alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Almanakk for Noreg

Almanakk for Noreg er ein almanakk som har vore utgjeven av Universitetet i Oslo kvart år sidan 1814. Almanakken vert redigert av ein almanakk-komité utnemnd av Det akademiske kollegium ved Universitetet i Oslo. Almanakken kjem ut både på nynorsk og bokmål. På bokmål heiter han Almanakk for Norge. Tabellane blir rekna ut ved Institutt for teoretisk astrofysikk.

Almanakken har sidan 1912 komme ut med parallellutgåver på nynorsk og bokmål. Boka har no eit A6-format og 128 sider. Av innhaldet er kalendarium med merkedagar, solrenning og soleglad i ei rekkje byar, kulminasjon og nedgang for sol, måne og planetane frå Venus til Saturn, månefasar, tussmørketabellar og planetkart som syner planetbaner på himmelen gjenom året. Det er òg statistiske oppgåver, meteorologiske data og oversikt over reglar for jakt, fangst og fiske.

Almanakken har kvart år ein temaartikkel. Temaartiklane dei siste åra har vore:
 2021: Botolv Helleland: «Norsk stadnamnarkiv 100 år» og Espen Sørbye: «Forbodstida»
 2019: Albert Rønning: «1319 – byrjinga på slutten for norsk sjølvstende»
 2018: Finn E. Johannesen: «Spanskesykja»
 2016: Øystein Sørensen: «Oktoberrevolusjonen og Noreg» og Alv Egeland: «Kristian Birkeland»
 2015: Martin Austnes: «Noregs Bank – Banken som skulle gje det nye Noreg ei framtid»
 2014: Morten Nordhagen Ottosen: «'Mirakelåret' 1814 i eit europeisk perspektiv»
 2013: Johan Moan: «Døgnrytmar og årsrytmar hos mennesket»
 2012: Nils Voje Johansen: «Då venuspassasjar endra verda»
 2011: Johan Peter Collett: «Det Kongelige Frederiks Universitet blir grunnlagt i 1811» - om Universitetet i Oslo.
 2010: Henrik G. Bastiansen: «Norsk fjernsyn er 50 år»
 2009: Trond Bergh: «Bergensbanen 100 år»
 2008: Odd Arvid Storsveen: «Enhver Religion har et mildt og kjærligt Hjerte» - om Henrik Wergeland religiøse tenking.
 2007: Finn Erhard Johannessen: «Kong Chulalongkorns noregsreise i 1907»
 2006: Vigdis Ystad: «Ibsen hundre år etter»
 2005: Henrik G. Basiansen: «1905: Telegrafen, telefonen og unionen»
 2004: Marie Skoie: «Da tida vart normal»

Historie 
Den første norske almanakken kom ut i 1643; den vart då utgjeven for året 1644. Universitetet i Oslo har gitt ut almanakk sidan 1814. 
Frå 1912 til 1987 hadde Almanakkforlaget einerett på å produsere almanakkar. Sidan på 1995 har Gyldendal vore forleggar for Universitetet i Oslo. Samstundes byrja Almanakkforlaget å gje ut sin eigen Norsk almanakk.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Almanakk for Noreg

Noreg, Almanakk for
Universitetet i Oslo
Norske oppslagsverk
Skipingar i 1814
1814 i Noreg
Almanakkforlaget

Almanakkforlaget er eit privat forlag, eit marknadsnamn for Emil Moestue AS. 2. april 1912 underteikna Emil Moestua AS ein kontrakt med Det akademiske kollegium ved Universitetet i Oslo om produksjon og utgjeving av Almanakk for Noreg frå og med 1913-årgangen. Denne eineretten hadde Emil Moestue as heilt fram til 1987, då Stortinget oppheva eineretten.

ALmanakkforlaget samarbeider med Ajasto i Finland og og Almanacksförlaget i Sverige om utgjeving av almanakkar og kalendariske produkt. Forlaget har tre registrerte varemerke og produkt; Den 7de Sans, Aplan og Filofax.

Norske forlag
Skipingar i 1912
STS-109

STS-109 var ei romferd med romferja Columbia. Romferda var eit vedlikehaldsoppdrag av romteleskopet Hubble. Denne romferda kom til å bli den siste vellukka ferda til romferja Columbia.

STS-109
Romutforsking i 2002
Erkebiskop

Ein erkebiskop er ein høg biskopsrang i ei kristen kyrkje. Ordet er ei samansetjing av gresk arkhe (først) og episkopos (biskop, eigentleg 'oversjåar'). Han leier (normalt) eit erkebispedøme, som på grunn av storleiken, den geografiske plasseringa eller den historiske rolla er gjeven ein framtredande posisjon i den kyrkjelege strukturen.

I kyrkjer som har eigen ordinasjon for biskopar blir det ikkje utført ny ordinasjon ved utnemning til erkebiskop.

Ein erkebiskop har ikkje nødvendigvis meir makt enn ein vanleg biskop, men mange erkebispedømer er også metropolitanseter, og har eit overordna ansvar for fleire omkringliggjande bispedøme (som då vert kalla suffraganer). I vest er det fleste erkebispedøme også metropolitansete, mens det i aust finst langt fleire erkebispedøme som ikkje har denne statusen.

Noreg fekk den første erkebiskopen sin i 1154, i Nidaros. Embetet vart lagt nedt ved reformasjonen. Den norske kyrkja valde, då bispeembetet vart gjenoppretta, ikkje å gjeninnføre erkebispeembetet. Nokre andre protestantiske kyrkjer har erkebiskopar, t.d. Den svenske kyrkja (erkebispesete i Uppsala) og Den evangelisk-lutherske kyrkja i Finland (sete i Åbo), men dei fleste valde å fjerne embetet. Den anglikanske kyrkja videreførte embetet ved Reformasjonen, og har erkebispesete i mellom anna Canterbury, Dublin, Toronto og Sydney.

I Den katolske kyrkja finst også titularerkebiskopar. Dei har fått høgare rang i hierarkiet, men leier ikkje eit bispedømme. Denne tittelen vert gjeven til biskopar som har utmerkt seg i virket for kyrkja, gjerne personar som arbeider ved den romerske kurien.

Kyrkjelege titlar
Kristne leiarar
Uføretunnelen

Uføretunnelen er ein 610 meter lang tunnel på europaveg 39 i Stord kommune i Hordaland. Tunnelen går gjennom Uføro sør for Jektevik og vart opna 1. oktober 2004.

Tunnelen vart mellombels stengd 22. november 2007 etter at ein inspeksjon påviste sprekker i brannsikringskvelvet i tunnellen.

Namnet «Uføre» tyder «staden der det er vanskeleg å ta seg fram».

Kjelde 

Samferdsle i Stord
Europaveg 39
Tunnelar i Vestland
Kongedømet Lombardia-Venetia

Kongedømet Lombardia-Venetia (italiensk Regno Lombardo-Veneto, tysk Lombardo-Venezianisches Königreich) var eit kongedøme i Nord-Italia etter Napoleon sitt fall. Kongedømet vart oppretta som følgje av avgjersler under Wienerkongressen den 9. juni 1815. Kongedømet opphøyrde då den gjenverande delen av det vart annektert av Italia i 1866.

Wienerkongressen slo saman områda til Lombardia (som hadde vore styrt av habsburgarane sidan 1500-talet, og av den austerrikske greina av familien frå 1713 til 1796) og Venetia (som i periodar hadde vore under austerriksk styre sidan 1797) til ei enkel eining under dei austerrikske habsburgarane. 

Administrativt bestod kongedømet av to sjølvstendige styre i to delar. Lombardia omfatta provinsane Milano, Como, Bergamo, Brescia, Pavia, Cremona, Mantova, Lodi-Cream og Sondrio. Venetia omfatta provinsane Venezia, Verona, Padova, Vicenza, Treviso, Rovigo, Belluno og Udine.

Kongedømet Lombardia-Venetia vart først styrt av Frans II frå 1815 til han døydde i 1835. Ferdinand regjerte frå 1835 til 1848.

Etter ein folkeleg revolusjon 22. mars 1848 (Dei fem dagane i Milano), flykta austerrikarane frå Milano, som vart hovudstaden til Governo Provvisorio della Lombardia (Den provisoriske regjeringa i Lombardia). Dagen etter gjorde òg Venezia opprør mot austerrikarane, og danna Governo Provvisorio di Venezia (Den provisoriske regjeringa i Venezia). Austerrikarane gjekk inn Milano (6. august) og Venezia (24. august 1849) etter å ha slått sardiske troppar i Custoza (24-25. juli 1848) og gjeninnførte austerriksk styre. 

Frans Josef styrte kongedømet resten av tida det eksisterte. Den yngre bror hans, Maximilian, som seinare vart keisar av Mexico, tente som visekongen hans i Milano mellom 1857 og 1859. 

Lombardia vart annektert av det nyoppretta Italia i 1859 som følgje av Zürichtraktaten etter den andre italinske sjølvstendekrigen. Venetia vart avstått til Kongedømet Italia i 1866 i kjølvatnet av sjuvekerskrigen og Prahatraktaten.

Kongar i Lombardia-Venetia 

 Frans I 1815-1835
 Ferdinand I 1835-1848 
 Frans Josef I 1848-1866

Sjå òg 
 Historiske statar i Italia

Kjelder 

Austerriksk historie
Huset Habsburg-Lorraine
Risorgimento
Lombardia
Veneto
Provinsen Vibo Valentia

Provinsen Vibo Valentia (italiensk Provincia di Vibo Valentia) er ein provins i regionen Calabria i Italia. Hovudstaden er byen Vibo Valentia. Han har eit areal på 1 139 km² (7,6 % av det totale arealet til Calabria) og totalt 168 894 innbyggjarar (2005). Det er 50 kommunar i provinsen.

Provinsen vart først vedtatt 6. mars 1992 og oppretta 1. januar 1996. Han var tidlegare ein del av provinsen Catanzaro.

Største kommunane
Stand: 31. mai 2005

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell side

Kjelder 

Calabria
Vibo Valentia

Vibo Valentia er ein by sør i Italia, nær Tyrrenhavet. Han er hovudstad i provinsen Vibo Valentia i regionen Calabria og har om lag 35 000 innbyggjarar. 
Byen er eit handels-, jordbruks- og turistsenter (dei mest kjende stadane i nærleiken er Tropea, Ricadi og Pizzo) i provinsen. Svært viktig for lokaløkonomien er hamna Vibo Marina.

Historie 
Vibo Valentia var opphavleg ein gresk koloni kalla Hipponion. Han vart truleg grunnlagd rundt 600-talet fvt. av innbyggjarar frå Locri, ein viktig by i det italienske Magna Graecia, sørvest for Vibo Valentia ved Det joniske havet. Diodorus Siculus skriv at byen vart erobra i 388 fvt. av Dionysius den eldre, tyrann i Siracusa, som deporterte alle innbyggjarane. Innbyggjarane kom tilbake i 378 fvt. med hjelp frå Kartago. Dei nest åra kom Hipponion under bruttiane sitt styre, som kontrollerte det meste av Calabria. Etter at byen kom inn under romarane vart namnet latinisert til Hipponium. Byen vart ein romersk koloni i 194 fvt. med namnet Vibo Valentia. Etter ein periode med velstand seint i Republikken og tidleg i Romarriket, vart byen nesten forlaten etter Romarriket sitt fall. I 1070 bygde normannarar ei borg der den gamle akropolisen låg, og i 1235 vart ein ny by grunnlagd her av Fredrik II, den tysk-romerske keisaren og konge av Sicilia. Byen fekk namnet Monteleone. Byen fekk først sitt gamle romerske namn Vibo Valentia i 1928.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Vibo Valentia» frå , den 7. desember 2007. 
  oppgav desse kjeldene: 
 The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. Columbia University Press. 2001. 
 The Princeton encyclopedia of classical sites; Stillwell, Richard. MacDonald, William L. McAlister, Marian Holland. Princeton, N.J. Princeton University Press. 1976. ISBN 0-691-03542-3 

Byar i Calabria
Byar i Italia
Provinsen Reggio Calabria

Provinsen Reggio Calabria (italiensk Provincia di Reggio Calabria) er ein tidlegare provins i regionen Calabria i Italia. Han blei erstatta i 2017 av
Città Metropolitana di Reggio Calabria ('Metropolbyen Reggio Calabria').

Byen Reggio di Calabria var provinshovudstad. Provinsen hadde eit areal på 3 183 km² og totalt 555 836 innbyggjarar (2015). Det var 97 kommunar i provinsen.

Provinsen utgjorde den ytterste delen av halvøya Calabria, som er «tåa» på den italienske «støvelen». På nordsida av provinsen ligg Tyrrenhavet, medan sjølve Middelhavet ligg i sør. På andre sida av Messinasundet i vest ligg Sicilia.

Største kommunar
Per 31. mai 2005

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad
 Offisiell turistside

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Province of Reggio Calabria» frå ,  den 7. desember 2007.  
 

Calabria
 
Tidlegare provinsar i Italia
Reggio di Calabria

Reggio di Calabria er den største og eldste byen i Calabria heilt sør i Italia, på «tåa» til den italienske «støvelen». Han er hovudstad i provinsen Reggio Calabria og har om lag 186 006 innbyggjarar. Byen vart grunnlagd på 700-talet fvt.

Geografi 
Reggio di Calabria ligg på tåa til den italienske støvelen, like ovanfor øya Sicilia. Han ligg ved foten av Aspromonte, ei lang og ulendt fjellkjede som går langs midten av regionen. Området har våre råka av mange jordskjelv og tsunamibølgjer gjennom tidene.

Historie 

Byen vart grunnlagd som Rhegion av greske kolonistar på 700-talet fvt. og vart tidleg råka av fleire store jordskjelv og påfølgjande tsunamiar. Under Romarriket vart han kalla Rhegium Julium, som ein romersk adelsby. Seinare vart Reggio di Calabria ein by i Austromarriket og frå 1100-talet ein del av Kongedømet Sicilia. På 1200-talet kom byen inn under Kongedømet Napoli.

Reggio di Calabria er kjend som staden der den første hebraiske boka, ei Rashi-tolking av Pentateuch, vart trykt i 1475, men forskarar meiner at det var i Roma den hebraiske boktrykkinga byrja. 

For Reggio di Calabria kom dei verste jordskjelva i 1783 og 28. desember 1908. Det siste var mest øydeleggjande, der 80 % av alle bygningane i Reggio kollapsa og mange tusen mista livet. Øydeleggingane var enno verre i Messina på andre sida av Messinasundet. Jordskjelvet er det verste som har råka det vestlege Europa i historia og det tok Reggio ein heil generasjon å kome seg fullt på fote att.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Reggio di Calabria» frå ,  den 7. desember 2007.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell turistside
 Reggio di Calabria på unirc.it 
 Provinsen Reggio Calabria

Byar i Calabria
Byar i Italia
Provinsen Crotone

Provinsen Crotone (italiensk Provincia di Crotone) er ein provins i regionen Calabria i Italia. Han vart oppretta i 1996 ut av delar av provinsen Catanzaro. Hovudstaden er byen Crotone. 

Han har eit areal på 1 717 km² og totalt 172 970 innbyggjarar (2005). Det er 27 kommunar i provinsen og dei største av desse er (folketal 2005):

Bakgrunnsstoff 

 Offisiell side

Kjelder 

Calabria
Norske festningar

Dette er ei liste over norske festningar:

A
 Akershus slott og festning
 Austrått fort - kulturminne
B
 Banak fort
 Batterie Dietl - Salten museum
 Batterie Vara - kulturminne
 Bergenhus festning
C
 Christianfjeld festning
 Christiansholm festning
 Christiansø festning
E
 Engan skanse
F
 Fetsund batteri
 Fjell festning
 Fredriksberg fort
 Fredriksholm festning
 Fredrikstad festning
 Fredriksten festning
 Fredriksvern
G
 Grønsvik hærkystfort
H
 Hegra festning
 Huth fort
 Høgaas batteri
 Høytorp fort
I
 Isegran
K
 Kjøkøy fort
 Kongsvinger festning
 Kristiansand festning
 Kristiansten festning
 Krossodden fort
 Kvarven fort
 Kystfort
L
 Lagmannsholmen
 Lier skanse
M
 Møvik fort
N
 Nasjonale Festningsverk
 Nyholmen skandse
O
 Odderøya fort
 Oscarsborg festning
S
 Sandsøy fort
 Sion (norsk borg)
 Skrolsvik fort
 Staverns Fort
 Steinvikholmen
 Støttepunkt Melland
T
 Tangen fort
 Torgauten fort
 Trondenes fort
 Tråstad skanse
 Trøgstad fort
 Tunsberghus
V
 Vardåsen og Gullbekkåsen fort
 Vardøhus festning - Festningsmuseet
Ø
 Ørje fort

Bakgrunnsstoff 
 Kystfort.com
 Nasjonale Festningsverk
 Tyske kystfort i Norge 

Festningar i Noreg
Månefase

Månefase synar til skilnaden i utsjånad på den synlege delen av månen sett frå jorda. Månefasesyklusen tek om lag éin månad, og er bakgrunnen for denne tidseininga.

Ein halvdel av månen er alltid opplyst av sola (sett vekk frå månemørking når jorda skuggar), men tilhøvet mellom dei tre himmellekamane gjer at ein frå jorda ofte berre ser ein del av den opplyste sida. Månefasen der ein ser heile måneskiva vert kalla fullmåne, medan fasen der ein nesten ikkje ser månen vert kalla nymåne. I mellomfasane er månen ein halvmåne som er i ny når den synlege delen veks fram mot fullmåne, og i ne når han minkar mot nymåne. Første kvarter er når månen er i voksande, austleg kvadratur, og nøyaktig halvparten av den lyste overflata er synleg frå jorda, siste kvarter er når halvmånen er minkande.  

Månefasane gjentek seg på dei same datoane kvart 19. år. Ein slik syklus vert kalla Meton-syklus.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Månen
Tidsrekning
Observasjonsastronomi
Bymur

Bymurar var vanleg frå oldtida og inn i mellomalderen. I hovudsak er dei omtala som bymurar sjølv om det også fanst murar som Den kinesiske muren og Atlanterhavsmuren som strekte seg langt unna bygrensene og som blei bygd for å slutte inn eit større område.

Bymurar vart bygd så seint som på 1800-talet, sjølv om dei då ofte vart bygd av tre (i motsetning til av stein) og stort sett omkring mindre og utsette busetjingar. Bymurar hadde også tårn og var ofte omgitt av vollar.

Bakgrunnen for bymurar blir sett i samanheng med oppblomstringa av bystatane. Murane var lenge ugjennomtrengelege for dei angripande hærane som då måtte omleire byen i staden.

For å komme seg inn og ut av av murane måtte ein passere gjennom ein byport. 

Den mest verdfulle verksemda var plassert mest verna. Dårlegare og uønskt verksemd fekk ofte plass i nærleiken av eller utanfor murane.

Nokre byar som i dag har bymur eller rest av slik mur 
 Visby i Sverige
 Neubrandenburg i Tyskland 
 Nürnberg i Tyskland
 Luzern iSveits
 Vilnius i Litauen (delvis)
 Brasov i Romania
 Dubrovnik i Kroatia
 Toledo i Spania
 Istanbul i Tyrkia
 Jerusalem

Byggverk
Byar
gjerde
murar
Doge

Doge (uttalt [], «dådsje») var tittelen til statsoverhovuda i republikkane Venezia og Genova. Det var dogar i Venezia frå 697 til 1797. Genova tok etter venetiansk modell tittelen i bruk frå 1339 til 1805.

Tittelen er avleidd frå det latinske dux, 'leiar', som i den romerske republikken var ei nemning på den øvste militære leiaren i ein grenseprovins. 

Dogen vart vald på livstid, mellom kandidatar frå dei rikaste og mektigaste familiane, men vart aldri ein arveleg tittel.

Sjå òg 
 Dogar av Venezia
 Dogar av Genova
 Dogar av Amalfi

Kjelder

Italiensk historie
Adelstitlar
Italienske ord og uttrykk
STS-51-L

STS-51-L er namnet på ei romferd med den amerikanske romferja Challenger. Det var den 25. ferda i det amerikanske romferjeprogrammet og den tiande oppskytinga med romferja Challenger. Dette var første gong ein sivilist fekk reise med romferjene. Christa McAuliffe kom frå teacher in space-programmet og skulle driva undervising ute frå verdsrommet. 

På denne ferda var det og meininga å utplassere to satellittar: kommunikasjonssatellitten TDRS-2 og SPARTAN-203, som skulle utføyre ultrafiolette observasjonar av Halleys komet. Det var og andre eksperiment planlagde for denne turen.

Romferja eksploderte eit minutt og 13 sekundar etter oppskyting. Alle dei 7 astronautane om bord omkom. Seinare fann ein at ulykka skuldast ein sviktande o-ring i den høgre bereraketten.

Før ferda hadde Ronald «Ron» McNair arbeida saman med den franske komponisten Jean Michel Jarre om eit stykke kalla «Rendez-vous VI». McNair hadde tatt med seg ein saksofon for å spele inn det første musikkstykket i verdsrommet. Etter katastrofen døypte Jarre om stykket til «Ron's Piece».

Bakgrunnsstoff 
 NASA Mission Archives:STS-51-L
 Report of the PRESIDENTIAL COMMISSION on the Space Shuttle Challenger Accident
 Science@NASA:The Spartan spacecraft 

STS-051-L
Romfartsulykker
Romutforsking i 1986
Saljut-programmet

Saljut (russisk Салют, 'fyrverkeri'), var namnet på ei rekkje sovjetiske romstasjonar som gjekk i bane rundt jorda frå byrjinga av 1970-åra. Den fyrste stasjonen vart lansert 19. april 1971 og den siste brann opp i jordatmosfæren 7. februar 1991. Av dei ni stasjonane som vart sende opp, var seks bemanna i forskjellige tidsrom. Alle bemanna flyreiser til og frå stasjonar vart utførte av Sojuz-fartøy.

Saljut 1 (DOS 1) vart skoten opp 19. april 1971. Dette var den fyrste romstasjonen som kom i omløpsbane rundt jorda.

Kjelder

Sovjetisk romfart
Romutforsking i 1970-åra
Vrangsida

Vrangsida viser i bokstaveleg tyding til den sida av noko som normalt ikkje skal visast, som innsida av klede eller baksida av dekorerte tøystykke. Å ha noko på seg på vranga vil seia at innsida av klede vender ut. Å vera (v)rang eller venda vrangsida til kan også brukast i overført tyding om nokon som er lite medgjerlege.

Ei vrangside oppstår ved at trådar og liknande som ikkje høyrer til på framsida av ein gjenstand blir gøymde vekk på baksida. Framsida blir sjåande forseggjort og fin ut, medan utsjånaden på baksida blir meir tilfeldig.

Bruk
Klede kan brukastt med vrangsida medvite for å markera noko uvanleg, til dømes i samband med sorg, magi som ein protest, eller umedvite ved at ein distré tek på seg eit plagg feil veg. Til dømes kunne samiske noaidar vrenga klede for ein seanse. Vrengde klede blei også brukt som verkemiddel innan pønkemoten.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
www.vrangsida.no  er ein magasinnettstad for Kvinnherad og omland

Uttrykk
tekstilar

en:Inside Out (disambiguation)
Saljut 4

Saljut 4 (DOS 4) (kyrillisk skrift Салют-4) er namnet på ein sovjetisk romstasjon som vart skoten opp 26. desember 1974. Saljut-4 entra jordatmosfæren den 3. februar 1977.

Vitjande mannskap og romfartøy 
 Sojuz 17 - 11. januar-10. februar 1975
 Georgij Gretsjko
 Aleksej Gubarev

 Sojuz 18a - 5. april 1975 - Oppskytinga avbroten
 Vasilij Lazarev
 Oleg Makarov

 Sojuz 18 - 24. mai-26. juli 1975
 Pjotr Klimuk
 Vitalij Sevastjanov

 Sojuz 20 - 17. november 1975-16. februar 1976
 Utan mannskap

Bakgrunnsstoff 
 http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1974-104A 
 Soviet Space Stations as Analogs - NASA report (PDF format)

Saljut-programmet
Romstasjonar
Romutforsking i 1974
Entrena

Entrena er ein kommune i La Rioja, nord i Spania. I følgje data frå bystyret hadde byen 1 289 innbygjarar i 2006

 Entrena

Kommunar i La Rioja
Sojuz 11

Sojuz 11 var namnet på det første Sojuz-fartøyet som lukkast med å kopla seg opp mot romstasjonen Saljut 1. Dei tre kosmonautane om bord, Georgij Dobrovolski, Viktor Pazajev og Vladislav Volkov vart dermed dei første menneska til å opphalde seg i ei romstasjon.

Sojuz 11 vart skoten opp den 6. juni 1971 frå Kosmodrom Bajkonur og kopla seg til Saljut 1 dagen etter, den 7. juni 1971 og var om bord romstasjonen for 22 dagar. Ved tilbakekomsten den 30. juni 1971 omkom dei tre kosmonautane av oksygenmangel. Ein luftventil som skulle utlikne trykket ved landing, hadde opna før den skulle og dermed slept all lufta ut i verdsrommet.
Kosmonautane vart gravlagd på staten sin kostnad.

Romkapselen vart i etterhand endra, slik at det berre var plass til to mann, begge med romdrakter. Dette for å auke sikkerheita til kosmonautane.

Bakgrunnsstoff 
 Soyuz 11, Encyclopedia Astronautica.

Sojuz-programmet
Romutforsking i 1971
Romfartsulykker
Sojuz 1

Soyuz 1 (russisk Союз 1, ) er namnet på ein soyuz romkapsel som vart skoten opp den 23. april 1967 kl. 03:35 om natta lokal tid.Ombord var kosmonauten Vladimir Komarov, som omkom då romkapselen styrta under tilbaketuren til jorda. Dødsfallet var det første i romfarten si historie.

Bakgrunnsstoff 
 astronautix.xomom Soyuz 1

Sojuz-programmet
Romfartsulykker
1967 i Sovjetunionen
Romfart i 1967
Erismånen Dysnomia

Dysnomia (offisielt (136199) Eris I Dysnomia, tidlegare kalla Gabrielle) er den einaste kjende månen til dvergplaneten Eris. Han vart oppdaga i 2005 av Mike Brown og laget for adaptiv optikk ved W. M. Keck-observatoriet og fekk mellombelsnamnet S/2005 (2003 UB313) 1 før han offiselt vart namnsett Dysnomia ('lovløyse') etter Dysnomia frå gresk mytologi, dottera til gudinna Eris.

Oppdaginga 

I 2005 vart det utført observarsjonar frå Keck-teleskopet på Hawaii av dei tre lysaste Kuiperbelte-objekta (Pluto, 2005 FY9 2003 EL61 og Eris) med det nye laserguide-stjerne-systemet og det adaptiske optikk-systemet. Observasjonar utførte 10. september avslørte ein måne i bane rundt Eris.

Eigenskapar 

Satellitten er omrent 60 gongar svakare enn Eris i lysstyrke, og diameteren er estimert til å vera mindre enn 150 km. Kombinerte observasjonar av Keck Og Hubble vart brukte til å finna ein øvre masse til månen og baneparametrar. Omløpstida er estimert til 15,774±0,002 døger. Observasjonane indikerer at banen til Dysnomia har ein avstand på 37,370±150 km ifrå Eris. Med desse tala vil massen til heile Eris-systemet vera ca. 1,27 gongar massen til Pluto.

Danninga 
Astronomane kjenner no til at tre av dei fire lysaste Kuperbelte-objekta har satellittar, medan berre 10 % av dei mørkare objekta har. Dette kan tyda at kollisjonar mellom store KBOar var vanlege i det tidlegare solsystemet. Kollisjonar mellom objekt 1000 km i diameter eller større resultererer i at store mengder materiale vert kasta av objekta, og denne massen vil etter kvart samla seg og danna ein ny måne; mykje likt korleis månen til jorda vart danna.

Kjelder

Transneptunske objekt
Dvergplaneten Eris
Himmellekamar oppdaga i 2005