alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Tethyshavet

Tethyshavet var eit hav i mesozoikum som låg mellom kontinenta Gondwana og Laurasia før Indiahavet opna seg.

Historisk teori 
I 1893 nytta Eduard Suess fossil funne i Alpane og Afrika til å leggje fram ein teori om eit innhav som ein gong hadde eksistert mellom Laurasia og Gondwana. På denne tida var dei to kontinenta knytt saman til superkontinentet Pangea. Han kalla det Tethyshavet etter den greske havgudinna Tethys. Då teorien om platetektonikk vart utvikla i 1960-åra vart det klart at Suess hadde rett. Platetektonikken forklarte òg korleis det tidlegare havet forsvann, nemleg at oseanskorpa forsvann under kontinentalskorpa.

Moderne teori 
For om lag 250 millionar år sidan under trias danna det seg eit nytt hav i sørenden av Paleo-Tethys-havet. Ei rift danna seg langs den nordlege kontinentalsokkelen sør på Pangea (Gondwana). Dei neste 60 millionar åra flytta denne delen seg nordover og pressa botn av Paleo-Tethys-havet under den austlege enden av Laurasia. Tethyshavet oppstod mellom Kimmeria og Gondwana, like over der Paleo-Tethys-havet tidlegare låg. 

Under juratida (for 150 millionar år sidan) kolliderte til slutt Kimmeria med Laurasia. Her stoppa det opp og havplata som kom bak vart pressa under og danna ei djuphavsgrop. Havnivået steig og dei vestlege delane av Tethyshavet kom til å dekke store delar av Europa. I same tidsrom reiv Laurasia og Gondwana frå kvarandre og Atlanterhavet oppstod mellom dei. Mellom jura og krittida (100 millionar år sidan) byrja Gondwana å dele seg opp og Afrika og India vart pressa nordover over Tethyshavet. Dette opna opp for Indiahavet. Landområde pressa seg mot Tethyshavet frå all kantar. For rundt 15 millionar år sidan vart restane av Tethyshavet til Middelhavet, Svartehavet, Kaspihavet og Aralsjøen. Det meste av havbotn til Tethyshavet forsvann under Kimmeria og Laurasia. Geologar har funne fossil av sjødyr i Himalaya, så ein veit at desse områda låg under vatn før det indiske subkontinentet pressa seg på frå sør og skapte fjellkjeda. Liknande funn er gjort i Alpane.

Sjå òg 
 Paleo-Tethys-havet
 Proto-Tethys-havet
 Insula Haţeg

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Tethys Ocean» frå , den 20. august 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Palaeos Earth: Tethyshavet
 Tethyshavet 

Historiske hav
Platetektonikk
Permtida
Mesozoikum
Paleogen
Paleo-Tethys-havet

Paleo-Tethys-havet var eit urhav i paleozoikum som låg mellom Gondwana og dei såkalla huniske terrana, av det som i dag dannar delar av Sentral-Europa, Den iberiske halvøya og Kina. 

Paleo-Tethys-havet tok for då to små terran dreiv bort frå Gondwana i sein ordovicium og byrja å flytte seg mot Euramerika i nord. I denne prosessen for svann Rheichavet mellom Det gamle raude kontinentet og dei huniske terrana. I devontida opna den austlege delen av Paleo-Tethys-havet seg opp då Nord-Kina og Sør-Kina flytta seg nordover. Dette gjorde at Proto-Thetys-havet, ein forgjengar til Paleo-Tethys-havet, krympa fram til sein karbon, då Nord-Kina kolliderte med Siberia. I sein devon danna det seg ein subduksjonssone sør for dei huniske terrana, der botn av Paleo-Tethys-havet forsvann under. Gondwana starta å flytte seg nordover og lukka i prosessen den vestlege delen av Paleo-Tethys-havet. 

I karbontida fann det stad ein kollisjon mellom Det gamle raude sandsteinkontinentet og dei europeiske, huniske terrana. Dette vert kalla den variskanske orogensen (alleghenianske orogensen i Nord-Amerika). Rheichavet hadde då heilt forsvunne og dei vestlege områda av Paleo-Tethys-havet lukka seg. 

Seint i permtida braut den smale, lange kimmerske plata (i dag delar av Tyrkia, Iran, Tibet og delar av Søraust-Asia) bort frå Gondwana (som no var ein del av Pangea). Sør for Kimmeria danna det seg eit nytt hav, Tethyshavet. Seint i trias var det berre eit smalt sund igjen av Paleo-Tethys-havet. I tidleg jura, som ein del av den alpine orogensen, forsvann oseanskorpa i Paleo-Tethys-havet under den kimmerske plata og lukka havet frå vest til aust. Ein siste rest av Paleo-Tethys-havet utgjer kanskje ein del av havbotn i Svartehavet. 

Paleo-Tethys-havet låg der Indiahavet og Sør-Asia i dag ligg.

Sjå òg 
 Tethyshavet
 Proto-Tethys-havet

References 
 Stampfli, G.M.; Raumer, J.F. von; & Borel, G.D.; Feb 2002 Paleozoic evolution of pre-Variscan terranes: from Gondwana to the Variscan collision in Geological Society of America special paper 364, p 263

Bakgrunnsstoff 
 Kart frå sein karbon
 Paleo-Tethys og Proto-Tethys 

Historiske hav
Paleozoikum
Trias
Proto-Tethys-havet

Proto-Tethys-havet var eit urhav som eksiserte frå sein ediacara til karbontida (for 550 til 330 millionar år sidan). Havet var ein forgjengar for det seinare Paleo-Tethys-havet. Havet oppstod då Pannotia løyste seg opp og Proto-Laurasia (Laurentia, Baltica og Siberia) flytta seg saman og vart til Gondwana. Proto-Tethys-havet oppstod mellom desse to superkontinenta. Havet grensa til Panthalassia i nord og mellom dei låg øybogar og og Kasakhstania. Proto-Tethys-havet utvida seg i kambrium. Havet var på sitt største i sein ordovicium til midtre silur. Havet låg då mellom Siberia i vest og Gondwana i aust. I sein silur byrja havet å krympe då Nord-Kina og Sør-Kina flytta seg bort frå Gondwana på veg nordover. I sein devon kolliderte Kasakhstania med Siberia og havet krympa enno meir. Havet lukka seg til slutt då den nordkinesiske kratonen kolliderte med Siberia-Kasakhstania i karbontida, medan Paleo-Tethys-havet utvida seg lenger sør.

Sjå òg 
 Paleo-Tethys-havet
 Tethyshavet
 Rheichavet

Bakgrunnsstoff 
 Proto-Tethys-havet 
 Paleo-Tethys og Proto-Tethys 
 Tidleg karbon på PaleoMap

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «en:» frå , den 20. august 2008. 
 

Historiske hav
Proterozoikum
Kambrium
Ordovicium
Silur
Devontida
Karbontida
Superhav

Eit superhav er eit hav som ligg omkring eit superkontinent. Stundom vert det òg definert som alle hav større enn det noverande Stillehavet. Av globale superhav finn ein Mirovia, som låg omkring superkontinentet Rodinia og Panthalassa, som låg omkring superkontinentet Pangea. Pannotia og Columbia, samt landmassane før Columbia (som Ur) var òg omgjeve av superhav. 

Sidan overflatevatnet får strøyme uhindra frå aust til vest i superhav medan det vert varma opp av sollys, er vestenden av havet varmare enn den austlege. I tillegg vil temperaturendringar gjennom året, som truleg var langt større i indre landområde, ha ført til kraftige monsunar. Mekanismane i superhav er derimot lite kjend.

Superhav 
 Mirovia (Rodinia)
 Det panafrikanske havet (Pannotia)
 Panthalassa (Pangaea)
 Mega-Stillehavet (Pangaea Ultima)
 Super-Atlanterhavet (Amasia)

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Superocean» frå , den 20. august 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

Historiske hav
Hav
Platetektonikk
Mirovia

Mirovia (av russisk мировой, mirovoj, som tyder «global») var eit tenkt superhav som låg omkring superkontinentet Rodinia i neoproterozoikum i perioden for om lag 1 milliard år sidan til 750 millionar år sidan. Mirovia kan ha vore identisk til, eller ein forgjengar for, Det panafrikanske havet som følgde etter oppdelinga av Rodinia. Panthalassa (ein forgjengar for Stillehavet) utvikla seg i neoproterozoikum då Mirovia forsvann på grunn av subduksjon.

Geologiske funn tyder på at det i midten av neoproterozoikum, i perioden kryogenium, var ei ekstrem istid som var så intens at heile Mirovia kan ha vore dekt av eit to kilometer tjukt islag, som òg dekte det meste av jorda. Denne hypotesen vert kalla snøballjorda.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Mirovia» frå , den 20. august 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

Platetektonikk
Historiske hav
Pangea Ultima

Pangea Ultima eller Pangaea Ultima (òg kalla Pangea Proxima, Neopangea eller Pangea II) er eit mogeleg framtidig superkontinent og ei alternativ løysing til superkontinentet Amasia. Sidan kontinenta på jorda flyttar seg rundt ved hjelp av platetektonikk vil den noverande konfigurasjonen endrast i løpet av dei neste millionar åra. Pangaea Ultima er ein konfigurasjon som kan oppstå i løpet av dei neste 250 millionar åra og hypotesen er lagt fram av Christopher Scotese. Det påtenkte kontinentet har fått namn etter det førre superkontinentet, Pangea.

Eit superkontinent består av all, eller nesten all, landmasse på jorda i eit enkelt samanhengande kontinent. I Pangaea Ultima-løysinga vil subduksjonssonen vest i Atlanterhavet, aust for Amerika føre til at Atlanteren til slutt lukkar seg og Amerika vert ført tilbake til Afrika og Europa. Som dei fleste superkontinent vil truleg Pangea Ultima ha eit halvtørt ørkenklima utsett for ekstreme temperaturskilnader.

Teoretisk utvikling 
I følgje denne teorien vil Nord-Amerika ha flytta seg noko vestover om 50 millionar år, medan Eurasia har flytta seg noko austover og kanskje i tillegg sørover, slik at Storbritannia har kome nærare Nordpolen og Sibir nærare ekvator. Afrika er venta å kollidere med Europa og Arabia, og lukke Middelhavet (og dermed den siste resten av Tethyshavet) og Raudehavet. Ei lang fjellkjede vil då strekkje seg frå Spania, gjennom Sør-Europa, Midtausten til Asia. Desse fjella kan få toppar høgare enn Mount Everest. Australia er venta å flytte seg mot Søraust-Asia. 

150 millionar år fram tid vil i følgje teorien Atlanterhavet slutte å utvide seg, for så å krympe. Òg Indiahavet er venta å verte mindre på grunn av ei subduksjonssone i nord. Amerikan kan då kanskje pressast tilbake mot Afrika. Sørspissen på Afrika kan då kanskje ha vridd seg nordover til den nordlege halvkula. Australia kan ha kome i hop med Antarktis igjen. 

250 millinar år inn i framtida meiner teorien at Atlanterhavet og Indiahavet er lukka. Nord-Amerika har kollidert med Afrika, medan Sør-Amerika har krølla seg rundt Afrika med Patagonia i kontakt med Indonesia rundt ein rest av Indiahavet (kalla Det indo-atlantiske havet). Antarktis vil då igjen vere nær Sørpolen, medan Stillehavet har vorte eit superhav som dekkjer halve jorda (av somme kalla Mega-Stilehavet).

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Pangaea Ultima» frå , den 20. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene:

Teoretiske kontinent
Superkontinent
Fossekallfamilien

Fossekallfamilien, Cinclidae, samlar fem artar i slekta Cinclus, einaste slekt i familien. Artane er særståande blant sporvefuglane (Passeriformes) for evna til å dukke og symje under vatn.

Distribusjon og habitat
Det finst fossekallar i passande ferskvatnhabitat i høglandet i Amerika, i Europa og i  Asia.  I Afrika finst det berre observasjonar i Atlasfjella i Marokko.  Dei føretrekkjer kaldt, klart rennande vatn og lever på breidda av strie elver. Utanfor hekkesesongen kan dei vitja innsjøar og kyst.

Tilpassing til undervassymjing
Fossekallane har generelt store likskapar med mange fuglar som lever på land, til dømes ved at dei ikkje har symjehud. Men dei har utvikla somme morfologiske og fysiologiske tilpassingar til livet i vatn. Vengene er relativt korte, men har kraftig musklar. Det gjer dei i stand til å nytte vengene som luffar under vatn. Dei har tjukk fjørdrakt med sterke feittstoff som vernar fjøra mot inntrenging av vatn. Augo har vel utvikla fokusmusklar som kan endre på krumminga på linsene for å betre synet under vatn. Naseflippar hindrar vatn å trengje inn gjennom nasebora. Fossekallar har ein høg konsentrasjon av hemoglobin i blodet samanlikna med landfuglar. Det aukar oksygenlagringskapasiteten og gjer dei skikka til å halde seg under vatn i minst 30 sekund.

Symbolsk tyding 
Fossekallen er vald til norsk nasjonalfugl.

Artsliste
Fossekall Cinclus cinclus i Europa.
Brunfossekall Cinclus pallasii i Sør-Asia og Sentral-Asia.
Gråfossekall Cinclus mexicanus i Sentral-Amerika og Nord-Amerika.
Andesfossekall Cinclus leucocephalus i Sør-Amerika.
Ruststrupefossekall Cinclus schulzi i Sør-Amerika.

Kjelder

 Tyler, Stephanie J.; & Ormerod, Stephen J. (1994). The Dippers. Poyser: London. ISBN 0-85661-093-3 
 Goodge, W.R. (1960). "Adaptations for amphibious vision in the Dipper (Cinclus mexicanus)". J. Morphol. 107: 79–91.   
 Tyler, S.J. (1994). "The Yungas of Argentina: in search of Rufous-throated Dippers Cinclus schulzi)". Cotinga 2: 38–41.  
 Salvador, S.; Narosky, S.; & Fraga, R. (1986). First description of the nest and eggs of the Red-throated Dipper in northwestern Argentina. Gerfaut 76: 63–66.  
 J., Martens; Geduldig, G. (1990). Acoustic adaptations of birds living close to Himalayan torrents. Proc. Int. 100 DO-G Meeting: 123-131, Bonn: Current Topics Avian Biol..  
 Creutz, G. (1966). Die Wasseramsel. A. Ziensen: Wittenburg Lutherstadt. 
 BirdLife International (2007) Species factsheet: Cinclus schulzi.  Lest frå http://www.birdlife.org on 14. mars 2008 
 List of Old English bird names 
 Mullarney, Svensson, Zetterstrom and Grant, Collins Bird Guide ISBN 0-00-219728-6

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
ITIS - Cinclus 
Videoar som syner fossekallar 
Døme på songstrofer on xeno-canto.org

fossekallfamilien
Sporvefuglar
Amasia

Amasia er eit mogeleg framtidig superkontinent som kan oppstå om Asia og Nord-Amerika kolliderer. Teorien er ei alternativ løysing til Pangaea Ultima. Denne teorien baserer seg på at Stillehavsplata alt er i ferd med å hamne under Eurasia og Amerika, og om denne prosessen held fram vil Stillehavet til slutt verte lukka. Samstundes vil Atlanterhavet utvidast og presse Nord-Amerika vestover. Dermed vil Atlanterhavet på eit tidspunkt verte større enn Stillehavet. I Sibir har grensa mellom den eurasiatiske plata og den nordamerikanske plata vore stasjonær i millionar av år. Kombinasjonen av desse faktorane gjer at personane bak teorien trur at dei vil slå seg saman og danne eit nytt superkontinent.

Roy Livermore, ved University of Cambridge, la fram teorien i 1990-åra.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Amasia (continent)» frå , den 20. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 'Supercontinent' av Ted Nield, Pangaea, the comeback i magasinet New Scientist frå oktober 2007.
 

Teoretiske kontinent
Iapetushavet

Iapetushavet var eit urhav som eksisterte på den sørlege halvkula mellom Laurentia (Skottland og Nord-Amerika) og Baltica (Skandinavia) mellom 400 og 600 millionar år sidan. Som ein slags forgjengar for Atlanterhavet vart det kalla opp etter titanen Iapetos, som i gresk mytologi var far til Atlas.

Sjå òg 
 Avalonia
 Baltica
 Platetektonikk
 Khantyhavet

Bakgrunnsstoff 
 BBC sin guide til bergartar: Slices of Scotland

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Iapetus Ocean» frå , den 20. august 2008. 
 

Historiske hav
Proterozoikum
Kambrium
Ordovicium
Silur
Nordamerikansk geologi
Europeisk geografi
Khantyhavet

Khantyhavet var eit lite urhav som eksisterte mot slutten av prekambrium til silur. Det låg mellom kontinenta Baltica og Siberia og grensa til hava Panthalassa i nord, Proto-Tethys-havet i nordaust og Paleo-Tethys-havet i sør og aust. Havet oppstod då eit mindre superkontinent kalla Proto-Laurasia (like etter Pannotia) delte seg for om lag 600 millionar år sidan og danna tre mindre kontinent - Laurentia, Baltica og Siberia. Iapetushavet oppstod òg, mellom Laurentia og Baltica. Havet vart lukka då øyogen Sakmarian-bogen kolliderte med Baltica. Nordaust for øybogen oppstod det eit nytt hav, Uralhavet.

Sjå òg 
 Rheichavet

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Khanty Ocean» frå , den 20. august 2008. 
 

Historiske hav
Proterozoikum
Kambrium
Ordovicium
Silur
Asiatisk geologi
Europeisk geologi
Rheichavet

Rheichavet var eit urhav i paleozoikum som låg mellom kontinentet Baltica (Nord-Europa) og fleire terran som braut laus frå Gondwana, inkludert Avalonia i nord, og superkontinentet Gondwana i sør. 

Det starta med ei riftsone, liknande den ein i dag ser i Aust-Afrika. Rifta kom truleg frå den midtoseaniske ryggen til Proto-Tethys-havet. Etter kvart som Baltica dreiv bort frå Gondwana opna Rheichavet seg. Då Baltica og Laurentia kolliderte med kvarandre i sein ordovicium og forma superkontinentet Euramerika hadde Rheichavet alt erstatta detmeste av Iapetushavet mellom Avalonia og Laurentia. 

Rheichavet byrja å lukke seg i sein devon og vart eit smalt hav mellom Gondwana og Euramerika. Tidleg i karbontida hadde den austlege delen av Rheichavet alt lukka seg på rgunn av kollisjonen mellom Aust-USA og Afrika. Seinare kolliderte Sør-Amerika med det sørlege USA og lukka havet heilt.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Rheic Ocean» frå , den 20. august 2008. 
 

Historiske hav
Kambrium
Ordovicium
Silur
Devontida
Karbontida
Mellomkambrium

Mellomkambrium (òg kalla Albertum, Acadium eller St. David's) er den andre av tre geologiske epokar i kambrium. Han dekkjer perioden som starta for 513 ± 2 millionar år sidan til og slutta for 501 ± 2 millionar år sidan. Dei merkelege fossila av organismane i Burgess-skiferen levde i denne epoken. Mellomkambrium er vidare delt inn i fem ikkje-namngjeve aldrar av ICS.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Middle Cambrian» frå , den 20. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 GeoWhen Database - Middle Cambrian
 

 2
Geologiske tidsperiodar
Tidleg kambrium

Tidleg kambrium eller nedre kambrium (òg kalla caerfai, waucobium eller georgium) er den første av tre geologiske epokar i kambrium. Han varte i perioden som starta for 542 ± 0,3 millionar år sidan og varte til 513 ± 2 millionar år sidan. Den kambriske eksplosjonen der særs mange fleircella organismar starta å dukke opp skjedde under tidleg kambrium. Tidleg kambrium er vidare delt inn i to aldrar som ikkje har fått namn av ICS. 

Tidleg kambrium var ei tid med ekstrem endringar både for livet på jorda (som den kambriske eksplosjonen) og i det geologiske landskapet (som oppdelinga av superkontinentet Pannotia). mange enkle spor etter markar byrja å verte vanlege i tidleg kambrium og sein i ediacara, perioden før, men dei vart raskt etterfølgd av små primitive skaldyr kalla småskaldyrsfaunaen som blømde i slitten av edicara og i byrjinga av tidleg kambrium. Småskaldyrfaunaen vart etter kvart erstatta av den meir komplekse tommotiske faunaen. Ein kjenner ikkje så godt forholdet mellom den faunaen og den moderne faunaen, men han døydde fort ut og vart erstatta av den meir moderne faunaen som følgde den kambriske eksplosjonen. Med den kambriske eksplosjonen dukka dei fleste moderne dyrerekkjer opp, i tillegg til mange som døydde ut. 

Superkontinentet Pannotia delte seg opp tidleg kambrium for rundt 540 millionar år sidan og vart til dei mindre kambriske kontinenta Laurentia, Baltica og Siberia. Dei grunne havområda i tidleg kambrium forma eit gjestmildt miljø for livet, som gjorde at lyset lett nådde sjøplantene, og som igjen gjorde at dei vart særs mangfaldige og etter kvart byrja å byggje korallrev. Dei første trilobittane, ei viktig leddyr, dukka opp i tidleg kambrium og skulle utvikle seg stort dei første fire periodane av paleozoikum.

Dei første medlemmene av glasssvampar dukka opp tidleg kambrium.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Early Cambrian» frå , den 20. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 GeoWhen Database - Early Cambrian
 Palaeos
 

 1
Geologiske tidsperiodar
Furongium

Furongium (dekte tidlegare omtrent sein kambrium, merioneth, croixium eller potsdamium) er den tredje og siste geologiske epoken i kambrium. Han varte frå tida frå 501 ± 2 millionar år sidan til 488.3 ± 1,7 millionar år sidan. ICS har føreslått å dele epoken inn i tre aldrar, men berre den første av desse, paibium, er offisielt definert. Bergartar frå sein kambrium vert ofte kalla nedre kambrium. Under furongium auke bestanden av trilobittar kraftig og dei er nyttige som indeksfossil. Blautdyra vart òg meir mangfaldige og nye grupper som graptolittar og konodontar, truleg tidlege chordatar, dukka òg opp i furongium.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Furongian» frå , den 20. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 GeoWhen Database - Late Cambrian
 

 3
Geologiske tidsperiodar
Paibium

Paibium er ein alder i epoken furongium i kambrium. Kambrium høyrte igjen til paleozoikum i fanerozoikum, og varte frå 501,0 ± 2,0 millionar år sidan til om lag 496,0 millionar år sidan. Paibium kom etter 7. alder i mellomkambrium og før 9. alder i furongium. Han er den einaste alderen i kambrium som er offisielt definert av ICS.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Paibian» frå , den 20. august 2008. 
 

Kambrium
Geologiske tidsperiodar
Geologisk alder

Ein alder i geologien er eit tidsavsnitt i historia til jorda. Aldrane kan varierer frå å vere 100 000 år lange til 20 millionar år. Aldrane er underlagd ein geologisk epoke, som igjen er ein del av ein periode. 

Neogen, den noverande perioden, vert vanlegvis inndelt i tolv aldrar: 
 I epoken miocen er dette aquitanium, burdigalium, laughium, serravallium, tortonium og messinium;
 i pliocen er dette zancleum, piacenzium og gelasium;
 pleistocen vert delt inn i tidleg-, mellom- og seinpleistocen; medan 
 epoken holocen har vart i så kort tid (mindre enn 12 000 år) at ein ikkje har delt han i aldrar enno. 

Vitskapen som forskar på og definerer aldrar heiter stratigrafi.

Stratigrafi
Geologiske tidsperiodar
Delta II

Delta II er ein rakett som opphavleg vart konstruert og bygd av McDonnell Douglas og har vore i bruk sidan 1989. Produksjonen vart seinare overteken av Boeing Integrated Defense Systems, ein Boeing-divisjon, fram til ansvaret for rakettproduksjonen vart lagt til United Launch Alliance i 2006. ULA marknadsfører Delta II-raketten for kundar frå dei amerikanske føderale styresmaktene, medan Boeing marknadsfører raketten for kommersielle kundar.

Historie 
Opphavleg var det meininga at amerikanske rakettar skulle fasast ut for det amerikanske romferjeprogrammet, men då romferja Challenger eksploderte i 1986, tok ein oppatt Delta-programmet. Den første oppskytinga med ein Delta II rakett var den 14. februar 1989 og hadde ein GPS-satellitt om bord. Pr. august 2008 er 137 rakettar av typen Delta II skoten opp, med diverse nyttelast som til dømes kommunikasjonssatellittar, GPS-satellittar ,militære satellittar i tillegg til ei rekkje romsonder for NASA.

Nokre oppskotne nyttelaster: 
 2001 Mars Odyssey
 CONTOUR
 Dawn
 Deep Impact
 Deep Space 1
 GLAST
 Mars Climate Orbiter
 Mars Exploration Rovers (MER-A, (Spirit) og MER-B, (Opportunity)
 Mars Global Surveyor
 Mars Pathfinder
 Mars Phoenix
 Mars Polar Lander
 MESSENGER
 NEAR Shoemaker
 ROSAT
 Spitzer Space Telescope
 STEREO
 THEMIS

Bakgrunnsstoff 

 Boeing si side om Delta II
 Heimeside om Delta I,II og III, av Gunter Krebs
 Historia til oppskytingsraketten Delta, av Kevin S. Forsyth

Rakettar
Boeing
Missil

Eit missil er innanfor militær terminologi ein rakettdriven robot med stridshovud, som er meint for å øydeleggje mål som det ikkje er tenleg å skyte på med ein kanon. Eit missil er alltid utstyrt med eit styringssystem, i form av eigne sensorar for sjølvstendig styring eller målsøking, og/eller kommunikasjon med målsøkingsutstyr på eininga som skyt eller andre stader.

Sjå og 

 Kryssarmissil
 Ballistisk missil
 Luftvernmissil
 Panservernmissil

Våpen
Tidleg ordovicium

Tidleg ordovicium, òg kalla nedre ordovicium av geologar, er den første epoken i ordovicium og er markert med eit kraftig aukande mangfald av marint liv etter masseutryddingane på slutten av kambrium. 

Mange nye typar organismar slår seg saman med trilobittane, inkludert tabulatkorallar, strophomenida, rhynchonellida, mange nye orthide armføtingar, mosdyr, planktonliknande graptolittar og konodontar, og mange typar muslingar og pigghudingar, som slangestjerner og dei første sjøstjernene. Trilobittane er derimot framleis talrike og alle ordenane frå sein kambrium eksisterer framleis, i tillegg til ei ny gruppe kalla phacopida.

Dei første landplantene, som truleg var små ikkje-vaskulære planter liknande dagens levermosar, dukka opp i denne epoken for rundt 474 millionar år sidan. 

Sjølv sjøliljer dukka opp tidlegare i kambrium vart dei først vanlege i tidleg ordovicium.

Sjå òg 
 Den kambrisk-ordovikiske masseutryddinga

Bakgrunnsstoff
 Klima i tidleg ordovicium
 GeoWhen Database - Tidleg ordovicium

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Paibian» frå ,  den 20. august 2008. 
 oppgav desse kjeldene: 
GeoWhen Database - Middle Cambrian
 

 1
Geologiske tidsperiodar