alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
St. Helena

St. Helena er eit britisk oversjøisk territorium i Atlanterhavet. Øya er frå 2009 ein del av eininga St. Helena, Ascension og Tristan da Cunha. Hovudstaden er Jamestown. I underkant av 3000 menneske bur på øya St. Helena.

Historie 

St. Helena vart truleg oppdaga av den portugisiske sjøfararen João da Nova i 1502. Øya var ikkje folkesett ved oppdaginga. Portugisarane bygde eit kapell og eit par hus på øya, og opp kalla henne opp etter keisarinne Helena av Konstantinopel. Etter nokre tiår gjorde korkje portugisarane eller andre sjømakter gjorde noko krav på øya.

I 1657 gav Oliver Cromwell Det britiske austindiske kompaniet eit skøyte om å forpakta St. Helena. Den fyrste britiske guvernøren la til på øya i 1659. Då ein gjeninnførte monarkiet i England året etter, fekk austindiakompaniet einerett til å kolonisera øya. Britane bygde deretter eit fort som fekk namnet James Fort, og busetnaden fekk namnet Jamestown etter hertugen av York, som skulle bli James II av England.

Med tida tok øya til å få problem med avskoging, skadedyr, turke og erosjon grunna overdriven utnytting av naturressursane på St. Helena. Øya vart vitja av både oppdagaren James Cook og astronomen Edmond Halley. Halley sette opp eit observatorium med eit teleskop på øya i 1676. I 1723 registrerte ein 1110 fastbuande på øya, inkludert 610 slavar. Det vart forbode å importera slavar til St. Helena i 1792. I staden innførte ein kinesiske arbeidarar frå og med 1810. Under folketeljinga i 1814 budde det 3507 menneske på øya.

I oktober 1815 vart Napoleon Bonaparte forvist til St. Helena, der han døydde i Longwood House i 1821. Longwood House og områda rundt vart gjort til fransk eigedom av Napoleon III i 1858, noko det framleis er den dag i dag.

I 1817 vart det halde ny folketeljing, der ein registrerte 821 kvite fastbuande, ein garnison på 820 menn, 618 kinesiske arbeidsfolk, 500 frie svarte og 1,540 slavar. Den gradvise frigjeringa av slavane starta ikkje før i 1827. 6 år seinare vart slaveriet forbode i alle britiske koloniar. I 1833 gjekk St. Helena frå å vera underlagt austindiakompaniet til å vera direkte underlagt den britiske krona; øya fekk altså status som kronkoloni. Utover 1800-talet vart hamna på St. Helena stadig mindre viktig, men såkalla "frigjorte slavar"  vart plasserte på øya og mange boerar vart haldne i fangenskap her. Folketalet på St. Helena nådde heile 9850 menneske i 1901, det høgaste folketalet her nokonsinne.

I 1922 vart øya Ascension underlagt St. Helena, og i 1938 skjedde det same med øygruppa Tristan da Cunha. Dette varte til 2009, då dei tre britiske territoria fekk jamstilt makt i den nye administrative eininga St. Helena, Ascension og Tristan da Cunha.

Kjelder 

Denne artikkelen byggjer på «Saint Helena» frå ,  den 9. april 2012. 
Engelsk Wikipedia refererer til denne historieartikkelen frå nettsida sthelena.se, henta inn 9. april 2012.   

Øyar i Atlanterhavet
Britiske oversjøiske territorium
St. Helena, Ascension og Tristan da Cunha
Fangeøyar
Lanusei

Lanusei (sardisk Lanusèi) i er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Ogliastra på Sardinia i lag med Tortolì. Byen har om lag 6 000 innbyggjarar.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lanusei» frå ,  den 5. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar på Sardinia
Byar i Italia
Olbia

Olbia (sardisk Terranoa, galluresisk Tarranoa) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Olbia-Tempio i regionen Sardinia i lag med Tempio Pausania og har om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg i området Gallura.

Han vart kalla Olbia i romartida, Civita i mellomalderen (Giudicati-perioden) og Terranova Pausania før 1940-åra. Olbia vart igjen det offisielle namnet etter perioden med fascisme. Han er det økonomiske senteret i denne dele av øya og ligg svært nær det kjende turistområde Costa Smeralda.

Historie

Olbia er ein svært gamal stad og vart truleg grunnlagd av grekarar, i alle fall i følgje ei lokal segn. Han inneheld ruinar frå fønikiarar og kartagarar i romartida, då han var ei viktig hamn. I mellomalderen var han hovudstad i Giudicato av Gallura, ein av fire sjølvstendige statar på Sardinia.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Olbia» frå ,  den 5. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

 Turistinformasjon om Olbia
 Oblia på Sardegnaturismo 
 Statistikk om Olbia 
 Offisiell turistside

Byar på Sardinia
Byar i Italia
Tempio Pausania

Tempio Pausania (galluresisk Tempiu) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Olbia-Tempio på Sardinia i lag med Olbia og har om lag 15 000 innbyggjarar.

Byen er eit kulturelt og administrativt senter i Gallura-regionen og Temop har eksistert sidan antikken. Han er eit av dei to viktigaste områda som slapp unna koloniseringa til fønikarane. Den typiske granittsteinsarkitekturen i det historiske sentrumet har mange likskapar til dei sørlege byane på Korsika

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Tempio Pausania» frå ,  den 5. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar på Sardinia
Byar i Italia
Oristano

Oristano (sardisk Aristanis) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Oristano i regionen Sardinia og har om lag 30 000 innbyggjarar.

Hovudnæringa er fiske.

Historie
Oristano vart under Austromarriket kalla Aristianis, men vart grunnlagd av fønikarane som byen Othoca (i dag Santa Giusta). Han vart viktig i 1070, då erkebiskop Torcotorio flytta bispesetet frå Tharros til byen, truleg som følgje av åtak frå sarasenarar. Byen vart òg nemnd som hovudstad i giudicato (tilsvarande hertug- eller kongedøme) av Arborea, og det vart bygd fleire festningsverk i byen. 

I mellomalderen var Oristano ofte i krig med andre sardiske kongedømet, som enda med eit forsøk på å erobre heile øya under Mariano IV (regjerte 1347-75) og dottera hans Leonara (1375-1404). Giudicato av Arborea var det siste av dei sardiske kongedøma som vart erobra av katalanske troppar i Kongedømet Aragon då Macomer fall i 1478. Etter dette har Oristano følgt historia til Sardinia under spanjolane (fram til 1708) og Piemonte (frå 1720), og vart så ein del av Italia.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Oristano» frå ,  den 5. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar på Sardinia
Byar i Italia
Kommunar i provinsen Oristano
Enya

Enya () er ein irsk songar og komponist som fekk gjennombrotet sitt i bandet Clannad.
 
Enya fekk internasjonal suksess med albumet Watermark i 1988 og hadde stor kommersiell suksess på 1990- og 2000-talet. Albumet A Day Without Rain frå 2000 selde 15 millionar eksemplar og ho var den mestselgande kvinnelege artista i verda i 2001. I Irland er det berre U2 som har høgare salstal. Samla opplag på albuma hennar er over 75 millionar, med meir enn 26 millionar selde album i USA. Ho har fått fire Grammy-prisar og ein Oscar-nominasjon.

Diskografi 
Studioalbum
 1986: Enya
 1988: Watermark
 1991: Shepherd Moons (Grammy)
 1995: The Memory of Trees (Grammy)
 2000: A Day Without Rain (Grammy)
 2005: Amarantine (Grammy)
 2008: And Winter Came...

Samlealbum
 1997: Paint the Sky with Stars

Bakgrunnsstoff

Irske songarar
Irske musikarar
Grammy-vinnarar
Ivor Novello-prisvinnarar
Folk frå County Donegal
Sassari

Sassari (sassarisk Sassari) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Sassari i regionen Sardinia. Med om lag 130 000 innbyggjarar er han den nest største byen på Sardinia etter Cagliari. Sassari er òg ein av dei eldste byane på øya og har kanskje den flottaste samlinga av sardisk kunst.

Historie
Sassari vart truleg grunnlagd tidleg i mellomalderen av innbyggjarane frå den gamle romerske hamnebyen Turris Lybisonis (i dag Porto Torres, som til då hadde vore den viktigaste byen på øya) etter at sarasenarar plyndra langs kysten frå sjøen. Landsbyen Tathari vart først nemnd i skriftlege kjelder i 1113. Sassari vart plyndra av genuesarane i 1166. Innflyttinga heldt fram og tidleg på 1200-talet var Sassri den folkerikaste byen i giudicato av Torres. Etter at den siste domaren i denne giudicatoen vart myrda i 1274 vart Sassari underlagd Republikken Pisa med delvis sjølvstende.

I 1294 vart Pisa erobra av Genova sin flåte i slaget ved Meloria, og byen vart heilt sjølvstendig. Han var den første og einaste frie kommunen på Sardinina og vart ein alliert av Genova. 
 
Frå 1323 og fleire hundreår framover kom byen inn under Aragon, men gjorde fleire opprør. Genova prøvde å erobre byen, men klarte det ikkje. I 1391 vart han erobra av Brancaleone Doria og Marianus V av Arborea til Giudicato av Arborea, der han vart hovudstad, men i 1420 kom han igjen tilbake til Aragon. Aragon vart erstatta av spanjolane i 1479. I 1527 vart han plyndra av franskmennene. Under Catalonia og så Spania vart byen kalla Sàsser. Byen leid av at han vart økonomisk utnytta, i tillegg til korrupte leiarar. I 1528 og 1652 vart han råka av pest.

Ein periode under Det tysk-romerske riket (1708-1717) vart etterfølgt av Kongedømet Sardinia (1720-1861), før Sassari vart ein del av det nye Kongedømet Italia.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Sassari» frå , den 5. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Turistguide

Byar på Sardinia
Byar i Italia
Clannad

Clannad er ei irsk musikk-gruppe. Medlemmane er Moya Brennan (Máire Ní Bhraonáin) på vokal og harpe, Ciarán Brennan, Noel Duggan, Pádraig Duggan og Pól Brennan.

Diskografi

Studioalbum 
 1973 — Clannad (The Pretty Maid) 
 1975 — Clannad 2 
 1976 — Dúlamán 
 1980 — Crann Úll
 1982 — Fuaim
 1983 — Magical Ring
 1984 — Legend
 1985 — Macalla
 1987 — Sirius 
 1988 — Atlantic Realm [soundtrack]
 1989 — The Angel and the Soldier Boy [soundtrack]
 1990 — Anam (US: 1992)
 1993 — Banba
 1996 — Lore
 1997 — Landmarks

Samblealbums 
 1989 — Past Present
 1990 — The Collection
 1994 — Themes
 1996 — Rogha: The Best Of Clannad
 1998 — An Díolaim [collection of early recordings for Irish Gael-Linn label]
 2002 — A Magical Gathering: The Clannad Anthology
 2003 — The Best of: In a Lifetime

Irske musikkgrupper
Napoprovinsen

Napoprovinsen (spansk Provincia del Napo) er ein av 22 provinsar i Ecuador. Han ligg i Oriente, den austre del av Ecuador som òg er ein del av Amazonasbassenget i Sør-Amerika. Provinsen har namn etter elva Napo som flyt gjennom provinsen og som tar imot vatn frå dei fleste andre elvar i provinsen. 

Han grensar mot Sucumbíos i nord, mot Orellana i aust, mot Pastaza i sør, mot Pichincha i sørvest og mot Cotopaxi og Tungurahua i vest.

Provinsar i Ecuador
Sucumbíosprovinsen

Sucumbíosprovinsen er ein av 22 provinsar i Ecuador. Han ligg lengst nord i Oriente, den austre del av Ecuador som òg er ein del av Amazonasbassenget i Sør-Amerika. Men vestlege del av provinsen har òg eit areal innanfor Andes som gjev kjelder til elvane som flyt austover. Provinsen har ei lang grense mot Colombia i nord, grensar mot Peru i aust. Han grensar mot provinsane Napo og Orellana i sør, mot Pichincha i sørvest og mot Carchi og Imbabura i vest.

Provinsar i Ecuador
Bagheria

Bagheria (siciliansk Baaria) er ein by i provinsen Palermo på Sicilia i Italia med om lag 55 000 innbyggjarar.

Historie 
I 1658 slo Giuseppe Branciforti, fyrste av Butera og tidlegare statthaldar på Sicilia, seg ned her og bygde ein stor villa. I 1769 ombygde etterkomarane hans den tidlegare landsbyen til ein godt planlagt barokk by, som då vart ein fasjonabel feriestad og fleire flotte villaer vart bygd.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Bagheria» frå , den 6. januar 2008. 

Byar på Sicilia
Byar i Italia
Catania

Catania (latin Catana og Catina, arabisk Balad-al-Fil eller Medinat-al-Fil, Wadi Musa og Qataniyah) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Catania i regionen Sicilia. Med om lag 300 000 innbyggjarar er han den tiande største byen i landet og den nest største på Sicilia. I storbyområdet bur det om lag 750 000 innbyggjarar. 

Catania ligg på austkysten av øya, om lag halvvegs mellom Messina og Siracusa og ligg ved foten av den aktive vulkanen Etna. 

Gamlebyen i Catania står i dag på UNESCO si verdsarvliste.

Historie

Antikken 
Alle forfattarane frå antikken skriv om Catania som ein gresk koloni kalla Κατάνη (Katánē) av innbyggjarar frå Khalkída. Innbyggjarane reiste ikkje direkte frå Hellas, men frå den nærliggande byen Naxos. Den eksakte datoen han vart grunnlagd er ikkje kjend, men det var truleg rundt 730 fvt..(Thuc. vi. 3; Strabius vi. p. 268; Scymn. Ch. 286; Scyl. § 13; Steph. B. s. v.) 

I den første punarkrigen var Catania av dei første byane på Sicilia som vart erobra av romarane i 263 fvt.. Sjølv om byen ikkje fekk alle dei same privilegiane som nabobyane sine (Taormina og Messina) hadde han eit godt forhold til Roma og blømde stort under deira styre. Byen vart øydelagd under herjingane til Pompeius og Augustus sende derfor ein koloni til byen som bygde han opp att. Han skal då ha fått tilbake den tidlegare velstanden og stordomen sin. (Strab. vi. s. 268, 270, 272; Dion Cass. iv. 7.)

Mellomalderen 
I 535 vart Catania tatt av gotaren Belisarius og kom seinare under Austromarriket som ein av dei viktigaste byane på øya. Catania vart råka av øydeleggjande jordskjelv i 1169 og 1693, og av lavastraumar som rann gjennom byen eller rundt han og ut i sjøen. Det første sicilianske universitetet vart grunnlagd her i 1434.

Plasseringa 
Plasseringa til Catania ved foten av Etna var i følgje Strabius både ein stor fordel og ein stor bakdel. Dei kraftige utbrota frå vulkanen la stundom område rundt byen aude, medan den vulanske oska gav særs god jord for å drive jordbruk, særleg for å dyrke vindruer. Eit kraftig utbrot i 121 fvt. skal ha råka byen så hardt at den varme oska som fall frå vulkanen fekk bygningane til å rase saman. Catania vart derfor fritatt dei vanlege skattane til Roma i ein periode på 10 år. Hamna i Catania vart fylt igjen av eit utbrot i 1669.

Demografisk utvikling

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Catania» frå , den 6. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar på Sicilia
Byar i Italia
55 Pandora

Må ikkje forvekslast med saturnmånen Pandora.

55 Pandora er ein ganske stor og veldig lys hovudbelteasteroide. Pandora vart oppdaga av G. Searle den 10. september 1858. Oppdaginga var hans første og einaste. Asteroident er namnsett etter Pandora, den første kvinna i gresk mytologi.

Kjelder 

Pandora
Pandora
56 Melete

56 Melete er ein stor og mørk hovudbelteasteroide. Han er ein heller uvanleg P-type-asteroide; asteroidesamansetninga er sannynlegvis organisk rike silikat, karbon og anhydrerte silikat, kanskje med vassis i det indre. Asteroiden vart oppdaga av H. Goldschmidt den 9. september 1857 og vart namnsett etter Melete, Musen for meditasjon i gresk mythologi. Så langt har to stjerneokkultasjonar blitt observerte, først i 1997 og så igjen i 2002).

Kjelder 

Melete
Melete
57 Mnemosyne

57 Mnemosyne er ein stor hovudbelteasteroide av S-typen. Den vart oppdaga av R. Luther den 22. september 1859 og er namnsett etter Mnemosyne, ein Titan frå gresk mytologi.

Kjelder 

Mnemosyne
Mnemosyne
Kote

Ein kote (frå fransk cote, av latin quota (pars) 'kor stor [del]') eller ei høgdekurve er ei line som viser høgdeendringar på eit kart. Alle punkta på ein kote ligg like høgt over havet. Der det er tettast mellom kotane er altså terrenget brattast. På sjøkart vert linjer med same havdjupne kalla isobatar. 

Kotar løyser problemet med å projisere eit tredimensjonalt landskap ned i to dimensjonar. Tenk deg eit langt tau som ligg horisontalt og pressa inn mot landskapet, men alltid nøyaktig i same høgd. Tauet vil snirkle seg bortover i landskapet. Sjå så for deg at du ser det heile ovanfrå. Alle punkt på tauet har lik høgd. 

I samband med kotar snakkar vi òg om ekvidistanse, som fortel kor langt det er mellom kotane vertikalt i terrenget. Om ekvidistansen til dømes er 20 meter, er det 100 høgdemeter mellom fem kotar. 

Kvar femte kote er tjukkare enn dei andre, og blir kalla «tellekote».

Sjå òg
 Isoplet
 Isolinje

Kjelder

Kart
Franske ord og uttrykk
Marsala

Marsala er ein hamneby i provinsen Trapani på Sicilia i Italia med om lag 80 000 innbyggjarar. Byen ligg i den vestlegaste delen av øya og er kanskje mest kjend for Marsalavinen som kjem her frå. 

Marsala ligg på same stad som Lilybaeum, ein tidlegare kartagisk by på Sicilia, grunnlagd av Himilco i 396 fvt. etter han forlet Motya. Verken Pyrrhus eller romarane klarte å ta byen med omleiringar, men romarane fekk til slutt byen i 241 fvt. mot slutten av den første punarkrigen som i ledd av fredsavtalen. I dei andre punarkrigane var byen utgangspunkt for romarane sine felttog til Kartago, og under det romerske styret vart han forholdsvis velståande. Han fekk kommunerettar frå Augustus og vart ein koloni under anten Pertinax eller Septimius Severus.

Arabarane gav det noverande namnet «Marsala», som kom frå det arabiske «Marsa Allah» (hamna til Allah) eller «Marsa Ali» (Ali-hamna, som òg kan tyde «den store hamna», sidan Ali er synonymt med «stor» på arabisk). Den gamle hamna i nordaust vart øydelagd av Karl V for å hindre fleire åtak frå sjørøvarar. Den moderne hamna ligg lenger søraust.

11. mai 1860 gjekk Giuseppe Garibaldi og «dei tusen mennene» hans i land ved Marsala og byrja felttoget for å styrte Bourbon på Sicilia som eit ledd i samlinga av Italia.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Marsala» frå , den 6. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar på Sicilia
Byar i Italia
Gela

Gela er ein by i provinsen Caltanissetta på Sicilia i Italia med om lag 75 000 innbyggjarar. Han ligg sør på øya ved Middelhavet, om lag 84 km frå byen Caltanissetta. Byen har fleire innbyggjarar enn provinshovudstaden. 

Gela er eit viktig industrisenter og ein hamneby. Ein viktig industri er petroleumsraffineriet som ligg her. 

Gela er kalla opp etter elva med same namn.

Historie 
Byen vart grunnlagd rundt år 689 fvt. av kolonistar frå Ródos og Kreta, 45 år etter grunnlegginga av Siracusa. Byen voks raskt og etter berre hundre år oppretta ei gruppe kolonistar frå byen kolonien Agrigento. Under tyrannen Hippokrates erobra Gela Callipoli, Leontini, Naxos, Hergetios og Zancles, dagens Messina. Berre Siracusa, med hjelp frå Korint og Kérkyra, klarte å sleppe unna ekspansjonen til Gela. Hippocrates starta krig mot Siracusa etter at kolonien deira Camarina gjorde opprør. Han omleira Siracusa, men trekte seg til slutt tilbake for å ta Camarina i staden. Hippocrates vart etterfølgd av Gelo, som i 484 fvt. erobra Siracusa og flytta setet sitt her. Bror hans Hiero fekk kontroll over Gela. Då Theron av Agrigento erobra Himera og ein hær frå Kartago gjekk i land på Sicilia for å møte han, bad han om hjelp frå Gela og Siracusa. Gelo og Hiero vann slaget ved Himera, der den kartagiske føraren Hamilcar mista livet. 

Etter Gelo døydde flytta Hiero til Siracusa og Gela vart langt mindre viktig. I 406 fvt. vart han plyndra og øydelagd av kartagarane og i 311 fvt. erobra dei byen. Under Romartida høyrer ein lite om byen, og under Austromarriket vart han eit mindre senter. Arabarane tok seinare byen og han var då kjend som «Søylebyen». 

Den moderne byen vart grunnlagd i 1233 av Fredrik II med namnet Terranova, som han var kjend under fram til 1928. Den nye busetnaden låg vest for antikkens Gela og fekk ei borg og bymurar. Terranova var underlagd kongen fram til 1369, då kong Fredrik III av Aragon gav han til Manfredi III Chiaramonte. Seinare kom han inn under fleire aragonesiske familiar. 

I 1928 fekk byen namnet Gela igjen.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Gela» frå , den 6. januar 2008. 

 Referansar

Bakgrunnsstoff 

 Gelacittadimare.it
 Arkeologi i Gela
 (en) Piccolo, Salvatore. Gela. Ancient History Encyclopedia. December 20, 2017. 

Byar på Sicilia
Byar i Italia
Trapani

Trapani (Tràpani på siciliansk) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Trapani i regionen Sicilia og har om lag 70 000 innbyggjarar. Han vart grunnlagd av elymiarar og er framleis ein viktig fiskeby og utgangspunktet for reiser til dei nærliggande egadiske øyane.

Historie
Trapani vart grunnlagd elymiarar som ein hamn for den nærliggande byen Erice (i antikken Eryx), som ligg oppfor byen i Monte San Giuliano. Han vart opphavleg kalla «Drépanon», det greske ordet for 'sigd', på grunn av forma til hamna. Kartago tok kontroll over byen i 260 fvt. og gjorde han til ein viktig marinebase. Byen vart avstått til Den romerske republikken i 241 fvt. etter Slaget ved Dei egadiske øyane i den første punarkrigen.

To segner frå antikken fortel om korleis byen vart til. Den første segna fortel at Trapani oppstod då gudinna Demeter mista sigden sin, medan ho leita etter dottera Persephone, som Hades hadde kidnappa. Den andre myta fortel om Saturn, himmelguden, som skar far sin Cronus med ein sigd, som han så mista i sjøen. 

Byen vart hardt råka under den andre verdskrigen då dei allierte utførte kraftige bombetokt over byen. Turisme har dei seinare åra vorte stadig viktigare, særleg sidan byen ligg nær populære destinasjonar som Erice, Segesta og Dei egadiske øyane.

Galleri

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Trapani» frå ,  den 6. januar 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar på Sicilia
Byar i Italia
Vittoria

Vittoria er ein by i provinsen Ragusa på Sicilia i Italia med om lag 60 000 innbyggjarar.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Vittoria» frå ,  den 6. januar 2008. 

Byar på Sicilia
Byar i Italia
Caltanissetta

Caltanissetta (siciliansk Nissa eller Cartanissetta) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Caltanissetta i regionen Sicilia og har om lag 63 360 innbyggjarar. Han ligg i eit område med bølgjande åsar og mange små landsbyar. Elva Salso renn gjennom området.

Historie 
Caltanissetta kan sporast tilbake til 406 fvt., då admiral Nicia av Hamilcar sin omleiringsstyrke frå Kartago oppretta eit fort på staden, seinare kalla Castra Nicia (Nicia fort).  

I 829 evt. vart byen okkupert av sarasenarar. Likskapen mellom det kartagiske namnet og det arabiske ordet nissa (som tyder «kvinne») gjorde at sarasenarane kalla han Qalat al Nissa («Kvinnefortet»), som igjen har vorte omforma til det italienske Caltanissetta. Busetnaden vart erobra av normannarar i 1086. Staden fekk byrettar i samband med grev Roger Borsa sine store planar om å urbanisere Sicilia, og byplanen som vart laga er framleis synleg i dag. 

Etter normannarane kom byen inn under Hohenstaufen, Anjou og til slutt Aragon, som gjorde byen til hovudstad i eit grevskap. Det var her Fredrik II av Sicilia vart erklært konge. 

I 1406 vart Caltanissetta eit len for familien Moncada av Paternò, og ei lang nedgangstid starta. I 1539 byrja bygginga av domkyrkja og i 1566 vart ei kjend bru bygd over Salso. I denne perioden vart byen utvida utanfor bymurane sine og nye bydelar (Santa Flavia, San Rocco degli Zingari og San Francesco) vart oppretta.

8. juli 1718 gjekk piemontesiske troppar til åtak på byen og mange mista livet. I 1787 vitja Johann Wolfgang Goethe byen. 

I 1813, etter 406 år, enda styret til Moncada-familien då det føydale systemet vart avskaffa og Caltanissetta vart det 22. Comarca på Sicilia. I 1819 vart han erklært provinshovudstad, men eitt år seinare vart han plyndra fordi han framleis var lojal mot Huset Bourbon. I 1844 vart byen òg bispesete. 

I 1860 gjekk Giuseppe Garibaldi inn i byen i lag med Cesare Abba og Alexandre Dumas den eldre, og 22. oktober same året vart Caltanissetta ein del av Kongedømet Italia etter ei folkeavstemming. 

Byen vart hardt råka under den andre verdskrigen.

Bakgrunnsstoff 

 SiciliaOnLine: Caltanissetta

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Caltanissetta» frå , den 6. januar 2008. 

Byar på Sicilia
Byar i Italia