alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hangglider

Ein hangglider er eit umotorisert luftfartøy nytta i hanggliding. Fartøyet er ein mellomting mellom eit seglfly og ein fallskjerm og består av ein duk spent over ei ramme, vanlegvis av aluminium. Ein startar og landar ein hangglider ved hjelp av føraren si eiga muskelkraft og under flyginga heng piloten liggjande i ein soveposeliknande sele under vengen og kan styre hangglideren ved hjelp av vektforskyving. Piloten flyttar kroppsvekta i den retninga han ønskjer å svinge. Han kan òg regulere snøggleiken ved å lene seg framover, slik at farten aukar, eller bakover, slik at farten minkar. Ved landing skyv piloten seg kraftig bakover like før landing og landar så ståande. Ein startar som regel ved at piloten spring nedover ein bratt bakke til ein har fått tilstrekkeleg stor fart i forhold til lufta rundt slik at hangglidaren tar av. Ein kan òg starte ved eit vinsjopptrekk eller på slep etter mikrofly. 

Ein typisk hangglider har eit vengespenn på 10–12 meter, eit vengeareal på 14–18 m² og glidetal mellom 1:10 og 1:16. Steilesnøggleiken er kring 30 km/h. Nokre hanggliderar har hjelpemotorar. Om det er montert hjul på ein slik motorisert hangglider i tillegg, vert han klassifisert som eit mikrofly. 

Den moderne hangglideren vart oppfunnen av Francis M. Rogallo, men mange av dei tidlegaste luftfartøya har ein konstruksjon og manøvreringsmetode som har klåre likskapar med hangglideren.

Sjå òg 
 Hanggliding

Kjelder 
 

Umotoriserte luftfartøy
Allied Command Transformation

Allied Command Transformation (ACT) er ein av dei to overkommandoane i den militære strukturen til NATO. Den andre er Allied Command Operations.

ACT har hovudkvarter i Norfolk i Virginia i Sambandsstatane. Øvstkommanderande for ACT har tittelen Supreme Allied Commander Transformation (SACT) og er også sjef for U.S. Joint Forces Command.

Organisasjon
ACT er samansett av hovudkvarteret (HQ SACT) i Norfolk og fleire underliggjande trenings- og utviklingssenter som er lokalisert andre stader, mellom anna:
Joint Warfare Centre, Stavanger, Noreg
Joint Force Training Centre, Bydgoszcz, Polen
Joint Analysis and Lessons Learned Centre, Monsanto, Portugal
NATO Undersea Research Centre, La Spezia, Italia

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Allied Command Transformation» frå ,  den 24. april 2010.  
 
caplex.no - NATO

NATO
Skipingar i 2003
Peter Schmidt

Peter Schmidt () var ein norsk kjøpmann og eidsvollsmann.

Schmidt var fødd i Trondheim, der far hans var kjøpmann. Han tok sjølv til som kjøpmann i fødebyen i 1803. 1833-42 var han børskommissær. Dessutan dreiv han frå 1840 som vrakar og vegar. Konstituert inspektør ved tukthuset i byen frå 1839.

I 1809 var Schmidt og faren med på ei dansk jakt som segla frå Jylland med kurs mot Noreg. Jakta vart kapra av ein engelsk fregatt og ført inn til Göteborg, der dei ei kort tid sat fanga i eit prisonskip.

Schmidt vart vald til 2. utsending frå Trondheim by til riksforsamlinga på Eidsvoll våren 1814. Truleg røysta han med unionspartiet i dei avgjerande spørsmåla.

Han døydde i heimbyen Trondheim. Olaus Michael Schmidt var ein yngre bror.

Kjelder
Tallak Lindstøl: Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914
Biografi på Eidsvoll 1814

Eidsvollmenn
Norske kjøpmenn
Folk frå Trondheim
Boeing 707

Boeing 707 var det første kommersielle jetflyet til Boeing. Prototypen, med kjælenamnet Dash 80, fauk jomfruturen den 15. juli 1954 som Model 367-80. Flyet vart drive fram med fire Pratt & Whitney JT3 jetmotorar. 

Den første kommersielle flyginga vart gjennomført av Pan-Am 26. oktober 1958 med opninga av ei transatlantisk jetrute frå New York til Paris.

Gjennom fleire oppgraderingar, mellom anna ei vidareutvikling av motorane, vart etter kvart rekkevidda til flya lengre. Flyet vart produsert i 1 010 eksemplar fram til 1991.

Modellar 

 707-120 – originalen
 720 – kortare og lettare versjon, opphavleg rekna som mellomdistanse-fly.
 707-320 – lenger, raskare og større rekkevidd. Med rekkevidd på cirka 6 000 km med 141 seter, vart dette den første verkelege interkontinentale utgåva av flyet.

Air Force One 
Tre spesialbygde 707-120 og to spesialbygde 707-320B vart levert til det amerikanske forsvaret for å fly regjeringsmedlemmar. Dei to sistnemnte vart nytta til å fly presidenten som Air Force One. I 1990 vart alle fem flya erstatta av to spesialbygde Boeing 747.

Spesifikasjonar

Leveringar

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Boeing 707» frå ,  den 24. april 2010.

Bakgrunnsstoff

Passasjerfly
Adrenokortikotropt hormon

Adrenokortikotropt hormon (ACTH) er eit peptidhormon som vert skilt ut frå adenohypofysen. ACTH går via blodet til binyrene, der det regulerer produksjonen av mineralkortikoid (t.d. kortisol). Ved mange tumorar i hypofysen opphøyrer produksjonen av ACTH, noko som fører til atrofi av binyrene og livstrugande låge nivå av kortisol i blodet.

Kjelder

caplex,no

Gen på kromosom 2
Peptidhormon
Hormon i adenohypofysen
Abandonering

Abandonering tyder å gje frå seg, forlate, eller gje opp noko. 

I norsk rett vert omgrepet brukt om dei tilfella der eit konkursbu opphevar kverrsetjinga av ein eigedom eller rett som eigentleg høyrer til buet, jf. konkursloven § 117 b. Grunnen er ofte at eigedommen ikkje har økonomisk interesse for konkursbuet, til dømes fordi han står i pant.

I slike tilfelle går råderetten over eigedommen tilbake til skuldmannen etter ei abandoneringserklæring frå bustyraren. I tillegg slettar bustyraren meldinga om konkurs som er tinglyst på eigedommen, jf. konkursloven § 79 sjuande ledd. Eventuelt kan eigedommen overførast til panthavaren, jf. konkursloven § 117c. Dette vert kalla «ueigentleg abandonering».

Kjelder 

 «Abandonering» hjå Statens kartverk, innhenta 24. april 2010.

Eigedomsrett
Gaffeltruck

Gaffeltruck er ei maskin som vert nytta for å lasta av og på lastebilar og jarnbanevogner, for å stabla varer på lager, transportera varer over korte avstandar på lager, hamner, flyplassar, industriområde, osb. Gaffeltruckar har eit tårn heilt fremst på maskina, med ein gaffel som kan heisast/senkast hydraulisk.

Oppbygging 
 
På grunn av at nyttelasta er plassert framom framhjula er motoren plassert bak, slik at han tener som motvekt mot lasta. I tillegg er det ofte plassert ekstra masse, i form av motvekter, bak på maskina. Det er drift på framakselen, som har størst aksellast. Førarplassen er plassert rett bak tårnet, slik at føraren har så godt oversyn som mogleg. Gaffeltruckar har bakhjulsstyring, som fører til svært liten snuradius og gjer det lett å manøvrera maskinane der det er lite plass. 

Gaffeltruckar som vert nytta innandørs er ofte utstyrte med elektrisk motor som går på batteri, eller gassmotor som nyttar til dømes propan. Maskinar som vert nytta utandørs er ofte utstyrte med dieselmotor. Store gaffeltruckar har så godt som alltid dieselmotor. Girkassen er vanlegvis trinnlaus, som gjer manøvreringa smidig.

Konteinartruck 
Kontainertruckar er kraftige gaffeltruckar som er store nok til å lyfta og transportera fulle konteinarar. Dette vert ofte nytta på hamner, jarnvegsstasjonar og terminalar, der ein lastar om konteinarar.

Sidestablar 
Sidestablarar er ein spesialversjon som vert nytta for transport og stabling av lang last, som røyrer, bjelkar og liknande. Ved av-, pålasting og stabling vert tårnet, med gaffelen, køyrt fram, slik at ein får tak i lasta. Under transport vert lasta senka ned på dei to plattformene framom og bak tårnet, slik at ho ligg stødig. Sidestablarar treng ikkje meir plass enn breidda på maskina, så dei høver svært godt for stabling av til dømes trelast.

Galleri

Sjå òg 
 Hjullastar

Godstransport
Køyretøy
Løfteutstyr
Kalendarium

Eit kalendarium  (av latin) er ei liste over kyrkjelege fest- og høgtidsdagar. Kyrkja overtok den julianske kalenderen som var sett opp av Julius Cæsar i 46 f.Kr., og brukte denne til å rekne ut tidspunkt for kyrkjelege festdagar. Søndag var festdag kvar veke, og dei årvisse festane som flytta på seg, som til dømes påske og pinse, følgde delvis den jødiske månekalenderen.

Sjå òg 
kyrkjeåret

Kjelder 

«Kalendarium» av Per Bjørn Halvorsen hjå Store norske leksikon, innhenta 24. april 2010.

Kristne høgtider
Kalendrar
Teleskoplastar

Teleskoplastar er ei nærskyld maskin til gaffeltruckar, hjullastarar og mobilkraner. Teleskoplastarar har ein gaffel plassert på enden av ein teleskopisk bom som kan skuvast ut og trekkjast saman hydraulisk.. Maskinane finst i mange ulike storleikar, frå små, lette maskinar som vert nytta innan jordbruk til store, kraftige maskinar som vert nytta til tunge løft på byggeplassar og liknande. Teleskoplastarar har ofte store hjul og firehjulsdrift, slik at dei kan nyttast på ujamnt og sleipt underlag. Nokre teleskoplastarar er utstyrte med firehjulsstyring, slik at dei kan nyttast der det er trongt om plassen.

Tilleggsutstyr 

I staden for gaffel kan teleskoplastarar verta utstyrte med grus/jordskuffe og nyttast til lett anleggsarbeid. Utstyrte med ein forlengarbom kan dei nyttast til å løfta byggjematerialar. Det finst òg mannskapskorger som gjer dei i stand til å lyfta mannskap, men dei kan ikkje verta manøvrert like nøyaktig som kraner som står på støttelabbar.

Sjå òg 
 Hjullastar
 Frontlastar
 Mobilkran

Referansar

Bakgrunnsstoff

Løfteutstyr
Godstransport
Transport innan jordbruk
Jekktralle

Jekktralle er reiskap som vert nytta for å flytta pallar. Jekktraller har små hjul og kan berre nyttast på plant og hardt underlag som til dømes betonggolv. Dei vert vanlegvis berre nytta for å flytta pallar over små avstandar der det er trongt og vanskeleg å koma til med gaffeltruck.

Sjå òg 
 Gaffeltruck

Godstransport
Løfteutstyr
Sosial kapital

Sosial kapital er eit uttrykk for kor godt eit samfunn heng saman, og er definert som summen av den tilliten individa i ei gruppe eller eit samfunn har til kvarandre. Den sentrale premissen er at sosiale nettverk har verdi, og det avgjerande er talet på sosiale relasjonar eller kontaktar mellom menneske og kor sterk tiltrua innanfor desse relasjonane er.

Kjelder 
 «Socialt kapital» på Wikipedia på svensk, innhenta 24. april 2010.
 «Social kapital» på Wikipedia på dansk, innhenta 24. april 2010.

Bakgrunnsstoff 
 The Social Capital Foundation
 Social Capital Gateway

Sosiologi
Mobilkran

Mobilkran er ei sjølvkøyrande kran. Føremonen med mobilkraner er at dei snøgt kan flyttast mellom ulike arbeidsplassar.

Oppbygging 

Krana vert heva og senka hydraulisk og ho er teleskopisk og kan skuvast ut og trekkjast saman hydraulisk. Krana er montert på ei svingskive på chassiset, slik at ho kan svingast rundt 360°. I bakkant av krana er det montert motvekter for at krana ikkje skal tippa over under løfting. I tillegg er mobilkraner utstyrte med hydrauliske teleskopisk uttrekkbare støttebein. Støttebeina kan køyrast ned hydraulisk, slik at krana vert nivellert og står stødig under arbeid. Moderne mobilkraner er utstyrte med hydrauliske vinsjar. Motoren er så godt som alltid ein dieselmotor.

Sjå òg  
 Kranbil
 Teleskoplastar

Kraner
Heisekran

Ei heisekran er ei maskin som vert nytta for tunge løft. Typiske oppgåver er lasting og lossing av stykkgodt til/frå lastebåtar, av- og pålasting av lastebilar og jarnbanevogner, løft av materialar på byggeplassar, osb.

Krantypar 
Det finst mange forskjellige typar kraner, tilpassa ymse oppgåver.

Tårnkran 

Tårnkraner er utførte som eit svingbart tårn, med ein utliggar (bom). Både tårnet og bommen er laga av stålfagverk. På undersida av bommen er det plassert ei laupekatt som kan flyttast over heile lengda på bommen. Gjennom laupekatta går det eit ståltau som går ned til ei talje som er festa til ein krok. 

Krana står som oftast på ei plattform med utstikkande støttelabbar som syter for god stabilitet. I tillegg er det i bakkant montert motvekter av betong. 

Tårnkraner vert i stort mon nytta på byggeplassar, for å lyfta byggemateriale på plass. Dei har ein stor føremon med at dei tek lite plass.

Mobilkran 
Hovudartikkel: Mobilkran

Mobilkraner er sjølvkøyrande kraner, som er lette å flytta mellom ulike arbeidsplassar. Dei er oppbygde med ein teleskopisk bom, som han hevast/senkast og skuvast ut og trekkast saman hydraulisk. Krana er montert på ei svingskive på chassiet og kan svingast heilt rundt.

Lastebilkran 

Lastebilkraner er kraner monterte på lastebilar, som vert nytta for lasting og lossing av tungt gods. Lastebilkraner er ofte monterte retta bak førarhuset, eller heilt bak på lastebilen. Tidlege lastebilkraner vart drivne av ein vinsj, men frå 1960-talet og utover har dei fleste kranene vore hydrauliskt drivne. Dei har \og ofte hydraulisk manøvrerte støttelabbar for å auka stabiliteten under arbeid. Kranene reduserer nyttelasten tilsvarande massen til krana, så mange lastebilkraner er utstyrte med snøggkopplingar, slik at dei enkelt kan monterast av og på.

Traverskran 
Hovudartikkel: Traverskran

Traverskraner er fast installerte kraner som vert nytta for å lyfta og transportera ting over korte avstandar. På hamner, til dømes, vert dei nytta for å flytta konteinarar, i fabrikkar vert dei nyttast for å flytta materialar og tunge gjenstandar. Mindre traverskraner som hansamar konteinarar er nokre gongar skenegåande, medan andre er sjølvgåande med gummihjul.

Kabelkran 
Hovudartikkel: Kabelkran

Kabelkraner vert fyrst og fremst nytta innan skogbruk, for å henta ut tømmer i ulendt lende.

Flytekran 

Flytekraner er kraner som er monterte på pontongar, skip eller lekterar. Dei kjem i mange forskjellige utførelsar og storleikar. Store flytekraner vert nytta ved montering av utaskjers installasjonar, som til dømes oljeinstallasjonar i Nordsjøen.

Sjå òg 
 Arbeidsplattform
 Vinsj
 Gaffeltruck

Kraner
Godstransport
Jordreform

Ei jordreform er ei omfordeling av landbruksareal, normalt ved at store eigedommar vert stykka opp frivillig eller med tvang, og delt ut til eigedomslause landarbeidarar eller småbønder. Dette har vore vanlegast i jordbruket og mindre vanleg i skogbruket.

Det finst ei rekkje historiske døme på jordreformar, som ofte (men ikkje alltid) er knytte til «progressive», venstreorienterte politiske rørsler. I nokre tilfelle, som i Sverige i 1757–1807 og i Noreg på 1800-talet, var føremålet ikkje sosial omfordeling av ressursar, men å styrkje effektiviteten i jordbruket. Både innføringa og opphevinga av føydal liveigenskap i Europa skjedde gjennom radikale jordreformer, med høvesvis sentralisering og fordeling av eigarskap. Vidare må ein også sjå på den sovjetiske kollektiviseringa under Stalin som ei jordreform.

Kjelder 
«Jordreform» på Wikipedia på bokmål og riksmål, innhenta 25. april 2010.

Landbruk
Landbrukshistorie
Preludium og fuge i E-dur, BWV 566

Preludium (Toccata) og fuge i (C eller) E-dur, BWV 566 er eit orgelverk skriven av Johann Sebastian Bach før 1708. Det består av fire delar og er eit tidleg verk av Bach. 

Forma minnar om preludium og fuger av Buxtehude. 

Bach skreiv òg ei utgåve av verket transponert til C-dur, som kunne spelast på orgel stemt i middeltone der E-dur ville høyrast disharmonisk ut på grunn av temperamentet til orgelet. Det finst fleire innspelingar av C-dur-utgåva på historiske instrument.

Sjå òg 
 Andre Toccata og fuger

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Prelude (Toccata) and fugue in E major, BWV 566» frå ,  den 24. april 2010.

Bakgrunnsstoff 
 

Orgelverk av Johann Sebastian Bach
Fuger
Musikk i 1700-åra
Liten fuge i g-moll, BWV 578

Liten fuge i g-moll, BWV 578 er eit stykke for orgel komponert av Johann Sebastian Bach medan han var i Arnstadt (1703-1707). Det er ei vanleg misoppfatning at «liten» i tittelen viser til at fugen er «lite» viktig, men Bach gav stykket denne tittelen for at det ikkje skulle forvekslast med den seinare Stor fantasi og fuge i g-moll, BWV 542, som er lengre.

Partitur
Temaet i fugen på fire og ein halv takt er ein av dei mest gjenkjennelege melodiane til Bach. Fugen er skriven for fire stemmer, slik at pedalstemma vert rekna likeverdig med dei tre manuelle stemmene, sjølv til så stor grad at føtene må, i ein passasje seint i fugen, spele sekstandedelsnotar som mottema.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Little Fugue in G minor, BWV 578» frå ,  den 24. april 2010.

Bakgrunnsstoff 
 
 

Orgelverk av Johann Sebastian Bach
Fuger
Musikk i 1700-åra
Styx-songar
Gaukmesse

Gaukmesse eller Philippi et Jacobi er ein merkedag feira 1. mai til minne om apostlane Filip og Jakob, son til Alfeus.  

På primstaven var dagen avmerkt med ein dobbel kross eller med ein fugl, tolka som ein gauk - derav namnet gaukmess. Andre stader er dagen kalla «vesle gangdagen», og markert med tilsvarande opptog som på «den store gangdagen», som vart feira ved markusmesse. 

Gaukemesse fell saman med feiringa av Valborgmesse.

Kjelder 
 

Primstaven
Mai
Alla breve

Alla breve (italiensk for i halvtakt) er eit uttrykk nytta om taktartar der halvnoten vert nytta som teljeeining i staden for fjerdedelsnoten. Det vert vanlegvis vist som symbolet  (ein C med ei linje gjennom), som er lik 2/2. Lik takt vert skriven som tempomarkeringa , og er lik 4/4.

I dagens bruk indikerer alla breve eit forholdsvis raskt tempo. Derfor vert det ofte nytta for militære marsjar. Frå om lag 1600 til 1900 varierte bruken med omsyn til tempo, så det tyder ikkje alltid eit raskt tempo.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Alla breve» frå ,  den 25. april 2010. 
 oppgav desse kjeldene:
Randel, Don Michael (2003). Harvard dictionary of music, fourth edition. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0674011635.
Sadie, Stanley; John Tyrrell, eds. (2001). The New Grove Dictionary of Music og Musicians, 2nd edition. NewYork: Grove's Dictionaries. ISBN 1561592390.

Musikknotasjon
Rytme
Italienske ord og uttrykk
Koralpreludium

Eit koralpreludium er i musikk ein kort liturgisk komposisjon for orgel med ein koralmelodi som grunnlag. Det var ein dominerande stil i tysk barokkmusikk og nådde eit høgdepunkt med verka til J.S. Bach, som skreiv 46 (samt ein uferdig) i hans Orgelbüchlein.

Funksjon
Den liturgiske funksjonen til eit koralpreludium i barokken er omdiskutert. Ein mogelegheit er at dei vart nytta til å introdusere salmen som skulle til å syngjast, vanlegvis i ei protestantisk og opphavleg i ei luthersk kyrkje.

Stil
Sjølv om verka vanlegvis var polyfone, var melodien enkel å få med seg. Det var stundom ei obbligato-linje over eller under melodien. Som ein sjølvstendig sjanger starta koralpreludia med verka til Dieterich Buxtehude, og 48 av desse finst i dag i New Grove II.  Fleire døme finst òg frå 1800- og 1900-talet, mellom anna av Johannes Brahms og Max Reger.

Form
Dei fleste koralpreludia har eit tema og ein variasjon med ein «lang A» der stemmene går attende, vender om og imiterer medan dei følgjer den opphavlege generalbassen.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Chorale prelude» frå ,  den 25. april 2010. 
 oppgav desse kjeldene:

Barokkmusikk
Kyrkjemusikk
Romantisk musikk
Jacob Nielsen

Jacob Nielsen () var ein norsk forretningsmann og stortingsmann.

Nielsen var fødd i Kristiania, der faren var handelsagent. 1786-87 var han utanlands for å lære seg handel. I åra frå 1797 til 1805 var han tilsett på kontoret til rikaste mannen i Noreg, Bernt Anker. Då Anker døydde i 1805 vart Nielsen hovudstyrar i "Det Ankerske fideikommis", ein posisjon han hadde til fideikomisset gjekk konkurs i 1819.

Nielsen var agent med rang av justisråd frå 1808. Perioden 1810-12 ytte han lån til statskassa.

16. februar 1814 deltok Nielsen på stormannsmøtet på Eidsvoll. På det overordentlege stortinget hausten 1814 var han 2. representant for Kristiania. 1814-18 var han meddirektør (styremedlem) i riksbanken.

Nielsen døydde på garden sin Skansgården i Vinger i 1822.

Jacob Nielsen var far til telegrafdirektør Carsten Tank Nielsen og farfar til historikaren Yngvar Nielsen.

Kjelder 
 Tallak Lindstøl: Stortinget og Statsraadet, samt tillæg. B. 1 D. 2 : Biografier L-Ø samt tillæg digital utgåve side 632
 

Stormannsmøtet på Eidsvoll
Stortingsrepresentantar for Oslo
Stortingsrepresentantar 1814
Stortingsrepresentantar 1815-1817
Norske forretningsfolk
Dannebrogordenen
Politikarar frå Oslo
Skeisdalen

Skeisdalen er ein dal i Gjemnes kommune på om lag fire kilometer. Landbruk er hovudnæring i bygda. 

Dalen går omtrent rett sørover frå Øre, som ligg ved Batnfjorden. Heilt nede ved fjorden ligg Øre kyrkje og Ørestua.

På Teigen finst eit bygdemuseum. 

Lengst inne i dalen, i sør, ligg Larssetra, herfrå går ein gammal veg over fjellet til Heggem på Osmarka. Dalen endar i fjellet Dua (798 meter).

Dalen har ein førekomst av serpentinitt. Tidlegare var det gruvdrift og uttak av blokkstein, men verksemda er no nedlagt. 

Geografi i Gjemnes
Schübler-koralane

Schübler-koralane er namnet på ei samling av seks koralpreludium av Johann Sebastian Bach (BWV 645–650). Dei vart gravert og publisert seint i 1740-åra av Johann Georg Schübler, som dei har fått namn etter. Samlinga hadde opphavleg tittelen Sechs Choräle von verschiedener Art. Stykka er komponert for to manualar med obligatorisk pedal.

Unikt for Bach sine orgelverk var at fem av desse seks koralane er transkribert frå hans eigne kantatar. 

Koralen BWV 646 kan ha vore originalt skriven for orgel. Han er ikkje transkribert frå nokre av dei kjende kantatane til Bach, så han kan òg ha kome frå ein tapt kantate.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Schübler Chorales» frå ,  den 25. april 2010.

Bakgrunnsstoff 
 

Orgelverk av Johann Sebastian Bach
Musikk i 1740-åra
Dei store atten koralpreludia

Dei store atten koralpreludia, BWV 651–668, er ei samling koralpreludium for orgel av Johann Sebastian Bach i Leipzig det siste tiåret han levde, 1740-1750, frå tidlegare verk han komponerte i Weimar, der han var hofforganist. Verka dannar ei omfattande samling av storskala koralpreludium i forskjellige stilar som går tilbake til det førre hundreåret, som Bach gradvis utvikla gjennom karrieren sin. I lag med Orgelbüchlein, Schübler-koralane og den tredje boka i Clavier-Übung, representerer dei høgdepunktet i Bachs kyrkjemusikk for soloorgel.

Historie
Tidlege utgåver av nesten alle koralpreludia meiner ein går tilbake til 1710–1714, då Bach var hofforganist og konsertmeister i Weimar, i hoffet til Wilhelm Ernst av Sachsen-Weimar.
Hertugen var ein musikkelskar og inderleg luthersk, og Bach komponerte både verdslege og liturgiske orgelverk i det som var den mest produktive perioden hans for orgelverk. 

Då Bach seinare starta i andre stillingar i Köthen i 1717 og som kantor i Tomaskyrkja i Leizpig i 1723, var han ikkje nøydd til å komponere for orgel lenger. Det signerte manuskriptet av Dei store atten, som i dag vert bevart i Nasjonalbiblioteket i Berlin, dokumenterer at Bach starta å førebu denne samlinga rundt 1740, etter å ha gjort ferdig del 3 i Clavier-Übung i 1739. Manuskriptet består av tre delar: seks triosonater for orgel BWV 525–530 (1727-1732); kanoniske variasjonar av «Vom Himmel hoch da komm' ich her» BWV 769, lagt til samstundes med koralpreludia (1739-1750); og ei tidleg utgåve av Nun komm' der heiden Heiland (1714-1717), lag til etter Bach døydde.
 
Dei første tretten koralpreludia BWV 651–663 vart lagt til av Bach sjølv mellom 1739 og 1742, og seinare supplert med BWV 664 og 665 i 1746–7. I 1750, då Bach hadde byrja å verte blind før han døydde i juli, vart BWV 666 og 667 diktert til ein av studentane sine og svigersonen Johann Christoph Altnikol, og så lagt til i manuskriptet etter han døydde. Berre den første sida av det siste koralpreludiet, BWV 668, den såkalla «dødsleiekoralen», har overlevd, nedskrive av ein ukjend noteskrivar. Stykket vart gjeve ut posthumt i 1751 som eit vedlegg til Der Kunst der Fuge, med tittelen Wenn wir in höchsten Nöthen sein (BWV 668a), i staden for originaltittelen Vor deinen Thron tret ich hiermit.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Great Eighteen Chorale Preludes» frå ,  den 25. april 2010. 
 oppgav desse kjeldene: 
. Facsimile of original manuscript P 271 in the Berlin State Library

Referansar

Bakgrunnsstoff
 The Great Eighteen: Gratis notar på International Music Score Library Project

Orgelverk av Johann Sebastian Bach