alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Skardhøgd

Skardhøgd (òg primærfaktor, prominens) er den minste vertikale avstanden (høgdeskilnaden) ein må gå ned frå ein topp for å starte oppstiginga til det næraste høgare punktet. Skardhøgda er er dermed eit mål på kor mykje ein fjelltopp hevar seg i høve til terrenget omkring.

Ein topp kan definerast som eit punkt der ikkje kan gå oppover, berre anten rett bortover eller nedover. Eit praktisk problem med dette er at kvar stein då kan bli eit toppunkt. Difor er det vanleg å definere fjelltoppar som toppunkt med ei skardhøgd på minst 50 meter, av og til 30 eller ti meter. Til dømes er Keilhaus topp med sine 2355 moh. eit av dei høgaste punkta i Noreg, men likevel sjeldan å sjå på lister over Noregs høgaste fjell ettersom skardhøgda mot Galdhøpiggen berre er ca. 20 meter. 

På engelsk nyttar ein omgrepet Parent Peak (om lag «forelder-topp») for det fjellet som definerer skardhøgda. Parent Peak for Keilhaus topp er Galdhøpiggen, medan det for Galdhøpiggen er Tatrafjella i Polen. 

Det lågaste punktet mellom toppen og Parent Peak når ein heile tida følgjer høgste åskam vert kalla salpunkt (engelsk: Saddle). For Galdhøpiggen ligg salpunktet aust for Austersjøen på Kvitesjø-kanalen, 97 meter over havet. For Vesle Galdhøpiggen er sjølve Galdhøpiggen Parent Peak, og Porten er salpunktet mellom dei, 150 meter nedanfor Veslepiggen.

I Noreg går det sport i å samle på 2000-meterar; altså å gå flest mogeleg toppar med høgde 2000 meter eller meir. Det er 194 toppar med ei skardhøgd på minst femti meter, 230 på minst tretti meter og over 300 på minst ti meter.

Sjå òg
Dominans
Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Skardhøgd» frå ,  den 1. januar 2006.  
 
Mountain info om Galdhøpiggen.

Topografi
Fysisk geografi
Fjellklatring
Noreg 1:50000

Noreg 1:50 000 er den topografiske hovudkartserien for Noreg i målestokk 1:50 000. Den sivile nemninga er Noreg 1:50 000 og den militære nemninga er M711.

Den militære serien omfattar 727 kart. Arbeidet med kartserien blei starta i 1952, og kartlegginga vart fullført for heile landet i 1988. Det ajourførast nå omkring 60 kartblad i året.

Frå 2012 blir den sivile serien trykt på plastpapir, på begge sider av arket og i eit større format slik at kvart kartblad nå tilsvarer 4 kartblad i den militære serien. Den sivile serien omfattar 212 kartblad.

Geodetisk datum for serien er EUREF89, som er tilnærma lik WGS84.

Statens kartverk (Kartverket) har ansvaret for oppdateringa og vedlikehaldet av kartserien. Karta kan kjøpast hos dei fleste bokhandlarane, eller kan bestillast frå ein av Kartverkets forhandlarar.

Bakgrunnsstoff 
Kartverket
Kartverkets side om Noreg 1:50 000 

kartografi
norsk geografi
Topografisk kart

Eit topografisk kart er eit kart som viser topografien i området kartet dekker. Topografiske kart har numerisk høgdeopplysingar for somme punkt, og den generelle terrenghøgda vert vist med kotar. Fargar og skravering vert brukt for å angi snaufjell, vegetasjon, myr, elvar, vatn med meir. I tillegg brukar ein fleire symbol for å angi busetnad og anna.

Kartografi
Kart

Eit kart er ein representasjon av eit fysisk rom, objekta i det og relasjonane mellom dei. Dei fleste kart er ein todimensjonal representasjon av et tredimensjonalt rom. Faget som omhandler kart vert kalla kartografi.

Sjå også 
 Statens kartverk
 Forsvarets Militærgeografiske Tjeneste
    

Kartografi
Kartografi

Kartografi (frå gresk chartis = kart og graphein = skrive) er læra om kartet som informasjonsberar og medium.

Det eldste kjente kartet vart funne i Irak, og er frå ca. 3800 år f.Kr. Navigasjonskart vart utvikla som fylgje av dei store oppdagingsreisene på 1500-talet

Sjå også 
 GIS

Bakgrunnsstoff 
 Statens Kartverk

Kartografi
Statens kartverk

Statens kartverk eller Kartverket er ei norsk forvaltingsbedrift. Frå mars 2012 blir kortforma Kartverket nytta i det meste av den eksterne kommunikasjonen. Hovudkontoret ligg på Hvervenmoen ved Hønefoss i Ringerike kommune. Forvaltingsmessig er Kartverket lagt under Kommunal- og moderniseringsdepartementet.

Kartverket si oppgåve er å ivareta behovet i Noreg for kartinformasjon, som kartseriar og eigedomsinformasjon. Dette gjeld både fastlandet, havområda og kystområda rundt Noreg, Svalbard og Jan Mayen.

Sjå også 
 Forsvarets militærgeografiske tjeneste

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Kartverket
 Norgeskart - Søk på adresser og stadnamn
 Norge i bilder - ortofoto i Norge
 Visveg - Nasjonal vegdatabank

Dei andre nordiske kartverka 
 KMS, Kort & Matrikelstyrelsen , Danmark
 Lantmäteriet, Sverige
 Maanmittauslaitos, Finland
 Landmælingar Íslands, Island

Norske statsetatar
Kartografi
Forsvarets militærgeografiske tjeneste

Forsvarets militærgeografiske tjeneste (FMGT) er ei fagavdeling i Forsvaret som forvaltar kart og geografisk informasjon. Oppgåva til FMGT er å skaffe til rette oppdatert geografisk informasjon til støtte for forsvaret av Noreg og til norske avdelingar i internasjonal teneste.

FMGT er ein sjølvstendig administrert avdeling, direkte underlagt forsvarssjefen, men rapporterer til sjefen for Etterretningstenesta.  Dei hadde i 2003 29 faste og to mellombelse stillingar.

Sjå også
Statens kartverk

Bakgrunnsstoff
 Forsvarets militærgeografiske tjeneste

Tilsvarande utanlandske tenester
 Defence Imagery and Geospatial Organisation (Australia)
 Defence Geographic and Imagery Intelligence Agency  (Storbritannia)
 National Geospatial-Intelligence Agency (USA)
 Geografiska informationssektionen  (Sverige)

Det norske forsvaret

Kartografi
Militær etterretning
GIS

GIS, eller geografiske informasjonssystem er datamaskinbaserte system som vert brukt for å registrere, modellere, lagre, hente, manipulere, analysere og presentere geografisk refererte data. Denne fagdisiplinen er rundt 20 år gamal.

Den underliggande teknologien i kvart GIS er ein database som organiserer data i eit brukbart format.

Sjå også 
 Statens Kartverk
 Forsvarets Militærgeografiske Tjeneste

Bakgrunnsstoff 
Døme på sider på veven som nyttar seg av GIS
 Statens Vegvesen si VisVeg-teneste 
 Skrednett
 Norge i bilder. Ortofoto (målestokk-korrigerte vertikale flybilete) frå heile Noreg

Kartografi
Topografi

Topografi er skildring av terrengforhold, som høgde, vegetasjon, hav, innsjøar, elvar, busettnad, vegar med meir. Eit topografisk kart gjev informasjon om topografien i området kartet dekker. Skildring av tilsvarende tilhøve under vatn vert kalla batymetri.

Termen topografi kjem av gresk τόπος (topos), «stad» og γραφή (grafi), «skrift»/«skildring».

Kartografi
Snaufjell

Snaufjell er fjellområde som ligg over tregrensa.

Snaufjellet har ein eigen fauna som er tilpassa det harde klimaet og skrinne jordsmonnet. Snaufjellet har, som namnet fortel, ingen høg vegetasjon. Vegetasjonen er avgrensa til mose, lyng, dvergbjørk, gras og andre kortvaksne, vêrharde planter og organismar, som lav. Pattedyr som er tilpassa klimaet inkluderer moskus, rein, fjellrev og smågnagarar som mus og lemen. Fuglefaunaen inneheld mellom anna  snøsporv, snøugle og fjellrype.

Sjå også 
Høgfjell

Fjell
Høgfjell

For fjellet i Ringerike, sjå Høgfjell i Ringerike.

Høgfjellet kan delast inn i ulike soner: Den lågalpine sona, den mellomalpine sona, den høgalpine sona og den nivale sona.

Sjå også 
 Snaufjell

Fjell
Republikken Kypros

Republikken Kypros (gresk Κυπριακή Δημοκρατία Kypriakí Dimokratía, tyrkisk Kıbrıs Cumhuriyeti) er ein øystat aust i Middelhavet, 113 km sør for Tyrkia og rundt 12 mil vest for kysten til Syria. Sidan ein tyrkisk invasjon i 1974 har øya Kypros de facto vore delt i ein gresk og ein tyrkisk del, Republikken Kypros og Den tyrkiske republikken Nord-Kypros. Nord-Kypros er ikkje internasjonalt anerkjent av andre land enn Tyrkia. Kypros har vore medlem av EU sidan 2004.

Geografi 

Republikken Kypros utgjer dei sørlege to tredjedelane av øya Kypros. Landskapet i republikken består hovudsakleg av to område: Tróodosfjella i vest og sletta Mesaoría i aust. I Troodos ligg fjellet Ólymbos, som er det høgaste fjellet på øya med ei høgd på 1 952 meter. Den delte hovudstaden Levkosía ligg om lag midt på Mesaoríasletta. 

 
Land i Europa
Land i Asia
Land i Midtausten
Kitty Kielland

Christine Lange Kielland (), kjend som Kitty Kielland, var ein norsk kunstmålar. Mange av måleria hennar syner landskapet på Jæren. Saman med mellom anna Nicolai Ulfsten er ho rekna som ein av dei typiske jærmalarane. Ho mottok Kongens fortenestmedalje i gull i 1908.

Kitty Kielland var søster til forfattaren Alexander Lange Kielland. Slekta Kielland var særleg på 1800-talet mellom dei leiande slektene i Stavanger.

Bakgrunnsstoff 

 Bergen Kunstmuseum om Kitty Kielland 

Norske målarar
Folk frå Stavanger
Kongens fortenestmedalje i gull
Gravlagde på Vår Frelsers gravlund
Lufthamn

Ei lufthamn er eit kvart område spesielt tilpassa landing, avgang og andre rørsler for luftfartøy, med tilhøyrande anlegg som kan vere nødvendige av omsyn til lufttrafikken og service for luftfartøy, i tillegg til anlegg som er nødvendige for å tene ervervsmessig flytrafikk.

Det vert stilt større krav til utstyr og anlegg på ei lufthamn enn på ein flyplass.

Sjå òg 
 Internasjonal lufthamn

Luftfart
Ruotsi

Ruotsi er på finsk språk namnet på Sverige. Det ordet finsk lånte frå svensk, rōþs- ei form av verbet for å ro. Namnet vart lånt inn i finsk og andre austersøfinske språk av dei svenske vikingane (væringane), som rodde på elver i det seinare Russland. Då festningane til desse vikingane seinare vart russifisert, gjekk namnet over til å tyde russar. Ordet for russar, russisk og Russland er altså lånt inn i russisk (og til resten av verda) frå svensk via austersjøfinsk.

Bøyingsstammen er Ruotsi-, dvs. i-en til slutt vekslar ikkje med -e, genitiv er Ruotsin.

Kjelde 

 Häkkinen, Kaisa 2004: Nykysuomen etymologinen sanakirja. Juva: WSOY

Finske ord
Promille

Promille, representert ved teiknet ‰, tyder tusendel eller per tusen. Ein promille er dermed ein tusendel av ei bestemt mengd. Til dømes vil ein promille av 1 000 vera 1, ein promille av 10 000 vera 10 osb. Me kan bruka ‰ på same viset som sifra 0,1,2,3,4,5,6,7,8 og 9; ‰ = 1/1000.

Sjå òg 
Prosent

Grunnleggande aritmetikk
Olav Rusti

Olav Georg Martinius Rusti  () var ein norsk kunstmålar. 

Olav Rusti voks opp med etternamnet Rusten, men endra det seinare til Rusti av di dette høydest meir norsk ut. Rusti var aktiv i Vestmannalaget, og var oppteken av målsaka og bygdekultur. Han gifta seg i 1892 med tyskfødde Frida Hoeck Rusti (1861-1963), som òg var kunstnar. Frå 1895 budde dei i huset Urdi i Bergen. Huset heitte då Uren, men Rusti endra namnet til Urdi. Rusti har fått gata Olav Rustis gate på Gyldenpris kalla opp etter seg.

Bakgrunnsstoff 

 Norsk kunstnerleksikon, b. 3 : N-So, side 397-399, digital utgåve
 Biografi om Frida og Olav Rusti
 Skildring av Olav Rusti frå 1921

Norske målarar
Målarar frå 1800-talet
Målarar frå 1900-talet
Folk frå Vanylven
Bergslien

Bergslien er eit etternamn og eit slektsnamn.

Nokre personar med etternamnet Bergslien 
 Brynjulf Bergslien, (1830-1898) bilethoggar
 Knut Bergslien (Knud Larsen Bergslien), (1827-1908) kunstmålar
 Nils Bergslien, (1853-1924)kunstmålar
 Solveig Bergslien, (1919-1943, motstandskvinne under andre verdskrig

Norske slektsnamn
Nicolai Ulfsten

Nicolai Ulfsten (òg stava Nikolai), () var ein norsk kunstmålar, fødd i Bergen. Han var mykje på Lista og Jæren. 
Saman med mellom anna Kitty Kielland vert han rekna som ein av jærmalarane.

Bakgrunnsstoff 

 Lista museum, bilete av Mathias Skeibrok og Nikolai Ulfsten 
 Bergen Kunstmuseum om Ulfsten

Litteratur 
 Hild Sørby: Nicolai Ulfsten, Oslo 1997. ISBN 82-7631-040-0
 NBL-artikkel om Ulfsten, skriven av Ann Fahalat

Norske målarar
Folk frå Bergen
Kule

Ei kule, eller ein ball, er eit tredimensjonal geometrisk lekam der alle punkt på overflata er i same avstanden (har same radiusen) frå sentrumet. Kuleoverflata blir kalla ein sfære. Om ein roterer ein todimensjonal sirkel 360° rundt diameteren, får ein same forma.

Kvart punkt (x, y, z) på overflata til ei kule med sentrum i (x0, y0, z0) stettar likninga

Geometri for kuler 
Overflatearealet til ei kule er gitt ved formelen:

Volumet til ei kule er gitt ved formelen:

 
Differensialtopologi
Differensiell geometri
Elementær geometri
Geometriske former
Flater
Topologi
Jærmålarar

Jærmålarar er ei nemning på kunstmålarar som har lete seg inspirera av landskapet Jæren. Jarnvegen Jærbanen vart opna i 1878, og gjorde Jæren meir tilgjengeleg for reisande utanfrå. I denne tida var fleire kunstmålarar aktive på Jæren. Dei budde gjerne fast andre stader, men var på Jæren om somrane. Jærmålarar som Kitty Kielland og Nicolai Ulfsten var mykje på Jæren, og måla landskapsbilete. Ting som går att i bileta er jærstrendene med sanddyner, jærhus og torvtaking.

Bakgrunnsstoff 
 Kunst i Rogaland 
 Bergen kunstmuseum

Litteratur 
 Hild Sørby: Jærmaleriet, fra landskap til visjon, Oslo 1983.

Jæren
Norsk kunst
Metanol

Metanol (metylalkohol'
', også stava methanol, og ofte kalla tresprit') er det enklaste medlemet i alkoholgruppa. Ved romtemperatur og under atmosfærisk trykk er stoffet ei fargelaus, flyktig væske. I motsetnad til etanol, som er det stoffet ein vanlegvis tenkjer på som alkohol'', er metanol svært giftig!
Stoffet kan brenna i surstoffhaldig, atmosfærisk luft under danning av karbondioksyd og vatn (2CH3OH + 3 O2 → 2CO2 + 4H2O
). 

Metanol brenn med ein nesten usynleg flamme.

Teknisk bruk 
Metanol vert brukt til:

drivstoff i racemotorer

 Frostvæske
 Drivstoff, m.a. i radiostyrte modellfly
 Løysingsingsmiddel
 Råstoff i produksjonen av andre kjemikalia, t.d formaldehyd

Helse og sjukdom 
Metanol kan drikkast i den tru at det er etanol, eller stoffet kan koma inn i kroppen ved innanding. I alvorlege tilfelle kan metanolforgifting føra til blindheit og død.

Sjå òg 
 Metanolforgifting
 Etanol
 Drivstoff

Alkoholar
Biodrivstoff
Luftforureining
300-talet fvt.

< 300-talet f.Kr. > markerte eit høgdepunkt for klassisk gresk sivilisasjon, både i utstrekking og kultur. Medan ei rekkje sjølvstendige greske koloniar hadde spreidd seg i dei austre middelhavslanda, utførte Aleksander den store store erobringar som spreidde gresk kultur langt austover. Etter Aleksander blei riket delt mellom generalane hans, som grunnla kongerike utan det demokratiet ein hadde funne i mange tidlegare greske statar. Denne tida blir kalla hellenismen.

I Kina var heile hundreåret prega av dei krigande statane, der sju ulike statar kriga med kvarandre.

Viktige hendingar 

 393 fvt:
 Muthis blei konge av Egypt etter far sin, men blei avsett av Psammuthis.
 Amyntas III blei konge av Makedonia 
 342 fvt: Den bulgarske byen Plovdiv, som då heitte Eumolpia vart erobra av Filip II av Makedonia og omdøypt til Filippopolis.
 356 fvt: Aleksander den store blei fødd. 
 332 fvt.:
 Makedonarkongen Aleksander den store avslo forslag om fred og vennskap frå Darius III av Persarriket, og gjekk inn i Mesopotamia.
 Aleksander den store okkuperte Damaskus og erobra Tyr etter ei beleiring på sju månader. Den motstridige byen blei jamna med jorda og kvinner og barn derfrå selde som slavar.
 Den makedonske generalen Parmenion blei igjen i Syria medan Aleksander marsjerte sørover. I Gaza møtte han sterk motstand og fekk ein alvorleg skulderskade.
 Aleksander den store erobra Egypt frå persarane utan problem, og framstod som ein ny farao. Han grunnla byen Alexandria ved kysten av Middelhavet.
 Aten blei utestengd frå dei olympiske leikane etter at ein atlet, Callippos, blei funnen skyldig i juks. Då atleten ikkje kunne og byen ikkje ville betala boten for dette, blei Aten utestengd.
 Makedonarane, leia av Aleksander den store, overvann Persarriket.
 326 f.Kr: Aleksander den store nådde Bjas-elva i Panjab og grunnla indo-gresk kultur.
 316 f.Kr: Den kinesiske Qin-staten erobra Shu-staten i dagens Sichuan, mykje takka vere strategien til Zhang Yi.
 312 f.Kr: Seleucus I Nicator etablerte seleucidedynastiet i Babylon.
 Keltarar kom til Irland
 Gallarane vann slaget ved Allia og plyndra deretter Roma
 Romarane erobra Abruzzi og nedgangen for etruskarane tok til.

Kultur 

 Romarane bygde sin første akvedukt.
 Kinesarane tok i bruk blåsebelgar.
 Tollundmanden blei drepen og senka i ei myr i Danmark.

Viktige personar 
 Platon, gresk tenkjar (ca.427–347 f.Kr.)
 Aristoteles, gresk tenkjar og vitskapsmann (384–322 f. Kr.)
 Filip II av Makedonia (382–336 f.Kr.)
 Darius III av Persarriket (-380–330 f.Kr.)
 Mencius, kinesisk tenkjar og vismann (371–289 f.Kr.)
 Ptolemaios I Soter, grunnleggjaren av ptolemeardynastiet (ca.367–283).
 Shang Yang, statsminister og reformator for Qin (verka 361–338).
 Seleucus I Nicator, grunnla seleucidedynastiet (ca.358–281 f.Kr.).
 Aleksander den store, konge av Makedonia, erobra store delar av Asia fram til India (356–323 f. Kr. ).

Fødde 
 384 fvt: Aristoteles
 372 fvt: Mencius

Døde 
 399 fvt: Sokrates (drakk gift)
 393 fvt: Nepherites I av Egypt
 322 fvt: Aristoteles

 
 jg
Rev

Revar (Vulpini) er altetande landlevande rovdyr i hundefamilien. Revane er inga systematisk gruppe, men er sett saman av fleire liknande hundedyr. 

Det finst ulike reveartar i nær alle verdsdelane. Den best kjende reven i Noreg er raudrev, men det finst òg ei mindre gruppe fjellrev i landet.

Skildring
Revar er mindre enn dei fleste andre hundedyra, med ein storleik typisk lik den til ein huskatt. Dei lever som regel åleine innanfor strengt oppdelte territorie, og held til i revehi. Dei kan bli 10–12 år, men dette er uvanleg i naturen.

Kultur
Revar blir gjerne rekna som slu og smarte dyr. Han er kjend som den lure vennen til den dumme bjørnen i norsk folkedikting, og som lurefiguren Reynard i fleire europeiske tradisjonar.

Eit stjernebilde på den nordlege himmelhalvkula er kalla reven.

Slekter
Vulpes
Alopex
Fennecus
Urocyon
Lycalopex
Pseudalopex
Dusicyon
Cerdocyon

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Fox» frå , og «Ræv» frå  den 2. januar 2006.

Bakgrunnsstoff
Ladejarlane

Ladejarlane var ei norsk stormannsætt i tidleg mellomalder. Ætta har namn etter den gamle storgarden Lade i Trondheim. Opphavleg må ladejarlane stamma frå ei ætt som budde oppe ved grensa for den norske
vikingtidsbusettinga i Malangen. Mange meiner og at ætta stammer frå Andøya og det gamle riket Omd. Ætta vert difor òg kalla Håløygætta. Mange av jarlane fekk ein heller uroleg daude. Riket deira tykkjest ha vore ein heller laust samanhengande «stormannsrepublikk», ein konføderasjon med dei sjølve på toppen. Dei første ladejarlane forsvarte heidendomen mot dei nye kristenkongane. I jarlane sitt kjerneland er gardsnamn på Hov vanlege, same samfunnsstruktur som i det gamalnorske jarleriket på Orknøyane. I enkelte soger vert Ladejarlane sagt å stamma frå sjølvaste Odin.

Dei mest kjende av jarlane var Håkon jarl Sigurdsson, som etter Snorre si skildring vart drepen av trælen sin Kark på Rimol i Gauldalen
i 995, og sønene Eirik Håkonsson jarl og Svein Håkonsson jarl. I deira tid var dynastiet på Lade eit internasjonalt fyrstehus, nær knytt til den danske kongsætta. Etter dansk tradisjon, attgjeve av Adam av Bremen, var Håkon jarl den fyrste som tok kongsnamn i Noreg.
Fyre det var han danekongens jarl, og drog i leidang saman mot keisar Otto I av Det tysk-romerske riket.
Kring 974 sa Håkon seg laus frå danskane, og sigra over Jomsvikingane i slaget ved Hjørungavåg.
Sonen Eirik, som leia slaget, hemna ved Svolder i år 1000 far sin og følgde seinare danskekongen Knut den mektige til England, der Eirik vart jarl av Northumberland. Einast når
jarlane var utanlands, kunne Heilag-Olav freista vera konge i Noreg. I norsk sogeskriving er ladejarlane fortrengde av den kristne tradisjonen frå Snorre Sturlason av. Snorre teikna likevel i stuttmål eit både skarpt og levande bilete av jarlane. Truleg er Snorre si skildring tufta både på munnleg tradisjon frå sin ven hertug Skule, siste representant for jarletradisjonen i rikspolitikken, og på den no tapte soga om dei. Halvdan Koht hevda at dei fleste norske stormennene i mellomalderen som
kjempa mot kongsmakta, var ætta frå ladejarlane.

Litteratur 
 Artiklar om emnet av Halvdan Koht og Oscar Albert Johnson
 Sir Francis Stanton: Anglo-Saxon England

Sjå òg 
 Ynglingeætta
 Hårfagreætta
 Slaget ved Stiklestad
 Slaget i Hjørungavåg

Norske stormannsætter
Norrøn tid
Hålogaland
Valletta

Valletta (maltesisk Il-Belt Valletta, ofte kalla Il-Belt, «Byen») er hovudstaden på Malta. Byen hadde 6 315 innbyggjarar i 2005, noko som gjer han til den 27. største i landet. Valletta ligg aust i sentrale delar av øya Malta. 

Valletta har ein barokk karakter, men òg element av manierisme, nyklassisisme og hint av moderne arkitektur. Valletta vart hardt råka under den andre verdskrigen, men har likevel klart å halde på den gamle karakteren sin. I 1980 vart Valletta innskrive på UNESCO si verdsarvliste.

Han vart grunnlagd 28. mars 1556 av Jean de Vallette, stormeister i Maltesarordenen.

Namn 
Det offisielle namnet på byen som Maltesarordenen gav han var Humilissima Civitas Valletta — «Den mest ærbødige byen Valletta». Etter kvart som det vart bygd bastionar, sperringar og skansar, i tillegg til dei vakre barokke bygningane langs gatene, fekk han tilnamnet Superbissima — «den stolaste».

Historie 

Grunnsteinen til Valletta vart lagt av Stormeisteren av Maltesarordenen, Jean Parisot de la Valette, den 28. mars 1566. Ordenen, som lenge styrte over byen og øya, valde å grunnleggje ein ny by på Xiberrashalvøya like etter at omleiringa av Malta i 1565 var over for å kunna verne betre om ordenen sin posisjon på Malta. Byen vart utforma av Francesco Laparelli, medan mange av dei viktigaste byggverka vart teikna av Gerolamo Cassar. Dei fleste byggverka i Valletta vart derfor bygd av Maltesarordenen. 

28. mars 1566 vart byen innvigd. La Valette la sjølv ned den første steinen, der kyrkja Vår Frue av Sigrane ligg i dag. Byplanen var ulik dei andre byane på Malta, som hadde svingete gater og alléar. Valletta hadde rektangulære former utan Collacchio, område som er avgrensa for viktige bygningar. Gatene var vide og rette og gata i midten starta frå byporten og endra opp ved Fort St. Elmo i andre enden. 

La Valette fekk aldri sjå byen sin ferdig sidan han døydde 21. august 1568 i ein alder av 74 år. Han vart gravlagd i kyrkja Vår Frue av Sigrane, men etter St. Johannes fellesdomkyrkje vart reist vart leivningane hans ført dit. Grava hans er no omgjeven av gravene til andre stormeistrar. 

Etter at riddarane si regjeringstid enda då Napoleon kasta dei ut, vart det britane som tok over. Dei bygde vidare portar, reiv ned gamle bygningar og bygde nye, utvida hus og bygde fleire bustader. Heile byen og infrastrukturen var derimot øydelagd av flyåtak under den andre verdskrigen, mellom anna operahuset frå 1800-talet.

Demografi 

Folketalet i Valletta har falle dei siste åra og er i dag redusert til ein tredjedel av det det ein gong var. Byen er likevel framleis det administrative og kommersielle senteret på Malta.

Bakgrunnsstoff 

 VisitMalta.com - Valletta 
 Valletta byråd
 Bykart
 Valletta - stader å vitje 
 Reiseguide for Valletta

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Valletta» frå , den 3. februar 2008. 
 

Byar på Malta
Hovudstader i Europa
Hamnebyar i Middelhavet
Verdsarv på Malta
Busetnader grunnlagde i 1566
Hamnebyar i Europa