alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Gjentehirden

Gjentehirden eller jentehirden var ein del av hird-organisasjonen til det norske fascistpartiet Nasjonal Samling. Gjentehirden var ein organisasjon for unge kvinner og jenter mellom 14 og 18 år. Gjentehirden kan samanliknast med det tyske BDM (Bund Deutscher Mädel), som var ein del av Hitlerjugend. Over i rang stod Kvinnehirden og Nasjonal Samling sin kvinneorganisasjon.

Aktivitet 

Gjentehirden år hadde som oppgåve å lera borna å dansa og gjerne ta dei med på turar. I praksis kan altså gjentehirden ha vore tilsvarande speidarrørsla, berre med eit nasjonalsosialistisk tilsnitt. 

Gjentehirden hadde eigen uniform. Ei menig hirdjente skulle ha blå uniform. Uniformsskjorta skulle vera gulkvit med tilhøyrande blått slips. Hovudplagg var båtlue.

For å verta medlem av hirden måtte ein sverja fylgjande eid:
«Jeg sverger deg Vidkun Quisling som øverste hirdsjef og Fører for det norske folk å være tro og tapper, lover deg lydighet inntil døden, så sant hjelpe meg Gud.»

Fleire vart i landssvikoppgjeret etter den andre verdskrigen dømde for mellom anna å ha vore medlem i jentehirden.

Namnesoge 
Namnet «hird» var inspirert frå norrøn tid. Hird i norrøn tid tydde krigsmennene til ein hovding, stormann eller konge. NS Ungdomsfylking var ein organisasjon for ungdomar generelt. Etter kvart vart det oppretta ymse underorganisasjonar, og frå om lag 1940 av vart det organsiert jente- og gutehird. Småhirden var for jenter mellom 10 og 14 år. 

Namnet «gjente» kom av Rettskrivinga av 1941. I hovudsak gjekk rettskrivinga ut på å fjerne samnorske former i bokmål ("det Kohtske knot"), men på den andre sida ta inn nokre få særnorske symbolordformer som skulle peika attende til norrøn tid.

Bakgrunnsstoff 
 Den norske jentehirden 1940-1945.
 Bilete frå jentehirden 

Noreg under andre verdskrigen
Nasjonal Samling
Nazistiske ungdomsorganisasjonar
Tidlegare norske ungdomsorganisasjonar
Skipingar i 1940
Nedleggingar i 1945
Bund Deutscher Mädel

Bund Deutscher Mädel (BDM) var ein tysk nasjonalsosialistisk ungdomsorganisasjon for jenter frå 14 til 18 år. Ei omsetting av namnet til norsk ville kunne vera «tysk jentesamband». Organisasjonen eksisterte om lag frå 1930 til 1945. I 1931 vart BDM del av Hitlerjugend. Ein tilsvarande organisasjon i Noreg var Gjentehirden.

Oppgåva til BDM var å førebu jentene til full innsats for «folk, førar og stat». Jentene skulle formast inn i det nasjonalsosialistiske synet på verda. Særleg vart det lagt vekt på kroppspleie og morsrolla til kvinna. Kvinna si viktigaste rolle innan nasjonalsosialismen var nett rolla som mor. Ei god mor fødde mange guteborn. Gutane kunne verta soldatar og kjempa for nasjonalsosialismen si sak. 

Organisasjonen kunne på mange måtar minna om speidarrørsla. Han var bygd opp rundt naturopplevingar, sommarleirar og andre tiltrekkande aktivitetar.

Etter «Lov om Hitlerjugend» av 1. desember 1936 vart alle tyske ungdomar omfatta eller meld inn i Hitlerjugend. Dermed vart medlemsskap i BDM obligatorisk.

Litteratur 
 Birgit Jürgens: Zur Geschichte des BDM (Bund Deutscher Mädel) von 1923 bis 1939, 2. Aufl. Frankfurt/a.M u.a. 1996
 Bund Deutscher Mädel på engelsk Wikipedia

Bakgrunnsstoff 
 Shoa.de Bund Deutscher Mädel

Tyskland under andre verdskrigen
Nazistiske ungdomsorganisasjonar
Skipingar i 1930
Nedleggingar i 1945
Samnorsk

For det fiktive språket samnorsk frå science fiction-litteraturen, sjå A Fire Upon the Deep.

Samnorsk er ei tenkt, framtidig norsk målform der nynorsk og bokmål er smelta saman til eitt. Den såkalla tilnærmingspolitikken hadde som føremål å avskaffa skilnadane mellom bokmål og nynorsk på lengre sikt. Det vart blant anna sett på som upraktisk å ha det same språket uttrykt i skrift på to konkurrerande måtar. Samnorsktanken dominerte norsk språkpolitikk på store delar av 1900-talet. På grunn av sterk motstand, både frå riksmålshald og nynorskhald, har styresmaktene og Språkrådet i dei siste tiåra gått vekk frå tilnærmingspolitikken. 

I 2002 vart samnorsk offisielt gitt opp, då Stortinget vedtok å oppheva § 1b i Lov om Norsk språkråd. Her het det at Språkrådet «skal følge utviklingen av norsk skriftspråk og talespråk og på dette grunnlag fremme samarbeid i dyrkingen og normeringen av våre to målformer og støtte opp om utviklingstendenser som på lengre sikt fører målformene nærmere sammen». I bokmålsreforma i 2005 vart en rekkje tilnærmingsformer stroke or bokmålsrettskrivinga og fleire tradisjonelle former (riksmålsformer) teke inn att, samstundes med at skiljet mellom hovudformer og sideformer vart oppheva.
 
Ordet samnorsk vart særleg i 1950-åra nytta om bruken av «radikale» eller «folkelege» former i bokmålet etter 1938-rettskrivinga. Ordet vart brukt nedsetjande av riksmålsfolk av di dei meinte at bokmålet vart vulgært og udanna.

Sjå òg 
 Landslaget for språklig samling
 Rettskrivinga av 1917
 Rettskrivinga av 1938
 Rettskrivinga av 1941
 Foreldreaksjonen mot samnorsk

Norsk språk
Finlandshette

Finlandshette eller balaklava er eit hovudplagg som dekkjer heile hovudet bortsett frå fjeset, eller mange gonger berre viser augo. Hettene er tradisjonelt av ull, men kan òg lagast av andre material. Dei kan normalt rullast opp slik at dei kan brukast som ei vanleg lue dersom det ikkje er naudsynleg å dekka heile hovudet.

I Noreg vert plagget gjerne kalla finlandshette. Grunnen til dette er at hovudplagget vart strikka i Noreg og sendt til Finland under Vinterkrigen i 1939/1940. Ordet balaklava er blitt meir vanleg i Noreg, særleg etter at den finske ambassaden oppfordra avisene til ikkje å kalla dei finlandshetter, fordi hettene gjerne vert forbunde med forbrytarar og politiske aktivistar som vil skjula identiteten sin. Balaklava-namnet kjem frå byen Balaklava på Krimhalvøya. Under Krimkrigen strikka engelske kvinner mange slike hetter for å hjelpa soldatane til å halda ut i kulda. 

Mange spesialstyrker, både innan militæret og politiet, brukar òg hettene. Plagga er då gjerne laga i spesielle flammehemmande material som vernar brukaren både mot flammar og mot å bli attkjend.

Bakgrunnsstoff

Hovudplagg
Dyaus

Dyaus (vedisk द्यौस् dyaus) er namnet til ein gud i Rigvedaen. Namnet hans kjem frå den same indoeuropéiske rota som 'Zevs', 'Jupiter', 'Tyr', og 'Div'. Forskarar trur at han er utvikla frå Dyeus, den indoeuropéiske hovudguden.

Dyaus i vedaene 

Me veit veldig lite om Dyaus i dag fordi han allereie hadde byrja å bli gløymt då dei rigvediske versa blei dikta. Me trur at han var ein himmelgud slik som Dyeus. Rigvedaen seier at han var gift med jordgudinna Prthvi. Han var far til Indra, som er hovudguden i Rigvedaen.

Eit vers i Rigvedaen seier at Indra drap Dyaus. Me veit ikkje korleis og kvifor det skjedde, men me kan gissa frå verset at han heldt Dyaus sin fot og kasta han ned frå himlane.

Dyaus og svastikaen 

Tyske indologarar trudde at svastikaen var symbolet til Dyaus. Dei sa at svastikaen og den greske triskelionen var ganske like, og sidan triskelionen var symbolet til Zevs hevda dei at svastikaen måtte vera symbolet til Dyaus. 
 
Indiske forskarar er ikkje einige i denne tolkinga. Dei seier at symbola som er knytt til Dyaus i Rigvedaen er ein raud okse og ein svart hest. Svastikaen var berre symbolet til Solguden Surya og Skaparen. Yajurvedaen har òg ein 'svasti mantra' som handlar om Indra, Pushan, Skaparen, og Vernaren, men ikkje om Dyaus.

Nokre rigvediske vers om Dyaus 

Rigveda 1:90:7
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवं रजः | 
मधु द्यौरस्तु नः पिता ||
madhu naktamutoṣaso madhumat pārthivaṃ rajaḥ |
madhu dyaurastu naḥ pitā || 
Blid er dagninga, blid er skyminga, blid er stemninga på jorda
La òg Dyaus vår far bli blid med oss

Rigveda 4:17:4
सुवीरस् ते जनिता मन्यत द्यौर् इन्द्रस्य कर्ता स्वपस्तमो भूत् | 
य ईं जजान स्वर्यं सुवज्रम् अनपच्युतं सदसो न भूम ||
suvīras te janitā manyata dyaur indrasya kartā svapastamo bhūt |
ya īṃ jajāna svaryaṃ suvajram anapacyutaṃ sadaso na bhūma || 
Ditt opphav Dyaus var ein helt, gjæve var gjerningane til Indra sin skapar
han som avla den mektige eldingsherren, han som er traust som jorda på sine røter

Rigveda 4:18:12
कस् ते मातरं विधवाम् अचक्रच् छयुं कस् त्वाम अजिघांसच् चरन्तम् | 
कस् ते देवो अधि मार्डीक आसीद् यत् प्राक्षिणाः पितरम् पादग्र्ह्य ||
kas te mātaraṃ vidhavām acakrac chayuṃ kas tvām ajighāṃsac carantam |
kas te devo adhi mārḍīka āsīd yat prākṣiṇāḥ pitaram pādaghṛhya || 
Kven gjorde mor di til enkje? Kven, daude eller levande, kunne meinka deg?
Kva for ein Gud trøysta deg då du tok din far sin fot og drap han?

Vediske gudar
Metall

Metall er stoff som både er sterke og lette å forma, og som leier varme og elektrisitet. Dei fleste metalla har stor tettleik og høge smeltepunkt, og er ofte blanke og skinande.

At metall har vore svært viktige for menneskja si utvikling, ser me i metallnamna på tidsaldrar som jernalderen og bronsealderen.

Ei legering er ei blanding av ulike grunnstoff som oppfører seg som eit metall og inneheld minst eitt, men gjerne fleire ulike, metalliske grunnstoff.

Metall i kjemien 

Innan kjemien er eit metall definert som eit grunnstoff som lett gjev frå seg elektron og som dannar metallbindingar. Denne typen binding, der elektrona held til i ei slags sky rundt kationa, gjev metalla dei viktige eigenskapane deira. 

I periodesystemet er metalla skilde frå ikkje-metall med ei skrå linje frå bor til polonium. Stoffa som ligg på denne linja er halvmetall medan stoffa nedanfor og til venstre er metall. Sjølv om metalla utgjer størsteparten av den periodiske tabellen, er dei ikkje vanlege å finna i naturen, særleg ikkje i rein form.

Grupper av metall 
 Alkalimetall
 Jordalkalimetall
 Transisjonsmetall (sjeldne jordmetall)
 Lantanid
 Aktinid
 Edelmetall
 Uedle metall

Kjende metall

Sjå òg 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Korrosjon
 Tungmetall
 Lettmetall

Bakgrunnsstoff 

 

Metalliske grunnstoff
Materiale
Trigonometri

Trigonometri er ei grein innan matematikken som studerer triangel, vinklar og dei trigonometriske funksjonane (sinus, cosinus osv.).

Trigonometri er mykje brukt innan matematikk, særleg geometri, men også innan felt som som numerikk, mekanikk og frekvensanalyse (lyd, lys, optikk og kvantemekanikk).

Dei trigonometriske funksjonane er dei viktigaste omgrepa innan trigonometrien, særleg sinus, som er tilhøvet mellom den motståande sida (kateten) og hypotenusen til ein vinkel i ein rettvinkla trekant.
Periodesystemet

Periodesystemet, som også blir kalla det periodiske systemet eller periodetabellen, er ein tabell over dei kjemiske grunnstoffa ein kjenner til. I dette systemet organiserer ein grunnstoffa etter atomnummer (talet på proton) slik at hydrogen, som har nummer 1, kjem først. Deretter vert grunnstoffa delte inn i periodar etter kva for elektronskal dei har og i grupper etter kor mange frie elektron dei har. Grunnstoff med like mange frie elektron har ofte svært like kjemiske eigenskapar. Det er 90 grunnstoff i naturen. Det finst òg kunstige grunnstoff, men desse er det lite av.

For ein versjon av periodesystemet med tillegg av grunnstoffnamn og atommassar i kvar rute, sjå periodesystemet i stor utgåve.

Sjå òg 
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell
 Periodesystemet i stor utgåve

Bakgrunnsstoff 
 Periodesystem med meir 
 Engelsk periodesystem
 Periodesystem
Øya Man

Man (engelsk Isle of Man; manx Ellan Vannin) er ei av Dei britiske øyane og ligg i Irskesjøen. Øya er sjølvstyrande, men høyrer òg direkte inn som ein eigedom under den britiske krona. Såleis er ikkje Man med i Det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland.

Historie 
Man er eit tidlegare norsk skattland. Frå om lag år 700 til år 900 var Man eit vikingkongedøme. Man var lagt under kongen av Noreg fram til 1266, då Skottland tok over øya. Ho kom under den britiske krona i 1765.

Kultur 
Innbyggjarane øya er prega av dei keltiske og norrøne røtene sine, i tillegg til langvarig engelsk påverknad, noko ein mellom anna kan sjå på musikken der.

På Man har ein i tillegg til engelsk snakka språket manx, som er eit keltisk språk. Den siste talaren av manx døydde i 1974, men ein prøver no å vekkja språket til live att.

Politikk 
Man er eit demokratisk monarki med dronning Elisabeth II av Storbritannia som statssjef eller «Lord of Mann». Dronninga er representert på øya av ein viseguvernør. Det lokale styringsorganet er parlamentet Tynwald, som har to kammer. Tynwald vedtek lover og fører tilsyn med indre saker, skattepolitikk og sosialpolitikk. Eksterne tilhøve, som forsvar og representasjon i utlandet, vert styrt av britiske styresmakter. Man svarar ei årleg godtgjersle for desse tenestene.

Anna 
 Manxkatten er ein kjend halelaus katterase som stammar frå Man

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Isle of Man
 Tynwald (Parlamentet)

Isle of Man
Tidlegare norske kronkoloniar
Kroneige
Metallbinding

Ei metallbinding er ei binding mellom metallatom. I denne typen binding delar atoma valenselektron med alle naboatoma. Ein kan tenka seg ei felles elektronsky for alle atoma i eit stykke metall. Dette gjer at elektrona kan flytta seg raskt rundt i metallet, noko som gjev det mange av metalleigenskapane, som evne til å leia varme og elektrisitet. Metall leier varme og elektrisitet sjølv når det er i væskeform. Dette viser at metallbindingane framleis eksisterer i denne fasen. 

Bindinga liknar kovalente bindingar i og med at elektrona ikkje er lokaliserte til ein bestemt stad, og at det er liten eller ingen forskjell i elektronegativiteten mellom dei ulike atoma i bindinga. I reine metall er det ingen forskjell, og dei er derfor ikkje-polare.

Derimot skil metallbinding seg frå kovalent binding og har meir til felles med ionebinding i og med at ho verkar i heile materialet, ikkje berre til å halda enkeltatom saman, og at ho verkar i alle retningar. Det at bindinga ikkje verkar i ei bestemd retning kan forklara at metall er lett formbare.

Kjemiske bindingar
Karnataka

Karnataka (kannada ಕರ್ನಾಟಕ karnātaka) er ein delstat i India.  Karnataka blei danna som Mysore-staten i 1950 frå det tidlegare Mysore-riket.  I 1956 blei han slått saman med dei kannadatalande delane av Madras- og Bombay-provinsane og Hyderabad-riket.  Namnet blei forandra til Karnataka i 1973.  Hovudstaden til Karnataka heiter Bangalore (kannada ಬೆ೦ಗಳೂರು bengaḻūru).

Namnet 

Namnet 'Karnataka' blei vald for delstaten fordi det var det gamle sanskrit-namnet for heimlandet til det kannadatalande folket.  Tydinga til namnet er ikkje klar og det er blitt tolka på mange forskjellige måtar.  Gamle tamilske tekstar hevdar at namnet kjem frå ಕಾರ್ ನಾಡು kār nādu som tyder 'det svarte landet', men det er rimelegare at namnet kjem frå ಕರು ನಾಡು karu nādu som tyder 'høglandet' - Karnataka ein ein av dei indiske delstatane som ligg høgast over havet.

Historie 

Det har vore veldig mange dynasti som har herska over Karnataka.  Fram til det 6. hundreåret fanst det mange små dynasti som herska over det lokale området sitt.  Dei viktagaste var Ganga-dynastiet, som herska over Mysore, Kolar og nærområdet og Kadamba-dynastiet, som herska over Kanara, Kodagu, og nærområdet.  

Det første storriket var Chalukya-dynastiet som styrte frå circa 550 e.Kr. til 750 e.Kr.  Hovudstaden deira var Vatapi (moderne Badami i nord Karnataka).  I 750 blei dei velta av det jainske Rashtrakuta-dynastiet som styrte til 973, då dei blei overvunne av ein Chalukya-prins som etablerte dynastiet sitt igjen.  

I 1006 blei Hoysala-dynastiet til i Belur.  Hoysalane og Chalukyane hadde mange krigar, og i 1190 blei Chalukya-dynastiet endeleg øydelagt.  Hoysalane hadde makta til 1346, då Vijayanagara-riket overvann dei.

Vijayanagara-riket blei til i 1336 i Hampi i sentrale Karnataka.  Dei blei snart det mektigaste riket i regionen og herska over nesten heile Sør-India, men blei overvunne av det muslmiske Bijapur-kongedømmet i 1565.  Frå den tida herska mogul- og muslimske kongar over det nordlege Karnataka til det 19. hundreåret då ein stor del av landet blei annektert av Det britiske imperiet.  Mysore-riket, som blei til i 1578, herska over det sørlege Karnataka til 1948 då det blei innlemma i India.

Innbyggjarar 

Delstaten var laga for å bli heimlandet til alle kannadatalande folk i India, og dei fleste innbyggjarane har kannada som morsmål.  Dei største minoritetsspråka er urdu (10 %), telugu (7,4 %), tulu (4,5 %), tamil (3,9 %) og marathi (3,7 %).  Urdutalarane i Karnataka bruker ein forskjellig dialekt av urdu som heiter dakni og har forskjellig grammatik og ordforråd frå standard urdu.  Mange av tamiltalarane i Karnataka bruker òg ein forskjellig dialekt av tamil som skilde seg frå standard tamil i det 14. hundreåret.

Jainismen var ein gong den største religionen i Karnataka, og mange av dei heilagaste jainske stadane er i Karnataka.  Dei fleste folk i Karnataka er no hinduar, og omtrent 12 % er muslimar.  Det finst enno nokre få jainar i Karnataka, men dei er ikkje ein stor minoritet.
Fridtjof Nansen-klasse

Fridtjof Nansen-klassen viser til fem fregattar er under bygging ved det spanske verftet Izar. Dei nye fregattane er multirollefartøy. Dei kan kjempe mot trugsmål frå lufta, på overflata og under overflata. Fartøya er plattform for NH 90 helikopter. Den første fregatten blir levert i 2005 og den siste blir operativ i 2010.

Våpensystem 
 Missil: Evolved Sea Sparrow: VLS Mk41 med evolved Sea Sparrow. Fartøyet sitt primære våpensystem mot luftmål.
 Nye sjømålsmissil (NSM): Missil med lang rekkjevidd, utvikla for innaskjers krigføring.
 Torpedo: SLT Sting Ray-torpedo. 
 Kanon: Ota Breda 76 mm S/R. 76 mm kanon til luftvern, overflatemål og landmål. 
 Søkkeminer.
 Helikopter: NH 90 er ein del av kampsystemet Fridtjof Nansen og er utrusta med synkeminer som ein del av anti-ubåtkrigføring og autonome lettvektstorpedoar med elektrisk framdrift.

Namn 
Fregattane er kalla opp etter norske oppdagarar. Namna blir:

 F310: KNM «Fridtjof Nansen»
 F311: KNM «Roald Amundsen»
 F312: KNM «Otto Sverdrup»
 F313: KNM «Helge Ingstad»
 F314: KNM «Thor Heyerdal»

Fakta 
 Lengd: 134 meter
 Breidd: 16,8 meter
 Deplasement (fullasta): 5300 tonn
 Marsjfart: 26 knop
 Besetning: 121 (56 befal, 31 verva, 34 meinige og lærlingar)

Bakgrunnsstoff 
 Artikkel frå Forsvarsnett om kvifor vi har fregattar
Heimesida til Fridtjof Nansen-klassen 

 
Fregattklassar
Strykeinstrument

Eit strykeinstrument er eit strengeinstrument der tonen blir danna ved at ein får strengane til å vibrera ved å stryka dei med ein boge. 

Nokre viktige strykeinstrument er instrument av fiolinfamilien, først og fremst fiolin (inkludert hardingfele), bratsj, cello og kontrabass, og gambefamilien, og i tillegg mellom anna viola d’amore, kinesisk erhu, japansk kokyu, walisisk crwth, svensk nyckelharpa, og det nordindiske instrumentet sarangi.

Sjå òg 
 Bilete av strykeinstrument

Strengeinstrument
Kristofer Janson

Kristofer Nagel Janson () var ein landsmålsforfattar fødd i Bergen. 
Janson gav ut meir enn 50 litterære verk og hundretal artiklar og religiøse skrift. Han hadde diktarløn frå Stortinget. Janson fekk diktarløn i 1876, men sa løna frå seg i 1882. Janson og Aasmund Olavson Vinje var dei fyrste som skreiv romanar på landsmål.

Nokre av songane til Janson har levt og vorte lærde utanboks av mange gjennom åra, mellom anna «Hu hei, kor er det vel friskt og lett uppå fjellet», «Fjukande skyer», «Ung Åslaug» og «Millom Rosor».

Verk

Bøker

Preiker og preikesamlingar 
 1869 - Tri Preikor fyre det norske Landsfolket. Bergen (Giertsen), 1869. (64 s.)

Geografi 
 1874 - Fraa Island. Kristiania (Det norske Samlaget), 1874. (47 s.; ill.)

Historiske romanar 
 1875 - Fraa Dansketidi : Skildring fraa det sekstande Aarhundradet. Bergen (Giertsen), 1875. (456 s.)

Litteratur 
 Draxten, Nina: Kristofer Janson in America. Boston : Twayne Publishers, 1976.
 Handagard, Idar: Kristofer Janson, Oslo 1944.
 Heidelberg, Knut K.S.M: Frisinnet kristendom. Unitarismen i Norge 1893-1937, MF, Oslo 2006.
 Janson, Kristofer: Hvad jeg har oplevet : livserindringer, Kristiania 1913. 
 Juvik, Helge: Samfunnskritikk og reformtanker i Kristofer Jansons diktning fra 1891 til 1914. Hovedoppgåve i nordisk - Universitetet i Oslo, 1981. 
 Solheim, Anne Lofthus og Solheim, Rolf Erik: Visdomsperspektivet : en guddommelig saga om Kristofer Janson og åndshøvdingene på hans tid, Høvik 2004. ISBN 82-300-0067-0
 Øverland, Orm: «The Minneapolis Interlude of the Jansons», i The Western Home: A Literary History of Norwegian America. Northfield, Minnesota : Norwegian-American Historical Association, 1996 (s. 157–169)

Kjelder 
 Det løfterike landet, Nasjonalbibliotekets sider om norsk utvandring til Amerika.

Bakgrunnsstoff 
 Aasentunet; Janson, Kristofer Nagel. Med tekstar av Janson (arkivert side)
 Digitaliserte bøker av Kristofer Janson hjå Nasjonalbiblioteket
 Side om Kristofer Janson (arkivert side)

Norske forfattarar
Nynorskforfattarar
Folk frå Bergen
Tunnbröd

Tunnbröd er eit fellesnamn for svenske brødslag av flatbrød- og lefsetype. Tunnbröd blir baka av kveitemjøl, rugmjøl og ofte òg byggmjøl. I motsetnad til norsk flatbrød inneheld det svenske tunnbrödet oftast noko gjær eller hjortetakk. Ein kjevlar ut deigen tynt — anten med slett kjevle eller ruta eller rugla kjevle. Ein steikjer tunnbröda helst i gammaldags bakaromn, men i vår tid blir òg vanlege steikeomnar bruka.

Tunnbröd kan vera mjuke som norsk lefse eller harde som flatbrød. Det blir rekna som uunnverleg attåt surströmming, men blir òg bruka til kåldolmar. Den svenske matretten «bryta» er sundbrotne bitar av tunnbröd servert i djuptallerken saman med mjølk og tyttebersyltetøy.

Flate brød
Svensk mat
1532

1532 (romartal MDXXXII)

Hendingar

Utlandet 
 16. november - Conquistadoren Francisco Pizarro tok inkaherskaren Atahualpa til fange. Mellom 6 og 7000 av inkaen sine menn blei drepne.

Noreg

Fødde

Døde 

 1. oktober: Jan Gossaert, flamsk kunstmålar
1533

1533 (romartal MDXXXIII)

Hendingar

Utlandet 
 16. juli: Inkaherskaren Atahualpa vart avretta ved kveling. Han lét seg døype og slapp unna første domen som var døden ved brenning.

Noreg

Fødde

Døde 

 10. april: Kong Fredrik I av Danmark-Noreg
1534

1534 (romartal MDXXXIV)

Hendingar

Utlandet

Noreg

Fødde 
 24. september: Guru Ram Das, den fjerde av dei ti sikh-guruane.

Døde 

 5. mars: Correggio, italiensk målar
 14. september: Pave Klemens VII
1535

1535 (romartal MDXXXV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.

Hendingar

Utlandet 
6. januar: Lima, den novErande hovudstaden i Peru, blei grunnlagd av Francisco Pizarro.
11. mai: Visekongedømet Ny-Spania blei grunnlagt.

Fødde 
 11. februar: Pave Gregor XIV som Niccolò Sfondrati
 2. juni: Pave Leo XI som Alessandro Ottaviano de' Medici
 22. juli: Katarina Stenbock, dronning av Sverige gift med Gustav Vasa.
 Luis de Molina, spansk teolog.
 Diana Scultori Ghisi, italiensk gravør

Døde 

 5. mars: Lorenzo Costa, italiensk målar
 6. juli: Thomas More, engelsk politikar og forfattar
 24. desember: Nils Lykke, dansk-norsk adelsmann

Kjelder
1536

1536 (romartal MDXXXVI)

Hendingar

Utlandet 
 2. februar: Spanske Pedro de Mendoza grunnla Buenos Aires i Argentina.
 Mai: Inkaleiaren Manco Inca Yupanqui leia eit opprør mot dei spanske inntrengjarane. 

 Ved eit kyrkjemøte i Uppsala blei den svenske kyrkja gjort om til evangelisk statskyrkje. Messe på svensk blei innført i heile landet.
 Cranganore i India blei portugisisk koloni.
 Omfattande bondeopprør i Yorkshire, fordi bøndene som arbeidde på konfiskert kyrkejord frykta å mista henne.

Noreg 
 Februar: Grevefeiden enda med siger for Kristian III av Danmark.
 Danmark-Noreg: Noreg blei eit lydrike under Danmark.
 Reformasjonen innført i Danmark-Noreg, alt kyrkjegods kom under statleg eige.

Fødde 
 24. februar: Ippolito Aldobrandini, seinare pave Klemens VIII

Døde 

 19. mai: Anne Boleyn, andre kona til Henrik VIII av England (halshogd)
 12. juli: Erasmus frå Rotterdam, nederlandsk humanist