alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Solinnstråling

Solinnstråling er innkommande solstråling som treffer ein planet eller den tilhøyrande atmosfæren. I tillegg kan det òg gjelde for andre lekamar som romfartøy og bygningar, og i dei fleste tilfelle fører det til ei oppvarming av lekamen, men i sjeldne tilfelle kan all strålinga bli reflektert tilbake. 

Det er viktig å ta omsyn til solinnstrålinga når ein skal byggje nye bygningar i visse klima. Det er ein av dei viktigaste klimavariablane når det gjeld menneskeleg komfort og energieffektivitet i bygningar. I design av romfartøy og i planetologi er det den fremste variabelen som påverkar likevektstemperaturen og globalt klima. 

Solinnstrålinga i yttergrensa av atmosfæren blir kalla solarkonstanten. Den er nær 1350 watt per kvadratmeter i eit plan normalt på solstrålene. Solarkonstanten inneheld heile det elektromagnetiske spekteret, men den synlege delen av strålinga utgjer størstedelen av energimengda. Solstrålane vert svekka gjennom atmosfæren før dei når jordoverflata. På tempererte breidder kan solinnstrålinga midt på dagen vere opp mot 1000 W/m2) i klårvêr. Solinnstrålinga varierer med solvinkelen forskjellige tider på året (fordi tjukkleiken på atmosfæren sollyset må gå igjennom varierer). I tillegg vil dis og skydekke påverke strålinga. Den midla solinnstrålinga gjennom eit døger på solrike stader er om lag 250 W/m2. 

Solinnstrålinga på ei fast flate (som eit vindauge eller eit tak) er avhengig av vinkelen solstrålene treffer flata med. Dette er årsaka til at polområda er mykje kaldare enn ekvatorområdet. I løpet av eit år får polane mykje mindre solinnstråling enn ekvator fordi solvinkelen er mykje mindre over polane. Denne effekten kan nyttast i arkitekturen til å designe bygningar som er kjølige om sommaren og varme om vinteren ved å ha store vertikale vindauge på ekvatorsida av bygningen (sørsida på nordlege halvkule). Dette gjev maksimal solinnstråling om vinteren når sola står lågt på himmelen, og minimerer strålinga om sommaren når sola står høgt på himmelen midt på dagen. Sola sin bane mellom nord og sør varierer med 47 grader gjennom året.

Mekanisme 

Energien i den elektromagnetiske strålinga (t.d. lys) blir løyst opp av molekylrørsla i lekamen den treffer og blir omforma til varmeenergi. Solinnstrålinga er derfor avhengig av tettleiken til lekamen eller mediumet den treffer, og er derfor mykje mindre i den øvre atmosfæren og størst ved bakken.

Sjå òg 

 Diffus stråling
 Direkte stråling
 Solvariasjon
 Solvinkelen sin effekt på klima

Bakgrunnsstoff 
 
 Solposisjon og solbane sett fra Geofysisk institutt i Bergen 
 Globalstråling i Bergen 
 Kart over global solinnstråling 
 Gårsdagens solinnstråling i Australia

Referansar 

 Nall, D. H. (2004-11). Looking across the water: Climate-adaptive buildings in the United States & Europe. In The Construction Specifier, 57, 50 – 56.
 http://scienceworld.wolfram.com/physics/Insolation.html

Atmosfærisk stråling
Klimapådrag
Solenergi
Fotoelektrisitet
Eininga bar

Ein bar er ei måleeining for trykk, innført av den britiske meteorologen William Napier Shaw i 1909. Nemninga er ikkje ei SI-eining, men vert likevel godteken. Ein bar tilsvarar 100 000 pascal, eller 100 kilopascal. Ein millibar er 100 N/m².

Trykket i atmosfæren på jorda ved havnivå er 1.01325 bar. Sidan dette trykket er så likt ein bar, vert bar eller millibar ofte brukt som måleeining, sjølv om Pascal er den rette måleeininga for trykk. Atmosfæretrykket er 1 barA (absolutt trykk), eller 0 barG (overtrykk). Når ein gass eller ei væska er trykksett, vil det seia at det har høgare trykk enn atmosfæretrykket, og ein brukar eininga barG.

Millibar er den vanlege nemninga å bruka i eit barometer, som ein brukar til å måla atmosfæretrykket med, men vert i dag sjeldan brukt i meteorologien. Mange manometer brukar òg ein skala inndelt i bar, ofte saman med eininga psi, som er ei eining frå det engelske imperial-systemet, og utan Pascal-inndeling.

Sjå òg 
 Pascal
 Trykk
 Trykkmålar

Kjelder 
 Caplex

Måleiningar for trykk
Diffus stråling

Diffus stråling er solstråling som er spreidd eller reflektert i forskjellige atmosfæriske komponentar. Skyer er den faktoren som medverker mest her. 

I lag med den direkte strålinga utgjer desse to globalstrålinga. Både globalstrålinga og forholdet mellom den diffuse og direkte strålinga varierer med solhøgda, skydekket og forureining i atmosfæren. Den diffuse strålinga utgjer om lag 50 % av globalstrålinga i Bergensområdet, sjølv midt på sommaren, medan den berre er 15-20 % i solrike ørkenområde. Om vinteren utgjer den diffuse strålinga ein mykje større del av globalstrålinga, som då er mykje mindre enn om sommaren.

Sjå òg 
 Strålingsbalansen til jorda

Atmosfærisk stråling
Sikt
Direkte stråling

Direkte stråling er solstråling som går upåvirka gjennom atmosfæren til jordoverflata.

Om den synlege strålinga frå sola (lyset) hadde nådd jordoverflata berre ved direkte stråling, ville himmelen ha vore svart, og stjernene synlege òg om dagen.

I lag med diffus stråling utgjer desse to globalstrålinga. Den diffuse strålinga gjer himmelen blå, og ikkje svart. Både globalstrålinga og forholdet mellom diffus og direkte stråling varierer med solhøgda, skydekket og forureining i atmosfæren.

Sjå òg 
 Strålingsbalanse

Kjelder 

Atmosfærisk stråling
Sikt
Trykkmålar

Ein trykkmålar er eit instrument til å måla trykk (kraft/areal). SI-eininga for trykk er Pa, men mange trykkmålarar er framleis skalerte i bar. Med trykkmålar forstår ein vanlegvis eit instrument som måler statisk, eller sakte varierande, trykk. Ein differansialtrykkmålar måler skilnaden mellom to trykk. Ein mikrofon er ein trykkmålar som måler snøgge variasjonar i trykket, i høve til atmosfæretrykket.

Referansetrykk 
Ved måling av absolutt trykk brukar ein absolutt vakuum som referanse, slik som i eit barometer. I staden for å nytta vakuum som referanse kan ein måla differansen frå eit referansetrykk. Eit vanleg referansetrykk er atmosfæretrykket. Om trykket ein måler ligg over referansetrykket vert det kalla overtrykk og om det ligg under referansetrykket vert det kalla undertrykk. 

Differansetrykk er skilnaden mellom to trykkverdiar. Differansetrykk vert ofte nytta for å måla væskestraum og for nivåmåling.

Målemetodar

Væskebarometer 
Eit barometer vert i meteorologien nytta til å måla trykket i atmosfæren med.

U-røyrsbarometer 

Eit U-røyrsbarometer har eit vertikalt U-forma røyr fylt med ei væske, som til dømes kvikksølv. Den eine enden av røyret er ope mot eit referansetrykk og den andre enden er open mot gasstrykket som skal målast. Instrumentet måler differansen mellom det ukjente trykket og referansetrykket. Instrumentet vart funne opp av den italienske fysikaren Evangelista Torricelli.

Membran-, kapsel og belgbarometer 
I desse instrumenta vert trykket mot ein fjørbelasta  membran eller belg. Det finst fleire typar, som membranmanometer, belgmanometer og kapselmanometer (aneroidmanometer).

Vakuummeter
Eit vakuummeter er ein trykkmålar for måling av låge gasstrykk.

Sjå òg
Kapselmanometer
Måleinstrument
Måleomformar
Mikrofon

Kjelder
Bjørnar Larsen. Industriell måleteknikk for automatikarfaget. Noreg 1996: Vett & Viten AS. ISBN 82-412-0223-7

 
Dykking
Vakuum
Trykk
Geofysisk Institutt

Det Geofysiske Institutt (eller Geofysen som det òg blir kalla) høyrer til Det matematisk-naturvitenskapelege fakultet ved Universitetet i Bergen og vart oppretta i 1917 etter forslag frå professor Bjørn Helland-Hansen. GFI representerte ein vidareføring av forskingsaktivitetar ved Bergen Museum (oppretta 1825) og Biologisk Stasjon (oppretta 1892). Det Geofysiske Institutt hadde frå starten ei avdeling for oseanografi og ein avdeling for meteorologi, begge med indre sjølvstyre. Seinare kom det òg til ei avdeling for jordmagnetisme og kosmisk fysikk. Allereie frå starten av hadde GFI ein høg internasjonal standard og hadde eit omfattande internasjonalt kontaktnett. Derfor vart professor Vilhelm Bjerknes ved Universitetet i Leipzig bedt om å kome til Bergen for å leie planlegginga og organiseringa av den meteorologiske verksemda. Dette førte til den berømte «Bergensskulen» der ei rekkje seinare kjende meteorologar gjorde sin første innsats: Jakob Bjerknes, Halvor Solberg, Carl-Gustav Rossby, Tor Bergeron og fleire. Den oseanografiske forskinga heldt òg høg standard med den kjende teoretikaren Jonas Ekman Fjeldstad ved sida av Harald Ulrik Sverdrup og Bjørn Helland-Hansen.

I starten heldt Det Geofysiske Institutt til i fleire mellombelse lokal, før det flytta inn i eit eige bygg på Florida. Det stod ferdig i 1928 (midtbygget). Her fekk òg Vervarslinga på Vestlandet og Det meteorologiske Observatorium plass. Bygget var svært godt utstyrt og blei realisert på grunn av ein pågåande innsamling frå innbyggjarane i Bergen, næringslivet og kommunen, og viser betre enn noko anna kor stor tru ein hadde på vitskapelege framsteg den gongen, spesielt i form av betre vêrvarsel, men òg i utforsking av havet.

Geofysisk Institutt gjekk inn som ein naturleg og viktig del av Universitetet i Bergen då dette blei oppretta i 1946. Instituttet hadde ein sterk auke i stillingar på byrjinga av 60-talet med tilsvarande auke i forskingsaktivitet.

Geofysisk Institutt i dag 

Geofysisk Institutt er i dag ein administrativ eining som omfattar forskings- og undervisningsgruppene for meteorologi og oseanografi. I tillegg er klimaforskingssenteret Bjerknessenteret tett knytt opp til instituttet.

Noverande instituttleiar er Peter M. Haugan.

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida til Geofysisk Institutt

Universitetet i Bergen
Litiumsulfat

Litiumsulfat () er eit salt som er samansett av litium og sulfat ion.
Det har formelmassen 109,9 u.

Litiumsulfat er eit kvitt, fast stoff som er løyseleg i vatn. 

Salt
Manganklorid

Manganklorid er eit salt av mangan og klor.

Du har 5 forskjellige typar manganklorid:
 Mangan(II)klorid ()
 Mangan(III)klorid ()
 Mangan(IV)klorid ()
 Mangan(VI)klorid ()
 Mangan(VII)klorid ()

Mangan(II)klorid 

Mangan(II)klorid er eit vassløyseleg, rosa salt. 

Saltet kan dannast ved ein reaksjon mellom manganmetall eller mangan(II)karbonat og saltsyre.
Mn + 2 HCl → MnCl2 + H2
MnCO3 + 2 HCl → MnCl2 + H2O + CO2

Salt
Martin Schanche

Martin Schanche () er ein tidlegare norsk motorsportsutøvar. «Mister Rallycross» har vorte FIA europameister i rallycross seks gongar. 

Martin Schanche debuterte i løpssamanheng i 1972, 27 år gamal. I 1975 tok han sølv i isbane-NM. Frå 1976 til 2001 køyrde han rallycross, og vart europameistar i 1978, 1979, 1981, 1984, 1991 og 1995.

Martin Schanche er fødd i Trondheim, men voks opp i Leirpollskogen i Tana i Finnmark. I dag er han busett i Drøbak i Frogn kommune i Akershus, saman med kona Birgit (frå Tyskland) og dottera Melissa. Han er kommunestyrerepresentant for Framstegspartiet.

Ved kommunevalet i 2003 vart han kjent for å slå ned Ap-politikaren Torgeir Micaelsen då han under ein skuledebatt i Drammen kalla Schanche «feiging». Dette skapte mykje riksdekkjande merksemd. Denne merksemda gjorde Schanche til ein ofte parodiert karakter i radioprogrammet Petremorgen på NRK P3.

I desember 2016 gjorde Martin Schanche det kjent at den biologiske faren hans var tysk jagarflygar.

Bakgrunnsstoff 
 Parodiar på Petremorgen i NRK
 Den ukjende familiehistoria

Norske rallycrossførarar
Folk som har køyrd 24-timarsløpet i Le Mans
Lokalpolitikarar i Frogn
FrP-politikarar i Akershus
Folk frå Tana
Solvinkelen sin effekt på klima

Vinkelen som sollyset treffer jorda med varierer frå stad til stad, tid på dagen og med årstidene. Dette er ein viktig faktor for kor mykje varmeenergi ein stad på jorda kan motta. Hellinga av jordaksen fører til årstidsvariasjonane og er hovudårsaka til at det er varmare vêr om sommaren enn om vinteren (sjå figur 1).

Solvinkelen sin geometri 

Når sollyset skin på jorda med ein lågare vinkel (er nærare horisonten) blir energien frå lyset spreidd utover eit større område, og lyset er derfor svakare enn når sola står høgt på himmelen og energien blir konsentrert på eit mindre område (sjå figur 2). 

Figur 1 viser vinkelen sollyset treffer jorda med på nordlege og sørlege halvkule når jorda sin nordlege akse heller bort frå sola. Altså når det er vinter i nord og sommar i sør. 

Figur 2 viser ei kilometer brei solstråle som treffer bakken rett ovanfrå, og ei anna, like brei, solstråle som treffer bakken med ein vinkel på 30°. Trigonometrien fortel oss at sinus til 30° er 1/2, medan sinus til 90° er 1. Derfor vil solstrålane som treffer bakken med ein vinkel på 30° bli spreidd over eit dobbelt så stort område. 

Solstrålane som har lågare vinkel må i tillegg gå dobbelt så langt gjennom jordatmosfæren, som reflekterer noko av energien tilbake samtidig som det er større sjans for at sollyset blir spreidd av partiklar i atmosfæren.

Klima
Atmosfærisk stråling
Årstider
Historisk oversyn over kommunar i Hordaland

Dette er eit historisk oversyn over kommunar i Hordaland. Kommuneinndelinga i Noreg har ikkje vore statisk, og det er to viktige tidsskille: formannskapslovene av 1837 som gav lokalt sjølvstyre og ein rekkje nye kommunar, og den store kommunesamanslutninga i 1963-4 som i stort monn minka talet på kommunar.

Sjå òg 
 Tidlegare norske kommunar

Bakgrunnsstoff 
 «Historisk oversikt over endringer i kommune- og fylkesinndelingen» av Dag Juvkvam for Statistisk sentralbyrå.
 Kart over Hordaland med gamle kommunegrenser  på http://www.digitalarkivet.no
 Gamle og nye kommunegrenser i Hordaland på Interkommunalt arkiv Hordaland, med kommunehistorikk http://www.ikah.no
 Navn på nye kommuner på regjeringen.no. (3.1.2020).

Kommunar i Vestland
 
Hordaland
Thierry Henry

Thierry Daniel Henry () er ein fransk landslagsspelar i fotball. Han er angrepsspelar, og spelar no for det spanske Primera Division-laget FC Barcelona.

Henry er kjend for evna si til å komme rundt forsvararar med sitt rykket sitt, den store farten sin og den gode ballkontrollen. I tillegg til å vere ein stabil målscorar i Arsenal, med godt over 20 mål per sesong i gjennomsnitt, er han òg svært ofte nest sist på ballen. Han vert òg rekna som ekspert på dødballar, og tek både straffespark og frispark for Arsenal.

Frå 1993 til 1998 spela Henry i det franske topplaget AS Monaco. Etter suksessen i VM i 1998 vart han seld til det italienske storlaget Juventus. Etter eit halvt år der drog han saman med sine franske vener Patrick Vieira og Emmanuel Petit til Arsenal, som då vart trena av Arsène Wenger. Der utvikla Henry seg til å verte ein spelar på verdsnivå. Han vart toppskårar i Premier League i både 2004/05-sesongen (25 mål) og 2005/06-sesongen (27 mål).

Tysdag 18. oktober 2005 tangerte han fyrst Ian Wright sin rekord på 185 klubbmål for Arsenal, før han sette ein ny rekord med eit mål meir for London-klubben. Dette hende då han scora begge måla i 2–0-sigeren over Sparta Praha i ein Meisterliga-kamp.

Hausten 2005 gjekk det rykte om at Henry var på veg til FC Barcelona eller Juventus. I 2007 blei han Barcelona-spelar.

Karriere som spelar

Kjelder 

Franske fotballspelarar
Monaco-spelarar
Juventus-spelarar
Arsenal-spelarar
Barcelona-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1998
Spelarar i Fotball-EM 2000
Spelarar i Fotball-VM 2002
Spelarar i Fotball-EM 2004
Spelarar i Fotball-VM 2006
Spelarar i Fotball-EM 2008
Spelarar i Fotball-VM 2010
Scratching

Scratching er ein teknikk brukt av DJ-ar som går ut på å laga rytmiske lydar ved å flytta ei vinylplate på ein platespelar. Scratching spreidde seg frå hiphopmiljøet i New York til andre stader og musikkstilar. 

DJ-ing
Hiphop
Rap
Lydteknikk
Stette

Stette er ei grend i Skodje kommune, om lag tre mil aust frå Ålesund.

Stette eller Stettebygda vert ofte brukt som samlenamn på Stette og grendene kring, mellom andre Opskar, Nes, Stavset, Steinset, Mauren. Eit anna mykje brukt namn er Stettevika.

Stette skule og barnehage har ein framtredande plass i lokalmiljøet, og denne vart endå meir forsterka då eit grendahus vart oppført som eit tilbygg på skulen. Oppføringa fekk merksemd i dei kringliggjande bygdene og kommunane, då ein uvanleg stor del av prosjektering og arbeid vart gjort på dugnad.

I Stette finn ein også eit lite industriområde, og vidare Stettevik sportsklubb, eit blandakor og ei speidargruppe.

Geografi i Ålesund
Bygder i Møre og Romsdal
Utgåtte tettstader
Seremoni

Ein seremoni er eit sett av rituelle handlingar som skal skape ei viss stemning. Størsteparten av seremonien blir utført på ein måte som alle som er med er samde om eller kjenner til på førehand. Føremålet med han er ofte å danne ramme rundt ei symbolsk handling, gjerne ei talehandling. Ein eller fleire leiarar seier noko medan resten av deltakarane høyrer og kan stadfeste at handlinga er utført.

Seremoniar kan ofte gje nokre av deltakarane ein ny status, til dømes som overgangsriter knytt til livsløpet. Dei kan også vere knytt til tevlingar, den nye statusen er å bli utropt til vinnar, eller dei kan vere knytt til yrkeslivet.

Bakgrunnsstoff 

Markeringar
Terrasse

Terrasse (frå gammal-provençalsk terrassa av latin terra, 'jord') er eit flatt område utandørs. Terrassar er gjerne bygd opp eller fylt ut og markert avgrensa av kant, brystning eller rekkverk.

Terrassar blir gjerne laga direkte tilknytt hus eller bygningar som utandørs opphaldsstad. Ein kan også anlegga terrassar i hagar og parkar, eller takterrassar på flate tak.

Under barokken var terrassar lagt i fleire plan og forbundne med trapper eit særleg ynda arkitektonisk motiv.

Sjå òg 
 Altan
 Balkong
 Veranda
 Terrasse i geologi
 Terrasseblokk
 Terrassedyrking

Kjelder 

«Terrasse: arkitektur» (15. februar 2009), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 24. januar 2014.

Språkrådet: Spørsmål og svar: altan, balkong, terrasse og veranda (lenkja 24/1/2014). Viser til K.M. Viestad: Byggeteknisk fagleksikon, Universitetsforlaget 1980.

Bakgrunnsstoff

Bygningsdetaljar
Landskapsarkitektur
Bernt

Bernt er ei kortform av det tyske mannsnamnet Bernhard. Førstedelen Bern har tydinga 'bjørn', medan andredelen hard har tydinga 'modig'. Bernt har namnedag den 20. august.

Namneberarar 
 Bernt Støylen (1858–1937), norsk salmediktar
 Bernt Grønvold (1859–1923), norsk kunstnar
 Bernt Balchen (1899–1973), norskamerikansk flypioner
 Bernt Evensen (1905-1979), norsk skøyteløpar
 Bernt Hagtvet (f. 1946), norsk statsvitar
 Bernd Eichinger (f. 1949), tysk filmprodusent
 Bernt Rougthvedt (f. 1956), norsk biograf
 Bernd Schuster (f. 1959), tysk fotballtrenar

Kjelder 
 Norske navn.no

Bakgrunnsstoff 
 Spørjekassa om namn  ved uio.no

Mannsnamn
Kortnamn
Namn knytte til bjørnar
Minuskel

Minuskel, også kalla gemen, er innanfor typografi det som til dagleg vert kalla liten bokstav, altså a, b, … i motsetning til A, B, … som vert kalla majuskel eller versal. Omgrepet minuskel er nyttig i språket fordi ein unngår fleirtyding. Medan uttrykket «liten bokstav» også kan bety «bokstav sett i liten type», som refererer til den fysiske storleiken på ein bokstav, kan minuskel og majuskel tolkast på berre éin måte.

Ordet minuskel kjem frå latin minuscula (littera), liten (bokstav).
Ordet gemen kjem frå lågtysk gemen(e) og tysk gemein, allmenn, og refererer til at minusklane er dei bokstavane det er flest av i sett tekst.

Typografi

en:Greek minuscule
Majuskel

Majuskel, også kalla versal, er innanfor typografi det som til dagleg vert kalla stor bokstav, altså A, B, … i motsetnad til a, b, … som vert kalla minuskel eller gemen. Omgrepet majuskel er nyttig i språket fordi ein unngår fleirtyding. Medan uttrykket «stor bokstav» også kan bety «bokstav sett i stor type», som refererer til den fysiske storleiken på ein bokstav, kan majuskel og minuskel tolkast på berre éin måte.

Ordet majuskel kjem frå latin maiusculus, litt større.
Ordet versal kjem frå nylatin versus, vers, og refererer til stor forbokstav i verslinje.

Typografi

bs:Verzal
en:All caps
hr:Verzal
hu:Verzál
ru:Маюскул
sq:Shkrimi verzal
Overnaturleg

Det overnaturlege (det som overskrid naturen) referer til krefter og fenomen som ein ikkje kan observere i naturen og som dermed ligg utanfor den røynda som ein kan verifisere. Om eit fenomen kan verte demonstrert er det ikkje overnaturleg. Dei fenomena som skal medverke i vitskaplege teoriar må ein kunne stadfeste med hjelp av målingar som kan verifiserast og vurderinger av fagfeller. Vitskapen kan ikkje gå inn på det overnaturlege, sjå den naturvitskaplege metoden. 

Konsepta innanfor området det overnaturlege er nært relaterte til konsepta innanfor religiøs åndetru og det metafysiske. Teoriar som hevder at overnaturlege fenomen skulle vere vitskaplege vert kalla pseudovitskaplege.  Veldokumenterte fenomen som saknar vitskapleg forklaring kallast anomaliar. Men ettersom anomaliar kan verifiserast med objektive empiriske metodar er dei ikkje overnaturlege.

Sjå òg
 Overnaturleg vesen
 Supranaturalisme
 Parapsykologi
 Religion
 Åndeleg
 Magi

 
Metafysikk
Cellesyklus

Cellesyklusen eller celledelingssyklusen er handlingsløpet frå danninga av ei eukaryot celle og fram til cella eventuelt vert duplisert. Cellesykelen kan på ulike vis delast inn i ulike stadie. Ein enkel inndeling er i eit A-stadie der cella held seg vilkårleg lenge utan spesielle teikn til å skulla dela seg, og eit kortvarig B-stadie der cella irreversibelt førebur og gjennomfører ei celledeling. (Merk at prosessen kan stoppast, sjølv om den ikkje kan snuast!)

Ei vanlegare inndeling er i fire ulike hovudfasar: G1, S, G2 og M. Av desse utgjer dei tre første fasane interfasen, medan M-fasen kan delast ytterlegare inn i mitosen og cytokinesen. I tillegg til desse fasane finst G0 og meiosen som variantar av respektive G1-fasen og mitosen. 

I tillegg til dei gjevne fasane finst ulike sjekkpunkt der cella undersøker om den er klar for å trå inn i den neste fasen. Av desse sjekkpunkta er G1-sjekkpunktet, G2-sjekkpunktet og metafase-sjekkpunktet dei viktigaste.

Cellesykelen vert først og fremst regulert av cyklin-avhengige proteinkinaser (CDK-ar). Desse proteinkinasane opererer ved å fosforylera ulike protein som verkar i dei ulike fasane i cellesykelen. CDK-ane vert igjen regulerte av mellom anna cyclin, ekstracellulære signal og ulike katalysatorar og inhibitorar som aktiverer såkalla CDK-cyclin-kompleks.

Cellebiologi
Celleprosessar
Cellealdring
Kokain

Kokain (bensoylmetylekgonin) er eit alkaloid som ofte vert misbrukt som narkotika. Kokain vert utvunne av blad frå kokabusken (Erythroxylon cocae), som veks i Sør-Amerika, særleg i Bolivia, Colombia og Peru. Kokain stimulerer sentralnervesystemet og undertrykkjer kjensle av svolt. Stoffet gjev ei kjensle av lukke og stor energi.

Sjølv om kokain i dag i hovudsak vert misbrukt som rusmiddel, kan det òg i sjeldne tilfelle verta nytta til lokalbedøving ved operasjonar i augo, halsen eller nasa.

Kokain er eit stoff det er sterkt vanedannande, og har ei særs sterk brukarbinding.

Stoffet står på den norske narkotikalista og stoffet er soleis forbode i Noreg som i nesten alle andre land.

Namnet kokain kjem frå plantenamnet koka pluss alkaloidsuffikset -in.

Dei oppkvikkande og svoltdempande effektane til kokablada hadde vore kjende i fleire hundre år før forskarane klarte å isolera den aktive substansen i 1859. I rein form er effekten av kokain langt sterkare enn i kokablada. Stoffet vart etter kvart teke i bruk som rusmiddel, og mange store intellektuelle, kunstnarar og musikarar har nytta kokain. Fram til 1929 kunne ein finna spor av kokain i Coca-Cola.
 
Kokain kan takast på fleire ulike måtar for å fremja energi og ei kjensle av lukke. Det kan setjast med sprøyte, sniffast gjennom nasa, røykjast, takast opp gjennom huda (til dømes i munnen) eller sveljast. Kroppen reagerer med høgare blodtrykk, og omfattande bruk kan føra til hjarteinfarkt. 

Doping
Stoffet står på dopinglista til antidoping-byråa WADA og Antidoping Norge.

Kjelder 

«Cocaine» på Wikipedia på engelsk 5. oktober 2006.

«Kokain» på Wikipedia på bokmål 5. oktober 2006.

Bakgrunnsstoff 

 Narkoman.net - Hva er kokain?
 Oppføring i «Fakta om narkotika»  hjå Sosial- og helsedirektoratet

 
Benzoat
Tropanalkaloid funne i kokabusken
Alkaloid funne i Erythroxylum
Appetittdempande middel
Karboksylatesterar
Metylesterar
Serotonin-, noradrenalin- og dopaminreopptakshemmarar
Hjartestimulerande middel
Sympatomimetiske amin
Glysinreseptoragonistar
Sigmareseptoragonistar
Euforiserande stoff
Lokalanestetika
Øyremiddel
Stimulantia
Teratogen
Vasopressorar
Sekundærmetabolittar
Tyske oppfinningar