alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Moldvarp

Moldvarp (Talpa europaea)  er eit lite pattedyr som lever i underjordiske gangar og hol som dyret grev ut sjølv i fuktig jord.

Moldvarpfamilien
Spissmusdyr
Reißeck

Reißeck er ein kommune i distriktet Spittal an der Drau i forbundslandet Kärnten i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 139,7 km² og vel 2100 ibuarar. Landsbyen Kolbnitz, 613 meter over havet, hyser kommuneleiinga.

Busetnaden i kommunen ligg i eit dalføre, Mölltal, mellom Reißeck-massivet i nord og Kreuzeck-massivet i sør.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Reißeck (Gemeinde)» frå ,  den 25. oktober 2017.  
 

Kommunar i Kärnten
Steinfeld

Steinfeld er ein kommune i distriktet Spittal an der Drau i forbundslandet Kärnten i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 81,3 km² og i overkant 2000 ibuarar. Landsbyen Steinfeld ligg 617 meter over havet i eit trongt dalføre ved foten av Kreuzeck-massivet, som reiser seg i nord.

Skirennaren Fritz Strobl er frå grenda Gerlamoos i Steinfeld.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Steinfeld (Kärnten)» frå ,  den 25. oktober 2017.  
 

Kommunar i Kärnten
Kim Philby

Harold Adrian Russell «Kim» Philby () var ein britisk spion og politisk journalist. Han er kjend for å ha vore dobbeltagent for Sovjetunionen medan han arbeidde for britisk etterretning.

Biografi
Philby var fødd i Ambala i Punjab i Britisk India som son av Dora (fødd Johnston) og St John Philby, ein britisk orientalist, embetsmann og etterretningsoffiser. Han fekk kallenamnet «Kim» etter Rudyard Kipling sin roman Kim. I 1933 blei han knytt til sovjetisk etterretningsteneste medan han studerte i Cambridge. Han vart ein del av den såkalla spionringen frå Cambridge, saman med Donald Maclean, Guy Burgess, Anthony Blunt og John Cairncross. 

Philby verka som spion for både Storbritannia og Sovjetunionen under Den spanske borgarkrigen medan han var korrespondent for The Times. Seinare blei han korrespondent for fleire britiske aviser. I 1951 kom han i søkelyset etter at to britiske diplomatar var rømt til Sovjetunionen fordi dei var avslørt som sovjetiske agentar. Først 1960–63 blei Philby avslørt og rømte då til Moskva. Han hadde sidan ei høg stilling i KGB.

Kjelder

Dobbeltagentar
Britiske journalistar
Britiske spionar
Folk frå Britisk India
Vanuatu Daily Post

Vanuatu Daily Post er ei engelskspråkleg avis som kjem ut kvar dag i Port Vila i Vanuatu. Ho er den eineste dagsavisa i Vanuatu. Vanuatu Daily Post blei grunnlagd i 1993 med namnet The Trading Post.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
Vanuatu Daily Post

Oseaniske aviser
Engelskspråklege aviser
Aviser skipa i 1993
Vanuatu
Christian Hansen Ernst

Christian Hansen Ernst () var ein myteomspunnen norsk embetsmann som jobba som vegar, målar og vrakar i Kragerø. Han kan ha vore den første norske embetsmannen med afrikansk opphav. Ifølgje lokal tradisjon vart Ernst, den såkalla «negerpostmesteren», stukken ned og drepen på open gate i Kragerø natt til 17. august 1694. Gata der drapet skal ha skjedd er i dag kalla Knivstikkersmauet.

Bakgrunn 
Ernst var kanskje fødd i England, i alle fall oppheldt han seg i London då han i 1669 vart tilsett hjå den norske statthaldaren Ulrik Fredrik Gyldenløve, som var i London på den tida som utsending hjå den engelske kongen. Då Gyldenløve reiste til Noreg for å vere statthaldar i 1673, følgde Ernst med. Ernst kom til Kragerø saman med engelskmannen James Wicker, som var tollar.

Tida i Kragerø 
Det einaste som er kjend om Ernst, er at han fekk kongebrev på stillinga som vegar, målar og vrakar i Kragerø i 1687 og vart gravlagt der i august 1694. Ernst var ikkje eingong postmeister, slik tradisjonen vil ha det til, det var det tollaren Wicker som var. Det er likevel mogleg at Ernst jobba for Wicker og vart kalla postmeister blant folk flest. Korleis og kvifor Ernst døydde, eller for den del kva hudfarge han hadde, finst det derimot ingen sikre kjelder på.

Kjeldene til drapet på Ernst 
Den fyrste kjelda til drapet på Ernst er eit lokalhistorisk manuskript frå Kragerø, skrive av Marcus Bærnholdt rundt 1750, altså nærmare 60 år etter at Ernst døydde. Her står det at Ernst vart stukken ned på open gate og drepen. I tillegg står det at Ernst var ein «morian», altså ein mørkhuda person. Historikaren Ludvig Daae publiserte ei historie om drapet, basert på historia til Bærnholdt, i 1891. I tillegg til den skrivne lokalhistoria har det òg eksistert munnlege tradisjonar kring Ernst og drapet på han, krydra med detaljar om at hudfargen til Ernst var årsaka til drapet, altså at det var eit rasistisk motivert drap. Felles for desse munnlege tradisjonane er at dei truleg har oppstått etter Daae sin publikasjon. 

Det er difor usikkert kva som er myter og kva som er sant når det gjeld Ernst. Ifølgje historikaren Ola Teige kan ein, på bakgrunn av kjeldene, rekne med at ein svart mann jobba i Kragerø frå 1687, og at han vart gravlagt i byen i 1694. Ein veit derimot ikkje korleis eller kvifor han døydde.

Kjelder 

Norske embets- og tenestefolk
Historie i Kragerø
Drapsoffer
Isflå

Isflå eller Isflåen (dialektisk: isflåna), matrikkelgard nr 98 i Stranda kommune, er ein nedlagt gard som ligg på austsida av Sunnylvsfjorden i Møre og Romsdal.

Om namnet
Oluf Rygh har inga god forklaring på namnet då dei eldre formene er mange og sterkt avvikande, som til dømes «Hirdtzflåen» og «Hirsflåen». Han trur helst at ein må tolke namnet som halvemål, med andre ord Hisflå (då har første namnelekken ikkje noko med «is» å gjere).

Garden og folket 
I gamal tid var Isflå gard nr 1 i Sunnylven skipreide og i eldgamal tid høyrde strekninga frå Ospahjellneset (i Norddalsfjorden) til Isflå, til Stranda. Då dette landskapet gjekk over til Norddal kommune, vart Isflå verande att. Av praktiske grunnar kom då garden til å ligge under Sunnylven, sjølv om kommungrensa skulle tilseie at han høyrde til Norddal. Eigarane av Isflå var oftast frå Stranda

Dei få husa på garden, truleg eit stovehus, ein fjøs og kanskje ei løe, låg i bratt lende, om lag 150 m frå sjøen og i livd av ein liten hammar. Første brukar som er nemnt på Isflå, er Sifuert som drog ut til Kalmarkrigen i 1611. Det er nemnt at det var brukarar på garden fram til om lag 1740. Presten Hans Strøm omtala garden i «Beskrivelse over Fogderiet Søndmør» som kom ut i 1766. Han skreiv at soknet i Sunnylven byrja ved denne garden som han kalla «Iisflaae» eller «Hirtzflaae», og at der då var éin gardmann og éin husmann.

Etter den tida ser det ut til at garden låg øyde resten av 1700-talet. Omkring 1801 kom der nye folk. Det er nemnt at der var brukarar i 1818, men dei vart truleg dei siste som budde på Isflå. I 1847 vart garden delt i to jamstore bruk og ved matrikuleringa i 1866 vart det skrive at garden låg øyde.

Skredet 
Frå dalføret Isflåkoppen kom der 27. november 2008 eit steinskred (og kanskje jordskred) som gjekk over øydegarden Isflå. Skredet gjekk heilt til sjøs, men laga ikkje flodbølgjer.

Forfattaren Arild Flydal var på tur til Isflå i 2003 og i boka «Fjordfolket» (sjå ref.) skildra han med tekst og bilete ein triveleg stad med mange spor etter folket som hadde budd der. Av det gamle tunet på garden var berre restar murane att og det einaste huset på staden var ei lita hytte nede ved sjøen.

I skredet i 2008 vart hytta totalt øydelagt, landskapet vart endra og staden er ikkje lenger brukande til bustad.

Notar

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 
 
 

Kulturminne i Stranda
Storfjorden på Sunnmøre
Gardar i Møre og Romsdal
Daud postkasse

Daud postkasse (frå engelsk dead drop eller dead letter box) er eit uttrykk fra spionasjeverda om ein stad nytta til løynleg overlevering av meldingar eller gjenstandar mellom to personar, utan at det er naudsynt for dei å møtast. Oftast vert eit teikn plassert ein annan stad som signal om at ei melding er plassert eller henta. Ein daud postkasse er til vanleg ein stad ein kan nå utan å vekkja oppsikt på vegen eller at det vert oppfatta som uvanlege avvik frå dagleg rutine. Samtidig bør staden vera såpass avskjerma at det er vanskeleg å overvaka han når ein hentar eller leverer posten. Det kan til dømes vera eit bibliotek, ei sprekke i ein mur, under ei bru eller på ein gangsti. Signalet kan vere eit krittmerkje på ein stolpe, ei potteplante i eit vindauga eller ein pinne stokken i jorda.

Digitale daude postkasser
Frå tusenårsskiftet har til dømes britisk etterretning teke i bruk digitale daude postkasser – innretningar i terrenget som kan motta og avlevere informasjon direkte frå ein iPhone utan at spionane treng å stoppe opp og grave under eit tre.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 Old spying lives on in new ways, BBC, 23. jan. 2006
 PET brugte hæk som ’død postkasse’, Avisen.dk, 30. oktober 2007
 Geocachen "Den Døde Postkasse T&L #22"

Spionasje
Niels Bjørnsen Møller

Niels Bjørnsen Møller () var ein norsk målar fødd i Eiker i Buskerud og aktiv i Tyskland.

Husmannssonen Møller var elev ved Den kgl. Tegneskole i Christiania i 1851-52, der han måla eit portrett av Lars Hertervig. I 1852 reiste Møller til kunstakademiet i København. Året etter drog han vidare til Düsseldorf, der han i 1855–57 var elev av Hans Gude. 

Møller vart buande i Tyskland livet ut. Nasjonalgalleriet i Oslo eig Fjordlandskap frå 1861, eit bilete i Düsseldorf-stil med kulisseaktige fjellformasjonar og ein fiskarfamilie plassert som staffasje i forgrunnen. I 1873 vart han tildelt medalje på Verdsutstillinga i Wien med måleriet Lodshavn ved den svenske vestkyst. Her er horisonten plassert høgt i biletet, eit trekk som var karakteristisk for hans seinare verk.

Kjelder
Norsk kunstnerleksikon

Norske målarar
Düsseldorfskulen
Målarar frå 1800-talet
Oda Rygh

Oda Rygh () er ein norsk forfatter, bloggar og journalist. Rygh er utdanna samfunnsvitar frå University of Edinburgh og har arbeidd som journalist og skribent sidan 2010, mellom anna i Dagbladet og VG. Ho debuterte som forfattar med Når livet er kjipt. En håndbok for unge folk, gitt ut på Humanist Forlag i 2015. Rygh har vore open om at interessa for livskriser har opphav i eiga røynsle som bipolar pasient i psykiatrien.

Referansar 

Norske forfattarar
Bokmålsforfattarar
Uli Hoeneß

Ulrich Hoeneß, kjend som Uli Hoeneß, () er ein tysk tidlegare fotballspelar og idrettsleiar frå Ulm i Baden-Württemberg. Han vart verdsmeister med Vest-Tyskland i 1974 og vann Europacupen tre år på rad med Bayern München. I 2014 vart han dømd til 3 1/2 års fengsel for skattesnyteri. Også den yngre broren Dieter Hoeneß spelte landskampar for Vest-Tyskland.

Fotballspelar
Uli Hoeneß starta spele i lokalklubben VfB Ulm. Etter overgang til FC Bayern München debuterte han i 1970 på midtbana til München-laget og fekk snøgt plass i fyrsteellevaren. Til 1972 spelte han på amatørkontrakt for å kunne delta i OL i München i 1972 med det vesttyske OL-landslaget. Allereie våren 1971 var han med å vinne DFB-pokalen etter finalesiger 2-1 over FC Köln. Dei tre neste sesongane vart han årleg bundesliga-meister i lag med spelarar som Sepp Maier, Franz Beckenbauer og Gerd Müller. Bayern-gjengen gjekk vidare til å vinne også Europacupen tre år på rad, 1974-76, etter finaletriumfar mot høvesvis Atletico Madrid, Leeds United og AS Saint-Étienne. Gjennom åtte sesongar i Bayern München spelte Hoeneß 250 kampar i Bundesliga og skåra 86 mål. Sommaren 1978 vart han overført til FC Nürnberg, men var plaga av skadar og la opp våren 1979.

Åra 1972–1976 spelte Hoeneß 35 kampar på det vesttyske A-landslaget. Han debuterte 29. mars 1972 i ein vennskapskamp mot Ungarn. Allereie i juni månad 1972 var han med å vinne EM-finalen mot Sovjetunionen. Vel to månader seinare deltok han som amatør i Sommar-OL 1972 i München. Han skåra eit mål då Vest-Tyskland tapte 2-3 i den aller fyrste fotballandskampen mot Aust-Tyskland. I VM-finalen på olympiastadion to år seinare felte han Johan Cruijff i straffefeltet heilt i byrjinga av kampen. Nederland tok då leiinga, men vesttyskarane kom tilbake og vann 2-1. Då EM-finalen 1976 mellom Tsjekkoslovakia og Vest-Tyskland vart avgjort gjennom straffeskyting, smelte Hoeneß sitt straffeskot over tverrliggaren og overlet dermed til Antonín Panenka verte historisk ved å kippe si straffe midt i mål, forbi ei forfjamsa  vesttysk målvakt til tsjekkoslovakisk triumf. Hoeneß skåra i alt fem mål for A-landslaget og tre for amatørlandslaget.

Idrettsleiar og lovbrytar
Den 13. mars 2014 vart Uli Hoeneß dømd til tre og seks månader i fengsel for skattesnyteri. Han vart funnen skuldig i å ha betalt 28,5 millionar euro for lite i skatt. 29. februar 2016 vart han sett fri.

25. november 2016 vart Hoeneß for andre gong vald til «president» i FC Bayern.

Merittar
Verdsmeister: 1974 med Vest-Tyskland
Europameister: 1972 med Vest-Tyskland
EM-sølv: 1976 med Vest-Tyskland
Vinnar av Europacupen: 1974, 1975 og 1976 med Bayern München
Vesttysk cupmeister: 1971 med Bayern München 
Vesttysk seriemeister: 1972, 1973 og 1974 med Bayern München

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Uli Hoeneß» frå ,  den 27. oktober 2017.  
 

Tyske fotballspelarar
Bayern München-spelarar
Nürnberg-spelarar
Spelarar i Fotball-EM 1972
Spelarar i Fotball-VM 1974
Spelarar i Fotball-EM 1976
Vesttyske deltakarar under sommar-OL 1972
Fotballspelarar under sommar-OL 1972
NM i skiskyting 1981

Noregsmeisterskapen i skiskyting 1981, den 23. i rekka, vart avvikla i Målselv i Troms dagane 27.-29. mars 1981. Også juniormeisterskapen fann stad samstundes i Målselv.

Menn

20 km

Dato: 27. mars 1981

10 km

Dato: 28. mars 1981

4 x 7,5 km stafett

Dato: 29. mars 1981

Kvinner

10 km

Dato: 27. mars 1981

5 km

Dato: 28. mars 1981

3 x 5 km stafett

Dato: 29. mars 1981

Kjelder
Sportsboken 81-82. Dreyer Bok Stavanger. 1981.

Noregsmeisterskap i skiskyting
Skiskyting i 1981
Skiskyting
Idrett i Målselv
Idrettstilskipingar i Troms og Finnmark
Håkon Meyer

Håkon Ludvig Meyer () var ein norsk politikar frå Oslo. Ludvig Meyer var far hans. 

Meyer var medlem i Arbeidarpartiet frå 1915 og hadde mange tillitsverv i partiet og ungdomsrørsla. I 1922 vart han vald til formann i Norges Kommunistiske Ungdomsforbund. To år seinare var han mellom skiparane av Venstrekommunistisk Ungdomsfylking. Frå same året, 1924, var han sentralstyremedlem i Arbeidarpartiet og representerte partiet på mange partikongressar utanlands. I tida 1929-34 var han redaktør partitidsskriftet «Det 20. århundre». Han skreiv elles fleire bøker om mellom anna arbeidarrørsla. Etter Noreg vart okkupert i 1940 arbeidde han for at arbeidarrørsla skulle samarbeide med Nasjonal Samling, noko han hadde minimal stønad for. Han valde då i staden å melde seg inn i NS og fekk arbeid i Quisling-administrasjonen. I 1945 dømd for landssvik.

Meyer flytta til Sverige då han vart sett fri i 1949. Han døydde i Malmö, der han hadde levd som importør av tyske industrivarer.

Kjelder
Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958

Arbeidarpartipolitikarar
Medlemmar av Nasjonal Samling
Folk frå Oslo
Øyvind Strømmen

Øyvind Strømmen () er ein norsk journalist og forfattar. Han har markert seg for si kartlegging av høgreekstreme miljø på nettet.

Bakgrunn
Strømmen har studert religionsvitskap ved Universitetet i Bergen, med journalistikk, Midt-Austen-historie og bibelsk hebraisk i fagkrinsen.. Han er innvald i fylkestinget for Miljøpartiet dei Grøne i Hordaland, og er kommunestyrerepresentant i heimkommunen Samnanger. Tidlegare har han vore aktiv i det belgiske grøne partiet Groen!.

Virke
Medan han var busett i Belgia kartla Strømmen ekstremistiske og antimuslimske miljø. Saman med Shoaib Sultan skreiv han i 2007 ein artikkel i Samtiden som åtvara mot høgre-ekstrem terrorisme. I ettertida vart han skulda for å maksimalisere trugsmålet frå «det dei kallar "høyre-ekstremismen"» av Hallgrim Berg.

Før terroråtaka 22. juli 2011 hadde media vigd det anti-islamske miljøet lita interesse. I månadane etter terrorhandlinga vart Strømmen ein hyppig nytta kommentator og skribent om miljøa Anders Behring Breivik hadde henta sin inspirasjon frå, og i 2011 vart han kåra til Årets frilanser av Frilansjournalistene i Norsk Journalistlag.

Sidan 2011 har han publisert fire bøker på Cappelen Damm. Våren 2018 gir han ut boka Ungarn. En diagnose på Humanist forlag.

Bøker
Det mørke nettet. Om høyreekstremisme, kontrajihadisme og terror i Europa. (Cappelen Damm, 2011)
Den sorte tråden. Europeisk høyreradikalisme fra 1920 til i dag (Cappelen Damm, 2013)
I hatets fotspor – sakprosa om antimuslimske rørsler i Europa (Cappelen Damm, 2014)
Anders Lange. En norsk historie – biografi om Fremskrittpartiets grunnleggjar, Anders Lange. (Cappelen Damm, 2016)

Referansar

Bakgrunnsstoff  
 Nettstaden til Øyvind Strømmen 

Norske journalistar
Folk frå Samnanger
Birger Meidell

Birger Øivind Meidell () var ein norsk matematikar og politikar frå Bergen. Sigurd Meidell var ein eldre bror.

Meidell, som var son til ein skipperborgar, studerte i Hannover, Göttingen og Paris. Han arbeidde deretter som aktuar i mange år, busett i Bærum. I 1923 fekk han stilling ved Universitetet i Oslo som professor i trygdingsmatematikk, ein lærestol han hadde i 18 år. Etter at Noreg var okkupert av Tyskland i 1940 gjekk han 25. september 1940 inn i den fyrste Quisling-regjeringa og var sosialminister i eitt år. Seinare var han kommissarisk statsråd. Elles tida 1941-45 var han direktør for Norges Brannkasse.

I 1946 vart Meidell dømd til livsvarig tvangsarbeid for landssvik, men fekk nåde i 1949.

Kjelder
Norsk Allkunnebok. VIII. bandet. 1958

NS-politikarar
Norske matematikkprofessorar
Folk frå Bergen
Kongebjørka

Kongebjørka ved Glomstua i Molde er eit norsk nasjonalsymbol og minnesmerke over den tyske okkupasjonen av Noreg. 
Bjørka var eit tre ved Glomstua  utanfor Molde som kong Haakon VII og kronprins Olav blei fotograferte ved i april 1940. Ho er sidan blitt erstatta av yngre tre.

Bakgrunn
I slutten av april 1940 gøymde kong Haakon og kronprins Olav seg på Glomstua medan tyskarane bomba Molde. For å hindra rykte om at kongen hadde abdisert, døydd eller flykta frå landet blei Per Bratland frå pressetenesta til utanriksdepartementet henta til gøymestaden. Her tok han fleire bilde av kongen og kronprinsen. Kort tid etter drog kongen og sonen til Nord-Noreg. Bratland kom til Stockholm der bilda blei gjort offentlege.

Nokre månader seinare kom Bratland til Den norske legasjonen i London. Her fortalde han Nordahl Grieg historia bak fotografia, og Grieg blei inspirerte til å skriva diktet «Kongen». Diktet og bildet av kongen ved bjørka blei begge viktige symbol på norsk motstand. 

I 1955 avduka Kong Haakon ei minnetavle ved bjørka.
Relieffet var laga av Hjalmar Hansen med middel samla inn av Molde Lotteforening.

I 1981 blei treet forsøkt øydelagd med sag av ukjende gjerningsfolk. Det klarte seg, men året etter planta kong Olav eit nytt tre like ved. Også dette treet blei utsett for hærverk to gonger, men det overlevde.

Under Nyttårsorkanen 1. januar 1992 blei det gamle treet velta og øydelagd. I juni 1992 planta kong Harald si bjørk. Han avduka også ein ny minnestein med eit relieff av kong Olav og eit vers frå eit nytt kongedikt skrive av Knut Ødegård.

Fredslunden like ved bjørka blei innvigd i 1997. Han blei skipa til av Knut Ødegård, president for Bjørnsonfestivalen.

«Kongen»

Utdrag frå «Kongen» av Nordahl Grieg:

Slik vil kongen leve for oss:
Ved en sølvblek bjørkestamme,
mot en naken vårskogs mørke,
står han ensom med sin sønn.
Tyske bombefly er over.

(...)

Han og bjørken hører sammen.
Som de døde er med mulden
er hans sjel blitt ett med landet.
(...)

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Bilde av «Kongebjørka» ved DigitaltMuseum.

Kulturminne i Noreg frå andre verdskrigen
Historie i Molde
Kjende tre
Jens Christian Mellbye

Jens Christian Mellbye () var ein av dei norske motstandsmennene under andre verdskrigen, og vart seinare høgsterettsdommar frå 1968 til 1992. Han var likevel mest kjend som skrankeadvokat under Det norske landssvikoppgjeret og som formann i Mellbye-utvalet som granska påstandane frå avhopparen Anatolij Mikhailovitsj Golitsyn i samband med Lygren-saka.

Referansar

Sjå òg
 Noreg under andre verdskrigen
 Jøssing

Folk frå Oslo
Norske høgsterettsdommarar
Dommarar i landssvikoppgjeret
Norsk rettshistorie
Noreg under andre verdskrigen
Skrankeadvokat

Ein skrankeadvokat er ein advokat som prosederer for ein domstol. Ordet skranke viser til rekkverket i rettssalen som skil dommaren sin plass frå  advokatane, tiltalte og åskodarar.

Juridiske stillingar
Prosedyre i rettsvitskap

Prosedyre er eit framandord for framgangsmåte. I rettsleg sammanhang vert ordet særleg nytta om sluttinnlegget frå ein prosessfullmektig, eller parten sjølv dersom vedkommende ikkje har prosessfullmektig, under ei hovudforhandling i retten eller i visse andre rettsmøte. 

Prosedyre vert òg om ei argumenterande ytring, i motsetnad til reine spørsmåll (til dømes til partar, vitne og sakkyndige under ei rettssak), eller i motsetnad til konstateringar av faktiske eller rettslege førehald.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Prosedyre (jus)» frå ,  den 28. oktober 2017.  
 

Juridisk terminologi
Mellbye-utvalet

Mellbye-utvalet var eit stortingsoppretta utval som hadde i oppgåve å gå gjennom verksemda til dei norske overvakingstenestene.
Det har namn etter formannen sin, høgsterettsadvokaten Jens Christian Mellbye.

Utvalet vart nedsett av regjeringa Per Borten den 28. januar 1966 med oppdrag å arbeide framtidsretta for å avklara situasjonen som vart skapt etter Lygren-saka. Dette innebar gransking av påstandane til KGB-avhopparen Anatolij Mikhailovitsj Golitsyn, som hadde hevda at skrivaren hjå etterretningstenesta i Noreg, Ingeborg Lygren var spion for KGB. I røynda var Lygren agent både for etterretningstenesta og for CIA med amerikanaren Richard Kovich som føringsoffiser.

Høgsterettsadvokat Jens Christian Mellbye var formann. Med seg fekk han to stortingsrepresentantar, sorenskrivar Einar Stavang (A) og John Austrheim (SP). Lagdommar Erling Haugen var skrivar, og som sakkunnige var obserstløytnant Andreas Lerheim (tidlegare tryggingsinspektør) og politimeister Gunnar Hårstad med.

Like etter dette oppretta etterretningstenesta eit eige utval, det sokalla «to-mannsutvalet», med Trond Johansen og Lars Heyerdahl, og desse reiste til USA i februar 1966 og vart forferda over at det berre var påstandane til Golytsin som var grunnlaget for skuldinga mot Lygren.

Mellbye-utvalet la fram si innstilling 12. mai 1967. Ho var gradert som hemmeleg; det blei også laga ei ugradert samanfatting. Innstillinga tok for seg overvakingstenesta, tryggingstenesta og overvakingspolitiet, i tillegg til samarbeidet mellom desse tre «hemmelege» verksemdene.

Påstandane til Golitsyn vart effektivt avviste. Han hadde hjelpt CIA og FBI med å avsløra nokre moldvarpar i desse organisasjonane, og med dette oppnådd stor tillit i USA. Denne tilliten hadde han nytta til å få tilgang til arkiva i CIA, og funne mange agentar som kunne mistenkast for å vera moldvarpar eller spionar. Mellom desse var føringsoffiseren til Ingeborg, Richard Kovich. POT hadde trudd på desse skuldingane, arrestert Lygren året før, men måtte sleppe henne fordi dei mangla prov.

Utvalet kritiserte alle løynlege tenester i Noreg, men mest POT med Asbjørn Bryhn som sjef.

Etter innstilling frå Mellbye-utvalet blei Regjeringens kontrollutvalg for overvåkings- og sikkerhetstjenesten oppretta gjennom kongeleg resolusjon den 6 oktober 1972. Mellbye, som no var blitt høgsterettsdommar, ver formann for dette utvalet gjennom fleire år. Det blei erstatta av EOS-utvalet i 1996.

Kjelder

Norsk etterretning
1966 i Noreg
1967 i Noreg