alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Adolf Dahl

Adolf Kristian Dahl () var ein norsk gardbrukar og politikar frå Idd i Østfold. Stortingsperioden 1919-21 representerte han einmannskrinsen Idd og Marker, vald for partiet Høgre.

Far til Dahl var oberst og gardbrukar. Sjølv gjekk han Sem Landbruksskole og Ås Landbruksskole før han i 1897 overtok farsgarden Vevlen i Idd herad, ein gard han dreiv til 1943. Jamsides var han 1909-18 tømmermerkar for Saugbrugsforeningen.

Frå 1902 var Dahl ein sentral mann i styringa av Idd, heradsstyremedlem i fleire tiår. Han var såleis ordførar i 1925-31, varaordførar 1922-25 og mange år i formannskapet elles. I tillegg hadde han ulike andre kommunale verv. Åra 1919-21 var Dahl stortingsmann for Idd og Marker, med i tinggruppa til Høgre. Elles var han med i den norsk-svenske mellomrikskomiteen og formann i komiteen som utgreidde spørsmålet om medisinsk fakultet i Bergen.

Dahl var aktiv idrettsmann i ungdomen, langrennsløpar som deltok i Holmenkollen. Sidan var han ein driven jeger og fritidsfiskar, fungerte fleire år som dommar på jaktprøver for fuglehundar.

Kjelder
Stortingsbiografi

Stortingsrepresentantar 1919-1921
Norske gardbrukarar frå 1800-talet
Norske gardbrukarar frå 1800-talet
Folk frå Halden
7-karri

7-karri er eit måltid frå indisk-avleidde mattradisjonar i Guyana og på Mauritius. Det består av kokt ris og sju ulike karrirettar som blir serverte på eit stort blad.
Måltidet blir gjerne servert i samband med religiøse feiringar og seremoniar, bryllaup og andre spesielle høve.

På Mauritius blir måltidet kalla sept cari. Det finst ulike versjonar som er avleidde frå nordindiske og sørindiske tradisjonar. Måltidet blir servert på bananblad, noko det også er tradisjon for i Sør-India. Eit måltid kan omfatta karriar med aubergine (dal Brinzel), brekkbønner (haricots masala), gul bønnekarri med potet (cari gros pois), jackfrukt (cari zak), chayote (chouchou), graskar (Ziromon Toufer), kokebanan (cari bananes), spinatvekstar (fueilles de songe, kutchou) og tomatkarri med soya (rougaille soya) og serverast med flate brød (ti-puri), papadam (applon) og/eller ris og med mauritisk pikkels (zasar, mangopikkels).

I guyansk tradisjon kallar ein måltidet 7-curry eller seven curry og serverer det på vassliljeblad. Typiske rettar i måltidet er karri av graskar, spinat (bagee), katahar/breadnut/chatagine (Artocarpus camansi), potet, kikert (channa), aubergine (balange), edoe (Colocasia antiquorum) og dahl. Ein kan også nytta mangopikkels og achar.

«Seven Curry» er også namnet på ein chutney-song av AW Lyrical frå 2020.

Kjelder

Mauritisk kultur
Guyansk kultur
Indo-karibisk kultur
Karri
Karibisk mat
Nyklering

Ein nyklering eller nøklering er ein ring til å feste nyklar og andre småting på.

Ringen er vanlegvis laga av metall eller plast, med to lykkjer. Båe endane av lykkja kan opnast slik at ein nykel kan trædast på og glide langs med spiralen til han er festa på ringen. I tillegg til nyklar, kan nykleringar ha brikker eller andre kjenneteikn på slik at dei lettare kan skiljast frå andre ringar.

Sjå òg 
 Nykleband

Kjelder 
 
 

Ringar
Frederator Studios

Frederator Studios er eit amerikansk animasjonsstudio som lagar program for fjernsyn. Det er eit underselskap av Frederator Networks, Inc. og vart grunnlagt av Fred Seibert i 1997. Studioet gav ut sin første serie i 1998 og fokuserer hovudsakleg på kunstnarar som skriv eigne kortfilmar, seriar og langfilmar. Slagordet deira er «Original Cartoons since 1998» (Originale teiknefilmar sidan 1998). Studioet har avdelingar i New York City og Burbank i California.

Den 26. oktober 2016 danna Frederator Networks, Inc. ei samanslutning med det kanadiske animasjonsstudioet Rainmaker Entertainment og Ezrin Hirsh, Inc. under namnet Wow Unlimited Media.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Frederator Studios» frå ,  den 29. mars 2020. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 

USA-amerikanske animasjonsstudio
Skipingar i 1997
HBO Max

HBO Max er ei komande amerikansk strøymeteneste frå WarnerMedia Entertainment, ei underavdeling av AT&T-selskapet WarnerMedia. Tenesta har planlagd lansering i mai 2020.

HBO Max byggjer på HBO premium tenesta til WarnerMedia og vil inkludere alle programma frå selskapet, i tillegg til originale program og innhald frå tredjepartar.

Bakgrunnsstoff 
 

Home Box Office
Strøymetenester
WarnerMedia
SpongeBob SquarePants

SpongeBob SquarePants (norsk tittel: Svampebob Firkant) er ein amerikansk animert komiserie skapt av Stephen Hillenburg for Nickelodeon. Serien handlar om tittelfiguren SpongeBob og dei akvatiske venene hans i den fiktive undervassbyen Bikini Bottom. 

Serien har gått sidan 1999 og er blant dei lengst sende fjernsynsprogramma i USA. Han er blant dei best mottekne seriane som har vore send på Nickelodeon og har per 2017 generert 13 milliardar US-dollar i salsinntekter for kanalen.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «SpongeBob SquarePants» frå ,  den 29. mars 2020. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 

Fjernsynsseriar frå 1990-åra
Fjernsynsseriar frå 2000-åra
Fjernsynsseriar frå 2010-åra
Fjernsynsseriar frå 2020-åra
Nickelodeon
USA-amerikanske fjernsynsseriar
Karakterar i Adventure Time

Den amerikanske animerte TV-serien Adventure Time har ei rollebesetning av fiktive karakterar skapt av Pendleton Ward. Serien dreier seg om eventyra til protagonistane Finn (gjeve stemme av Jeremy Shada), ein gut i tenåra, og bestevenen hans Jake (gjeve stemme av John DiMaggio), ein hund med magiske krefter til å endre form og storleik av eigen vilje. Finn og Jake bur i det postapokalyptiske landet Ooo og reiser gjennom landet medan dei er på eventyr. På ferdene samhandlar dei med dei andre hovudkarakterane i serien: Princess Bubblegum (Hynden Walch), Ice King (Tom Kenny) og Marceline the Vampire Queen (Olivia Olson).

Hovudroller

Finn the Human 
Gjeve stemme av
Jeremy Shada (TV-serie)
Zack Shada (opphavleg pilotepisode)
Finn er ein gut som likar ingenting meir enn å dra på eventyr og redde dagen. Han har på seg ei kvit lue som dekkjer til det lange blonde håret hans. Då han var eit spedbarn, vart han forlaten og deretter adoptert av foreldra til Jake, Joshua og Margaret, som forklart i episoden «Memories of Boom Boom Mountain». Han ser på seg sjølv som ein helt, og har ein hug til å dra på eventyr og har svore på å hjelpe kven som helst i naud, men når han er så full av energi som han er, har han problem i stoder som krev at han gjer andre oppgåver enn å slåst.

Jake the Dog 
Gjeve stemme av John DiMaggio

Jake er bestevenen og adoptivbroren til Finn. Han er ei 28 år-gamal-i-«magiske hundeår» formskiftande bulldogg. I episoden «Joshua & Margaret Investigations» blir det avslørt at når Joshua og Margaret, foreldra til Finn og Jake, var på ei etterforsking, vart Joshua biten av ein forskiftande utanomjording. Joshua, som er vorten forgifta av skapningen, føder deretter Jake frå hovudet sitt. Dei magiske kreftene til Jake, lèt han strekke og krympe kva kroppsdel som helst til kva form og storleik som helst, frå å bli gigantisk til å gjere seg knøttliten. Kreftene hans hjelper Finn monaleg i kamp og til transport, men er også nokre gonger berre brukt som gemyttlege uttrykksformer.

Princess Bubblegum

Ice King

Marceline the Vampire Queen

Biroller

BMO

Lumpy Space Princess

Flame Princess

Lady Rainicorn

Martin

Betty Grof

Antagonistar

King of Ooo

Hunson Abadeer

Earl of Lemongrab

Patience St. Pim

Fern

Uncle Gumbald

GOLB

The Lich

Sjå òg 
 Adventure Time

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «List of Adventure Time characters» frå ,  den 29. mars 2020. 
 oppgav desse kjeldene: 
 

Adventure Time
Subatomær partikkel

Ein subatomær partikkel er ein partikkel som er mindre enn eit atom; det kan dreie seg om ein elementærpartikkel eller ein samansett partikkel. Partikkelfysikk og kjernefysikk tek føre seg studiet av slike partiklar.

Desse partiklane omfattar mellom anna elektron, foton, proton og nøytron. Proton og nøytron er samansette partiklar som består av kvarkar.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Subatomær partikkel» frå ,  den 30. mars 2020.  
 

Partikkelfysikk
Kjernefysikk
California Institute of the Arts

California Institute of the Arts (CalArts) er eit privat, ikkje-kommersielt universitet i Valencia i delstaten California i USA. Det blei oppretta i 1961. 

Ved universitetet var det 1 523 studentar og 262 vitskapleg tilsette i 2019. Universitetet har studiar opp til doktorgradsnivå.

CalArts blei skipa i 1961 gjennom ei samanslåing av Chouinard Art Institute (grunnlagd 1921) og Los Angeles Conservatory of Music (grunnlagd 1883). Begge institusjonane var i pengetrøbbel og grunnleggjaren av førstnemnde, Nelbert Chouinard, var dødssjuk. Walt Disney hadde samarbeidd mykje med Chouinard-institusjonen, og bidrog no til å gjennomføra samanslåinga. Prosessen fortsette etter at han døydde i 1966. Andre bidragsytarar var broren hans Roy O. Disney, Lulu Von Hagen og Thornton Ladd (Ladd & Kelsey, Architects), frå Los Angeles Conservatory of Music. I 1970 kunne den nye utdanningsinstitusjonen ta imot studentar i kunst, design, film, musikk, drama og dans.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «California Institute of the Arts» frå  og «California Institute of the Arts» frå ,  den 30. mars 2020.

Bakgrunnsstoff 
 

Universitet i California
Los Angeles County
Skipingar i 1961
Jackfrukt

Jackfrukt (Artocarpus heterophyllus) er eit frukttre i morbærfamilien som stammar frå Sør-Asia og Søraust-Asia. Treet er tilpassa til tropisk lågland. Frukta er den største frukta frå eit tre i verda. Ei jackfrukt er sjeldan mindre enn 25 cm i diameter. Sjølv eit relativt spinkelt tre med berre 10 cm i diameter kan bera store frukter. Frukta kan vega opp mot 36 kg, og bli opp mot 90 cm lang og ha ein diameter på 50 cm. Dei søte, gule kappene rundt frøa er 3-5 mm tjukke, og har ein smak som kan samanliknast med ananas, sjølv om smaken er mildare og mindre saftig.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Jackfrukt» frå ,  den 30. mars 2020.  
 

Tropisk frukt
Medisinplantar
Morbærfamilien
Chayote

Chayote (Sechium edule) er ein plante i graskarfamilien. Han stammar frå Mesoamerika, nærare bestemt sørlege Mexico. Frukta er ein viktig ingrediens i mesoamerikansk matlaging. Ein kan eta chayote både rå og kokt, men han blir som regel kokt. Den tropiske grønsaken er i dag spreidd til mange andre delar av verda. Dei viktigste vekstområda er Veracruz og Costa Rica. Den veracruzanske byen Orizaba kallar seg «chayotens hovudstad».

Ordet chayote kjem frå nahuatl chayohtli.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Chayote» frå ,  den 30. mars 2020.  
 

Tropiske grønsaker
Graskarfamilien
Ord frå nahuatl
Pikkels

Pikkels (engelsk pickles) er ei mattilreiing av bitar av frukt eller grønsaker lagt ned i krydra eddiklake eller saltlake. Pikkelsagurk er særs vanleg i Noreg og Nord-Amerika, medan britisk pikkels kan vera søtare og meir chutneyaktig. Sørasiatisk pikkels kan også vera laga med matolje og mange ulike krydder. Ein oppbevarar ofte pikkels på glas. Ulike typar pikkels blir gjerne servert saman med ulike rettar som karri, pølse i brød eller fish and chips.

Galleri

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Grønsakretter
Fruktretter
Sylting
Monica Vik Hansen

Monica Vik Hansen () er ein norsk tidlegare handballspelar som vann sølv med det norske landslaget både i EM 1996 og VM 1997.

Hansen var kantspelar på Larvik HK frå då klubben vart stifta i 1990 til 1998. Ho fekk sin landslagsdebut i oktober 1996 og kom med i troppa til Handball-EM 1996 i Danmark. Noregs mannskap tok seg til finalen, ein kamp som enda med norsk tap mot arrangørlandets kvinner. Hansen fekk ikkje plass i det norske finalemannskapet. Eitt år seinare deltok ho i Handball-VM 1997. Også då møttest Danmark og Noreg til finalekamp, og på ny vann Danmark meisterskapspokalen. Hansen skåra eitt finalemål i det som vart hennar 29 og siste opptreden i landslagsdrakt. Til saman skåra ho 46 mål for Noreg.

Sommaren 1998 melde Hansen overgang til Tertnes IL, ein overgang som vekte ein del oppstyr. Allereie etter ein halv sesong gjekk turen vidare til Stabæk IF, då Hansen fekk lite speletid på kantplassen i Tertnes, lagsjefen prioriterte Mia Hundvin på den plassen. Hansen fekk ei sentral rolle i Stabæk-laget, før langvarige skadeplager førte til at ho la opp i 2001.

Merittar
 EM 1996: Sølvmedalje etter 23–25 mot Danmark
 VM 1997: Sølvmedalje etter 20–33 mot Danmark

Kjelder
handball.no
Bergensavisen 28.1.1999

Norske handballspelarar
Agronom

Agronom (av gresk ‘åker’ og ‘kunnig’) er ein yrkestittel for personar med landbruksfagleg utdanning. Tittelen kan visa både til ei utdanning og til ei stilling. 

Utdanninga kan vera frå ein jordbruksskule, eller, i Noreg, frå Noregs miljø- og biovitskaplege universitet (NMBU) (tidlegare UMB og Noregs landbrukshøgskule). I resten av Norden blir tittelen agronom brukt berre om kandidatar med høgare landbruksutdanning, dvs. tilsvarande NMBU (sjå sivilagronom).

I Noreg kan «agronom» òg vera ein del av stillingstittelen til tilsette i offentleg landbruksforvalting: heradagronom, fylkesagronom, reindriftsagronom osb.

Sjå òg 

 Landbrukskandidat
 Agroteknikar
 Sivilagronom

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Agronom» frå ,  den 31. mars 2020.

Bakgrunnsstoff  
  yrkesskildring av agronom ved Utdanning.no

Jordbruksyrke
Agronomi

Agronomi, jordbruksvitskap eller landbruksvitskap er læra om jordbruk, jordkultur og den økonomiske utnyttinga av jorda.

Ein person med høgare landbruksutdanning kan vera ein agronom eller sivilagronom. Ein tidlegare tittel i Noreg var cand.agric. eller landbrukskandidat.

Kjelder

 
Økologi
Landbruk
Jordartslære
Bruksvitskapar
Solavågen

Solavågen er ei bygd i Sula kommune i Møre og Romsdal.

Kjelder 

Geografi i Sula
Kvænangsfjellet

Kvænangsfjellet er ein fjellovergang som strekkjer seg frå Oksfjorden i sør til Kvænangsfjorden i nord. Fjellmassivet ligg dels i Kvænangen og dels i Nordreisa. Den einaste vegen mellom Finnmark og resten av landet er E6 over Kvænangsfjellet. Dette er eit vêrhardt område og vegen er ofte stengt på grunn av snøstorm. 

I 2021 starta bygginga av den 3 kilometer lange Kvænangsfjelltunnelen. Den nye vegen skal stå klar i 2024.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 

Europaveg 6
Geografi i Kvænangen
Geografi i Nordreisa
Fjellovergangar i Noreg
Heptarkiet

Heptarkiet (frå gresk hepta (επτα), 'sju' og arkho (αρχη), 'å herska') er eit omgrep innan engelsk historie om tida då dagens England var delt inn i sju angelsaksiske kongerike. Perioden byrja etter at angelsaksarane hadde tatt kontroll over området og fram til dei norrøne vikingane byrja ei maktovertaking. Perioden fann stad i tidleg mellomalder frå rundt 500 til rundt 850.

«Heptarkiet» viser til dei sju kongedøma ein tradisjonelt har talt med blant dei angelsaksiske rika som tidleg på 900-talet blei til nasjonen England. Desse er Northumbria, Mercia, East Anglia, Essex, Kent, Sussex og Wessex. Desse rika var til tider samla under ein bretwalda, ein konge som fungerte som overherre over alle rika. Bretwaldaen  si reelle makt utanfor sitt eige kongedøme var likevel svært avgrensa, og det var ikkje ein tittel som blei formelt tildelt eller gjekk i arv, men meir ein heider som viste til at ein konge var dominerande, særleg i militær forstand. Alle kongerika blei til sist samla i kongeriket England.

Historie

Nemninga har vore i allmenn bruk sidan 1500-talet, men den opphavlege ideen om at det var sju angelsaksiske kongerike er tilskriven den engelske historikaren Henry av Huntingdon på 1100-talet og blei først nytta i verket hans Historia Anglorum.

Sjølv om omgrepet framleis er i ein viss bruk, har nyare forsking vist at det omfattar ei sanning med modifikasjonar. Nemninga heptarkiet slår fast at det eksisterte sju kongerike, men talet var vekslande då kongane tevla om overmakt i ulike tider innanfor den konvensjonelle perioden. Dels har ein forstått at nokre av rika hadde ein betydeleg lågare status enn dei andre; dette gjeld særleg Essex og Sussex. På slutten av 500-talet var kongen av Kent ein dominerande herre i sør; på 600-talet var herskarane i Northumbria og Wessex mektige; på 700-talet hadde Mercia oppnådd overherredøme over andre overlevande kongerika, særleg hadde Offa av Mercia ein framherskande posisjon.

Samtidig har ein òg sett at det var kongedøme utanom dei sju som spelte ei betydeleg rolle, slik som Lindsey, Hwicce, Magonsaete, Wihtware (folket på Isle of Wight, Middle Anglia, Hæstingas og Gewisse (forløpar for Wessex). Sjølv så seint som under styra til Edwy og Edgar (955–975), er det mogleg å snakka om skilde kongerike innanfor den angelsaksiske befolkninga. England blei først samla som eit rike etter at Eirik Blodøks blei kasta som konge av Northumbria. Æthelstan var den første kongen av heile England.

I dag blir omgrepet brukt først og fremst som eit enkelt namn til å brka om ein periode i engelsk historie, utan at ein legg noka vekt på om det rommar talet sju eller fleire kongedøme.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Heptarkiet» frå ,  den 31. mars 2020.

Litteratur 
 Stenton, F.M. (1971): Anglo-Saxon England, 3. utg., Oxford University Press.
 Campbell, J. et al. (1991): The Anglo-Saxons, Harmondsworth: Penguin

Bakgrunnsstoff 
 The Burghal Hidage; Alfred's towns - Wessexs styrkte burher

Angelsaksiske rike
 
Angelsaksisk tid
Talet 7
Eve av Alan Parsons Project

Eve er det fjerde studioalbumet til det britiske rockebandet The Alan Parsons Project, gjeve ut 27. august 1979 på Arista Records. Albumet fokuserte på styrkane og karakteristikkane til kvinna, og problema dei møter i ei verd av menn. Det skulle opphavleg fokusere på «store kvinner i historia», men utvikla seg til eit breiare konsept. Det inneheld fleire songar sett frå synspunktet til ein kvinnehatar. 

Eve var det første albumet til The Alan Parsons Project med songaren Chris Rainbow. Opningssinstrumentalen «Lucifer» vart ein stor hitt i Europa, og «Damned If I Do» nådde 28. plassen på Billboard-lista i USA. «Lucifer» var òg kjenningsmelodi til det tyske politiske TV-showet Monitor.

Innhald
Alle songar av Alan Parsons og Eric Woolfson.

Medverkande
 Andrew Powell – orkesterarrangement, korarrangement, dirigent
 David Paton – bass, solo- og korvokal
 Stuart Elliott – trommer, perkusjon
 Ian Bairnson – elektrisk og akustisk gitar
 Eric Woolfson – klaverinstrument, leiande produsent
 Duncan Mackay – klaverinstrument
 Chris Rainbow – solo- og korvokal
 Lesley Duncan – solovokal
 Clare Torry – solovokal
 Dave Townsend – solovokal
 Lenny Zakatek – solovokal
 The Orchestra of the Munich Chamber Opera care of Eberhard Schoener
 Sandor Farkas – leiar
 Curtis Briggs – koordinator

Teknisk
 Alan Parsons – produsent, lydteknikar, morsekode (E . V ..._ E .) på «Lucifer»
 Shapiro and Steinberg – fakta
 Hipgnosis - plateomslag

Salslister

Salstrofé

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Eve (album)» frå ,  den 31. mars 2020. 
 oppgav desse kjeldene:

The Alan Parsons Project-album
Konseptalbum
Musikkalbum frå 1979
Plateomslag av Hipgnosis
Album produserte av Alan Parsons
Arista Records-album
Dave Townsend

Dave Townsend () er ein britisk låtskrivar, tekstforfattar og songar. Utanom ein solokarriere varr han òg vokalist for The Alan Parsons Project, og song solovokal på «Don't Let it Show» på albumet, I Robot (1977), og «You Won't Be There» frå Eve (1979).

Townsend skreiv songen «Miss You Nights» i 1974 medan kjærasten var bortreist på ferie. Denne vart spelt inn av Cliff Richard i 1975 og Townshend vart nominert til Ivor Novello-prisen i 1977 for «beste Middle of the Road-song» for songen.

Debutalbumet hans, Making Up the Numbers, kom ut i september 1978 under namnet David Townsend.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Dave Townsend» frå ,  den 31. mars 2020. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

Britiske rockesongarar
Britiske låtskrivarar
Ellen Thomsen

Ellen Thomsen () er ein norsk tidlegare handballspelar som vann sølv med Noregs landslag både i EM 1996 og VM 1997. 

Thomsen deltok frå oktober 1996 til juli 1998 i 28 kampar for Noreg og skåra 27 landslagsmål. Ho var med i troppa til europameisterskapen i Danmark i 1996 og til verdsmeisterskapen 1997 i Tyskland. I begge desse turneringane spelte ho innleiande kampar, men kom ikkje med i dei 12-manns store finalemannskapa, korkje i 1996 eller 1997. Både i EM 1996 og VM 1997 vart det norske tap mot Danmark.

Thomsen var aktiv på Åssiden IF sitt lag på nivå to i seriesystemet til sommaren 1995. Ho melde då overgang til Stabæk IF i toppserien. Her hadde ho ei sentral rolle fram til ho la opp i 2002, grunna ein langvarig kneskade.

Merittar
 EM 1996: Sølvmedalje etter 23–25 mot Danmark
 VM 1997: Sølvmedalje etter 20–33 mot Danmark

Kjelder
handball.no

Norske handballspelarar
Stabæk-spelarar
Songen Dixie

«Dixie», også kjend som «Dixie's Land» og «I Wish I Was in Dixie», er ein amerikansk song som skal ha blitt skriven av Daniel Decatur Emmett under den amerikanske borgarkrigen. Songen blei ein slags nasjonalsong for sørstatane, som tidvis blir kalla Dixie. Samstundes var han også populær i nord, og Abraham Lincoln fekk korpset ved Det kvite huset til å framføra han.

Dixie er blitt spelt inn av mange kjende artistar, mellom anna Elvis Presley, og er blitt parodiert av mellom anna Tom Lehrer.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Dixie's Land» frå ,  den 1. april 2020.  

Songar frå 1859
USA-amerikanske folkeviser
Songar om Sørstatane
Borgarkrigen i USA
Frans I av Frankrike

Frans I av Frankrike () var konge av Frankrike frå 1515 til han døydde i 1547. Han var son til hertug Karl av Valois og far til Henrik II.

Riksstyring
I 1515 tok Frans over trona etter fetteren, kong Ludvig 12. Frans heldt fram den striden om Italia som dei franske kongane førte. Etter Karl V vart tysk-romersk keisar, tapte Frans Milano i 1521. Året etter måtte han rømme frå Italia. Eit forbund av fiendar planla i 1523 ein samordna invasjon i Frankrike; frå nord England, frå aust Tyskland og frå sør Spania. Alle invasjonane vart slått tilbake. På ny kunne Frans føre krigen over på italiensk jord. Ved Pavia i 1525 vart Frans slått, teken til fange og ført til Madrid, der han i januar 1526 avstod Burgund og gav opp suvereniteten over Flandern og Artois, og dessutan sitt krav på Italia. Etter han vart sett fri fekk Frans ei notabelforsamling i Burgund til å nekte han rett til å innfri desse lovnadene. Krigen braut då ut att, og i 1527–28 erobra franskmennene heile Nord-Italia og Napoli. Etter dette gav Karl 5 opp kravet på Burgund ved freden i Cambrai i 1529. I 1535 tok Frans makta i Savoie og Piemonte, landområde han beheldt ved våpenkvila året etter. Under ein ny krig i 1543–44 kom eit nytt mislukka angrep mot Frankrike, og ved freden i Crespy vart alt som før.

Innanriks
Innanrikspolitisk styrkte Frans kongemakta. Presteskapet vart underordna kongen, og generalstendane vart ikkje kalla inn. Frans var avventande overfor protestantane, seinare rådde dei katolske rådgjevarane han til den store forfølginga av valdenserane i 1545. Og året etter vart ei rekke protestantar brent.

Frans var mykje interessert i litteratur og kunst. Både franske og italienske målarar, mellom dei Leonardo da Vinci, vart knytta til det nye og praktfulle slottet Louvre, så vel som Fontainebleau og Chambord. Både dikting og vitskap fekk vern i hans styringstid. Han tok såleis initiativet til at Collège de France vart oppretta i 1530.

Frans var ein lettliva og praktsjuk kar. Han forma det franske hofflivet, ein veremåte som seinare alle europeiske kongehus tok til mønster. Han innførte også metresse-systemet.

Frans I vart gravlagd i Reims.

Kjelder
Store norske leksikon

Franske kongar
Franskmenn frå 1400-talet
Franskmenn frå 1500-talet
Ancien Régime