alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Discoverer 2

Discoverer 2 var ein amerikansk satellitt. Han vart skoten opp 13. april 1959 frå Vandenberg Air Force Base i USA. Han var ein del av det løynlege Corona-programmet og skulle freista og kasta ut ein instrumentpakke som kunna fangast inn på jorda.

Satellitten vart skoten opp i ein  polbane. Etter 17 rundar kring jorda, 14. april 1959, vart returfartøyet kasta ut. Det hadde bremserakettar, fallskjerm og kunne flyta. Planen var at eit spesialutstyrt fly skulle fanga inn returfartøyet, men feil i ein tidtakar gjorde at returfartøyet vart kasta ut for tidleg. Ein reknar med at returfartøyet hamna over nordpolområdet, og det vart aldri funne.

Hovuddelen av satellitten vart verande i bane etter at returdelen var skild frå, og gjennførte ulike utrøyningar; mellom anna for kommunikasjon. Hovuddelen brukte straumar av kald nitrogengass for å justera orienteringa si. Han sende ut telemetridata fram til 14. april 1959, og hovudsporingssendaren verka fram til 19. april same året.

Kjelder 
 Discoverer 2 - NSSDC

Amerikanske satellittar
Staffansritt

Staffansritt eller steffanritt er ein gammal skandinavisk folketradisjon knytt til annandag jul, stefansdagen. Skikken er særleg knytt til svensk tradisjon, men er også kjend frå Noreg. Tradisjonen omfatta ulike former for hesteritt, gjerne kappløp haldne av unge menn.

Skikken har norrøne røter, og kan vera knytt til gamle hesteritual eller til Odins ville jakt eller oskoreia. Etter kristninga blei han knytt til soga om den heilage Stefan, ein vernehelgen for hestar som skulle ha vore stallgut for kong Herodes. 

Staffansritt kunne gå ut på at presten signa hestane eller at ein reid om kapp til ei særskild heilag eller magisk kjelde. Her kunne ein vatna hestane slik at dei fekk helse og styrke i det komande året. I eit døme frå Hammarland i 1661 blei hestane tekne til ein rennande straum der dei elles aldri pleide vatnast.

Seinare byrja staffansritta å henta innslag frå stjerneguttradisjonen frå trettandedagen, og ein reid i staden rundt om til gardane i nærområdet og song tiggarviser og ein versjon av Staffansvisa. Etterkvart smelta dei to tradisjonane saman. I dag er det vanleg med stjernegutar som syng Staffansvisa i samband med luciadagen.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Staffansritt» frå ,  den 1. januar 2016.

Juletradisjonar
Svensk kultur
Norske tradisjonar
Mirandornithes

Mirandornithes er ein klade som inkluderer Phoenicopteriformes (flamingoar) og Podicipediformes (dukkarar). Desse har tidlegare hatt ei uklår plassering i taksonomien. Flamingoar har tidlegare vore plasserte i ulike greiner under Neognathae, blant anna med storkar og ender, og dukkarar har vore plassert med lomar (Gaviiformes). No er det likevel stadfesta at Phoenicopteriformes og Podicipediformes er systergrupper.

Etterkomartre 
Kladogrammet er i henhold til Jarvis, E.D. et al. (2014).

Kjelder 
Denne artikkelen er opphavleg ei maskinomsettig av «Mirandornithes» frå ,  den 1. januar 2016.  
  

Referansar

Fuglar
Alur

Alur er eit nilosaharisk språk tala av alurfolk i Den demokratiske republikken Kongo og Uganda, av rundt 1 367 000 menneske. Av desse lever 750 000 i Den demokratiske republikken Kongo og 617 000 i Uganda.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Alur (språk)» frå ,  den 1. januar 2016.  
 

Nilosahariske språk
Språk i Uganda
Språk i Kongo
Einskildspråk
Aramanik

Aramanik er eit nilosaharisk språk tala av 3 000 menneske i regionen Arusha i Tanzania. Det er hovudspråket til jeger-samlar-folket aramanik.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Aramanik» frå ,  den 1. januar 2016.  
 

Nilosahariske språk
Språk i Tanzania
Einskildspråk

Manglar infoboks
Språket bari

Bari er eit nilosaharisk språk tala av fleire undergrupper av folkegruppa karo, mellom dei barifolket, som språket har namnet sitt frå. Rundt 420 000 av brukarane av språket bur i Sør-Sudan, og om lag 60 000 bur i Uganda.

Bari er eit tonespråk og har vokalharmoni.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Bari (språk)» frå ,  den 1. januar 2016.

Litteratur
 Bari Language, Sudan Primer: Sillabari Ko Kutuk Na Bari. The Catholic Press Institute. Juba, Sudan.
 Owen, R.C.R. Bari grammar and vocabulary. 1908. OCLC: 25040516
 Spagnolo, Lorenzo M. Bari grammar. 1933. Verona, Missioni Africane..  OCLC: 34898784
 Yokwe, Eluzai. The tonal grammar of Bari.  Doctoral dissertation, University of Illinois at Urbana-Champaign.  1987.

Bakgrunnsstoff
  

Nilosahariske språk
Språk i Sør-Sudan
Språk i Uganda
Einskildspråk
Manglar infoboks
Vanitas

Vanitas (frå latin, 'det forgjengelege') er eit kristent inspirert motiv eller tema i målarkunst, skulptur og skjønnlitteratur som legg vekt på å minne tilskodaren om å ta omsyn til at livet her på jorda er forgjengeleg, og alle difor må leve slik det høver seg når ein ser alt i eit vidare perspektiv. Ordet vanitas skriv seg frå innleiinga til Forkynnaren (Preikaren) (1:2) i Det gamle testamentet i Bibelen, der det i den latinske vulgata-omsetjinga heiter «Vanitas vanitatum omnia vanitas», 'det forgjengelege ved forgjengelegdomen', som sikter til alt det tomme, fåfengte og forgjengelege i den jordiska verda.

Bileykunst 
I biletkunsten vert dette temaet som oftast symbolisert ved stillebenoppstillingar av daudingskallar, daude dyr, visne blomar, ljos som nesten er brunne ned, lamper som har slokna, ur (som har stoppa), timeglas som har runne ut eller er i ferd med renne ut, visna blomar eller skrøpelege og forgjengelege gjenstandar som glas, porselen, såpebobler, nøtter, frukt, fisk ogliknande.
Dei kan også innehalda element som dance macabre (daudingdans) og liknande. Slike symbol vert i mange høve kombinert med framstillingar av levande unge kvinner eller menn, slik at kontrasten mellom det levande og blømande og det daude og forgjengelege vert framheva.  

Vanitas var eit sentralt motiv i biletkunsten på 1600-talet, og var særleg populært i Nederlanda.

Skjønnlitteratur 
I skjønnlitteraturen kan ein visa til vanitas ved hjelp av symbol, som hovudskallen i Hamlet av William Shakespeare, eller det kan vera  bodskapen i ei forteljing, som i Vanity Fair av William Thackeray.

Galleri

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Måleri
Skulptur
Kunst
Kristen kunst
Latinske ord og uttrykk
Datooga

Datooga er eit nilosaharisk språk som vert tala av 87 800 menneske i Riftdalen i Tanzania.

Namnet på språket kan òg stavast datog, tatoga og tatog. Namnet til språket på sukuma er taturu, og dette namnet vert av og til òg brukt på engelsk.

Grammatikk

Syntaks

Datooga er eit VSO-språk.

Fonologi
Datooga er eit tonespråk.

Datooga har eit klassisk fem-vokalsystem, / i e a o u /, og eit rikt konsonantsystem:

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Datooga» frå ,  den 1. januar 2016.  
 

Referansar

Litteratur

 Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). Datooga. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
 Rottland, Franz: Die südnilotischen Sprachen: Beschreibung, Vergleichung und Rekonstruktion. Reimer, Berlin 1982.
 Rottland, Franz: Southern Nilotic (with an outline of Datooga). In: M. Lionel Bender (Hrsg.): Nilo-Saharan Language Studies. Michigan State University, 1983. S. 208–238.

Nilosahariske språk
Språk i Tanzania
Luo

Luo (Dholuo, uttalt ) er eit nilosaharisk språk som talast av 4 410 000 av luofolket i Kenya og Tanzania som bur ved østkysten av Victoriasjøen og område sør for dette. Språket vert brukt i sendingar på KBC (Kenya Broadcasting Corporation, tidlegare Voice of Kenya) og Radio Ramogi. Luo er i nær slekt med lango, acholi og adhola som alle blir tala i Uganda, og i fjernare slekt med luwo som blir tala i Sør-Sudan.

Fonologi 
Luo er eit tonespråk. Det har både leksikalsk tone og grammatisk tone, t.d. i danninga av passive verb. Det har vokalharmoni etter ATR-status: vokalar i ikkje-samansette ord må vera anten [+ATR] eller [−ATR]. ATR-harmonien gjeld òg halvvokalane /, y/. Vokallengda er kontrastiv.

Vokalar 
Luo har to sett av vokalar som skil seg frå kvarandre med trekket [+/−ATR] ("advanced tongue root", dvs. at [+/-ATR] viser til to ulike uttalemåtar av same vokal).

Konsonantar 
I tabellen nedanfor står ortografiske symbol i parentes om dei er ulike frå IPA-symbola. Merk spesielt at <y> brukast for IPA [ɪ], noko som er vanleg i afrikanske ortografiar. <th> og <dh> er plosivar og ikkje frikativar som i swahili.

Grammatikk 
Luo er kjend for kompliserte fonologiske vekslinger, som blant anna brukast for å skilje uomsettelege eigetilhøve frå omsettelege. Dette første dømet er ein omsettelig eigedom, sidan beina ikkje er del av hunden:
 chogo guok
 bein hund
 «beinet til hunden» (som han et)
Følgjande er likevel ein uomsettelig besittelse, sidan beinet i dette dømet er ein del av kua:
 chok dhiang'''
 bein (status constructus) ku
 «eit kubein» (beinet til kua)

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Luo (språk)» frå ,  den 1. januar 2016.  
 

 Referansar 

 Bibliografi
 D. Okoth Okombo (1997). A Functional Grammar of Dholuo. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
 A.N. Tucker (1994). A Grammar of Kenya Luo (Dholuo). Köln: Rüdiger Köppe Verlag.

 Bakgrunnsstoff
 Luo  - UCLA Language Materials Project'', University of California Los Angeles (UCLA).
Nilosahariske språk
Språk i Kenya
Språk i Tanzania
Eduardo Galeano

Eduardo Galeano () var ein uruguayansk forfattar, skribent og journalist, fødd og død i Montevideo.

Galeano byrja med å teikne karikaturar i ei sosialistisk vekeavis. Seinare var han redaksjonssjef i vekeavisa Marcha og sjefredaktør i dagsavisa Epoca. I 1971 gav han ut sitt mest leste verk; Las venas abiertas de América Latina, på norsk i 1979 Latin-Amerikas åpne årer. 

Etter militærkuppet i Uruguay i 1973 gjekk han i eksil i Argentina, men flykta vidare i 1976  då general Videla tok makta der. Galeano slo seg deretter ned i Spania og budde der i ni år. Sidan 1985 budde han atter i Uruguay.

Av Galeano sine romanar har El fútbol a sol y sombra frå 1995 kome på norsk med tittelen Fotball i sol og skygge (1998). Han er likevel mest kjend for sine essay og si historieskriving. Hans mest omfattande verk er trilogien Memoria del fuego (1982–87), dei tre bøkene kom ut på på norsk i 1998-99 under tittelen Ildens erindring.

Kjelder

Store norske leksikon 
Denne artikkelen bygger på «Eduardo Galeano» frå ,  den 1. januar 2016.  

Uruguayanske forfattarar
Uruguayanarar
Årbok for Glåmdalen

Årbok for Glåmdalen var ei årbok med lokal- og kulturhistorisk stoff frå Glåmdalen som Austmannalaget ga ut mellom 1941 og 1992. Ho kom ut kvart år fram til 1984 og så i 1987, 1990 og 1992. I føreordet til første band heiter det at føremålet med boka er å nøre kjærleiken til heimemiljøet gjennom «innleving i vår eigen kulturarv, for der finn vi dei livsens grokrefter som kan hjelpe oss fram til å bli frigjorte, sjøltrygge menneske ...Vi skal vekke østerdølane, solungane og odølingane nasjonalt og styrke samkjensla». Håvard Skirbekk var redaktør for årboka frå 1941 og fram til han døydde i 1983.

Fotnotar

LokalhistorieHedmark
Al-`Ula

Al-`Ula (òg Al Ola, arabisk العلا, al-ʿulā; òg Dedan) er ein by kring 110 km sørvest for Tayma (380 km nord for Medina) nordvest i Saudi-Arabia. Byen låg langs kryddervegen.

Han var hovudstad for dei gamle lihyanittane (dedanittane). Her finst fleire arkeologiske funn som er over 2000 år gamle.

Historie 
Den eldre historia til oasen er delt inn i fleire fasar. Det dedanittiske kongedømet strekkjer seg over 600- og 500 fvt. Dedan er nemnt i «Harraninskripsjonane». På desse er det fortalt korleis Nabonidus, kongen av Babylonia, leia eit militært felttog inn i nordlege Arabia i 552 fvt. eller noko seinare, og erobra Tayma, Dedan og Yathrib, den gamle Medina. 
Ein trur at kongedømet rundt 400-talet fvt. byrja å gå i arv. 

Dei neste fire hundreåra, fram til kring 100 fvt., eksisterte Kongedømet Lihyan. Nabatearane var herrar i regionen minst fram til 106 evt., då romarane erobra hovudstaden deira Petra. Nabatearane gjorde Hegra, dagens Mada'in Saleh, den andre hovudstaden sin. Maktsenteret i regionen flytta seg slik til Hegra, kring 22 km nord for Al-`Ula.

Muhammed drog gjennom Al-`Ula i 630 på veg til Tabuk. Al-Mabiyat som ligg kring 20 km unna, nær Mughaira, vart det neste handelssenteret i regionen. Det blømde frå kring 650 fram til det gjekk nedover ei stund før 1230. 

På 1200-talet vart gamlebyen i Al-`Ula bygd og mange steinar frå dei gamle ruinane i Dedan og Lihyan vart nytta om att. Al-`Ula vart så den største busetjinga i regionen fram til moderne tid. Det vart bygd ein jernbanestasjon for Hejazbanen i 1901-08. Jernbanelinja gjekk gjennom den vestlege delen av Al-Khuraiba kring 12 km nord for gamlebyen. På 1900-talet var det nye bysenteret oppretta ved sidan av gamlebyen og etter kvart flytta folk ut av dei gamle bygningane. Den siste familien skal ha drege der frå i 1983, medan moskéen var i drift fram til 1985. Både ruinane av mellomalderbyen og den antikke liyhanittiske busetnaden ligg i dag innafor den moderne byen. 

Den første europearen som vitja staden i moderne tid var Charles Doughty i 1876. Charles Huber var i Al-`Ula i 1881–82. Han kom attende i 1883 i lag med Julius Euting.
Dei franske oppdagarane A. Jaussen og R. Savignac vitja regionen i 1909 og igjen i 1910 og kopierte inskripsjonar og utforska ruinane. I 1968 undersøkte eit lag arkeologar frå Universitetet i London kring femten inskripsjonar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Al-`Ula» frå ,  den 2. januar 2016. 
 oppgav desse kjeldene:

Arkeologiske funn i Saudi-Arabia
Busetnader i Al Madinah-provinsen
Oasar i Saudi-Arabia
George Mackay Brown

George Mackay Brown () var ein skotsk forfattar frå Orknøyane. Han blei fødd og var mesteparten av livet bufast i heimbyen Stromness, som ligg på øya Mainland, og er den nest største byen på Orknøyane etter hovudstaden Kirkwall.

Liv og virke

Mackay Brown voks opp i ein fattig familie, men utvikla tidleg ein interesse for litteratur og historie. Som ung blei han råka av tuberkulose, og var difor stadbunden på heimstaden fram til han tok til med høgare utdanning ved Newbattle College utanfor Edinburgh som trettiåring. Her kom han i kontakt med den høgvyrde forfattaren og kritikaren Edwin Muir, som fekk avgjerande tyding for den litterære utviklinga hans. På slutten av femtitalet fullførte han ein mastergrad på ei avhandling om diktaren Gerard Manley Hopkins, og i 1961 konverterte han til katolisismen.

Etter studietida var Mackay Brown for det meste bufast på Stromness, der han skreiv fleire diktsamlingar, skodespel, prosabøker og essays. Som forfattar er han kritisk til den vesterlandske moderniteten, og mykje av diktinga er historisk orientert. Han såg på den nordiske høgmellomalderen som ein gullalder, samstundes glorifiserer han ikkje fortida. Forfattarskapen skildrar ofte småbønder og fiskarar og den naturbundne livsrytmen deira. Den litterære stilen hans er gjerne enkel og stuttmælt, og minnar om den lakoniske uttrykksmåten i norrøn sogelitteratur.

Av diktsamlingar kan ein nemne Loaves and Fishes (1959), The Year of the Whale (1965) og Fishermen with Ploughs: A Poem Cycle (1971). I Orkney Tapestry (1969) blandar han i hop prosa og dikt, legender og historie. Mellom romanane hans finn ein til dømes Magnus (1973) og Beside the Ocean of Time (1994), og blant fleire novellesamllingar Winter Tales (1995).

Eit utval av George Mackay Brown sine dikt er attdikta av Jostein Sæbøe i diktsamlinga For øyane syng eg (2015) på Nordsjøforlaget.

Mackay Brown var med på å skipa St Magnus-festivalen i 1977.

Kjelder 

Sæbøe, J. (2015) «Etterord. Gjennom eit orkadisk nålauge» i – Mackay Brown, G. For øyane syng eg (s. 57-60). Sunde: Nordsjøforlaget.

Britiske forfattarar
Engelskspråkege forfattarar
Folk frå Orknøyane
Nilotiske språk

Nilotiske språk er ei gruppe av austsudanesiske språk som blir snakka i eit stort område rundt Sudan og Tanzania av nilotiske språk. Språka er delt i fire grupper:
 Austnilotiske språk som turkana og maasai
 Sørnilotiske språk som kalenjin og datooga
 Vestnilotiske språk som luo
 Burun

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Nilotic languages» frå ,  den 2. januar 2016.  
Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Nilotic, Michael Cysouw
 The Nilotic Language Family, Doris Payne

Språk i Etiopia
Språk i Kenya
Språk i Sudan
Språk i Tanzania
Språk i Uganda
Arnmødlingætta

Arnmødlingætta, også kalla Arnungane, var ei av dei mektigaste stormannsættene i Noreg frå sein vikingtid til langt inn i den norske mellomalderen.

Truleg ætta arnmødlingane frå Arnmod jarl, ein hovding som fall i slaget ved Hjørungavåg kring 986. Sonen Arne Arnmodsson var far til fleire søner som sette sitt stempel på noregssoga, dessutan var dottera Ragnhild gift med Hårek frå Tjøtta. Tre av sønene til Arne; Finn, Torberg og Arne, var mellom dei fremste i hæren til kong Olav Haraldsson, medan den fjerde sonen, Kalv Arnesson var mellom førarane for bondehæren då det stunda til slag på Stiklestad i 1030.

Torberg Arnesson gifte seg med Ragnhild, dotter til Erling Skjalgsson. Han budde på Giske, og er stamfar til Giskeætta, den mektigaste ætta på Sunnmøre til 15. hundreåret. Dottera Tora var hustru til kong Harald Hardråde, dei seinare kongane av Hardrådeætta var hennar etterkomarar.
 
Dotter til Finn Arnesson, Ingebjørg, var fyrst gift med Torfinn Sigurdsson jarl på Orknøyane og dermed stammor til dei seinare orknøyjarlane. Sidan vart ho gift med kong Malcolm Canmore og såleis mor til kong Duncan av Skottland. Ei anna dotter, Sigrid, var gift jarlen Orm Eilevsson og stammor til jarlane i Gautland og til Erling Skakke.

Son til Arne Arnesson, Jon, var gift med ei sondotter til Tore Hund, og fekk hand om Bjarkøy-godset. Jon Arnesson vart då ættefar til Bjarkøyætta.

Kjelder
Norsk Allkunnebok I. bandet. 1949

Norske slekter
Sunnmøre
Nedslagskrater på Europa

Jupitermånen Europa har relativt få nedslagskrater, noko som tyder på at yta til Europa er særs ung.

Forma til nedslagskratera på Europa ymsar med storleiken. Krater som har ein diameter på mindre enn 30 kilometer er djupe og har kantar og sentralområde som stikk opp frå lendet i kring. Kratera som er større enn dette er derimot flate og har konsentriske ringar. Det er mogeleg at heile kratergolvet fell saman i desse større kratera og at dei etterpå vert fylte inn.

Per 2. januar 2016 har Europa 41 namnsette nedslagskrater:

Kjelder 

Jupitermånen Europa
Paul Scholes

Paul Scholes () er ein engelsk tidlegare fotballspelar, fødd i Salford, som spelte for Manchester United frå 1994 til 2013. På sine 19 sesongar vann han meisterligaen to gongar, ligameisterskapen elleve gongar, FA-cupen tre gongar og ligacupen to gonar.

Klubbspel
Scholes debuterte for United med to mål mot Ipswich Town den 24. september 1994. Frå 1997 hadde han fast plass i fyrstellevaren til laget frå Manchester. Han viste seg som ein målfarleg midtbanespelar og skåra heile 107 mål på sine 499 ligakampar.

Landslagsspel
I mai 1997 fekk Scholes sin landslagsdebut for England mot Sør-Afrika. Også her skåra han i debutkampen. Etter 66 landskamper og 14 mål for det engelske landslaget, takka han etter EM i fotball 2004 nei til vidare landslagsspel. Han deltok både i VM 1998 og 2002, samt EM 2000 og 2004, utan større suksess.

Merittar
Vinnar av Premier League: 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2007, 2008, 2009, 2011 og 2013 (11)
Vinnar av FA-cupen: 1996, 1999 og 2004 (3)
Vinnar av meisterligaen: 1999 og 2008
Vinnar av ligacupen: 2009 og 2010

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Paul Scholes» frå ,  den 2. januar 2016.  
 

Engelske fotballspelarar
Manchester United-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1998
Spelarar i Fotball-EM 2000
Spelarar i Fotball-VM 2002
Spelarar i Fotball-EM 2004
Totonakiske språk

Totonakiske språk er ein språkfamile som består av to språk, totonakisk og tepehua. Det mest utbreidde av dei er totonakisk, som blir tala av rundt 230 000 menneske, medan tepehua blir tala av om lag 10 000. Begge språka er utbreidde i det sentrale Mexico, hovudsakleg i delstatane Puebla, Veracruz og Hidalgo. Dei er òg ein del av det mesoamerikanske språkområdet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Totonakiske språk» frå ,  den 2. januar 2015.

Bakgrunnsstoff

 Upper Necaxa Totonac Project ved Universitetet i Alberta

 Litteratur

 Beck, David (2004). Upper Necaxa Totonac. Languages of the World/Materials 429. Munich: Lincom GmbH. ISBN 3-89586-821-3. 
 Beck, David (2008). "Ideophones, adverbs, and predicate qualification in Upper Necaxa Totonac". International Journal of American Linguistics 74 (1): 1–46. doi:10.1086/529462.
 Beck, David (2011). "Upper Necaxa Totonac Dictionary". Berlin: Mouton de Gruyter.
 Beck, David (2012). "Totonaco de Río Necaxa". In Paulette Levy & David Beck. Las lenguas totonacas y tepehuas: Textos y otros materiales para sus estudios (in Spanish). México, D.F.: Universidad Nacional Autónoma de México. pp. 195–267.

 *
Språkfamiliar
Språk i Mexico
Saxo Grammaticus

Saxo Grammaticus () var ein dansk skrivar og historikar som var verksam  i mellomalderen. Han er kjend for å vere forfattaren av sogeverket  Gesta Danorum («Storverka gjort av danane»), som er skrive på latin.

Det er lite som er kjend i dag om Saxo Grammaticus og livet hans, og årstala for då han vart fødd og då han døydde er uvisse. I verket Gesta Danorum seier han at både faren og farfaren hans hadde tent som soldatar under den danske kongen Valdermar (1.) den Store (1131-1182), og at han sjølv kunne ynskje å tene kong Valdemar (2.) Sejr (1170-1241), men då helst på eit meir åndeleg vis. Dessutan er det kjend frå testamentet til den danske biskop og erkebiskop Absalon (om lag 1128-1201) at skrivaren Saxo fekk ettergjeve eit lån. Han må difor ha vore i arbeid for Absalon. Men det er ikkje kjend kva han gjorde for Absalon, sjølv om det er mest truleg at han har vore skrivar. I sogeverket nyttar han eit elegant klassisk latin som kan tyde på at han har vorte utdanna i utlandet, kan hende i ein fransk klosterskule.

Grammaticus er ikkje etternamnet til Saxo, men eit tilnamn han fekk i verket Chronica Jutensis frå om lag år 1342, der det finst eit samandrag av Gesta Danorum som er gjeve namnet Compendium Saxonis.

Saxos Gesta Danorum

Saxos Gesta Danorum, som på notidsdansk vert kalla Danernes bedrifter, Saxos Danmarkshistorie, Saxos Danmarks Krønike, Danmarks Riges Krønike eller Saxos Krønike, skildrar tidsrommet frå den danske kong Dan (ein truleg mytologisk, ikkje historisk, person som tradisjonelt vert sett på som den fyrste kongen i Danmark, og som landet skal ha fått namnet etter) og fram til kong Knud 6. Valdemarsøn (1163-1202). Verket vert avslutta med ei skildring av at venderane vart underlagt danskane i 1185.

Verket er på seksten bøker, der dei ni fyrste gjer greie for om lag 60 oldtidskongar. Desse bøkene er truleg basert på mellom anna ei latinsk utgåve av  Skjoldungsoga og av ei utgåve av den angelsaksiske krøniken. I slutten av åttande bok har han truleg stødd seg til skriftlege kjelder som Adam frå Bremen, Roskildekrøniken (eit lite latinsk verk som reknast for å vere den eldste freistnaden på dansk sogeskriving) og danmarkssoga som den dansk historikaren frå 1100-talet, Svend Aggesen, hadde skrive. Tiande til trettande boka skildrar tida frå kong Harald Blåtand fram til midten av 1100-talet. Den lange fjortande boka og den stutte femtande boka tek for seg tida for borgarkrigane i Danmark og regjeringstida til kong Valdermar den Store.

Bakgrunnsstoff
Saxo Grammaticus' Danmarkskrønike på Heimskringla
 Saxo Grammaticus etter projekt Runeberg
 Den latinske teksten i alle dei 16 bøkene

Danske forfattarar
Danske historikarar
Latinspråklege forfattarar
Fødde på 1100-talet
Døde på 1200-talet
Naurisk

Naurisk (Dorerin Naoero) er eit malayopolynesisk språk i den austronesiske språkfamilien som blir tala på Nauru. Ein reknar med at rundt 6 000 menneske snakkar det, ca. halvparten av folkesetnaden på Nauru. Nesten alle innbyggjarane snakkar engelsk.

Det er eit språk i den mikronesiske greina av austronesiske språk.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Naurisk» frå ,  den 2. januar 2015.  
 

Manglar infoboks
Malayopolynesiske språk
Nauru