alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kalmarunionen

Kalmarunionen er ei nemning på personalunionen mellom Danmark, Sverige og Noreg mellom 1397 og 1523. Kongeriket Sverige styrte over delar av det seinare Finland. Kongeriket Noreg styrte over Færøyane, Island og Grønland. Dei tre kongerika hadde ein sams monark, men hadde eigne riksråd. Sverige var misnøgd med unionen, og Danmark si sterke makt. Den 6. juni 1523 vart Gustav Vasa vald til konge av Sverige, og Kalmarunionen braut saman.
Unionen mellom Danmark og Noreg heldt fram, som Danmark-Noreg.

Byrjinga 
Kong Albrekt av Mecklenburg var innblanda i ei arvsstrid om arvet etter Bo Jonsson. Albrekts motstandar, delar av den svenske høgadelen, søkte i denne konflikten hjelp av Margrete Valdemarsdatter, Danmark og Noregs regent. Saman styrta dei svenske rebellane og danskane kong Albrekt i 1389. Som eit resultat av dette skapa dronning Margrete ein union av Danmark, Sverige og Noreg i Kalmar. Den 17. juni i 1397 krona dronning Margrete nevøen Erik av Pommern til konge over alle dei tre nordiske landa.

Dronning Margrete og seinare Erik heldt derimot ikkje løfta sine til høgadelen særskilt godt. Dessutan måtte bøndene betala ekstra skatt, og krig mot importland minska den svenske eksporten. I 1434 resulterte dette i Engelbrektsopprøret.

Konfliktar 
Det var utbreidd misnøye i Sverige med unionen, og det av fleire grunnar. Ein grunn var sentraliseringa av makta til Danmark, ei anna var Danmark sin stadige krig med Schleswig, Holstein, Mecklenburg og Pommern, eit stadig irritasjonsmoment for den svenske jerneksporten til kontinenta. Vidare bidrog dei danske futane til misnøye gjennom den tøffe skattlegginga av dei allereie hardt råka svenske bøndene. Dessutan fanst det framleis tvistar der avtalar hadde blitt inngått men ikkje gjennomførte. Engelbrekt Engelbrektsson leidde ei tid ein del av folket i opprør mot danskane sitt velde i Sverige. Det svenske aristokratiet sitt krav på suverenitet voks seg sterkare i dei fleste ledda inntil Kristian II, den dåverande kongen i unionen, gjorde ein utrensking i Sverige under Stockholms blodbad i 1520.

Oppløysinga 
Stockholms blodbad gjorde at svenskane enda ein gong prøvde å driva ut danskane, og dei lukkast med dette i 1521. 6. juni 1523 blei Gustav Vasa vald til konge over Sverige, som då blei eit suverent monarki igjen. Danmark beheldt kontrollen over Noreg heilt fram til 14. januar 1814, då Noreg blei gitt til Sverige i utbytte mot Pommern.

Sjå òg 
 Engelbrektsopprøret
 Danmark-Noreg

Svensk historie
Norsk historie
Dansk historie
Finsk historie
Islandsk historie
Grønlandsk historie
Færøysk historie
Skipingar i 1397
Nedleggingar i 1523
Edmund Austigard

Edmund Austigard () er ein norsk forfattar og administrerande direktør i Det Norske Samlaget. Austigard debuterte litterært i 2005.

Han voks opp i  Årdal i Hjelmeland kommune og er utdanna diplomøkonom frå Bedriftsøkonomisk Institutt. I tillegg har han  to mastergradar frå USA i finans, politisk økonomi og marknadsføring. I 2004 gjekk han på Aschehougs forfatterskole. Året etter kom romanen Krinsereglane. Etter gode kritikkar følgde han opp med Taxi for B.A. Beckström – eller kunsten å danse på furu i 2007.

Bøkene hans er sagt å representere ei fornying i sjangeren bygdedikting, med parodiar og humor kring kjende tema. Det same ser ein også hjå andre forfattarar som til dømes Olaug Nilssen og Øystein Vidnes.

Edmund Austigard fekk Sigmund Skard-stipendet i 2008.

Krinsereglane 
I debutromanen sin, Krinsereglane, skildrar Edmund Austigard heimbygda si Årdal i Ryfylke på 1920-talet. Hovudpersonen tenkjer tilbake på den gongen heimbygda fekk to kaffisortar i omløp, og det vart ulik kaffipris på dei to butikkane på staden. Han kjem også innom ein grensetvist mellom to eigedommar på Golandhaugen.

Austigard skildrar eit lukka bygdesamfunn med strenge reglar for korleis ein skal oppføre seg – til dømes folkekrinsane på kaien når rutebåten kjem og korleis ein skal ete aure. «Forfattaren meistrar til fulle kunsten å overdriva, å fortelja ei dryg skrøne – noko som harmonerer godt med miljøet og den munnlege forteljarstilen han har valt,» skriv Eirik Lodén i Stavanger Aftenblad. Inger Marie Kjølstadmyr i Nationen utropte han til «årets debutant».

Taxi for B.A. Beckström – eller kunsten å danse på furu 
Temaet reglar og samfunnsnormer går igjen i den neste romanen til Austigard. I Taxi for B.A. Beckström er hovudpersonen ein 92 år gammal mann som arbeidde i Statistisk sentralbyrå. Han er svært oppteken av å følgje statistikkane, og er uroa over at han bryt med statistikken berre ved å leve. Undervegs møter han mellom andre ein utanlandsk taxisjåfør, Ali, som han er svært skeptisk til.

I motsetnad til debutromanen, som handla om ei heil bygd, fokuserer Taxi for B.A. Beckström meir på hovudpersonen Beckström. Også denne romanen fekk gjennomgåande gode kritikkar, til dømes skreiv Anne Cathrine Straume i NRK at: «Det er ei forteljing som sprengjer seg ut av dusinet, ut av realismen, og som hevar seg ved hjelp av ein god porsjon sjarm.»

Bibliografi 
 Krinsereglane. (Samlaget, 2005)
 Taxi for B.A. Beckström – eller kunsten å danse på furu (Samlaget, 2007)
 Jakta på Bjednekniven (Wigestrand Forlag, 2009). Skriven saman med faren, Jarl Austigard
 Solskinsbussen (Samlaget, 2011)

Prisar 
 2008: Sigmund Skard-stipendet

Kjelder 
 «Edmund Austigard» av Marta Norheim i Allkunne, innhenta 29. desember 2009.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Forfattarpresentasjon hjå Det Norske Samlaget
 «Svanger med ny bok» av Magnar Riveland på Bygdaposten.no (11.07.2007).
 «Den gjennomsnittlige umulighet» av Ingvild Bræin på BT.no (23.10.2007).

Forfattarar frå Rogaland
Norske forfattarar
Folk frå Hjelmeland
Golfball

Ein golfball er ein ball særskilt laga for å spela golf med. Dagens golfballar er kjenneteikna av mange små groper på utsida for å betra flygeevna. Ballane er vanlegvis kvite, men finst òg i andre fargar, til dømes svart eller raud.

I følgje Rules of Golf må slike ballar ikkje vega meir enn 45,93 gram, ha ein diameter mindre enn 42,67 mm, eller skilja seg noko særleg frå ei symmetrisk kule.

Historie 
Dei første golfballane var laga av tre. Tidleg på 1600-talet tok ein så i bruk ein ball av kuskinn stoppa med gåsefjør, med eit lag måling utanpå. Denne ballen flaug så godt at han blei standardutstyr i over to hundreår.

I 1848 fann presten Robert Adams opp ein ball av guttaperka. Denne var både billigare å laga og kunne få overflata tilverka for betre aerodynamikk. I løpet av få år hadde denne ballen teke over idretten.

På 1900-talet tok ein til å laga ballar med fleire lag, først med ein massiv eller væskefylt kjerne, deretter eit lag gummi og eit tynt ytterskal. I dag lager ein ballar med to, tre eller fire lag frå ulike syntetiske material.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 :en:golf ball

Ballar
Ball
Kåre Kristiansen

Kåre Gulbrand Kristiansen () var ein norsk politikar (Kristeleg folkeparti, KrF). Han var ein markant politikar i nærare 40 år. Han la vekt på kristendom, samarbeid og framhjelp av staten Israel, abortmotstand og norsk medlemskap i EU. 

Han stod mellom anna sentralt i gjennomføringa av folketrygda i 1967, då han var statssekretær i Sosialdepartementet for Egil Aarvik

Han vart av mange oppfatta som ein representant for høgresida i partiet. I 1989 trekte han seg som stortingsrepresentant. Grunngjevinga var at KrF hadde fjerna seg frå sin gamle kurs. 
 
Kristiansen var motstandar av fjerninga av israelske busetjarar frå Gazastripa.

Yrkeskarriere 

Kristiansen starta yrkeskarrieren som telegrafist i Noregs Statsbaner i 1941. Han avanserte til å verta jernbanedirektør 1968-1970, driftsdirektør 1970–1989 og spesialrådgjevar 1989-1990.

Politisk karriere 

 Statssekretær i Sosialdepartementet 1965-1968.

 Stortingsrepresentant for Kristeleg Folkeparti (Oslo) 1973-1977 og 1981-1989. 

 Formann i utanriks- og konstitusjonskomiteen på Stortinget 1981-1983

 Statsråd med ansvar for Olje- og energidepartementet i Regjeringa Willoch 1983—1986

 Medlem av Nesodden kommunestyre og formannskap 1951-1967 og 1991-1995.

 Formann i Kristeleg Folkeparti 1975-1977 og 1979-1983. Etter ein intern partistrid om mellom anna samarbeidet med Høgre, vart han i 1983 pressa til å trekkja seg frå vervet som partileiar. Han byta verv med Kjell Magne Bondevik.

Andre sentrale verv 
 Medlem av Nobelkomiteen 1990—1994. Kristiansen gjekk ut av komiteen i protest mot at Yasir Arafat vart tildelt Nobels Fredspris.

Bibliografi 
 Kåre Kristiansen: Når sant skal sies: På politikkens hovedspor og sidelinjer gjennom 50 år, Oslo 1989. ISBN 82-516-1282-9, ISBN 82-520-3126-9
 Kåre Kristiansen: Stå på, Kåre K.!, Oslo 1990 ISBN 82-516-1351-5

Bakgrunnsstoff 
 

Norske olje- og energiministrar
Statsrådar i Regjeringa Willoch
KrF-statsrådar
Statssekretærar i Regjeringa Borten
Statssekretærar frå KrF
Leiarar for Kristeleg Folkeparti
Stortingsrepresentantar 1973-1977
Stortingsrepresentantar 1981-1985
Stortingsrepresentantar 1985-1989
Stortingsrepresentantar frå KrF
Lokalpolitikarar i Nesodden
KrF-politikarar i Akershus
Medlemmar og varamedlemmar i Nobelkomiteen
Norske abortmotstandarar
Folk frå Nesodden
Folk frå Bergen
Testikkel

Testiklar er gonadar i hanndyr, den delen av kjønnsorgana som lager mannlege kjønnsceller, sperm, og kjønnshormon.

Plassering 
Pattedyr har to testiklar som ofte finst utanfor kroppen i ein hudsekk kalla pungen eller skrotum. Grunnen til at dei er skilde frå resten av kroppen er at sperm kan lagast meir effektivt ved ein lågare temperatur enn normal kroppstemperatur. Testiklane kan ofte hevast og senkast for å oppnå best mogleg temperatur. Som regel er dei to testiklane plassert på litt ulikt nivå slik at dei ikkje skal slå mot og skada kvarandre.

Utvikling 
Testiklane svarer til eggstokkane i hodyr. Dei blir danna nær nyrene under fosterutviklinga, og flytter seg ned i pungen like før fødselen.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 

 doktoronline.no  (Utviklling)

 «Testicle» på engelsk Wikipedia

Kjønnsorgan
Det endokrine systemet
Rokade

Rokade (frå gammalfransk roc, italiensk rocco og opphavleg persisk rokh, 'tårn i sjakkspel') er eit spesialtrekk i sjakk. Spelaren flytter to brikker i eitt trekk, kongen og eitt av tårna. Rokade skal utførast ved først å ta opp kongen og flytte den to felt mot tårnet, og deretter flytte tårnet over kongen. Sjå diagramma til høgre.

Rokade er berre lov dersom desse vilkåra er oppfylt:
 Spelaren har ikkje flytta kongen tidlegare i partiet.
 Tårnet som vert brukt i rokaden har ikkje blitt flytta frå det opphavlege feltet ved starten av partiet.
 Det står ingen brikker mellom kongen og tårnet.
 Kongen står ikkje i sjakk, feltet kongen passerer må ikkje vera angripe av motstandaren sine brikker, og sjølve rokaden må ikkje setje eigen konge i sjakk.

Rokaden er eit viktig trekk i opningsfasen av eit sjakkparti. Ein oppnår to fordelar: Kongen vert flytt til ein sikrare posisjon, og tårnet får ein meir aktiv posisjon på midten av brettet. I algebraisk sjakknotasjon vert kort rokade (på kongesida) notert som 0-0 og lang rokade (på dronningsida) som 0-0-0.

Uttrykket «rokade» 
Rokade eller rokering vert òg bruka i daglegspråket, om ein situasjon der folk bytar posisjonar, oftast når politiske posisjonar blir byta om utan at nokon vert avsett.

Kjelder

Sjakk
Franske ord og uttrykk
Ord av persisk opphav
Flyfotografi

Eit flyfotografi, eller flyfoto, er eit fotografi teke frå lufta ved hjelp av eit fly, ein varmluftsballong eller annan flygande farkost.

Ferske flyfotografi av landskap er ein kopi av fasiten. Dei er nøyaktige og etterrettelege og har dermed mykje å seia for fleire viktige samfunnsoppgåver både innanfor dokumentasjon, analyser, forsking, vitskap og ikkje minst kartlegging. Moderne kartografar baserer seg i stor grad på flyfoto.

Regelviss flyfotografering gjer det lettare å dokumentera og analysera endringar i terrenget og gjev grunnlag for forsking og kunnskap om utvikling av arealbruk over tid.

Frå og med 2006 vert heile Noreg flyfotografert med jamne mellomrom (omløpsfotografert). Første omløp er planlagt til seks år og skal kosta 42 millionar kroner. Det er Statens kartverk som har gått saman med Norsk institutt for jord- og skogkartlegging og Moderniseringsdepartementet om programmet, og dei tre partnarane vil dekkja halvparten av kostnadene. Den andre halvparten skal koma frå forvaltningssamarbeidet Norge digitalt og frå inntekter frå den kommersielle marknaden.

Den nye fotograferinga vil gje fotogrammetriske stereomodellar (som satellittfoto ikkje kan gje) og orienteringsdata med minst to meters grannsemd for heile landet. Det vert òg laga ortofoto med ei bakkeoppløysing på ein halv meter, som vil verta tilgjengelege på http://www.norgeibilder.no.

Sjå òg 

 Satellittfotografi

Kartografi
Luftfart
Luftfotografering
Fotografi etter sjanger

es:Fotografía#Aplicaciones científicas
Kunst

Kunst (frå urgermansk kunst, 'kunne') er skapande verksemder som kan ha dekorativt eller kjenslemessig uttrykk, og resultatet av slike verksemder. Medan 'kunst' opphavleg omfatta all menneskeleg aktivitet, også handverk og vitskap, blir det i dag sett på som eit uttrykk for menneskeleg skaparevne. 

Menneske i alle kulturar har skapt kunst frå steinalderen og fram til våre dagar, både for si eiga skuld og for å skapa underhalding eller venleik for andre. Den kunstnariske skapartrongen kan derfor sjå ut til å vera ein viktig del av det å vera menneske.

Kunstomgrepet 

Omgrepet 'kunst' har hatt ulike tydingar til ulike tider. I mange samfunn, mellom anna i det gamle Hellas stod 'kunst' for praktisk kunne, som ein motsats til teoretisk kunne. All menneskeleg aktivitet som kravde eit visst handlag var kunst. Dei som skapte kunst var dyktige handverkarar. 

I løpet av renessansen fekk omgrepet gradvis delvis nytt innhald. I tillegg til den personlege kunna til skaparen snakka ein no òg om det han laga som 'kunst'. I takt med at kunstverka fekk mindre praktisk bruk og blei høgare verdsette for innhaldet, blei òg opphavsmennene viktigare. Desse blei etter kvart sett på som kunstnarar, ei eiga gruppe menneske fylte av ei genial, skapande kraft.

På slutten av 1900-talet blei idéen om ein indre kjerne og meining i kunsten forkasta av postmodernistiske tenkjarar. Kunst blei i staden sett på som eit produkt av prosessar påverka av samfunn og kultur. Under denne definisjonen kunne ein ikkje skilja mellom "god" og "dårleg" kunst. Det er i dag vanskeleg å definera kva som er kunst og kva som ikkje er det.

Mange held fortsatt på den opphavlege tydinga av kunst som noko ein kan skapa om ein har ein viss evne. I norsk finst spor etter denne haldninga i vanlege uttrykk som "det er inga kunst", eller bruken av "kunst" om ting som er skapte ved hjelp av menneskekunne, slik som kunstfiber eller kunstgjødsel.

Kunstformer 

Det finst ei rekke ulike måtar å uttrykka seg kunstnarisk på. Dei kan delast inn på ulike måtar, til dømes i utøvande kunst, som musikk og teater, og skapande kunst, som bildekunst og arkitektur. Samstundes vil ofte fleire ulike kunstformer gå over i kvarandre.

Liste over kunstformer 
 Arkitektur
 Bildekunst 
 Fotografi
 Grafikk 
 Installasjon
 Lyskunst
 Måleri
 Skulptur 
 Teikneserie
 Teikning
 Videokunst
 Datakunst
 Film 
 Litteratur 
 Musikk 
 Scenekunst
 Dans
 Ballett
 Kunstløp
 Happening
 Fluxus
 Improvisasjonskunst
 Performance
 Teater
 Skodespel
 Musikkteater
 Opera
 Operette
 Musikal
 Høyrespel
 Figurteater (dokketeater)
 Varieté

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Svensk Wikipedia
 Bokmålswikipedia
Vitskap

Vitskap viser til organisert kunnskap innanfor eit felt. Omgrepet har utvikla seg gjennom tidene, og dagens vestlege disiplinar følgjer eit vitskapsomgrep utvikla rundt 1700-talet, då ein innan naturvitskapane tok til å utvikla teoriar og utføra eksperiment for å støtta eller motbevisa dette.

Inndeling 
Det er vanleg å dela dei ulike vitskapane inn etter kva dei undersøker:
 Humaniora forskar på språk, litteratur, filosofi o.s.b.
 Ingeniørvitskap er eit vitskapleg område der det vert forska på nye og generalisering av kjente teknikar og metodar
 Matematikk er ein formell vitskap
 Naturvitskapane forskar på naturfenomen
 Samfunnsvitskapane forskar på kulturfenomen

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 :sv:vetenskap
 :no:vitenskap
Brettspel

Brettspel er ein type spel som blir spelte på eit brett eller ei plate med særskilde brikker som skal flyttast rundt på dette i løpet av spelet. Kvart spel har særskilde reglar for korleis ein kan flytta brikkene. Ein bruker ofte tilleggsutstyr, som terningar eller kort, til å styra spelet. 

Brettspel varierer i utfordring frå pedagogiske spel for små born, spel mynta på hele familien, enkle spel med eit utal strategiske val til tunge spel med mange reglar som tek fleire dagar å spela gjennom.

Det finst eit utal brettspel med mange ulike føremål. Dei klassiske brettspela som dam, sjakk og backgammon er kjende over heile verda. Nyare spel kan vera tettare knytte til den verkelege verda, som Trivial Pursuit, Geni og Monopol. Ein ny type spel som særleg er mykje spelte blant ungdom er moderne strategispel, som Axis & Allies, Carcassonne og Risk.

Kjelder 
 :nb:brettspill

 
Spel
Sveinn Björnsson

Sveinn Björnsson () var medlem av bystyret i Reykjavik frå 1912 og var leiar for dette i tidsrommet 1918-1920.

Han var fødd i København i Danmark, faren var Björn Jónsson og mora Elísabet Sveinsdóttir. Frå 1914 til 1916 og i 1920 var han medlem av Alltinget, og etter at Island fekk avgrensa sjølvstyre frå Danmark i 1918 (utanom i utanrikssaker), var han sendemann i Danmark frå 1920 til 1924 og frå 1926 til 1940.

Den tyske okkupasjonen av Danmark 9. april 1940 førte til vidare sjølvstyre for Island som ikkje lenger hadde samband med Danmark på grunn av krigen. Björnsson vart vald av Alltinget til islandsk regent tre gonger frå 1941 til 1943, og han hadde i den stillingen det same myndet som kong Christian X av Danmark hadde hatt.

Då Island vart republikk 17. juni 1944, valde Alltinget han til den første presidenten i landet. Dette embetet hadde han frå 1944 til 1952, og han vart attvald utan motkandidat i 1945 og 1949. Han døydde i Reykjavík vel eit år før den andre presidentperioden hans var ute.

Islandske politikarar
Islandske presidentar
DVD-spelar

Ein DVD-spelar er eit apparat som spelar av innhald ifrå ein DVD, anten det er filmar, bilete eller musikk.

Den fyrste DVD-spelaren skal ha blitt laga av av den japanske elektronikkprodusenten Toshiba i november 1996. Sony skal ha sleppt den fyrste spelaren på den amerikanske marknaden i april 1997.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «DVD-spelar» frå ,  den 18. mai 2022.  

Digital video
Digital lyd
Forbrukarelektronikk
Svanøy

Svanøy er den sørlegaste og frodigaste øya i Kinn kommune. Her finn ein planter og tre ein vanlegvis ikkje finn på Vestlandet, til dømes kristtorn. 

Historia til øya er mangfaldig og går langt attende i tida. I førre hundreåret var Svanøy det viktigaste senteret i regionen, med stor aktivitet på eksport og skipsfart. Over 100 mann arbeida i kopargruvene, haugianarane var storprodusentar av salt, her vart det bygd skip og drive storgard. Her finn ein eit steinkors reist til ære for Heilag-Olav og ein offerplass frå vikingtida. Namnet Svanøy har øya fått etter biskop Hans Svane som eigde Svanøy Hovudgard 1662–85.

Øyar i Kinn
Sjakkbrikka konge

Kongen i sjakk er den viktigaste brikka, men òg den med minst handlingsrom. 

Den kvite kongen startar på feltet e1, medan den svarte startar på e8. Kongen kan flytta eitt felt i alle retningar (framover, bakover, sidelengs og diagonalt). I løpet av partiet kan kongen òg gjera éin rokade.

Viss ein ikkje kan hindra at kongen blir slått, seier ein at han er sjakkmatt, og spelet er tapt. 
Ein spelar har ikkje lov til å flytta kongen slik at motstandaren kan slå han, det vil seia å setja sin eigen konge i sjakk. Kan spelaren ikkje utføra andre trekk, seier ein at kongen er sett patt, og partiet endar med remis (uavgjort).

Kongen deltek vanlegvis ikkje aktivt i starten av eit parti, og ein vil vanlegvis prøva å plassera han trygt bak sine eigne bønder. I sluttspelet blir kongen gjerne meir aktiv, og blir ofte brukt til å hjelpe eigne bønder fram til forvandling.

Kjelder 
 «Konge (sjakk)» på bokmålswikipedia

Konge
Haugianarar

Haugianarane er ei nemning på dei som var med i rørsla starta av den kristne lekpredikanten Hans Nielsen Hauge (1771–1824). Hauge reiste kringom i store delar av sør-Noreg. Hauge reiste som mest i tida frå 1797 til 1804, og heldt religiøse møter på gardar. Religiøs møteverksemd utan godkjenning av soknepresten var ikkje lovleg i høve konventikkelplakaten. Difor vart Hauge ofte sett i fengsel. Hauge preika ei lære prega av pietisme, men la vekt på å tena Gud i praktisk arbeid. Haugianarane vart kjend for å driva med handel og å starta ymse typar industriverksemd. Slik verksemd kunne dreia seg om møller, og å driva utvinning av salt. 

Etter at Hauge døydde, heldt rørsla fram. Haugianarane er rekna som starten på lekmannsrørsla innan den norske kyrkja. Haugianarane kjempa for at konventikkelplakaten skulle opphevast, men det skjedde ikkje før den 27. juli 1842. Haugianarane tok etter kvart i bruk bedehus til møter i staden for privatheimar. I 1842 vart Det Norske Misjonsselskap stifta.

Bakgrunnsstoff 
 Om Haugianarane si mølleverksemd i Strusshamn
 Hans Nielsen Hauges testamente til sine Venner. Bredtvet, den 7. Mars 1821. 
 Hans Nielsen Hauges Minde - museum i Hauge sin barndomsheim 
 Om Haugianarane sitt hus i Stavanger frå 1846- det eldste bedehuset i Noreg 

Kristendom i Noreg
Haugianerne

Haugianerne er eit måleri av Adolph Tidemand som framstiller ei gruppe haugianarar som lytter til ein lekpredikant i ei stove.

Tidemand arbeidde med motivet frå 1845 til 1852, og det finst fleire versjoner av bildet. Ein teikning er datert 1845, og måleriet er kjent i versjonar datert 1848, 1852 og 1865. Nasjonalgalleriet eig eit av dei, Mandal museum, har stilt ut bildet frå 1865, medan Düsseldorfs kunstmuseum museum Kunst Palast har eit anna som dei fekk tak i som del av sin kontakt med elevane ved Kunstakademie Düsseldorf. Tidemand var elev ved akademiet då han måla bildet.
 

Bildet framstiller ei gruppe folk, til dels i norske folkedraktar, som er samla inne i ei årestove eller røykomnstove. Dei er opplyste av lys frå ein ljore. Ut frå tittelen forstår ein at den ståande mannen midt i bildet er ein lekpredikant knytt til haugianarrørsla, som var ei norsk kristen vekkingsrørsle tidleg på 1800-talet. I bildet vidareførar Tidemand ein sjanger som nyttar den strenge bildebygginga ein finn i tradisjonelt historiemåleri, på motiv henta frå folkelivet.

Ein rekner med at  mange av personane er måla etter tyske modellar; ein målarkollega frå Düsseldorf stod modell for predikanten. Mannen i kubbestolen er Baard Olavson Mo frå Kvam i Hardanger som var ven av Tidemand og ein truande Haugianer. Tidemand måla også eit separat bilde av han, Sittende bonde.

Galleri

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Haugianerne» frå ,  den 25. august 2018.

Bakgrunnsstoff 
 Haugianerne i gigapixeloppløsning fra Google Art Project

Norske måleri
Historiemåleri
Måleri frå 1800-talet
Kunstverk frå 1848
Haugianisme
1848 i Noreg
Adolph Tidemand
Sjakkbrikka dronning

Dronninga er den sterkaste brikka i brettspelet sjakk. Dronninga kan flyttast både som eit tårn og som ein løpar. Ho kan flyttast loddrett, vassrett eller diagonalt på sjakkbrettet så mange felt ein måtte ynskja. Dronninga kan ikkje hoppa over andre brikker.

Den kvite dronninga startar på D1, den svarte på D8. Dronninga startar altså alltid på eit felt med same farge som brikka. 

På grunn av den høge verdien til dronninga ventar ein ofte til midt i spelet før dronninga vert teke i bruk. I starten av spelet er dronninga sårbar. Om ei eller begge dronningane fell, er det ofte eit teikn på at spelet går mot slutten. 

Dronninga kan koma i spel att om ein bonde når fram til siste felt på andre sida av brettet. Bonden kan då endrast til ei anna type brikke. Oftast vert det vald at bonden skal endrast til ei dronning.

Dronning