alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kunnskap

Kunnskap er ei bevisst forståing av noko, ei begrunna sannoppfatning, og med moglegheita til å bruke han til ei bestemt hensikt. Moglegheita til å vita noko er ein sentral (og kontroversiell) del av filosofien og har si eiga avdeling, epistemologi (erkjenningsteori). På eit meir praktisk nivå er kunnskap noko som er felles og delt mellom ei gruppe av menneske og i denne samanhengen kan den bli manipulert og behandla på ulike måtar.

Kunnskap er informasjon kombinert med erfaring, kontekst, fortolking og refleksjon. Kunnskap er ein fornybar ressurs som kan bli bruka om og om igjen. Kunnskap kan bli definert ved å samanlikne eigenskapane til kunnskapen med eigenskapane til informasjonen:

 Informasjon er fragmentert, kunnskap er plassert i ein mental vev der det er meiningsberande koplingar mellom nodane. 
 Informasjon kan overførast slik han er. Kunnskap må bli konstruert i ein vev av meiningsberande koplingar. 
 Informasjon treng ikkje vera kontekstualisert. Kunnskap er alltid ein del av ein større samanheng.
 Informasjon har klarleik som vilkår. Kunnskap kan ikkje vera forutan intellektuelle utfordringar. 
 Meistring av informasjon kan visast gjennom reproduksjon. Meistring av kunnskap visest gjennom nyskapande bruk. 
Kunnskap kan ein får igjennom å ha opplevd hendinga sjølv, når andre har opplevd hendinga eller frå ein person med kunnskap innanfor fagfeltet eller allmennkunnskap.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Salomon, G. (2002). Technology and pedagogy: - Why don't we see the promised revolution. Educational Technology, 42(2), 71-75.
 Morrow, D. R. (2017) Giving Reasons: An Extremely Short Introduction to Critical Thinking. Hackett Publishing Company. Kapittel 1. ISBN 9781624666223.

Kunnskap
Filosofi
Vitskap
Fjord1 Fylkesbaatane

Fjord1 Fylkesbaatane (tidlegare Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane) er eit norsk transportselskap. Det er ein del av Fjord1-konsernet, og driv i hovudsak ferje-, passasjerbåt- og godsbåt-trafikk i Sogn og Fjordane.

Historie
I 1858 vart selskapet Nordre Bergenhus Amts Dampskibe skipa. I åra rundt hundreårsskiftet var den seinare statsministeren i Noreg, Christian Michelsen direktør. I 1919 endra selskapet namn til Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane. 1937 bygde selskapet sitt siste dampskip D/S «Fanaraaken». I 1939 kom «Lærdal» som var den første bilferja.

Utviklinga av Fylkesbaatane slik ein kjenner selskapet i dag starta på slutten av 1960-talet. Då bygde dei sine første snøggbåtar samstundes som det vart satsa sterkt på bygging av bilferjer. Berre på slutten av 1970-talet vart fem ferjer av det som den gong vart kalla 50-bilars-ferjer eller Møre-modellen sett i trafikk. I løpet av 1980- og 1990-talet vart flåten ytterlegare modernisert.

I 2001 danna Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal Fylkesbåtar selskapet Nordvestlandske. Samarbeidet vart i løpet av det neste året utvikla vidare og i 2002 vart det til transportkonsernet Fjord1.

Fjord1 har kring 500 tilsette og har hovudkontor i Florø.

Flåte

Ferjer 
 MF Aurland
 MF Dalsfjord
 MF Eid
 MF Fanaraaken
 MF Fjærlandsfjord
 MF Florøy
 MF Førdefjord
 MF Gloppen
 MF Gulen
 MF Lærdal
 MF Nordfjord
 MF Nårasund
 MF Selje
 MF Sogn
 MF Sognefjord
 MF Stryn
 MF Sunnfjord
 MF Svanøy
 MF Værøy

Kombinasjonsbåtar 
 MS Fjordglytt
 MS Sylvarnes

Passasjerferjer 
 MS Gudvangen
 MS Skagastøl

Ekspressbåtar 
 MS Delfin jr.
 MS Fjordprins
 MS Fjordtroll
 MS Kommandøren
 MS Solundir

Bakgrunnsstoff
Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: "17 artiklar om Fylkesbaatane"

Referansar

Norske reiarlag
Fjord1
Sjøfart i Vestland
Gonoreagan

Gonoreagan var eit pønkeband frå Voss tidleg på åttitalet. Det spelte inn klassikaren Pul staten.

Norske rockegrupper
Norsk pønk
Bergensskulen i meteorologi

Bergensskulen i meteorologi vart grunnlagd på Det geofysiske institutt («Geofysen») i Bergen av fysikaren og meteorologen Vilhelm Bjerknes saman med assistentane Halvor Solberg, Jack (Jacob) Bjerknes (sonen til Vilhelm), Tor Bergeron frå Sverige og to andre assistentar frå Carnegie Institution.

Nordmannen Vilhelm Bjerknes, som på den tida var verdas fremste meteorolog og styrar av det geofysiske instituttet ved Universitetet i Leipzig, vart i 1917 invitert heim til Noreg (etter press frå Fridtjof Nansen og borgarane i Bergen) for å organisera den meteorologiske verksemda på det nyoppretta Geofysiske instituttet i Bergen og fungera som professor der. Dette blei opptakten til den berømte "Bergensskulen i meteorologi", som gjorde norsk meteorologi til eit mønster for andre land og er grunnlaget for all moderne vervarsling.

Vilhelm Bjerknes hadde alt forska på vêrvarsling i mange år, og hadde tidlegare skrive fleire banebrytande avhandlingar om korleis ein i prinsippet kan nytta matematikk saman med kjennskapet til dei fysiske lovane som gjeld i atmosfæren, til å føreseia vêret. Bjerknes' lov om vêrvarsling, også kalla numerisk vêrvarsling, ligg til grunn for nesten alle dagens metodar for varsling av vêret.

Gjennom Bergensskulen i meteorologi fornya Vilhelm Bjerknes praktisk vêrvarsling med nye metodar og gjorde meteorologi og klimaforsking om frå spådomskunst til ein eksakt vitskap som han òg omsette i praksis.

Bjerknes sine assistentar i perioden 1917-1926: 

 Jacob Bjerknes
 Halvor Solberg
 Tor Bergeron
 Carl-Gustaf Rossby
 Sverre Petterssen
 Erik Palmén
 Erik Björkdal
 Svein Rosseland
 Carl Ludvig Godske
 Johan Sandström

Vêrvarsling
Utdanning i Bergen
Jamalo-Nenetsk

Jamalo-Nenetsk (russisk Ямало-Ненецкий автономный округ) er eit sjølvstyrt distrikt (okrug) i Russland. Det er ein del av Tjumen oblast men er samstundes eit eige føderasjonssubjekt i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Salekhard, arealet er 750 000 km² og innbyggjartalet er 507 000 (2002). Den største byen er Nojabrsk.

Jamalo-Nenetsk ligg heilt nordvest på den sibirske sletta. I nord ligg Nordishavet. Her munnar elva Ob ut i ei nesten 1000 kilometer lang vik eller fjord, Ob-golfen. Området er for det meste lågland, men i vest omfattar det dei nordlegaste utløparane av Uralfjella - det høgste punktet er fjellet Pajer (1499 m.o.h.) Havet er frose store delar av året, og landskapet er for det meste tundra. Berre i sør finst det litt skog. Middeltemperaturen i januar er -25 grader celsius, i januar +7 grader celsius.

I 1962 vart det funne store petroleumsforekomster i Jamalo-Nenetsk. Over 90 % av all naturgass i Russland blir utvunnen her, og også mykje olje. Området er òg eit av dei områda i Russland der det blir drive mest reindrift, hovudsakleg av urfolka. Dessutan førekjem det ein del oppdrett av pelsdyr.

Grunna oljenæringa har Jamalo-Nenetsk hatt stor innvandring frå resten av Russland og utlandet òg. Dermed utgjer urfolket no berre ein liten del av folket. Dei største etniske gruppene er:
 Russarar - 59,7 %
 Ukrainarar - 9,4 %
 Nenetsar - eit samojedisk folkeslag - 5,7 %
 Tatarar - 5,5 %
 Khantiar - 1,8 %
 Aserbajdsjanarar - 1,8 %
 Basjkirar - 1,6 %
 Kviterussarar - 1,2 %
 Komiar - 1,0%

Historie
Området har vore busett av nenetsar iallfall sidan det første tusenåret e.Kr. På 1000-talet kom kjøpmenn frå Novgorod til dette området. Sidan rundt 1500 hevda herskarane i Moskva overherredøme, men først i 1595 vart det første russiske støttepunktet oppretta - festninga Obdorsk (dagens Salekhard). Utover 1700-talet utvikla dette seg til ein handelsplass der russiske handelsfolk bytte til seg pelsverk, fisk, elfenbein av mammut og kvalrosstenner.

Etter den russiske revolusjonen vart sovjetisk styre oppretta i april 1918. Det jamalo-nenetsiske nasjonale distrikt vart oppretta i 1930. I Stalin-tida fanst det fangeleirar som var del av gulag-systemet her, og slavearbeidskraft frå desse leirane bygde mellom anna ei jernbanelinje austover frå Salekhard.

Etter oppløysinga av Sovjetunionen vart området eit av føderasjonssubjekta i den uavhengige russiske føderasjonen.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
Jamalo-Nenetsk sine offisielle heimesider  på russisk
Kommersant artikkel på engelsk

Russiske føderasjonssubjekt
Erwin Neutzsky-Wulff

Erwin Neutzsky-Wulff (fødd 24. november 1949) er ein dansk forfattar innanfor sjangrane science fiction, populærvitskap, grøss og prosa.

Biografi 
Han studerte ei kort tid filosofi ved Universitetet i København, men fullførte aldri studiane. Etter å ha budd i København, flytta han til Vinstrup nord for Randers. 

Neutzsky-Wulff er bror til forfattarane Vita Andersen og Trolli Neutzsky-Wulff, og son av forfattaren Åge Neutzsky-Wulff (1891-1967). 

Han gjer også ut magasinet Bathos, som blant anna inneheld filosofiske artiklar, og enkelte referansar til hans eigen omfattande litteratur.

Bibliografi 
 Dialog om det enogtyvende århundredes to vigtigste verdenssystemer (1971, 2. ed. 1972)
 Adam Harts opdagelser (1972, gjenutgitt 2003)
 Anno Domini: roman (1975, gjenutgitt 2000)
 Victor Janis & Søn (1976)
 Adam Hart og sjælemaskinen (1977)
 Den 33. marts (1977)
 Indsigtens sted (1980) 
 Menneske : roman (1982) 
 Ulvens arv og andre noveller (1984)
 Mikrodatamaten, programmering og anvendelse : en bog om ZX81 BASIC (1984)
 Okkultisme (1985) 
 Programmering med COMMODORE BASIC (1985)
 Amstrad BASIC (1985)
 Magi (1986)
 BASIC med COMMODORE 64 (1986)
 Comal 80 og Piccoline (1986)
 Faust : roman (1989) 
 Postscript-programmering (1990)
 Skrækkens ABC (1992)
 Gud : roman (1994) 
 Verden : roman (1994)
 Havet (1996)
 Døden : roman (1996)
 UFO : roman (1999)
 2000 : roman (2000)
 For længe siden : Første Mosebog i nyoversættelse (2000)
 Rum : roman (2001).
 Abattoir (2003)
 Det overnaturlige «The Supernatural» (2004)

Bakgrunnsstoff

Dansk 
 Neutzsky-Wulffs hjemmeside 
 Eskapisme Fanside, viser til det meiste av Neutzsky-Wulffs produksjon.
 Neutzsky-Wulffs historier - bakgrunn og analyse.

Engelsk 
 Engelske tekster 

Neutzsky-Wulff, Erwin
Neutzsky-Wulff, Erwin
Salekhard

Salekhard (til 1933 Obdorsk) er hovudstaden i Jamalo-Nenetsk nordvest i Sibir i Russland, ikkje langt unna der elvene Poluj og Ob møter kvarandre. Salekhard er den einaste byen i verda som ligg nøyaktig på polarsirkelen. Det bur om lag 40 000 menneske i byen (2008).

Salekhard er ein viktig hamneby langs breidda av Ob, og han har jarnbanesamband over Uralfjella til Vorkuta og vidare langs stambanen i republikken Komi til resten av det russiske jarnbanenettet. Byen har også flyplass.

I Salekhard er det fiskehermetikkindustri, skipsverft. Det kjem ut ei avis, Poljarnyj krug (Полярный круг). Det er avdelingar av fleire universitet i Salekhard.

Historie 

Der Salekhard ligg har det tidlegare vore ein khanti-landsby, Polnovat-Vozj (Полноват–вож). Dei russiske erobrarane grunnla landsbyen Obdorsk (Обдорск) i 1595. Området rundt Obdorsk danna Obdorsk krins i tsartida.

Obdorsk vart administrativt sentrum i Jamalo-Nenetsia 10. oktober 1930. Landsbyen fekk nytt namn i 1933 og bystatus i 1938.

Bakgrunnsstoff 
 Nettstad for byen
 Uoffisielt forum for byen

Busetnader grunnlagde i 1595
Yaneshafolk

Yaneshafolket (yanesha: vi menneske) òg kalla yaneshaindianarar, tidlegare ofte kalla amuesha, er ei folkegruppe ved Palcazúvassdraget sentralt i Oxapampaprovinsen i Pascoregionen i Peru. Det finst 4000-5000 yaneshafolk spreidd på ca. tretti små landsbyar. Det politiske og administrative senteret deira ligg i byen Villa América, 500 moh. Dette er lengst vest i regnskogen i Amazonas, ved foten til Andesfjella, grovt rekna 300 kilometer nordaust for Lima. Tradisjonell næringsveg for folket er svibruk for dyrking av maniok, poteter, koka, peanøtter og anna. 

Yaneshafolket skil seg frå andre samfunn i området i språk og religionsutøving. Språket yanesha er eit arawakspråk, medan fleire andre folkesetnadar i provinsen nyttar quechua, eit språk som ikkje er i same språkfamilien. Dei fleste yaneshaer er protestantar i kontrast til folkesetnadane i omlandet som høyrer til katolsk trusretning. Yaneshafolket er berre ei av ca. 50 ulike folkegrupper i regnskogen i Peru som utgjer ein samla folkesetnad på ca 300 000–400 000 menneske.

Merkeår i yaneshahistoria frå ca. 1635 
 1635 Fransiskanarmunkar med soldatar måtte trekke seg attende fleire gonger under uro i området.
 1742 Alle prestar, misjonærar og militære blei kasta ut frå yaneshafolket sitt territoriet. 
 1880 Ein koppeepidemi hadde svekka folkesetnaden, fransiskanarmunkar kom inn igjen, yaneshafolket vart fortrengt og mista delar av ressursane sine.
 1950 Nordamerikanske protestantiske misjonsorganisasjonar kom til området, menneska i folkesetnaden reknar seg som enten adventistar eller evangelistar.
 Fram til 1956 var det i bruk tempel i skogen, leiarane cornesha, var religiøse, politiske og personlege orakel. Så seint som på 1980-talet kunne ein observere synkretisme mellom tradisjonell religion og kristendom.
 1988 Eit folkereservatet blei oppretta for yaneshafolket i øvre, sørlege område deira for å verne fauna og flora og gje folket særrett til ressursane og utvikle velferda deira. 
 2001 Ein nordamerikansk møbelprodusent har skipa ein «ikkje-profitt» organisasjon for å hjelpe nokre av yaneshalandsbyane til å utvikle og produsere kommersielle produkt med bruk av lokale ressursar, særleg frå trevirke.

Kjelder 
 Artikkel hos Enjoy Peru Nature 
 Trond Berget, Den nye jungelboka, Tapir Akademisk Forlag, Trondheim 2004 ISBN 82-519-1861-8(Stoffet om yaneshafolket er frå 1980-talet)

Bakgrunnsstoff 
 Kart hos PatsPeru 

Søramerikanske urfolk
Peruanarar
Kirsti Saxi

Kirsti Saxi () er ein norsk politikar for SV. Saxi har vore 1. vara til Stortinget for SV sidan 1997, og vart fylkesordførar i Finnmark i 2005 til valet i 2007 då Helga Pedersen vart fiskeriminister. No er ho utdanningsdirektør hos fylkesmannen i Finnmark. 

Saxi er utdanna spesialpedagog, og ho kjem frå Vadsø.

Fylkesordførarar i Finnmark
Fylkesordførarar frå SV
SV-politikarar i Finnmark
Vararepresentantar til Stortinget
Folk frå Vadsø
Villeneuve-d'Ascq

Villeneuve-d'Ascq er ein universitetsby og kommune nord i Frankrike. Byen ligg i departementet Nord i regionen Hauts-de-France, og har like over 60 000 innbyggjarar.

Byen ligg mellom Lille og Roubaix og dei store motorvegane mellom Paris, Gent, Antwerpen og Brussel kryssar nær byen. Villeneuve-d'Ascq, som tyder Ny by av Ascq på fransk og som kjem frå det flamske ordet for «oske», høyrer til Lille sitt storbyområde med over 1 million innbyggjarar.

Historie 
Røtene til byen går tilbake til den Gallia og to føydale stader, ein gallo-romersk og ein karolingisk.

Byen vart i 1960-åra vald til å hjelpe utviklinga til den nye byen Lille-Est og storbyområdet rundt. Kommunen Villeneuve d'Ascq vart oppretta i 1970 av tre kommunar som vart slått saman. Ein av desse tre kommunane var Ascq, der nazistane massakrerte 86 menn 1. april 1944.

Det vart gjort to forsøk, i 1972 og i 1976, på å slå byen i lag med Lille utan hell.

Bakgrunnsstoff 
 Museum for moderne kunst
 Offisiell turistside

Nord
Byar i Frankrike
Byar i Hauts-de-France
Come on Pilgrim

Come on Pilgrim er eit minialbum (EP) med det amerikanske indierock-bandet Pixies. Plata kom ut i oktober 1987. Ho
er òg gitt ut på CD saman med det første albumet til bandet, Surfer Rosa, under namnet Sufer Rosa & Come On Pilgrim.

Låtar 

 Caribou
 Vamos
 Isla de Encanta
 Ed Is Dead
 The Holiday Song
 Nimrod's Son
 I've Been Tired
 Levitate Me

Pixies
USA-amerikanske musikkalbum
EP-ar frå 1987
Kurt Nilsen

Kurt Erik Nilsen () er ein norsk songar, låtskrivar og internasjonal popstjerne frå Arna i Bergen.

Han vann den norske versjonen av Idol i 2003. Singelen «She's So High» gjekk rett opp på førsteplass på VG-lista og var den mestselgjande singelen i Noreg gjennom tidene. Songen vart òg kåra til årets låt under Spellemannprisen 2003. Debutalbumet I hadde mykje sjølvskrive materiale og vart ein ny suksess. Året etter vann han ein ny Spellemannpris for årets hit med songen My Street.

Kurt Nilsen vann World Idol-tittelen 1. januar 2004. Der slo han konkurrentar frå 10 andre nasjonar og fekk høgste poengsum hjå 10 av 11 nasjonar.

Kurt Nilsen er i tillegg vokalist og rytmegitarist i bandet Fenrik Lane.

Utgjevingar

Solo

Studioalbum 

 2003: I (norsk utgåve)
 2004: I (internasjonal utgåve)
 2004: A Part of Me
 2007: Push Push
 2008: Rise To The Occasion
 2010: Have Yourself a Merry Little Christmas (saman med Kringkastingsorkestret)
2012: Inni En God Periode
2013: Live (Festkonserten i Bergen, 16. mai 2013)
2017: Amazing

Singlar 

 2003: «She's So High»
 2004: «Here She Comes»
 2004: «Before You Leave»
 2004: «My Street»
 2004: «Singing The Song»
 2005: «When The Stars Go Blue» (saman med Venke Knutson)
 2005: «Never Easy»
 2007: «Push Push»
 2008: «Rise To The Occasion»
 2017: «Amazing» (saman med Broiler)

Gruppe

Fenrik Lane

Studioalbum 

1998: Shoe (med bandet Breed - seinare Fenrik Lane)
 2002: Come Down Here

Lind, Nilsen, Fuentes, Holm

Livealbum 

 2006: Hallelujah Live
 2009: Hallelujah Live - Volume 2

DVD 

 2006: Hallelujah Live

Songkonkurransar 
 2003: Idol 2003 (vinnar)
 2004: World Idol (vinnar)

Deltaking 
 2003: VG-lista Topp 20 (deltakar)
 2008: VG-lista Topp 20 (deltakar)
 2009: VG-lista Topp 20 (deltakar)

Bakgrunnsstoff 
 Kurt Nilsen Fansite

Nilsen, Kurt
Nilsen, Kurt
Nilsen, Kurt
Vinnarar av Spellemannprisen
Allsang på grensen
Norske Idol-deltakarar
Norske Idol-vinnarar
Norske Idol-dommarar
World Idol-deltakarar
Kabuso

Kabuso er namnet på kunsthuset i Øystese i Kvam herad. Dette er tusenårsstaden i Hordaland. Kunsthuset vart opna offisielt 21. januar 2006 av forsvarsminister Anne-Grete Strøm-Erichsen. 

Kabuso er nemnd etter ein fjellformasjon ved fjellet Torefjell i Kvam. Opphavleg er Kabuso nemning for eit hovudplagg for kvinner. Namnet kjem får kapusin som tyder hette og er frå latin cappuccino eller cappa. Det var òg ein munkeorden kalla kapusinar eller hettemunkar.

Kjelder 
 Hordaland Folkeblad 2. desember 2005
 Nynorskordboka

Byggverk i Kvam
Kultur i Kvam
Tusenårsstader
Museum i Vestland
Teine

Teine er ein fiskereiskap med ein smal traktforma inngang (kalla kalv) og bytet kjem inn i eit rom det er vanskeleg å kome ut or. Teiner er som oftast laga av flettverk eller netting. Teiner vert nytta for å fange mellom anna ål, hummar, krabbe og stinter.

Bakgrunnsstoff 

Fiskereiskapar
Riksretten

Riksretten i Noreg er ein særdomstol som skal døme i saker mot statsrådar, høgsterettsdomarar og stortingsrepresentantar for straffbare handlingar desse har gjort i kraft av embetet sitt. Riksretten er heimla i Den norske grunnlova.

Odelstinget har påtalemakta i riksrettssaker. Medlemmer av Lagtinget og Høgsterett dømer i riksrettssaker. Heimelen til riksretten er § 86 og § 87 i Grunnlova. 

Riksretten spelte ei viktig rolle i konstitusjonskampane i siste halvdel av 1800-talet, sjå til dømes Statsrådsaka. Striden om vetoretten til Kongen i grunnlovssaker fekk ein førebels slutt i og med riksrettsdommen mot regjeringa Selmer i 1884, noko som òg gav ei utvikling mot parlamentarisme.

I våre dagar er ikkje Riksretten særleg mykje nytta som politisk maktmiddel, og den siste gongen Riksrett vart nytta i Noreg var i 1927. Frå tid til anna har det rett nok blitt foreslått å reise riksrettstiltale mot enkelte statsrådar og stortingsfolk, også i nyare tid. I dei seinare åra er det vurdert om Riksretten bør avskaffast og heller overføre sakene til dei ordinære domstolane.

Bakgrunnsstoff 
 Stortinget: Dokument nr. 19 (2003-2004) pdf-fil) Rapport til Stortingets presidentskap frå utvalet til å greie ut alternativ til riksrettsordninga

 Stortinget: Dokument nr. 12:1 (2003-2004) (pdf-fil) Grunnlovsforslag frå Jørgen Kosmo (A), Inge Lønning (H), Lodve Solholm (FrP), Ågot Valle (SV), Odd Holten (KrF), Berit Brørby (A) og Carl I. Hagen (FrP) om endringar i Grunnlova §§ 20, 30, 86 og 87 og nye §§ 15 og 82 (Riksretten)
 Saksopplysningar ved Stortinget 

Statsrett
Stortinget

de:Impeachment
ja:弾劾裁判
Rotte

Rotter er ei gruppe gnagarar som ofte har spiss snute, utståande øyro og hårlaus hale. Dei er i slekt med mus, men er vanlegvis større.

Rotte vert brukt som samnemning for ei lang rekkje artar av gnagarar i mange familiar, først og fremst den største av alle pattedyrfamiliar, musefamilien, der vi finn til dømes brunrotte (Rattus norvegicus) og svartrotte (Rattus rattus) i slekta Rattus, men òg til dømes hamsterfamilien med bisamrotte, fjellrotte og jordrotte.

Rotter, særleg brunrotter, er blant dei verste skadedyra for menneske. Dei et eller øydelegg matvarer, dyrefôr, treverk, møblar, klede, emballasje, leidningar og vassrøyr, og dei overfører til dels svært alvorlege sjukdomar til både dyr og menneske. For mange symboliserer rotta vondskap, sjukdom og forrotning.

Rotter har skarpe tenner, som dei sliper kontinuerleg når dei gneg. I tillegg har dei særs sterk og rask kjevemuskulatur. Rotter kan bita omtrent seks gonger per sekund.

Bakgrunnsstoff 

Gnagarar
Surikat

Surikat (Suricata suricatta) er eit sosialt og lite rovdyr i mungofamilien (Herpestidæ). Ein finn dei i det sørlege Afrika, fyrst og fremst i Botswana, Namibia, Sør-Afrika og det sørvestlege Angola. Dei er kjente for sine vaktpostar, dyr som inntar ein høgareliggande plass for å holde utkikk (vakt) på vegne av flokken. Av di at dei kan fange slangar og mus er dei til dels nytta som husdyr.

Mungofamilien
Marekatt

Marekattar er ei slekt av dyreapefamilien. Det finst omtrent 20 artar, og dei lever i store flokkar i Afrika. 

Dei har ein smal kropp og fine lemmar. Dei små hendene deira har ein lang tommel. Marekattar er typiske tredyr og lever ofte i store grupper. Dei står under leiing av ein gammal hann, som med omsorg vakar over tryggleiken til flokken. Merkar han at det er fare, utstøyter han ein varsellåt, som gjer at alle flyttar til nærmaste treholt eller skog. Mot rovfuglane forsvarar dei seg med suksess og andre rovdyr har problem med å få tak i dei. Utanom frukt, korn og andre vekstar et marekattar au fugleegg og fugleungar. Forplantinga er ikkje bundi til noko viss årstid.

Bakgrunnsstoff 

Dyreapefamilien
Pattedyr i Afrika
Takson namngjevne av Carl von Linné
Alejandro Toledo

Alejandro Celestino Toledo Manrique () er ein peruansk politikar som var president i Peru frå 2001 til 2006.

Peruanske politikarar
Peruanske presidentar
Vigra

Sjå også Vigra kommune og Vigra sokn
Vigra er den største og nordlegaste av øyane i Giske kommune i Møre og Romsdal fylke. Ho har vore eigen kommune. Øya er rik på historie, med tradisjonar som seier at både Ragnvald Mørejarl og sonen Gange-Rolv var frå Vigra. 

Innbyggjartalet på øya er i underkant av 2 000 (6 500 i Giske kommune). Største tettstaden er Roald, som ligg på austsida av øya.

Geografi 
Vigra har eit flatemål på 20 kvadratkilometer, og er relativt flat og berglendt. Store delar av øya er myr, medan det finst høgdedrag i nord. Øya har strandline mot Vigrafjorden i aust og Gjøsund i sør.

Ålesund lufthamn ligg om lag midt på øya. Her finn vi viktigaste arbeidsplassen. I tillegg til flyplassen er næringane på øya jordbruk, fiske og fiskeforedling. Vigra er knytt til fastlandet ved bru til Valderøy, og vidare med undersjøisk tunnel (bomveg) til Ålesund om Ellingsøy. 

Det høgaste naturlege punktet er Molnesfjellet med 122 meter over havet. I tillegg driftar Norkring ein kringkastar på Synnes med ei 220 meter høg mast. Masta, som delvis ligg i innflyginga til Ålesund lufthamn har det vore mykje strid om, og ho har blitt bygd ned (frå 242 meter) for å vera mindre i vegen for flytrafikken. Sendaren vart slått av den 30. juni 2011 og riven 8. september 2011.

Historie 
Det er gjort rike funn av gravhaugar og busetnader frå jernalderen, og lokale stadnamn på øya stammar frå denne perioden. 

Vigra var del av Haram herad fram til 1. januar 1890. Da ho blei utskild som eigen kommune, Roald herad. 1. januar 1919 blei namnet endra til Vigra herad. I 1964 vart herada Vigra og Giske slått saman til Giske kommune. 

Boka Vigra-slekter gjennom 500 år inneheld gards- og slektshistorie frå 1500-talet og fram til 1987.

Kjelder 

Geografi i Giske
Øyar på Sunnmøre
Tidlegare kommunar i Møre og Romsdal
Norske kommunar skipa i 1919
Norske kommunar nedlagde i 1964
Amiga 500

Amiga 500 var ein lågkostnads Amiga-modell frå føretaket Commodore International. Han vart lansert i 1987. Amiga 500 vart ei populær heime-/personleg datamaskin.

 Commodore Amiga