alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Butt

Ein butt er eit stort kar for oppbevaring av vin og andre flytande varer. Det er ei britisk måleining for volum og er lik 126 imperial gallon som er 572,5 liter. I eldre tider vart butt òg kalla pipe, og var 126 US gallon eller 477 liter. 

Ein butt svarar til ein italiensk botto som varierer frå 500 til 1200 liter, ein portugisisk boto på 435 liter eller ein russisk botsjka på 491 liter.

Kjelder

Delar av denne artikkelen bygger på «Butt (unit)» frå ,  den 14. juli 2012.  

Måleiningar for volum
Ilåt
Engelske ord og uttrykk
Bygdetønne

Ei bygdetønne eller heimetønne er ei gammal måleining for kjøp og sal innanfor eit lokalt område. Bygdetønna var ofte litt større enn den fastsette måleininga tønne.

Kjelder
bygdetønne. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/bygdetønne

Måleiningar for volum
Ilåt
Bølgjefunksjon

Bølgefunksjonen  i kvantemekanisk teori er ein kompleks funksjon som skildrar tilstanden til eit fysisk system. I posisjonsrepresentasjonen blir bølgjefunksjonen til eit ein-partikkelsystem ofrast skrive som

.

Det er vanskeleg å gje bølgjefunksjonen noko direkte fysisk tolking, men sannsynstolkinga til Born postulerer at sannsynet for at det kvantemekanisk systemet skildra av  skal «finne seg» i eit område rundt  ved tida  er gjeven ved

.

Relasjon til generell formulering 
I den generelle formuleringa av kvantemekanikken skildrast tilstanden til eit system ved ein tilstandsvektor (eg. tilstandsstråle)  som oppfyller Schrödingerlikninga,

 ,

der  er Hamiltonoperatoren som skildrar det fysiske systemet.

Bølgjefunskjonen i posisjonsrepresentasjonen, , er projeksjonen av tilstandsvektoren  ned på eigenvektorane til posisjonsoperatoren:

 .

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Bølgefunksjon» frå ,  den 14. juli 2012.  

Kvantemekanikk
Grunnleggande fysiske omgrep
Bølgjemekanikk

Bølgjemekanikk syner til mekanikken til bølgjer.

I kvantemekanikk og kvantefysikk
I kvantemekanikk og kvantefysikk vert omgrepet bølgjemekanikk i dag lite nytta og då helst i samband med den delen av kvantefysikken som knyter seg til arbeida til Erwin Schrödinger og Louis de Broglie, fordi desse la stor vekt på bølgjenaturen til materien.

Sjå òg
Schrödingerlikninga

Kjelder
Eudyptes

Eudyptes er ei biologisk slekt av seks pingvinartar. Felles karakteristiske trekk inkluderer iaugefallande gulfarga fjørpryd på hovudet, som kraftige augebryn, dessutan raudfarge i nebbet, og rosa føter. Dei hekkar på 
New Zealand og sub-antarktiske øyar i Sørishavet. Alle legg to egg, men det første egget dei legg er vesentleg mindre enn den andre.

Skildring 
Lætet frå desse fuglane er meir samansett enn blant andre pingvinartar, med varierte strofer av ulik lengd. 

Eudyptes-pingvinar hekkar på øyar i dei sørlege delar av verdshava, det største mangfaldet finn ein rundt New Zealand og omkringliggande øyar. Kurtise og åtferd ved hekking er meir utvikla enn blant andre pingvinartar. Begge kjønna tar del i ruging av egg og ungar.

Desse pingvinane legg to egg, men det første er mindre enn det andre. Alle artane viser det sjeldne fenomenet, den første egget (eller egg-A) er monaleg mindre enn den andre (egg-B). Det er mest ekstremt hos klippehopparpingvin, kor det første egget gjennomsnitt berre har 60 % av storleiken til det andre egget. Grunnen til dette fenomenet er enno ukjent.

Artsliste 
Eudyptes i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter Ny verdensliste med norske fuglenavn NOF, 20.04.2017
 Skogpingvin, Eudyptes pachyrhynchus, Fiordland Penguin, VU
 Hornpingvin, Eudyptes sclateri, Erect-crested Penguin, EN
 Gulltoppingvin, Eudyptes chrysolophus, Macaroni Penguin, VU
 Kvitkinnpingvin, Eudyptes schlegeli, Royal Penguin, VU
 Klippehopparpingvin, Eudyptes chrysocome, Rockhopper Penguin, VU
 Langduskpingvin, Eudyptes moseleyi, Tristan Penguin, EN
 Snarespingvin, Eudyptes robustus, Snares Penguin, VU

Kjelder 
 Denne artikkelen byggjer på «Crested penguin» frå , den 14. juli 2012, artikkelen gav følgjande referanse:

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Pingvinar
Spheniscus

Spheniscus er ei biologisk slekt av fire pingvinartar. Felles karakteristiske trekk inkluderer eit svart band som går rundt den kvite undersida langs kanten mot den mørke ryggsida, eit mørkt nebb, og eit kvitt band bak og rundt øyreområdet som kan teikne ein brillefigur. Det siste er framtredande hos kappingvin som tidlegarer blei kalla 'brillepingvin' på norsk. Alle medlemmer av denne slekta legg egga sine i hòler.

Tre av artane lever i temperert klima som Sør-Afrika og langs kysten av Peru, Chile, Falklandsøyane og sørlege kysten av Argentina, medan ein er endemisk til Galápagosøyane, og er den nordlegaste av alle pingvinartar.

Artsliste 
Spheniscus-pingvinar i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.6 frå august 2011 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler. 

 Kappingvin, Spheniscus demersus
 Humboldtpingvin, Spheniscus humboldti
 Galapagospingvin, Spheniscus mendiculus
 Magellanpingvin, Spheniscus magellanicus

Kjelder 
 Denne artikkelen byggjer på «Banded penguin» frå , den 14. juli 2012

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Pingvinar
Copyright-symbolet

Copyright-symbolet © (ein C inni ein runding) er det amerikanske teiknet for opphavsrett (engelsk copyright).
Lenge var det eit krav i USA om at ein måtte bruka copyright-merket i eit verk for å få opphavsrettsvern til det. Regelen blei oppheva då landet slutta seg til den verdsomspennande Bernkonvensjonen om opphavsrett. I tråd med denne konvensjonen oppstår opphavsretten i og med at åndsverket blir til. Bruk av copyright-merket har dermed inga rettsleg tyding lenger.

Ein vanleg bruk av copyright-merket er å setja merket først, så årstalet verket blei til og deretter namnet på opphavspersonen eller organisasjonen som har opphavsretten. Merkinga kan til dømes bli slik: «© 2011 John Smith». Slik merking fungerer i dag berre for å opplysa brukarar av verket om at det er verna av opphavsrett.

Kjelder

Opphavsrett
Typografiske teikn
Mswati III av Eswatini

Mswati III () er konge og leiar av Swaziland. Han er son til kong Sobhuza II av Swaziland og ein av dei mange konene hans, Ntombi av Swaziland.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Mswati III» frå ,  den 14. juli 2012.  
 

Eswatiniske regentar
Eswatiniske kongelege
Ivesdal kyrkje

Ivesdal kyrkje er ei langkyrkje frå 1876 som ligg i Bjerkreim kommune i Rogaland. 

Byggverket er i tre og har 210 plassar. Altertavla er laga av Karl Straurye i 1937 og har som motiv «Kom til meg dere som strever». Orgelet er frå A. Magnusson orgelbyggeri AB og er eit 6-stemmers orgelpositiv. Det blei laga i 1983 og flytta frå Sokndal kyrkje til Ivesdal kapell i 1995.

Kyrkjestaden har status som kulturminne, men er ikkje freda.

Kyrkja var tidlegare nemnd som Ivesdal kapell, dette vart endra 1. januar 2021.

Kjelder 

 «Ivesdal kapell» ved  DIS-Rogaland
 
 «Ivesdal kyrkje» ved bjerkreimkyrkja.no
 

Delar av denne artikkelen bygger på «Ivesdal kapell» frå ,  den 14. juli 2012.

Bakgrunnsstoff 
 
 

Kyrkjer i Bjerkreim
Kyrkjer i Dalane prosti
Kulturminne i Bjerkreim
Langkyrkjer i Stavanger bispedømme
Norske kyrkjer frå 1870-åra
1876 i Noreg
Bjerkreim kyrkje

Bjerkreim kyrkje er ei langkyrkje frå 1835 i Bjerkreim kommune i Rogaland.

Byggverket er i tre og har 410 sitjeplassar.

Kyrkjebygget er oppført etter typeteikningar av Hans Ditlev Franciscus von Linstow. Sidan det er oppført før 1850, er det automatisk listeført hjå Riksantikvaren.

Kjelder 

 

Denne artikkelen bygger på «Bjerkreim kirke» frå , den 14. juli 2012.

Bakgrunnsstoff 
 
 
 

Kyrkjer i Bjerkreim
Langkyrkjer i Stavanger bispedømme
Kulturminne i Bjerkreim
Kyrkjer i Dalane prosti
Norske kyrkjer frå 1835
Bygningar teikna av Hans Linstow
Lauffen am Neckar-ulukka

Lauffen am Neckar-ulukka fann stad 20. juni 1959 i Lauffen am Neckar i Vest-Tyskland då ein buss kolliderte med eit ekspresstog på ein planovergang og 45 personar omkom. På den tida var det den verste bussulukka sidan den andre verdskrigen.

Bussen, som berre var godkjend for å ha 52 passasjerar, hadde 72 passasjerar denne dagen. 37 personar, inkludert bussjåføren, døyde i kollisjonen eller neste dag. Åtta andre døyde dei neste vekene. 25 andre passasjerar i bussen overlevde, men vart alvorleg skada.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Lauffen bus crash» frå , og «Busunfall von Lauffen» frå  den 14. juli 2012.  
 

Historia til Baden-Württemberg
Trafikkulukker i Tyskland
1959 i Vest-Tyskland
Jarnbaneulukker i 1959
Gravenhurst i Ontario

Gravenhurst er ein by i Muskoka-regionen i Ontario i Canada. Han ligg om lag 15 km sør for Bracebridge.

Historie

Gravenhurst heitte opphavleg «McCabes Bay» og seinare «Sawdust City». Namnet «Gravenhurst» kjem frå ein landsby i England som er nemnd i Bracebridge Hall av Washington Irving.

Den økonomiske veksten på staden kom frå bygginga av ein koloniseringsveg i 1850-åra. Dampskipstrafikk på Muskokasjøane tok til på 1860-talet. Byen ligg strategisk til som den nordlege endestasjon på Toronto, Simcoe og Muskoka-jernbanen. Byen ligg til som «porten til Muskoka».

I 1942 starta det norske Luftforsvaret flyttinga av treningsleiren Little Norway i Toronto til Muskoka flystripe nær Gravenhurst. Nordmennene var i Gravenhurst nesten heilt til slutten av den andre verdskrigen i 1945.
Frå 1940 til 1946 husa Gravenhurst Camp XX, ein fangeleir for nazistiske krigsfangar som lokalt var kjend som «the Muskoka officers club». Både før og etter krigen var leiren eit tuberkulosesanitarium att, og seinare vart det ein kosher fritdsstad kalla The Gateway.

Gravenhurst hadde eit folketal på 11 640 i 2011, ein auke på 5,4 % frå folketeljinga i 2006.  I 2006 hadde Gravenhurst 95,6 % kvite, 2,0 % urfolk og 2,4 % «synlege minoritetar» (Visible Minorities). Om sommaren aukar folketalet mykje på grunn av hyttefolk i området.

Kjende personar frå Gravenhurst

Medisinaren Norman Bethune var fødd i Gravenhurst og huset til familien er teke vare på som ei Canadian National Historic Site.

Referansar

Bakkgrunnsstoff
 Town of Gravenhurst
 Gravenhurst Fire Department
 Muskoka Wharf

Byar i Ontario
Noreg under andre verdskrigen
Aldusblad

Aldusblad eller alduslauv er eit typografisk teikn danna av eit hjarteforma blad med noko lauv over, og kan brukast ståande rett opp eller liggjande til venstre eller høgre. Aldusbladet er eitt av dei eldste typografiske ornamenta og finst allereie i tidlege greske innskrifter. Det er kalla opp etter den vidkjende boktrykkaren Aldus Manutius, som levde i Venezia på 1400-talet. Aldus Manutius brukte ofte teiknet i bøker og andre trykksaker, og bidrog dermed til å spreia det. Aldusblad har som regel ein dekorativ funksjon. Det kan til dømes brukast til å avslutta ein trekant, ramme inn ein tekst eller skilja ein tekstbolk frå ein annan.

Det tyske forlaget Verlag Hermann Schmidt Mainz bruker aldusbladet som varemerke.

Framstilling 
Unicode har tre kodar for aldusblad:

Døme

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Alduslöv» frå ,  den 14. juli 2012.  
Aldusblad  ved www.e-poke.dk

Bakgrunnsstoff

Skiljeteikn
Ornament
Taklamakan

Taklamakan (uighurisk: تەكلىماكان قۇملۇقى, kinesisk: 塔克拉玛干沙漠) er ein ørken i Sentral-Asia, som for det meste ligg i den autonome regionen Xinjiang i Kina. Han ligg i det ovalforma Tarimbekkenet og strekkjer seg frå Pamirfjella i vest til den tidegare (no opptørka) innsjøen Lop Nur i aust, frå Tian Shan i nord til Kunlunfjella på grensa til Tibet i sør. Utstrekning i aust-vest-retning er om lag 1000 km og i nord-sør-retning rundt 500 km. Arealer er på rundt 270.000 km² og Taklimakan vert rekna som den 18. største ørkenen på jorda. Dei fleste kinesiske atomvåpentestane vart utførte i Taklamakanørkenen.

Geologi 
Tarimbekkenet er eit endorheisk nedslagsfelt og det lågaste punktet, Turpan-forsenkinga, ligg 154 meter under havflata. Som i andre ørkenar fører vinden saman sanddyner med ei høgd på opp til 100 m, nokre er heilt opp til 300 m høge.

Klima 

Klimaet er kontinentalt, med lite nedbør: i vest rundt 38 og i aust berre 10 mm i året. Området er difor svært tørt og mange tidlegare elver har tørka opp. Men det fell snø i fjella rundt Tarimbekkenet og når snøen smeltar om våren vert elvane tilført vatn. Mange elvar forsvinn i ørkensanden, men somme, som den 2000 km lange Tarimelva, fører vatn heilt til Lop Nur i aust, der ho forsvinn.  Khotan er ei anna elv som framleis har noko vassføring når snøen smeltar. Det er fleire uttørka elveleie i området. I oasane veks det poppel og ymse buskvekstar og det vert dyrka frukt og grønsaker i frodige hagar.

Folkesetnad 
Rundt kanten på ørkenen ligg det fleire oasar, både i nord og sør og fleire av desse er mellomstore byar. Til for nokre tiår sidan var dei fleste innbyggarane uighurar, men i nyare tid har mange han-kinesarar flytta inn i området, noko som har ført til fleire uighuropprør. Tidlegare budde tokharane (som tala eit indo-europeisk språk) i dette området, men dei vart fortrengt av tyrkiskspråklege uigurarane for snart 1000 år sidan.

Silkevegen 

Den nordlege silkevegen gjekk gjennom dette området og noko forskjellige ruter vart nytta for å koma rundt Taklamakan. Ei rute gjekk nord for Tian Shan-fjella, ei anna gjekk langs den nordlege kanten av ørkenen, austover frå Kashgar, via Aksu, Kucha, Turfan og Hami. Eit alternativ var å ta av ved Korla, Lulan og Dunhuang, i staden for Turfan og Hami. Ei anna rute gjekk langs den sørlege kanten av ørkenen: Kashgar, Yarkant, Khotan, Yutian, Qargan og Dunhuang.

Kjelder 

Ørkenar
Kinesisk geografi
K’iche’

K’iche’, med spansk ortografi quiché (òg kjend som katzijob'al), er det mest utbreidde mayaspråket. Det blir snakka av mellom ein og to millionar menneske, hovudsakleg i dei sentrale høglanda i Guatemala. Ifølgje den guatemalanske folketeljinga frå 2002 er det 1 270 953 menneske som tilhøyrer quichéfolket, av dei har 890 596 k’iche’ som førstespråk. Ethnologue sitt  tal er likevel mykje høgare, til saman 2 333 000 talarar. K’iche’ er uansett landet sitt nest største språk etter spansk. 

K’iche’ har ei rekkje ulike dialektar som av og til vert rekna som eigne språk.

Det meste kjende verket på k’iche’ er den mytologiske tekstsamlinga Popol Vuh.

Fonologi

Vokalar

K’iche’ har seks vokalar:

Konsonantar

Ortografi

K’ich’e har vorte skrive med ulike ortografiar. Den klassiske ortografien til Fader Ximénez, som skreiv ned Popol Vuh, er basert på spansk ortografi, og har vorte erstatta med ein ny ortografi, som er bestemt av ALMG (Academia de Lenguas Mayas de Guatemala).

Morfologi

Kʼicheʼ har to sett av person-numerus-affiks, som blir referert til som sett A og sett B. Affiksseriene blir brukt både på substantiv og verb. "Sett A" blir brukt på substantiv for å markere eigaren i possessorkonstruksjonar og på verb for å markere kongruens med det transitive subjektet (nomen i ergativt kasus). "Sett B" på verb markerer det transitive objektet eller med det intransitive subjektet (absolutiv kasus).

Pronomem

Kʼicheʼ distinguishes six pronouns, classified by person and number. Gender and case are not marked on pronouns. Pronouns are often omitted, as subject and object agreement are obligatorily marked on the verb.

Verb

Verb er morfologisk kompleks, og kan ta både prefiks og suffiks.

Tabellen nedanfor viser affiksa i eit ergativt/absolutivt mønster. Subjektet bruker sett A-prefiks, subjekt av intransitive verb og (her) objektet til det intransitive verbet bruker sett B-prefiks. Aspekt, modus og rørsle er også markert: Prefikset ul- i rørslekolonna indikerer rørsle mot talaren, mens prefikset e- indikerer rørsle bort.

Det siste prefikset, det såkalla statussuffikset, uttrykker kva grammatiske trekk som blir uttrykt med andre prefiks (transitivitet, modus, rørsle).

Referansar

Litteratur 

 Larsen, Tom 1988: Manifestations of Ergativity in Quiché Grammar. PhD-avhandling

Bakgrunnsstoff 

K’iche’–engelsk ordliste
Engelsk–k’iche’ ordliste

 Mayaspråk
 Språk i Guatemala
 Mesoamerikanske språk
Einskildspråk

Opphavleg omsett med Apertium
Verdsarv i Norden

Verdsarv i Norden gjev eit oversyn over stader UNESCO har registrert på lista deira over verdsarv i Norden, som femner landa Danmark, Finland, Island, Noreg og Sverige.

1994 – Jellingsteinane: Gravhaugar, runesteinar og kyrkja i Jelling
1995 – Roskilde domkyrkje
2000 – Kronborg slott
2014 – Stevns Klint
2014 – Den danske delen av Vadehavet

1991 – Gamle Raumo
1991 – Sveaborg
1994 – Petäjävesi gamle kyrkje
1996 – Verla tresliperi og pappfabrikk
1999 – Bronsealdergravrøysane i Sammallahdenmäki
2005 – Struvemeridianen
2006 – Höga kusten

2004 – Ilulissatfjorden

2004 – Þingvellir nasjonalpark
2008 – Surtsey

1979 – Bryggen i Bergen (Tyskebryggen)
1979 – Urnes stavkyrkje
1980 – Bergstaden Røros
1985 – Helleristningane i Alta
2004 – Vegaøyan
2005 – Struvemeridianen
2005 – Vestnorsk fjordlandskap – Geirangerfjorden og Nærøyfjorden
2010 – Bergstaden Røros og Circumferensen – femner kommunane Røros, Tolga, Os, Engerdal og Holtålen

1991 – Drottningholms slott
1993 – Birka og Hovgården
1993 – Engelsbergs bruk
1994 – Helleristningane i Tanum
1994 – Skogskyrkogården
1995 – Hansabyen Visby
1996 – Gammelstads kyrkstad
1996 – Laponia
1998 – Orlogsbyen Karlskrona
2000 – Höga kusten
2000 – Kulturlandskapet på Södra Öland
2001 – Falun og Kopparbergslagen
2004 – Grimeton kringkastar
2005 – Struvemeridianen
2012 – Hälsingegårdar

Bakgrunnsstoff
UNESCOs liste over verdens kultur- og naturarv

Verdsarv
Henrik Ingebrigtsen

Henrik Ingebrigtsen () er ein norsk mellomdistanseløpar frå Sandnes. Ingebrigtsen spring for Sandnes Idrettslag. Veslebror hans, Filip Ingebrigtsen er også mellomdistanseløpar og deltok i junior-VM 2012.

Karriere 

Henrik Ingebrigtsen har ei rekkje gonger vorte juniornoregsmeister, på både 800 meter, 1500 meter og på hinderløp, 2000 meter. Henrik Ingebrigtsen tok den einaste gullmedaljen Noreg fekk under EM i friidrett 2012 i Helsingfors. Han tok rekorden på 1500 meter. 

Ingebrigtsen fekk også delta for Noreg under sommar-OL 2012 i London. I London sprang Ingebrigtsen seg heilt til finalen på 1500-meter og vart kjend for taktikken og dei iskalde løpsavslutningane sine. I finalen den 7. august enda han på ein femteplass med tida 3.35,4. Dette var ny norsk rekord, 3 tidelar unna bronsemedaljen og fem tidelar unna sølvet; eit sterkt løp av Ingebrigtsen som då var 21 år gamal og OL-debutant. Gullmedaljen gjekk til Taoufik Makhloufi frå Algerie framfor Leonel Manzano frå USA og Abdalaati Iguider frå Marokko.

Nokre resultat 

 Sølv på 1500 meter (3.48,43) i NM i friidrett 2009
 Gull på 1500 meter (3.46,50) i NM i friidrett 2010
 Bronse på 800 meter (1.50,84) i NM i friidrett 2010
 Tok ny noregsrekord på 1500 meter 29. april 2012 og sletta rekorden til Lars Martin Kaupang frå 1976. 
 Tok ny noregsrekord på ei engelsk mil i Crystal Palace i London (3.54,28) den 14. juli 2012, og sletta rekorden til Knut Kvalheim frå 1974.
 Gull på 1500 meter (3.46,20) i EM i friidrett 2012 i Helsingfors.
 Femteplass på 1500 meter-finale og ny norsk rekord (3.35,4) under sommar-OL 2012 i London.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Henrik Ingebrigtsen» frå ,  den 15. juli 2012.

Fotnotar

Norske mellomdistanseløparar
Folk frå Sandnes
Norske deltakarar under sommar-OL 2012
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012
Europameistrar i friidrett
Norske langdistanseløparar
Qaqet

Qaqet er eit bainingspråk i papua-språkgruppa  som blir snakka i på Gazelle-halvøya i East New Britain-provinsen på øya New Britain i Papua Ny-Guinea.

Språket blir skrive med latinske bokstavar og er brukt på fleire barneskular.

Bakgrunnsstoff
Qaqet-materiale ved The Internet Archive (archive.org)
Qaqet-tekstar  ved Summer Institute of Linguistics (sil.org)

Kjelder

Qaqet ved ethnologue.com

Aust-papua-språk
Bainingspråk
Einskildspråk
Språk i Papua Ny-Guinea
Kairak

Kairak er eit bainingspråk i papua-språkgruppa  som blir snakka i East New Britain Province på øya New Britain i Papua New Guinea.

Kjelder

Aust-papua-språk
Einskildspråk
Språk i Papua Ny-Guinea
Camera lucida

Camera lucida er eit hjelpemiddel for å teikne av romlege eller flate objekt. Apparatet vart funnen opp av fysikaren William Hyde Wollaston i 1807. Ved hjelp av camera lucida vert det projisert eit virtuelt bilete av lekamen slik at dette vert sett i same plan som teiknepapiret. Dermed kan ein lett gjengi lekamen ved å la blyanten følgje det virtuelle biletet.

Kjelder

«camera lucida».  I Store norske leksikon. 

Kunstteknikkar
Optiske instrument
Simbali

Simbali er eit bainingspråk i papua-språkgruppa  som blir snakka i East New Britain-provinsen på øya New Britain i Papua Ny-Guinea. Simbali-talarar er også tospråklege i mali.

Bakgrunnsstoff 
 Ethnologue-rapport om Simbali
 The Simbali Language ved multitree.org

Aust-papua-språk
Einskildspråk
Språk i Papua Ny-Guinea
Camera obscura

Camera obscura (latinsk for mørkt rom) eller holkamera er ei enkel form for projeksjonsapparat eller avbildingsmaskin. Innretninga består av eit mørkt avlukke med eit lite hol der ljoset frå omgivnadene føre holet slepp inn, og dermed avbildar seg som eit opp-og-ned-vendt lysbilete på bakveggen inne i avlukket.

Slike innretningar vart tidlegare brukt som hjelp for nøyaktig avteikning av utsnitt av den synlege røyndomen, og dannar grunnlag for episkopet og fotografiapparatet. Eit fotoapparat blir framleis kalla «kamera», det vil seie «kammer».

Verkemåte
Prinsippet bak camera obscura kan demonstrerast enkelt med ei mørk kasse eller eit avblenda rom med eit hol eller lite lysopning i den eine sidan. Ljoset som blir reflektert frå ein gjenstand eller eit landskap utanfor kassa eller rommet, vil skine igjennom holet og treffe ein del av bakveggen som eit lysbilete der motivet står opp-og-ned og er speglvendt. Ein teiknar kan leggje eit papir eller eit anna teikneunderlag på veggen der projeksjonen treffer, og streke opp og kopiere motivet over på underlaget. Metoden sørgar for at perspektiv og storleiksforhold blir korrekt attgjeve, og avbildninga virkar dermed meir røyndomstru. Djupneskarpleiken er uavgrensa. Skarpleiken er avhengig av storleiken på holet.

Camera obscura kan òg utstyrast med optiske linser og spegl for å forsterke ljoset som slepp inn og få fleire detaljar i lysbiletet. Motivet blir likevel litt forteikna som følgje av aberrasjon, det vil seie optiske avbildingsfeil.

Det finst fleire camera obscuraer i verda, òg i Noreg.Det største av desse står i Trondheim, der det er mogleg for vitjande å stå inne i sjølve kameraet.

Sjå òg
Kamera
Projeksjonsapparat
Camera lucida 
Pantograf
Perspektiv
Trompe l'oeil

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Camera obscura» frå ,  den 15. juli 2012.

Bakgrunnsstoff

Optiske instrument
Kunstteknikkar
Latinske ord og uttrykk
Bainingspråket ura

Ura er eit bainingspråk i papua-språkgruppa  som blir snakka i East New Britain-provinsen på øya New Britain i Papua Ny-Guinea. Ura fungerer delvis som eit lingua franca for talarar av andre bainingspråk. Talarane kallar seg uramät.

Bakgrunnsstoff
 Ethnologue-rapport om ura

Aust-papua-språk
Bainingspråk
Einskildspråk
Språk i Papua Ny-Guinea
Caput mortuum

Caput mortuum er latinsk for «daudinghovud» og vart i alkymien i mellomalderen nytta som eit generelt omgrep for oske eller destillasjonsrest. I dag er det namnet på eit pigment. 

Pigmentet vart opphavleg framstilt av naturleg førekomande jernoksid, men vart seinare framstilt ved oppvarming av jern(II)-sulfat eller jernvitriol til 500 °C. Fargekarakteren er mørk brun, noko mørkare enn engelskraudt. I dag vert fargen slått saman med venetiansk raudt. Ved ytterlagare oppvarming til 700 °C eller meir får stoffet eit fiolett stikk. Pigmentet er særs lysbestandig og stabilt i blanding med andre pigment.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Caput mortuum» frå ,  den 15. juli 2012.  
 

Alkymistiske stoff
Latinske ord og uttrykk
Pigment
Organiske pigment
Jernoksidpigment
Makolkol

Makolkol er eit utdøydd bainingspråk i papua-språkgruppa. Det vart snakka i East New Britain-provinsen på Gazelle-halvøya på øya New Britain i Papua New Guinea. Makolkol døydde ut i 2000.

Bakgrunnsstoff 
 Ethnologue-rapport om makolkol

Aust-papua-språk
Bainingspråk
Einskildspråk
Utdøydde språk
Nedleggingar i 2000