alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Helikopterulukka på Heerodden

Helikopterulukka på Heerodden fann stad 30. mars 2008, då eit russisk helikopter av typen Mi-8 havarerte under landing på den russiske helikopterbasen på Heerodden utanfor Barentsburg på Svalbard. Det var ni passasjerar ombord, alle russiske og ukrainske statsborgarar heimehøyrande i Barentsburg. Tre personar omkom og to personar vart alvorleg skadde. Dei omkomne var kapteinen, styrmannen og éin av passasjerane tilsett hos Trust Arktikugol. Dei tre omkomne vart frakta til Longyearbyen om kvelden og sende til rettsmedisinsk undersøking i Tromsø. Dei alvorlege skadde, begge russiske statsborgarar, vart frakta til sjukehuset i Longyearbyen. Natt til 31. mars vart dei to skadde frakta med ambulansefly til den ortopediske avdelinga ved Universitetssjukehuset Nord-Noreg for behandling av brotskader.

På ulukkestidspunktet var det tett snødrev og under ti meter sikt. Ifylgje presseattaché Kolesnikov ved den russiske ambassaden i Oslo var årsaka til ulukka at helikopteret vart teke av eit stormkast under landing og kasta inn i hangarveggen. Det var fleire spor i hangarbygningane etter rotoren.

Det havarerte helikopteret var det einaste russiske helikopteret som var i aktivitet på Svalbard.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Helikopterulykken på Heerodden» frå ,  den 18. oktober 2011.  
 

H
2008 i Noreg
Historia til Svalbard
Luftfartsulukker i 2008
Luftfartsulukker i Noreg
LoMsk

LoMsk er ei norsk folkrock-gruppe frå Lom kommune i Gudbrandsdalen. Bandet var stifta i 1982 av mellom andre Lars og Hans Bakke. Lars Bakke er sentral i bandet, og skriv det meste av tekstar og melodiar. Tekstane er skrivne på dialektprega nynorsk.

LoMsk gav ut si fyrste plate i 1994, og sidan den gong har det kome fire til. Av desse fem er fire konseptalbum: debuten Song om ei segn, Bukkerittet (2004), Amerikabrevet (2007) og Lavrans dotter (2009). Plata LoMsk frå 1998 hadde inkje spesielt tema. Amerikabrevet vart nominert til Spellemannprisen 2007 i klassen Viser. 

Bandet vart også tildelt Austmannaprisen til Austmannalaget i 2004.

Medlemmer 
 Reidar Svare – vokal, keyboard, fløyte, munnharpe.
 Hans Bakke – vokal, fele, keyboard.
 Jørn Steine – bass.
 Lars Bakke – vokal, akustisk gitar, mandolin.
 Trond Volden – trommer.
 Ole Foss – fele, trekkspel.
 Jørn Kjonerud – elektrisk gitar.

Bakgrunnsstoff 
 LoMsk.no

Norske musikkgrupper
Norske musikarar
Norske rockegrupper
Lom kommune
Kultur i Innlandet
Nynorskmusikk
Musikkgrupper skipa i 1982
Korallsoppar

Korallsoppar  eller fingersoppar er ei slekt soppar som minner om korallar eller fingerklasar. Dei kan verte like store som kålhovud og kan vege fleire kilogram. Korallsoppane høyrer til fingersoppfamilien.

Korallsoppane kan variere i farge frå lys gul, raud eller oransje, til lilla, kvit og beige. Nokre artar kan skifte farge ved støyt. Sporane til korallsoppane er gulbrune til rustbrune. Fargen på sporane kan variere mykje.

Fleire artar, t.d. gul fingersopp, er gode matsoppar, men han er lite brukt. Årsaka er gjerne at etande korallsopp er lett å forveksle med nærskylde giftige artar, som kan vere årsak til gastroenteritt (akutt betennelse i mage/tarm). Giftkorallsopp er eit døme på ein giftig korallsopp som gir gastrointestinale symptom. Han inneheld irritasjonsstoff som påverkar mage/tarm. Toksina som er årsak til gastroenteritten er ikkje identifisert, men det er truleg at det dreiar seg om ein irriterande effekt på slimhinnene.

Kjelder 
 Wikipedia på bokmål.
 Svensk wikipedia.
Forsythsjøen

Forsythsjøen (Lake Forsyth, av maoriar kalla Te Roto o Wairewa) er ein innsjø på Bankshalvøya i regionen Canterbury på New Zealand.

Sjøen får tilførsle frå Takiritawaielva, ei kort grein av Okutielva, og renn ut i sjøen gjennom ein sandbanke i nærleiken av den vesle busetnaden Birdling's Flat.

Riksvegen State Highway 75 fører til Akaroa, og delar av fottur- og sykkelstien Little River Rail Trail følgjer den nordvestlege strandlinja til sjøen.

Wairewa var viktig som forsyning av ål som mat til det innfødde maorifolket. Avskoging av dei omliggjande åsane har ført til erosjon og oppslamming av sjøen. Han er vorten hypertrofisk, og dette har ført til eutrofiering med dårleg vasskvalitet. Denne forverringa av vasskvaliteten har vore kjend sidan tidleg på 1900-talet. Så langt har freistnadar på å betra tilstanden hatt avgrensa suksess.

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Lake Forsyth» frå ,  den 18. oktober 2011.

Bakgrunnsstoff 
Wairewa Research Project  - eit samarbeidsprosjekt i Wairewa lokalsamfunn med fokus på rehabilitering av Te Roto o Wairewa/Lake Forsyth
Det newzealandske miljødepartementet (Department of Conservation) sin rapport om Lake Forsyth 

Forsyth
Canterbury på New Zealand
Takiritawaielva

Takiritawaielva er ei elv i regionen Canterbury på Sørøya på New Zealand. Elva er kort, ho renn frå møtet mellom elvene Okana og Okutielva og renn ut i Forsythsjøen, sørvest på Bankshalvøya.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Takiritawai River» frå ,  den 18. oktober 2011.  
 

Elver på New Zealand
Beringsnipe

Beringsnipe (Calidris mauri) er ein særs liten vadefugl i snipefamilien. Han hekkar på tundra i Aust-Sibir og Alaska, og er ein flyttfugl som overvintrar langs kystar i Amerika.

Skildring 
Beringsnipa veg 22 til 35 gram  og er 14 til 17 centimeter i lengd. Vaksne har mørke bein og eit kort, litt nedbøygd, tynnt, mørkt nebb, tynnare mot nebbspissen. Fjørdrakta i hekketida er brunleg på oversida og kvit på undersida. Dei er raudbrune på hovudet. Denne arten kan vere vanskeleg å skilje frå andre liknande små vadarar, spesielt sandsnipe. Dette gjeld særleg i vinterdrakta, når begge artar er grålege på oversida. Beringsnipe skifter til vinterdrakt mykje tidlegare på hausten enn sandsnipe. Begge har små anlegg til symjehud og er dei einaste Calidris-snipene som har dette.

Hekkehabitata er på tundraen på Tsjuktsjarhalvøya i Sibir og i vestlege Alaska. Dei hekkar på bakken, vanlegvis under litt vegetasjon. Hannfuglen lagar fleire grunne senkingar i bakken, og hoa vel ein av desse som reirplass og legg 4 egg. Begge foreldra rugar og tar omsut for ungane, som sjølv finn føde. Nokre gonger kan hofuglen forlate området før ungen er flygedyktig.

Utanom hekkesesongen beitar beringsnipene på grunne mudderbankar, søkjer med nebbet eller lokaliserer mat med hjelp av synet. Dei lever hovudsakleg av blautdyr, insekt og krepsdyr.

Dei gjer trekk til aust- og vestkystane av Nord-Amerika og Sør-Amerika, dei fleste til stillehavskysten i området California til Peru, men ein del av populasjonen kryssar det nordamerikanske kontinentet i retning Karibia og søraustlege USA. Dei praktiserer trekkdeling etter kjønn ved at hofuglar vandrar lenger sør enn hannar. På sørtrekket er timinga slik at hofuglar typisk startar trekket først, deretter hannar og tilslutt dei juvenile fuglane.

Beringsnipa er ein sjeldan streiffugl til Vest-Europa, inklusive Noreg.

Dette er ein av dei mest talrike vadefuglartane i Nord-Amerika med populasjon estimert til ca 3,6 millionar individ.

Kjelder 

 Første versjon av denne artikkelen byggjer på «Western Sandpiper» frå , den 18. oktober 2011
 Fernández, G., N. Warnock, D.B. Lank, and J.B. Buchanan. 2010.  Conservation Plan for the Western Sandpiper (Calidris mauri). Version 1.1. Manomet Center for Conservation Sciences, Manomet, Massachusetts.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

Snipefamilien
Sandsnipe

Sandsnipe (Calidris pusilla) er ein særs liten vadefugl i snipefamilien med leveområde i Amerika. Han hekkar på tundra i Canada og Alaska, er ein flyttfugl som overvintrar langs kystar i Karibia, sørlege Mellom-Amerika og Sør-Amerika. 

Sandsnipa veg ca. 30 gram og er 13 til 15 centimeter i lengd, litt kortare enn ein gråsporv. Vaksne sandsniper har svarte bein og eit kort og mørkt, kraftig rettpeikande nebb. Kroppen er mørk gråbrun på oversida med kvit underside. Hovudet og nakken er farga lys gråbrune. Denne fuglen kan vere vanskeleg å skilje frå andre liknande små Calidris-sniper, spesielt dvergsnipe og den litt større beringsnipe.

Hekkehabitata ligg på sørlege tundraen i Canada og Alaska, nær vatn. Hannfuglen lagar fleire grunne senkingar i bakken, og hoa vel ein av desse som reirplass og fôrar med gras og anna materiale. Hoa legg 4 egg, og begge tar del i ruginga. Ungane er sjølvstendige ved klekking og hoa forlèt ungen og hannfuglen ca. 10 dagar etter klekking.

Dei er langdistanseflyttfuglar og har vinterkvarter i kystnære tropiske Sør-Amerika, ei hovudmengd i Suriname Fransk Guyana, men nokre langs kysten av Brasil, andre i Karibia, og enda færre overvintrar i det sørlege USA. Dei vandrar i flokkar som kan inkludere hundretusenar, spesielt på favorittbeiteplassar som Fundybukta og Delawarebukta. Denne arten er ein sjeldan, men regelmessig streiffugl til Vest-Europa, inklusive Noreg.

Desse fuglane beitar på grunne mudderbankar, lokaliserer mat med hjelp av synet og eit kjenslevart nebb. Dei lever hovudsakleg av vasslevande insekt og krepsdyr.

Jamvel om populasjonen er stor, er han avhengig av nokon få viktige rasteplassar som nyttige habitat under trekket, spesielt Shepodybukta, ein arm av Fundybukta.

Kjelder 

 Første versjon av denne artikkelen byggjer på «Semipalmated Sandpiper» frå , den 18. oktober 2011
 Hinterland who is who fact sheet Semipalmated Sandpiper , henta 12. desember 2012

Referansar

Bakgrunnsstoff 

snipefamilien
Fra Fysikkens Verden

Fra Fysikkens Verden er eit norskspråkleg tidsskrift med artiklar om norsk og internasjonal fysikk. Artiklane har ei populær form og omhandlar både historiske, aktuelle og biografiske tema frå fysikken. Dei er skrivne av norske fysikarar. Tidsskriftet kom første gong ut i 1956.

Tidsskriftet kjem ut fire gonger i året og er medlemsbladet for Norsk Fysisk Selskap.

Kjelde 
Denne artikkelen bygger på «Fra Fysikkens Verden» frå ,  den 31. oktober 2011.

Bakgrunnsstoff 
 Fra fysikkens verden

Norske tidsskrift
Fysikk

Skipingar i 1956
Populærvitskaplege tidsskrift
Norsk Fysisk Selskap

Norsk Fysisk Selskap (NFS) er ein norsk organisasjon som offisielt vart grunnlagt i 1953. Formålet er å fremme forsking, opplysning og samarbeid i fysikk. 

Forgjengaren til NFS var Fysikkforeningen som vart skipa i 1939.

NFS gir ut tidsskriftet Fra Fysikkens Verden. Det delar ut to prisar, ein undervisingspris og Martin Landrøs pris for fremragende masteroppgave.

Selskapet arrangerer kvart andre år eit større nasjonalt fysikarmøte som går på omgang mellom universiteta i Oslo, Bergen, Trondheim og Tromsø.

NFS er organisert i sju ulike faggrupper. Ei av desse er Norsk fysikklærerforening.
NFS er med i European Physical Society.

Presidentar
  1969-1979   Tormod Riste

  1990-1998   Thormod Henriksen
  1999-2003   Steinar Stapnes
  2004-2007   Anne Borg
  2008-2009   Gunnar Løvhøiden
  2010-2013   Per Osland
  2014-2017   Åshild Fredriksen
  2018-       Asle Sudbø

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Fysisk
Skipingar i 1953
Party av Iggy Pop

Party er det sjette studioalbum til Iggy Pop, gjeve ut i juni 1981. For dette albumet samarbeidde Iggy med Ivan Kral, som er mest kjend som gitarist og bassist for Patti Smith i 1970-åra. Albumet nådde 166. plass på albumlista i USA. 

Då Arista høyrte albumet henta dei inn tidlegare Monkee-produsent Tommy Boyce for å mikse «Bang Bang» på ny. Songen vart gjeven ut som singel og nådde 35. plass på klubb-lista til Billboard og vart seinare spelt inn av David Bowie. I følgje sjølvbiografien til Iggy Pop, I Need More, skreiv han «Bang Bang» fordi Arista Records ønskte ein singel og han lovde dei eit kommersielt album. Han ønskte seg opphavleg Phil Spector eller Mike Chapman til å produsere songen. Iggy hevda han fekk ideen til songen frå å lese All the Right Stuff på ein lokal bokhandel. 

Party er det siste av tre Pop-album for Arista Records, etter New Values og Soldier. Party-turneen vart dokumentert på DVDen Live in San Francisco. Buddha Records gav i 2000 ut albumet på ny med to bonusspor. 

Songen «Pumpin' for Jill» vart nytta i fjernsynsshowet Chuck i episoden «Chuck Versus the Ex».

Medverkande
 Iggy Pop – vokal
 Ivan Kral – gitar, klaverinstrument
 Rob Duprey – gitar
 Michael Page – bass
 Douglas Bowne – trommer
 Jimmy Whizner – arrangement på «Sea of Love», «Bang Bang», «Time Won't Let Me»
 The Uptown Horn – Blåsarar på «Pleasure», «Sincerity», «Houston Is Hot Tonight», «Happy Man»

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Party (Iggy Pop album)» frå ,  den 18. oktober 2011. 
 oppgav desse kjeldene:

Musikkalbum frå 1981
Iggy Pop-album
Arista Records-album
Album produserte av Thom Panunzio
Maggia i Sveits

Maggia er ein kommune i distriktet Vallemaggia i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 372 meter over havet. Italiensk er offisielt språk i kommunen.

Maggia kommune vart skipa i 2004 då dei tidlegare kommunane Maggia, Moghegno, Aurigeno, Giumaglio, Someo og Lodano vart slått saman. Kommunen har namn etter elva Maggia-elva|Maggia.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Maggia, Switzerland» frå ,  den 18. oktober 2011.

Bakgrunnsstoff
 Offisiell nettstad (italiensk)
 

Kommunar i Ticino
Cevio

Cevio er administrasjonsstad i distriktet Vallemaggia i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 421 meter over havet, 23 kilometer nordvest for Locarno. 

Cevio har i nordvest felles grense med Italia, og italiensk er offisielt språk i kommunen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Cevio» frå ,  den 18. oktober 2011.

Bakgrunnsstoff
 Offisiell nettstad (italiensk)
 

Kommunar i Ticino
Blenio

Blenio er ein kommune i distriktet Blenio i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 902 meter over havet.

Blenio grensar i nord og i aust til kantonen Graubünden. Italiensk er offisielt språk i kommunen.

Kommunen omfattar fem landsbyar og åtte grender som i 2006 vart slått saman til ein kommune.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Blenio» frå ,  den 18. oktober 2011.  
 

Kommunar i Ticino
Zombie Birdhouse

Zombie Birdhouse er det sjuande studioalbumet til den amerikanske rockesongaren Iggy Pop. Det kom ut i september 1982 på selskapet Animal.

Innspeling 

Zombie Birdhouse vart spelt på ein 16-bandsopptakar i juni 1982 i Blank Tape Studios i New York City. Chris Stein frå Blondie spelte gitar på albumet og fungerte som produsent. Clem Burke, eit anna medlem av Blondie, spelte trommer.

Utgjeving 

Albumet kmo ut i september 1982 på vinyl på Animal Records. 
 
I 1991 vart albumet nymastra med Mick Reese og eitt bonusspor, «Pain and Suffering», frå dei orignale innspelingane i Blank Tape Studio. Songen vart nytta i filmen Rock & Rule i 1983.
 
I 2003 kom enno i nymastring med ein ekstra CD med konsertopptak frå 28. oktober 1982 i Masonic Temple Theater i Toronto, under Breaking Point-turneen til Iggy Pop.

Mottaking 

Zombie Birdhouse fekk blanda kritikk frå kritikarane. Parke Puterbaugh i Rolling Stone kalla albumet «ei smart samling med meir djupne enn ein kunne ha venta frå forfattaren av 'I Wanna Be Your Dog'.» 

I ei seinare melding skreiv Mark Deming for AllMusic «dessverre var ikkje Iggy sjølv situasjonen vaksen her. Tekstane han er ofte ei bisarr blanding av fri assosiasjon utan klårt fokus, og ein føler at Stein hadde for stor respekt for Iggy til å tørre å sei i frå når Iggy song surt. Til sjuande og sist er albumet mislukka, men det er likevel eit av dei mest interessante og ambisiøse fiaskoane i karrieren til Iggy».

Musikalsk stil

Charlotte Robinson frå PopMatters skriv at «Zombie Birdhouse har nådd nesten legendarisk status fordi det er så merkeleg», og at det er «fullt av bordune synthesizerar, Afro-aktige rytmar og pseudo-poetiske, fri-assosiative tekstar». Ho skreiv òg at albumet «markerte slutte på ei spanande og eksperimentell, om enn ujamn periode i karrieren til Pop.»

Innhald

Medverkande
 Iggy Pop – vokal
 Rob Duprey – gitar, klaverinstrument, korvokal
 Chris Stein – bass på A5, A6, B2, B3, B6, kunstnarisk leiar
 Clem Burke – trommer, perkusjon

Teknisk
Joe Arlotta - lydteknikar
Butch Jones - miksing
Esther Friedman - fotografi

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Zombie Birdhouse» frå ,  den 7. mai 2018. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 

Musikkalbum frå 1982
Iggy Pop-album
Chrysalis Records-album
I.R.S. Records-album
Manki på Papua Ny-Guinea

Manki er ein landsby som ligg ved den øvre delen av Watut-elva i Morobe-provinsen på Papua Ny-Guinea. Den tradisjonelle folkegruppa her er mankiar, som er rekna som ein del av angafolk (også kalla kukukukufolk).

Kjelder

Papua Ny-Guinea
La Manga

La Manga del Mar Menor er ein populær plass for turistar i Spania. Området er ein lang sandbanke som, med unnatak av ei lita opning, skil el Mar Menor(Litlehavet) frå Middelhavet. På denne sandbanken finn ein ymse hotell og leilegheiter m.a. Ein kan driva med forskjellige typar sport på vatn og forskjellige typar landsport som tennis og golf her.
I tillegg kan ein finna mange fine promenadegater her om ein ynskjer å spasera.

Cartagena i Spania er ein av storbyane som ligg nært La Manga, og om ein skulde ha lyst på ein dagstur er Cartagena eit spanande mål.

Tilkomst

Næraste flyplass er San Javier. Herfrå kan ein leiga seg bil eller ta buss til dømes.

Fakta

I 1969 vart filmen La Vida Sigue Igual spela inn her med Julio Iglesias i hovudrolla, mellom anna i El Casino og Hotel Entremares og i 1970 vart filmen En Un Lugar de La Manga spela inn her òg, med Manolo Escobar og Concha Velasco i hovudrollene.

Kjelder

http://es.wikipedia.org/wiki/La_Manga_del_Mar_Menor
http://en.wikipedia.org/wiki/La_Manga

Turisme i Spania
Spansk geografi
Alain Connes

Alain Connes () er ein fransk matematikar og ein av dei viktigaste matematikarane i vår tid. 

Han er professor ved Collège de France og Institut des hautes études scientifiques i Paris. Hovudverket hans er  Géométrie non commutative (1990), der han lanserte ei omfattande utviding av geometrien. I lag med nevrobiologen J.-P. Changeux gav han ut boka Matière à pensée (1989). Connes har mellom anna løyst fleire vanskelege problem innan teorien for operatoralgebraer og har oppretta samband mellom felt som algebraisk geometri, algebra og matematisk analyse.

I 1982 fekk Connes Fields-medaljen og er medlem av Det franske vitskapsakademiet.

Kjelder
 Alain Connes. (2011-10-18) i Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/Alain_Connes

Franske matematikarar
Fieldsmedaljen
Medlemmar av Det russiske vitskapsakademiet
Medlemmar av Det franske vitskapsakademiet
Medlemmar av Det Norske Videnskaps-Akademi
Medlemmar av Det kongelege danske vitskapsakademiet
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
Differensialgeometerar
Matematikarar på 1900-talet
Matematikarar på 2000-talet
Belte i matematikk

Eit belte eller kulebelte er den delen av ei kuleflate som er avskoren mellom to parallelle plan.

Kjelder
 belte. (2011-10-19) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/belte/matematikk

 

Geometriske former
Centesimal

Centesimal er eit omgrep som tyder deling i 100 delar. Ved centesimal sirkeldeling er sirkelkvadranten delt inn i 100 grader à 100 minuttar à 100 sekund, og altså heile sirkelen i 400 grader.

Kjelder
 centesimal. (2011-10-19) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/centesimal

Talsystem
Brøkar
Einingssirkel

Einingssirkelen er ein sirkel der radien er 1 og omkrinsen er 2π. Det er vanleg å setje sirkelen i eit koordinatsystem, med sentrum i origo (0,0). Sirkelen er i hovudsak brukt i trigonometri.

Eit punkt på einingssirkelen har koordiantane (cos t, sin t). På grunn av dette tilhøvet kan sinus- og cosinusverdiane til ein vinkel t blir berekna grafisk, uansett kor stor vinkelen er. Dette er fordi ei linje frå origo til eit punkt på einingssirkelen vil danne ein rettvinkla trekant, der linja er hypotenus. Hypotensen har då lengda 1.

Cosinus er tilhøvet mellom den hosliggande kateten og hypotenusen, og fordi hypotenusen har lengda 1, vil den hosliggande kateten vere 1 gonger cosinus, altså berre cosinus. Difor er førstekoordinaten cos t.

Sinus er tilhøvet mellom motståande kateten og hypotenusen. På same måte som hos cosinus vil den motståande kateten har verdien 1 gonger sinus, altså berre sinus. Den motståande kateten er parallell med andreaksen og dermed er andrekoordinaten sin t

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Enhetssirkelen» frå ,  den 18. oktober 2011.  
 

Sirklar
Ein
Trigonometri
Fourieranalyse
Analytisk geometri
Genus i matematikk

Genus er i topologi ein eigenskap ved ei lukka flate i rommet, enkelt forklart som mengda «hol» i flata. Genusen til ei flate definerer den største mengda snitt som flata toler utan å delast i to fråskilde delar. Ei kule har til dømes genus 0, som vil sei at eitt enkelt snitt vil dele kula i to. Ein torus (smultringfroma flate) har genus 1. På norsk nyttar ein òg uttrykket slekt om denne eigenskapen.

Kjelder
 genus. (2011-10-19) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/genus/matematikk

Topologi
Geometrisk topologi
Flater
Algebraisk topologi
Algebraiske kurver
Topologisk grafteori
Harold Scott MacDonald Coxeter

Harold Scott MacDonald Coxeter () var ein engelsk matematikar. 

Han hadde doktorgrad ved Universitet i Cambridge frå 1931 og frå 1936 professor ved Universitetet i Toronto i Canada fram til han døydde. Hovudinteressa var geometri, og han gav vesentleg bidrag til teorien for polytop, ikkje-euklidsk geometri og gruppeteori. Han skreiv fleire bøker om geometriske emne som har hatt grunnleggande innverknad på oppfatninga vår av klassisk geometri. Han framstod som den viktigaste geometeren på 1900-talet. I 1954 møtte han Maurits Cornelis Escher og dei to utvikla eit nært samarbeid og venskap som fekk stor tyding for tesselleringsarbeida til Escher, særskild i det hyperbolske planet. 

Coxeter fekk tildelt den høgaste ordenen til Canada i 1997.

Kjelder
 

Companions of the Order of Canada
Engelske matematikarar
Medlemmar av Royal Society
Kanadiske matematikarar
Folk frå London
Geometerar
Matematikarar på 1900-talet
Indeks i matematikk

Indeks  vert nytta innan fleire område i matematikk.

Generelt 
 Indeks blir kanskje mest nytta som eit tal eller eit anna symbol som indkerer plasseringa av ein variabel i ei liste eller rekkje av tal eller matematiske objekt. Denne typen indeks vert vanlegvis skriven som senka skrift til variabelen. Døme: I lista , talet  er indeksen til det tredje elementet , .

Algebra 
 Ordet indeks syner stundom til ein eksponent eller graden til ei n-te rot. Ein eksponentindeks vert vanlegvis skriven som heva skrift, og ein n-te rots indeks som eit lite tal innanfor eit rotteikn.. Døme: I uttrykket , er indeksen , og indeksen er  i uttrykket .

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Index (mathematics)» frå ,  den 19. oktober 2011. 
 oppgav desse kjeldene:

Matematisk terminologi

en:Index#Mathematics
ru:Нётеров оператор#Индекс нётерова оператора
Kovarians

Kovarians er eit mål på den lineære samanhengen mellom to varierande storleikar.

Teoretisk kovarians 

Teoretisk kovarians er eit mål på den underliggjande lineære samanhengen mellom to stokastiske variablar. Kovariansen mellom  og  får ofte notasjonen . For to stokastiske variablar  og  er kovariansen definert som

der  markerer forventningsverdi.

Empirisk kovarians 

Empirisk kovarians er eit estimat av den teoretiske kovariansen. Ein estimator for den empiriske kovariansen er

der  er gjennomsnittet av  og  er gjennomsnittet av .

Eigenskapar 

Kovariansen er avhengig av måleskalaen, slik at om skalaen vert endra vil kovariansen òg verta endra. Difor er korrelasjon, som ikkje er avhengig av skala, eit godt alternativ når ein vil måla lineær samanheng.

For vilkårlege konstantar  og  og stokastiske variablar  og  gjeld