alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Miles Davis

Miles Dewey Davis III () var ein amerikansk jazztrompetist, komponist og multi-instrumentalist. 

Davis vart fødd i Alton, Illinois, i nærleiken av St. Louis. Faren var tannlege, og familien var relativt velståande. Som tenåring spelte han trompet i skulekorps i St.Louis, og Clark Terry var eit tidleg førebilete. Davis vart medlem i fagforeininga for musikarane og starta å spele profesjonelt då han var 16 år gamal. 

I 1944 kom Davis til New York, der han etterkvart vart med i Charlie Parker sitt band. I 1948 leidde han innspelinga av «The Birth of Cool» saman med Gil Evans. Frå midten av 1950-åra hadde han stor suksess med sin eigen kvintett, med John Coltrane på tenorsaksofon, Red Garland på piano, Paul Chambers på bass og Philly Joe Jones på trommer. Han spelte også inn fleire storbandplater med Gil Evans.

I 1959 gav han ut «Kind of Blue», som skulle bli ein av dei mestselgande platene i jazzhistoria. Året før hadde han utvida kvintetten til å bli ein sekstett, med Cannonball Adderly på altsaksofon. På Kind of Blue erstatta han Jones og Garland med Jimmy Cobb og vekselvis Wynton Kelly og Bill Evans på piano. Rytmeseksjonen med Cobb, Chambers og Kelly heldt fram med Davis fram til 1963.

Mellom 1964 og 1968 leia Davis ein ny kvintett, beståande av Tony Williams på trommer, Herbie Hancock på piano, Wayne Shorter på tenorsaksofon og Ron Carter på bass. Dette bandet flytta seg lengre frå bebop-røtene enn dei tidlegare banda, og dei byrja å eksperimentere med å blande elektriske og akustiske instrument.

Frå 1968 til 1975 var Davis ein av dei sentrale artistane innan fusionsjangeren, med innspelingar som «In a Silent Way» og «Bitche's Brew». Han samla på nytt unge musikarar i bandet sitt, og var sterkt påverka av artistar som Sly and the Family Stone, James Brown og Jimi Hendrix.

Etter ein periode med sjukdom og misbruk av alkohol og narkotika i siste del av 1970-åra, kom han attende i 1980-åra. Musikken var no inspirert av samtidig pop-musikk, og han nådde eit stort publikum med utgjevingar som «Tutu» (1986).

Litteratur 
 Miles Davis og Quincy Troupe: Miles: The autobiography. London: Picador, 1990.

USA-amerikanske jazztrompetistar
Folk frå Illinois
Hollywood Walk of Fame
 
Døde av hjerneinfarkt
Døde av lungebetennelse
Døde av respirasjonssvikt
Skykoplingsprosessar

Skykoplingsprosessar er ei kopling mellom skyer og overflatetemperaturen der ei endring av temperaturen på overflata fører til ei endring i skyene, som igjen kan enten forsterke eller minske den opphavlege temperaturendringa. 

Ein auke i temperaturen nær overflata kan til dømes auke fordampinga. Dette kan igjen føre til eit meir vidstrekt skydekke. Auka skydekke kan så minke solstrålinga som når bakken, og dermed gje lågare overflatetemperatur igjen. Det er eit døme på negativ tilbakekopling og inkluderer ikkje langbølgja stråling eller adveksjon i havet eller atmosfæren, som ein òg må ta omsyn til i det totale klimasystemet.

Klimapådrag
Skyer
Hans Peder Pedersen

Hans Peder Pedersen () var ordførar i Torsken kommune på Senja i Troms frå 1990 til 2007. Han vart vald inn i kommunestyret på lista til Senterpartiet og frie velgere. Han var også varaordførar i kommunen 1988-1989 og 2012-2015.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Hans Peder Pedersen» frå ,  den 27. april 2019. 
 oppgav desse kjeldene:  
 «AP-suspensjon», Nordlys 21. oktober 1988.

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Torsken kommune 

Ordførarar i Torsken
Sp-ordførarar i Troms
Noreg i EM i friidrett 2006

Til EM i friidrett 2006 i Göteborg var det teke ut 29 utøvarar til å representere Noreg. Tre av desse var kappgjengarar, og var tekne ut av Norges Gang- og Mosjonsforbund, dei andre 26 var tekne ut av Norges Fri-idrettsforbund. Før meisterskapen starta vart Aham Okeke, som var teken ut til å springe 100 meter, knepen i doping for tredje gong og utestengd frå all idrett, og det vart såleis 28 utøvarar som vart sende til Göteborg.

Desse 28 utøvarane representerte Noreg i EM i friidrett 2006:

Kvinner 
 Anne Gerd Eieland (Iveland IL) – Høgdesprang – Utslegen i kvalifiseringa.
 Mona Holm (IL Norna-Salhus) – Sleggekast – Utslegen i kvalifiseringa.
 Ragnhild Kvarberg (SK Vidar) – 1500 m. – Utslegen i kvalifiseringa.
 Kirsten Melkevik Otterbu (BFG Fana) – Maraton – 13. plass.
 Kjersti Tysse Plätzer (IL Norna-Salhus) – 20 km. kappgåing – 4. plass.
 Elisabeth Slettum (IL Skjalg) – 200 m. – Utslegen i kvalifiseringa.
 Grete Etholm (IK Tjalve) – Diskoskast – Utslegen i kvalifiseringa.
 Susanne Wigene (IK Tjalve) – 10 000m. og 5000 m. – Sylv på 10 000, 7. plass på 5000.

Menn 
 Marius Bakken (IL Runar) – 5000 m. – Fullførte ikkje finalen.
 Quincy Douglas (IL Gular) – 400 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.
 John Ertzgaard (Raufoss IL) – 100 m. individuelt og stafett – Utslegen i kvalifiseringane.
 Trond Idland (Gjesdal IL) – Maraton – 35. plass.
 Steffen Kjønnås (Mosjøen FIK) – 400 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.
 Bjørnar Ustad Kristensen (Sandnes IL) – 3000 m. hinder – Utslegen i kvalifiseringa.
 Andreas Kristiansen (IL Gular) – 100 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.
 Bård Kvalheim (IK Tjalve) – 1500 m. – Utslegen i kvalifiseringa.
 Christian Mogstad (Snøgg Friidrett) – 100 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.
 Ronny Nilsen (IL Norna-Salhus) – Spydkast – Utslegen i kvalifiseringa.
 Trond Nymark (TIF Viking) – 50 km. kappgåing – 4. plass.
 Karl Johan Rasmussen (Haugesund IL) – Maraton – 38. plass.
 Martin Rypdal (BUL-Tromsø) – 100 m. individuelt og stafett – Utslegen i kvalifiseringane.
 Morten Sand (Lillehammer IF) – 400 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.
 Henrik Sandstad (Steinkjer FIK) – Maraton – 31. plass.
 Lars Eric Sæther (Steinkjer FIK) – 400 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.
 Andreas Thorkildsen (Kristiansand IF) – Spydkast – Europameister.
 Erik Tysse (IL Norna-Salhus) – 20. km kappgåing – 7. plass.
 Hans Olav Uldal (IK Grane) – Tikamp – Fullførte ikkje tevlinga.
 Einar Inge Aasen (IF Hellas) – 400 m. stafett – Laget vart slege ut i kvalifiseringa.

Resultat

Bakgrunnsstoff 
 VG 4. august 2006: «Norges EM-tropp»
 Resultoversikft på nettsidene til EAA

Friidrett
Judogi

Judogi (japansk for 'judouniform') er drakta (gien) som ein judoutøvar brukar. Judogien er samansett av bukse, jakke og belte, og laga av bomull. Kvinner kan ha T-skjorte eller liknande under gien.

Ein judogi er tjukk for å tola at utøvarane dreg i draktene. Beltet viser kva grad judokaen (judo-utøvaren) har, i tillegg til å knyta jakka. Judogien er vanlegvis kvit eller blå. Ein kampdrakt er kvit på eine sida og blå på andre sida. Dette er for at dommarane lett skal kunna skilja utøvarane frå einannan. Dersom ikkje ein av utøvarane har blå drakt, brukar dei kvitt og raudt belte.

Venstre sida på gi-jakka skal leggjast over den høgre. Dersom jakka losnar i løpet av ein kamp eller drakta ikkje sit skikkeleg, vil dommaren signalisera at judokaen skal ordna drakta.

Gi
Japanske klede
Japanske ord og uttrykk

ja:柔道#柔道と空手道の道衣
Gi

Ein gi (Japansk for uniform) er ei drakt som vert brukt i mange japanske kampsportar, mellom anna karate, judo og aikido. Gien er samansett av buksa, jakka og belte, og laga av bomull. Kvinner får ha T-skjorte eller liknande under gien.

Sjå òg:
 Judogi

Gi
Gi
Tobokstavsord
Susanne Wigene

Susanne Wigene () er ein norsk langdistanseløpar. Wigene kjem frå Haugesund og vart tidlegare trena av Jon Udal. No vert ho trena av Knut Kvalheim. Wigene spring no for Tjalve, og har tidlegare vore medlem i Haugesund IL og Sportsklubben Vidar. Susanne Wigene tok sylv på 10 000 meter under EM i Göteborg den 7. august 2006.

Personlege rekordar 
 3000 meter – 8.41,34 (Bislett, 29. juli 2005)
 5000 meter – 14.48,53 (Brussel, 26. august 2005)
 10 000 meter – 30.32,36 (Ullevi, 7. august 2006)
 3000 meter hinder – 9.45,21

Kjelder
 Denne artikkelen byggjer på artikkelen «Susanne Wigene» henta frå Wikipedia på bokmål 27. september 2006.

Bakgrunnsstoff 
 IAAF-biografi
 Nettstaden til Susanne Wigene 

Wigene, Susanne
Folk frå Haugesund
Vinnarar av Bislett-medaljen
Beltegrader i judo

Jigoro Kano, som grunnla sporten judo, var den første som brukte beltefarge til å symbolisera gradene til utøvarane, då han delte ut svarte belte til to av studentane sine i 1883. For å få beltegrader må ein gjennom ei gradering, der ein må visa ei viss mengd teknikkar. I graderinga kan òg inngå krav om kamperfaring. Nybyrjarar brukar kvitt belte, og treng ikkje gradera seg for å få det.

Judograder i Japan 
I Japan brukar ein judoka kvitt belte fram til han når ein meistergrad (dan) og får utdelt det svarte beltet. Eventuelt kan eit brunt belte symbolisera ein vidarekomen elev.

Farga kyu-grader 
Farga belte for dei som enno ikkje hadde fått svarte belte kom ikkje før judoen spreidde seg utanfor Japan. Mikonosuke Kawaishi vert ofte rekna for å vera den som introduserte ulike farga belte i Europa i 1935 då han starta med judo i Paris. Han meinte at dei vestlege utøvarane ville visa større framsteg og verta meir motiverte dersom dei hadde synlege prov på framgangen. Dette systemet innebar kvite, gule, oransje, grøne, blå og lilla belte før dei tradisjonelle brune og svarte belta.

Alle gradene 
Elevgrader (Kyu)

Meistergrader (Dan)

Utvikling til andre kampsportar 
Judodrakten (judogien) og beltegradene spreidde seg etterkvart til mange andre moderne kampsportar, som aikido og karate. I gamle dagar brukte ikkje karateutøvarane (karateka) ei eiga form for uniform eller drakt i det heile, kyu/dan gradene og karategi (ein modifisert judogi) vart først introdusert av Funakoshi i eit forsøk på å få karate akseptert av japanarane. I 1924 vart dei første shodan-gradene delt ut til karateutøvarar. Ein eigen karategi og beltegrader var nokre av krava Dai-Nippon Butokukai stilte for at dei ville godkjenna karate som ein «ekte» kampsport.

Kjelde 
Artikkelen «Beltegrad» på bokmåls-wikipedia

Beltegrader
Kampsport
Skybase

Skybase er høgda frå bakken til botn av ei sky. Den er vanlegvis uttrykt i meter over jordoverflata, eller det tilsvarande trykknivået i hPa.

Målingar 

Høgda på skybasen kan estimerast ut frå målingar av lufttemperaturen og fukta på overflata. I dag har ein i tillegg moderne autmatiserte instrument som kan måle høgda til skybasen ved eit lasersystem kalla skyhøgdemålar.

Vêr og klima 

Dei fleste skyer har meir eller mindre same skybase innanfor same luftmasse, fordi dei termodynamiske forholda som avgjer høgda til skybasen stort sett er homogene over store område. Dette er ikkje tilfelle for skytoppar, som kan variere stort frå sky til sky sidan høgda på skya er avhengig av den lokale konveksjonen. 

Skyer påverkar strålingsforholda i atmosfæren. I det termale spektralområdet er vatn eit godt absorpsjonsmiddel (og kan dermed òg stråle mykje i følgje Kircchoff si lov om varmestråling). Dermed utvekslar skyer varmestråling mellom basen og jordoverflata under skya ved å absorbere og tilbakestråle infraraud stråling. 

Skybasen er ein viktig meteorologisk faktor for luftfartstryggleik, sidan dei avgjer om pilotar må bruke visuelle flygereglar (Visual Flight Rules, VFR) eller må følgje instrument flygereglar (IFR) når dei skal ta av eller lande.

Sjå òg 
 Skyhøgd
 Skydekke

Referansar 

 Huschke, Ralph E. (1959) Glossary of Meteorology, American Meteorological Society, Boston, Second printing-1970.
 McIntosh, D. H. (1972) Meteorological Glossary, Her Majesty's Stationery Office, Met. O. 842, A.P. 897, 319 p.

Bakgrunnsstoff 
 Minimumkrav for VFR-flyging.

Skyer
Koalesens

Koalesens er ein prosess der to eller fleire dropar eller partiklar slår seg saman ved kontakt til å danne ein enkel drope (eller boble). Dette kan skje i mange prosessar, frå meteorologi til astrofysikk. Til dømes er prosessen viktig både i danning av regndropar, og i danning av planetar og stjerner. Koalesens er og eit uttrykk som blir brukt i sveising, der to (eller fleire) metall blir sveisa i saman. 

Innan meteorologi, spelar prosessen ei svært viktig rolle i korleis regndropar oppstår. Smådropar blir fanga av luftstraumane i skya og kolliderer med kvarandra og dannar større dropar. Når smådropane blir store og tunge nok til at oppdrifta ikkje lenger kan halde på dei vil dei falle ut av skya som regn. Når skytoppane er kaldare enn -40°C eller visst det er cirrusskyer i høgda over skya, kan iskrystallar som blir sådd inn i skya hjelpe på i danninga av regndropar.

Sjå og 
 Bergeronprosessen

Bakgrunnsstoff 
 Bergeronprosessen

Skyer
Nedbør
Skyalbedo

Skyalbedo er eit mål på reflektiviteten i ei sky. Høge verdiar betyr at skya kan reflektere meir solstråling.

Skyalbedo varier frå mindre enn 10 % til meir enn 90 %, avhengig av storleiken på dropane i skya, om skya inneheld vatn eller is, og sola sin vinkel i forhold til senit. Små dropar og stort vassinnhald fører til høg skyalbedo, viss alle dei andre faktorane er uendra.

Sjå òg 
 Albedo

Skyer
Atmosfærisk stråling
Idrettslaget Norna-Salhus

I.L. Norna-Salhus er eit idrettslag tilhøyrande i Salhus i Åsane i Bergen. Laget vart stifta 14. oktober 1935. Norna-Salhus er i dag eit reint friidrettslag, tidlegare vart det også drive med fotball i laget, men i 1987 gjekk fotballgruppa ut av Norna-Salhus og vart del av den nystifta Fotballklubben Bergen Nord.

Av kjende utøvarar i Norna-Salhus kan ein nemne tregsteghopparen Ketill Hanstveit, tikjemparen Benjamin Jensen og kappgjengarane Erik Tysse og Kjersti Tysse Plätzer.

Bakgrunnsstoff 
 Nettstaden til Norna-Salhus

Idrettslag i Bergen
Idrettslag skipa i 1935
1935 i Noreg
Åsane
Refleks Leksikon

Refleks Leksikon er eit norsk leksikon i fire band, gjeve ut i 1972 av Cappelen forlag.

Norske oppslagsverk
Agglutinerande språk

Agglutinerande språk er språk som har ein morfologisk struktur prega av at grammatiske kategoriar blir uttrykt gjennom affiks — prefiks eller suffiks. I agglutinerande språk blir desse affiksa sett etter kvarandre slik at dei påverkar kvar andre i relativt liten grad, affiksa blir «limt på» kvarandre.

Agglutinerande språk har også andre felles trekk. Viss det er postposisjonar har språket kjernefinal leddstilling (SOV og postposisjonar).

Kjende døme på agglutinerande språk er grønlandsk (suffiks) og swahili (prefiks).

Syntetiske språk som ikkje er agglutinerande kallast flekterande eller fusjonerande språk. Det er ikkje eit skarpt skilje mellom agglutinerande og flekterande språk, men glidande overgangar. Til dømes har norsk preg av begge system, idet vi både har svake verb med ein tempusending tilføyd den uforandra rota, og sterke verb med indre bøying.

 
Språktypologi
Syntetiske språk
Dagsrevyen

Dagsrevyen er eit nyhendeprogram som vert sendt kvar dag klokka 19 på NRK1. Den fyrste sendinga gjekk på lufta i 1958, og programmet har hatt same namn sidan den gongen. Programmet vert gjerne kalla flaggskipet til NRK; med opp mot 1 million sjåarar dagleg er Dagsrevyen den mest sette nyhendesendinga i Noreg.

Frå 25, mars 2008 har Jon Gelius vore redaktør for nyhetssendingene på TV i NRK, og dermed sjef for Dagsrevyen. Han overtok etter Grethe Gynnild Johnsen, og har saman med dagsrevyredaksjonen òg ansvar for dei riksdekkjande nyhendesendingane på NRK – Dagsrevyen, Kveldsnytt, Siste Nytt, Standpunkt, RedaksjonEN og Urix.

Dagsrevyen satsar på færre, men lengre og grundigare saker enn konkurrentane. Dei har eit tett nettverk av journalistar og korrespondentar over heile landet og ute i verda. I studio er det to programleiarar som saman presenterer nyheitene. 

Dagsrevyens sendingar på laurdagar og søndagar har lenge blitt kalla Laurdagsrevyen og Søndagsrevyen og har hatt utvida sendetid og magasinprega reportasjar. Laurdagsrevyen blei kåra til beste aktualitetsprogram under Gullruten 2005.

Dagsrevyen er ein del av nyhendedivisjonen (NYDI) til NRK.

Bakgrunnsstoff 
 Nyheter fra NRK

NRK
Norske fjernsynsprogram
1958
Grethe Gynnild Johnsen

Grethe Gynnild Johnsen () er ein norsk journalist.

Johnsen kjem opphavleg frå Bø i Vesterålen, men er no busett i Bærum. Ho har vore nyhenderedaktør for Dagsrevyen sidan september 2004. Dagsrevyen ligg under NYDI i NRK sin organisasjonsmodell, og har om lag 200 medarbeidarar. Johnsen har tidlegare vore redaktør for NRK-sporten, og ho har mellom anna vore korrespondent i København.Sidan 2009 har ho vore leiar for Distriktsdivisjonen i NRK, med ansvar for alle distriktskontora og all produksjon utanfor Marienlyst.

Dagsrevy-sjefen har ansvaret for alle dei riksdekkjande nyhendesendingane til NRK: Dagsrevyen, Kveldsnytt, Siste nytt, Standpunkt, RedaksjonEN og Urix.

Bakgrunnsstoff 
 Nyhende på NRK

NRK-journalistar
Folk frå Bø i Nordland
NYDI

NYDI er ei forkortng for Distrikts- og nyhendedivisjonen i NRK. Denne er den største nyhendeorganisasjonen i landet med i overkant av 1 000 tilsette. Desse er fordelt på 50 distriktskontor over heile landet og 12 korrespondentar i utlandet. NYDI produserer nyhende for radio, fjernsyn og interaktive medium.

I 2005 vart Gro Holm tilsett som distrikts- og nyhendedirektør i NRK. 
Desse avdelingane er direkte underlagt nyhenderedaktøren: 

 Fjernsyn, med Grethe Gynnild Johnsen som sjef for mellom anna Dagsrevyen.
 Radio og nyhendedesk med Per Anders Johansen som sjef. Den viktigaste sendinga her er Dagsnytt
 Sport, med Øyvind Lund som sjef.
 Utvikling/distriktskontora leia av Erik Berg-Hansen.
 Produksjon, med Jan-Eirik Lien som har ansvar for SNG, redigering, foto og studiostab ved nyhendeproduksjonen på Marienlyst.

Bakgrunnsstoff 
 Nyhende frå NRK

Norsk journalistikk
NRK
Kveldsnytt

Kveldsnytt er eit nyhendeprogram som blir sendt kvar dag klokka 23 på NRK1. Kveldsnytt produseres av dagsrevy-redaksjonen. Dagsrevyen er ein del av nyhendedivisjonen (NYDI) hjå NRK.

Bakgrunnsstoff 
 Nyheter fra NRK

NRK
Norske fjernsynsprogram
Eureka

Eureka (gammalgresk ηὕρηκα , 'eg har funne det') er eit kjent uttrykk for å ha kome på ei genial løysing. Uttrykket er tillagt den greske matematikaren Arkimedes etter at han kom fram til at ein kan måla volumet til ein uregelmessig gjenstand ved å senka han ned i vatn. 

Eureka-historia stammar frå De Architectura av den romerske arkitekten Vitruvius. Verket blei skrive på 20-talet f.Kr., medan Arkimedes levde på 200-talet f.Kr. I følgje historia skal Arkimedes ha fått i oppdrag av kong Hieron av Syrakus (Siracusa) å finna gullinnhaldet i ei krone han hadde fått laga. Arkimedes fann løysinga medan han bada, og sprang naken gjennom gatene i byen medan han ropte «Heureka!» (første person eintal av «heuriskein», 'å finna').

Det Arkimedes la merke til var at ein gjenstand vil fortrenga eit like stort volum væske som det han sjølv har om han blir senka ned i henne. Dersom krona hadde rett gullinnhald ville ho fortrenga like mykje vatn som eit gullodd med same vekt. Dersom gullet i krona derimot var blanda ut med sølv, ville ho vera større enn gulloddet, fordi sølv har lågare massetettleik enn gull.

Denne enkle oppdaginga og forteljinga rundt henne er betre kjend enn viktigare oppdagingar Arkimedes gjorde, som Arkimedes' lov om oppdrift.

Seinare bruk av ordet 

Eureka er seinare blitt brukt som eit generelt uttrykk for at ein har funne noko fint. Det er ordspråket til den amerikanske delstaten California til minne om gullfunnet der i 1848. Ein gruvearbeidaroppstand i Australia i 1854 blei kalla Eureka Stockade, og flagget opprørarane brukte er seinare blitt kalla Eureka-flagget.

Ordet er òg blitt brukt som namn for fleire stader, særleg i USA, der Eureka i California er den største. Eurekabreen i Antarktis er òg kalla opp etter ordet. Det er namnet til asteroiden 5261 Eureka, den fyrste funne trojanske asteroiden til planeten Mars.

Ein annan naturleg bruk av ordet er som namn på vitskapsføretak. EUREKA er namnet på eit felleseuropeisk vitskapssamarbeid, medan Heureka i Vanda er eit finsk vitsskapssenter.

Fleire filmar og fjernsynsseriar har heitt Eureka, og det er tittelen på eit prosadikt av Edgar Allan Poe.

Ordet er vist til humoristisk mellom anna i den britiske fjernsynsserien Doctor Who, der doktoren forklarer at 'eureka' tyder «Badevatnet er for varmt»  og i Discworld-serien av Terry Pratchett, der Cohen the Barbarian seier at det tyder «Gje meg eit handklede».

Kjelder 
Engelsk Wikipedia: Eureka og Eureka (word)
 Vitruvius: De Architectura (eng./lat.)

 Noter 

Interjeksjonar
California
Greske ord og uttrykk
Marianegropa

Marianegropa er verdas djupaste djuphavsgrop. Marianegropa ligg vest i Stillehavet, aust og søraust for Marianane, på 11°21′ N 142°12′ Ø, nær Guam. Gropa markerer også grensa der to tektoniske plater møtest; Stillehavsplata vert her pressa under den filippinske plata. 

Den største djupna i Marianegropa er Challengerdjupna,  meter under havflata. Denne djupna er langt større enn høgda til Mount Everest over havet. Djupa vart danna då Stillehavsplata vert pressa under den filipinske plata. 

Det lengste menneske har kome ned i gropa er  meter. Rekorden vart satt av den amerikanske oppdagaren Victor Vescovo i ein mini-ubåt i mai 2019. 

Ekspedisjonen til Don Walsh og Jacques Piccard var dei første som dykka ned i gropa, i ein batyskaf (spesial-ubåt) kalla «USS Trieste». Dei nådde  meter ned den 23. januar 1960.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Marianergropen» frå , den 26. januar 2011.

Bakgrunnsstoff 

Djuphavsgroper
Bølgjelengd

Bølgjelengd eller bylgjelengd er eit omgrep som siktar til avstanden mellom like tilstandar i eit repeterande bylgjemynster. Ein kan til dømes måla avstanden mellom bylgjetoppane.

Bylgjelengda er ofte gjeven med den greske bokstaven lambda, λ.

Bylgjelengda heng saman med frekvensen f, talet på bylgjer som passerer eit gjeve punkt per tidseining. λ står i eit inverst forhold til frekvensen ved at bylgjelengda er lik farten til bylgja delt på frekvensen. For elektromagnetiske bylgjer (t.d. lys) i vakuum er farten til bylgja lik lysfarten. Lydbylgjer i luft held lydfarten. Samanhengen mellom bylgjelengd og frekvens vert skriven:

der
λ er bylgjelengda av lydbylgja eller den elektromagnetiske bylgja
 er utbreiingsfarten til bylgja, og
f er frekvensen til bylgja målt i bylgjer per sekund, hertz (Hz).

Utbreiingsfarten for elektromagnetisk stråling er lysfarten. I vakuum vil det seia 299 792 458 m/s. Lyd gjennom luft breier seg med 343 m/s ved 20 °C.

Når lydbylgjer eller elektromagnetiske bylgjer går gjennom eit stoff, vert bylgjelengda redusert med ein faktor som tilsvarar brytingsindeksen eller [[refraksjon]]en n til mediet. Frekvensen endrar seg ikkje. Dersom me kjenner n er bylgjelengda i mediet er gjeven ved

,

der λ er bylgjelengda i mediet, medan λ0 er bylgjelengda i vakuum.

Bylgjelengder for elektromagnetisk stråling er oftast gjeven ved vakuumbylgjelengda, uavhengig av kva medium dei passerer.

Louis-Victor de Broglie oppdaga at alle partiklar som har rørslemengd har ei bylgjelengd kalla de Broglie-bylgjelengda. For ein relativistisk partikkel er denne bylgjelengda gjeven ved:

,

der:

 h er Plancks konstant
 p er rørslesmengda til partikkelen
 m er massen til partikkelen 
 v er farten til partikkelen

Sjå også 
 Frekvens
 Amplitude
 Elektromagnetisk stråling
 Mikrobølgjer

Bølgjemekanikk
Lengd
Grunnleggande fysiske omgrep
Chandigarh

Chandigarh er ein by i India som er hovudstad i dei to delstatane Panjab og Haryana. Han har status som forbundsterritorium.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

Indiske delstatar og territorium
Panjab i India
Haryana
Indiske delstatshovudstader