alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Solstad kyrkje

Solstad kyrkje er ei langkyrkje frå 1888 på Holm i Bindal. Kyrkja høyrer til Solstad sokn i Sør-Helgeland prosti. 

Byggverket er i tre og skal vere bygd med 300 plassar.

Kyrkja vert først sett opp på garden Solstad, på yttersida av Bindalshalvøya. Dit var ho slytta frå Sund i Sømna i 1643. I 1730-åra vart det bygd ny kyrkje på Solstad. I 1888 vart Solstad kirke riven og flytta til Lande i Tosen. Dette kapellet er eno i bruk, som Lande kapell. Etter ein lokaliseringsstrid, vart Solstad tredje kyrkje bygd på Holm. Mange meinte at kyrkja skulle byggjast på Solstad, der den gamle kyrkja hadde stått, men med knapt fleirtall vedtok kommunestyret å flytte kyrkjestaden til Holm.

Kjelder 
 Om Solstad kyrkje på nettstaden til Bindal kommunearkivert utgåve
 

Kyrkjer i Bindal
Kyrkjer i Sør-Helgeland prosti
Ole Scheistrøen
Kulturminne i Bindal
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Norske kyrkjer frå 1888
Sortland kyrkje

Sortland kyrkje ligg på Sortland i Nordland. Kyrkja er ei lang krosskyrkje i tre i nygotisk stil, innvigd i 1901. Ho har 840 plassar. Arkitektar for kyrkja var Carl Julius Bergstrøm og Karl Norum.

Den gamle kyrkja på staden vart riven då den nye vart bygd. Tårnet frå den gamle kyrkja er teke vare på, og står i dag ved inngangen til minnelunden på den gamle kyrkjetomta på Sortland. Klokka i tårnet har ei innskrift frå 1476.

Andre kyrkjer i Sortland 
 Indre Eidsfjord kyrkje
 Sigerfjord kyrkje

Bakgrunnsstoff 
 

Kyrkjer i Sortland
Karl Norum
Kyrkjer i Vesterålen prosti
Bygningar teikna av Carl J. Bergstrøm
Kulturminne i Sortland
Norske kyrkjer frå 1901
Stamsund kyrkje

Stamsund kyrkje ligg i Stamsund i Vestvågøy kommune i Nordland. Kyrkja er ei langkyrkje i betong. Ho vart innvigd i 1937 og skal vere bygd med 540 plassar.

Eit kapell på Steine var bygd i 1853, men blåste ned under ein storm den 28. januar 1905. Under diskusjonen om oppbygging av kapellet vart det dragkamp om stadvalet. Etter meir enn 30 år vart Stamsund kyrkje bygd som erstatning for Steine kapell. Kyrkja vart bygd som naudsarbeid.

Andre kyrkjer i Vestvågøy 
 Borge kyrkje
 Buksnes kyrkje
 Hol kyrkje
 Knutstad kapell
 Valberg kyrkje

Bakgrunnsstoff 
 Den norske kyrkja i Vestvågøy
 Den norske kyrkja i Vestvågøy - om Stamsund kyrkje
 Om Stamsund kyrkje på nettstaden til Vestvågøy kommune 
 

Kyrkjer i Vestvågøy
Stamsund
Kyrkjer i Lofoten prosti
Norske kyrkjer frå 1937
Kulturminne i Vestvågøy
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Steigen kyrkje

Steigen kyrkje er ei gammal steinkyrkje i Steigen sokn i Salten prosti. Dei eldste delane av kyrkja er frå rundt 1200–1300. 

Gjennom åra har kyrkja vore gjenstand for ulike reparasjonar som følgje av brann og uver. På 1600-talet bles kyrkjetaket av tre gonger, og i 1657 slo lynet ned og kyrkja og inventaret vart skadd. «Stegens Kirche er aff Torden og Liunild antænt st. Lucia nat og gandske opbrændt med alle sine ornamenter; och bahre forbrændte muhr igjenstod». Rester etter noko av det gamle inventaret er bevart på Tromsø Museum. I 1869 vart påbyggingsarbeidet av Steigen kyrkje fullført. Halvparten av murene frå den gamle steinkyrkja vart teke vare på som kor, og nytt stort kyrkjeskip vart bygd. Dette var i pietismetida, så mesteparten av gammalt inventar og historisk materiale som fanst i den gamle kyrkja vart kasta ut, og nytt inventar vart gjeve til kyrkja mot slutten av 1800-talet. Nokre få av gjenstandane frå den gamle kyrkja vart likevel bevart, bl.a. ei lysekrone i messing frå 1684.

I 1963–65 vart Steigen kyrkje restaurert på nytt og fekk att noko av mellomalderpreget. Blant anna vart det bygd nytt tårn, og veggane vart kalka innvendig.

Bakgrunnsstoff 
 Eldre fotografi av kyrkja på nettstaden til Nasjonalbiblioteket
 

Kyrkjer i Steigen
Kyrkjer i Salten prosti
Freda bygg i Nordland
Norske kyrkjer frå 1200-talet
Kulturminne i Steigen
Strandlandet kyrkje

Strandlandet kyrkje ligg i Laukvik i Vågan kommune i Nordland. Kyrkja er ei langkyrkje i tre. Ho vart bygd i 1938 og skal ha 250 plassar. Arkitekt for kyrkja var Sverre Pettersen.

Bakgrunnsstoff 
 Strandlandet kirke  frå Kyrkjesøk
 

Kyrkjer i Vågan
Kyrkjer i Lofoten prosti
Norske kyrkjer frå 1938
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Kulturminne i Vågan
Straumsnes kapell

Straumsnes kapell er eit kapell frå 1927 i Narvik kommune og sokn i Ofoten prosti.

Byggverket er i tegl og skal ha 150 plassar.

Bakgrunnsstoff
 

Kyrkjer i Narvik
Kulturminne i Narvik
Kyrkjer i Ofoten prosti
Norske kyrkjer frå 1927
Sulitjelma kapell

Sulitjelma kapell er eit kapell frå 1996 i Fauske kommune i Nordland fylke. Kapellet ligg på den nye kyrkjegarden i Sulitjelma, på sørsida av Langevatnet.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
  Bilete (Kirchen in Norwegen)

Kyrkjer i Fauske
Kyrkjer i Salten prosti
Norske kyrkjer frå 1996
Sulitjelma kyrkje

Sulitjelma kyrkje er ei langkyrkje frå 1899 i Sulitjelma i Fauske kommune i Nordland fylke.

Byggverket er i tre og skal vere bygd med  250 plassar.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Sulitjelma kyrkje frå Kyrkjesøk
 
 
 
 Fauske kyrkjelege fellesråd
 Sulitjelma historielag: Sulitjelma gamle kirkegård

Kyrkjer i Fauske
Kyrkjer i Salten prosti
Norske kyrkjer frå 1899
Kulturminne i Fauske
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Vik kyrkje på Sømna

Vik kyrkje er ei langkyrkje frå 1876 i Sømna sokn i Sør-Helgeland prosti.

Byggverket er i tre og skal opphavleg vere bygd med 600 plassar, men etter at nokre benkar er tekne ut for å frigjere plass til andre formål, er det på langt nær så mange sitjeplassar no.

Bakgrunnsstoff 
 Arkitekturguide for Nord-Norge og Svalbard
 
 
 
 Sømna kyrkjelyd

Kyrkjer i Sømna
Kyrkjer i Sør-Helgeland prosti
Norske kyrkjer frå 1876
Ole Scheistrøen
Kulturminne i Sømna
Sørfjorden kapell

For kyrkja med same namn i Sørfjorden i Rødøy kommune, sjå Sørfjorden kyrkje.

Sørfjorden kapell er ei langkyrkje frå 1957 i Gildeskål sokn i Bodø domprosti. 
Byggverket er i tre og skal vere bygd med 300 plassar.

Litteratur
 Alf Henry Rasmussen (red.): Våre kirker - norsk kirkeleksikon, Vanebo forlag 1993, side 200, ISBN 82-75-27022-7

Bakgrunnsstoff 
 

Kyrkjer i Gildeskål
Kyrkjer i Bodø Domprosti
Norske kyrkjer frå 1957
Kulturminne i Gildeskål
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Sørskot kapell

Sørskot kapell er ei langkyrkje frå 1943 i Steigen i Salten prosti.

Kapellet er både forsamlingshus for kyrkjelyden og kapell.

Byggverket er i tre og har 70 plassar.

Kyrkjer i Steigen
Kyrkjer i Salten prosti
Norske kyrkjer frå 1943
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Susendal kyrkje

Susendal kyrkje er ei tømra langkyrkje i Susendalen i Hattfjelldal sokn i Indre Helgeland prosti.

Kyrkja er bygd på dugnad av bygdefolket i Susendalen,  hjelp frå næringslivet og kommunen i Hattfjelldalen.  Det stod eit gammalt kapell i Susendalen, dette vart bygd i 1916, men då biskop Øystein I. Larsen var på visitas i 1998, var kapellet så forfalle at det vart semje om å avvigsle kapellet og bere ut kyrkjesølvet.

I 2001 kom biskopen attende for å vigsle den nye kyrkja. Men arbeidet med å gjere kyrkja ferdig heldt fram i tida som følgde; i mars året etter vart altertavla vigsla, sidan vart det sett inn benkar.

Susendal kyrkje er ei av fleire kyrkjer i Hattfjelldal sokn.  Hattfjelldal kyrkje er hovudkyrkja, elles er det òg gudstenester i Varntresk kapell.

Altartavla 
Altertavla er eit triptykon, sett daman av tre bilete, måla av Karl Erik Harr:

 Biletet til venstre er såmannen, eit motiv knytt til Jesu likning om forkynninga av Guds ord og med ein parallell i jordbruket, hovudnæringa i Susendalen.  
 Hovudmotivet viser Jesu fødsel i Betlehem. 
 Biletet til høgre viser ei kvinne som held fram avlinga som er resultatet av arbeidet til såmannen.

Kjelder 
 Helgeland Arbeiderblad etter vigslinga
 Helgeland Arbeiderblad om altaravla

Bakgrunnsstoff 
 
 Bilete av kyrkja på nettstaden til Den norske kyrkja i Hattfjelldal

Kyrkjer i Hattfjelldal
Kyrkjer i Indre Helgeland prosti
Norske kyrkjer frå 2001
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Kulturminne i Hattfjelldal
Facebook

Facebook er eit nettsamfunn. Det vart opphavleg laga for universitetsstudentar og fakultet i USA, men har sidan spreidd seg til å femne om vener, skular og geografiske område.

Nettsamfunnet har over 2850 millionar månadlege brukarar på verdsbasis.

Brukarane lagar ein profil som inneheld personleg informasjon, bilete og interesser. Deretter kan dei opprette relasjonar til andre brukarar, utveksle private og offentlege meldingar og melde seg inn i ulike typar grupper. Sida er gratis å bruke.

Historie 
Nettstaden vart starta av Mark Zuckerberg, med hjelp frå Andrew McCollum og Eduardo Saverin, i februar 2004 under namnet Thefacebook. Zuckerberg var student ved Harvard University, og nettstaden var meint som eit internt nettverk for universitetsstudentar. I løpet av det første døgnet hadde 1200 Harvard-studentar registrert seg som brukarar, og i løpet av den første månaden var halvparten av studentane medlemer. 

Ordet Facebook kjem frå skulekatalogar i USA, som vert delt ut til nye studentar på høgskuler og universitet.

26. september 2006 vart nettverket opna for alle med ei gyldig e-postadresse. I Noreg auka interessa rundt Facebook drastisk i første halvdel av 2007. Rundt årsskiftet var det registrert 3000 norske brukarar, i april 2007 var talet stige til ein stad mellom 80 000 og 170 000.

Kritikk 
Ekspertar åtvarar mot å leggja ut mange personlege opplysningar på Facebook. På dei fleste liknande venenettverk på internett er det vanleg å operera under «dekknamn», det vil seia at ein har eit kallenamn på profilen sin, medan det normale på denne staden er at profilen ligg under personane sitt fulle namn. Det er difor lett for utanforståande å finna detaljerte opplysningar om einskildpersonar. Ein kan sperra profilen sin for innsyn, men perifere vener vil likevel kunna sjå dei fleste opplysningar og bilete. I tillegg har Facebook eit regelverk som seier at Facebook når som helst kan endra regelverket. Så sjølv om ein les regelverket grundig, kan det vera vanskeleg å vita nøyaktig kva ein forpliktar seg til. Nokre konspirasjonsteoretikarar meiner jamvel at Facebook kan vera underlagt Sambandsstatane sine styresmakter, som eit verktøy for å overvaka folk.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Føretak som er med i PRISM
Internett
Nettsamfunn
Skipingar i 2004
Votivgåve

Ei votivgåve (eller eit votiv, av latin votum, «lovnad») er ein kunstgjenstand lova og gjeven til ei kyrkje eller ein guddom som takk for heling eller berging.

Votivgåver kan vere votivskip, votivbilete eller votivkyrkjer.

Kyrkjeskip ei gjerne gjevne som votivgåver etter berging frå farefulle sjøreiser, og heng i mange kyrkjer, kanskje spesielt i Noreg og Danmark. Votivbilete vert gjerne brukte som altartavler. Døme på votivkyrkjer er St. Thomaskyrkja i Vang i Valdres, ved fjellovergangen på Filefjell, og Flosta kyrkje i Moland, på eit farleg stykke av skipsleia.

Bakgrunnsstoff 
 Lenkje til bilete,sjå bilettekst til høgre 

Kyrkjeleg interiør
Religiøse symbol
Marsfiol

Marsfiol (Viola odoráta) er ein plante i fiolslekta som blir opp til 7 cm. høg. Han blømer om våren med store mørkblå blomstrar som luktar godt. Blad og blomsterskaft dannar ein rosett ved bakken. Han har òg små blad på blomsterskaftet. Seinare kjem det blomstrar som ikkje opnar seg, men sjølvpollinerar. Desse har korte skaft og bøyer seg mot marka. Fruktene på desse blir modna på eller i molda. Plantar som har to slags frukt, på marka og i lufta, kallast amfikarpe. Eit anna døme er gaukesyre. Frøa til marsfiolen blir spreidde av maur. Planta formeirar seg også vegetativt med lange tæger, og kan danne store koloniar.

I Noreg er marsfiol ein forvilla hageblomster som finst rundt Oslofjorden, sør til Arendal. Det er òg førekomstar ved Mandal og Stavanger.

Kjelde 
 Johannes Lid: Norsk og svensk flora. Oslo, 1974.
 C. A. M. Lindman: Nordens flora. Oslo 1977.

Fiolar
Spørsmålsteikn

Spørsmålsteiknet eller spørjeteiknet (?) er eit skriftteikn som vert brukt til å markera eit spørsmål. Spørsmålsteiknet erstattar punktumet i slutten av ei spørjande setning, som til dømes:
Korleis har du det?
Teiknet kan også setjast i margen av ein tekst eller i klammer bake ei utsegn der ein stiller spørsmål ved det som blir sagt.

Opphav 
Spørsmålsteiknet kjem frå det latinske ordet quaestio, som tyder 'spørsmål', og som i si tid vart forkorta med Qo. Q vart skriven over o, og markerer i overført tyding det moderne symbolet som vert brukt i dag, der «krøllen» er over prikken.

På andre språk 
På nokre andre språk, som spansk, vert det brukt omvende spørsmålsteiknet (¿) i starten på setningar saman med det ordinære spørsmålsteiknet i slutten. 
Spørsmålet «Kva er klokka?» blir til dømes skrive «¿Qué hora es?».

I arabisk vert det brukt eit mindre og spegelvendt spørsmålsteikn (؟). 

I gresk og kyrkjeslavisk vert semikolon (;) brukt som spørsmålsteikn og i armensk har det form som ein liggjande ufullendt oval (՞) plassert over siste vokalen i spørjesetningen.
 
Spørsmålsteiknet vert òg brukt i kinesisk, koreansk og japansk skrift, sjølv om dette ikkje er påkravd i språka.

Andre typar spørsmålsteikn 

Eit retorisk spørsmålsteikn forma som eit speglvendt spørsmålteikn blei brukt ei tid rundt 1600-talet. 
Dette teiknet har også vore brukt som ironiteikn.

Skiljeteiknet interrobang er ein kombinasjon av spørjeteiknet og utropsteikn som blei laga på 1960-talet. Teiknet er sjeldan brukt, men finst mellom anna i logoen til State Library of New South Wales i Australia og
Punctuate! Theatre frå Edmonton i Alberta i Canada.

I overført tyding 

Å likna eit «levande» eller «stort spørsmålsteikn» er ein metafor for å ikkje forstå noko.

Ein kan også seia at ein «set spørsmålsteikn» ved noko ein tviler på utan å skriva sjølve teiknet.

Sjå også 
 Utropsteikn
 Ironiteikn

Bakgrunnsstoff 
 Om bruk av spørsmålsteikn i norsk på Korrekturavdelingen.no.

Kjelder 

 «spørsmålstegn» (02.08.2012) i Store norske leksikon. 
 

Typografi
Skiljeteikn
Kabir Bedi

Kabir Bedi () er ein indisk skodespelar. Han er mest kjend som Sandokan i den indiske fjernsynsserien Sandokan og Gobinda i James Bond-filmen Octopussy frå 1983.

Bedi kjem frå ein sikh-familie frå Mumbai. No bur han i London og Mumbai.

Indiske skodespelarar
Octopussy

Sjå òg boka Octopussy and The Living Daylights, som ofte berre vert kalla Octopussy.
Octopussy er ein britisk James Bond-film frå 1983. Han er den trettande i rekkja og den sjette med Roger Moore i hovudrolla. Filmen er regissert av John Glen, filmmusikken komponert av John Barry.

Handling 
Bond er på eit oppdrag på Cuba då han får melding om å returnere til London. Samtidig, i ein britisk base i Aust-Tyskland, kjem den døyeleg skadde, britiske agenten 009 tilbake og leverer eit falskt Fabergéegg før han døyr av store skader som Mishka og Grishka har gjeve han. Då Bond er på ein auksjon i London, ser han den afghanske prinsen Kamal Khan. Bond har fått vite om det falske Fabergéegget, og når han ser at Khan legg inn store bud på det, bestemmer Bond seg for å følgje etter Khan til India. I India bur Khan i eit monsunpalass. Han er rik, og har massevis av god mat og drikke, juvelar, ymse verdisaker, og atomvåpen. Han jobbar for den maktsjuke, sovjetiske General Orlov.

James Bond
Britiske filmar
Filmar frå 1983
Skogfiol

Skogfiol (Viola riviniána) er ein fleirårig urt i fiolslekta. Han blir opp til 15 cm høg, og gror i skog og kratt. Skogfiol blømer om våren med store bleikfiolette blomstrar, dei største hos dei nordiske fiolartane. I Noreg finst han opp til Tromsøysund, elles sør til Nord-Afrika.

Skildring 
Bladbærande stenglar går av frå jordstengelen, dei blomsterberande stenglande går av frå bladhjørna. Blada er tynne og hjarteforma. Han kan få blomstrar som ikkje opnar seg, men sjølvpollinerar. Det er mekanisk spreiing av frøa, dei blir skote ut frå belgen. Han visnar heilt ned om hausten. 

Det kan vera vanskeleg å skilje på skogfiol og engfiol. Det finst òg hybridar av dei.

Galleri

Kjelder 
 Johannes Lid: Norsk og svensk flora. Oslo, 1974.
 C. A. M. Lindman: Nordens flora. Oslo 1977.

Fiolar
Plantar i Noreg
Fiolfamilien
Paulus’ brev til romarane

Paulus’ brev til Romarane, også kalla Romarbrevet, er eit av breva i Det nye testamentet som har apostelen Paulus sitt namn, og i den kanoniske rekkefølgja er det den sjette boka i Det nye testamentet. Brevet blir rekna til dei breva som visseleg kan seiast å vere skrivne av Paulus. I norske bibeltilvisingar blir brevet etter Bibelselskapet sin standard forkorta «Rom». Det er det lengste av dei paulinske breva.

Innhald 
Brevet blir oftast inndelt i fire hovuddelar. Først ei innleiing (1,1–17), så ein dogmatisk hoveddel (1,18–11,36), ein etisk hovuddel (12,1–15,13) og ei avslutning (15,14–16,27). Det er då lett å sjå kvifor Romarbrevet har vorte sett på som Paulus si dogmatiske arv. Martin Luther kalla brevet ein «hovuddel av Det nye testamentet».

Forfattaren 
[[Fil: Albrecht Dürer 027.jpg |thumb|250px|right|Paulus]]
Forfattaren av brevet er Paulus (jf. 1,1), og det er ikkje nokon grunn til å tru at brevet ikkje er eit ekte Paulus-brev. (Det same gjeld Første Korintarbrev, Andre Korintarbrev, Galatarbrevet, Filipparbrevet, Første Tessalonikarbrev og Filemonbrevet). Brevet vart nedteikna med hjelp av ein skrivar, Tertius (jf. 16,22). Bibelforskarane er ikkje samde om Paulus sjølv står bak lovprisinga (doksologien) i 16,25-27 (med bakgrunn i tekstkritiske problem, jf. Fader vår).

 Datering 
Det er ikkje lett å datere brevet nøyaktig. Truleg vart det skrive under den tredje misjonsreisa Paulus gjorde — ho blir oftast datert til om lag år 53–57. Nøyaktig kva tid innanfor dette tidsrommet avheng av kvar ein trur han var då han skreiv det. Det mest trulege er at det vart skrive seint (år 56 eller 57).

 Stad 
Det er vanskeleg å seie kvar Paulus oppheldt seg då han skreiv brevet. Det er vanleg å gå ut i frå at han var i Korint eller i hamnebyen Kenkreæ rett ved. Av 15,25–29 går det nemleg fram at Paulus har avslutta innsamlinga av pengegåver til Kyrkjelyden i Jerusalem etter å ha vore i Makedonia (mellom anna i Thessaloníki) og Akaia (Athen). Han bur dessutan hos Gaius (jf. 16,23) som òg blir nemnt som medlem av kyrkjelyden i Korint i 1 Kor 1,14. I tillegg blir Føbe nemnt; ho var diakon (gr. diakonos) i Korints hamneby Kenkreæ.

 Adressatar 
Sjølv om adressaten er tydeleg nemnt i preskriptet er det reist tvil om kyrkjelyden i Roma verkeleg er adressaten. 

 Sjå òg 
 Det nye testamentet
 Roma
 Jesus Kristus

 Bakgrunnsstoff 
 Romarbrevet (Bibelselskapet)

 Litteratur 
 Brown, Raymond E., An introduction to the New Testament'', (The Anchor Bible reference library), New York : Doubleday, 1997.

Det nye testamentet
Fvt.

«fvt.» er ei forkorting som tyder før (byrjinga av) vår tidsrekning. «fvt.» er ei sekulær nemning som svarar til «f.Kr» - før Kristi fødsel. Eit døme på bruk er 100-talet fvt. Forkortinga «evt.» tyder tilsvarande etter (byrjinga av) vår tidsrekning. Desse nemningane har sine parallellar i andre språk, og det har vore stendig meir vanleg internasjonalt å gjere seg nytte av slike nemningar i staden for dei gamle nemningane knytt til Kristi fødsel. Ikkje minst gjeld dette i vitskapleg samanheng.

Anten ein nyttar nemninga f.Kr eller nemninga fvt., er det framfor alt viktigast å nytte dei når ei tidsperiode nær dette tidsskiljet skal nemnast, som til dømes perioden 50 fvt.— 50 evt., altså når det for lesarane kan vere tvil om det gjeld åra før eller etter skiljet. Men òg i andre høve, til dømes i omtale av kulturar og tilhøve som ikkje er særleg kjende for dei ein vender seg til, kan det vere viktig å poengtere om årstala gjeld tidene fvt. eller evt.

Kjelder
snl.no: Fvt.

Kronologi
Kålsommarfuglar

Kålsommarfuglar (Pieris) er ei slekt av dagsommarfuglar som er kjenneteikna ved kvit eller kvitaktig grunnfarge og svarte flekkar. Dei to artane av kålsommarfugl som finst i Noreg er stor kålsommarfugl (Pieris brassicae) og liten kålsommarfugl (Pieris rapae). Andre kålsommarfuglartar er Pieris canidia, Pieris cheiranthi og Pieris napi.

Bakgrunnsstoff

Sommarfuglar
Baskarlue

Baskarlue eller alpelue er eit hovudplagg utan skygge eller brem, tidlegare kunne det vera strikka, no helst av ullfilt. Det har eit militært motstykke i bereten. Lua har eit sveitteband, og det er vanleg at dette er bretta opp når lua blir boren av karar. Kvinner brettar det ned somme tider.

På baskisk blir lua kalla txapela ([]), på spansk boina.

Historie 
Det er omstridd om lua opphavleg kjem frå Pyreneene i fransk Baskerland, eller frå Béarn.
Lua har minska i storleik opp i gjennom åra.

Bakgrunnsstoff 
Baskarar og baskarlua (spansk)

Hovudplagg
Béarn

Béarn er ein tidlegare provins i Frankrike. Han ligg søraust i landet, vest i Pyreneane og på sletta nedanfor. Béarn blei slått saman med dei tre baskiske provinsane Soule, Labourd og Basse-Navarre, og ein liten del av Gascogne, til departementet Pyrénées-Atlantiques.

Baskarar fekk herredøme over området på 500-talet. Béarn hadde sin eigen vicomte frå 819. I 1290 kom regionen under grevane av Foix. Med Henrik IV av Frankrike, som var fødd her, blei det i 1589 del av Frankrike. Hovudstadene for Béarn var Beneharnum (til 841), Morlaàs (frå ca. 1100), Orthez (frå andre halvdel av 1200-talet) og Pau (frå midten av 1400-talet).

Frå 1290 tilhøyrde Béarn grevane av Foix gjennom giftarmål. På slutten av 1400-talet blei Béarn sameint med Navarra gjennom vicomte Gaston XII sitt giftarrmål med ei dotter av kong Johan II av Aragon og Navarra. Deretter tilhøyrde begge rika, Navarra og Béarn, huset Albret. Johanna d’Albret blei i 1548 gift med Anton av Bourbon, hertug av Vendôme og «første prins av blodet». Ho prøvde med alle middel, også med vald, å utrydda katolisismen i Béarn. Sonen Henrik II, som etterfølgde henne 1572, gjeninnførte katolisismen i 1599. Under sonen hans, Ludvig XIII av Frankrike, blei Béarn sameint med Frankrike.

Etter å ha vore ein fransk provins, blei størstedelen av Béarn del av Basses-Pyrénées. Ein liten del kom til å tilhøyra departementet Les Landes.

Béarn hadde ei slags forfatning med stenderforsamlingar frå 1100-talet og fram til 1789. Heilt fram til byrjinga av 1900-talet var fjellbøndene her nærast halvnomadiske. Flokkane deira av sauer og geiter blei drivne frå sommarbeite i fjellet til vinterbeite i låglandet. 

Béarn har gjeve namn til sausen béarnaise.

Bilde frå Béarn

Kjelder

«Béarn» (14. februar 2009), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 1. februar 2015.

Delar av denne artikkelen bygger på «Béarn» frå ,  den 1. desember 2019. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

 
Tidlegare provinsar i Frankrike
Pyrénées-Atlantiques