alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Tijuana

Tijuana (ˌtiːəˈwɑːnə/) er den største byen i delstaten Baja California og den sjette største i Mexico. Byen ligg ved grensa til USA og er den vestlegaste byen i Mexico. I 2005 hadde han rundt 1 483 992 innbyggjarar. Arealet er på 637 km². 

Byen voks opp rundt grenseovergangen mellom USA og Mexico. Ein reknar grunnlegginga av byen til 11. juli 1889.
Han fekk formelt namnet «Tijuana» i 1929. Ein trur at namnet kjem frå orda Tia Juana ('Tante Johanne'), namnet på ein storgard i området. Eit anna mogleg opphav er yumanonamnet Ti-Wan, 'ved havet'.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Baja California
Byar i Mexico
Skipingar i 1889
Hoboken-Verzeichnis

Hoboken-Verzeichnis er det mest brukte namnet på katalogiseringa av verka av Joseph Haydn. Verka blir fyrst kategorisert etter type (romartal), og så kronologisk (arabiske tal). Katalogen har fått namn etter opphavsmannen, den nederlandske musikkvitaren Antony van Hoboken, og var ferdig i 1957.

For dei fleste av desse kategoriane nyttar ein nummera frå Hoboken-katalogen. Unntaket er strykekvartettane; Desse blei gjevne ut med opusnummer medan Haydn enno var i live, og trass i at dei har Hoboken-nummer nyttar ein seg vanlegvis av opus-nummera i staden. Dette er og høve for ein del andre verk, til dømes klavertrioane, men her har opus-nummera verte fortrengt til fordel for Hoboken-nummereringa. Konsertar og symfoniar blir gjerne omtala etter nummer som ofte (men ikkje alltid) stemmer over eins med Hoboken-katalogen (Til dømes har to symfoniar som har dukka opp etter Hoboken-katalogen fyrst blei kompilert fått namna A og B, men er samtidig omtala som Hob 1/107 og 108).

Joseph Haydn
Tropesjukdommar

Tropesjukdommar er fleire sjukdommar som hovudsakleg opptrer i lag med tropisk klima. Utbreidde tropiske sjukdommar er malaria, filariasis, leishmaniasis, schistosomiasis og sovesjuke. Ulike bakteriar, virus, protozoar, sopp og ormar kan føra til infeksjon med ein tropesjukdom. Dei blir ofte spreidde gjennom vektorar som insekt (t.d. malariamygg og tsetsefluge). Det medisinske feltet som har med tropesjukdommar å gjera blir kalla tropemedisin.

Svært mange menneske opplever tropiske sjukdommar kvart år. Ein reknar med rundt 100 millionar nye malariatilfelle kvart år. Rundt 200 millionar har schistosomiasis og 400 millionar har ankylostomiasis.

Sjukdommar som er vanlege i tropane, men også i kjøligare område, høyrer ikkje eigentleg til tropesjukdommane. Dette gjeld til dømes pest, kolera, koppar, tyfoid, paratyfoid, dysenteri og andre tarminfeksjonar. Amøbedysenteri finst også utanfor tropane, men gjev ikkje symptom i kalde område.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 WHO Neglected Tropical Diseases
 Drugs for Neglected Diseases Initiative
 WHO Tropical Disease Research homepage

 
Infeksjonssjukdommar
Årlege temperaturekstrem i Noreg

Dette er ei oversikt over høgaste og lågaste offisielt målte temperatur i Noreg frå 1883 til d.d. Lista er ajourført per 1. februar 2010.

Sjå òg

 Norske vêrrekordar
 Klima i Noreg

Kjelder
 Oversikt over luftens temperatur og nedbøren i Norge 1883–1956. Utgitt av Det Norske Meteorologiske Institutt (DNMI - nå met.no).
 Meteorologisk årbok 1956–1979, utgitt av Det Norske Meteorologiske Institutt (DNMI – nå met.no).
 Gustav Bjørbæk: Norsk vær i 100 år. Utgitt av Teknologisk forlag, 1998.

Bakgrunnsstoff
 eKlima - klimadatabasen til met.no 
 Vær og vind (v/værstatistikar Bernt Lie)

Vêr i Noreg
Geil

Geil (frå norrønt geil), gote eller gutu er ein veg eller ei fegate med stengsler på begge sider brukt til å føra husdyr gjennom. Ein geil kunne til dømes gå frå tunet på ein gard til utmarka og brukat til å jaga dyra til og frå beitet. Mange norske stadnamn har geil i seg og vitnar om kor geilene har gått, til dømes namnet Geilo, som er dativ fleirtal av geil.  

«Geil» vert også brukt om ei trong kløft eller gjel, og om ein smal gang mellom eller inni hus.

Kjelder

gardsbygningar
husdyrhald
norske stadnamn
Seksuelt overførbare sjukdommar

Seksuelt overførbare sjukdommar er sjukdommar som typisk blir overførte gjennom seksuell omgang, som samleie, eller ved at infeksjon kjem i kontakt med uinfiserte slimhinner gjennom annan kontakt, som fødsel og amming. Mange av sjukdommane kan også smitta gjennom infisert blod eller blodprodukt, eller ved bruk av infiserte sprøyter. Andre kan ganske enkelt smitta gjennom hudkontakt.

I denne gruppa sjukdommar finn ein typiske kjønnssjukdommar som  syfilis, gonoré, klamydia, blaut sjanker (ulcus molle), lymfogranuloma inguinale og granuloma venerum. Virus som hiv/aids, hepatitt B, herpes og papillomavirus, som kan føra til kjønnsvorter og fleire former for kreft, er også seksuelt overførbare

Seksuell omgang med fleire aukar risikoen for smitte av seksuelt overførbare sjukdommar, men ein kan også få dei gjennom ein enkelt kontakt med ein infisert person. Rett bruk av kondom ved samleie senker risikoen.

Sjukdommar som er forårsaka av bakteriar kan behandlast med antibiotika. Det finst vaksinar mot nokre av virusa, som ellers ofte kan hemmast med antivirusmedisin, sjølv om ein ikkje blir kvitt viruset.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Sexually transmitted disease» frå ,  den 1. februar 2010.  
 
 

 
Menneskeleg seksualitet
Seksualmedisin
Jordmorfag
Selhus

Selhus eller sel (norrønt sel, samanheng med sal) er ein støl eller seterhus med soverom, kjøken og mjølkerom.

I gamal tid var ordet nytta om overnattingsplassar. Mange norske stadnamn, som Sel og Salhus, kjem av ordet.

Kjelder

norske stadnamn
gardsbygningar
Bibeldagen

Bibeldagen blir av dei fleste norske kyrkjesamfunn feira i samband med Såmannssøndagen eller -laurdagen (for adventistane). Bibeltekstane handlar denne dagen om Guds ord, og gudstenesta er prega av takksemd for at vi i Noreg gjennom mange hundre år fritt har hatt høve til å lese og bruke Bibelen. 

Det Norske Bibelselskap har tre konkrete målsetjingar for Bibeldagen: 
 
 Takke for at vi har Bibelen 
 Gje offergåver til bibelutbreiing i andre land
 Hjelpe kvarandre til å lese og bruke Guds ord

Kjelder
Bibel.no – Bibeldagen Bibelselskapet

Kristne høgtider
Kristendom i Noreg
Bibelprisen

Bibelprisen er ein pris oppretta av Det Norske Bibelselskap som årleg blir gitt til ein eller fleire personar for vørdsamt arbeid med å utvide og fornye bruken av Bibelen.  

Mellom prisvinnarane har det vore fleire framståande aktørar innan kultur og politikk, men også personar innan samfunnssektoren som har arbeidd for å auke bibelkunnskapen i skulen og kyrkjelydane. 

Det har vore ei hovudoppgåve for Bibelselskapet å leggje til rette for fornya bruk av Bibelen på brei basis, både på lokalt plan i kyrkja og i skulen, men òg innan kulturlivet og samfunnslivet nasjonalt. Det er på denne bakgrunnen Bibelselskapet har etablert Bibelprisen.

Bibelprisvinnarar: 
 2011: Henrik Syse
 2010: Inger Lise Rypdal
 2009: Erik Poppe
 2008: Alf Kristian Tellefsen
 2007: Svein Harry Schöttker Hauge
 2006: Anne Ludvigsen Kaldestad
 2005: Kjell Markset
 2004: Sylfest Lomheim 
 2003: Anne Flugstad og Birgitte Bjørnstad Sæbø
 2002: Egil Hovland
 2001: Ivar Skippervold
 2000: Carl Henrik Grøndahl
 1999: Roar Haldorsen Strat og Evangeliesenteret ved Lise og Ludvig Karlsen
 1998: Ola B. Johannessen
 1997: Anna Jacobsen og Bierna Bientie
 1996: Kjetil Bang-Hansen, Jannicke Tindberg og Svein Tindberg
 1995: Edvard Hoem

Bakgrunnsstoff 
 
Offisiell nettstad 

Kristendom i Noreg
Skipingar i 1995
Fordøying

Fordøying eller melting viser til den mekaniske og kjemiske nedbrytinga av komplekse næringsemne i organismar. Nedbrytinga gjev enklare stoff som kan absorberast av organismen og brukast i stoffskiftet hans. Prosessen består alltid av inntak, nyttiggjering av stoff og utstøyting av restar, men kan elles gå føre seg på ulike måtar.

Ein kan skilja mellom intracellulær fordøying, som skjer inne i enkeltceller, og ekstracellulær fordøying som hovudsakleg finn stad i fordøyingskanalen. 

Pattedyr utfører fordøying ved å eta mat med munnen der dei bryt han ned mekanisk gjennom tygging med tenner og kjemisk gjennom enzym i spyttet. Maten går så ned matrøyret til magesekken der syre drep dei fleste skadelege mikroorganismane og fortset nedbrytinga. Næringsstoff blir tekne opp i tynntarmen og tjukktarmen før restane blir skilde ut som avføring.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fordøyelse» frå , og «Digestion» frå  den 1. februar 2010.

Bakgrunnsstoff

Fordøyinga ved NDLA.no

Stoffskiftet
Meltingsapparatet
Svend Foyn

Svend Foyn () var ein norsk skipsreiar og grunnleggjar av den moderne kvalfangsten.

Foyn reiste til sjøs i ung alder og vart skipper allereie då han var 24 år. Han studerte språk i Frankrike og England, sigla til Spania og Frankrike og dreiv samstundes med eksport og import. Han gjorde eit banebrytande arbeid innan selfangst og skapte ein viktig ny næringsveg. Han deltok sjølv i ein selfangstekspedisjon i 1844 og teikna ei ishavsskute som vart mønster for bygging av desse.

Foyn organiserte i 1847 sin fyrste kvalfangstekspedisjon til Nord-Noreg. I 1863 industrialiserte han den fyrste granatharpunen med eksploderande hovud basert på Erik Eriksen og Jacob Nicolai Walsøe sin idé og design. I 1864 vart kanonen montert på den fyrste dampdrivne kvalfangstskuta i verda, «Spes & Fides», bygt ved Nylands mekaniske verksted i Christiania. Fartøyet var 94 fot langt, med ein 20 hestekrefters maskin; maksimal fart var sju knop.

Svend Foyn revolusjonerte kvalfangsten, på godt og vondt. Ved sin død etterlet han seg ei formue på fire millionar kroner, og ein industri som etter mange år var nær ved å utrydde dei store havpattedyra.

Foyn bidrog med finansiell støtte til misjonsverksemda og til oppføringa av bedehus, skular og barneheim i Tønsberg. Han vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden i 1853, forfremja til kommandør i 1870 og mottok storkorset i 1893.

Svend Foyn har fleire stader i Antarktis kalla opp etter seg. 
 Kyststrekninga Foyn Coast
 Foyn Harbour, som var ein aktiv stad for kvalfangstaktiviteten ved Den antarktiske halvøya
 Foyn Point, eit nes langs Foyn Coast. 
 Foyn Island den nest største øya i Possession Island.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Svend Foyn» frå ,  den 1. februar 2010. 
 oppgav desse kjeldene: Den Kongelige norske Sankt Olavs orden 1847-1947, utgitt av ordenskanselliet ved O. Delphin Amundsen, Grøndahl & Søns Forlag, Oslo, 1947

Litteratur
Alf R. Jacobsen (2008) Svend Foyn. Fangstpioner og nasjonsbygger, Aschehoug. ISBN 978-82-03-232169
Jan Østby (1953) Hvalkongen. Eventyret om Svend Foyn, Gyldendal.
Arne Odd Johnsen (1943) Svend Foyn og hans dagbok, Fabritius.

Bakgrunnsstoff 
kvalfangstmuseet i Sandefjord
Norsk Biografisk Leksikon

Norske skipsreiarar
Norske forretningsfolk
Norske kvalfangarar
St. Olavs Orden
Folk frå Tønsberg
Meltingskanalen

Meltingskanalen eller gastrointestinaltraktus (lat. tractus digestorius) er eit organsystem hos menneske og andre dyr som tek inn mat og bryt han ned for å hente ut og absorbere næringsemne. Restane, avfallsemna, blir sendt ut av kroppen i form av urin og avføring. Meltingskanalen er samansett av munnen, matrøyret, magesekken, tjukktarmen og tynntarmen.

Hjå menneske omfattar tarmkanalen tynntarmen med tolvfingertarmen og tjukktarmen med blindtarmen og endetarmen. Han strekkjer seg frå magesekken til endetarmsopninga og er mellom 7 og 9 meter lang. Tarmrøyret er omfatta av bukhinna. Opninga mellom magesekken og tarmkanalen kan lukkast med ein kraftig snøremuskel i portnaren (pylorus). Endetarmsopninga blir kontrollert av ringmusklar.

Hjå dei fleste virveldyr er tarmkanalen delt i ein fremre og bakre del, tynntarm og tjukktarm, som er skilde med ein innsnevrande klaff der ein også finn ein eller fleire blindtarmar. Store, kompliserte dyr har forlenga, buktande tarmkanalar der også flaten på innsida blir auka gjennom foldingar og tarmtottar. Slik kan dei ta opp næring som svarer til kroppsmassen deira. Meir primitive dyr, som rundmunnar, har eit nokså rett og einsarta tarmrøyr. Tarmen er kort hjå kjøtetarar og lang hjå planteetarar.

Virvellause dyr kan ha tarmkanal som er lik fordøyingskanalen. Nokre, til dømes flimmerormar, har ikkje analopning. I tillegg til musklar i tarmveggen kan dei også ha flimmerhår som flytter på tarminnhaldet.

Kjelder 
 
 

Meltingsapparatet
Tarmsystemet
Organ
Buken
Tynntarm

Tynntarmen (lat. intestinum tenue) høyrer til fordøyingssystemet og er ein del av tarmkanalen. 

Hjå menneske byrjar tarmen med pylorus (portnaren eller mageporten) ved magesekken og endar med Bauhins klaff (valva ileocoecalis), ein leppeaktig ventil ved byrjinga av tjukktarmen. Tynntarmen har tre delar: Tolvfingertarmen (duoedenum), jejunum og ileum. Tarmen er vanlegvis omtrent 5 meter lang, men kan vera frå 3 til 7 meter.

I den innleiande delen av tynntarmen, (tolvfingertarmen), blir det tilført galle og bukspytt, som inneheld enzym og nøytraliserer magesyre. I resten av tarmen (særleg i jejunum) blir det tilført tarmsaft frå kjertelceller som sit i slimhinnene. Her og i ileum blir nedbrytinga av næringsstoff til einingar (molekyl) så små at dei kan takast opp av organismen fullført. Molekyla blir saug opp gjennom tarmtottar langs veggane i tynntarmen. 

Mellom anna tek tynntarmen opp vatn, mineral som jern, kalsium, klor og natrium, gallesalt som finst i galle, vitaminar, feitt, aminosyrer og monosakkarid.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Tynntarmen» frå ,  den 1. februar 2010.

Bakgrunnsstoff 

Tarmsystemet
Gastroenterologi
Buken
Tjukktarm

Tjukktarmen (lat. intestinum crassum) høyrer til fordøyingssystemet og er ein del av tarmkanalen. Han er siste delen av tarmane og omfattar endetarmen. Den viktigaste oppgåva til denne tarmen er å ta opp vatn frå tarminnhaldet og driva restavfallet ut av kroppen. Han tek berre opp nokre næringsstoff og bryt ikkje tarminnhaldet meir ned.

Hjå menneske byrjar tarmen med Bauhins klaff (valva ileocoecalis), ein leppeaktig ventil frå tynntarmen til blindtarmen (cecum). Etter denne kjem sjølve tjukktarmen (colon), som er rundt 1,5 meter lang. Han byrjar på høgre side av livet og går frå blindtarmen til levra, deretter tvers over bukhòla mot milten før han går nedover i bekkenet mot endetarmen (rectum).

Kolon 
Dei fleste virveldyr har ein tjukktarm med det vitskaplege namnet kolon (colon). I pattedyr har denne tjukktarmen fire delar: Den oppstigande (colon ascendens) går på høgre side frå blindtarmen til levra. Den tversgåande (colon transversum) ligg tvers over bukhòla frå levra mot milten, den nedstigande (colon descendens) går på venstre side og dannar og den S-forma slyngedelen (colon sigmoideum).

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 
Biologisk transport
Jordskjelvet i Haiti 12. januar 2010

Jordskjelvet i Haiti 12. januar 2010 fann stad 12. januar 2010 klokka 16.53 lokal tid (UTC -5). Skjelvet målte 7,3 på richterskalaen.

100-160 000 menneske omkom. Rundt 300 000 blei skadde, og 1 million blei heimlause.

Kjelder 
 

Haiti
Jordskjelv i Amerika
Jordskjelv i 2010
2010 i Haiti
Den heilage Hallvard

Den heilage Hallvard er ein norsk helgen med minnedag ved hallvardsmesse, 15. mai. Hallvard Vebjørnsson () var fødd i Lier som einaste son av Vebjørn og Torny på Husaby i Lier. Torny, mor hans, var søsterdotter til Åsta Gudbrandsdotter, som var mor til kong Olav Haraldsson. 

I følgje legenda vart Hallvard drepen da han prøvde å redde ei kone som med urette vart forfølgd, klaga for tjuveri. Hallvard vart drepen med tre pilar og søkkt i Drammensfjorden med ein mylnestein om halsen. Etter ei tid flaut liket opp. Da var huda hans like frisk, og vidjekvisten som batt steinen til halsen hadde fått friske skot. Dette vart tolka som jærteikn og som ei stadfesting på at han hadde gjort ein stordåd: Han hadde forsøkt å redde ei ukjend kone, eller han hadde ofra livet sitt for ei tjuvkjerring.

I 1053 gav kong Harald Sigurdsson ordre om at liket skulle gravast opp og flyttast til Mariakyrkja i Oslo. Helgenskrinet vart flytta til Sankt Hallvardskyrkja da ho var ferdig i 1130.

Hallvard vart vernehelgen for Oslo, som enno ber dei tre pilane og kvernsteinen som skjoldmerke. Som helgen har han vore dyrka i Noreg, på Island og vest i Sverige. I Oslo markerer ein festdagen kvart år 15. mai med ulike arrangement. St. Hallvardsdagen er òg datoen for utdeling av St. Hallvard-medaljen.

Kjelder 
 Omtale på katolsk.no
 Ragnar Skottene Kristne Symboler Verbum 2002 ISBN 82-454-0918-5

Lier kommune
Oslo bispedømme
Oslo
Katolske helgenar
Norske helgenar
George Vancouver

George Vancouver  () var ein engelsk sjøoffiser og oppdagar. Han blei berre 41 år gammal og døydde i 1798, men rakk likevel å få namnet sitt i historia. 

Vancouver blei fødd i King's Lynn i England i 1757. I 13-årsalderen gjekk han inn i marinen og deltok på James Cook sin andre og tredje ekspedisjon jorda rundt. I 179] leia han ein ekspedisjon som utforska Nord-Amerika sin stillehavskyst. Han brukte tre år på denne oppgåva. 

George Vancouver var den første som sigla rundt den store øya Vancouver Island, som saman med byen Vancouver seinare skulle bli kalla opp etter han. Eigenleg stammar namnet frå van Coevorden, ei slekt frå byen Coevorden i nordaustre Nederland.

Fotnotar 

Britiske oppdagarar
Oppdagarar i Nord-Amerika
Oppdagarar i Stillehavet
Oppdagarar på 1700-talet
Folk frå Norfolk
Forsvarets spesialkommando

Forsvarets spesialkommando (FSK) er ein gruppe norske kommandosoldater. Denne spesialstyrken har hovudkvarter i Rena leir.

Norske militæravdelingar
Skipingar i 1982
Kommandosoldat

Ein kommandosoldat er ein type lettvæpna soldat som finst i ein militær spesialstyrke. Dei vert sette til å utføra mindre sjølvstendige oppdrag.

Synonym
I norske media vert omgrepet òg nytta som synonymt med spesialsoldat og spesialjeger.

Kommandosoldatar
Noreg:
Knut Haukelid

Storbritannia: 
Andy McNab, forfattar

Sjå òg
Jegersoldat

Infanteri

he:קומנדו
Knut Haukelid

Knut Haukelid () var ein norsk offiser, kommandosoldat og fenrik i Kompani Linge. Haukelid vart fødd i Brooklyn, USA.

For innsatsen sin under andre verdskrigen fekk Haukelid St. Olavsmedaljen med eikegrein i 1943, Krigskorset i 1944 og Krigskorset med to sverd i 1947. Han var også innehavar av mellom anna britiske Distinguished Service Order og amerikanske Presidental Medal of Freedom with Silver Palm.

Kjelder 

 Delar av artikkelen er omsett frå wikipedia på bokmål om Haukelid.

Norske offiserar
Nordmenn frå andre verdskrigen
St. Olavsmedaljen med eikegrein
Folk frå New York City
Medlemmar av Kompani Linge
Barking av tømmer

Barking vil seia å fjerna borken frå trestammar. Tidlegare, då tømmeret vart køyrt fram med hest, vart tømmeret barka i skogen der det var hogge, for at dei skulle gli lettare. At barka tømmer tørkar snøggare var viktig der ein nytta fløyting, etter som det då var mindre tømmer som sokk. Likevel rekna ein med at på 2-3 % av tømmeret som vart fløyta sokk.

Før det vart vanleg å nytta barkespade vart barkinga utført med øks. Om lag halvparten av tida gjekk med til barking med spade, så dette var ein kostbar operasjon. På 1960-talet vart det difor utvikla barkemaskinar. Desse vart i byrjinga plasserte på lunningsplassane, men etter kvart vart det innstallerte større og meir effektive barkemaskinar ved sagbruk og papirfabrikkar.

Galleri

Sjå òg 
Barking for konservering (av skinn)

Referansar 

Skogbruk
Whistler i British Columbia

Whistler er ein småby og ein skistad i provinsen Britisk Columbia i Canada. Whistler arrangerte fleire av øvingane under Vinter-OL 2010. 

Whistler omfattar fleire område som ligg spreidd rundt Whistler Mountain og Blackcomb Mountain. Whistler er den største skistaden i Canada med til saman 216 km løyper og 1530 m høgdeforskjell frå Whistler Mountain og 1609 m høgdeforskjell frå Blackcomb Mountain.

Sjå også 
 Whistler Olympic Park

Bakgrunnsstoff 

Vintersportsstadar
Byar i Canada
Busetnader grunnlagde i 1914
Busetnader i Britisk Columbia
Panteon

Eit panteon (frå gresk παν, pan, «all-» og θεόν, theon, «av gudane») er eit tempel for alle gudane i ein polyteistisk religion, eller forsamlinga av alle gudar.

I ei verdsleg tyding tyder er ordet ein stad der store menn og kvinner i ein nasjon ligg gravlagd eller vert æra på annan måte. 

Pantheon er namnet på fleire bygningar: 
Pantheon i Roma, eit tempel frå 100-talet, seinare omgjort til kyrkje. 
Panthéon i Paris, ei kyrkje frå 1700-talet. 
Pantheon i London, ein bygning frå 1700-talet som i dag vert nytta til teater. 

Pantheon er òg nytta av organisasjoner og institusjonar:
 Pantheon Books, eit forlagshus.

Gresk mytologi

ja:パンテオン
Runer i Hagia Sofia

To runeinnskrifter er kjende frå den bysantinske kyrkja Hagia Sofia. Forskarar reknar med at dei er rista av væringar i Konstantinopel (dagens Istanbul) på 1000-talet. 

Den første runeinnskrifta blei oppdaga i 1964 på handlista til balustraden i det øvste galleriet på sørsida. Funnet blei beskrive av Elisabeth Svärdström i Fornvännen nr. 65, 1970. Av inskripsjonen er berre delar av førenamnet Halvdan leseleg som -alftan. Det vanlegaste formularet for runeinnkrifter i vikingtida var «NN rista desse runene», og det er mogleg at innskrifta i Hagia Sofia følgde denne malen. 

I den same balustraden oppdaga svensken Folke Högberg i 1975 ei runeinnskrift til. Innskrifta blei gjenoppdaga i 1988 av Mats G. Larsson, som publiserte den i tidsskriftet Fornvännen nr. 84, 1989. Han klarte ikkje å tolka kva som stod i denne innskrifta, men han las ari:k. I følgje Larsson var dette byrjinga på «Are rista desse runene». 

Högberg gjorde først ei anna lesing og fekk i 1997 støtte av Svein Indrelid, som i staden tolka inskripsjonen som Árni, det vil seia Arne, ein enkel signatur eller tag. Denne tolkninga blir i dag vurdert som meir sannsynleg enn Larsson si.

Dette syner oss at dei norrøne laga graffiti medan dei oppheldt seg i Miklagard.

Bakgrunnsstoff
 James E. Knirk, Runer i Hagia Sofia i Istanbul, Nytt om runer 14 (1999), 26-27 
 Nytt om runer (meldingsblad om runeforsking frå Runearkivet ved Kulturhistorisk museum, Universitetet i Oslo)  
 Relics Of The Varangians - Graffiti in Hagia Sophia (med fleire bilete)
 Artiklar i tidsskriftet Fornvännen 

arkeologiske funn i Tyrkia
Hagia Sofia
Vikingtida
Norrøn tid
Runer
Graffiti
Skjønnlitteratur

Skjønnlitteratur viser til litteratur som hovudsakleg er dikta opp, til forskjell frå sakprosa, som skal skildra faktiske tilhøve. Sidan antikken har ein delt skjønnlitteratur i hovudsjangrane epikk, lyrikk og dramatikk, som igjen kan delast inn i undersjangrar.

Nokre døme på skjønnlitteratur er roman, novelle, dikt, epos og skodespel.

Nokre former for litteratur kan bevega seg mellom skjønnlitteratur og sakprosa, til dømes biografi eller anna historieforteljing.

Kjelder

Litteratursjangrar

cs:Krásná literatura
gan:小說
tl:Kathang-isip
th:นิยาย
bat-smg:Menėnis stėlios