaksstraff. 

Rutle er i dag tilsett som prosjektleiar i Foreningen !les, og er ein av drivkreftene bak kulturgruppa Opplysningskontoret, der han mellom anna er ein av forfattarane bak ML - en marxist-leninistisk popmusikal og Sannheten om 2005 (og resten!). Rutle har tidlegare jobba i TV-Sunnmøre, Radio RV og ungdomsmagasinet Rebell, og har skrive og produsert ei rekkje kortfilmar, mellom anna Krig er fred, som vart vist på Kortfilmfestivalen i Grimstad i 2004.

Folk frå Ålesund
Raudt-politikarar
Norske filmprodusentar
Marijke Berdahl

Marijke Berdahl () var leiar i Raud Ungdom frå 2002 til 2004. Ho har òg sete i leiinga i Raud Valallianse.

Raudt-politikarar i Oslo
Lokalpolitikarar frå RV
Cumulus congestus

Cumulus congestus eller opptårna haugskyer oppstår i ustabile område av atmosfæren med mykje konveksjon. Dei har ofte skarpe og klåre konturar og kan av utsjånad minne om blomkål. Skyene har stor vertikal ustrekking, og pga kraftige vertikale luftrørsler blir dei som oftaste høgare enn dei er breie. Skytoppane kan nå høgder på 5000 m, men sidan skybasen er under 2500 m, høyrer dei til skygruppa «låge skyer». Cumulus congestus blir oftast vidareutvikla frå cumulus mediocris, men kan også bli danna frå altocumulus castellanus eller stratocumulus castellanus. Cumulus congestus kan produsere kraftige regn- eller snøbyer, og den kraftige konveksjonen i desse skyene kan føre til ein god del turbulens for flytrafikk. Det kan medføre ein del humping og risting, men er vanlegvis ufarleg. 

Av og til kan ein sjå fleire «tårn» som reiser seg frå same skytopp, noko som indikerer kraftige, vertikale luftrørsler. Denne typen cumulusskyer vert kalla «cumulus castellanus». Visst atmosfæren er instabil nok vil skya fortsette å utvikle seg vertikalt til «cumulonimbus calvus», som er ei moderat høg cumulonimbussky som ikkje enno har utvikla seg til «cumulonimbus incus» (som har amboltforma topp). Denne overgangen kan ein sjå ved at dei skarpe konturane på toppen av skya blir meir slørete, fiberaktige og strimlete. Desse skyene kan føre til kraftigare regnbyer. Tida på dagen er derimot viktig for om cumulus congestus kan vidareutviklast vertikalt, fordi konveksjonen over land blir svekka når temperaturen minkar seint på ettermiddagen. Visst den høgaste skya på himmelen er congestus på ettermiddagen, er det tvilsamt at den vil utvikle seg vidare.

Sjå og
 Cumulus
 Cumulonimbus

Skytypar
Pyrocumulus

Pyrocumulus er ei tett cumulusforma sky som oppstår i samband med store brannar eller vulkansk aktivitet. Skyene oppstår grunna intens oppvarming av lufta nær overflata som fører til konveksjon, vanlegvis i samband med mykje fuktig luft. Fenomen som vulkanutbrot, skogbrannar og til somme tider industriell aktivitet kan skape desse skyene. Fukt frå den omliggande lufta, og fukt som har fordampa frå brent vegetasjon eller vulkanske gassar, kan lett kondensere på oskepartiklar. Skyene er ofte grå eller brune, pga av røyk og oske frå brannen. 

Pyrocumulus varierer kraftig i storleik, frå cumulus humilis til cumulonimbus. Av og til kan skyene produsere regnbyer som dempar eller til og med sløkkjer brannen. Men pyrocumulusskyer inneheld kraftig turbulens som kan føre til kraftige vindkast ved bakken, og dermed òg forverre ein skogbrann. Store pyrocumulusskyer, særleg dei som er danna i samband med vulkanutbrot, kan produsere torevêr. Ein er ikkje sikker på kva som årsaker lyn i desse skyene, men det har truleg samband med den kraftige turbulensen og oskepartiklane i skya. Store pyrocumulusskyer kan strekke seg langt over frysepunktet, og dei elektrostatiske eigenskapane til is kan også spele ei rolle. Ei pyrocumulussky som kan produsere torevêr har sannsynlegvis utvikla seg til ei cumulonimbussky. Dette kan igjen føre til fleire lynnedslag som forverrar brannen. 

Pyrocumulus er på mange måtar dynamisk lik ein eldstorm, og dei to fenomena oppstår gjerne i lag. Begge to kan likevel oppstå uavhengig av den andre.

Bakgrunnsstoff 
 Bilete av pyrocumulus
 Pyrocumulusbilete frå USA 
 Pyrocumulusbilete 
 Pyrocumulusbilete frå Australia

Skytypar
Vilnius fylke

Vilnius fylke ligg søraust i Litauen. Det grensar til Utena og Panevezys fylke i nord, Kaunas fylke i vest, Alytus fylke i sørvest og til Kviterussland i aust og sør.

Det inneheld desse kommunane:
 Elektrenai kommune
 Salcininkai kommune
 Sirvintos kommune
 Svencionys kommune
 Trakai kommune
 Ukmerge kommune
 Vilnius landkommune
 Vilnius bykommune

Bakgrunnsstoff 
 Nettstad for Vilnius fylke

Fylke i Litauen
Utgard

Utgard (norr. Útgarðar) var i norrøn gudetru ein stad der jotnar heldt til. Nokre stader blir Utgard framstilt som ei borg som låg i Jotunheim, men det er òg vanleg å oppfatta det som ei verd utanfor Midgard som jotunheimane var ein del av.

Snorre Sturlason fortel i Gylfaginning om eit av eventyra til Tor og Loke, der dei vitjar Utgard-Loke i borga Utgard.

Kjelder 
 Glimt av et fortidig kystlandskap — Masteroppgåve i arkeologi av Therese Danielsen (pdf )
 CyberSamurai Encyclopedia 
 Jan-Erik Ebbestad Hansen og Kari Møller: Norrøne myter og sagn (Gyldendal 1999)

Stader i norrøn mytologi
Tempelhof

Tempelhof er ein tidlegare bydel i Berlin. I 2001 blei han slått saman med Schöneberg, og dei utgjer no bydelen Tempelhof-Schöneberg. Den berømte lufthamna Tempelhof internasjonale lufthamn ligg her.

Tidlegare bydelar i Berlin
Berlin lufthamn, Tempelhof

Berlin lufthamn, Tempelhof (offisielt Flughafen Berlin-Tempelhof) er ei berømt lufthamn i Berlin.

Flyplassen ligg med sine 284 000 kvm midt i Berlin, innanfor både undergrunnsbanenettet og Sbaneringen som går rundt bykjerna. I 1923 vart dei første to flyhallane bygde her, og med 100 avgangar og ankomstar det første året vart trafikken rekna som sterk, og ei utviding vart planlagd. I 1934 utvikla arkitekten Ernst Sagebiel ein plan som villle gjere Tempelhof i stand til kvart år å kunne handtera 6 millionar passasjerar – mot 200 000 som var tilfelle i 1934. Då denne utbygginga stod ferdig var Tempelhof flyplass den største bygningen i verda målt i flateareal, og framleis i dag (juni 2007) er han ein av dei tre største saman med Pentagon i Washington D.C. og Parlamentspalasset i Bucureşti.

Radarantenna ved Tempelhof var under den kalde krigen det austlegaste flyovervåkningsapparatet USA hadde.

Sommaren 1975 vart sivilflytrafikken ved Tempelhof flytta til den nye flyplassen Tegel utanfor bykjerna, men flyplassen vart opna att i 1985 for firmareising og små fly. Den relativt korte rullebanen begrenser storleiken på flytrafikken frå Tempelhof, og i dag vert flyplassen mest brukt til innanriks flyfart.

På grunn av økonomi ville Senatet i Berlin stenge flyplassen, noko dei ulike flyselskapa gjennom ankesaker greidde å utsetje til 2008. Då tråde Bescheid zum Widerruf der Betriebserlaubnis für den Flughafen Tempelhof i kraft, noko overforvaltningsdomstolen for Berlin-Brandenburg hadde godkjend. Motstanden mot dette var likevel stor i Berlin, og meir enn 29 000 underskrifter vart overlevert til Senatet.

Den britiske arkitekten Sir Norman Foster har ved fleire høve uttalt seg særs positivt om Tempelhof, og har kalla flyplassen «die Mutter aller Flughäfen» – «alle flyplassar si mor».

Kjelder: 

Aksjon for å behalde Tempelhof som flyplass (på tysk) 
Om planar og idéar for Tempelhof flyplass på den offisielle berlin-nettsida  (på tysk)

Fotnotar 

Berlin
Byggverk i Berlin
Skipingar i 1923
Nedleggingar i 2008
James Potter

James Potter () var ein amerikansk general av irsk fødsel som kjempa i Den franske og indianske krigen, Pontiac-opprøret og Den amerikanske sjølvstendekrigen.

USA-amerikanske militære
Folk frå Pennsylvania
Folk frå County Tyrone
Oltedal kraftverk

Oltedal kraftverk er eit vasskraftverk som ligg i Oltedal i Gjesdal kommune. Kraftstasjonen ligg ved tettstaden i Oltedal, kring 500 meter sør for riksveg 45. Avstanden til Stavanger er kring 45 kilometer. Fallhøgda er 69 meter og nedslagsfeltet er på 82 km².

Historikk 
Bystyret i Stavanger gjorde den 22. november 1899 vedtak om å kjøpa Oltesviksfossen og Oltedalsfossen med tilhøyrande rettar. Den 18. februar 1907 løyvde bystyret 1,1 millionar kroner til å byggja kraftverk i Oltedal, men den endelege kostnaden vart 1,5 millionar. Kraftverket vart offisielt opna den 10. desember 1909, Generatorkapasiteten var på 2950 kW. Kraftstasjonsbygget vart bygd med klassisk tempelaktig utsjånad. Stadskonstruktør Eckhoff var arkitekt. 

I samband med krigføringa i 1940 skjøna tyskarane raskt at det var viktig å sikra elektrisitetsforsyninga. Nordmennene sin øvstkommanderande i området, oberst Spørck, såg det som umogleg å halda Stavanger-halvøya med det mannskapet og utstyret han rådde over. Han trekte seg difor attende med jegerbataljonen sin til Oltedal. Her vart 900 mann mobilisert. Den 17. april vart turbinane i kraftstasjonen sprengd. Målet var å setja kraftstasjonen ut av drift for tre til seks månader, noko nordmennene lukkast med. Kraftstasjonen var ikkje i full drift før rett før jul i 1940. Kapasiteten var då utvida til 7644 kW.

Stavanger Ellag selde kraftverka i Oltedal, Oltesvik og Flørli til Lyse Kraft i november 1989 for 87,5 millionar kroner. Totalt hadde desse ei frikraftmengd på 50 GWh. Lyse Kraft overtok kraftverket i Oltedal 1. januar 1992.

I 1994 bygde Lyse Kraft ein ny kraftstasjon bak den gamle, samstundes som røyrgata vart lagd under bakken. Den nye kraftstasjonen kunne yta 9 MW. Det gamle kraftverket vart saman med maskinistbustaden omgjort til Energisenter, ei tid i drift som eit museum og opplevingssenter.

Litteratur 
 Gunnar Nerheim og Kristin Øye Gjerde: Energiske linjer: Stavanger Energi gjennom 100 år 1898-1998, Stavanger Energi AS, Stavanger 1998
 Noregs vassdrags- og energidirektorat: Kulturminner i norsk kraftproduksjon- en evaluering av bevaringsverdige kraftverk, Oslo 2006. ISBN 82-410-0547-4

Bakgrunnsstoff 
 Bilete frå Energisenteret i Oltedal 

Norske vasskraftverk
Byggverk i Gjesdal
Kraftverk i Rogaland
Tunnel

Ein tunnel er ein utsprengd, utbora eller utgrava undergrunnspassasje gjennom jord eller fjell for jarnbane, veg, vatn osb. Tunnelar vert til dømes bygde i kuperte og vanskeleg tilgjengelege område for å få fram jarnbane eller vegar, vatn til kraftstasjonar, få unna avløpsvatn frå byar og mykje meir.

Kva som ligg i omgrepet tunnel er ikkje heilt klart, og varierer frå definisjon til definisjon. Dersom det vert grave ned frå jordoverflata for å bygge passasjen til ei vassførande grøft eller for å lukke ein bekk eller  ei elv, vert det helst tala om ein kulvert.

Vegtunnelar 
Vegtunnelar er tunnelar som er bygd for å lette framkomsta for bilar og andre køyretøy, eller for å få trafikken vekk frå tettbygd område for å redusere støy og forureining, og for spare grunn som kan nyttast betre til anna føremål. Noreg er eit av dei landa som har flest vegtunnelar, med over 900 tunnelar som til saman strekkjer seg over 750 km. Dette kjem både av at Noreg er eit land med mykje fjell, og av at det har vore føremålsteneleg å krysse mange av fjordane og sunda med undersjøiske tunnelar i staden for bruer.

Lærdalstunnelen mellom Aurland og Lærdal i Sogn og Fjordane er med sine 24 509 meter, verdas lengste vegtunnel.

Fotnotar