alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sonett

Ein sonett er ei versform med 14 verslinjer. 

Ordet kjem visstnok frå det italienske ordet sonetto, som tyder liten song.

Den italienske sonetten 

Sonetten oppstod på 1200-talet. Forma vart truleg oppfunnen av Giacomo da Lentini og gjenoppdaga av Guittone d'Arezzo, som skreiv mesta 300 sonettar. Andre italienske diktarar frå denne tida skreiv òg sonettar, som til dømes Dante Alighieri (1265-1321), men den mest namngjetne tidlege sonettdiktaren er Francesco Petrarcha (1304-1374). 

I si opphavlege form var den italienske sonetten delt inn i ein oktav (åttelinar) følgd av ein sestett (sekslinar). Det rimskjemaet var a-b-b-a,  a-b-b-a, c-d-c, d-c-d, eller  a-b-b-a,  a-b-b-a, c-d-e, c-d-e. Oktaven formulerte eit problem og sestetten løysinga, med eit klårt skilje mellom dei to. Den niande lina skapte ein snuna, ein «volta» på italiensk, som signaliserte skiftet i emnet eller tonen i sonetten.

Den engelske sonetten 

Sonetten vart introdusert på engelsk språk av Thomas Wyatt tidleg på 1500-talet. Men det var Sir Philip Sidney sin sekvens Astrophel and Stella frå 1591 som starta ei stor bølgje av sonettdikting, med mellom andre Edmund Spenser og William Shakespeare som kjende namn. Mellom 1670 og romantikken vart det derimot mesta ikkje skrive sonettar på engelsk. 

William Wordsworth skreiv fleire sonettar, den best kjende er kanhende «The World Is Too Much With Us». Det same gjorde andre diktarar i romantikken. Også seinare har det vore skrive gode sonettar, ein kan nemne som døme Wilfred Owen sitt antikrigsdikt «Anthem For Doomed Youth» frå 1918. 

Dei engelske sonettediktarane utvikla kort tid etter sonetten var introdusert i landet ei særeiga engelsk form. Shakespeare er den mest namngjetne her, forma blir difor gjerne kalla Shakespeare-sonetten. Denne forma består av tre firelinarar og ein kuplett (tolinar) til slutt. Her kjem ofte den uventa vendinga i tematikken eller biletbruken i kupletten. Men somtid er det eit skifte i dikta både i niande og trettande lina. Det vanlege rimskjemaet var a-b-a-b, c-d-c-d, e-f-e-f, g-g.

Sonetten i andre land 

Sonetten vart også populær i mellom anna fransk dikting, der sjølv ein så «avantgarde» diktar som Arthur Rimbaud bruka forma. Det same gjorde den store chilenske diktaren Pablo Neruda, og fleire andre diktarar i nyare tid. I Noreg har mellom andre Johan Sebastian Welhaven og seinare Andre Bjerke nytta forma med stort hell.

Det verkar som forma har kome for å bli. Sonettar blir no jamvel publiserte på internett...

Shakespeare sine sonettar på verdsveven 

Shakespeare sine sonettar

Kjelder
Diktformer
Litteratur
Ruth Shady

Ruth Shady Solís () er ein peruansk antropolog og arkeolog fødd i Callao. Ho er grunnleggjar og leiar av det arkeologiske prosjektet Caral-Supe. 

I si profesjonelle karriere har Shady leidd arkeologiske prosjekt i kyststrøk, fjellområde og regnskog i Peru. Ho har lagt vekt på studie av framvekst av sosialt og politisk komplekse organisasjonar. Ho har vore direktør for Nasjonalt museum for arkeologi og antropologi i Peru og for Museum for arkeologi og antropologi ved Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Ho har òg hatt fleire andre stillingar ved universitetet. 

Shady har publisert resultat i nasjonale og internasjonale bøker og magasin.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Ruth Shady» frå ,  den 14. juli 2005.  
 

Peruanske vitskapsfolk
Arkeologar
Antropologar
Wari

Wari eller Huari var ein sivilisasjon som blomstra opp i Andes i mellomhorisonten ca år 500 til 1200 (800) e.Kr. Hovudstaden låg nær den moderne byen Ayacucho, Peru. Byen var eit senter i eit rike som dekte store delar av høglandet og strekte seg ut til kysten i det som i dag er Peru. Territoriet ekspanderte tidleg til det femna om byen Pachacamac, det ser ut til han heldt fram med ei stor grad av sjølvstyre innanfor Wari. Seinare tok waririket mykje av territoriet som før var Moche

Wari vart det fyrste riket i området som ser ut til å ha ekspandert med hjelp av erobringar. Det vart eit av dei største rika i Sør-Amerika, kom føre Chimu og samstundes med Tiwanaku som delte nokre av dei kunstnariske uttrykksformer med Wari. Kontakten mellom Wari og Tiwanaku hende innanfor ein periode på 50 år då det føregjekk sporadiske samanstøyt om ei gruve som først vart okkupert av Tiwanaku. Gruva kryssa grensene mellom interessesfærane for dei to rika, waririket prøvde å sikre seg gruva, men lukkast ikkje med det.

Waristaten etablerte provinssentra med særmerkt arkitektur. Kring 300 år etter at riket kollapsa vart Tawantinsuyu, inkariket, den dominerande makta i Andesregionen.

Inkaene tok over terrasseringsteknologien frå Wari då dei starta med å forbetre produktiviteten i jordbruket. Inkariket drog føremon av annan infrastruktur frå waririket. Eit hovudvegnett gjennom waririket vart eit døme til etterfølging for inkariket. Dei fekk òg det store religiøse senter Pachacamac, som eit motsvar til Tiwanaku.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Huari» frå ,  den 14. juli 2005.  
 
Peruansk historie
Pachacamac

Pachacamac er ein ruinby som ligg berre 40 km sørvest for Lima i Peru. Staden har minst ein pyramide, eit gravområde og fleirfarga freskar av fisk frå tidleg horisont ca år 200–600 e.Kr. Seinare vart byen konstruert, truleg som eit administrativt senter av warikulturen (ca år 600–800). Wari har influert på design som ein finn i tallause døme i keramikk, tekstilar og graver frå denne perioden. Etter at waririket braut saman, heldt veksten fram i Pachacamac som ein bystat til det ende opp som eit større rike. Pachacamac fekk aldri same utbreiing som Wari. Majoriteten av felles arkitektur og templar vart bygd i den siste perioden ca 800–1450.

Alt tyder på at Pachacamac som stat kollapsa då inkariket ekspanderte. Då oppstod ein mindre lokal stat kalla Ichma som i første rekke nytta Pachacamac som ein religiøs stad for dyrking av Pacha Kamaq-guddommen. Pachacamac var ein mykje akta religiøs institusjon på slutten av 1400-talet då inkaene kom. Ichma vart assimilert i inkariket snarare enn erobra og byen vart då eit viktig administrativt senter. Inkaen heldt i stand staden som ein relikvie og tillét presteskapet å halde fram utan bindingar til inkapresteskapet. Den religiøse læra i Pachacamac vart assimilert i inkareligionen. Inkaene bygde fem nye bygningar, medrekna soltempelet i senteret og ein bygning for heilage kvinner. 

Pachacamac husa eit orakel som inkaen freista å gjere nytte av. Atahualpa fekk dårleg røynsle med oraklet og presteskapet. Oraklet hadde hevda at om Huayna Cápac vart teken ut i sola ville han kome seg av kopparsjukdomen, oraklet hadde meint at opponenten Huáscar ville slå Atahualpa i borgarkrigen og oraklet hadde råda Atahualpa til å krige mot dei kristne og dei ville då drepe inntrengjarane. Oraklet tok feil på alle punkt.

Då Francisco Pizarro heldt Atahualpa i fangenskap i Cajamarca (1532–1533), fekk Pizarro høyre om Pachacamac og sende broren Hernando Pizarro ned dit for å rane senteret for gull- og sølvskattar. Han fekk eit skuffande dårleg utbytte, og spanjolane mistenke presteskapet for å ha plassert skattane på ein løynleg stad som dei ikkje kunne finne.

Kjelder
 Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk
 Hemming, John: The Conquest of the Incas. Macmillan, 1970.

Referanse 
 Mcleish, K. (1996) Myths and Legends of the World, The Complete Companion to all Traditions, Blitz, United Kingdom.

Bakgrunnsstoff
 Pachacamac Museum 
 Bilder frå Pachacamac

Arkeologiske funn i Peru
Lima-regionen

el:Πατσακαμάκ
Ica-regionen

Ica-regionen (spansk Región Ica, quechua Ika suyu) er ein region i det sørvestlege Peru med kystlinje mot Stillehavet. Han har grenser mot 
Lima-regionen i nord, mot 
Huancavelica-regionen i nordaust, mot 
Ayacucho-regionen i aust og 
Arequipa-regionen i sør. 

Folkesetnaden var 607 630 i 1996, arealet er 21 305 km². Hovudstaden er byen Ica som har namn etter elva Ica.

Politisk inndeling 
Regionen er delt inn i fem provinsar.
Provins (hovudstad):
 Chincha (Chincha Alta)
 Ica (byen Ica)
 Nazca (Nazca)
 Palpa (Palpa)
 Pisco (Pisco)

Geografi 
Denne kystregionen er prega av store ørkenområde stykka opp av frodige dalar som oasar. Dei grøne områda er skapt av elvevatn som kjem ned frå Andes i perioden desember til april. Nokre grøne område er skapt med hjelp frå irrigasjonskanalar. 

Utanfor byen Pisco og Paracashalvøya ligg Chinchaøyane som midt på 1800-talet hadde stor økonomisk verd for Peru grunna eksport av guano til Nord-Amerika og Europa. Guanoen vart tatt ut frå øyane. I dag er verksemda lagt ned og øyane er del av eit naturreservat kjent for mangfald i fugleliv.

Både paracaskulturen og nazcakulturen utfolda seg innan grensene for Ica-regionen. På regionmuseet i Ica kan ein sjå døme på den mest særeigne arv frå desse kulturane, tekstilkunsten. I tillegg finst fin keramikk frå nazca.

Kjelder 
 Ica (Region) Tilsvarande wikipedia-artikkel på tysk
 Rob Rachowiecki, Peru, 3. opplag, Lonely Planet (1996)

Sjå òg 
 Paracaskulturen
 Nazcakulturen
 Nazcalinjene

 
Regionar i Peru
PCM

PCM (frå engelsk Pulse Code Modulation) er ein metode for å representera analoge signal på digital form. Ei analog spenning, som representeret til dømes eit lydsignal, vert fyrst sampla (kvantisert i tid), før amplituden vert kvantisert (i ein AD-omformar) og representert som sin sekvens av binære tal, på toerkomplementform. 

PCM er ei vanleg koding for digitale signal, og er mellom anna nytta innan digital audio. Tidlegare var det vanleg med ei ordlengd på 16 bit, men i dag er det vanleg med 24 bit. Med PCM meiner ein som oftast linear PCM (LPCM), men det finst òg andre former, som differensial PCM (DPCM og adaptiv DPCM (ADPCM).

Digital signalhandsaming
Digital kommunikasjon
Digitale lydformat
Blue1

Blue1 er eit finsk flyselskap som er eigd av SAS-konsernet. Flyselskapet flyg på finske innanriksruter, og ruter til Skandinavia og Europa. Selskapet heitte tidlegare Air Botnia, men i 2003 endra SAS Air Botnia sitt namn til Blue1 og byrja påfylgjande år å fly innanriksfly i Finland.

Destinasjonar 
 Amsterdam
 Berlin
 Göteborg
 Hamburg
 Helsingfors
 Kuopio
 Köpenhamn
 Oslo
 Uleåborg
 Rovaniemi
 Tammerfors
 Stockholm
 Åbo
 Vasa

Flåte 
 2 Avro RJ100, 99 passasjerar
 7 Avro RJ85, 84 passasjerar
 5 SAAB 2000, 47 passasjerar

Bakgrunnsstoff 
 Blue1

 Blue1 Passenger Opinions

Skipingar i 1987
Finske føretak
Finske flyselskap
Titicaca

Titicaca (spansk Lago Titicaca), òg kalla Titicacasjøen, ligg i Andes på grensa mellom Peru og Bolivia. Han er den innsjøen med kommersiell sjøfart i verda som ligg høgst over havet, på heile 3800 moh. Han har eit areal på 8 372 km², er derfor største innsjøen i Sør-Amerika når ein ser bort frå Maracaibo-sjøen som har kanal mot Det karibiske havet. Titicacasjøen har ei maksimal djupn på 280 m og ein middelverdi på mellom 140 og 180 m.

Det finst mange kystbyar ved Titicaca – største byen er Puno. Ikkje langt frå sjøen, i søraust, ligg ruinbyen Tiwanaku frå før inkatida.

Kjelder 
 Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk

Bakgrunnsstoff 

Innsjøar i Peru
Innsjøar i Bolivia
Puno-regionen
Ramsarstader i Bolivia
Ramsarstader i Peru
Internasjonale innsjøar i Sør-Amerika
Den boliviansk-peruanske grensa
Asturleonesisk

Asturleonesisk (asturisk og leonesisk) (asturianu/llionés) er eit iberoromansk språk som blir tala i den autonome regionen Asturias og León (Castilla y León) i det nordlege Spania. Det blir tala av ca 550 000. 

Asturleonesisk er nærskyldt med portugisisk, galisisk og spansk, og det blir ofte sett på som ein dialekt av det sistnemnte språket.

Dialektar 
 Asturisk
 Leonesisk
 Mirandesisk

Asturias
Castilla y León
Språk i Spania
Romanske språk
Språk i Portugal
Einskildspråk
Strandanipa

Strandanipa er eit fjellplatå i Kinn kommune med høgste punktet på 668 moh. Delar av Strandanipa har store sprekker, og faren for at eit fjellparti skal rase ut har vorte vurdert som stor. Difor vart tre gardar under nipa fråflytta i 1970-åra.

Bakgrunnsstoff 
 Kart 

Fjell i Kinn
Halvmetall

Halvmetall er grunnstoff med ei blanding av metalliske og ikkje-metalliske eigenskapar. Dei er alle faste stoff og ligg på ei diffus skrå line mellom metalla og ikkje-metalla i p-blokka i periodesystemet.

Halvmetalla er: Bor, silisium, germanium, arsen, antimon, tellur og polonium.

Sjå også 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
Rockville Centre

Rockville Centre er ein «village» (kommune) i Nassau County i staten New York i USA. Byen har eit folketal på 24 568 (2000). Setntrum, Village of Rockville Centre, ligg i den sørvestlege delen av Town of Hempstead i New York. Byen inneheld Molloy College og er bispesete for det romersk-katolske bispedømmet Rockville Centre. Byen, kjend som «RVC» blant innbyggjarane der, hevdar å ha det høgste talet restaurantar per person i USA.

Historie 
Byen vart busett av europeiske kolonistar på 1600-talet, og vart da kalla «New Rockaway». Byen fekk kommunalt sjølvstyre i 1893.

Geografi 
Rockville Centre ligg på 40° 39' 48" N 73° 38' 13" W og har ei flatevidd på 8,7 km²; av dette er 8,5 km² land og 0,2 km² vatn — ein vassflatedel på 2,38 %.

Folk frå Rockville Centre 

 Komikaren Dave Attell vart fødd der.
 Tidlegare NBA-spelar og noverande hovudtrenar for korgballaget ved University of Florida, Billy Donovan, vart fødd der.
 Forfattaren Doris Kearns Goodwin voks op der, og memoarboka hennar om baseball, Wait Till Next Year: A Memoir (ISBN 0-684-82489-2), finn stad der.
 Rockestjerna Joan Jett budde der i 1980-åra; i 2003 bruka ho ei Rockville Centre-adresse som heimeadressa si da ho stilte til val som ein New York-delegat for Howard Dean.
 Relief pitcher Billy Koch vart fødd der.
 Radiomannen Howard Stern flytte dit da han var 15 og gjekk på South Side High School i Rockville Centre.
 Segway Human Transporter-oppfinnaren Dean Kamen gjekk på South Side High School.
 Tidlegare Major League Baseball-spelar Sandy Koufax budde i Rockville Centre i tida 1944–1949.
 Broadway-lysdesigneren Don Holder (musicalen Movin’ Out) fullførte highschool ved South Side High School.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Rockville Centre» frå ,  den 15. juli 2005.

Bakgrunnsstoff 

 Rockville Centre Public School District
 Official website of the village's Chamber of Commerce
 Rockville Centre Herald 
 Rockville Centre Police Benevolent Association 
 Parish of Saint Agnes Cathedral

Nassau County i New York
Kommunar i New York
Nebraska

Nebraska er ein delstat i USA. Hovudstaden er Lincoln.

Kjende personar frå Nebraska 
 Gerald Ford, USAs 38. president

 
Delstatar i USA
Tustning

Tustning er namnet på den undergruppa av nordmøring som tradisjonelt blir tala i den tidlegare kommunen Tustna — no den vestlege delen av Aure kommune på Nordmøre. Tustning høyrer, saman med m.a. halsabygge, straumsnessing, tingvollgjelding og stangvikgjelding, med til dei sentralnordmørske målføra. Typiske sentralnordmørske drag i tustning inkluderer hyppig bruk av kort i og y i ord som vikkå (veke), εi bygd; endinga -å i former som εi stuå og na bøttå; og den gjennomførte monoftongeringa av εi, öu og öy føre stavingsutlydande konsonant.

Fonologi

Morfologi

Pronomen 
Vokalen i dei personlege pronomena i første og andre person eintal er ein trong e. Dette er felles med halsabygge, straumsnessing og freiøying, men ulikt æ-formene i aurgjelding, smølværing og kristiansunder.

Syntaks

Ordtilfang 

Tustna
Nordmøring
Håsteinen

Håsteinen er eit fjellmassiv med to toppar i Kinn kommune, 933 og 965 moh. Vestre toppen skil seg tydeleg ut frå omgjevnadene og er lett å få auge på om ein ser søraustover frå Florø. Vestre Håsteinen vert òg kalla Høydalsnipa. Austre toppen (den høgste) som også ber namnet Håsteinen, ligg knappe 2 km søraust for den vestre.
Den desidert mest nytta ruta opp til dei to toppane går frå Øvre Standal. Men også stiane frå Store Høydal og Vassbotten blir mykje nytta.

Namn på fjellet 
Namnet må ha norrønt opphav og tyder rett og slett «Høgesteinen» (Hå=høg). Namnebruken er omdiskutert, og truleg ligg noko av årsaka i dei ulike perspektiv toppane vert sett frå i bygdene omkring.

I bygdelaga Osen, Svardal, Steindal, Vevring, Standal og Øvre Standal nyttar folk oftast namnet Håsteinen berre for den austre toppen. Namnet Høydalsnipa vert nytta for den vestre toppen. Frå alle desse bygdelaga er det lett å sjå begge toppane (frå turstien til fjells).

Folk i Likkje- og Store-Høydal nyttar helst namnet Håsteinen for begge toppane. Her dominerer synet av den vestre toppen, som ragar mektig over Store-Høydalen.

Statens kartverk (Blad 1118 II, Eikefjord, 1994) namnset vestre toppen (933 moh.) for Høydalsnipa og austre toppen (965 moh.) for Håsteinen.

Fjell i Kinn
Dei sju fjella

Dei sju fjella er eit fellesnamn på sju fjell som ligg kring Bergen. Det er ikkje full semje om kva for fjell som høyrer til dei sju, men dei er oftast blant følgjande:

 Ulriken, 643 moh.
 Fløyen, 400 moh.
 Rundemanen, 568 moh.
 Blåmanen, 554 moh.
 Sandviksfjellet, 417 moh.
 Løvstakken, 477 moh.
 Damsgårdsfjellet, 317 moh.
 Lyderhorn, 396 moh.
 Askøyfjellet, 231 moh.

Namnet til Bergen er opphavleg sett saman av ord som tyder «fjell» og «eng», og slik sett har tilknytinga til fjella vore markert langt tilbake i tid. På eit segl for byen frå 1239 var det avbilda ei borg på eit tredelt fjell. På eit segl frå 1444 var det derimot avbilda sju fjell, og dette går att i det moderne byvåpenet. Seinare kalla Ludvig Holberg Bergen for «byen mellom de syv fjell», og lista opp «Rundemanden, Flöyen, Oldrik, Solheims Field, Damsfieldet, Ludderhorn, og Askelandsbierg».

7-fjellsturen
7-fjellsturen blir arrangert kvart år av Bergen og Hordaland Turlag. Frå oppstarten i 1948 gjekk ein opp på Ulriken, Fløyen, Sandviksfjellet, Askøyfjellet, Lyderhorn, Damsgårdsfjellet og Løvstakken etter kvarandre. Frå 1981 hadde ein kutta ut ferjebruk i løypa og bytta litt på fjell og rekkjefølgje til Lyderhorn, Damsgårdsfjellet, Løvstakken, Ulriken, Fløyen, Rundemannen og Sandviksfjellet.

Sjå også 
 Dei sju høgdene i Roma
 Udsigter fra Ulriken («Jeg tok min Nystemte»)
 Sjufjellsturen

Kjelder

 
Fjell i Bergen
Fjella
Blåmanen

Blåmanen er eit fjell i Bergen og er 554 meter høgt. Det blir somme gonger rekna blant dei sju fjella og ligg like ved to av dei andre, Fløyen og Rundemanen.

Dei sju fjella
Fjell i Vestland
Plácido Domingo

Plácido Domingo () er ein spansk operatenor. Domingo har eit breitt repertoar og blir rekna som ein av verdas leiande tenorar. Han utgjorde «dei tre tenorane» saman med Pavarotti og Carreras.

Domingo blei fødd i Madrid men flytta åtte år gammal til Mexico. Familien hans dreiv med zarzuelamusikk, og sjølv valde han òg dette yrket då han tok til å studera pianospel og dirigering ved det nasjonale konservatoriet i Mexico by. 

Medan han først fekk arbeid som bakgrunnssongar for Los Black Jeans, ei rockegruppe leia av César Costa i 1958, gjorde han den eigentlege debuten sin som tenor på scenen i 1959. då han spelte Alfredo i La Traviata i Monterrey. I 1962 blei han tilsett ved den israelske nasjonaloperaen. Han hadde sin første opptreden ved Metropolitan Opera i New York i 1968. Året etter song han ved La Scala og i 1971 i Covent Garden.

Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad for Plácido Domingo

Kjelder 
 :sv:Plácido Domingo
 :en:Plácido Domingo

Domingo, Plácido
Domingo, Plácido
Domingo, Plácido
Hollywood Walk of Fame
Islamisme

Islamisme er ein politisk ideologi som baserer seg på ei yttarleggåande tolking av islam. Kjernen i islamismen er at islam blir sett på som eit politisk system der ei streng tolking av sjaria (islamsk religiøs lov) utgjer ryggraden i rettssystemet. Retninga kom til som ein reaksjon mot forsøk på muslimske reformer frå 1800- og 1900-talet, og avviser vestleg tankegods. Muslimar som har utvikla og spreidd islamisme er mellom andre Jamal al-Din al-Afghani, Abul Ala Maududi, Sayyid Qutb og Ayatollah Khomeini.

Omgrepet er diffust, og blir brukt om ei rekke ulike rørsler og grupper som strekkjer seg frå fredelege politiske parti som Rettferds- og utviklingspartiet i Tyrkia og Muslimsk brorskap i Egypt, som prøver å oppnå makt gjennom å delta i val, til grupper som nyttar både politiske og valdelege verkemiddel, som Hizbollah i Libanon, til radikale terroristrørsler som al-Qaida og Egyptisk islamistisk jihad, som støtter åtak på sivile og erklærer andre muslimar som takfir, 'fråfalne'.

Sjå òg 
 Fundamentalistisk kristendom
 Ḥaredisk jødedom

Islam
Nasjonalisme
Politiske ideologiar
Svolvær kyrkje

Svolvær kyrkje er ei kvitmåla betongkyrkje som ligg på ei lita høgd i Svolvær i Vågan kommune i Nordland fylke. Kyrkja blei bygd i 1934 og Harald Sund og August B.C. Nielsen var arkitektar.

Bakgrunnsstoff 
Arkitekturguide: Svolvær kyrkje
 

Svolvær
Kyrkjer i Vågan
Kyrkjer i Lofoten prosti
Harald Sund
Norske kyrkjer frå 1934
Kulturminne i Vågan
Langkyrkjer i Sør-Hålogaland bispedømme
Haukåbøra

Haukåbøra er ein fjelltopp på 1065 moh. i Kinn kommune i Vestland. Frå Haukåvatnet, ved riksveg 614, går det ein merkt sti oppover mot Børabu. Rett før ein kjem fram til denne hytta, så tar ein av til høgre og held fram oppover mot toppen. Haukåbøra er eit kjent landemerke, og ein kan sjå det frå store delar av distriktet. Toppen er òg kalla Børanipa.

Fjell i Kinn
Patologi

Patologi (frå gresk pathos, liding' og logos, 'lære') er ei medisinsk vitskapsgrein som tek føre seg tilstanden til levande skapningar under sjukdom eller skade. «Patologisk» er eit adjektiv som gjerne vert nytta som eit meir generelt omgrep på sjukelege tilstandar. Substantivet patologi blir ofte òg bruka i tydinga «sjukdomstilstand», men dette vert av mange rekna som mindre god språkbruk.

Patologisk undersøking inneber testing av prøver i eit medisinsk laboratorium og diagnostiserer helseproblem frå deira bevis. Eit laboratorium vil granska materialet, t. d. kroppsvesker (blod, spytt, sveitte, sæd, urin) eller lokale prøver (biopsiar) og resultatet kan då visa evt. patologi i tydinga sjukeleg tilstand. Ein heil lekam eller delar av denne kan også undersøkjast av patolog ved obduksjon. Patologar er ekspertar i å tolke testresultata og fysiske bevis.

Sjå òg 
 Patogenese
 Patognomi

Greske ord og uttrykk
Patologi
Medisinske spesialitetar
Mandelmjølk

Mandelmjølk er ei væske laga av oppmolne mandlar blanda med vatn. Mandelmjølka er eit alternativ til mjølk frå kyr og andre dyr. Ho kan drikkast som ho er eller brukast i matlaginga for menneske som har mjølkeallergi, laktoseintoleranse, har eit vegansk kosthald eller av andre grunnar ikkje kan eller ynskjer å drikke vanleg mjølk. «Mjølka» inneheld verken laktose eller kolesterol, men oppfører seg ganske likt mjølk i oppskrifter.

I mellomalderen var mandelmjølk kjend både i den den muslimske verda og mellom kristne. Det at mandelmjølka er eit reint vegetablisk matemne gjorde henne eigne som føde også når ein måtte avstå frå animalske matvarer under faste. Mandelmjølk var òg mykje brukt i matlaginga elles i mellomalderen. Dette fordi vanleg mjølk er svært lite haldbar utan kjøling og oftast vart kinna til smør eller ysta like etter mjølkinga, medan ein kunne lagre mandlar og sjølv lage frisk mandelmjølk når det måtte passe. Oppskrifter på mandelmjølk og rettar der mjølka vert brukt finst med i ulike oppskriftssamlingar frå mellomalderen. Ei av dei eldste oppskriftsamlingane ein kjenner frå Norden har til dømes med med ei oppskrift på ei hønsegryte med mandelmjølk.

Det finst mandelmjølkprodukt på marknaden, desse har ofte tilsette vitaminar og kan ha smak av sjokolade eller vanilje, eller vera nøytrale. Ein kan òg enkelt laga mandelmjølk sjølv.

Bruk to desiliter skålda mandlar og ein liter varmt vatn. Køyr mandlane i hurtigmiksar med litt av vatnet, og tilset resten av vatnet etter kvart.

Mandelmjølka passar bra i til dømes vaflar og pannekaker i staden for kumjølk.

Kjelder

Referansar

Mandelmjølkoppskrift frå Le Viandier de Taillevent
Historia til mandelen

Mjølkeerstatningar
Mandlar
Vegansk mat