alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Mähren

Mähren (tsjekkisk Morava, latin Moravia) er ein historisk region i Tsjekkia og Slovakia i Sentral-Europa. Det geografiske området i Tsjekkia er ikkje lenger ein administrativ eining. Saman med det historiske området Böhmen utgjer det staten Tsjekkia, som vart oppretta i 1993. Den historiske hovudstaden i regionen er Brno (Brünn). Regionen er kalla opp etter elva Morava (mars) og slaviske stammer slo seg ned her ein gong etter år 500.

Stor-Mähren var eit slavisk kongedøme som omfatta dagens Mähren og Slovakia mellom 833 og byrjinga av 900-talet. Riket vart etter kvart svekka og ungararane, som kom frå Asia, øydela det i 907. Den vestlege delen vart annektert av kongeriket Böhmen i 955, tatt over av Polen i 999 og til slutt ein del av Böhmen i 1019. Folkesetnaden vart stort sett tsjekkifisert på 1800-talet. 

Den austlege delen, det som i dag er Slovakia, vart i sør erobra av ungararane på 920-talet, og i 1000 eller 1001 vart heile dagens Slovakia overteke av Polen under Boleslaw I. Polen sitt styre tok slutt i 1025 eller 1029, og i 1030 vart den sørlege halvdelen igjen teke av ungararane som styrte området fram til slutten av 1300-talet. Mähren var seinare ein del av keisarriket Austerrike-Ungarn. Etter den første verdskrigen gjekk Austerrike-Ungarn i oppløysing og Mähren vart ein del av Tsjekkoslovakia. Under den andre verdskrigen var Mähren ein del av det tyske protektoratet Böhmen-Mähren. Etter oppløysinga av Tsjekkoslovakia i 1993, var det tilløp til separatisme i Mähren. Det viste seg derimot snart at entusiasmen for å opprette eit sjølvstendig Mähren var heller laber.

Dialektane i Mähren (moravisk) er rekna som overgangsformer mellom tsjekkisk og slovakisk.

Kjende personar frå Mähren 
 Sigmund Freud, nevrolog og opphavsmannen til den psykoanalytiske skulen av psykologien
 Kurt Gödel, logikar, matematikar og filosof
 Edmund Husserl, matematikar og filosof, grunnleggjar av fenomenologien, ei av dei viktigaste filosofiske retningane i det 20. hundreåret
 Leoš Janáček, romantisk komponist
 Adolf Loos, skribent og arkitekt
 Tomáš Masaryk, den første presidenten av Tsjekkoslovakia
 Alfons Mucha, målar, plakatkunstnar og kunsthandverkar
 Joachim Oppenheim, forfattar og rabbinar 
 Karl Renner, politikar, bibliotekar og diplomat
 Emil Zátopek, friidrettsutøvar

Tsjekkisk geografi
Slovakisk geografi
Slovakisk historie
Tidlegare land i Europa
Tsjekkiske historiske regionar
Böhmen

Böhmen (tsjekkisk: Čechy; latin, engelsk o.a.: Bohemia; fransk Bohême) er eit historisk område i Sentral-Europa som tidlegare høyrte til Austerrike, og som i dag, saman med det noko mindre Mähren (Moravia), utgjer staten Tsjekkia. Som geografisk region er det i dag òg kjend under det tsjekkiske namnet Čechy. Hovudstaden er Praha. Böhmen grensar i nord til Schlesien (i dag i Polen), i aust mot Mähren, i sør mot Austerrike og i vest og nordvest mot Tyskland.

Historie 
Romerske forfattarar er dei første som nemner området, som heimland for boiarane, ei keltisk stamme, som gjennom det latinske Boiohaemum har gjeve namn til regionen. I det første hundreåret før Kristus var området busett av germanske stammar, som seinare immigrerte vestover, og på 500-talet vart erstatta av dei slaviske forløparane for dagens tsjekkarar.

Etter å ha frigjeve seg sjølv frå avarane på 600-talet kom Böhmen under Premyslide-dynastiet sitt herredøme, som varte fram til 1306, då Wenzel III vart myrda i Olmütz. Med omvendinga til kristendomen på 800-talet vart det knytt nære samband til Det austfrankiske kongedømet, som då høyrde til det karolingiske keisardømet, seinare kjend som Det tysk-romerske riket, som Böhmen vart ein del av frå 900-talet.

Tittelen konge av Böhmen vart allereie tildelt dei premyslidiske hertugane Vratislav II (1085) og Vladislav II (1158), og vart arveleg i 1198 under Ottokar I. Barnebarnet hans, Ottokar II, grunnla eit kortvarig imperium som òg omfatta dagens Austerrike. På midten av 1200-talet byrja tyskarar å immigrere til områda, som delvis erstatta tapa etter den mongolske invasjonen i 1241. I 1347 vart Karl IV konge i Böhmen, og i Praha grunnla han i 1348 det første universitetet i Sentral-Europa. Böhmen vart fram til 1900-talet sterkt prega av tysk kultur, og det offisielle språket var tysk frå byrjinga av 1600-talet. Dei tyskkulturelle innbyggjarane utgjorde i stor grad eliten, som byborgarar, adel og godseigarar, medan dei vanlege bøndene i større grad var slavisktalande folkeslag som tjekkarar.

Böhmen var eit eige kongedøme under den tysk-romerske keisaren fram til 1627, og vart så ein del av Austerrike. Etter den første verdskrigen vart området ein del av det nyoppretta Tsjekkoslovakia. Böhmen utgjorde saman med Mähren det tyske riksprotektoratet Böhmen-Mähren 1939-1945, og vart så igjen ein del av Tsjekkoslovakia. Etter at Tsjekkoslavkia vart delt i 1993, vart området ein del av den nye staten Tsjekkia.

Kultur 
Bøhmisk kjøkken og den bøhmiske blasmusikk er vidkjend.

Litteratur 
 Poche, Emanuel: Böhmen und Mähren, München/Berlin 1986 (Kunstdenkmäler in der Tschechoslowakei, hg. v. Reinhardt Hootz) 
 Fehr, Götz: Fernkurs in Böhmisch ISBN 3-458-33033-X

Tidlegare land i Europa
Tsjekkisk geografi
 
Tsjekkiske historiske regionar
Austerrikske historiske regionar
Hansing

Hansing (jf. å hanse, å gje hans) er den trakteringa førstereisgutar gjev resten av båtlaget når dei er tekne opp i laget. Ordet er avleia av det lågtyske ordet hensen som tyder betale avgift for å bli oppteken i eit laug, og har samanheng med det høgtyske ordet hanse, som kan tyda gruppe, fylgje, eller (handels)selskap. 

I eldre dansk språk brukte dei ordet å hønse når den nyopptekne gav pengar eller traktering til dei andre medlemmene i eit laug. Ordet hans eller hansing er bruka om trakteringa ein sjømann gav kameratane fyrste gongen han passerte ekvator. Blant fiskarane, på Lofoten spesielt i tilknyting til feiringa av den store brennevinsdagen, innebar hansinga at skårungen skulle spandere brennevin på dei andre i båtlaget. Tilsvarande skulle første års høvedsmann spandere høvedsmanns hans, og ein som hadde ny båt skulle spandere båthans. Dei som rodde fiske for siste gongen skulle spandere stavhans.

Johan Bojer brukar i Den siste viking omgrepet hamse, hamsing. Elles er òg ord som handse, handsing, hønse eller hønsing nytta om det same fenomenet.

Hansing er og forbunden med andre opptaksseremoniar, ofte slik at han som vert oppteken vert audmjuka eller latterleggjort for resten av gruppa.

Kjelder: 
 Peder A. Hansteen: Den store brennevinsdagen 25. mars, Årbok for Helgeland 1984.
 Falk og Torp 1903: Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog Faksimileutg. Bjørn Ringstrøms antikvariat 1992 ISBN 82-90520-16-6
 Hans i nynorskordboka

Sjømannsliv
Fiske
Overgangsritar
Drikkekultur
Ord frå lågtysk
Æbelø

Æbelø er ei dansk øy i Kattegat, like nord for Fyn. Sjølve øya er på 2,09 km². Sør for Æbelø ligg småøyane Brådet, Dræet og Æbeløholm.

Folkesetnad 
I 1787 budde det 17 personar på øya. Dette talet auka til ca. 50 personar i 1940. Fråflyttinga byrja i 1960-åra, og no er det ingen fastbuande på Æbelø.

Natur 
Æbelø var tidlegare kjend for å ha mykje av billearten eikehjort. I 1924 vart naturen på Æbelø freda i eit forsøk på å verne eikehjortane. 23 store, gamle eiketre ved Æbeløgård vart freda, og det vart nedlagt forbod mot å fange eller drepe eikehjort. Tiltaka hjelpte ikkje, og i 1954 vart den siste eikehjorten i Danmarks observert. 

Fuglelivet på Æbelø er rikt, mellom anna finn ein hekkande hornugle og pirol.

Bakgrunnsstoff 
 Naturligvis 

Øyar i Danmark
Nordfyns kommune
Ramsarstader i Danmark
Ærø

Ærø er ei dansk øy sør for Fyn mellom Det sørfynske øyhav og Austersjøen. Øya har eit areal på 90,5 km², og eit folketal på 6 639 (2006). Dei største tettstadane på Ærø er Marstal og Ærøskøbing. 

Det går fire ferjeruter frå Ærø:

 Frå Marstal til Rudkøbing på Langeland.
 Frå Ærøskøbing til Svendborg på Fyn.
 Frå Søby til Fåborg på Fyn.
 Frå Søby til Mommark på Als.

Bakgrunnsstoff
 www.arre.dk

Øyar i Danmark
Ærø kommune
Hans

Hans er ei tysk kortform av det greske namnet «Johannes», eit namn med opphav i det hebraiske namnet «Joḥanan», som tyder ‘Gud er nådig’.

Hans har naturleg nok namnedag på sankthansdagen, eller jonsok, den 24. juni.

Namnet i Noreg 
Ei spesiell side ved namnet Hans er at det i Noreg oftast er nytta som innleiing til eit dobbeltnamn: Medan nær 24 400 i dag har Hans som første førenamn, er det berre 4150 som har Hans som einaste førenamn.

Namnet har vore i bruk i Noreg sidan 1300-talet. 

 I 1801 var det etter folketeljinga om lag 23 100 som oppgav dette namnet
 I 1900 var det etter folketeljinga om lag 46 600!

Kjende namneberarar

Hans i geografien 
 Hans Øy på Grønland/ i Canada

Kjelder

 Folketeljingar i Digitalarkivet
 Olav Veka 1991: Namneboka, Det Norske Samlaget

Mannsnamn
Førenamn av hebraisk opphav
Als

Als er ei øy like aust for Jylland i Danmark med eit areal på 321 km² og ein omkrets på 165 km. Øya er avgrensa av Alssundet, Alsfjord, Lillebælt og Flensborg Fjord og ligg i Sønderborg kommune i Region Syddanmark. Fram mot kommunereforma i 2007 var øya delt i fleire kommunar: Als Nørre Herred med sokna Egen, Havnbjerg, Nordborg, Oksbøl og Svenstrup, Als Sønder Herred med Augustenborg og Sydals med halvøya Kegnæs, og Sønderborg som er kommunebyen. Als har naturleg områdetilknytning på Jyllandssida til Sundeved, Broagerland og Gråsten.

Øya er forbunde med Jylland med Christian den Xs bru i Sønderborg (1935) og Alssundbrua (1981). Ei ferje går frå Ballebro til Hardeshøj, frå Søby på Ærø til Mommark og frå Bøjden til Fynshav.

Als er ei frodig øy og har i dag intensivt svineavl. Øya vart tidlegare kjend for sine fruktplantasjar, og enno er det enkelte i drift. 

Vestkysten har mange innskjeringar, Hørup Hav, Augustenborg Fjord og Dyvig. På austkysten ligg den 700 ha store Nørreskov langs med Lillebælt.

Øya er tett folkesett med 57 272 innbyggjarar (2003), noko som svarar til 178 innbyggjarar per kvardratkilometer. Tidlegare Nordborg kommune med 14 000 innbyggjarar er sete for ei rekkje verksemder, mellom anna den største industriverksemda i Danmark, Danfoss. Danfoss har om lag 5 500 tilsette.

Historie 

Få stader i Danmark har så mange busetnadsfunn og steindysser over eit så lite areal som på Als. Dei mange funna vitnar om at øya har vore busett sidan eldre steinalder. Mange av steindyssene er funne i skogane, mellom anna i Nørreskoven. 
Av dei mest kjende funna frå bronse- og jernalderen er Hjortspringsbåten, som i dag står på Nasjonalmuseet. Ein har òg funne restane av eit lik i ei eikekiste frå bronsealderen, samt nokre bronseskåler. Desse står og på Nasjonalmuseet. Frå vikingtida har ein funne ein mann gravlagd med stridshesten sin og eit sverd. Ved Augustenborg har ein funne eit festningsanlegg kalla Svenskeskanse. 

I mellomalderen var øya prega av ei rekkje adelsmenn som herska kvar sitt landområde med si lokale borg. Christian III sin son, hertug Hans, fekk øya som hertugdøme, og han kjøpte adelen ut. Seinare vart øya delt opp i fleire mindre hertugdøme, som i lengda ikkje var levedyktige og derfor gjekk konkurs. På 1700-talet vart hertugen av Augustenborg den dominerande personen på øya. Under nasjonalitetskampen frå 1848 til 1920 vart det avgjort gjennom ei avstemming i 1920 at øya skulle vere dansk. Byane var der derimot meir tyskprega. Etter 1920 har øya vore prega av veksande industri, særleg etter 1945 då Danfoss voks til eit internasjonal konsern.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Als» frå ,  den 24. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 

Danfoss.dk

Øyar i Danmark
Sønderborg kommune
Amager

Amager er ei låg dansk øy som ligg i Øresund tett attmed austkysten av Sjælland. I det 20. hundreåret vart arealet på Amager auka ved demningar kring Kalveboderne, og øya er no på om lag 90 kvadratkilometer.

Amager hadde særs godt jordbruksland, omkransa av sandstrender. Kong Christian 2. inviterte i 1521 hollendarar til å dyrke grønsakar på Amager for å kunne forsyne København. Men no er øya for det meste bymessig utbygd, i tillegg til at København lufthamn ligg på øya, sjølv om det framleis finst landbruks-, skogs- og naturområde i Dragør og Kastrup.

Administrativt er øya delt mellom Københavns kommune, Dragør kommune og Tårnby kommune. Bydelane i den delen av Amager som høyrer til København er Christianshavn, Sundbyøster, Sundbyvester og Islands Brygge, ein del av Vestamager og av Ørestad.

Ein person frå Amager vert kalla ein amagerkanar.

Amager har samband med Sjælland over bruene Knippelsbro, Langebro, Sjællandsbroen og Kalvebodbroerne. Københavns Metro er ført i tunnel frå Sjælland til Christianshavn i nærleiken av Knippelsbro og går vidare innover øya som høgbane. Dessutan går hovudsambandet mellom Danmark og Sverige for både bil- og jarnbanetrafikk over Øresundsbrua frå Kastrup på Amager til Lernacken rett sør for Malmö.

På øya ligg mellom anna 
 København lufthamn.
 Delar av København Universitet. Mellom anna Det humanistiske fakultet
 IT-Universitetet
 Ørestad.
 Det største hotellet i Danmark, Radisson SAS Scandinavia Hotel.
 Bella Center, det største utstillings- og kongress-senteret i Skandinavia.
 Field's, det største kjøpesenteret i Skandinavia. 
 Metroen har fleire stasjonar på øya.
 Christiania.
 Vor Frelsers Kirke, kjend for spiralspiret sitt. 

Byar på Amager (utover dei delane som vert rekna som ein del av København):
 Dragør
 Store Magleby

Historie 
Amager var fram til om lag 1970 staden der københavnarane deponerte avfall. Derfor vert øya stundom kalla «lorteøen» på folkemunne.

Øyar i Danmark
Københavns kommune
Dragør kommune
Tårnby kommune
Anholt

Anholt er ei dansk øy i Kattegat. Øya er 21,75 km² stor og har 160 fastbuande, men folketalet aukar om sommaren når mange turistar vitjar øya. Ein kan nå Anholt med ferje frå Grenå og er ein del av Norddjurs kommune.

Øya er kjend som Nord-Europas største ørken, eit resultat av vidstrekt hogst i samband med gjenoppbygginga av den danske marinen etter at Danmark under Napoleonskrigane i 1807 tapte sjøflåten til Storbritannia. No vert det brukt ressursar på å verne det unike landskapet på øya, og å motverke erosjon.

På den austlege delen av øya finst ein av dei største sel-koloniane i Danmark. Store delar av øya er no freda.

Dei høgaste punkta på Anholt er Sønderbjerg på 48 moh. og Nordbjerg på 39 moh.

Busetnaden på Anholt er stort sett samla i Anholt by. Her ligg mellom anna Anholt kyrkje, frå 1819.

Anholt har ei liten flyplass utan mannskap, med ruteflysamband til Roskilde.

Bakgrunnsstoff 
 Anholt.dk

Øyar i Danmark
Norddjurs kommune
Ramsarstader i Danmark
Askø

Askø er ei øy i Smålandsfarvandet nord for Lolland i Danmark, og er ein del av Lolland kommune. Askø er ein svært flat øy, og det høgaste punktet er ikkje høgare enn 3 meter. Ved stormflaumane i 1858 og 1872 vart ho delvis overfløymd. Ein del av øya er i dag verna ved hjelp av dike.

Innbyggjartalet på Askø har gått gradvis nedover sidan 1930, då det bydde 180 menneske på øya. I dag er det omkring 50 menneske igjen, og skulen vart stengd i 1988 på grunn av mangel på elevar. Dei fleste fastbuande bur i Askø by nord på øya, der Askø Kyrkje frå 1200-talet òg ligg. I aust ligg det eit sommarhusområde med om lag 220 hus. 

Tidlegare var fiskeri og sjøfart ein stor del av livet til innbyggjarane, men i dag er det stort sett landbruk og fruktdyrking. 

Det finst hare og fasan på Askø, i tillegg til mange ender, måsar og vadefuglar. 

Askø er forbunde med naboøya Lilleø med ein ca. 700 m lang demning. Det er òg ferjesamband til Askø frå Bandholm på Lolland.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Askø» frå ,  den 24. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 
 Heimeside
 Askø ferje 

Øyar i Danmark
Lolland kommune
Avernakø

Avernakø er ei øy i Det sørfynske øyhav. Øya har eit areal på 6 km² og er ein del av Faaborg-Midtfyn kommune. Øya er langstrakt og forholdsvis kupert med 110 innbyggjarar (2006). 

Ein kan nå øya med ferje frå Faaborg og Lyø.

Opphavleg var Avernakø to forskjellige øyar, Korshavn og Avernak. I 1937 vart dei to øyane knytte saman av demninga Drejet. 

Hovudnæringane på øya er jordbruk og turisme. Born på øya går på skyle på naboøya Lyø.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Avernakø» frå ,  den 24. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 
 Heimeside

Øyar i Danmark
Faaborg-Midtfyn kommune
Bogø

Bogø er ei dansk øy, like vest for Møn. Øya er om lag 7 km lang og 3 km brei og har eit totalt areal på 13 km². Folketalet er like over 1 000, og 700 av desse bur i den største tettstaden Bogø by. Det høgaste punktet på øya er Kathøj på 32 meter. 

Vest for Bogø ligg ei mindre øy, Farø, der motorvegen E47/E55 frå København til dei store øyane Lolland og Falster går. Motorvegane held vidare fram til Tyskland med ferje. Bogø er forbunde med veifylling til både Farø og Møn, og har ein av hovudvegane til Møn. I januar 2007 gjekk øya over til den nye Region Sjælland etter å ha vore ein del av Møn kommune tidlegare. 

Øya har eit variert landskap, inkludert skogområde og tradisjonelle landsbyar. Øya var lenge kongefamilien sin eigedom, men i 1769 vart øya lagd ut for sal, og kjøpt av øybuarane for 18 456 rigsdaler. For å kunne betale dette måtte øybuarane kutte ned mykje av skogen på øya og dyrke mark i staden.

Kjelde 

Øyar i Danmark
Vordingborg kommune
Bornholm

Bornholm er ei av dei austlege øyane i Danmark, og vert òg kalla klippeøya på grunn av dei mange klippene her. Heile øya høyrer til Bornholms regionskommune.

Øya har form som ein rombe eller firkant - der kvar side er om lag 40 km lang, noko som gjer øya til et egna utfluktsmål med sykkel. Dei tidlegare jernbanelinjene på øya er i dag gjort om til sykkelstiar og snor seg fint gjennom terrenget med svake stigningar. Rykte skal ha det til at jernbanen passerte forbi gardane til kvart medlem av styret på øya, og at dette forklarar dei svingande linjene. 

Alle større tettstader på øya ligg ved kysten og har ei hamn, bortsett frå Aakirkeby. Den største byen på øya heiter Rønne. Andre tettstader er Hasle, Allinge, Sandvig, Gudhjem, Svaneke og Nexø.

Tidlegare var fiske ei viktig næring på Bornholm, og røykelaks og røykt sild frå Austersjøen var neste verdskjend. Forureining i vatnet har derimot ført til mindre fisk, sjølv om turistar framleis kan smake ferske røykevarer frå havet i Gudhjem, Svaneke, Aarsdale og Nexø.

Turisme utgjer ein viktig del av inntektene i moderne tid, og av turistattraksjonar finn ein:
 Hammershus
 Skogen Almindingen med Rytterknægten, Ekkodalen og Rokkestenen
 Stranda ved Dueodde
 Klippeparti mellom Hasle og Hammershus, Jons Kapel
 Rundkyrkjene i Østerlars, Olsker, Nylars og Nyker

Forfatteran Martin Andersen Nexø og målaren Oluf Høst er fødd på Bornholm.

Bakgrunnsstoff 
 Bornholms Regionskommune
 Netavisen Bornholm.nu
 Velkommen til Bornholm
 Kort frå Bornholm
 Hotell

 
Øyar i Danmark
Vadehavsøyane

Vadehavsøyane er ei dansk øygruppe i Vadehavet på vestkysten av Jylland.

Mellom dei store øyane i gruppa ligg det sandbankar. Mandø er den minste av dei folkesette danske vadehavsøyane, medan Rømø er den sørlegaste og med eit areal på rundt 128 kvadratkilometer den største av øyane. Sidan 1948 har ho hatt fastlandssamband via den 9,2 km lange Rømødæmningen. 

Fram til 1900-tallt var landbruk og fiske dei viktigaste næringsområda på Vadehavsøyane. På Fanø hadde dei også fuglefeller (fuglekøjer). På 1600-talet tok mange av innbyggjarane hyre på nederlandske, tyske og danske kvalfangstkip. Rundt 1720 byrja folk på Rømø sjølv å utrusta skip til lval- og selfangst i Nord-Atlanteren. I dag er turisme den viktigaste næringsvegen.

Vadehavsøyane er fleire gonger blitt ramma av store stormflaumar. Dei siste alvorlege flaumen fann stad i 1962, 1976 og 1981.

Øyane
Dei største øyane er:
 Fanø
 Rømø

Småøyane:
 Mandø
 Langli

 Sandbankar
 Koresand 
 Jordsand (før 1999 ei småøy)

Galleri

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Danske Vadehavsøer» frå ,  den 22. desember 2018.  
 
Vadehavet
Jylland
Øyar i Danmark
Handfesting

Handfesting er eit dokument som seier korleis ein konge ønskjer å styre landet.

Handfestingane hadde i Danmark tradisjon lang attende i mellomalderen.  Gjennom handfestinga fekk riksforsamlinga garantiar for korleis kongen ville styre før dei valde han til konge.  Handfestinga slo fast pliktene til kongen og rettane til undersåttane, og gjennom handfestinga kunne riksrådet òg sikre seg medråderett i styringstida til kongen.

Kristian I var den første norske kongen som utarbeidde ei handfesting etter at det norske riksrådet valde hand til konge i juni 1449.  Noreg hadde då ei tid hatt felles konge med Sverige og Danmark.  Både Sverige og Danmark var valkongedømme, slk at riksrådet hadde tradisjon for å krevje ei handfesting av kongen.  I Noreg gjekk derimot retten til krona i arv, slik riksrådet ikkje kunne krevje handfestingar av kongen.  Når kongen likevel sette opp ei handfesting, hadde det samanheng med at det var to kandidatar til krona, dansken Kristian og svensken Karl Knutson, og begge sette opp ei handfesting for å sikre seg støtte i riksrådet.

Etter at Noreg mista riksrådet i 1536, var det berre lagt fram handfesting for det danske riksrådet, som stod for kongevalet.  Dei danske kongane var like fullt medvitne om at dei etter norsk lov hadde arverett til den norske krona, og at rettane det danske riksrådet hadde i Noreg, ikkje var sjølvsagde, men avhengig av at dei valde ein konge med arverett til den norske krona.  

Den siste dansk-norske handfestinga vart sett opp av Fredrik III i 1648.  Tolv år seinare vart eineveldet innført, og kongen fekk arverett til krona.

Kjelder
 Geir Atle Ersland og Hilde Sandvik: Norsk historie 1300—1625  Det Norske Samlaget 1999  ISBN 82-521-5545-6
 Ståle Dyrvik: Norsk historie 1625—1814  Det Norske Samlaget 1999  ISBN 82-521-5546-4

Rettshistorie

de:Wahlkapitulation
it:Capitulatio
Kollegium

Kollegium (lat: collegium) er ei samling av personar som i fellesskap styrer eller samarbeider om noko, ofte innan eit bestemt akademisk eller byråkratisk fagfelt.
Regent

Regent er ein fungerande herskar i eit monarki. I eit monarki regjerer vanlegvis regenten medan monarken er fråverande, uskikka eller mindreårig. I Finland og Ungarn fungerte militære offiserar som regenter når regenten var fråverande, medan regenten på Island representerte Kongen av Danmark inntil landet vart republikk i 1944.

I San Marino, som er ein sjølvstendig liten republikk heilt omringa av Italia, er forfatninga slik at såkalla «kapteinregentar» (italiensk Capitani Reggenti) saman alltid er landet sine statsleiarar. Desse er ingen eigenlege regentar, men to ko-presidentar med ein valperiode på seks månader om gongen, sidan ordninga i landet har vore slik i fleire hundre år.

I Noreg er kronprinsen regent når kongen er utanlands eller sjuk. Kronprins Olav var kronprinsregent frå 1955 til Kong Haakon VII døydde i 1957. Kronprins Haakon var kronprinsregent i Kong Haralds sjukdoms- og rekonvalesensperiode i 2003–2004, og heldt såleis også nyttårstalen det året.

Statsrett
Monarki
Jens Kihl

Jens Kihl () er ein norsk målmann, journalist og forfattar. Han var leiar av Norsk Målungdom (NMU) i perioden 2007–2009 og nestleiar i Noregs Mållag 2010–2012 og 2016–2018. Tidlegare har Kihl vore politisk aktiv mellom anna med lokalpolitiske verv og som tilsett i SV, og som medlem i arbeidsutvalet i Nei til EU. Han har arbeidt som journalist i Klassekampen. Frå 2018 er han tilsett som politisk kommentator i Bergens Tidende. I 2017 vann Kihl Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar for bruken av nynorsk i Klassekampen.

I 2019 gav Kihl ut Dette er også Noreg, om ei reise gjennom alle kommunane i Noreg.

Verkliste
2019 – Dette er også Noreg. Det norske Samlaget.

Kjelder 

Leiarar av Norsk Målungdom
Målfolk
Folk frå Oslo
Norske journalistar
Norske forfattarar