alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Haugland skipreide

Haugland skipreide var ei av skipreidene på Jæren, oppkalla etter grenda Haugland i Time sokn.

Ho omfatta delar av kommunane Klepp, Time og Hå, eller nøyaktigare:
storparten av Orre sokn (matrikkelgardane 30-31 og 33-40)
Njærheim (seinare Nærbø) sokn nord for Håelva (matrikkelgardane 1-8)
søre delen av Time sokn (matrikkelgardane 5-9, 42-64)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og Haugland skipreide vart nemnd Haugland tinglag. Etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene: Derfor vart Haugland tinglag oppløyst 1850 og erstatta av dei nye Klepp tinglag (Klepp kommune), Lye tinglag (Time og Gjesdal kommunar) og Hå tinglag (Nærbø og Varhaug sokner)

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

 

Skipreider
Geografi i Hå
Historie i Hå
Geografi i Klepp
Historie i Klepp
Geografi i Time
Historie i Time
Kvia skipreide

Kvia skipreide var ei av skipreidene på Jæren, oppkalla etter garden Kvia like sør for tettstaden Nærbø.

Ho omfatta store delar av Hå kommune og ein liten del av Time, eller nøyaktigare:
delar av Nærbø sokn (før 1832 dei to soknene Njærheim og Bø) 
Njærheim sokn sør for Håelva (matrikkelgardane 9-15)
heile Bø sokn (matrikkelgardane 16-38)
nordlegaste delen av Varhaug sokn (matrikkelgardane 39-51)
to gardar i Time sokn (Helland)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og Kvia skipreide vart nemnd Kvia tinglag. Etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene: Derfor vart Kvia tinglag oppløyst 1850 og erstatta av det nye Hå tinglag (Nærbø og Varhaug sokner).

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

 

Skipreider
Geografi i Hå
Historie i Hå
Geografi i Time
Historie i Time
Voll skipreide

Voll (Valle) skipreide (Vallar skipreiða) var den sørlegaste av skipreidene på Jæren, oppkalla etter garden Voll, der no vestre helvta av tettstaden Vigrestad ligg.

Ho omfatta søre delen av Hå kommune (frå Varhaug og sørover), og vestlegaste luten av Eigersund kommune (Hellvik med omgjevnad), eller nøyaktigare:
storparten av Varhaug sokn (matrikkelgardane 52-83)
heile Ogna sokn
nordvestre hjørnet av Eigersund sokn (matrikkelgardane 51-60)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og Voll skipreide vart nemnd Voll tinglag. Etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene: Derfor vart Voll tinglag oppløyst 1850 og erstatta av dei nye Hå tinglag (Nærbø og Varhaug sokner) og Eigersund tinglag (Eigersund og Ogna sokner).

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

 

Hå kommune
Eigersund kommune
Skipreider
Utamaro

Kitagawa Utamaro () var ein japansk grafikar og målar. Han arbeidde mellom anna med tresnitt og vert rekna som ein av dei største utøvarane i ukiyo-e-sjangeren. Han er særleg kjend for sine meisterleg komponerte studiar av kvinner.

Liv og gjerning
Utamaro var fødd i Edo, Kyoto eller Osaka. Fleire kjelder hevdar han var gift, men så godt som ingenting er kjent om familie. Men mange av dei bevarte trykka førestiller ei og same kvinna med barn i ömsinta och förtrogna stunder i familieliv. Dessutan kan ein sjå både mann og kvinne i scener gjennom fleire år av oppveksten til barnet.

Erotiske bilete, kalla shunga, vart populære i Japan på 1700-talet, tresnitta vart selde i store opplag og dei vart samla på. Nygifte fekk ofte erotiske teikningar eller tresnitt i gåve på bryllaupsdagen, for slik diskret å gje eit vink om kva som vart venta av dei på bryllaupsnatta. Mange av desse bileta er kunstverk av høg kvalitet.

Utamaro laga verka sine oftast i tresnitt, men det finst både teikningar og måleri etter han. Han produserte fleire enn 2 000 trykk, ofte med motiv frå kvardagslivet. Utamaro sine kvinneskildringar, kalla bijinga, er berømte for si linjeføring og stemning. Han laga også naturstudiar, særleg illustrerte han bøker med insekt.

Arv
Verk av Utamaro nådde Europa i andre halvdel av 1800-talet. Kunsten hans vekte mykje åtgaum,  særskilt i Frankrike. Bileta hans påverka europeiske impresjonistar, mellom anna gjennom si vektlegging av spelet mellom lys og skugge, i staden for detaljrikdom. Når impresjonistiske kunstnarar tala om «japansk påverknad», såkalla japonisme, hadde dei ofte vorte inspirert av Utamaro-verk.

I 1946 laga Mizoguchi Kenji filmen Fem kvinner kring Utamaro. Filmen skildrar episodar frå livet til den berømte kunstnaren, og legg særleg vekt på kjærleiks-affærer med ymse kvinner; unge aristokratiske, modellar og prostituerte, som vitjar atelieret hans.

Bakgrunnsstoff

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Utamaro» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Japanske målarar
Pompeo Batoni

Pompeo Girolamo Batoni () var ein italiensk målar, fødd i Lucca. Han er mest kjend for sine portrett av framståande personar i Roma og dåtidas Europa.

Liv og gjerning
Batoni kom i lære i Roma hos manierist-målarar; men vel så sterke impulsar tok han frå antikken og frå Rafael. Hans noggrant gjennomførte, akademisk-kjølige arbeid, med ei glatt overflate og ein heller rein stil, vart møtt med åtgaum. Evna hans til å måle den yndefulle, men ganske tome prakt fall godt saman med tidas smak. Typisk nok er Den botferdige Magdalena av dei mest populære verka hans.

Batoni fekk talrike oppdrag på altarbilete til italienske kyrkjer. Utanlandske fyrstar, som kongane av Polen og Preussen, dronninga av Portugal, med fleire, heidra han med bestillingar, særleg av mytologiske emne eller portrett. Han måla såleis eit portrettbilete av, og til, keisar Josef II og av storhertug Leopold, noko som gav han ein adelstittel. Dessutan portretterte han pavane Benedikt XIV, Klemens XIII og Pius VI, kurfyrst Karl Theodor og mange fleire maktmenneske. Andre kjende verk er Thetis, Akhillevs og kentauren Chiron, Scipios sjølvtukt, Ein heilag familie, samt den store altartavla Jesu hjarte, tilbedd av dei fire verdsdelane frå 1780.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Pompeo Batoni» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Italienske målarar
Den høgtyske konsonantforskyvinga

Den høgtyske konsonantforskyvinga er ei regelrett lydforskyving som har gitt regelmessige og systematiske av konsonantforskjellar mellom høgtysk og alle andre germanske språk.

Lydforskyvinga byrja truleg lengst sør i det tyskspråklege området rundt 600, og spreidde seg dei neste hundreåra nordover til andre tyske dialektar. Den høgtyske lydforskyvinga var ikkje heilt ferdig i byrjinga av den gammalhøgtyske perioden som byrja rundt 800. Ein viktig skilnad mellom gammalhøgtysk og gammalsaksisk er at lydforskyvinga ikkje fann stad i gammalsaksisk. Lydforskyvinga representerer den dag i dag den mest markante skilnaden mellom høgtyske og nedertyske dialektar.

Skildring
Det er først og fremst dei ustemde plosivane /p/, /t/ og /k/ og delvis dei stemde /b/, /d/ og /g/ som er blitt endra under den høgtyske lydforskyvinga. Dersom /p/ står først i ordet, etter /m, n, r, l/ eller finst som dobbelkonsonant, er han blitt forskyven til affrikaten /pf/. På samme måten er /t/ forskyven til /ts/ (skrive <z> på tysk) og /k/ til [kx]. Der /p/, /t/, /k/ står i utlyd etter vokal eller i innlyd mellom vokalar, er dei forskyvne til frikativane /f/, /s/ og [x].

Desse endringane blir særleg tydelege når ein samanliknar høgtysk med andre moderne germanske språk som ikkje har gått gjennom desse endringane, som nedertysk, engelsk og norsk. Alle germanske språk har gått gjennom den germanske lydforskyninga, i første kolonne i tabellen inder, mens berre høgtysk har vore gjennom den høgtyske lydforskyvinga. I første kolonne står G for endringar etter Grimms lov og V for endringar etter Verners lov.

Gjennomføring
Den høgtyske lydforskyninga er berre konsekvent gjennomført lengst sør i det tyske språkområdet, det vil seia i Sveits og i Tirol. I desse områda er /k/ forskyven til /kch/ (som nokre stader er blitt forenkla til /ch/), som høgtysk Kind, som i Tirol heiter Kchind og i Sveits Chind.

Dei fleste over- og middeltyske dialektar har med andre ord berre delvis gjennomført den høgtyske lydforskyvinga. Graden av gjennomføring utgjer viktige dialektskilje i høgtysk. I vest, rundt Rhinen, liknar dialektkartet ei vift (der Rheinischer Fächer). Dialektgrensene går gjennom Ürding nord for Düsseldorf for ik/ich-skiljet, ved Benrath sør for Düsseldorf for ak/ach, sør for Bonn med Dorp/Dorf,  sør for Koblenz med dat/das og sør for Speyer med Appel/Apfel.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Høytysk lydforskyvning» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Vestgermanske språk
Lydendringar
Høgtysk

Høgtysk (Hochdeutsch) er ei lingvistisk nemning på ei gruppe tyske dialektar frå dei høgareliggjande tyske områda, ein motsetnad til nedertysk. Høgtysk er utgangspunkt for tysk skriftspråk og det tyske standardspråket (Hochsprache). Det skil seg særleg frå nedertysk gjennom den høgtyske lydforskyvinga som fann stad frå rundt 600.

Inndeling
Høgtysk er eit samleomgrep for alle tyske dialekter som ikke er nedertyske og kan delast inn i desse dialektgruppene:
 Mellomtysk (Mitteldeutsch)
 mellomfrankisk (inkl. letzeburgesch)
 rhinfrankisk
 thüringisk
 austmellomtysk
 høgprøyssisk (utdøydd/utdøyande)
 Overtysk (Oberdeutsch)
 frankisk (også ført som eiga dialektgruppe i overgangen mellom mellom- og overtysk)
 alemannisk
 bairisk

Historie
Gammalhøgtysk er belagt for første gong på 700-talet. 

Høgtysk blir vanlegvis delt inn i fire tidsperiodar:
 Gammalhøgtysk       800 til 1050
 Mellomhøgtysk      1100 til 1350
 Tidleg nyhøgtysk   1350 til 1600/1650
 Nyhøgtysk          1650/1700 til i dag

På 1500-talet utvikla det seg eit overregionalt skriftspråk som kom i bruk i heile det tyske språkområdet i løpet av 1700-talet.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Høytysk» frå ,  den 3. oktober 2013.  

Tysk språk
ICE

ICE eller Intercity-Express er det tyske høgfartstoget. Det går både på spesialbygde linjer og på ordinære linjer.
Den første ruta vart opna i 1991 mellom Hannover og Würzburg. Det er ei kontinuerleg utbygging av linjenettet som etter kvart vil knyte seg til høgfartsnettet i grannelanda. 

Jarnbane i Tyskland
Høgfartstog
Jåttå skipreide

Jåttå (Jåtten) skipreide var ei av skipreidene på Jæren, oppkalla etter garden Jåttå, nå i Stavanger.

Geografisk område etter gammal inndeling:
sørvestre delen av Hetland sokn
austre delen av Sola sokn
nesten heile Soma sokn (1841 innlema i Høyland sokn)
garden Lea i Høyland sokn

Geografisk område etter noverande inndeling:
søre delen av Stavanger kommune (Forus, Gausel, Gådeset, Jåttå, Hinna, Auglend, Ullandhaug, Tjensvoll, Stokka)
austre delen av Sola kommune (aust for flyplassen og Gimra)
vestlegaste delen av Sandnes kommune (Sentrum, Trones, Soma og nordover; Austvoll, Folkvord, Raugstad, Lea og vestover unnateke Heigre; Dale)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og Jåttå skipreide vart nemnd Jåttå tinglag. Etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene: Derfor vart Jåttå tinglag oppløyst 1850 og erstatta av dei nye Høyland tinglag, Hetland tinglag og Håland tinglag.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

Skipreider
Geografi i Stavanger
Historie i Stavanger
Geografi i Sandnes
Historie i Sandnes
Geografi i Sola
Historie i Sola
Goa skipreide

Goa skipreide (Guða skipreiða) var ei av skipreidene på Jæren, oppkalla etter grenda Goa i Randaberg.

Geografisk femna ho om:
Randaberg sokn (no Randaberg kommune)
Madla sokn (no Madla bydel i Stavanger kommune)
nordre delen av Hetland sokn (no nordre delen av Stavanger kommune: Tasta, Eiganes, Bekkefaret, Hillevåg og austover, unnateke Austre Åmøy)

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet, og Goa skipreide vart nemnd Goa tinglag. Etterkvart vart grensene regulerte slik at dei samsvarte betre med sokne- og kommunegrensene: Derfor vart Goa tinglag oppløyst 1850 og erstatta av dei nye Hetland tinglag og Håland tinglag.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

 

Skipreider
Geografi i Stavanger
Historie i Stavanger
Geografi i Randaberg
Historie i Randaberg
The Elder Scrolls

The Elder Scrolls er ein action- og fantasy-rollespelserie utvikla av Bethesda Game Studios og utgjeven av Bethesda Softworks.

Den fyrste utgjevinga i serien kom ut i 1994 med The Elder Scrolls: Arena. The Elder Scrolls-serien har ein high fantasy-setting inspirert av mellom anna mellomaldersk, romarsk, nordisk og japansk kultur. Serien har selt meir enn 30 millionar kopiar verda over.

Spela

Hovudspel
The Elder Scrolls: Arena (1994)
The Elder Scrolls II: Daggerfall (1996)
The Elder Scrolls III: Morrowind (2002)
The Elder Scrolls III: Tribunal (utviding, 2002)
The Elder Scrolls III: Bloodmoon (utviding, 2003)
The Elder Scrolls IV: Oblivion (2006)
The Elder Scrolls IV: Knights of the Nine (utviding, 2006)
The Elder Scrolls IV: Shivering Isles (utviding, 2007)
The Elder Scrolls V: Skyrim (2011)
The Elder Scrolls V: Dawnguard (2012)
The Elder Scrolls V: Hearthfire (2012)
The Elder Scrolls V: Dragonborn (2012)
The Elder Scrolls Online (2014)

Spin-offs til PC
An Elder Scrolls Legend: Battlespire (1997)
The Elder Scrolls Adventures: Redguard (1998)

Spin-offs til mobil
The Elder Scrolls Travels: Dawnstar (2003)
The Elder Scrolls Travels: Stormhold (2004)
The Elder Scrolls Travels: Shadowkey (2004)
The Elder Scrolls: Oblivion Mobile (2006)

Relaterte medium

Bøker
Science-fiction forfattaren Gregory Keyes gav i 2009 ut The Elder Scrolls: The Infernal City, ein roman som tek stad omtrent 40 år etter Oblivion-krisa i The Elder Scrolls: Oblivion. Den andre boka i serien, Lord of Souls kom ut i 2011.

Samlingar
Den 1. august 2013 avslørte Bethesda The Elder Scrolls Anthology til PC, som er ei samling med alle fem The Elder Scrolls-hovudspela, inkludert alle tilleggspakkar til Morrowind, Oblivion og Skyrim.

Kjelder
Denne artikkelen byggjar på The Elder Scrolls på Bokmålswikipedia.

Bakgrunnsstoff
Offisiell nettstad til The Elder Scrolls
Wikia: The Elder Scrolls Wiki (uoffisiell)
Uoffisielle Elder Scrolls-sider

The Elder Scrolls
Datarollespel
Dataspelseriar
Mira i Italia

Mira er ein by og ein kommune i provinsen Venezia i regionen Veneto i Italia. Kommunen har i kring 39 000 ibuarar og dekker eit areal på 98,9 km².

Bakgrunnsstoff

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Mira, Veneto» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Byar i Italia
Byar i Veneto
Mirano

Mirano er ein by og ein kommune i provinsen Venezia i regionen Veneto i Italia. Kommunen har i over 26 000 ibuarar og dekker eit areal på 45,6 km². Byen ligg ni meter over havet, 21 kilometer vest-nordvest for provinshovudstaden Venezia.

Symjaren Federica Pellegrini er frå Mirano.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Mirano» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Byar i Italia
Byar i Veneto
Portogruaro

Portogruaro er ein by og ein kommune i provinsen Venezia i regionen Veneto i Italia. Kommunen har i over 25 000 ibuarar og dekker eit areal på 102,2 km². Byen ligg fem meter over havet, om lag 60 kilometer nordaust for provinshovudstaden Venezia. Elva Lemene renn gjennom byen.

Vinproduksjon er viktigaste næringa i kommunen.

Soge
Portogruaro vart offisielt grunnlagt av i 1140, då erkebiskopen av Concordia gav ei gruppe fiskarar rett til å busette seg og byggje ei elvehamn. I 1420 søkte byfolket om å verte borgarar av republikken Venezia. Under venetianarane fekk byen ha ei viss form for autonomi. Portogruaro var då i stand til å ta del i det ekspanderande næringslivet, heilt til republikken Venezia sin økonomi vart svekka og gjekk tilbake frå 1600-talet av.

Etter napoleonskrigane vart Portogruaro i 1815 innlemma i det austerrikske keisardømmet. Sett vekk frå ein kort oppreist i 1848 var Portogruaro kontrollert av Austerrike til 1866, då byen og regionen gjekk inn i det nye kongedømmet Italia.

Bakgrunnsstoff

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Portogruaro» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Byar i Italia
Byar i Veneto
Spinea

Spinea er ein by og ein kommune i provinsen Venezia i regionen Veneto i Italia. Kommunen har 27 000 ibuarar og dekker eit areal på 15 km². Byen ligg seks meter over havet, om lag 18 kilometer vest-nordvest for provinshovudstaden Venezia.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Spinea» frå ,  den 3. oktober 2013.  
 

Byar i Italia
Byar i Veneto
Gjesdal skipreide

Gjesdal skipreide var den austlegaste av skipreidene på Jæren.

Ho vart danna ein gong under 1600-talet, til skilnad frå dei fleste andre skipreidene som oppstod allereie ein gong på slutten av vikingtida. Ho omfatta Gjesdal sokn, som tilsvara noverande Gjesdal kommune unnateke Oltesvik og Dirdal.

Før skipreida vart oppretta høyrde storparten av Gjesdal sokn til Høle skipreide i Ryfylke. Unnataka var gardane attmed grensa til Time sokn som sokna til Klepp skipreide og garden Ålgård (tilsvarande det som no er tettstaden Ålgård austafor Figgjoelva og vestafor Fiskebekk) som sokna til Gand skipreide

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet. Gjesdal skipreide vart nemnd Gjesdal tinglag, som 1850 vart innlema i nye Lye tinglag, men allereie 1876 vart eige tinglag att.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

Gjesdal kommune
Skipreider
Høle skipreide

Høle skipreide var den sørlegaste av skipreidene i Ryfylke.

Geografisk område etter gammal inndeling:
Høle sokn vest for Høgsfjorden og (i den del som 1852 vart utskilt som Forsand sokn) sør for Espedalsåna/Eikjeland og nord for Maudal.
søraustlegaste delen av Høyland sokn (noverande Svihus krins)
Geografisk område etter noverande inndeling:
austre delen av Sandnes kommune (Høle bydel og krinsane Svihus og Seldal i Sviland bydel)
austre delen av Gjesdal kommune (Oltesvik og austover, unnateke Maudal)
sørlegaste kanten av Forsand kommune (gardane Mæle og Kleppa)

Opphavleg inngjekk også austre delen av Hetland sokn (same område som 1877 vart utskilt som Riska sokn), og storparten av Gjesdal sokn,
men ein gong på 1600-talet vart Riska-gardane overførte til Gand skipreide og Gjesdal gjekk in i den nye Gjesdal skipreide.

På Vestlandet vart skipreidene avløyste av tinglag først i begynninga av 1800-talet. Høle skipreide vart nemnd Høle tinglag, og frå 1841 femna det om Høle og Forsand sokner.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Kart over Rogaland med skipreidene innteikna (frå Norsk historisk leksikon)

Skipreider
Geografi i Forsand
Historie i Forsand
Geografi i Gjesdal
Historie i Gjesdal
Geografi i Sandnes
Historie i Sandnes
Dosso Dossi

Dosso Dossi, eigentleg Giovanni di Luteri, () var ein italiensk målar. Han vert rekna til den såkalla Ferrara-skulen og døydde i nettopp Ferrara.

Liv og gjerning

Dossi var truleg elev av Lorenzo Costa, og vart sterkt påverka av venetiansk kunst. I 1512 var han i arbeid i Mantova og i 1532 i Trento. Elles arbeidde han mest i Ferrara, der han frå 1514 var i sysla til fyrstehuset i byen, lengste tida som leiande hoffmålar. Her arbeidde han også med utsmykkingar av teaterrom og keramikk, såkalla majolikaer.

Han måla både altarbilete og mytologiske og allegoriske framstillingar. Dei fleste tema henta han frå antikken og frå kristendomen. Eit visst romantisk drag i ein del verk kan vere inspirert av venen og åndsbroren Ludovico Ariosto. Mellom andre laga Dossi bilete som det allegoriske Dei tre stadia i menneskelivet, dei antikke Circe og elskarane hennar i eit landskap og Aeneas og Akhates ved den libyske kysten, samt Kristi fødsel og Kvile under flukta frå Egypt, begge med tema frå Bibelen. Han måla elles fleire gode portrett, mellom andre av hertugen Herkules II av Este.

Dossi var den leiande målaren i Ferrara i det 16. hundreåret. Han merka seg særleg ut gjennom bruken av lysande fargar, og elles med fantasi og humor. Dossi forma også det reine sjangermåleriet og la mykje arbeid i attgjevinga av dei små ting, som frukt og blomar. Han arbeidde ein del i lag med broren Battista Dossi; fleire veggmåleri i Ferrara-slottet og ein heil del andre verk synest å ha kome i stand gjennom dette arbeidsfellesskapet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Dosso Dossi» frå ,  den 4. oktober 2013.

Bakgrunnsstoff

Italienske målarar
Målarar frå 1500-talet
Renessansemålarar
Giorgio de Chirico

Giorgio de Chirico (), også kjend som Népo, var ein italiensk målar og skulptør. Hans metafysiske målestil danna skule for andre målarar og har seinare vorte rekna som ein del av surrealismen.

Liv og gjerning
Chirico vart fødd i Volos i Hellas av foreldre frå Genova og Sicilia i Italia. Etter studiar i Aten og Firenze resite han i 1906 til München og vart elev ved kunstakademiet i byen. Der studerte han særleg bilete av Arnold Böcklin og Max Klinger, og las elles filosofiske verk av Friedrich Nietzsche og Arthur Schopenhauer.

Tilbake i Italia måla han i 1910 det fyrste biletet i serien Metafysisk Piazza: Gåta med haustettermiddagen, basert på ei kjensle av openberring han fekk av Piazza Santa Croce i Firenze. Også måleriet Orakelets gåte måla han under opphaldet i Firenze. Bileta formidlar ei sjeleleg uro, ei kjensle av noko utanom, noko som synest plage eller forundre figurane og dermed publikum. På veg til Paris besøkte han elles Torino, og vart fascinert av det metafysiske aspektet ved piazzaene og gatene med sine bogegangar.

År 1912 fekk han stilt ut tre verk på Salon d’Automne i Paris; dei nemnde to frå Firenz, samt eit sjølvportrett. I løpet av 1913 stilte han ut både på Salon des Indépendants og Salon d’Automne og fekk seld sitt fyrste måleri: Det raude tårnet.

Under fyrste verdskrigen fór Chrirco til Italia for å melde seg som friviljug til krigsteneste. Han vart funnen udyktig som soldat. I staden vart han plassert i eit sjukehus, noko som gav han høve til å halde fram med å måle.

Chirico er best kjend for bileta han laga mellom 1909 og 1919; hans såkalla metafysiske periode. Seinare i livet forlet han denne stilen, noko som førte til at kunstverda fekk  mindre interesse for dei nye verka hans.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Giorgio de Chirico» frå ,  den 4. oktober 2013.  
 

Italienske målarar
Dark fantasy

''Denne artikkelen handlar om sjangeren. For songen av Kanye West, sjå Songen Dark Fantasy. For radioprogrammet, sjå Serien Dark Fantasy.

Dark fantasy er ein sjanger innanfor fantasy som blandar fantasyverk med skrekk-element. Gertrude Barrows Bennett blir kalla opphavsmannen til sjangeren.

Fantasy-litteratur
Ottoman

Ottoman (av fransk ottomane, [canapé en] ottoman, gjennom tysk Ottomane) er ein type møbel til å sitja eller ligga på som var utbreidd i Europa på 1700- og 1800-talet. Det har hatt mange utformingar, med eller utan ryggstø, og er i slekt med divan, sjeselong og sofa. Ein kunne ha ottomanar i opphaldsrom eller på soverom. 

Ottomanar blei innførte i Frankrike på 1700-talet. Dei var inspirerte av møblar frå det osmanske eller ottomanske riket, og var opphavleg breie, låge benkar utan bein eller ryggstø. Dei kunne vera stoppa og/eller vera utstyrt med lause puter. Som i Det osmanske riket kunne ottomanen vera bygd inntil tre veggar i eit rom. Seinare blei det laga mindre møblar som passa inn i hjørne, og møblar med armlene og rygglene i eitt som minna om omsluttande veggar.

I ei motsett utvikling blei ottomanar laga som runde eller åttekanta møblar rundt ein polstra midtstolpe. Dette gav mange sete som kunne vera samanhengjande eller ha armlene imellom. Slike ottomanar var vanlege på klubbar, teater og liknande. Denne typen møbel kunne ha eit holrom inni med setet som lok.

Ottoman footstool, eller ottoman-fotskammel, var ein puff eller polstra benk, gjerne også med holrom og lok, som blei brukt saman med ottomanar. I dag er dette møbelet gjerne kjend som berre «ottoman» på engelsk, og kan brukast åleine, saman med lenestol eller sofa.

Biletdøme

Kjelder

ottoman i Den Store Danske
ottoman i Encyclopædia Britannica
ottoman, -ane B i Le Trésor de la Langue Française informatisé (TLFi)
turquoise B i Le Trésor de la Langue Française informatisé (TLFi)
Ottoman: benk (2009, 14. februar)' Store norske leksikon. Henta 4. oktober 2013.

Liggemøblar
Sete