alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Økologi

Økologi er vitskapleg studie av levande organismar, med hovudvekt på samspelet mellom desse og miljøet rundt dei. Omgrepet vart introdusert av den tyske biologen og filosofen Ernst Haeckel (1834–1919) på midten av 1800-talet og er avleia av dei greske orda oikos ('hus, heim, hushald') og logos ('ord, lære'). Økologi og biologi har nært slektskap, men det tangerer òg mot andre vitskaplege felt, slik som kjemi, fysikk, geologi, geografi og samfunnsvitskap.

Organismar blir påverka både av andre levande vesen, biotiske faktorar, og faktorar som ikkje er levande, eller abiotiske. Nokre abiotiske faktorar er til dømes temperatur, mengd av vatn og kva stoff som finst i miljøet. Nokre biotiske faktorar kan vera større dyr og plantar, sopp og mikroorganismar. Dei kan vera føde, predatorar, konkurrentar eller symbiotiske hjelparar fro kvarandre.

I daglegtale kan ein ofte bruka «økologi» med andre eller avleia tydingar enn den reint vitskaplege. Omgrepet økologisk blir gjerne brukt synonymt med naturleg, miljøvenleg, berekraftig.

Sjå òg
Økosystem
Økologisk landbruk

Kjelder

 
Biologi
Habitat

Habitat (av latin habitare, '[det] bur') er den konkrete staden der ei levande organisme (enkeltvis eller i samfunn) lever og utviklar seg. Omgrepet blir ofte brukt delvis synonymt med biotop, som ein i skandinavisk og tysk tradisjon bruker om ei overordna eining som inneheld fleire habitat. Felles for omgrepa er at ein brukar dei om eit konkret leveområde for organismar der levevilkåra er definert gjennom ulike miljøfaktorar.

Habitat kan påverkast av biotiske og abiotiske faktorar. Dei biotiske faktorane kan til dømes vera tilhøvet mellom ulike artar og korleis dette påverkar bestanden deira i habitatet. Viktige abiotiske faktorar er geologi og klima.

Økologi

cs:Areál (biologie)
Barista

Barista er italiensk og tyder eigentleg bartender, men blir nå brukt internasjonalt om ein som står i ein kaffibar eller kafé og lagar kaffidrikkar. 

Ein ekte barista er utdanna i kaffikunnskap og kunsten å lage den perfekte espresso. Det blir kvart år arrangert både NM og VM i baristakunst.

Bakgrunnsstoff 
 VM i barista-kunst

Kaffi
Næringsmiddelyrke
Mineralvatn

Mineralvatn er vatn som inneheld mineral eller andre oppløyste stoff som gir vatnet smak eller helsebringande effekt. 

Alt naturleg vatn inneheld oppløyste salt og mineral, men mineralvatn har gjerne fleire av dei og er gjerne òg tilsett kolsyre. Mineralvatn kan ofte vera brusande. 

Naturleg mineralvatn har sitt opphav i grunnvassreservoar og kjenneteiknast av god mikrobiologisk kvalitet, at det er naturleg i si form og av opphavleg tilstand. Desse eigenskapane er intakte fordi vatnet kjem frå grunnen og såleis er verna mot ureining.

Mineralvatn og brus 

Heilt sidan antikken har kolsyrehaldig vatn frå
naturlege kjelder vore rekna som sunt og helsebringande. Vatnet i dei gjævaste mineralkjeldene inneheldt det folk meinte var ei livgivande syre, «acidum occultum», ei syre som sidan vart identifisert som kolsyre. Varmt, kolsyrehaldig grunnvatn har særleg stor evne til å løyse saltar frå berggrunnen. Folk la merke til at mineralkjeldene var velgjerande ved somme sjukdommar, og sidan folk har hang til å generalisere, meinte dei snart at vatnet måtte vere godt mot all slags sjukdom. 

På 1600-talet byrja òg folk i Skandinavia å drikke mineralvatn som skulle bøte på stort sett alle slags lyter, ei oppfatning som heldt seg i drygt 250 år. 

Etter kvart utvikla dei kolsyrehaldige drikkene seg frå medisin til tørsteslukkarar. Tidleg på 1900-talet kom brus på flasker i
handelen, marknadsført under namnet «mineralvatn». 

Brus og andre kolsyrehaldige leskedrikkar er ikkje mineralvatn, men blir ofte omtala som dette i daglegtale.

Naturleg mineralvatn med
kolsyre har vorte ein trenddrikk gjennom
1990-talet.

Norske mineralvassmerke 
 Farris
 Frisk
 Fyresdal
 Imsdal
 Isbre
 Norwater
 Olden
 Store Sandrib
 Voss Artesian
 XP kaupangkilden

Kjende utanlandske vassmerke 
 Evian
 Vichy
 Vittel

Bakgrunnsstoff 
 http://www.mineralwaters.org/ Uavhengig nettstadd om verdas mineralvatn (engelsk)
 Stortinget - dokument 8:81
 Mineralvatten och sockerdrycka
 Vatteninformation av Åsa Wahlström, Örebro Universitet

Drikke
Vatn
Lutt

Ein lutt er eit klimpreinstrument med pæreforma resonanskasse og eit varierande tal strenger med eller utan tverrband. Ein kan spora lutten tilbake til Spania på 900-talet, men instrumentet hadde glanstida si i heile Europa på 1500-talet. 

Ein musikar som spelar lutt blir kalla ein luttenist. Ordet 'lutt' kjem truleg frå arabisk al‘ud, 'treet', som òg har gjeve opphav til instrumentnamnet oud.

Det finst to hovudgrupper av luttinstrument — dei korthalsa luttane og dei langhalsa luttane.

Klimpreinstrument
Neptunmånen Proteus

Proteus er den nest største av månane til planeten Neptun. Han vart oppdaga av romsonden Voyager 2 i juni 1989. Namnet kjem frå havguden Protevs i gresk mytologi.

Proteus er det største kjende objektet i solsystemet som ikkje er kuleforma. Hadde han hatt berre litt større masse, reknar ein med at gravitasjonskreftene ville ha gjort han like rund som ein planet. Likevel vart han ikkje oppdaga før i 1989. Grunnen til dét, er først og fremst fargen: Månen er svart som sot.

Kjelder 

Neptunmånar
Kari

Kari er eit personnamn som kan brukast av kvinner og menn. I Noreg og fleire andre stader i Norden er namnet mest brukt som eit kvinnenamn, som ei form av namnet Katarina. I Finland er namnet eit mannsnamn, avleia av det greske namnet Makarios. Det finske og det norske Kari har ulik uttale, det norske med lang /a:/, og det finske med kort /a/ og kort /r/, slik at namna er homografe snarare enn homonyme.

Namnet har vore mykje brukt på heile 1900-talet, med ein stor topp rundt 1940 då bortimot 3 % av alle jenter blei døypte Kari. Det er blitt eit namn for å snakka om den typiske norske kvinna, som i uttrykket «Ola og Kari Nordmann».

I fylgje Statistisk sentralbyrå vardet ved byrjinga av 2005 61 menn i Noreg som hadde Kari som fyrste førenamn. Samstundes var det  kvinner som hadde Kari som fyrste førenamn.

Kjende namneberarar

Som kvinnenamn 
 Kari Lerum (1883-1953), saftindustripioner
 Kari Vivelid (1900-1979), norsk biletkunstnar
 Kari Nyquist (f. 1918), norsk keramikar
 Kari Vinje (f. 1931) , norsk barnebokforfattar
 Kari Vogt (f. 1939), norsk forskar
 Kari Werner Øfsti (1940-2011), NRK-journalist
 Kari Gjesteby (f. 1947), norsk politikar
 Kari Nordheim-Larsen (f. 1948), norsk fylkesmann
 Kari Skår Sørheim (f. 1948), lokalpolitikar i Masfjorden
 Kari Bøge (f. 1950), norsk forfattar
 Kari Svendsen (f. 1950), norsk banjospelar
 Kari Foseid Aakre (f. 1952), ordførar i Osterøy
 Kari Henriksen (f. 1955), norsk politikar (Ap)
 Kari Bremnes (f. 1956), norsk songar
 Kari Kjønaas Kjos (f. 1962), norsk politikar (FrP)
 Kari Lena Flåten-Lindbæk (f. 1972), norsk kunstnar
 Kari Rueslåtten (f. 1973), norsk songar
 Kari Traa (f. 1974), norsk skigåar innan fristil
 Kari Jensen (f. 1977), norsk boksar
 Kari Mette Johansen (f. 1979), norsk handballspelar
 Kari Aalvik Grimsbø (f. 1986), norsk handballspelar

Som mannsnamn 
 Kari Suomalainen (1920-1999), finsk avisteiknar
 Kari Hotakainen (f. 1957), finsk forfattar
 Kari Arkivuo (f. 1983), finsk fotballspelar

Anna 
 Kari Trestakk, eventyrheltinne
 Kari Midtigard på Tinn, ein mykje brukt slått frå Telemark

Bakgrunnsstoff 

Mannsnamn
Kvinnenamn
Førenamn av gresk opphav
Finske førenamn
Auschwitz

Auschwitz (tysk: Konzentrationslager Auschwitz) var eit tysk nazistisk konsentrasjonsleir-kompleks i det okkuperte Polen under den andre verdskrigen. Det fanst eit heilt system av slike leirar, men Auschwitz var den største og er blitt eit symbol på Holocaust, folkemordet på europeiske jødar og sigøynarar (roma, sinti).

Bakgrunn 
I 1939 var Polen underlagt «Det tredje riket», som Tyskland då kalla seg. Tyskarane tok til å drøfta ein ny fangeleir, med grunngjevinga at fengselet i Schleisen var overfylt. Den polske byen Oświęcim var eit sentralt jernbaneknutepunkt, og dessutan budde det få folk her. Tyskarane tok over ein liten militærleir som blei gjort om til fangeleir i 1940. Dei brukte det tyske namnet på Oświęcim, Auschwitz, og gav leiren det offisielle namnet KL Auschwitz I. Seinare bygde dei Auschwitz II (Birkenau) på andre sida av byen, og Auschwitz III (Monowitz), ein arbeidsleir.

Planen var at leiren skulle brukast til tortur og drap av polakkar, men staden blei endestopp for jødar, sigøynarar, krigsfangar, homofile, og folk fra mange nasjoner. I 1941 bestemte Heinrich Himmler, leiaren av SS, at Auschwitz skulle bli sentrum for utryddinga av jødar.

Organisasjon 
Da toga med menneske kom til Auschwitz, blei dei skilde i ein prosess kalla seleksjonen. Arbeidsføre blei sende til slaveleirane i komplekset, mens eldre, småbarn og mødrene deira blei sende rett i gasskammera i utryddingsleiren. Nokre barn blei oppbevart for å brukast til «medisinske eksperiment». Også i slaveleirane var mishandlinga av menneska så ekstrem at overlevingstida berre var eit par månader i snitt. 

Mellom 1 og 1,5 millionar menneske blei drepne i Auschwitz, dei fleste jødar frå mange land, mellom dei Noreg, men og sigøynarar, politiske fangar frå Polen og andre land, og krigsfangar frå den sovjetiske hæren. 

Om lag 7000 overlevande fangar i Auschwitz blei frigjorde av sovjetiske soldatar frå Den Raude Armeen den 27. januar 1945. Dette er sidan blitt den internasjonale Holocaustdagen.

Konsentrasjonsleiren vart i 1979 teke med på UNESCO si liste over verdsarv.

Bakgrunnsstoff 

 Dagbladet: 60 år etter Auschwitz 
 Auschwitz Concentration Camp på http://whc.unesco.org

Jødisk historie
Tysk historie
Russisk historie
Verdsarv i Polen
Konsentrasjonsleirar under andre verdskrigen
Konsentrasjonsleirar i Polen
Nazistiske konsentrasjonsleirar
Polen under andre verdskrigen
Drit

Drit, skit og møkk er ord som viser til ekskrement eller noko som liknar, som søle. Orda blir brukt i fleire norske banneuttrykk, men blir gjerne rekna som mildare på norsk enn dei tilsvarande uttrykka på fleire andre språk, som tysk, engelsk og fransk.

Bruk
Møkk eller møk kan brukast til naturgjødsel. Ofte kan ein kalla slik gjødsel møkk, som i møkkakjellar, møkkaspreiar eller å kjøra møkk. Andre nemningar på dette er frau og hevd.

Bruk av orda
Drit, skit og møkk finst i mange uttrykk der det kan ha ulik tyding.

Noko ein ikkje liker
Dritunge eller skitunge blir gjerne brukt om ein plagsam liten unge.
Drittsekk, skitstøvel eller møkkamann, brukt om ein svært usympatisk eller irriterande person.

Forsterkande
Dritglad, skitredd

Faste uttrykk
Å selja som hakka møkk, noko som sel bra utan nødvendigvis å vera verd så mykje. Uttrykket stammar frå norsk guanohandel.
Skitt la gå, 'det gjer ikkje noko'.

Ordsoge
Alle desse orda har gamle germanske røter og har hatt om lag same tyding i lang tid.

Skit stammar frå gammalnorsk skīta, som kan sporast tilbake til protogermansk *skit- og vidare til protoindoeuropeisk *skheid-, som tyder 'å dela'. Dette kan visa til at ein delte skiten frå resten av kroppen. 
Skit finst på tysk som Scheisse og på engelsk som shit.

Me finn former av ordet att i fleire indoeuropeiske språk, til dømes gresk, der rotforma skato- er blitt teken inn som framandord i ord som skatologi og liknande omgrep.

Drit kjem frå oldnordisk drîta som har germansk rot *drît-an, drait, dritan-. Ordet er teke opp på engelsk som dirt.

Også møkk (norrønt mykr) har germanske røter og er blitt rekonstruert som *mukî. Det har samanheng med å måka.

Kjelder

avfallsstoff
banning
Gjødsel
Kielland

Kielland er eit etternamn, gardsnamn og eit slektsnamn. Slekta Kielland var særleg på 1800-talet mellom dei leiande slektene i Stavanger. 

Bustadplattforma «Alexander L. Kielland» vart oppkalla etter forfattaren Alexander Lange Kielland. Den 27. mars 1980 velta plattforma i Nordsjøen. Ulukka vert omtala som Kielland-ulukka eller «Alexander L. Kielland»-ulukka.

Ein gard med namnet Kielland ligg i Rogaland fylke, sør for Hauge i Dalane i Sokndal kommune. Namnet kan knytast til ei jettegryte fylt av vatn. Gryta vert omtala som ei Kjelle eller kjelde. Til saman skal det vera 11 norske gardar som med namnevariantane Kielland, Kjelland eller Tjelland.

Kjende personar med etternamnet Kielland 
 Gabriel Schanche Kielland (1760-1821), norsk konsul og forretningsmann
 Gabriel Kirsebom Kielland 1796-1854, norsk prest. 
 Gustava Kielland 1800-1889, norsk misjonskvinne
 Gustav Blom Kielland, norsk arkitekt (1832-1910). Son av presteparet Gabriel og Gustava Kielland.
 Alexander Lange Kielland, norsk forfattar (1849-1906). Bror til Kitty Kielland.
 Christine Kitty Lange Kielland, norsk kunstmålar (1843—1914). Syster av Alexander Kielland.
 Jens Zetlitz Kielland norsk forfattar 1873-1926. Son av Alexander Kielland. 
 Gabriel Kielland, norsk arkitekt, kunstmålar og formgjevar (1871-1960).
 Eugenia Kielland, norsk lyrikar og forlagskonsulent (1878-1969). Barnebarn av Gabriel og Gustava Kielland.
 Olav Kielland, norsk komponist, dirigent og pianist 1901-1985. Son av arkitekt Gabriel Kielland.
 Else Christie Kielland, norsk kunstmålar og kunsthistorikar (1903-1993). Syster av Jacob C. Kielland.
 Jens Zetlitz Monrad Kielland, norsk arkitekt 1866-1926. Nevø av Kitty og Alexander Kielland.
 Jacob Christie Kielland, norsk arkitekt 1897-1972. Son av J.Z.M. Kielland.
 Axel Kielland (1907–1963), norsk forfattar og journalist. Soneson av Alexander Lange Kielland.
 Hjalmar Kielland, norsk redaktør (f. 1932). Har slektsnamnet frå ein gard i Eigersund.
 Arne Kielland, norsk politikar og redaktør (1939-2003).
 Marianne Beate Kielland, norsk konsertsongar (f. 1975).
 Marianne Røise Kielland, norsk forfattar (f. 1981)

Bakgrunnsstoff 
 Om slekta Kielland

Gardsnamn
Norske slekter
Norske slektsnamn
Saksofon

Saksofon er eit instrument i treblåseinstrument-familien. Instrumentet blir brukt både innan klassisk musikk og moderne musikkformer som jazz og popmusikk.

Historie 
Til skilnad frå dei fleste andre instrument er saksofonen i hovudsak ikkje eit resultat av ei gradvis historisk utvikling. Instrumentet er eit resultat av éin manns arbeid på midten av 1840-talet, den belgiske musikaren og instrumentbyggaren Adolphe Sax.

Størrelse og klang 
Det vert ofte sagt om saksofonen at det er det mest ekspressive instrumentet, rett etter den menneskelege stemma. Moderne saksofonistar som Jan Garbarek og David Sanborn er gode døme på dette.

Opphavleg bestod saksofonane av to familiar på sju instrument kvar: Orkester-familien med instrument stemt i C og F og band-familien med instrument stemt i Bb og Eb.

Kvar familie bestod av sopraninosaksofon, sopransaksofon, altsaksofon, tenorsaksofon, barytonsaksofon, bass-saksofon, kontrabass-saksofon og subkontrabass-saksofon.

I dag er instrument i orkesterfamilien svært sjeldsynte. Og av band-instrumenta er altsaksofon og tenorsaksofon dei mest vanlege.

Materiale og konstruksjon 
Saksofonen er ein del av treblåseinstrument-familien, sjølv om instrumentet i hovudsak er laga av metall som til dømes messing eller kopar. Det finst òg saksofonar laga av andre materiale som til dømes tre eller plast. Saksofonistar som Charlie Parker og Ornette Coleman er døme på saksofonistar som spela på saksofonar laga av plast.

Fingersystemet til saksofonen er i stor grad arva frå tverrfløyta og klarinetten.

Munnstykke 

Munnstykket blir laga i ei rekkje materiale, som hardplast, tre og ulike metall. Saman med konstruksjonen har materialet stor innverknad på klangen: Noen tror at munnstykke laga av metall gir ein skarpare tone enn den mjuke tonen ein kan få gjennom munnstykke laga av hardplast eller tre, dette er feil. Det er hvordan munnstykket er konstruert som avgjøre om det gir rund eller spiss lyd etc. Et stort kammer/rom inne i munnstykket gir en mørk klang, mens at et lite kammer gir mer fart på lufta og tonen blir spissere og mer gjennomtrengende.

Røyrblad 	 

Til liks med klarinetten nyttar saksofonen eitt røyrblad (òg kalla flis). Røyrblada er normalt laga av bambus, men det finst òg røyrblad laga av syntetisk materiale. Dei syntetiske utgåvene har lenger levetid, men den klanglege kvaliteten har tradisjonelt vore dårlegare.

Saman med munnstykket er kvaliteten på røyrbladet den viktigaste delen av saksofonen; kombinasjonen og kvaliteten av desse er avgjerande for å få ein god og livskapande klang i instrumentet.

Slektningar 
 Soprillo (i Bb), éin oktav over sopransaksofonen
 Tubax (i Ess, C eller Bb), ein variant av kontrabass-saksofonen

Sjå òg
 Saksofonistar

Bakgrunnsstoff
 World Saxophone Congress 2006 Ljubljana, Slovenia, 5-9 July 2006
 Nytt saksofon design  Ei ny utforming av saksofonen, av Jim Schmidt.

Saksofonar
Holocaustdagen

Den internasjonale Holocaustdagen, vedteken av FN, er 27. januar. Dette er til minne om den 27. januar i året 1945, da styrkar frå Den Raude Armeen til Sovjetunionen frigjorde dei om lag 7 000 attverande og overlevande fangane i Auschwitz i det tyskokkuperte Polen. 

Auschwitz var den største av dei mange nazistiske tyske konsentrasjonsleirane under den andre verdskrigen. Det var eigentleg eit leir-kompleks, med tre hovudleirar pluss «utekommandoar». I Auschwitz vart mellom 1 og 1,5 millionar menneske drepne, dei fleste jødar, men òg sigøynarar, polakkar, russarar og andre.

Konsentrasjonsleiren Auschwitz har med si industrielt organiserte utrydding av menneske vorte eit symbol på den nazistiske folkemordspolitikken mot det dei såg som mindreverdige menneskerasar.

Yom HaShoah er ein jødisk minnedag som blir halden den 27. nisán.

Midt i januar 1945 nærma sovjetiske styrkar seg Auschwitz. Da byrja SS å evakuere leiren. Mesta 60 000 fangar vart tvinga til å marsjere vestover. Mange tusen hadde vorte drepne i leiren i dagane før dødsmarsjane byrja. Mange døydde òg under desse marsjane, av utmatting, kulde, svolt eller dei vart skotne om dei ikkje kunne halde fram eller gjekk for seint. Meir enn 15 000 skal ha døydd under desse dødsmarsjane frå Auschwitz. 

Den 27. januar kom da endeleg sovjetiske styrkar fram til leiren og sette fri dei om lag 7 000 fangane som var att der. Mange av dei var sjuke og somme døyande, men dei fleste vart berga. Det var òg nokre overlevande barn der. Dei skulle brukast til medisinske eksperiment.

Januar
Holocaust
Republikken Kina

Republikken Kina, kinesisk Zhōnghuá Mínguó, i dag oftast omtalt som Taiwan, er ein stat som omfattar øya Taiwan i Stillehavet og nokre mindre øyar, blant dei Pescadorerna, Jinmen og Mazu. Republikken Kina gjer også krav på det kinesiske fastlandet, som sidan 1949 har vore kontrollert av Folkerepublikken Kina. Om lag 22 millionar innbyggjarar bur i den delen av Kina som er kontrollert av Republikken Kina. 

Den provisoriske hovudstaden til Republikken Kina er Taipei, og regjeringa har hatt sete her sidan 1949. Offisielt vert byen Nanjing på fastlandet, som no er ein del av Folkerepublikken Kina, rekna som hovudstaden. 

Republikken Kina vart grunnlagd etter at keisardømet fall i 1911. Nasjonalistregeringa Guomindang kontrollerte det meste av Kina fram til 1949. Etter ein langvarig krig fekk dei kinesiske kommunistane kontrollen over det meste av Kina. Guomindang-regjeringa under leiing av Jiang Jieshi flykta då til øya Taiwan. Republikken Kina gjer krav på å representere heile Kina, og styret der var internasjonalt godkjent som lovleg representant for Kina heilt fram til 1971, då republikken mista Kina sin plass i FN til fordel for Folkerepublikken Kina.

Korkje regimet i Beijing på fastlandet eller Guomindang-partiet på Taiwan godtek at Taiwan er ein eigen stat, og begge gjer krav på å representere heile Kina. Andre taiwanesarar vil heller at Taiwan skal vere eit sjølvstendig Taiwan, men ikkje gjere krav på å representere heile Kina, slik namnet «Republikken Kina» framleis er eit tydeleg signal om.

Kjelder 

Republikken Kina
Land i Asia
Aust-Asia
Øystatar
Republikkar
Ikkje-anerkjende statar
Kina
Theodor Herzl

Theodor Herzl () var ein askenasisk jødisk journalist fødd i Ungarn i det dåverande keisarriket Austerrike-Ungarn. Han er rekna som grunnleggjaren av politisk sionisme.

Han vart journalist for ei avis i Wien. Som korrespondent i Paris frå 1891 til 1895 fylgde han den mykje omtala Dreyfus-saka. Alfred Dreyfus var ein fransk-jødisk offiser. Det synte seg at rettssaka mot han var skipa til av antisemittiske krefter. Målet var å setja han i fengsel for eit brotsverk han ikkje hadde skuld i. Herzl vart mykje påverka av det urettvise i saka, i og med at saka var reist berre på grunn av at Dreyfus hadde jødisk bakgrunn.

Etter desse røynslene sette Herzl seg føre å hjelpa det jødiske folket. I 1896 kom boka Jødestaten ut. Boka la fram kvifor jødane måtte skapa sin eigen stat. Palestina såg han som sitt mål, som den stad jødane alltid skulle kunna kalla sin. Jødane trong ein eigen stat for å overleva.

Herzl sette i gang den politiske rørsla som i 1948 nådde målet med å oppretta staten Israel.

Bakgrunnsstoff 
 Jewish Virtual Library - Theodore Herzl
 The Zionist Federation - Theodore Herzl 
 Theodore Herzl and the Dreyfus Trial 

Jødisk historie
Austerrikske journalistar
Askenasar
Diplomatarium Norvegicum

Diplomatarium Norvegicum er ei kjeldeserie som attgjev innhaldet i dokument som er eldre enn 1570 ordrett og i original språkform. I 1998 var det 150 år sidan det første bandet kom ut. Det er gitt ut 22 band med til saman ca. 22 000 dokument.

Diplomatarium Norvegicum er eitt av dei viktigaste verka for alle som arbeider med norsk mellomaldermateriale. Verket finst no òg i internettutgåve frå Dokumentasjonsprosjektet.

Bakgrunnsstoff 

 Band 1-21 i søkbar form frå Dokumentasjonsprosjektet.

Norske oppslagsverk
Norsk historie
Oppslagsverk tilgjengelege på Internett
Bøker frå 1847
Kuomintang

Guomindang eller Kuomintang (Nasjonalistpartiet, kinesisk skrift 中國國民黨, pinyin Zhōnggúo Gúomíndăng, KMT) er eit politisk parti i Republikken Kina som var verksamt på det kinesiske fastlandet fram til 1949.

Historie 
Partinamnet betyr noko slikt som «Det nasjonale folkepartiet», og partiet blei skipa i 1911 under revolusjonen mot keisardømmet det året. Xinhairevolusjonen styrta Qing-dynastiet i Kina. Formelt vart partiet skipa den 25. august 1912 i Guangdong provinsen av Sung Chiao-jen og Sun Yat-sen.

Leiaren var Sun Yat-sen, som ønskte sjølvstende, demokrati og modernisering for Kina. Etter å ha samarbeidd med dei kinesiske kommunistane og med Sovjetunionen mot korrupte regionale krigsherrar, vende den nye Guomindang-leiaren Jiang Jieshi seg plutseleg mot kommunistane og massakrerte dei i 1927. Jiang Jieshi er òg kjend som general Chiang Kai-shek.

Dette var starten på ein langvarig borgarkrig mellom Guomindang og kommunistane, som reorganiserte seg på landsbygda i innlandet. Innimellom kriga begge partar også mot krigsherrar og japanske styrkar, som angreip Kina i 1931 og på ny og i større omfang i 1937. Guomindang fekk militært utstyr frå USA, og kommunistane frå Sovjetunionen.

I 1949 slutta borgarkrigen med kommunistisk siger, og restane av Guomindang-regimet, som framleis kalla seg "Republikken Kina" reiste til øya Taiwan og installerte seg der. Guomintang var det einaste partiet i Republikken Kina (Taiwan) fram til 1991, og var i mange år synonymt med republikken.

Partiet i dag 
Guomindang er ikkje lenger einerådande på Taiwan, mange taiwanarar vil heller ha sjølvstende utan krav på å representere fastlandet.
Saman med Folket sitt fyrste parti utgjer det ein koalisjon kjend som den pan-blå koalisjonen. Dei ynskjer sameining av Kina, i motsetnad til den pan-grøne koalisjonen, som ynskjer taiwansk sjølvstende.

Bakgrunnsstoff 
 Kuomintang official web site

Kinesisk historie
Skipingar i 1912
Nedleggingar i 1949
Taiwansk politikk