alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ustasja

Ustasja (kroatisk Ustaša fleirtal, Ustaše, ustasje, på norsk omtrent 'dei opprørske', serbisk Усташа) var ein kroatisk høgreekstrem organisasjon som vart sett til å leia Kroatia av Aksemaktene i 1941. Dei førte ein nazistisk/fascistisk politikk og vart til slutt kasta ut av jugoslaviske partisanar og Den raude armeen i 1945. Leiar for Ustasja var Ante Pavelić.

Den kroatiske fascistrørsla vart illgjeten for ekstrem brutalitet mot serbarar, jødar og sigøynarar under krigen. 
Ustasjaen freista utrydda alle serbarar, jødar, sigøynarar, og kroatiske kommunistar frå området dei kontrollerte. Organisasjonen bygde fleire konsentrasjonsleirar, og den mest illgjetne er nok konsentrasjonsleiren Jasenovac.

Bakgrunn 
Rørsla vart grunnlagd i 1929 av Pavelić. Bakgrunnen var eit ynske om ein eigen kroatisk stat, for ikkje å bli dominert av serbarane.

Etter at tyske og italienske tropper tok kontroll over Jugoslavias territorium våren 1941 vart det oppretta ein separat kroatisk stat, der Ustasja fekk makta. Denne staten omfatta au Bosnia-Hercegovina og Syrmia, som Ustasja gjorde krav på som «opphavlege kroatiske område». Derimot måtte store delar av Dalmatia avståast til Italia.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Ustasja» frå ,  den 4. august 2006.  

Jugoslavisk historie
Kroatisk historie
Fascisme
Holocaust
Jugoslavia
Andre verdskrigen
Mongstad

Mongstad er eit område i kommunane Alver og Austrheim i Vestland fylke. Mongstad er særleg kjend på grunn av Mongstad oljeraffineri, som vart sett i drift frå 1975. I tillegg er Mongstad bygd opp som ein terminal og lagringsstad for råolje. Kaien ved Mongstad kan ta imot skip på inntil fire hundre tusen tonn. 
Før raffineriet vart bygd, var området mest nytta til jordbruk. 
Mongstad vart kjend gjennom Mongstad-skandalen mot slutten av 1980-talet. Kostnadsoverskridingar i samband med utbygging av oljeraffineriet gjorde at leiinga i oljeselskapet Statoil måtte gå av i 1987. Overskridinga synte seg til slutt å vera på kring seks milliardar norske kroner. Ein slik sum vart i media kalla ein mong, oppkalla etter Mongstad. 
Mongstad-saka inspirerte forfattaren Georg Johannesen til å skriva ein satirisk og samfunnskritisk roman, Romanen om Mongstad.

Litteratur 
 Georg Johannesen: Romanen om Mongstad, Oslo 1989 ISBN 82-02-12018-7, ISBN 82-574-0737-2
 Karl Kolstad: Mongstad. Frå utkantbygd til industristad, Oslo Det Norske Samlaget 1999 ISBN 82-521-5176-0

Busetnader i Alver
Geografi i Austrheim
Partisan

Med ordet partisan er oftast meint ein geriljasoldat eller væpna motstandskjempar eller militsmedlem som kjempa mot fascisme og nazisme under andre verdskrigen. 

Særleg var det mykje partisanverksemd i dei nazi-okkuperte delane av Sovjetunionen, i dei okkuperte landa Jugoslavia, Hellas og Frankrike, og i det fascistiske Italia. Dei store og militært aktive partisanrørslene i desse landa batt store fascistiske/nazistiske styrkar, og bidrog mykje til sigeren over fascismen og nazismen. 

Det at mesteparten av Jugoslavia blei frigjort av den jugoslaviske partisanrørsla sjølv, under leiing av Josip Tito, gjorde også at landet kunne stå imot sovjetisk dominans i etterkrigstida.

Dei fleste av dei store partisanrørslene var under kommunistisk leiing, også den jugoslaviske.

Ordet partisan om ein slik irregulær stridande person blei bruka iallfall så tidleg som under den russiske borgarkrigen. Det er også blitt bruka om ikkje-kommunistiske og anti-kommunistiske væpna grupper, særleg i Aust-Europa, men i hovudsak er nemninga blitt nytta om dei kommunistisk leidde militært aktive motstandsrørslene under andre verdskrigen.

Andre verdskrigen
Josip Broz Tito

Josip Broz Tito () var den øvste leiaren av Jugoslavia i perioden etter den andre verdskrigen og fram til han døydde i 1980, fyrst som statsminister (1945–53), så som president. Etter brotet med Sovjetunionen i 1948, førte han ein sjølvstendig kommunistisk politikk, medan han utanrikspolitisk stod for ein nøytral politikk.

Tito var fødd Josip Broz i Kumrovec i Kroatia. Han var opphavleg metallarbeidar, og aktiv kommunist frå 1917. Det jugoslaviske kommunistpartiet fekk stor støtte ved valet i landet i 1920, men blei alt året etter forbode. Tito blei sjølv dømd til fem år i fengsel for si deltaking i kommunistpartiet. 

Da den spanske borgarkrigen braut ut organiserte Tito mange frivillige til forsvaret av den spanske republikken mot fascismen.

Den jugoslaviske frigjeringskrigen 

Frå 1937 var Tito leiar i Det jugoslaviske kommunistpartiet. Før krigen var det enno relativt lite, men under den tyske okkupasjonen leidde det den store anti-fascistiske partisanrørsla med 800 000 medlemmer, dei fleste bondeungdommar. Eit av særmerka med den kommunistleidde partisanrørsla, var at den aleine av dei væpna gruppene i landet organiserte folk frå alle nasjonalitetane, utan diskriminering. 

Okkupasjonsmakta dreiv ein nådelaus terror mot sivilbefolkninga, ofte med hjelp av lokale fascistar, som kroatiske Ustasja. Jugoslavia mista om lag ein million menneske under den andre verdskrigen, som utgjorde omtrent ti prosent av den jugoslaviske folkesetnaden. 

Frigjeringa i 1945 var i Jugoslavia folket sitt eige verk, da mesteparten av landet blei frigjort av partisanane. Dette gjorde det lettare for Tito å stå imot sovjetisk dominans i etterkrigstida.

Titoismen 
I 1948 blei Tito og den sjølvstendige jugoslaviske kommunismen fordømt av Stalin, og «titoisme» blei eit skjellsord på linje med trotskisme i dei stalinistiske kommunistpartia. Men Jugoslavia stod imot presset. 

Etter at Stalin var død i 1953, blei tilhøvet mellom Sovjetunionen og Jugoslavia betre, men Tito heldt fram som ei sjølvstendig stemme i internasjonal politikk, som ein av leiarane i den alliansefrie rørsla.

Det jugoslaviske systemet under Tito var ein kombinasjon av ein kommunistisk eittpartistat og eit desentralisert bedriftsdemokrati. Nasjonal diskriminering og oppmoding til hat mellom folkegruppene var strengt forbode. 

Det «titoistiske» systemet var til tider relativt vellykka, men under overflata lurte framleis den etniske nasjonalismen. Etter Tito var død, greip korrupte maktpolitikarar tak i den og vekte den til liv igjen med tragiske konsekvensar for Jugoslavia og folkeslaga der.

Kjelder 

Tito, Josip Broz
Tito, Josip Broz
Tito, Josip Broz
Tito, Josip Broz
Kroatar frå fyrste verdskrigen
Folk frå andre verdskrigen
Kumrovec

Kumrovec er ein landsby i Krapina-Zagorje-regionen i det sentrale Kroatia. Han ligg ved elva Sutla, langs den kroatisk-slovenske grensa.

Kumrovec kommune har 1854 innbyggjarar (2001), men det bur berre 304 i sjølve landsbyen.

Grunnen til at denne lille landsbyen er så kjend er at han er fødestaden til marskalk Josip Broz Tito (1892–1980), den tidlegare jugoslaviske presidenten.

Bakgrunnsstoff 

 Kumrovec

Landsbyar i Kroatia
Alabama

Alabama (frå choctaw alba almoh, kanskje 'krattskogryddarane') er ein delstat i det sørlege USA med rundt 4,9 millionar innbyggjarar.
Han grenser til Tennessee i nord, Georgia i aust, Florida og Mexicogolfen i sør og Mississippi i vest. Alabama er ein del av Sørstatane, og er blitt kalla «Heart of Dixie». Andre tilnamn er Cotton State etter den store bomullsproduksjonen her og Yellowhammer State etter delstatsfuglen gulspett.

Alabama er med ei flatevidd på 135 765 km² den 30. største av USAs delstater etter areal, og med 4,8 millioner innbyggere den 23. største delstaten etter befolkning. Delstatshovudstaden i Alabama er Montgomery, men dei største byområda er Birmingham, Huntsville og Mobile.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

 Alabama State Guide ved Library of Congress
 All About Alabama  ved Alabama Department of Archives and History
 Alabama State Fact Sheet ved U.S. Department of Agriculture

 
Delstatar i USA
Sitronmelisse

Sitronmelisse (Melissa officinalis) er ei fleirårig krydderurt i leppeblomfamilien. Planten har fått namn etter lukta, som minner om sitron, og tiltrekkinga dei kvite nektarfylte blomane har på bier – Melissa tyder 'honningbie'. Menneske bruker gjerne sitronmelisse til mat og drikke som dessertar og urtete, og til andre nyttige føremål, som å skremma vekk mygg og i aromaterapi.

Planten blir 70-150 cm. Han kan finnast forvilla i Noreg.

Kjelder 

 Klassifiseringsinformasjon om Melissa officinalis ved NPGS/GRIN

Bakgrunnsstoff 

 Den virtuella floran
 rolv.no

Krydder
Leppeblomfamilien
Urter
Medisinplantar
Planteliv i Europa
Utla

Utla er ei norsk elv som renn gjennom Utladalen i Årdal kommune. Utla har mange sideelver med fossar, til dømes Vettisfossen.

Elvar i Vestland
Geografi i Årdal
Ante Pavelić

Ante Pavelić () var ein av grunnleggjarane av og leiar for den kroatiske fascistiske Ustasja-rørsla på 1930-talet i Jugoslavia. Under den andre verdskrigen vart han innsett av den tyske okkupasjonsmakta som diktator for den sjølvstendige staten Kroatia.

Ungdom 
Pavelić var fødd i Bradina, ein liten landsby i Bosnia og Herzegovina. Seinare flytta han til Zagreb for å studera jus. I ungdomen vart han medlem av Partiet for kroatiske rettar. Pavelic var ein del av den meir nasjonalistiske fraksjonen leia av Josip Frank kring 1908. I 1919 vart han partisekretær. I 1921 vart han arrestert saman med fleire andre medlemer av partiet.

Politisk karriere 
I 1927 vart Pavelić vald til bystyret i Zagreb. Han hadde stillinga som partisekretær til 1929, då det vart innført kongeleg diktatur i kongedømet Jugoslavia. Han vart då med på å skipa Ustasja og gjekk over til undergrunnsarbeid. Han skreiv ned partiprogrammet til Ustasja-rørsla det same året. Regimet i Jugoslavia vart meir oppmjuka fram mot 1931, men i 1932 reiste Pavelic til eit Italia leidd av Benito Mussolini.

I 1934, då kong Aleksandar I av Jugoslavia vart drepen i Frankrike, vart Pavelic og andre medlemer av Ustasja arrestert i Italia. Dei vart klaga for å ha vore med på planane om å ta livet av kongen. Etter ei stund vart dei frigjevne att.

Pavelić var i Italia fram til byrjinga av den andre verdskrigen. I 1941 vart Jugoslavia invadert av Tyskland. Pavelić vart med hjelp av okkupasjonsmakta utnemnd til leiar (poglavnik) av Kroatia. 

Som leiar for Ustasja gav han ordre om og organiserte ein terrorkampanje mot serbarar, jødar, sigøynarar og kommunistiske kroatar. Kampanjen mot serbarane grensa til folkemord. Målet var å utrydda ein tredel, utvisa ein annan tredel, og omvenda den siste tredelen til katolisismen.

Flukt 
I mai 1945, heilt mot slutten av krigen, flykta Pavelić via Bleiburg til Austerrike. Der vart han nokre månadar, før han reiste til Roma. I Roma vart han skjult, vert det hevda, av folk knytt til den katolske kyrkja. Opphaldet i Roma skal ha vore kjend av den amerikanske etterretningstenesta, men dei var ikkje så interessert i å arrestera antikommunistar frå Aust-Europa. Etter seks månadar flykta han til Sør-Amerika.

Etter å ha kome til Argentina, vart han tryggingsrådgjevar for president Juan Peron. Peron gav 34 000 innreiseløyve til kroatar. Dei fleste av desse var folk som hadde samarbeidd med nazistane og/eller antikommunistar som flykta frå det kommunistiske regimet til Josip Broz Tito.

Død 
I april 1957 vart Pavelić skoten to gonger i eit drapsforsøk. Mange trudde at den jugoslaviske etterretningsorganisasjone UDBA hadde organisert drapsforsøket. Seinare stod Blagoje Jovović, ein tsjetnik i eksil i Argentina, fram og sa at han hadde stått bak. Pavelić reiste til Spania. Han døydde i Madrid mot slutten av 1959, av komplikasjonar etter skota.

Pavelić fekk ein plass i litteraturen gjennom Curzio Malaparte sin roman Caput.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 B Pavelic 
 Two Bullets for Pavelić

Kroatiske politikarar
Kroatar i andre verdskrigen
Bosniarar
Rasmus Ingebrigtsson på Myklebust

Rasmus Ingebrigtsson på Myklebust, kalla Store-Rasmus (fødd ca. 1595 på Li i Ørskog, død ca. 1666), var ein «bondeopprørar» i Møre og Romsdal. Han var leiglending på garden Myklebust på Harøya (i noverande Ålesund kommune).

Rasmus heldt rekneskap med futar som tok for mykje skatt og klaga dei inn for Kongen. Etter fleire runder i retten, kor søksmåla gjekk både vegar, blei han 24. august 1661 dømd til livsvarig straffarbeid på Akershus slott for ulovlege allmugemøte, grunnlause klagemål og forakt for retten.

Sonen hans, «Unge-Rasmus», som hadde hjelpt faren i rettsprosessen, fekk etter søknad lov til å halda på garden Myklebust. Fleire av dei mange tusen etterkomarane hans er omtalte i Slekter fra Romsdalskysten (1979) av Anna S. Julnes.

Kjelder 
 Bjørn Jonson Dale: «Opphavet til Store-Rasmus»  i Sunnmørsposten 14.9.1996
 K. J. Tennøe: Os-ætten i Vatne (med et tillæg om Ulvestad-ætten) (Aalesund 1928): s. 29

Folk frå dansketida
Fødde i 1590-åra
Døde i 1660-åra
Folk frå Ørskog
Nordmenn frå 1600-talet‎
Norske brotsfolk
Folk frå Sandøy
Einar O. Risa

Einar O. Risa () er ein norsk forfattar. I mange år var han journalist, men debuterte litterært i 1995. Han fekk Tidenprisen i 2000.

Verkliste 
 1995 Skygger (roman) 
 1996 Ring (roman) 
 1997 Velvære (roman) 
 1998 Nasjonaldagen (roman) 
 1999 Mannen i speilet, Alexander L. Kielland i Stavanger 1888-1902 (biografisk essay) 
 1999 Helvete (roman) 
 2000 L.C. Nielsens papirer (roman) 
 2002 Casanovas siste erobring (roman)
 2003 Likeså, skulle han si (roman)
 2005 Kom, kom hør nattergalen. Roman om kunstmålaren Peder Severin Krøyer
 2006 – Jeg går ikke ut lenger, jeg svever over byen 
 2008 – Hos blodsugerene - Peter Nansen og drømmen om det germanske kabelnett
 2008 – M. Kanne & Søn 1889-1922 
 2009 – M. Kanne & Søn 1923-1943
 2010 – M. Kanne & Søn 1950-1970
 2012 – M. Kanne & Søn 1980-2006
 2012 – Maskineriet. Listene
 2014 Moses (roman)
 2018 Mannen på balkongen (roman)

Litteratur 
 2004 Raseriet i hendene. Et essay om Einar O. Risas forfatterskap av Kjetil Vikene

Norske forfattarar
Norske journalistar
Folk frå Stavanger
P.S. Krøyer

Peder Severin Krøyer () òg kjend som P.S. Krøyer, var ein av skagensmålarane. Krøyer var fødd i Stavanger i Noreg. Mora hadde depresjonar og han vart difor send til søstera hennar, Bertha Cecilie Krøyer i København.
Ho var gift med zoologen Henrik Nikolai Krøyer.

Allereie som born synte Krøyer talent for å teikne og han vart teke opp på 
Det Kongelige Danske Kunstakademi da han var 14 år gamal.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 - Skagens Museum om Krøyer

Danske målarar
Norske målarar
Impresjonistiske målarar
Dannebrogordenen
Mottakarar av Thorvaldsenmedaljen
Folk frå Stavanger
Rhode Island

Rhode Island er den minste delstaten i USA i utstrekking. Han ligg nordaust i landet, i regionen New England, og grensar til Connecticut i vest og Massachusetts i nord og aust. Delstaten har fleire bukter og strender, og har gjennom Block Island- og Rhode Island-sundet kyst mot Atlanterhavet.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Rhode Island» frå ,  den 19. november 2010.  
 

 
New England
Delstatar i USA
Amerikansk Samoa

Amerikansk Samoa (engelsk American Samoa, samoansk: Amerika Samoa eller Samoa Amelika) er eit sjølvstyrt territorium i Polynesia i Stillehavet som høyrer til USA. Området omfattar seks øyar i den austlege delen av Samoa. Denne delen vart amerikansk i 1899, då USA og Tyskland delte øygruppa mellom seg. 

På Amerikansk Samoa ligg Steps Point som er det sørlegaste punktet i USA.

Usjølvstendige område
USA
Øyar i Stillehavet
Halvard Hølleland

Halvard Hølleland () i Oslo er forfattar og tidlegare leiar av Elevorganisasjonen. Han er politisk nestleiar av Elevorganisasjonen og var leiar av organisasjonen frå 1. juli 2005 til 2006, då han vart etterfølgd av Jan Christian Vestre. Han vart vald til fylkesleiar i Elevorganisasjonen i Oslo i 2001 og vart attvald to gonger før han slutta våren 2004. Han var politisk nestleiar i Elevorganisasjonen i perioden 2004–2005. Hølleland har elles vore styremedlem i Lånekassen (2004–2005).

Hølleland debuterte som forfattar i 2007 med Veien mot kunnskapsløftet. Frå 2007 er han styremedlem i bokhandelkjeden Studia.

Verk 
Faste rammer (2020)

Kjelder

Elevorganisasjonen
Folk frå Oslo
Norske forfattarar
Iris

Iris er eit kvinnenamn, ei planteslekt i sverdliljefamilien, og eit anna namn på regnbogehinna i auget. Denne artikkelen handlar om namnet.

Namnet er gresk og tyder regnboge. Den personleggjorte regnbogen var ei gudinne som heitte Iris. Ho var syster til harpiane og bodbringar for gudane, særleg Juno.

Iris har norsk namnedag 24. mai og svensk den 10. februar.

Kjende namneberarar 
 Iris Murdoch, britisk forfattar
 IRIS er namnet på ein institusjon for forsking og utvikling.

Asteroiden 7 Iris, oppdaga i 1847, har òg fått dette namnet.

Utanfor Wikipedia 

Kvinnenamn
Førenamn av gresk opphav
Ájtte, Svenskt fjäll- och samemuseum

Ájtte, Svenskt fjäll- och samemuseum er eit svensk fjell- og samemuseum i Jokkmokk. Ájtte er hovudmuseum for den samiske kulturen, spesialmuseum for natur og kultur i fjellkjeda og eit informasjonssenter for fjellturistar. Muséet vart innvigd den 15. juni 1989.

Ordet Ájtte kjem frå lulesamisk og tyder 'stabbur'.

Bakgrunnsstoff 
 Ájtte, Svenskt fjäll- och samemuseum

Museum i Sverige
Samiske museum
Jokkmokk
Skipingar i 1989
Lappgeit

Lappgeiter (svensk lappgetter) er ein sterkt utryddingstrua geiterase. Dei er noko mindre enn vanlege geiter, med kortare bein. Dei har ofte noko lengre ragg, og dei er vanlegvis kvite. 

Etter den svenske raudlista (Lantrasforums rödlista över svenska oförädlade lantraser) finst det berre 25 individ att, etter andre kjelder berre fem.

Geiterasen vart oppdaga i Fatmomakke i 2001 da eit tal geiter skulle slaktast. Geitene vart i staden tekne hand om, og desse geitene og etterkommarane etter dei er dei einaste nolevande lappgeitene. 

På Björksta stuteri utanfor Umeå blir dei einaste lappgeitene alne opp.

Bakgrunnsstoff
 Björksta stuteri  Lappgetter

Geiter
Fatmomakke
Utryddingstruga husdyrrasar
Samisk kultur
Rabbinar

Rabbinar, òg skrive rabbin, rabbi, rebbi og ribbi, er ein tittel som blir bruka om jødiske lærde. Det varierer noko mellom ulike retningar av jødedommen kva som ligg i denne tittelen — frå hebraisklærar («ribbí» eller «rebbí») blant spanske og portugisiske sefardím via religionslærar og dommar i typisk askenasisk ortodoks jødedom til forrettar i synagogen og sjelesørgjar i liberale retningar av amerikansk jødedom.

Om ordet 
Sjølve ordet kjem frå misjnaisk hebraisk רִבִּי med uttalen [ribbī] eller [rebbī]. Ordet vart lånt inn i gresk i forma ραββι og vart spreidd med kristne biblar i forma rabbi. I nyare tid har særleg askenasisk jødedom omvokalisert det hebraiske ordet til רַבִּי [rabbī].

Yrkestittelen rabbinar

Skandinaviske rabbinarar 
 Joel Jacob Hirsch, rabbinar i Det mosaiske trossamfunn, Trondheim i 1920-åra; seinare busett i Kristiansund, men vart deportert og døydde i Auschwitz den 3. mars 1943.
 Bent Lexner, overrabbinar i Det mosaiske Troessamfund i København
 Bent Melchior, tidlegare overrabbinar i Det mosaiske Troessamfund i København
 Michael Melchior (son av Bent Melchior), overrabbinar i Det Mosaiske Trossamfund i Oslo
 Morton Narrowe
 Yitzhak Rapoport, rabbinar i Det Mosaiske Trossamfund i Oslo sidan 2002

Bakgrunnsstoff

Ortodoks jødedom

Skular 
 Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary i New York i USA

Yrkesorganisasjonar 
 Rabbinical Council of America

Konservativ jødedom

Skular 
 Jewish Theological Seminary, Manhattan i New York i USA
 Schechter Rabbinical Seminary , Jerusalem i Israel
 Ziegler School of Rabbinic Studies  ved the American Jewish University i Bel-Air i California i USA

Yrkesorganisasjonar 
 The Rabbinical Assembly – the Worldwide Association of Conservative/Masorti Rabbis

Rekonstruksjonistisk jødedom

Skular 
 Reconstructionist Rabbinical College, Wyncote ved Philadelphia i Pennsylvania i USA

Yrkesorganisasjonar 
 The Reconstructionist Rabbinical Association, Wyncote ved Philadelphia i Pennsylvania i USA

Reformjødedom

Skular 
 Leo Baeck College – Centre for Jewish Education , London i England
 Hebrew Union College, Cincinnati i Ohio i USA

Yrkesorganisasjonar 
 Central Conference of American Rabbis (CCAR)

Jewish Renewal

Skular 
 The ALEPH Rabbinic Program , desentralisert studium

Yrkesorganisasjonar 
 Ohalah — Agudat HaRabbanim L’Hithadshut HaYahadut / Association of Rabbis for Jewish Renewal

Andre

Skular 
 The Academy for Jewish Religion, Riverdale i New York, USA (uavhengig)
 Hebrew College, Newton Centre i Massachusetts, USA (uavhengig)
 The American Seminary for Contemporary Judaism , Baldwin i New York, USA

Yrkesorganisasjonar

Sjå òg 
 Ḥakhám
 Ḥazzán
 Rebbe

 
Jødedom
Religiøse leiarar
Religiøse yrke
Д

Den kyrilliske bokstaven Д er den femte bokstaven i det russiske alfabetet.I det latinske alfabetet blir han representert med symbolet 'D'.
Е

Den kyrilliske bokstaven Е er den sjette bokstaven i det russiske alfabetet.På russisk og kviterussisk vert han uttalt je, men i somme samanstillingar vert uttalen meir som ein e eller ein i.

Merk: På russisk vert bokstaven Ё ofte skriven 'Е', men den har ein heilt annan lyd enn Е.
Ё

Den kyrilliske bokstaven Ё er den sjuande bokstaven i det russiske og kviterussiske alfabetet.  Han blir uttalt jå og er alltid trykksterk.

På moderne russisk (1950-talet og seinare) vert bokstaven 'Ё' vanlegvis skriven 'Е' (je) på prent, sjølv om uttalen skal vera jå.  For utlendingar som ikkje kjenner ordet, er det difor somme tider vanskeleg å gissa uttalen av eit ord som er prenta med 'E'.  (Gorbatsjev eller Gorbatsjov?  Khrustsjev eller Khrustsjov?)  I russiske barnebøker og lærebøker skil ein framleis mellom 'Е' og 'Ё'.  På kviterussisk skriv ein ikkje 'Е' for 'Ё'.
Ж

Den kyrilliske bokstaven Ж er den åttande bokstaven i det russiske alfabetet, den sjuande bokstaven i det bulgarske og det kviterussiske alfabetet, og den niande bokstaven i det ukrainske alfabetet. Han blir uttalt som ein «stemd» j (ĵ på esperanto); jamnfør hvisslelyden i starten på det franske ordert journal.
Den engelske kanalen

Den engelske kanalen (engelsk the English Channel, fransk la Manche) er sundet som skil England frå Frankrike. Det er ein del av Atlanterhavet, og knyter dette til Nordsjøen. Sundet er smalast i aust, det vil seie mellom Dover og Calais, der det er 34 km breitt. På det breiaste er sundet 240 km.

Øyane Jersey og Guernsey og ein del småøyar ligg i Den engelske kanalen, nærmast den franske sida, og vert med eit felles namn kalla Kanaløyane. Île d'Ouessant markerer den vestlege enden åt kanalen, og pas de Calais (engelsk Strait of Dover) den austlege.

Opphavet åt sundet 

Før slutten åt den siste istida, for omkring 10 000 år sidan, var Dei britiske øyane ein del av det europeiske fastlandet. Då isen smelta vart det danna ein stor ferskvasssjø i den sørlege delen av området, den som i dag er Nordsjøen. Vatn rann ut frå denne sjøen til Atlanterhavet mellom Dover og Calais. 

Omkring år 6500 fvt. slipte kraftig erosjon bort kalk slik at Den engelske kanalen vart danna. Han er seinare vorten noko breiare når bølgjene har tært på kalkklippene. Denne utviklinga held fram.

Kanaltunnelen 

Planane om ein tunnel under kanalen er gamle. I det 19. hundreåret vart det teke fleire prøver av grunnen, og gravinga byrja, men det synte seg at teknologien ikkje var komen langt nok.

Fyrst i 1994 opna Kanaltunnelen, som bind saman Cheriton i Kent på den engelske sida og Sangatte i nærleiken av Calais på den fransk sida. Den er ein jernbanetunnel, som vert bruka både til person- og godstransport.

Kryssingar av kanalen 
Den engelske kanalen er så smal at han lett kan kryssast, men likevel eit hinder ein må forbi, både for enkeltpersonar og armear. Han er kjend som invasjonsveg for normannarane i 1066, den spanske armadaen i 1588, og den britiske hæren under D-dagen i 1944.

Medan sjøfolk har kryssa kanalen dagleg i fleire hundre år, er det og blitt gjort mange uvanlege forsøk på å koma seg over til den andre sida utan bruk av båt.

Siste verdsrekord 
Den siste verdsrekorden som vart sett for ei kanalkryssing, var då sir Richard Branson slo rekorden for amfibiebil-kryssing med omkring seks timar den 14. juni 2004.

Nordsjøen
Sund i Europa
Den engelske kanalen
Sund i Storbritannia
Internasjonale sund