alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rudolf E. Peierls

Rudolf E. Peierls () var ein tysk-fødd britisk fysikar.

Rudolf Peierls hadde ei viktig rolle i det kjernefysiske programmet til Storbritannia, men han hadde òg ei rolle i mange moderne vitskaplege program. Han studerte på eit Rockefeller-stipend ved Cambridge University då Adolf Hitler kom til makta i heimlandet Tyskland. Han fekk løyve til å bli verande i Storbritannia og han arbeidde i Manchester med ein organisasjon for flyktningar. I 1963 byrja han som professor ved University of Oxford.

Peierls pensjonerte seg frå stillinga si ved Oxford University i 1974. Han skreiv fleire bøker, inkludert Quantum Theory of Solids, The Laws of Nature (1955), Overraskelser i Teoretisk fysikk (1979), oppfølgjaren, Flere overraskelser i Teoretisk fysikk (1991) og sjølvbiografien sin, Bird of Passage (1985). Peierls vart utnemnd til kommandør i Order of British Empire i 1945 og vart adla i 1968. Han vart tildelt Lorentzmedaljen i 1962, og i 1980 mottok han Enrico Fermi Award frå styresmaktene i USA.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Rudolf E. Peierls» frå ,  den 14. april 2013.

Bakgrunnsstoff 
 Selected Scientific Papers of Sir Rudolf Peierls, edited by R H Dalitz & Sir Rudolf Peierls, World Scientific Series in 20th Century Physics, Volume 19, 1997. 
 Sir Rudolf Peierls: Selected Private and Scientific Correspondence Volume 1, by Sabine Lee (University of Birmingham, UK). 
 Pictures  in the National Portrait Gallery, London.
 Annotated bibliography for Rudolf Peierls from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 
Rudolf Peierls own biographical notes from Los Alamos National Laboratory as a pdf

Britiske fysikarar
Folk tilknytte Manhattanprosjektet
Order of the British Empire
Medlemmar av Royal Society
Britiske jødar
Enrico Fermi-prisen
Medlemmar av Det sovjetiske vitskapsakademiet
Medlemmar av Det russiske vitskapsakademiet
Tyske fysikarar
Tyske jødar
Tyske flyktningar
Jødiske flyktningar
Det kjernefysiske programmet i Storbritannia
Copleymedaljen
Lorents-medaljen
Royal Medal
Max Planck-medaljen
Rydbergkonstanten

Rydbergkonstanten er ein storleik som blir brukt i atomfysikken i Rydbergformelen for å angje bølgjetalet for spektrallinjer som tilhøyrer same spektralserie. Symbolet for konstanten er R∞ eller Rh.

der  er kvilemassen til elektronet,  er elementærladning,  er permitiviteten i vakuum,  er Planckkonstanten, og  er lysfarten i vakuum. 

Denne konstanten er ofte nytta i atomfysikk med energieininga Rydberg: 

Konstanten er kalla opp etter den svenske fysikaren Janne Rydberg (1854–1919).

Kjelder
rydbergkonstanten. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/rydbergkonstanten

Emisjonsspektroskopi
Fysiske konstantar
Måleiningar for energi
Samuel Goudsmit

Samuel Abraham Goudsmit () var ein nederlandsk-amerikansk fysikar. I 1925 oppdaga Goudsmit saman med studiekameraten sin George Uhlenbeck, at tilhøva i atomspektera som ein til då ikkje hadde kunna forklare ut frå Bohr-modellen, fekk forklaringa si om ein tenkte seg at elektrodane hadde eit spinn eller ein eigenrotasjon. Oppdaginga har vore særs viktig for forståinga av strukturen til atoma og atomkjernane.

Han tok doktorgraden i Leiden i 1927 og arbeidde frå den tid og fram til 1941 ved University of Michigan. Under andre verdskrigen arbeidde han med utviklinga av radar og vart i 1944 leier for ein hemmeleg undersøkingskommisjonen som skulle etterforske arbeida til tyskarane med utviklinga av kjernevåpen. 

Goudsmit arbeidde etter krigen og fram til 1970 som professor ved Brookhaven National Laboratory.

Kjelder

Folk frå Haag
USA-amerikanske fysikarar
Nederlandsk-amerikanarar
Nederlandske fysikarar
Nederlandske jødar
USA-amerikanske jødar
Folk tilknytte Manhattanprosjektet
National Medal of Science
Satyendra Nath Bose

Satyendra Nath Bose () var ein indisk fysikar og matematikar som gjorde viktig arbeid innan teoretisk fysikk.

Han er mest kjend for arbeidet innan kvantemekanikk tidleg i 1920-åra, då han la grunnlaget for Bose-Einstein-statistikk og teorien for Bose-Einstein-kondensat. Han er blitt heidra med å få partikkelen boson kalla opp etter seg.

Litteratur
 S. N. Bose. "Plancks Gesetz und Lichtquantenhypothese", Zeitschrift für Physik 26:178-181 (1924). (The German translation of Bose's paper on Planck's law)
 Abraham Pais. Subtle is the Lord...: The Science and Life of Albert Einstein. Oxford and New York: Oxford University Press, 1982. (pp. 423–434). ISBN 0-19-853907-X.
 "Heat and thermodynamics" Saha og Srivasthava.
 Lev Pitaevskii and Sandro Stringari. "Bose-Einstein Condensation". Clarendon Press, 2003, Oxford.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Satyendra Nath Bose» frå ,  den 14. april 2013.

Bakgrunnsstoff 
  On S. N. Bose, his works and related themes. A blog 
Hindu School, Kolkata
Scienceworld's biography of Satyendra Nath Bose
The Indian Particle Man (audio biography at BBC Radio 4)
Bosons - The Birds That Flock and Sing Together  (biography of Bose and Bose-Einstein Condensation)
http://www.itbhuglobal.org/chronicle/archives/2007/04/#001646  - Satyendra Nath Bose and Bose-Einstein Condensation Principle.
University of Dhaka

Indiske fysikarar
Indiske matematikarar
Folk frå Kolkata
Medlemmar av Royal Society
Fysikarar på 1900-talet
Matematikarar på 1900-talet
Termodynamikarar
Teoretiske fysikarar
Arne Dagsvik

Arne Nikolai Dagsvik () er ein norsk dirigent, komponist og arrangør som særleg har arbeidd med kor-musikk. Han kjem opphavleg frå Åfjord i Sør-Trøndelag, men har vore busett i Skånland kommune i Troms i over 39 år.

Arne Dagsvik er utdanna lærar og organist, men har arrangert eller komponert meir enn 1000 songar for kor. Han har dirigert kor i meir enn 48 år, og har lenge jobba som musikklærar for vidaregåande skule. I 1993 vart han tildelt Nordlysprisen, som vert gjeven til utøvande musikarar eller komponistar som har utmerka seg ved høgt kunstnarisk nivå gjennom si verksemd i Nord-Noreg. Då han fekk prisen, fekk han denne omtalen:  «Hadde han drevet med popmusikk hadde alle kjent navnet hans. Men Arne Dagsvik har hele livet brukt sine evner innen korbevegelsen og aldri fått den oppmerksomheten han fortjener.»

Arne Dagsvik sine arrangement og komposisjonar har vorte utgjevne på cd-ar av m.a. Det norske kammerkor, Chorus - landsdelsmusikerne i Troms, Skruk, Skjervøykoret, Trondheim kammerkor, Nordnorsk kammerorkester, Alta motettkor og Griegakademiets kammerkor. I 2013 var han ein av kandidatane til å vinna Harstad sparebanks kulturpris.

Kjelder  
 Harstad Tidende, 15.03.13: Et beskjedent ikon

Fotnotar 

Norske dirigentar
Norske arrangørar
Norske komponistar
Norske organistar
Folk frå Åfjord
Folk frå Skånland
Mastodont

Mastodont (Mammut) er utdøydde dyr i ordenen elefantdyr (Proboscidea). I motsetnad til dei ekte mammutane (Mammuthus) som vert oppførte i familien Elephantidae, høyrer mastodontane som einaste slekt til familien Mammutidae. I det minste somme var hårete liksom ullhåra nashorn og mammut. Dei skil seg frå mammutar og elefantar gjennom dei koniske tennene sine, tilpassa føde av lauv i staden for gras. Namnet mastodon (gresk μαστός, 'bryst' og οδών, 'tann') syner til tannforma. Støyttennene kunne verte opp til fem meter. Mastodon var tidlegare namnet på den slekta mastodontane då vart rekna til.

Skildring

Mastodontar hadde ein låg, lang skalle og bøygde støyttenner som kunne verte opp til fem meter. Hannane hadde større og meir bøygde støyttenner. Tennene deira var spisse og svært ulike dei til mammutar og elefantar.

Mastodontar hadde kortare føter, lengre kropp og større muskelmasse enn mammutar. Gjennomsnittleg storleik på arten M. americanum var ei skulderhøgd på rundt 2,3 meter. Ein stor homastodont eller ein liten hannmastodont kunne ha ei slik høgd. Store hannar kunne bli opptil 2,8 meter høge og vega så mykje som 4,5 tonn.
I det minste somme mastodontar var hårete liksom ullhåra nashorn og mammut.

Periode

Mastodontar oppstod for omkring 10 millionar år sidan. Dei siste døydde ut etter den siste istida. 
Dei levde i Nord- og Sentral-Amerika i sein miocen eller sein pliocen fram til dei døydde ut ved slutten pleistocen, for 10 000-11 000 år sidan.

Ein veit at mastodontar framleis levde i Nord-Amerika då menneska vandra inn; funn som syner at mastodontar vart jakta av menneske finst, men det er uklart om menneska si jakt på dei var grunnen til at mastodontane døydde ut. Nye funn tyder på at ein meteor slo ned for 12 900 år sidan, om lag på den tida dyra forsvann og at den katastrofen gjorde slutt på mange artar pattedyr på den nordlege halvkula.

Artar
Ein skil mellom fem arter:
 Amerikansk mastodont (Mammut americanum) (Kerr, 1792)
 M. matthewi (Osborn, 1921)
 M. raki (Frick, 1933)
 M. cosoensis (Schultz, 1937)
 M. furlongi (Shotwell & Russell, 1963)

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Mastodont» frå ,  den 14. april 2013.  

Utdøydde dyr
Elefantar
Asbjørn Nilssen

Asbjørn Nilssen () var ein norsk kombinertløpar og lege.

Asbjørn Nilssen representerte Osloklubben SK Odd. I 1895 kom han på andreplass i B-klassa under Holmenkollrenna, og kom også på sjuande plass på eit skirenn i Saltsjöbaden i Sverige. I 1897 kom han på andreplass i A-klassa under Holmenkollrenna og vart tildelt Holmenkollmedaljen for prestasjonen. I 1906 vann han veteranklassa i det same skirennet. Ei stund heldt han verdsrekorden i skihopp, tangert med Morten Hansen. Rekorden var på 32,5 meter og vart sett i Solbergbakken i 1899. 

Utanfor sporten var Nilssen utdanna cand. med. frå Universitetet i Oslo og arbeidde heile livet som lege. Han vart gravlagt på Vestre gravlund i Oslo.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Asbjørn Nilssen» frå ,  den 14. april 2013.  
 
 oppgav desse kjeldene: 
 Vaage, Jakob (1956). "Osloklubber som ikke lenger er aktive". I Ranheim, Erling: Norske skiløpere. Østlandet Sør. Oslo: Skiforlaget. s. 364–382. "Dr. Asbjørn Nilssen død". Aftenposten, 21. oktober 1958. s. 5. "Cemeteries in Norway". DIS-Norge. Henta 23. desember 2012.''

Fotnote 

Norske kombinertløparar
Norske legar
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Aksel Refstad

Aksel Refstad () var ein norsk kombinertløpar som representerte Oslo Østre Skytterlags Skiklubb. Han vann kombinert i Holmenkollrenna i 1900, og blei tildelt Holmenkollmedaljen i 1901.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Aksel Refstad» frå ,  den 14. april 2013.  
 

Norske kombinertløparar
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Týria

Týria (gresk Τύρια) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Týria var hovudsete i den tidlegare kommunen Sélles, som no er ei kommunaleining i kommunen Dodóni.

Referansar 

Tyria
Singlett-tilstand

Singlett-tilstand er ein kvantemekanisk tilstand for eit system av elementærpartiklar, til dømes proton eller elektron, karakterisert ved at tilstanden har spinn null og difor ikkje kan spaltast opp i magnetiske undertilstandar. Spesielt er omgrepet brukt om tilstandar i atom eller molekyl der to elektron har motsett retta spinn.

Òg for andre kvantetal eller ladningar kan ein snakke om singlett-tilstandar. Til dømes er protonet og nøytronet «farge»-singlettar. Kvarkane som er byggesteinar for desse partiklane, er berarar av eit kvantetal (ladningstype), «farge» (som ikkje har noko med optiske farge å gjere, men er eit tilfeldig valt namn). Men fargeladningane til kvarkane er ordna slik at protonet ikkje har noko total fargeladning.

Kjelder
singlett-tilstand. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/singlett-tilstand

Kvantemekanikk
Rotasjonssymmetri
Dervizíana

Dervizíana (gresk Δερβίζιανα) er ein landsby i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Dervizíana var hovudsete i den tidlegare kommunen Lákka Soulíou, som no er ei kommunaleining i kommunen Dodóni.

Referansar 

Derviziana
Stanford Linear Accelerator Center

Stanford Linear Accelerator Center (SLAC) er ein partikkelakselerator på Stanford University i San Francisco i California, men fysikarar frå heile USA og fleire andre land arbeider ved laboratoriet. Målet med SLAC er å forska på foton og elementærpartiklar og vert driven av Stanford University i lag med US Department of Energy.

Det vart grunnlagd i 1962. SLAC har den lengste lineære akseleratoren i verda (3,2 km). I 1968 fann fysikarar ved SLAC indikasjonar på at proton (og nøytron) er sett saman av endå mindre partiklar, kvarkar. Dette vart oppdaga i prosessar der elektron kolliderte med hydrogen.

Ein ny maskin vart bygd i 1970-åra, SPEAR eller Stanford Positron-Electron Asymmetry Ring, der strålar av elektron og positron (anti-elektron) kolliderte. SPEAR vart følgt opp av kollisjonsmaskinen PEP (Positron-Electron Project). Seinare (1987) bygde ein òg ein ny lineær kollisjonsmaskin, SLC (SLAC Linear Collider) for å kunne produsere Z-partiklar. PEP-maskina vart 1998 oppgradert til PEP-II. Her har ein produsert B-meson. I desintegrasjonar (nedbryting) av slike meson har ein, slik som i nokre andre laboratorium, sett effektar som bryt materie-antimaterie-symmetri.

Kjelder
SLAC. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/SLAC

Bakgrunnsstoff

Partikkelfysikkanlegg
Stanford University
Byggverk i California
Skipingar i 1962
1962 i USA
Vathýpedo

Vathýpedo (gresk Βαθύπεδο) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Ioánnina i Ípiros i Hellas. Vathýpedo inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Nord-Tzoumérka.

Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Vathýpedo 86 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

Referansar 

Vathypedo
Vathypedo
Vathypedo
Speglingssymmetri

Speglingssymmetri vert nytta innan fysikk der ein kan finne ein spegelvendt fysisk prosess med like stor sannsyn som den opphavlege fysiske prosessen. Spegling av eit fysisk system går ut på å skifte forteikn på alle dei romlege koordinatane eller posisjonane og på farten til alle partiklane i systemet eller farten til sjølve systemet. 

Sterke og elektromagnetiske vekselverknader og dessutan gravitasjon er symmetriske ved spegling, medan svake vekselverknader bryt speplingssymmetrien. Ofte, og spesielt i kvantefysikken, nyttar ein ordet paritetssymmetri i staden for speglingssymmetri.

Sjå òg
paritet i fysikk

Kjelder
speilingssymmetri. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/speilingssymmetri

Kvantemekanikk
Kvantefeltteori
Partikkelfysikk
Kjernefysikk
Olaf Skavlan

Olaf Skavlan også kjend som Ole Skavlan () var ein norsk litteraturhistorikar. Han var son av Aage Schavland og Gerhardine Pauline f. Bergh. Skavlan var bror av Sigvald Skavlan og svoger av politikaren Ludvig Daae. Dottera Aagot Kielland Skavlan var gift med arkitekten Arnstein Arneberg. Sonen Einar Skavlan var redaktør i Dagbladet.

Han tok juridisk eksamen i 1861. Medan han var student skreiv han talrike studentviser og studentkomedier, mellom andre Gildet paa Mærrahaug, ein parodi på Ibsens Gildet paa Solhaug. I 1871 vart han universitetsstipendiat i nyare europeisk litteratur og ei kort tid var han artistisk direktør ved Christiania Teater.

I 1871 kom også hans einaste større verk, Holberg som Komedieforfatter. Kort etter hadde han eit lengre opphald i København. Medan han var i Paris 1876, fekk han vite at regjeringa hadde foreslått for Stortinget å opprette ein eigen post i allmenn litteraturhistorie for han. Stortinget løyvde midlane.

I si tid ved universitetet utgav han berre ei avhandling, om Henrik Wergeland. Omtrent ni år før sin død vart han ramma av ein hjernesjukdom, som førte til at han i fleire år var fullstendig arbeidsudyktig. Seinare tok han opp att arbeidet på universitetet, men utan den tidlegare styrken.

Han var gift med Dagmar Kielland, ei søster av Alexander Kielland.

Kjelder 
 Georg Brandes: Olaf Skavlan, 1891.
 Digitaliserte bøker av Skavlan hos Nasjonalbiblioteket.

Norske litteraturprofessorar
Folk frå Stranda
Sigvald Skavlan

Sigvald Skavlan () var ein norsk prest og diktar. Han var gift første gong med Hilda Egidia Egidius og andre gong med Cecilia Catherina Larsen.

Liv og gjerning
Skavlan var son av Gerhardine Pauline Bergh og stortingsmannen Aage Schavland. I 1844 flytta familien frå Stranda til Herøy der Aage Schavland vart prest etter Hans Conrad Thoresen. Då faren vart møtte på Stortinget i 1848 tok han Sigvald og broren Olaf med til Christiania. I 1850 vart dei to gutane sende til Bergen på skule, før Sigvald byrja å studere teologi i Kristiania. Han var ferdig utdanna i 1865, og byrja same år som sjømannsprest i Antwerpen - han var ein av dei første i den nyoppretta sjømannsmisjonen. Det var han fram til han i 1869 tok til som lærar ved Trondhjems Døvstummeinstitut i 1869. I 1872 vart han forstandar ved denne skulen, og skreiv instituttets historie ved femtiårsjubileet i 1875. I denne boka er også avhandlinga «Tegnsprog», som låg langt føre den tids tankar om teiknspråk. Han vart prest igjen i 1877, då på Askøy der han både var sokneprest og prost, før han i 1887 kom til Vår Frue kyrkje i Trondheim, der han var fram til han gjekk av med pensjon.

Skavlan arbeidde mykje med døve, og hadde gudstenester for døve og deltok i foreningslivet for døve. Han skal ha vore svært god i teiknspråk. I 1910 vart han det første æresmedlemmet i Døvstumforeningen i Trondhjem.

Som prest ivra han for ungdomsarbeid som resulterte i skipinga av Trondhjems Ynglingeforening, ei forening han også vart æresmedlem av.

I 1872 ble Skavlan medlem av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab og han ble i 1897 utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs orden.

Verk
Som salmediktar blir han kanskje hugsa best for salmen «Å, fikk jeg kun være den minste kvist» som står i Norsk Salmebok saman med to andre salmar av Skavlan. Han skreiv også andre songar, mest kjend er kanskje «Sangerhilsen», og han skreiv kantater for ulike hendingar som til dømes Røros kobberverks 250-årsjubileum, Trondheims 900-årsjubileum og kong Haakon VIIs og dronning Mauds kroning. Han publiserte ei rad bøker, musikk og songsamlingar.

Salmar
 Jeg kysser dine hender
 Min lodd falt meg liflig
 Det lyser kors i Nordens flagg
 Å, fikk jeg kun være den minste kvist

Dei tre første salmane vart gjendikta på nynorsk (av mellom andre Bernt Støylen) og brukt i Nynorsk salmebok på 1920-talet.

Bøker og diktsamlingar
 Fra Hav og Havn («To Fortællinger og nogle Digte») (1868)
 Via Dolorosa («En Bog om Modgang og Kors») (1869)
 Eva, den første Kvinde (1872)
 Veninderne (1873)
 Korsets Sange (bibelske dikt) (1885)
 Stav og Harpe (dikt) (1913)

Kjelder
Oppslag i Norsk Biografisk Leksikon

St. Olavs Orden
Medlemmar av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab
Norske salmediktarar
Norske prestar
Folk frå Stranda
Spinn

Spinn, rørslemengdmoment, impulsmoment, angulær impuls, dreieimpuls eller rotasjonsimpuls er ein vektorstorleik i fysikken knytt til rotasjon. Ein av dei grunnleggjande bevaringslovene i mekanikken slår fast at spinnet for eit isolert system i fysikk held seg konstant, og det må eit ytre kraftmoment til for at spinnet skal endre verdi eller retning. 

I kvantemekanikk refererer det til intrisikk drivmoment for ein partikkel. Intrisikk tyder at spinnverdien ikkje er avhengig av noko eksternt punkt, i motsetnad til drivmoment. Spinn er ein viktig storleik i kvantemekanikk og statistisk fysikk sidan han styrer den kollektive oppførselen til ei samling av identiske partiklar. Spinn-statistikk-teoremet seier at partikler med heiltalig spinn, dvs. , er boson, som ikkje følgjer Pauliprinsippet, medan partikler med halvtalig spinn, dvs. , er fermion som følgjer Pauliprinsippet. 

Storleiken spinn vart først introdusert av Wolfgang Pauli i 1927 som ein ekstra fridomsgrad som var naudsynt for å formulere Pauliprinsippet. Den første teorien der spinn var ein integrert del var den relativistiske skildringa til Paul Dirac av elektron i 1928.

Matematisk formulering 
Den matematiske formulering av spinn er analog til formulering av kvantisert drivmoment. Klassisk drivmoment er ein vektor med tre komponentar, dvs. tre fridomsgrader. Kvantemekaniske er det berre to fridomsgrader på grunn av kvantesamanfiltring. Vanligvis gjev ein absoluttverdien og spinn omkring z-aksen.

Matematisk kan dette skrivast 

her er S spinnvektor-operatoren,  er ein spinneigenvektor, s er  spinnkvantetal og ms er sekundært spinnkvantetal. For z-komponenten har vi

verdiane av ms er avgrensa av s

Ofte formulerer ein òg kvantemekanisk spinn ved hjelp av Paulimatrisene.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Spinn» frå ,  den 14. april 2013.  
 

Grunnleggjande fysikk
Rotasjonssymmetri
Kvantefeltteori
Spinntronikk
Spontant symmetribrot

Spontant symmetribrot er eit fenomen i fysikken der ein symmetri hos eit system bryt grunntilstanden (eller vakuumtilstanden hos ein kvantefeltteori)

Dømet i figuren viser eit symmetrisk mekanisk system, der den symmetriske situasjonen ikkje har lågast energi og finn seg i labil likevekt. Eit anna enkelt døme på spontant symmetribrot er ferromagnetisme. Strukturen til jarnet har speglingssymmetri, og ved høge temperaturar finst ingen spontan magnetisering. Men om det blir kjølt ned til under Curiepunktet, oppstår det eit spontant magnetisk moment innan små domener.

Eit anna døme der symmetrien spontant vert broten ved ein faseovergang er superleiar og Meissner-effekten.

Eit døme er den såkalla Higgsmekanismen, der tre av dei fire elektrosvake bosona , W+, W- og Z0 får masse ved at den elektrosvake gaugesymmetrien vert broten spontant til den elektromagnetiske gaugesymmetrien. Fotona blir verande masselause. Dette er ein eigenskap hos den kjente Weinberg-Salam-teorien, som Steven Weinberg og Abdus Salam fekk Nobelprisen i fysikk for i 1979.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Spontant symmetribrudd» frå ,  den 14. april 2013.  
 

Teoretisk fysikk
Kvantefeltteori
Standardmodellen
Kvantekromodynamikk
Symmetri
Kvantefasar
Spreiingsprosess

Spreiingsprosessar er kollisjonar mellom partiklar og vert særskild nytta innan kvantemekanikk. Spreiingseksperiment har historisk sett spelt ei viktig rolle i å avdekke eigenskapane til materien. Ved å sende partikkelstrålar, som elektron, proton eller alfapartiklar, mot materie vil ein kunne finne ut noko om den indre strukturen til partiklane som kjem ut av kollisjonane.

Kjelder
spredningsprosesser. (14.10.2011) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/spredningsprosesser

Spreiingsteori
Spreiing og absorpsjon
Kvantemekanikk
Hilbertrom
Universitetet ved al-Karaouine

{{Infoboks universitet
|namn              = Universitetet ved al-Karaouine
|lokalt namn       = 'جامعة القرويين  Jāmi`at al-Qarawīīn
|bilete        = Al-Karaouine University(js).jpg
|grunnlagt =  859
|type              = Koranskule eller universitet (859 til 1963)Statleg universitet frå 1963
|tilknytting       = Sunniislam
|stad              = Fez i Marokko
}}
Universitetet ved al-Karaouine (også skrive al-Qarawiyyin, arabisk ) er eit universitet ved al-Karaouinemoskeen i Fez i Marokko. Lærestaden og moskeen blei grunnlagd av Fatima al-Fihri i 859. Universitetet blir derfor ofte omtalt som det eldste i verda som framleis er i drift. Det blei del av det moderne marokkanske universitetsystemet i 1963.

Namnet på moskeen og universitetet viser til Kairouan i Tunisia, staden al-Fihrifamilien opphavleg kom frå.  

 Kjende studentar 
 Allal al-Fassi
 Leo Africanus
 Abd el-Krim el-Khattabi
 Ibn Khaldun
 Maimonides
 Muhammad Taqi-ud-Din al-Hilali
 Abdullah al-Ghumari

 Bakgrunnsstoff 
 ISESCO: Fez 2007 
 UNIVERSITE QUARAOUIYINE - Fes  (French)

 Kjelder 

http://framtida.no/articles/her-har-dei-studert-i-over-1000-arDenne artikkelen bygger på «University of al-Karaouine» frå ,  den 14. april 2013.''  

Universitet i Marokko
Skipingar i 859
Fez
Olaus Abelseth

Olaus Abelseth () var ein norsk-amerikansk bonde frå Ørskog på Sunnmøre. Han var ein 31 nordmenn som var med RMS «Titanic» frå Southhampton i 1912. Abelseth hadde utvandra i 1903, og var i 1911 heime på vitjing. Søskebarnet Peter Andersen Sjøholt frå Ørskog var med og omkom i det kalde vatnet då Titanic gjekk ned. Svogeren Sigurd Hansen Moen omkom også. Med på reisa var også Karen Marie Abelseth (fødd 1895) frå nabogarden på Abelseth (Apalset), Olaus hadde lova å passe på ungjenta - ho overlevde. Karakteren «Jack Dawson» i filmen Titanic (1997) kan vere delvis basert på Abelseths opplevingar. Abelseth vitna for granskingskommisjonen i USAs senat.

Abelseth døydde i Hetting i Nord-Dakota i 1980.

Sjå også
 Norske passasjerar ombord på RMS Titanic

Kjelder

Titanic-forliset
Folk frå Ørskog
Norsk-amerikanarar