alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kultur i 1879

Kultur i 1879 er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1879.

Litteratur 
 21. september: Ibsenstykket Et dukkehjem hadde premiere på Det Kongelige Teater i København.
Atle Hansen

Atle Hansen () er ein norsk forfattar, trubadur, tonesetjar og journalist. Han vart fødd i Mosterhamn i Bømlo, og er busett på Stord. Hansen har studert litteraturvitskap, teatervitskap og sosiologi ved Universitetet i Bergen. Han har òg vore journalist i lokalavisa Sunnhordland frå 1987 til 2016. Han har vore medlem i Norske barne- og ungdomsboksforfattere sitt litterære råd og i Kulturrådet si ankenemnd for barne- og ungdomsbøker. Er medlem av Kulturrådet sitt Vurderingsutvalet for barne- og ungdomslitteratur.

Bibliografi

Barne- og ungdomsbøker 
 Sjørøvar-Jenny og Einauge-Bill (1997, Cappelen)
 Den nihala katten (1998, Cappelen)
 Pelle Parakitt (1999, Samlaget)
 Skatten (2000, Cappelen)
 Heksa (2001, Samlaget)
 Ulvestova (2004, Samlaget)
 Det kvite pulveret (2006, Samlaget)
 Skatten i Skutevika (2007, Samlaget)
 Fangar i natta (2008, Samlaget)
 Den svarte oksen (2009, Samlaget)
 Amanda sin medisin (NN) (2012, Leseløve, CappelenDamm)
 Amandas medisin (BM)(2012, Leseløve, CappelenDamm)
 Flukt" (2013, Samlaget)
 Svartedalen (2015, Samlaget)
 Apetryne (2017, Samlaget)
 Klure (2018, Samlaget)
 Eg har venta på deg (2020 Samlaget)

 Vaksenbøker 
 Sargasso (2003, Samlaget)
 Som ein engel (2005, Samlaget)
 Definitivt Hjerter Ess (2009, Baskerville)
 Syng meg heim!(2012, Wigestrand)
 Maria Møy (2018, Wigestrand)

Han er også representert i antologiane Gi gutten et horn (1998, Cappelen), Sentimental (2005, Eide), Passord: Spøkelse. Nordiske grøss (2006, Samlaget) og Godnattboka (2007, Skald forlag).

 Diskografi 
 Trøysteslaus Hotell (EP, saman med Ragnar Hovland)(1984)
 Så susar vi rundt på ei stjerne (MC med tekstar av Rune Belsvik. For Redd Barna) (1989)
 Blå måne (1995)
 Mast utan skip (2006)
 Kamel til Samarkand (Jentene i Sunnhordland)/Gammal saman med deg (2010)
 Resonator EP (2017)
 Hansen Elektro (Ep 2020)
 
 Prisar 
 Hordaland Mållag sin målrockpris 1985 saman med Ragnar Hovland for Trøysteslaus hotell''
 Vinjeprisen 1996

Bakgrunnsstoff 
 Den offisielle vevsida til Atle Hansen
 digitaliserte bøker av Atle Hansen hjå Nasjonalbiblioteket
 Atle Hansen si musikkside på Myspace
 Atle Hansen  på Cappelen Forlag
 Atle Hansen på NRK Forfatter
 Atle Hansen på Dagbladet Forfatter

Norske forfattarar
Nynorskforfattarar
Forfattarar frå Hordaland
Norske musikarar
Norske journalistar
Folk frå Stord
Folk frå Bømlo
Menneskerettar

Menneskerettar er grunnleggjande rettar og fridommar som tilkjem kvart menneske. Forkjemparar for slike rettar hevdar gjerne at kvart menneske har verdi i seg sjølv, uavhengig av etnisitet, klasse eller kjønn.
I tillegg til å vera eit sentralt moralsk, politisk og juridisk verkemiddel i moderne politikk, både nasjonalt og internasjonalt, i forsvaret for rettane til individ, utgjer menneskerettane viktige og kontroversielle forskingsområde innan både filosofi og rettsvitskap.

Menneskerettane byggjer delvis på filosofien som blir kalla naturrett og rettsprinsippa bak naturretten. Tankar frå opplysingstida førte til erklæringa av slike rettar i Den amerikanske sjølvstendeerklæringa (1776) og den franske Erklæringa om rettane til mennesket og borgaren (1789). Etter andre verdskrigen gjekk landa i SN saman om Menneskerettsfråsegna (1948) og seinare fleire internasjonale fråsegner og konvensjonar som skulle definera og verna menneskerettar.

Dei viktigaste menneskerettane etter naturretten er personleg fridom, næringsfridom, organisasjonsfridom og retten til å binda seg ved lovnad, avtale eller skadegjerande handling. I moderne menneskerettstenking har retten til liv, ytringsfridom, røysterett, rettsstryggleik og trusfridom vokse fram som viktige menneskerettar.

Menneskerettane regulerer først og fremst tilhøvet mellom staten og individet. Ofte blir dei menneskerettane ein ser på som viktige nedfelte i grunnloven til eit land. Rettane kan også nedfellast i konvensjonar, til dømes den juridisk bindande europeiske menneskerettskonvensjonen.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Human Rights» frå , og «Menneskerettigheter» frå  den 28. september 2010.

Sjå og 
 Menneskerettslova
 Den europeiske menneskerettighetskommisjon 
 Den europeiske menneskerettighetsdomstolen. 
 Menneskerettsfråsegna

Bakgrunnsstoff 

 
Rettar
Laksjmi

Laksjmi (sanskrit लक्ष्मी, lakṣmī) er gudinne for lys, grøde, rikdom og lukke innan hinduismen, djainismen og til dels buddhismen. Ho er kona til Visjnu, og har opptredd i fleire inkarnasjonar saman med han, til dømes som Sita, Rukmini og Alamelu. Gudinna er òg kjend under namn som Sjri og Narajani, Sjridevi eller berre Devi, og ei rekke andre nemningar som viser til eigenskapane hennar kan brukast om henne.

Gudinna står både for verdsleg og åndeleg rikdom, og kan òg signa med eigenskapar som venleik og visdom. Ho er rekna som gåvmild og vernande, og namna «Laksjmi» eller «Sjri» blir ofte brukt som prefiks eller titlar for personar, verksemder eller noko anna som ein ønskjer ho skal signa.

Tilbeding 

Gudinna blir særleg tilbeden under dipavali, då ein tenner levande lys og i nokre samfunn spelar pengespel til ære for henne, og varamahalaksjmi vrata, då gifte kvinner ber om signinga hennar til familien sin. Av dagane i veka er fredagen vigd henne.

Ein finn Laksjmi i dei fleste vaisjnavatempel, men få av dei er vigde berre til henne. Det nye Asjtalaksjmitempelet i Chennai har likevel framstillingar av alle dei åtte formene av gudinna.

Statuar eller relieff av Laksjmi blei ofte plasserte ved inngangsportar for å bringa lukke til det som låg innanfor, anten det var eit slott eller ein landsby.

Mytologi 
I følgje hinduisk mytologi kom Laksjmi til syne då devaene og asuraene rørte i mjølkehavet ved byrjinga av verda. Ho var strålande vakker og heldt sigerskransen vidjayanthi medan to kvite elefantar bada henne i mjølk og lotusblomar krinsa rundt føtene hennar. Med tilsynekomsten hennar kom òg livet og gleda til verda. Ho valde Visjnu som ektemake.

Tidlegare forteljingar seier at ho var dotter av vismannen Brighu og kona Khajati.

Gudinna har ei eldre syster, Ahalaksjmi, som står for alt det motsette av signingane hennar.

Framstillingar 
Gudinna blir typisk framstilt som ung og vakker, men likevel moderleg, sitjande eller ståande gjerne på ein lotus, sjølv om ho òg kan ri på ei ugle. Ei eller to hender er strekte fram med handflata ut for å signa dei som tilber henne. Dersom framstillinga har fleire par armar, held to av dei ofte ein lotus kvar.

Laksjmi kan ha ein lukkebringande raud sari på seg, dekorert med gull, som sjølvsagt står for rikdom. Andre tydelege symbol på dette er ei gylden hud, at ho har mange smykke og annan pynt på seg, at elefantar spruter vatn over henne, eller at pengar strøymer frå ei av hendene hennar. 

Laksjmi har åtte hovudformer som står for ulike former for rikdom:

Anna 
Blant hinduar er Laksjmi og avleidde namn svært vanlege.

Bakgrunnsstoff 
 «Bestower of fortune»  på hinduonnet.com (engelsk)
 Asjatalaksjmitempelet i Chennai (engelsk)
 108 namn for Laksjmi (engelsk)

Kvinnenamn
Førenamn frå sanskrit
Hindugudar
Visjnu
Velstandsgudar
Modergudinner
Gudar for liv og lyst
Namn knytte til hinduismen
Sjri

Sjri (IAST śrī, devanagari श्री), ofte skrive sri, er eit ord frå sanskrit brukt som noko eller nokon ein vil visa respekt. Ordet er utbreidd i Sør- og Søraust-Asia. Ordet tyder gjerne noko slikt som 'spreier lys' eller 'spreier venleik'. Det blir brukt om fleire guddomar, men også om personar og stader. Det er også namnet på to ragaer innan klassisk indisk musikk.

På grunn av ulike uttalar og transkripsjonar kan ordet skrivast Sri, Shri, Shree, Sree, Seri, Siri og Si i ulike samanhengar. I nokre samanhengar kan ein repetera ordet ein eller to gonger for å uttrykka særleg stor respekt.

Gudar
Tittelen «sjri» kan brukast framfor namnet til dei fleste gudar. «Sjri Ram» er ei vanleg helsing blant mange hinduar. Hindugudinna Laksjmi er også kjend som Sjri Devi (devi tyder gudinne), Mahasjri ('Store Sjri') eller berre Sjri, det siste er også blitt bruk om Sarasvati. 
Innan tibetansk buddhisme er vernargudinna Palden Lhamo også kjend som Sjri Devi.
Dewi Sri er namnet på ei gammal indonesisk ris- og grødegudinne.

Stadnamn
Sjri i ulike variantar er brukt fleire stader. Dette er nokre døme:

Land
 Sri Lanka tok dette namnet i 1972.
 Srivijaya var namnet på eit tidlegare kongedøme på Sumatra i noverande Indonesia.

Byar og mindre område
 Bandar Seri Begawan, hovudstaden i Brunei
 Phra Nakhon Si Ayutthaya, formelt namn på byen og provinsen Ayutthaya i Thailand
 Nakhon Si Thammarat, by og provins i Thailand
 Sisaket, by og provins i Thailand
 Sri Jayawardenapura Kotte, administrativ hovudstad på Sri Lanka
 Sri Pada, singalesisk namn på Adamspiggen på Sri Lanka
 Sriperumbudur, by i Tamil Nadu i Sør-India
 Srirangam, del av byen Tiruchirapalli i Sør-India.
 Srinagar, delstatshovudstaden i Jammu og Kashmir nord i India
 Wat Si Saket i Vientiane i Laos

Personar
«Sjri» er brukt om ei rekkje personar, særleg religiøse leiarar. Dette er eit utval:

 Sri Aurobindo (1872–1950), indisk tenkjar
 Sjri Tsjaitanja (1486–1534), indisk reformator
 Sri Sri Ravi Shankar, religiøs leiar, grunnleggjaren av Art of Living Foundation

Sjri (stava Sri, Shri, Shree osb.) kan vera førsteleddet i hinduiske namn, til dømes:

Srirangam Srinivasarao, kjend som Sri Sri, indisk diktar

Ting
«Sjri» blir ofte brukt framfor namnet til ting ein reknar som heilage, som tempel og bøker:

 Sjri Bhasjya, hovudverket til hindutenkjaren Ramanudja
Sjri Bhagavatam, ein viktig hinduisk purana
Sjri Guru Granth Sáhib, den heilage boka til sikhane

Musikk
Sjri er namnet på ein raga i nordindisk hindustanimusikk og i sørindisk karnatisk musikk. Ein finn også ordet i namnet på andre ragaer, som bagesjri, dhanasjri, malasjri osb.

Kjelder
Monier-Williams Sanskrit English Dictionary, 
narayanipeedam.org, Sri Narayani Pedam 
Denne artikkelen bygger på «Sri» frå ,  den 13. januar 2011.  
 

namnedelar
titlar
Gandsfjorden

Gandsfjorden er ein sidefjord til Boknafjorden i kommunane Sandnes og Stavanger i Rogaland fylke. Fjorden startar like vest for Stavanger sentrum og strekkjer seg 15 km sørover til byen Sandnes, som ligg inst i fjorden. 

Gandsfjorden har ein sidefjord, Riskafjorden, som går søraustover på sørsida av øya Uskjo eit godt stykke ute i fjorden. Riskafjorden har innløp like ovanfor Hillevåg i Stavanger. 

Heile vestsida av Gandsfjorden er tett busett og utbygd. Sjølve Stavanger ligg lengst nord og vidare sørover finn ein Hillevåg, Jåttåvågen, Hinnavågen, Forus og til slutt Sandnes. Jåttåvågen og Hinnavågen ved Gandsfjorden vart nytta som byggjestad for Condeep-oljeplattformar. Austsida av fjorden har fleire fjell og nutar, som Lifjellet (282 m) og Dalsnuten (323 m) og mindre utbygde område som Sandvika og Dale.

I dei ytste delane av fjorden ligg det fleire øyar. Utanom Uskjo finn ein Kalvøy, Hellesøy, Lindøy, Vassøy, Roaldsøy, Ormøy, Engøy, Sølyst og Grasholmen. Over Grasholmen, Sølyst og Engøy er det brusamband mellom Stavanger og Hundvåg og vest for desse ligg Byfjorden. Nord for Vassøy, Lindøy og Hellesøy ligg Horgefjorden. Vest for Kalvøy ligg innløpet til Høgsfjorden.

Kjelder 

 Norgesglasset  frå Statens kartverk

Fjordar i Sandnes
Fjordar i Stavanger
Berít milá

Berít milá er den jødiske omskjerings- og namngjevingsseremonien for nyfødde gutar. Seremonien finn normalt stad åtte dagar etter fødselen, men kan finne stad seinare i staden om det er medisinske grunnar til å vente.

Sjå òg 

 Pidjón habbén
 Zebed habbát

Jødedom
Det irske riksvåpenet

Det irske riksvåpenet er ei harpe på blå botn. Bruken av riksvåpenet for Republikken Irland blei vedtatt 9. november 1945. 

Harpa hadde vore eit kjennemerke for Irland frå mellomalderen. Ho blir òg kalla «harpa til Brian Boru». Ho blei nytta på storseglet til den irske fristaten (1921-1937) og blir altså òg nytta på riksvåpenet for republikken Irland.

Den irske harpa er også med i Storbritannia sitt kongelege riksvåpen, der ho sidan unionen mellom England, Irland og Skottland i 1603 har vore plassert i tredje kvadranten (nedst til venstre).

Bakgrunnsstoff 
 Utanriksdepartementet i Den irske republikken: Facts about Ireland
 Harpa til Brian Boru
 Henry VIII Harp Groat - H & I

Irland
Republikken Irland
Irland
Reynir

Reynir er den eldste runeinnskrifta i Noreg og ei av dei eldste i verda. 

Omkring år 200 døydde ein krigar på garden Øvre Stabu på Toten. Som skikken var, vart han brend på likbål, og fekk alle våpna med seg i grava. Blant desse var eit heilt spesielt spyd. På sjølve spydbladet var det rissa inn åtte runeteikn. Runene er tolka som det urnordiske «raunijaR» (norrønt: reynir). Ordet tyder 'den som røyner' eller 'den som prøver' (røynaren, prøvaren). Det er truleg eit kallenamn på eller ein ønskt eigenskap ved spydet eller spydberaren.

Det var i starten av 1890-åra at ein låg, vid haug på garden Øvre Stabu på Østre Toten vart graven ut. Han viste seg å innehalde fire graver frå om lag 150–200. I dei to i midten var to mannlege krigarar gravlagde, i dei to ytste to kvinner. Rike våpenfunn vitnar om at dei gravlagde krigarane var av høvdingætt. Blant funna var den tveegga spydspissen med runeinskripsjonen. Spydspissen er laga av jarn, og er av europeisk søraustleg type.

Kjelde 
 Bokmålswikipediaen

Runer
Arkeologiske funn i Noreg
Arkeologiske funn frå norrøn tid
Buddhistisk lama

Lama er ein tittel innan tibetansk buddhisme som blir brukt om religiøse lærarar, tilsvarande sanskritnemninga guru.

Det tibetanske ordet er bla-ma (tibetansk skrift བླ་མ) som tyder 'den opphøgde', 'hovding' eller 'øvsteprest'.

Nemninga kan brukast for ein munk eller ei nonne for å visa kva andeleg nivå dei er på, eller som del av ein tittel for ein lama som frivillig blir gjenfødd (tulku), til dømes Dalai Lama eller Panchen Lama.

Kjelder

Buddhisme
Tibetansk buddhisme
Religiøse titlar
Korsvikaspillet Håkon og Kark

Korsvikaspillet Håkon og Kark er eit historisk spel som blir framført kvart andre år i Korsvika på Lade i Trondheim. Det første Korsvikaspillet var eit poetisk tablå som vart laga til 800-årsjubileet til Lade kyrkje i 1989 og tatt opp att to år seinare. I 1995 skreiv Idar Lind nytt manus. Dette blir i 2010 framført for niande gong. Musikken er komponert av Frode Fjellheim.

Stykket byggjer på historia om Håkon Ladejarl og trælen Tormod Kark, slik ho blir framstilt av Snorre Sturlason. I tillegg til historiske personar som Tora på Rimol, Olav Tryggvason og skalden Einar Skåleglam, presenterer stykket òg oppdikta personar.

Bakgrunnsstoff 
 korsvika.no Nettside

Historiske spel
Norske sogespel
Kultur i Trondheim
Skodespel frå 1900-talet
Gaupås

Gaupås er ei lita bygd i Bergen, ligg mellom Åsane og Ytre Arna, attmed Haugland. På Gaupås finn me òg Arna Stadion, heimebana til idrettslaget Arna-Bjørnar. 

Gaupås er eit gards- og bustadområde, men er og eit våtmarksområde og eit viktig rasteområde for andefugl i trekktid og om vinteren.

Bilete 

Bygder i Vestland
Gardar i Arna
Mariamman

Mariamman, Mariamma eller Marikamba, også kjend som Mari (kanskje 'endring' eller 'perle') eller Amman ('mor'), er ei modergudinne som blir dyrka på landsbygda i Sør-India, særleg i statane Tamil Nadu og Karnataka, på Sri Lanka og i sørindiske utvandrarmiljø i Søraust-Asia.

Gudinna blir særleg forbunden med sjukdommar som koppar, vasskoppar, meslingar, kolera og tuberkulose. Ho kan både senda og verna mot desse sjukdommane. Ho er òg forbunde med regn og nedkjøling, og blir beden om å senda dette under dei varme sommarmånadane. I tillegg kan ho signa tilbedarar med gode ektefellar, ungar og liknande.

Mariamma blir ofte likna med den nordindiske gudinna Sittaladevi, og mange tilhengjarar ser på dei to som den same gudinna.

Opphav 
Gudinna er kjend under mange namn og er landsbygudinne fleire stader i Sør-India. Det finst òg mange ulike forteljingar om korleis ho blei til og fekk kreftene sine. Dei fleste går ut på at ho blei urettvist behandla av ein eller fleire menn; til dømes ved at ho blei urettmessig skulda for ikkje å vera kysk når ho var det, og drepen; ho blei urettvist forbanna, eller ho blei lurt av den ho gifta seg med.

Gjennom denne urettvise behandlinga, som mange indiske kvinner lett kan kjenna seg igjen i, fekk Mariamma sinne og øydeleggjande krefter. I ei soge brenn ho opp seg sjølv før ho framstår i guddommeleg skikkelse; i andre får ho evna til å påføra andre koppar og lega dei igjen. Det blir til og med fortald at ho vitja gudane og gjorde dei sjuke, og først gjorde dei friske att når dei hadde gjeve henne kraftfulle gjenstandar.

Tilbeding 
Statuar av gudinna blir dekte med kransar av limefrukter. Om sommaren går folk langt med vasskrukker som òg inneheld gurkemeie og nímblad for at gudinna skal verna dei mot epidemiane som ofte kjem på denne tida. Meir brutale former for tilbeding er òg vanleg, til dømes dyreoffer, gjennomstikking av tunga med eit lite spyd og å gå på glødande trekol.

Tempel 
Mange mariammatempel har ei maurtue utanfor der det kan bu ein kobra. Denne blir dyrka som ein gud, og gjeven mjølk og egg i offer.

I tempel til gudinna er ho tradisjonelt representert med ein enkel stein med skarp spiss, som eit spyd, av granitt. I dag er det blitt vanlegare å visa henne i kvinneleg form med fleire par armar.

I tillegg til talrike gudinnetempel over heile Sør-India finst det store tempel til Mariamma i Singapore og Pretoria i Sør-Afrika, begge frå om lag 1900.

Kjelder 
 http://shaktisadhana.50megs.com/DEVI/Mahamariamman.html

Bakgrunnsstoff 
 Marikamba Temple of Sirsi på kamat.com
 http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/hindu/ascetic/mariam.html 

Sjukdomsgudar
Hindugudar
Helsegudar
Tyssedal kraftanlegg

Tyssedal kraftanlegg (Tysso I) er eit freda kraftanlegg i Tyssedal i Ullensvang kommune. Anlegget vart teikna av arkitekt Thorvald Astrup og vidareført av Victor Nordan. Det vart reist mellom 1906 og 1918 og var det første større høgtrykks kraftanlegget i Skandinavia. 

Kraftstasjonen Tysso I starta produksjonen i 1908 og var ferdig utbygd i 1918 med 15 peltonturbinar på totalt 100 MW. Den gjennomsnittlege årsproduksjonen var på 700 GWh. I 1980 vart fem av røyrleidningane øydelagde, og bortsett frå to av turbinane som heldt fram med produksjonen til 1989, vart produksjonen då stoppa og teken over av Oksla kraftverk.

Tyssedal kraftanlegg er no ein del av Norsk Vasskraft- og Industristadmuseum, som fortel historia om vasskraft- og industrireising i Noreg.

Freding og status 
Kraftanlegget er eit av Noregs mest komplette industrielle kulturminne, og på bakgrunn av dette vart det freda av Riksantikvaren i 2000. Etter dette vart det gjennomført eit stort restaureringsarbeid.

Nokon arbeider for å få anlegget inn på UNESCO si verdsarvliste som kulturminne. 

Bygget er tusenårsstad i Odda kommune og vart Århundrets byggverk i Hordaland og Sogn og Fjordane.

Bakgrunnsstoff 
 Norsk Vasskraft- og Industristadmuseums informasjonsside 
 

Tekniske og industrielle kulturminne i Noreg
Kraftverk i Ullensvang
Kulturminne i Ullensvang
Norsk industrihistorie
Freda bygg i Vestland
Tusenårsstader
Auditorium

Auditorium (latin 'høyresal') er eit stort rom med plass til mange menneske der ein kan halda føredrag eller førelesingar.  Ordet vert også nytta overført, om tilhøyrarane i førelesningssalen.

Arkitektur
Rommet har opphav i gresk og romersk arkitektur, der tilskodarar i amfiteater sat på trappestilte sete i ein halvsirkel rundt ein scene. Også i moderne auditorium er det vanleg å plassera seterekker oppover i trapper. 

Medan det tidlegare var viktig å bygga auditorium med god akustikk slik at den som tala kunne høyrast av alle, er det i dag vanleg å installera lydsystem med det same føremålet. 

Storleiken på auditorium kan variera frå rom med sitjeplassar til rundt tretti tilhøyrarar, til plass for fleire hundre.

Innreiing
Auditorium har som regel fastmonterte stolar, gjerne med klappsete, slik at ein lett kan gå forbi dei når dei ikkje er i bruk. Små eller store bord ved kvar stol kan gjera det enklare å ta notat.

Seta vender mot eit senter, som regel i eine enden av rommet, der talaren står. Her kan det vera sett opp ei tavle eller andre førelesingshjelpemiddel.

rom
Utdanningslokale
Mai Britt Utsi

Mai Britt Utsi () var rektor ved Samisk høgskole frå 2003 til 2007.

Bakgrunnsstoff 

Norske lærarar
Rektorar ved Samisk høgskole
Fiske

Fiske er ei primærnæring og ein hobby som går ut på å fanga viltlevande fisk eller skaldyr for mat eller anna bruk. Ein kan fiska både i ferskvatn og saltvatn, frå land, båt, is eller ute i vatnet, med nett, stong, spyd, håv, fiskefelle eller berre nevar. Å vera fiskar er eit eldgammalt yrke, og fiske er i dag ei viktig industrinæring, mellom anna i Noreg. Fiske i stor skala (kommersiell fiske) vert kalla fiskeri.

Sjå òg 
 Matfisk
 Sjømat

 
Kystkultur
Primærnæringar
Sjøbruk
Upanisjad

Upanisjadane (sanskrit उपनिषद्, upaniṣad, 'sitja nære', 'lære') er namnet på ei rekke hinduskrifter som tolker og forklarar Vedaene og hinduismen. Tekstane blir og kalla vedanta, som tyder 'enden på Vedaene'. 

Det finst fleire hundre upanisjadar, men alle blir ikkje godtekne av alle retningane innan hinduismen. Som Vedaene blei dei overførte munnleg før dei blei skrivne ned, men språket er som regel klassisk, altså nyare enn den vediske sanskritforma Vedaene bruker.

Hinduskrifter
Bhagavad-gita

Bhagavad-gita (sanskrit भगवद्गीता, 'Herresongen') er ein viktig del av det større verket Mahabharata, og blir rekna som ei særs heilag skrift i hinduismen. Songen, på 700 vers, er forma som ein samtale mellom helten Ardjona og guden Krisjna like før slaget ved Kuruksjetra. 

Hinduskrifter
Mahabharata
Kokautrydding

Kokautrydding er ein strategi fremja av regjeringa i Sambandsstatane som eit reiskap i «narkotikakrigen» for å eliminere kultivering av kokaplanten. Blada frå kokaplanten er viktigaste råvara for kokainproduksjon, men samstundes er blada ei vare for sedvanleg bruk hos den lokale folkesetnaden i område kor dei vert dyrka. Folket i desse områda i Colombia, Peru og Bolivia hevdar at utryddingsstrategien påverkar miljø og sosialøkonomiske forhold i samfunnet, og dei motarbeider strategien. Innfødde som til dømes aymaraene på Altiplano ser på kokablad som eit tradisjonelt produkt med mange bruksområde som middel mot hungerkjensle, mot trong etter søvn og mot høgdesjukdom. Cocaleros er ein spansk term for dei som dyrkar kokablad, og slik produksjon for tradisjonsbunden bruk er legal både i Peru og i Bolivia.

Narkotika
Fidel Castro

Fidel Alejandro Castro Ruz, kjend som Fidel Castro, ( audio) () var statsleiar på Cuba frå 1959 til 2008.

Han stod då i spissen for ein revolusjon, som styrta regjeringa til Fulgencio Batista. Cuba vart gjort om til den fyrste sosialistiske staten på den vestlege halvkula. Han var statsminister til 1976, då han vart president i statsrådet og regjeringa, og var president fram til 2008, då broren Raúl tok over etter at Fidel vart sjuk. Han var òg førstesekretær i det cubanske kommunistpartiet frå grunnlegginga i 1965 til 2011.

Sjå òg 
 Cubakrisa

Bakgrunnsstoff 

Cubanske presidentar
Folk frå den kalde krigen
Kommunistiske politikarar