alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jacinto Benavente

Jacinto Benavente y Martínez () var ein spansk dramatikar og journalist som i 1922 blei tildelt Nobelprisen i litteratur «för det lyckliga sätt varpå han fullföljt den spanska dramatikens ärofulla traditioner.»

Liv 
Jacinto Benavente var fødd i Madrid. Han studerte jus i heimbyen, men då faren døydde avbraut han studiet. Den store arven etter faren – ein kjend lege – gjorde det mogleg for Benavente å gjere lange reiser gjennom Europa. Attende i Spania skreiv han for aviser og tidsskrift. Seinare var han sjefsredaktør i tidsskriftet La vida literaria og arbeidde likeeins for tidsskrifta La Ilustración og El imparcial. Teaterstykket Gente conocida blei eit gjennombrot og var starten på ein glitrande karriere som heldt fram til han døydde. Dei nesten 200 skodespela han skreiv var ein stor vinst for utviklinga av det spanske teateret. 

Benavente støtta Franco under den spanske borgarkrigen, noko som skada ryet hans, særleg i utlandet. Like fullt blir han rekna som grunnleggaren av det spanske teateret.

Jacinto Benavente døydde ugift i Madrid, 87 år gammal.

Verk i utval 
 La ciudad alegre y confiada (1916)
 Los intereses creados (1908)
 Su amante esposa (1950)

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Jacinto Benavente på Nobel-winners.com
 Nobeltildelinga 1922 på nobelprize.org
 Literatur av og om Jacinto Benavente i katalogen til Ibero-Amerikanisches Institut i Berlin
 
Litteratur
 Brockhaus Nobelpreise. Chronik herausragender Leistungen. Bibliographisches Institut, Mannheim, 2. opplag 2004, ISBN 978-3765304910

Spanske forfattarar
Spanskspråklege forfattarar
Spanske nobelprisvinnarar
Nobelprisen i litteratur
Folk frå Madrid
Anatole France

Anatole France () var ein fransk forfattar som i 1921 fekk nobelprisen i litteratur «såsom ett erkännande av hans lysande författarverksamhet, präglad av ädel stilkonst, av vidhjärtad humanitet, av behag och franskt lynne.»

Virke 
France starta opp med å skrive lyrikk i Parnasse-diktarane sin stil. Han starta likevel tidleg å skrive forteljingar og var verksam som litteraturkritikar. Gjennombrotet kom i 1881 med romanen Le Crime de Sylvestre Bonnard, membre de l'Institut som vann Prix de l'Académie française. Han vann no innpass i dei litterære salongane i Paris, blant andre den til Mme de Caillavet og fekk i 1884 krossen til Æreslegionen.

Verk i utval 
 Le crime de Sylvestre Bonnard 
 La rôtisserie de la Reine Pédauque 
 L'affaire Crainquebille 
 L'Île des pingouins 
 Les dieux ont soif 
 La révolte des anges 
 Le lys rouge 
 Histoire contemporaine  
 Sur la pierre blanche 
 Vie de Jeanne d'Arc 
 Le Jardin d'Épicure 

 Litteratur 
 Valéry Dupuy: Proust et Anatole France. Dissertation, Universität Paris 2001. 
 Jean Marvaud: Anatole France, écrivain française. Levebvre, Paris 1962. 
 Edith Tendron: Anatole France inconnu''. Editions du Céfal, Liège 1996, ISBN 2-87130-046-1.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

Nobelpristildelinga 1921 på nobelprize.org

Franske forfattarar
Franske nobelprisvinnarar
Nobelprisen i litteratur
Folk frå Paris
Arpitania

Arpitania (aripitansk og italiensk Arpitania, fransk Arpitanie) er eit område der ein talar arpitansk. Området vart opphavleg nytta om områda i Alpane der ein talte arpitansk. Namnet vart popularisert av Mouvement Harpitanya, ei venstreorientert politisk gruppe i Aostadalen i 1970-åra.

Arpitania består av:

 Frankrike (Savoie, Dauphiné, Isère, ein stor del av Rhône, sørlege delar av Franche-Comté, og ein liten del av Ain og Monts du Forez).
 Italia (Aostadalen, arpitansktalande dalar i Piemonte, Daunia/Arpitan Celle di San Vito, Foggia i Apulia).
 Sveits (Romandie, utanom dei nordlege og vestlege delane av Jura).

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Arpitania» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Portal Arpitania.eu
 Babel Lexilogos (fransk)

Sveitsisk geografi
Fransk geografi
Italiensk geografi
Bödeli

Bödeli er ei landtunge mellom Thunsjøen og Brienzersee i Berner Oberland i Sveits. Elvane Lütschine frå sør og Lombach frå nord har sidan den siste istida ført med seg avsetjingar som har skild dei to innsjøane frå kvarandre. I dag ligg Brienzersee to meter høgare enn Thunsjøen, og elva Aare renn frå den eine innsjøen til den andre, gjennom Bödeli.

I Bödeli ligg byane Unterseen, Interlaken og Matten, og i sør grenser området til kommunane Wilderswil og Bönigen.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Bödeli» frå ,  den 10. mars 2012.  
 

Sveitsisk geografi
Interlaken
Entlebuch biosfære

Entlebuch biosfære er eit naturreservat ved foten av Dei sveitsiske Alpane med den 395 km² store dalen Kleine Emme mellom Bern og Luzern i kantonen Luzern i Sveits. 

Sidan 2001 har regionen det andre biosfærereservatet i Sveits etter Sveits nasjonalpark.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Entlebuch Biosphere» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff 
Entlebuch Biosphere 
UNESCO Biosphere

Biosfærereservat i Sveits
Sveitsisk geografi
Geografi i Luzern
Geografiske ytterpunkt i Sveits

Dette er ei liste over geografiske ytterpunkt i Sveits.

Høgder

Breidde- og lengdegrad

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Extreme points of Switzerland» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Sjå òg
Sveitsisk geografi

Sveitsisk geografi
Sveits
Felsenegg

Felsenegg (804 moh) er eit utkikkspunkt i kantonen Zürich i Sveits. 

Felsenegg ligg om lag 7 km sørvest for byen Zürich i Albisfjella, mellom kommunane Stallikon og Adliswil. På toppen ligg ein stasjon for ein svevebane. Albisområdet er eit av dei viktigaste friluftsområda i området kring Zürich.  Området er stort sett skogkledd, men har òg nokre store sletter.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Felsenegg» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff 
 Restaurant Felsenegg

Geografi i Zürich
Turistmål i Sveits
Grand Marais i Seeland

Grand Marais i Seeland er ein region i Sveits, ved foten av den første fjellkjeda i Jurafjella med dei tre innsjøane Murtensjøen, Neuchâtelsjøen og Bielsjøen. Før Jura-vasskorreksjon var området eit stort myrområde som ofte var utsett for flaum. 

Etter korreksjonen vart heile myrområdet drenert og har vorte eit viktig jordbruksområde, særleg for grønsaker. 

Den største byen og senteret for grønsakshandel er Müntschemier.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Grand Marais, Seeland» frå ,  den 10. mars 2012.  
 

Sveitsisk geografi
Jorat i Sveits

Jorat er eit område i kantonen Vaud i Sveits mellom Gros-de-Vaud i vest og Broye i aust. 

Det er ei fjellkjede som strekkjer seg frå oppfor Lausanne i sør mot Payerne i nord. Heile området ligg over 700 moh og er hovudsakleg skogkledd.

Landsbyar
Jorat består av 18 landsbyar, som hovudsakleg driv med jordbruk. 
 Carrouge,
 Corcelles-le-Jorat,
 Les Cullayes,
 Essertes,
 Ferlens,
 Froideville,
 Hermenches,
 Mézières,
 Montpreveyres,
 Peney-le-Jorat,
 Ropraz,
 Servion,
 Sottens,
 Syens
 Villars-Mendraz,
 Villars-Tiercelin,
 Vucherens,
 Vulliens.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Jorat (Switzerland)» frå ,  den 10. mars 2012.  
 

Sveitsisk geografi
La Côte

La Côte er eit område på  nordsida av Genfersjøen, som strekkjer seg frå Nyon til Lausanne i kantonen Vaud i Sveits. 

Området er kjent for dei vakre vingardane med utsyn over Alpane på andre sida av innsjøen.

Stader
Mies
Coppet
Founex
Prangins
Gland
Gilly
Luins
Vinzel
Bursins
Tartegnin
Rolle
Mont-sur-Rolle
Perroy
Allaman
Aubonne
Etoy
Saint-Prex
Morges
Préverenges
Saint-Sulpice

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «La Côte» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff

Geografi i Vaud
Lavaux

Lavaux er ein region i kantonen Vaud i Sveits i distriktet Lavaux. Sjølv om det er nokre spor etter vindyrking i området sidan romartida, kan dei faktisk vinterrassane sporast attende til 1000-talet, då benediktinar- og cistersiensarkloster kontrollerte området. Lavaux består av 830 hektar med vingardar i terrassar i om lag 30 km langs nordsida av Genfersjøen. Området har eit temperert klima, og terrassane får mykje sol på grunn av refleksjonen i innsjøen. Den viktigaste vindrua som vert dyrka her er Chasselas.

Vingardane i Lavaux er verna for vidare utvikling og sidan juli 2007 har dei vore ein verdsarvstad.

Galleri

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Lavaux» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff

Geografi i Vaud
Vinområde i Sveits
Verdsarv i Sveits
Napfgebiet

Napfgebiet er ein åslendt region i Sveits mellom Bern og Luzern. Det høgaste punktet i regionen er Napf på 1408 moh. Både geografisk og geologisk vert det rekna som ein del av Det sveitsiske platået. Regionen grensar til Emmental i sørvest og Entlebuch i aust. Han er delt mellom kantonane Bern og Luzern og av Brünig-Napf-Reuss-linja.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Napfgebiet» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Regionar i Sveits
Parc Ela

Parc Ela er ein naturpark i kantonen Graubünden i Sveits. Det er meint å verne den regionale biotopen og fremme berekraftig bruk av området.

I motsetnad til Sveits nasjonalpark, den einaste nasjonalparken i landet, som bevarer naturen aleine, dekkjer Ela naturpark 21 kommunar, mellom andre Tiefencastel, Bergün, Savognin og Bivio. Parken har namn etter Piz Ela, eit 3338 meter høgt fjell i midten av parken.

Bakgrunnsstoff
 Offisiell nettstad

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Parc Ela» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:
 

Verneområde i Sveits
Geografi i Graubünden
Rhin-kneet

Rhin-kneet (tysk Rheinknie) er namnet på ein sving i Rhinen.

I Basel skiftar Rhinen retning frå vestleg til nordleg, langs grensa til Frankrike og Tyskland, på veg mot Nordsjøen

Heile Rhin-kneet ligg innanfor Sveits ved byen Basel og dei tilstøytande kommunane Riehen og Bettingen. Lenger nord ligg dei tyske byane Lörrach og Weil am Rhein samt dei franske byane Huningue og Saint Louis.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Rhine knee» frå ,  den 10. mars 2012.  

Rhinen
Sveitsisk geografi
Schwarzgrätli

Schwarzgrätli er ein fjellrygg nær landsbyen Kandersteg i Sveits. Toppen ligg 2383 meter over havet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Schwarzgrätli» frå ,  den 10. mars 2012.  
 

Fjell i Valais
Seedamm

Seedamm er ein delvis kunstig landtunge og ei bru ved den smalaste delen av Zürichsjøen, mellom Hurden (SZ) og Rapperswil (SG) i Sveits. 

Seedam dannar ei halvøy i innsjøen av morener frå siste istida. Han ligg ved landsbyen Hurden (SZ) og den vesle øya Rapperswil. Seedam ligg mellom dei tre kantonane Schwyz, St. Gallen og Zürich. Aust for den kunstige landtunga ligg Holzbrücke Rapperswil-Hurden, ei trebru bygd i 2001 som ein rekonstruksjon av den første brua over sundet frå kring 1650 fvt.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Seedamm» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff 
 Holzsteg Rapperswil 

Geografi i Schwyz
Geografi i St. Gallen
Geografi i Zürich
Det sørtyske skrentområdet

Det sørtyske skrentområdet er ein geologisk og geomorfologisk region eller landskap i Sveits og dei sørlege tyske statane Bayern og Baden-Württemberg. Landskapet er karakterisert av skrentar.

Regionen strekkjer seg mellom sørlege Rhön, Spessart, Odenwald og Schwarzwald i vest og Frankiske Jura i aust, Schwabiske Jura i søraust og dei nordaustlege åsane i Jurafjella i sør.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «South German Scarplands» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Regionar i Tyskland
Regionar i Sveits
Geografi Baden-Württemberg
Bayersk geografi
Unteraargau

Unteraargau er det nedre vassdraget til elva Aare i kantonen Aargau i Sveits. 

Det samsvarar omtrent til dei sørvestlege distrikta Aarau, Brugg, Kulm, Lenzburg og Zofingen. Unteraargau omfattar ein del av Aaredalen mellom Aarau og Klingnauer Stausee, samt sidedalane Aabach, Suhre, Wigger og Wyna. Han omfattar òg delar av Jurafjella.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Unteraargau» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene: 
Den tyske utgåva av artikkelen
 

Regionar i Sveits
Vallée de Joux

Vallée de Joux er ein dal i Jurafjella som hovudsakleg ligg i kantonen Vaud i Sveits. Dalen held òg fram inn i Frankrike (departementet Jura). Han ligg om lag 50 km nord for Geneve og nordvest for Lausanne. Høgda er kring 1000 meter over havet. Det ligg tre innsjøar i den sveitsiske delen av dalen: lac de Joux, lac Brenet og lac Ter. 

Det er tre kommunar i dalen, Le Chenit, Le Lieu og L'Abbaye som i lag dannar distriktet La Vallée. Desse omfattar ti landsbyar, som Le Sentier, Le Brassus og Le Pont.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vallée de Joux» frå ,  den 10. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene: 
www.valleedejoux.ch Offisiell nettstad
 

Dalar i Sveits
Geografi i Vaud
Fransk geografi
Carl Spitteler

Carl Friedrich Georg Spitteler () var ein sveitsisk diktar, forfattar, kritikar og essayist som i 1929 blei tildelt Nobelprisen i litteratur «med särskild tanke på hans mäktiga epos Olympischer Frühling.»

Liv og virke 
Spitteler blei fødd inn i ein protestantisk familie som hadde tatt steget frå bonde- til advokat-/embetsmannsstanden. Frå 1849 voks han opp i Bern. Han studerte jus i Luzern og Zürich og seinare protestantisk teologi i Heidelberg (1867/68), sjølv om han var ateist. Han arbeidde frå 1871 som privatlærar i familien til ein finsk general. Inntrykka frå dette opphaldet finn ein seinare att i forteljingane Ei Ole og Das Bombardement von Åbo. Etter at han kom attende til Sveits arbeidde han ei stund som lærar og journalist, mellom anna som redaktør for kultursidene i Neue Zürcher Zeitung. I 1883 gifta han seg med den tidlegare eleven Maria Op den Hooff som han fekk to døtre med.

Under pseudonymet Carl Felix Tandem skreiv Spitteler i 1880-1881 tobindseposet Prometheus und Epimetheus der han moderniserer den antikke Prometheus-myten. Stilistisk unnveik Spitteler den rådande realisme-retninga, i staden finn ein slektskap med Arthur Schopenhauer og Friedrich Nietzsche. Spitteler korresponderte også med Nietzsche og skreiv omtaler av nokre av verka hans for Bern-avisa Der Bund.

I 1893 arva familien svigerfar til Spitteler og dei slo seg ned i Luzern der han levde som fri forfattar. Dei første verka og følgjande lyriske verk vekte liten åtgaum, og han slo først gjennom med Olympischer Frühling (1900–1905, «Olympisk vår») der Spitteler overførte figurar og handlingmønstre frå gresk mytologi til sin eigen samtid i rundt 20 000 vers. Han teikna eit dystert bilde av universet i desse mytologiske eventyra, i tråd med sitt eige pessimistiske syn på verda.

Verk

Litteratur 
 
 Carl Spitteler: Unser Schweizer Standpunkt. Verlag Pro Libro, Luzern 2009, ISBN 3-9523406-9-3

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 
Verk av Spitteler på tysk Gutenberg
Nobelpristildelinga 1919 på nobelprize.org
Carls Spitteler på nobel-winners.com
 Carl-Spitteler-Stiftung 

Sveitsiske forfattarar
Sveitsiske nobelprisvinnarar
Tyskspråklege forfattarar
Lyrikarar
Nobelprisen i litteratur
Folk frå Basel Land
Sint-Lucasgildet

Sint-Lucasgildet var namnet på eit gilde av kunstnarar og kunsthandverkarar i Nederlanda. 
Lauget hadde lokale avdelingar, mellom anna i Antwerpen, Utrecht, Delft og Leiden.

Kunstmålarar, glaskunstnarar, skulptørar, gravørar, boktrykkarar og kunsthandlarar kunne bli medlem av gildet. Alle medlemmane blei skrivne inn i medlemsbøker og desse bøkene er i dag viktige for kunnskap om den tidas kunstnarar og dermed for kunsthistorien. 

Gildet er kalla opp etter evangelisten Lukas. Årsaka er at han skal ha laga eit ikon av eit bilete av Jomfru Maria, den såkalla «Svarte Madonna av Częstochowa».

Bakgrunnsstoff 
 Om Sint-Lucasgildet i Delft

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Sint-Lucasgildet» frå , den 10. mars 2012. 
 

Arbeidsliv
Laug
Nederlandsk kunst
Nederlandsk historie
Belgisk kunst
Belgisk historie
Alpnach

Alpnach  er ein kommune i kantonen Obwalden i Sveits. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 464 meter over havet.

Alpnach grensar til kantonane Luzern i vest og nordvest og Nidwalden i aust og nordaust. Heilt i nordaust ligg kommunen på breidda av den sørvestlege armen av Vierwaldstättersjøen.

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «Alpnach» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Kommunar i Obwalden
Kerns

Kerns er ein kommune i kantonen Obwalden i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 564 meter over havet. Kerns grensar til kantonane Nidwalden i aust og Bern i sør. 

Kommunen ligg på ein terrasse i sørvestsida av Stanserhorn og Arvigrat i dalane Sarneraatal og Melchtal. Han er den største kommunen i kantonen og består av landsbyen Kerns med delane Dorf, Siebeneich, Wisserlen, Halten og Dietried, grendene Sankt Niklausen og Melchtal samt feriestaden Melchsee-Frutt.

Folk
Langdistanseløparen Viktor Röthlin er frå Kerns.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Kerns» frå ,  den 10. mars 2012 og «Kerns» frå ,  den 30. mars 2012.

Bakgrunnsstoff

Kommunar i Obwalden
Fehraltorf

Fehraltorf er ein kommune i distriktet Pfäffikon i kantonen Zürich i Sveits.  Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 530 meter over havet, om lag 16 km aust for bysentrum i Zürich.

Han ligg i den øvre Kemptdalen og består av landsbyen Fehraltorf og ein del av grenda Mesikon.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fehraltorf» frå ,  den 10. mars 2012.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad (tysk)
 

Kommunar i Zürich
Trackshittaz

Trackshittaz er ei austerriksk hiphop-gutegruppe frå Mühlviertel som består av Lukas Plöchl og Manuel Hoffelner.

Österreich rockt den Song Contest 
24. februar 2012 deltok dei i Österreich rockt den Song Contest med songen «Woki mit deim Popo» og gjekk vidare til superfinalen. I superfinalen vann dei med 51 % av røystene og fekk dimed representere Austerrike i Eurovision Song Contest 2012.

Eurovision Song Contest 2012 
Trackshittaz starta som éin av dei ni siste i den fyrste semifinalen, men gjekk ikkje vidare til finalen. Songen deira vart det fyrste bidraget i Eurovision Song Contest med tekst på mühlviertelsk.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Trackshittaz» frå ,  den 10. mars 2012.  
 

Austerrikske gutegrupper
Musikkgrupper frå 2010-talet
Eurovision Song Contest 2012-deltakarar
Austerrikske Eurovision Song Contest-deltakarar
Österreich rockt den Song Contest-deltakarar
Deltakarar i OGAE Second Chance Contest
Lukas Plöchl

Lukas Plöchl () er ein austerriksk rappar. Han er med i gutegruppa Trackshittaz.

Österreich rockt den Song Contest
24. februar 2012 deltok han saman med Manuel Hoffelner som gruppa Trackshittaz i Österreich rockt den Song Contest med songen «Woki mit deim Popo» og gjekk vidare til superfinalen. I superfinalen vann dei med 51 % av røystene og får dimed representere Austerrike i Eurovision Song Contest 2012.

Eurovision Song Contest 2012
Dei skal starte som éin av dei ni siste i den fyrste semifinalen. Det er det fyrste bidraget i Eurovision Song Contest med tekst på mühlviertelsk.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Lukas Plöchl» frå ,  den 10. mars 2012.  
 

Austerrikske rapparar
Eurovision Song Contest 2012-deltakarar
Austerrikske Eurovision Song Contest-deltakarar
Eurovision Song Contest 2012-låtskrivarar
Austerrikske Eurovision Song Contest-låtskrivarar
Österreich rockt den Song Contest-deltakarar
Landquart

Landquart er ein kommune i distriktet Landquart i den sveitsiske kantonen Graubünden. Kommunen har  innbyggjarar () og eit areal på . Kommunesenteret ligg 550 meter over havet. Han vart skapt då kommunane Igis og Mastrils vart slått saman 1. januar 2012.

Landquart er hovudstad i eit distrikt som har namn etter kommunen/elva Landquart.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Landquart» frå ,  den 30. mars 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

Kommunar i Graubünden
Skipingar i 2012
Bratteli

Bratteli eller Brattlia  er ein liten stad ved nordsida av Lysefjorden i Ryfylke, vest for Bakken gard. Bratteli har eigen kai, med anløp frå hurtigbåt og turistferje. Opphavleg var det ein gard (Bratteli) og to husmannsplassar (Midtre Bratteli og Øvre Bratteli) på staden. I dag er gardane fråflytta og omgjort til hytter. Det går sti til Bakken gard mot aust, og til Preikstolområdet mot vest.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Bratteli» frå , den 10. mars 2012. 

Fråflytta stader i Rogaland
Geografi i Sandnes
Stader i Forsand
Haugbrot

Haugbrot er å grave seg inn i ein gravhaug (grav frå førkristen tid) for å take ut gjenstandar som vart lagt i grava i samband med jordfestinga av den avlidne, eller av andre årsaker. Nemninga haugbrot vert framfor alt nytta om slike innbrot som er gjort i gamal tid. Det er fleire omtalar av haugbrot i sogelitteraturen, og av dei kjende ubrende skipsgravene frå yngre jarnalder i Noreg har alle utom ei vore opna før arkeologane byrja å undersøkje dei i nyare tid.

Arkeologar har funne at graver over heile Noreg har vore opna. Når det gjeld dei mindre gravene er ein teori at dei døde ved overgangen til kristendom og tilhøyrande ny gravskikk vart flytte til vigsla jord på kyrkjegardane av etterkomarane sine, for at dei skulle få ta del i den kristne frelsa.

Ein har lite sikker kunnskap om når haugbrota i dei norske skipsgravene har skjedd, men haugbrota i Jellehaugen i Østfold og Haug 7 på Borrefeltet i Vestfold ser ut til å ha skjedd i vikingtida, og spadar haugbrytarane la att etter seg i Oseberghaugen er daterte til like etter 953, noko som legg haugbrotet til kring 120 år etter hauglegginga, som skjedde i 834.

Haugbrot i sogelitteraturen 
Det er to ulike motiv som vert oppgjevne for haugbrota i sogelitteraturen. Det eine er å få slutt på at den hauglagde går att, og det andre er å tilrane seg makt og autoritet gjennom symbolgjenstandar frå haugen og sjølve haugbrotshandlinga. Døme på det fyrste finn ein i Laksdøla der bonden Rapp vert attergangar. Han herjar så fælt at garden Rappstad vert lagd aude og folk finn at dei må grave han oppatt og ha han i haug langt avstad der verken fe eller folk pla ferdast. Likevel vert det ikkje heilt fred før dei grev opp også den nye grava hans, og brenn liket og hiv oska på sjøen. Også i Grettla (Soga om Grette Åsmundsson) vert det fortald om ein attergangar. Det gjeld Kår Gamle på Haramsøy som driv alle bøndene bortsett frå sonen Torfinn frå øya med attergangen sin. Grette bryt seg inn i haugen og tek for seg av skattane der, men det finn ikkje Kår seg i og det vert kamp mellom Grette og Kår. Det endar med at Grette høgg hovudet av Kår. Det er fleire andre haugbrot skildra i sogene.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Atle Omland: «Å grave i andres graver. Om det unaturlige i å åpne gravhauger» på heimskringla.no

Arkeologi
Ran
Gravskikkar
Vikingtida
Sauetang

Sauetang (Pelvetia canaliculata) er ei vanleg brunalge på berg langs strandlinene i Europa.

Utsjånad 
1-3 dm høg brunalge med 1-3 mm breie gaffelgreina skot, som manglar midtnerve og blærer, og som særleg kan kjennast på dei innrulla kantane. Formeiringsorgana vert utvikla i greinspissane. Dei er ovale og opp til 3 cm lange, og førekjem heile året, men mest sommar og haust. Hann- og hoorgana finst på same plante.

Utbreiing 

Arten er vanleg på den europeiske atlanterhavskysten frå Island til Spania, medrekna Noreg, dei britiske øyane, Nederland, Frankrike og Portugal. 
I Irland har innsamling av planta vore ei matkjelde i tider med hungersnaud.

Førekomst i Noreg 
Tangen veks på berggrunn og så høgt i fjøra at han er turrlagd ein stor del  av tida. Han finst frå Stavangertraktene til Finnmark.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Pelvetia canaliculata» frå ,  den 10. mars 2012.''  
 Floraen i farger 2, Arne Pedersen og Jørgen Vasshaug, H. Aschehoug & Co. ( W. Nygaard ).

 Algar
 Sjøplantar i Noreg