alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kamassisk

Kamassisk er eit utdøydd samojedisk språk i den uralske språkfamilien. Dei næraste slektningane er dei andre sørsamojediske språka selkupisk (som har ca. 1500 talarar), og mator og koibalsk (som døydde ut på 1800-talet). 

Kamassisk er eit utdøydd språk, men eit språk som fekk eit andre liv etter sin død. Vi kjenner kamassisk framforalt via feltarbeidet til M.A. Castrén på midten av 1800-talet og arbeidet til Otto Donner. Etter dette gjekk språkforskarane ut i frå at kamassisk var eit utdøydd språk, men rundt 1960 vart det oppdaga at det faktisk eksisterte ein person som kunne kamassisk, Klavdia Plotnikova, eit språk ho hadde lært som barn men i mange tiår snakka berre med seg sjølv. Den estiske språkforskaren Ago Künnap brukte fleire år på å undersøke språket hennar. Plotnikova døydde først i 1989, og med henne er altså kamassisk eit utdøydd språk.

Grammatikk

Fonologi 
Dei kamassiske fonema er her skrive med det finskugriske fonetiske alfabetet.

Vokalar 
Kamassisk har 13 vokalar:

Konsonantar

Litteratur 

 Joki, A.J. (Hrsg.) 1944: Kai Donners Kammasisches Wörterbuch nebst Sprachproben und Hauptzügen der Grammatik. Lexica Societatis Fenno-Ugricae VIII. Suomalais-Ugrilainen Seura, Helsinki.

 
Samojediske språk
Utdøydde språk i Asia
Einskildspråk
Nedleggingar i 1989
Aksehelling

Aksehelling er eit astronomisk omgrep som ser på vinkelen rotasjonsaksen ein planet har i forhold til baneplanet til planeten.

Aksehellinga blir beskrive som vinkelen gjort av ein halvdel av planetaksen og halvdelen av ei line dratt gjennom planetsentrum og vinkelrett til baneplanet.

Aksehellinga kan au beskrivast som forholdet mellom baneplanet og eit plan vinkelrett på planetaksen. I solsystemet vårt er baneplanet til jorda kjent som ekliptikken, og dermed er ofte aksehellinga kalla vinkelen til ekliptikken.

Jorda har ei aksehelling på 23,45°. Aksen peikar i same retning heile året, men ettersom jorda går i bane rundt sola vil den eine halvkula gradvis bli vippa mot og frå sola. Dette skapar det vi kjenner som årstider. Den halvkula som vender mot sola får flest soltimar kvar dag, og sollyset treffer bakken nærare vertikalt midt på dagen og gir da frå seg meir varme.

Aksehellinga til jorda varierer mellom 21,5° og 24,5° med ein periode på 41 000 år. Akkurat nå minkar ho, og var 24,049 3300 f.Kr., 23,443 i 1973 og 23,439 i 2000. Retninga på hellingsaksen opplever ein presesjon som gjer at han lagar ein sirkel på himmelen i løpet av 25 800 år. Andre faktorar kan au endre aksehellinga til jorda (og andre planetar).

Gjennom tid endrar aksepresesjonen kvar jorda står i banen i forhold til når årstidene skjer (presesjonen til vårjamdøgnpunktet). Dette har liten effekt på mengde innstråla solenergi når banen er sirkulær, men når jordbanen er svært elliptisk (sjå Milankovic-syklusane) kan effekten vera svært stor på årstidene.

Sjå au 
 Den gregorianske kalenderen
 Polarstjerna

Planetologi
Vinkel
Farris

Farris, òg kalla Farrisvatnet, er ein innsjø i Vestfold og Telemark, hovudsakleg i Larvik kommune. Vestfold Interkommunale Vannverk leverer drikkevatn frå Farris og frå Eikeren. Sjøane er drikkevasskjelde for nær 170 000 menneske, hovudsakleg i Vestfold fylke. Innsjøen er 20,5 km lang. Farris er òg inntaksdam for Fritzøe kraftverk.

Farrisvannet er geologisk ei fortsetjing av Larviksfjorden. Det store raet dannar eidet på tvers av den lange fjordstrukturen, og demmer opp Farrisvannet på innsida. 

Farriselva er den einaste elva som renn ut frå Farris. Elva har ei lengd på om lag 900 meter før ho renn ut i havet i Larvik. Elva har med fossefallet sitt vore ei viktig kraftkjelde for Larvik sin industri sidan 1500-talet. Dei siste åra har elva hatt særs lita vassføring sidan drikkevassuttaket er så stort.

Farris er òg namnet på det eldste kommersielt produserte mineralvatnet i Noreg, også dette frå Larvik. Mineralvatnet vert tappa frå ei grunnvasskjelde nedanfor Bøkeskogen, og har opphavet sitt i regnvatn som vert filtrert gjennom morenemateriale. Under filtreringsprosessen får vatnet tilført ulike salt og mineral.

Ei vanleg mistyding er at mineralvatnet vert tappa direkte frå innsjøen Farris, men dette er altså ikkje korrekt.

Innsjøar i Vestfold og Telemark
Geografi i Larvik
Geografi i Porsgrunn
Geografi i Siljan
Ratrinnet
Svortland

Svortland er ein tettstad som er kommunesenter i Bømlo kommune i Vestland. Staden ligg nordvest på øya Bømlo. Riksveg 542 går ved staden. Tettstaden har .

Namnet Svortland kjem av fuglenamnet sysvorta, svarttrast (usikker tolking), og land. Stadnamnet vert stundom skrive Sortland, og som etternamn vert det alljamt skrive so, men frå midten av 1990-talet har det offisielt heitt Svortland etter eit kommunestyrevedtak, i tråd med ordsoga og tradisjonell uttale. Dette har ikkje vore utan strid.

Svortland har gardsnummer 109 i Bømlo kommune.

Busetnader i Bømlo
Tettstader i Vestland
Melandsvågen

Melandsvågen er ein tettstad i Bømlo kommune i Vestland. Staden ligg på vestsida av øya Bømlo. Tettstaden har .

Busetnader i Bømlo
Tettstader i Vestland
Skorpesundet

Skorpesundet er eit sund mellom øyane Skorpa og Nerlandsøya i Herøy kommune på Sunnmøre.

Sundet er om lag 2 km breitt på det breiaste.

Under andre verdskrigen var Skorpesundet ein av dei viktigaste kanalane inn til Noreg for Shetlandsbussen. Det er ikkje busetjing i vestre enden mot havet, noko som gjorde at ein kunne kome seg usett til dei indre farvatna. I tillegg stoppa mange av båtane på Skorpa, der dei sette av agentar eller tok på soldatar, flyktningar, og ved eit par tilfelle, Shetlands-Larsen, som skulle til England. På skorpesida av sundet, låg der mellom anna eit sommarfjøs som vart mykje nytta som skjulestad.

Sund i Herøy i Møre og Romsdal
Herøy i Møre og Romsdal under andre verdskrigen
Folderøy

Folderøy, med poststadsnamn Foldrøyhamn, er ein tettstad i Bømlo kommune i Vestland. Staden ligg på austsida av øya Bømlo. Foldrøy har eigen barneskule og er knytt saman med resten av kommunen gjennom riksveg 542.

Tettstaden har .

Busetnader i Bømlo
Tettstader i Vestland
Undheim

Undheim er ein tettstad i Time kommune Rogaland fylke. Ved Undheim ligg Knudaheio, sommarhuset til forfattaren Arne Garborg.

Kjelder 
 SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»

Tettstader i Rogaland
Geografi i Time
Lyefjell

Lyefjell, ofte kalla berre Lye, er ein tettstad i Time kommune i Rogaland fylke. Lyefjell er eit byggjefelt som vart bygd ut frå slutten av 1970-åra.

Time prestegjeld blei tidlegare kalla Lye prestegjeld og omfatta delar av Gjesdal. Forfattaren Jens Zetlitz var peronsalkapellan i Lye prestegjeld 1790-1804 og dikta mange av sine mest kjente songar her.

Kjelder 
 SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Rogaland»

Tettstader i Rogaland
Geografi i Time
Valvatna

Valvatna er ein tettbygd stad i Stord kommune i Vestland. Staden ligg på sørenden av øya Stord, mellom Sagvåg og Leirvik. Staden har tidlegare oppfylt SSB sin tettstaddefinisjon, men er frå 2013 rekna som ein del av Leirvik.

Geografi i Stord
Utgåtte tettstader
Seimsfoss

Seimsfoss er ein tettstad i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden har  og ligg mellom Rosendal og Dimmelsvik ved austsida av Hardangerfjorden. Riksveg 48 går gjennom staden. 
Frå Seimsfoss går Guddalsdalen innover mot Folgefonna. 
På Seimsfoss ligg Umoe Schat Harding sitt hovudkontor for produksjon og sal av livbåtar.

I Guddalselva som renn ut ved Seimsfoss er det bygd eit anlegg for å fange laks og aure, både når dei går ut om våren, og når dei seinare kjem att. Dette anlegget er brukt i forsking.

Busetnader i Kvinnherad
Tettstader i Vestland
Dimmelsvik

Dimmelsvik er ein tettstad i Kvinnherad kommune i Vestland. Tettstaden har . Staden ligg på austsida av Hardangerfjorden, om lag 4 km sørom Rosendal. Frå Dimmelsvik går det veg innover Omvikdalen og til Matre.

Dimmelsvik er ein gamal handelsstad, og var administrativt sentrum i Kvinnherad fram til etter andre verdskrigen. Her ligg framleis Tinghuset, det første rådhuset i kommunen, bygd om lag 1870. Her låg også tønnefabrikk og treskofabrikk.

Administrasjonsbygget til Kvinnherad energi ligg i Dimmelsvik. Hardanger Rock har eit sandtak og pukkverk som leverer ulike sand- og steinprodukt. Bygda er den største jordbruksbygda i kommunen, med om lag 5340 dekar jordbruksland, og 31 bruk med mjølkekvote (2002).

Bakgrunnsstoff 
 Om Omvikdalen hjå Kvinnherad kommune .

Busetnader i Kvinnherad
Tettstader i Vestland
Baroniet Rosendal

Baroniet Rosendal er ein herregard som ligg i Rosendal i Kvinnherad kommune. Herregarden ligg ved enden av Hattebergdalen, mellom fjella Melderskin og Malmangernuten. 

Baroniet var det einaste i Noreg, og vert no drive som eit museum. Baroniet vart oppretta i 1678 av kong Kristian V av Danmark-Noreg, men sjølve slottet blei bygd på 1660-talet.

Mannen som stod for bygginga av slottet var dansken Ludvig Rosenkrantz. Han byggde skandinavias minste slott på garden Hatteberg, som var garden han og kona hans, Karen Mowatt, hadde fått i bryllaupsgåve frå far til bruda, Axel Mowatt. Axel Mowatt var på denne tida Noregs nest rikaste mann.
Universitetet i Oslo eig eigedommen.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Baroniet Rosendal

Rosendal
Byggverk i Kvinnherad
Museum i Vestland
Slott i Noreg
Turistmål i Kvinnherad
Herregardar i Noreg
Kulturminne i Kvinnherad
Herøysund

Herøysund, eller Herøysundet, er ein tettstad i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden har  og ligg på søraustsida av Hardangerfjorden, sørvest på Folgefonnhalvøya, mellom Rosendal og Husnes. Riksveg 48 går gjennom staden.

Kjelder 
 Om Herøysund hjå Kvinnherad kommune 
 Om Herøysund hjå Kvinnheradguiden 

Busetnader i Kvinnherad
Tettstader i Vestland
Vanuatu

Vanuatu er eit land som ligg i den sørlege delen av Stillehavet. Vanuatu består av ei rekkje mindre øyar som ligg ca.  km aust for Australia, 500 km nordaust for Ny-Caledonia, vest for Fiji og sør for Salomonøyane. Koloninamnet var Ny-Hebridane. Dette namnet er ikkje lenger i bruk unnateke til historisk bruk.

Provinsar 
Vanuatu består av 6 provinsar:

 Malampa
 Penama
 Sanma
 Shefa
 Tafea
 Torba

Geografi 
Vanuatu består av over 83 øyar. To av desse - Matthew- og Hunterøyane - vert gjort krav på av den franske oversjøiske staten Ny-Caledonia. Dei fleste av øyane er fjellaktige og vulkanske av opphav. Den største byen i landet er hovudstaden Port Vila.

Klima 
Vanuatu har eit tropisk maritimt klima som er moderert av søraustpassaten i perioden mai-oktober. Resten av året er vindretningane variable, og det er mange tyfonar frå november til april. Årsnedbøren varierer frå 2300 mm i sør til ca. 4000 mm i nord. Middeltemperaturen i hovudstaden Vila er 22 °C i august og 27 °C i februar.

Fakta 
 Etniske folkegrupper: melanesiarar 98 %, andre (mellom anna franskmenn, vietnamesarar, kinesarar)
 Religion: presbyterianarar 36,7 %, anglikanarar 15 %, katolikkar 15 %, stadeigne religionar 7,6 %, sjuandedagsadventistar 6,2%, anna 19, 7%
 Folkesetnaden si middellivslengd: 61,7 år
 Spedbarnsdødstal: 5,8 %
 Språk: Engelsk, fransk, bislama (pidgin) og meir enn hundre lokale språk

Bakgrunnsstoff 
 Vanuatu Online
 Vanuatu sitt nasjonale turistkontor

 Invest in Vanuatu
 Finn Vanuatu
 Interaktive kart over Vanuatu
 Kart over Vanuatu
 Vanuatu Kava
 Jane si Vanuatu-side
 Oppdag Vanuatu med seglskipet Søren Larsen

 
Melanesia
Land i Oseania
Øyar i Stillehavet
Kupp

Eit kupp er ei politisk omvelting som skjer svært brått.

Kupp skuldast vanlegvis at delar av makteliten (militære eller politikarar) gjer opprør: militærkupp, statskupp.  Kuppmakarar er ofte ei lita gruppe og har ikkje nødvendigvis medhald frå folket, slik opprørarane i ein revolusjon har. 

Eit mislukka kupp blir kalla eit kuppforsøk.

Eit ofte nytta fransk ord om militærkupp er coup d’État og eit mindre brukt tysk ord er putsch.

Kjende kupp
Oktoberrevolusjonen i Russland i 1917
Den kommunistiske revolusjonen i Kina i 1949 
Den fascistiske marsjen mot Roma i 1922
Militærkuppet i Hellas i 1967
Militærkuppet i Chile i 1973 
Militærkuppet i Brasil i 1964

statsvitskap

cs:Puč
it:Colpo di stato
ru:Путч
Sæbøvik

Sæbøvik er ein landsby og tettstad på Halsnøy i Kvinnherad kommune. Landsbyen er ein av dei eldste bebudde områda i kommunen, med både busetjing og gardsdrift i minst 3000 år. Staden har .

Historie 
Ein veit lite om eldre historikk, anna enn at det området som i dag vert rekna som Sæbøvik sentrum låg under vatn fram til kring år 1500 f.kr. Då trakk vatnet seg tilbake, og ein kunne gå tørrskodd mellom det som i dag er ytre og indre Halsnøy. Nokre århundre seinare var det komme gardsbruk på områda, og ein har funne gamle verktøy og graver som tyder på at det var vore særs aktiv drift for si tid. Truleg har det òg vore båtbyggjing frå om lag same tidsperioden.

Ein veit lite om kva som skjedde i perioden fram til år 1500, anna enn at mesteparten av folket på Sæbøvik vart drepne av Mannedauden i 1349-50. Sidan kring 1450 har det vore ført matrikkel for gardane på Sæbøvik, og ut i frå dette kan ein lese at det har vore rikt med folk heilt sidan den gong. På byrjinga av 1900-talet kom industrien til Sæbøvik, med sildefabrikk og båtbyggeri. Sildefabrikken vart nedlagt før tusenårsskiftet, medan båtbyggeriet framleis er i drift, riktignok i mindre skala enn tidlegare.

Det har vore landhandel og bakeri på Sæbøvik sidan 1800-talet, men funn tyder på at Sæbøvik har vore ein marknadsplass i fleire århundre før dette. I dag er det handlesenter med matbutikk, frisør og byggevarehandel, samt eigen leikebutikk, klesbutikk, bensinstasjon og andre ymse bedrifter på staden.

Skule og offentleg 
Sæbøvik huser Halsnøy sin einaste ungdomsskule, som opna i 1964. Barneskulen Tofte skule, låg på Tofte ved Sæbøvik og husa elevane derifrå, fram til han vart nedlagt i 2011, og elevane flytta til ny storskule på øya.

Forutan ungdomsskule og handlesenter finn ein helsesenter, pleieheim og tannlækjar på Sæbøvik.

Kjende personar frå Sæbøvik 
 Tor Bjarne Bjelland, trommeslagar i Trucks er fødd og oppvaksen på Sæbøvik.

Kjelder 
 Kvinnheradssoga: Bind 5 - Eid og Fjelberg

Fotnotar 

Busetnader i Kvinnherad
Tettstader i Vestland
Valen i Sunnhordland

Valen er ei bygd i Kvinnherad kommune i Vestland. Staden ligg sør på Folgefonnhalvøya, ved Høylandsundet, ovanfor Halsnøy. Riksveg 48 går gjennom Valen. Statistisk sentralbyrå reknar Valen og Sunde som ein tettstad  med til saman 1798 innbyggjarar (2007).  Kvinnherad kommune opplyser at det bur om lag 800 personar på Valen.

På Valen ligg Valen sjukehus som er det almenpsykiatrisk sjukehuset for Sunnhordland og Hardanger.

Valen har en matbutikk, barnehage og en barneskole. Ved barneskolen ligger Valeparken hvor frivillige i Kvinnherad har samlet inn penger og jobbet dugnad for å kunne bygge en ballbinge og en kunstgressbane. Valen har også en egen båthavn hvor det er muligheter for kaiplass med landstrøm mot avgift.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Om Valen hjå Kvinnherad kommune 
 Valen sjukehus 

Busetnader i Kvinnherad
Bygder i Vestland
Kvitøya

Kvitøya er ei øy som utgjer ein del av Svalbard. Øya ligg i Nordishavet aust for Nordaustlandet, og utgjer den austlegaste delen av Kongeriket Noreg. Arealet er er 682 km². 
Den næraste russiske øya i området er Victoriaøya 62 km lenger aust.  

Øya er nesten heilt dekt av is (Kvitøyjøkulen), derav namnet. Dei få isfrie landområda på øya utgjer berre eit par kvadratkilometer og er særs berre og steinete. Det største er Andréeneset i det sørvestlege hjørnet på øya. Heile øya er ein del av Nordaust-Svalbard naturreservat.

Øya vart truleg oppdaga av nederlendaren Cornelis Giles i 1707 og vart nedteikna som «Giles Land» på fleire kart med forskjellig form, storleik og posisjon opp gjennom åra. Det noverande namnet på øya vart gjeve av kvalfangaren Johan Kjeldsen frå Tromsø i 1876.  

Sommaren 1930 kom mannskapet på fangstskuta «Brattvåg» over ein seglduksbåt på Kvitøya. Dette viste seg raskt å vera restane etter ballongekspedisjonen til svensken Salomon August Andrée. I 1897 hadde han som mål å nå Nordpolen med denne ballongen. Leivningane etter ekspedisjonsmedlemmene blei funne på den isfrie vestpynten av øya. Mannskapet hadde ikkje utstyr for å klare seg gjennom vinteren og omkom hausten 1897. Fram til 1930 hadde det vore eit mysterium kva som hadde skjedd med ekspedisjonen. Mannskapet på Brattvåg fann journalar og filmrullar og det viste seg at tre av medlemmene på ekspedisjonen døydde berre få veker etter dei kom til øya. Dei tre døde polarpionerane vart ført tilbake til Sverige i 1930 med store ære. Eit monument over dei døde, S. A. Andrée, N. Strindberg og K. Frænkel er reist på øya. Eit anna monument vart reist der av «Stockholm-ekspedisjonen» i 1997 til minne om 100-årsdagen for den tragiske hendinga. Minnesmerket vart seinare tatt ned att av styresmaktene på Svalbard fordi det var reist ulovleg.

Kjelder
<div class="references-small">
Delar av denne artikkelen bygger på «Kvitøya» frå ,  den 5. april 2008.

Bakgrunnsstoff 
Kvitøya  hos Svalbard Images

Øyar på Svalbard
Jondalstunnelen

Jondalstunnelen er ein vegtunnel som går frå Nordrepollen i Kvinnherad til Torsnes i Jondal på fylkesveg 107. Vegen om Folgefonntunnelen og Jondalstunnelen er skildra som den snøggaste og tryggaste vegen mellom Bergen og Odda, og dermed også eit alternativ for vegtrafikken mellom Bergen og Oslo. Tunnelen oppstod som ein idé då planane om Folgefonntunnelen kom. Men tunnelplanane møtte mykje motsand, særleg frå dei som kjempa for alternativ lenger inne i fjorden, men også frå Kvinnherad-sida. Ein eigen folkeaksjon vart skipa i 2002 for å arbeida for bygging av tunnelen, og fekk namnet Jondalstunnel Nå. Politikarar i Hardanger arbeidde for å skaffa finansiering til prosjektet og 24. juni 2009 underskreiv Statens vegvesen kontrakt med entreprenøren Kruse Smith AS om bygging av tunnelen. Vegen vart offisielt opna den 7. september 2012 av statsminister Jens Stoltenberg.

Tunnelen er 10 km lang, og prosjektet vart rekna å koste om lag 886 millionar kroner.
I tillegg til sjølve Jondalstunnelen, omfatta prosjektet Ødegårdstunnelen(Torsnestunnelen) på 580 meter, veg i Nordrepollen på 540 meter, hovudveg i Jondal på 1485 meter og tre bruer.

Bompengar 

Jondalstunnelen var delvis bompengefinansiert og det kosta 32 kr for småbilar og 51 kr for store bilar utan rabatt fram til 8. juli 2020, då bompengeinnkrevinga blei avslutta. Frå åpning og frem til 1. desember 2018 var prisane 100 kr for småbil og 200 kr for tungbil. Trafikantar som passerte både Jondalstunnelen og Folgefonntunnelen i løpet av éin time, skulle berre betala for passeringa i Jondalstunnelen. Trafikantar med Autopass kunne oppnå rabattar på opp mot 50%. Innkrevinga skulle vare til år 2027.

Trafikkgrunnlag 
Hovudmålet med tunnelen var eit betre og kortare samband mellom Jondal og Kvinnherad via Folgefonntunnelen mot Odda og E134 Haukelivegen. Dette sambandet gjekk før om Utne og Odda og tyngre køyretøy måte kryssa Hardangerfjorden med ferje to gonger.

I samanheng med Folgefonntunnelen vil tunnelen kunne gje grunnlag for Europaveg 134 som stamveg mellom Oslo og Bergen. Vegen vil då bli 100 kilometer kortare enn alternative vegar mellom dei to største byane i Noreg. Bussruta Haukeliekspressen vil med tunnelen kunne køyre ruta Bergen–Oslo om lag éin time snøggare enn før. Statens vegvesen meinte før opninga at årsdøgntrafikken i tunnelen ville bli 340. Etter første månaden i drift ser ÅDT ut til å bli om lag 450.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Statens vegvesens prosjektside for Jondalstunnelen 
 Folkeaksjonen "Jondalstunnel nå" 
 Jondalstunnelen - Samferdelsdepartementet
 Bergens Tidende: Liten tunnel – stor visjon. Kommentar om Stamveg-alternativa mellom Oslo og Bergen.

Samferdsle i Ullensvang
Samferdsle i Kvinnherad
Tunnelar i Vestland
Melkøya

Melkøya er ei øy utanfor Hammerfest i Troms og Finnmark. På øya er bygt eit industrianlegg for mottak og prosessering av naturgass frå Snøhvitfeltet i Barentshavet. Anlegget vert kalla Snøhvit LNG. Gassen vert send i ein 160 km lang gassrøyrleidning til Melkøya. På Melkøya vert gassen prosessert og konvertert til nedkjølt flytande form (LNG). Gassen vert så eksportert i spesialbygde skip. Statoil ASA er operatør for utbygginga.

Anlegget vart sett i drift hausten 2007. Den første skipslasta med 145 000 kubikkmeter flytande gass gjekk frå Melkøya den 20. oktober i 2007 med skipet Arctic Princess.

Øyar i Hammerfest
Næringsliv i Hammerfest
Kognisjon

Kognisjon tyder medvitne prosessar på høgare nivå i hjernen som det å tenkje, hugse, lære, gjenkalle noko, oppfatte, vurdere osb. «Høgare nivå» tyder at det altså ikkje gjeld det som kan sjåast på som automatiske refleksar eller andre ikkje-medvitne prosessar. Ein annan definisjon er at kognisjon gjeld alle prosessar for å oppnå kunnskap eller informasjon om miljøet. 

Ein kan også sjå på kognisjon som eit tredelt fenomen:
 Automatisk kognisjon, ikkje-bevisst
 Bevisst kognisjon ( det vi er oppmerksomme på og har under viljestyrt kontroll.)
 Metakognisjon (f.eks. tankar om eiga tenking)

Sjå òg 
 Kognitive vitskapar

Psykologi
Tanke
Kognitive vitskapar

Kognitive vitskapar er eit vidt felt av vitskapar som handlar om korleis kognitive prosessar skjer i hjernen. Feltet inkluderer nevrolingvistikk, kognitiv psykologi, logikk, filosofi (t.d. sinnsfilosofi), nevrologi og informatikk (spesielt kunstig intelligens).

Historie 
Dei kognitive vitskapane blei først samla til eit (relativt) einskapleg felt etter midten av 1900-talet, med opprettinga av hjerneforskingsstudiar ved Harvard og Noam Chomsky si refutering av behaviorismen på 1950-talet , som opna for nye retningar innanfor lingvistikk og filosofi, t.d. funksjonalismen. Men dei enkelte felta har kvar sine eigne lange historier.

I 1970-åra fekk hjerneforskarane brått mykje betre tilhøve for å studere hjernefunksjonane på levande, vakne menneske. Magnetresonanstomografi, CT-skan og andre metodar som tok i bruk ny teknologi gav ein stor auke i både tids- og bileteoppløysing, noko som gav ei rekkje nye moglegheitar for meir eller mindre gode forskningseksperiment.

1990-åra er blitt kalla "Hjernen sitt tiår" med bakgrunn i all den nye kunnskapen som kom frå dei forskjellige kognitive vitskapane i dei åra. Det var særleg vidareutviklinga av biletteknikkane som førte til utvikling. Ved nyvinningar som PET, fMRI og MEG fekk ein no direkte vindauge inn til hjerneaktivitetane.

Vitskapar
Tanke
Weimarrepublikken

Weimarrepublikken (tysk Weimarer Republik) er eit namn som ofte vert nytta om Tyskland i perioden 1919 til 1933. Omgrepet kjem av at den tyske Riksdagen møttest i Weimar for å vedta ei ny grunnlov i 1919. Weimargrunnlova vart vedteken den 11. august. Samlinga fann stad i Weimar på grunn av uro i Berlin. Kommunistar prøvde å ta makta og kjempa mot konservative frikorps, sosialdemokratar og restane av hæren.

Weimarrepublikken vert skildra som eit liberalt demokrati. Tyskland var i denne tida prega av stor spenning og indre politiske konfliktar, noko som medførte ofte skifte av regjeringar. Det var òg til tider store økonomiske problem. I 1920-åra vart det sterk inflasjon, mellom anna på grunn av at det skulle betalast erstatning etter fyrste verdskrigen. 

Byrjinga på slutten til Weimarrepublikken kom då presidenten Paul von Hindenburg utnemnde Adolf Hitler til rikskanslar den 30. januar 1933.

Tysk historie
 
Skipingar i 1919
Nedleggingar i 1933