alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
George Ellery Hale

George Ellery Hale () var ein USA-amerikansk astronom og framståande solforskar.

Han oppdaga magnetfeltet til solflekkane og påviste samanhengen mellom solaktivitet og geomagnetiske forstyrringar. Han fann opp spektroheliografen. Han grunnla Hale-observatoria Yerkes, Mount Wilson og Paloma.

Æresprisar 
 1894 Janssenmedaljen frå Vitskapsakademiet i Paris
 1902 Rumford-prisen frå American Academy of Arts & Sciences
 1904 Henry Draper-medaljen frå National Academy of Sciences
 1904 Royal Astronomical Society sin gullmedalje
 1916 Catherine Wolfe Bruce Gold Medal frå Astronomical Society of the Pacific
 1917 Prix Jules Janssen
 1919 Academie des Sciences, Institut de Frankrike
 1920 Galileomedaljen frå Universitetet i Firenze
 1921 Actonian-prisen frå Royal Institution i London
 1926 Elliott Cresson-medaljen i fysikk frå Franklin Institute i Philadelphia
 1926 Arthur Noble-medaljen frå byen Pasadena
 1927 Franklin-medaljen frå Franklin Institute i Philadelphia
 1932 Sir Godfrey Copley-medaljen frå Royal Society of Great Britain
 1935 Frederic Ives-medaljen frå Optical Society of America
 Royal Society
 Fortjenestmedraljen til Leopold av Belgia
 Kronordenen til Italia 
 Æresmedlem i Wien vitskapsakademi

Oppkallingar

 Hale-teleskopet i Palomar Observatory
 Den 22 år lange solare Hale-syklusen
 Asteroiden 1024 Hale
 månekrateret Hale
 marskrateret Hale
 Hale-observatoria
 George Ellery Hale Middle School i Woodland Hills i California
 Hale House i Shoreland Hall i University of Chicago
 Hale Building i Pasadena
 George Ellery Hale-prisen, gjeven av Solar Physics Division i American Astronomical Society

Populærkultur 
Fox Mulder nytta pseudonymet «George E. Hale» ved fleire høve i TV-serien The X-Files.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Brucemedaljen

USA-amerikanske astronomar
Folk frå Chicago
Elevar ved Harvard University
USA-amerikanske journalistar
Copleymedaljen
Brucemedaljen
Tilsette ved California Institute of Technology
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Tilsette ved Beloit College
Medlemmar av Royal Society
National Academy of Sciences
Elliott Cresson-medaljen
Astronomar på 1800-talet
Astronomar på 1900-talet
George Darwin

Sir George Howard Darwin () var ein engelsk astronom og matematikar. Han var son av Charles Darwin og bror til Francis Darwin. 

Han er særleg kjent for sine arbeid over tidvatn, og den kosmologiske tydinga til tidevasskreftene og utviklingshistoria til månen. 

Darwin var professor i astronomi og eksperimentalfysikk i Cambridge frå 1883. Han var æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1902.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 

Engelske astronomar
Engelske matematikarar
Order of the Bath
Medlemmar av Royal Society
Copleymedaljen
Elevar ved St John's College, Cambridge
Elevar ved Trinity College, Cambridge
Royal Medal
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Presidentar i British Science Association
Medlemmar av Vitskapsakademiet i St. Petersburg
Astronomar på 1800-talet
Astronomar på 1900-talet
George Phillips Bond

George Phillips Bond () var ein amerikansk astronom. Han var son av William Cranch Bond. Han gjorde viktige arbeid innan celestmekanikk og var ein pioner i fotografisk astronomi. Han tok det første fotografiet av ei dobbeltstjerne (1857).

Bond var direktør for Harvard-observatoriet frå 1859 til 1865. 

Han døydde av tuberkulose.

Æresprisar
 Royal Astronomical Society sin gullmedalje i 1865.
 Mount Bond, West Bond og Bondcliff er fjell i White Mountains som er kalla opp etter han.
 Krateret G. Bond på månen er namnsett etter han, det same er eit krater på Mars.
 Bond albedo
 Eit område på Hyperion, Saturnmånen som han oppdaga, er kalla Bond-Lassell Dorsum
 Asteroiden 767 Bondia er kalla opp etter han og faren. 
 Bond-gapet i C-ringen til Saturn er kalla opp etter han og faren.

Kjelder

Tilsette ved Harvard University
Døde av tuberkulose
USA-amerikanske astronomar
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Måneoppdagarar
Astronomar på 1800-talet
Geosentrisk verdssystem

Eit geosentrisk verdssystem er eit verdssystem der jorda vert rekna som det urokkelege midtpunktet i universet. 

Dette systemet var det dominerande kosmologiske systemet i mange gamle sivilisasjonar, som Det gamle Hellas, inkludert systema til Aristoteles og Klaudios Ptolemaios. I dette systemet krinsa sola, månen og stjernene rundt jorda.

Kjelder

Astronomi i den greske antikken
Astronomihistorie
Himmelkoordinatsystem
Tidlegare vitskaplege kosmologiar
Vitskapleg modellering
Astrologihistorie
Den kopernikanske revolusjonen
Geosentrisk stad

Ein geosentrisk stad er ein staden til ein himmellekam sett frå sentrum av jorda. Tilsvarande har ein heliosentrisk stad, som er staden til ein himmellekam sett frå midtpunktet til sola og apparent (toposentrisk) stad som er ein stad sett frå eit punkt på jordoverflata.

Kjelder

Himmelkoordinatsystem
Gérard de Vaucouleurs

Gérard Henri de Vaucouleurs () var ein fransk-amerikansk astronom.

Han var professor i astronomi ved University of Texas frå 1965. Hovudfeltet for forskinga til de Vaucouleurs var kosmologi, særskild mønsteret i fordelinga av galaksane, studiet av ekspansjonen til universet og avgjersla av Hubble-konstanten. Han er òg kjent som populærvitskapleg forfattar og har mellom anna skrive ei bok om astronomihistorie: Discovery of the Universe (1957).

Kjelder

Bakgrunnsstoff
 Minneord: Gerard Henri De Vaucouleurs, 1918-1995 

Elevar ved Sorbonne
Fransk-amerikanarar
Tilsette ved Harvard University
Elevar ved University of Texas i Austin
USA-amerikanske astronomar
Franske astronomar
Astronomar på 1900-talet
Gerhard Kuiper

Gerard Peter Kuiper () var ein nederlandsk-amerikansk  astronom som Kuiperbeltet er kalla opp etter.

Han var professor ved Chicago universitet frå 1943 til 1960, ved universitetet i Arizona i 1960 og direktør for Yerkes og McDonald-observatoria 1947–1949 og 1957–1960, for Lunar and Planetary Laboratory og universitetet i Arizona frå 1961. 

Det viktigaste arbeidsområdet hans var dobbeltstjerner, opphavet til solsystemet, planetar og månar. Kuiper oppdaga saturnmånen Miranda og neptunplaneten Nereid og postulerte eit seinare påvist belte av kometar utanfor Neptun og Pluto. I tillegg oppdaga han karbondioksid i atmosfæren til Mars og metan-atmosfæren på Titan i 1944.

Oppkallingar
I tillegg til Kuiperbeltet, er asteroiden 1776 Kuiper, krateret Kuiper på månen og krater på Mars og Merkur. Det no nedlagde Kuiper Airborne Observatory var òg namnsett etter han.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Folk frå Harenkarspel
USA-amerikanske astronomar
Nederlandsk-amerikanarar
Nederlandske astronomar
Måneoppdagarar
Tilsette ved Harvard University
Elevar ved Leiden universitet
Tilsette ved University of Arizona
Tilsette i University of Chicago
21P/Giacobini–Zinner

Giacobini–Zinner (offisielt 21P/Giacobini–Zinner) er ein periodisk komet i solsystemet.

Han vart oppdaga i 1900 av Michel Giacobini og igjen i 1913 av Ernst Zinner. Omlaupstida er 6,61 år med perihelavstand 1,034 og aphelavstand 6,01 AU. Han har vore observert i 11 perihelpassasjar, siste gang i 1985. Det er den første kometen som er studert frå nært hold av ein romsonde. Giacobini–Zinner vart møtt av romsonden International Cometary Explorer, ICE, som utførte plasmaobservasjonar i komethalen 7800 km frå kjernen 11. september 1985.

Kjernen av kometen er estimert til å vere 2,0 kilometer i diameter.

Kjelder

Kometar vitja av romfartøy
Himmellekamar oppdaga i 1900
Periodiske kometar
Draconidane

Giacobinidane eller Draconidane er ein meteorsverm med maksimum 9. oktober. Han er assosiert med kometen Giacobini–Zinner.

Kjelder

Meteorsvermar
Oktoberhendingar
Giovanni Battista Donati

Giovanni Battista Donati () var ein italiensk astronom.

Han var professor i Firenze frå 1854 og direktør for observatoriet der frå 1858. I 1858 oppdaga han ein stor komet, kometen Donati, som er kalla opp etter han. Han gjorde viktige arbeid innan spektroskopisk astronomi, særleg for å finne den fysiske samansettinga til kometar og meteorologi.

Donati døydde av kolera, som han fekk på eit vitskapleg møte i Wien.

Oppkallingar
Krateret Donati på månen
Asteroiden 16682 Donati

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Italienske astronomar
Astronomar på 1800-talet
Kometoppdagarar
Folk døde av kolera
Gienah

Epsilon Cygni eller Gienah (ε Cyg, ε Cygni) er ei stjerne i stjernebiletet Svana. Denne Bayernemninga er frå Johann Bayer-atlaset Uranometria frå 1603. Med ein tilsynelatande storleiksklasse på 2,48, er ho lett synleg for det nakne auga om natta og er ei av dei mest lyssterke stjernene i Svana. Namnet Gienah kjem frå det arabiske ordet for «vengje». Basert på parallaksemålingar ligg Epsilon Cygni kring 73 lysår frå jorda.

Epsilon Cygni er ei kjempestjerne med spektralklasse K0 III. Dette indikerer at stjerna har forlate hovudserien og byrja dei siste stadia av stjerneutviklinga si. Sidan 1943 har spekteret til denne stjerna vore eit stabilt ankerpunkt som andre stjerner vert klassifisert etter. Den effektive temperaturen til fotosfæren til sola er 4 710 K, som gjev Epsilon Cygni ein oransje farge som er karakteristisk for klasse K-stjerner. Denne stjerna har nesten 11 gonger solradien og er kring 62 gonger så lyssterk som sola.

I 1920 vart det indikert at stjerna var ei spektroskopisk dobbeltstjerne. Ho har ei optisk følgjestjerne, Epsilon Cygni B, som ikkje er fysisk knytt til Epsilon Cygni A, og ei stjerne med same eigarørsle, Epsilon Cygni C med storleiksklasse 13, som ligg 78 bogesekund unna. Om den sistnemnde er knytt til Epsilon Cygni A via gravitasjonskrefter, så er det for tida 1700 AU eller meir mellom dei, og har ei omlaupstid på minst 50 000 år. Radialsnøggleiksobservasjonar av Epsilon Cygni indikerer at ho kan ha ein mogeleg følgjar med ei omlaupstid på 15 år.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Epsilon Cygni» frå ,  den 12. juni 2016.  
 

Cygni, Epsilon
Svana
Kjempestjerner klasse K
Stjerner med eigennamn
Objekt mindre enn 100 lysår frå jorda
Giovanni Battista Amici

Giovanni Battista Amici () var ein italiensk astronom, mikroskopmakar og botanikar. 

Han virka i Firenze og gjorde utbetringar på mikroskopet og teleskopet. 

Krateret Amici på månen er namnsett etter han.

Kjelder

Italienske astronomar
Italienske oppfinnarar
Astronomar på 1800-talet
Italienske biologar
Giovanni Battista Riccioli

Giovanni Battista Riccioli () var ein italiensk astronom og katolsk prest i jesuittordenen. Han er mellom anna kjend for eksperimenta sine med pendlar og fallande lekamar. 

Han var professor i filosofi, teologi og astronomi i Bologna. I 1651 kom boka hans Almagestum Novum, som var eit samanfattande verk over astronomi. Det inneheld mellom anna eit kart over månen med namn gjevne av Riccioli, men teikna av F. M. Grimaldi. Over 200 av namna (òg hans eige) går att på moderne månekart. Dei namnereglane han stilte opp den gongen, dannar grunnlaget for månenomenklaturen vår.

Ei vollslette på månen er oppkalt etter Riccioli.

Kjelder

Folk frå Ferrara
Italienske katolske prestar
Italienske astronomar
Giovanni Domenico Cassini

Giovanni Domenico Cassini () var ein italiensk-fransk matematikar, astronom, ingeniør og astrolog. 

Han var professor i Bologna i 1650, og vart av Colbert i 1669 kalla til sjef for det nyoppretta observatoriet i Paris. Han fann rotasjonstida for Jupiter, Mars og Venus, oppdaga fire av månane til Saturn, samt mellomrommet i ringane til Satun, kalla Cassini-delinga. Han sette òg opp dei første tabellane over formørkingane av månane til Jupiter og skildra problemet om librasjonen til månen. Han leia dessutan geodetiske målingar, som skulle ligge til grunn for arbeid med kart og for å finne forma til jorda. Sonen hans, Jacques Cassini (1677–1756), som etterfølgd faren som direktør, vidiareførte kartarbeida til faren, og fann opp Cassini-projeksjonen, som mellom anna vart brukt for norske rektangelkart.

Kjelder

Italienske astrologar
Italienske astronomar
Astronomar på 1600-talet
Astronomar på 1700-talet
Medlemmar av Det franske vitskapsakademiet
Måneoppdagarar
Medlemmar av Royal Society
Giovanni Schiaparelli

Giovanni Virginio Schiaparelli () var ein italiensk astronom og vitskapshistorikar.

Frå 1862 til 1900 var han direktør for observatoriet i Milano. Han påviste sambandet mellom kometar og meteorsvermar. Han er mest kjend for sine særs detaljerte kart over planeten Mars. I 1877 oppdaga han «kanalar» eller furer på Mars.

Æresprisar

Prisar
Royal Astronomical Society sin gullmedalje (1872)
Brucemedaljen (1902)

Oppkallingar
Asteroiden 4062 Schiaparelli
Krateret Schiaparelli på månen
Krateret Schiaparelli på Mars

Kjelder

Folk frå Savigliano
Italienske astronomar
Asteroideoppdagarar
Brucemedaljen
Royal Astronomical Society sin gullmedalje
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av Vitskapsakademiet i St. Petersburg
Senatorar i Kongedømet Italia
Elevar ved Universitetet i Torino
Giuseppe Piazzi

Giuseppe Piazzi () var ein italiensk katolsk prest, matematikar og astronom. Han grunnla observatoriet i Palermo, no Osservatorio Astronomico di Palermo – Giuseppe S. Vaiana. Kanskje den mest kjende oppdaginga hans var den første asteroiden, Ceres.

Han var professor i Palermo 1781 og direktør for det nyoppretta observatoriet frå 1791. Frå 1817 var han generaldirektør for observatoria i Napoli og Palermo. Han utarbeidde ein stor stjernekatalog (1803) og oppdaga i 1801 den første asteroiden (Ceres). I sin Palermo stjernekatalog frå 1814 innførte han nesten 100 nye «arabiske» og andre stjernenamn i moderne astronomi.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Folk frå Sondrio
Italienske astronomar
Romersk-katolske munkar
Asteroideoppdagarar
Italienske katolske prestar
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av Vitskapsakademiet i St. Petersburg
Tilsette ved Universitetet i Palermo
Astronomar på 1700-talet
Astronomar på 1800-talet
Avgórou

Avgórou (gresk skrift Αυγόρου, tyrkisk Avgoru) er ein by på Kypros og ein lokalstyrt busetnad i distriktet Ammókhostos i Republikken Kypros.

Ved folketeljinga i 2011 hadde busetnaden 4 604 innbyggjarar.

Referansar 

Avgorou
Liopétri

Liopétri (gresk Λιοπέτρι, tyrkisk Liyopetri) er ein by på Kypros og ein lokalstyrd busetnad i distriktet Ammókhostos i Republikken Kypros.

Ved folketeljinga i 2011 hadde busetnaden 4 591 innbyggjarar.

Referansar 

Liopetri
Granulasjon

Granulasjon er den kornete strukturen i det lysande, synlege overflatesjiktet eller fotosfæren til sola. Dei vert skapt av konveksjonsstraumar (Bénardceller) av plasma i konveksjonssonen til sola. 

Dei ytre kantane av granulasjonane er mørkare fordi dei er kjøligare, søkkande plasma. Ein typisk granulasjon er kring 1500 km brei og varer frå 8 til 20 minuttar, før dei løyser seg opp. Til ei kvar tid er soloverflata dekt av kring fire millionar granulasjonar. Under fotosfæren er det eit lag av supergranulasjonar, som er opp til 30 000 kilometer i diameter med ei levetid på opp til eit døgn.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Granule (solar physics)» frå ,  den 12. juni 2016. 
 oppgav desse kjeldene:

Sola
Frénaros

Frénaros (gresk skrift Φρέναρος, tyrkisk Frenaro) er ein by på Kypros og ein lokalstyrt busetnad i distriktet Ammókhostos i Republikken Kypros.

Ved folketeljinga i 2011 hadde busetnaden 4 298 innbyggjarar.

Referansar 

Frenaros
Ákhna

Ákhna (gresk Άχνα, tyrkisk Düzce) er ein distriktsby på Kypros og ein lokalstyrt busetnad i distriktet Ammókhostos i Republikken Kypros.

Etter den tyrkiske invasjonen i 1974 var busetnaden utanfor kontroll frå styresmaktene og vart fråflytta. Innbyggjarane budde først som flyktningar i ein teltleir nær den opphavlege landsbyen. Seinare vart det bygd opp ein ny landsby i Ákhnaskogen, Dasáki tis Ákhnas (gresk Δασάκι της Άχνας), innanfor  det britiske baseområdet Dekélia, berre nokre hundre meter frå den gamle landsbyen.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den nye busetnaden 2 087 innbyggjarar.

Referansar 

Akhna
Akherítou

Akherítou (gresk Αχερίτου, tyrkisk Güvercinlik) er ein landsby på Kypros og ein lokalstyrt busetnad i distriktet Ammókhostos i Republikken Kypros.

Etter den tyrkiske invasjonen i 1974 var busetnaden utanfor kontroll frå styresmaktene, og dei gresk-kypriotiske innbyggjarane flykta sørover. Dei budde først som flyktningar i ein teltleir nær den opphavlege landsbyen. Seinare vart det bygd opp ein ny landsby, Ájos Jeórjos tou Akherítou (gresk Άγιος Γεώργιος του Αχερίτου) berre eit par kilometer frå den gamle landsbyen. Den opphavlege landsbyen er administrert som ein del av kommunen Beyarmudu (Pérgamos) i distriktet Gazimağusa i Nord-Kypros.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den nye busetnaden 1 556 innbyggjarar. Den opphavlege busetnaden hadde same år 911 innbyggjarar.

Referansar 

Akheritou
Gazimağusa
Erik Pedersen

Erik Stensrud Pedersen () er ein norsk tidlegare fotballspelar som vart seriemeister med Viking Fotballklubb i 1991 og cupmeister med Odds Ballklubb i 2000. Åra 1990-92 deltok midtbanespelaren i 10 landskampar.

Pedersen melde seg inn i Odd i 1984 og vann same sesongen junior-noregsmeisterskapen med laget. Åra 1988-90 spelte han på Tromsø Idrettslag. I 1991 flytta han til Stavanger og tok plass i fyrsteellevaren til Viking, som same året vart seriemeister i Noreg, den siste sesongen 1. divisjon var toppdivisjonen i Noreg. 

I tida frå september 1990 til juni 1991 var Pedersen fyrsteval i den defensive posisjonen på midtbana til det norske fotballandslaget. Han spelte då ni landskampar, fem av dei EM-kvalifiseringskampar. Mellom anna spelte han heile kampen då Kamerun vart audmjukt med 6-1-tap i ein vennskapskamp på Ullevaal stadion ein kjølig haustkveld, og han spelte andreomgangen då Noreg slo Italia 2-1 i EM-kvalifiseringa 5. juni 1991. Han var innbytar for namnebror Jan Ove Pedersen då han på Bermuda spelte sin 10. og siste landskamp 4. februar 1992. Ingen landslagsmål.   
 
Pedersen byrja i 1992 og -93 å verte plaga med skadar, så i 1994 spelte han på ny for Odd, der han bidrog til å få klubben opp på nivå to i norsk seriefotball. Sesongane 1995 og -96 var han atter Viking-spelar.

Då 1996-sesongen var over i Noreg, reiste Pedersen omgåande til Dundee United i Skottland, og ligadebuterte mot Hearts 26. oktober 1996. Han fekk straks kontrakt og vart snøgt ein populær spelar hos United-supporterane. Klubben vart nummer tre i den skotske ligaen 1996/97. I november 1997 vann Pedersen ein sølvmedalje i den skotske ligacupen, etter at Dundee United tapte med 0-3 mot Celtic FC. Etter å ha vore skadd i store delar av den tredje sesongen i Dundee United, forlet han klubben ved sesongslutt 1999. Trass i at Pedersen einast spelte eit par-tre sesongar i Skottland, var han så populær at han i 2011 vart innlemma i «Dundee United Hall of Fame».

Sommaren 1999 byrja Pedersen på si tredje periode i Odd, då ein nyopprykt eliteserieklubb. Året etter var han med å vinne NM-cupen 2000 ved at Odd slo Viking 2-1 på Ullevaal stadion i Oslo. Han fekk ikkje fornya kontrakten hausten 2002. 2003-sesongen var Pedersen på plass hos Pors på nivå tre i seriesystemet, og same hausten var han med på opprykk til nivå to. Både i 2004 og -05 var han ei viktig brikke for 1. divisjons-laget, til dess han la opp grunna sterke ryggsmerter.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Erik Pedersen» frå ,  den 13. juni 2016.  
 
Eu-football

Norske fotballspelarar
Norske landslagsspelarar i fotball
Odd Grenland-spelarar
Viking-spelarar
Tromsø-spelarar
Dundee United-spelarar
Stade de France

Stade de France er eit stadionanlegg i Saint-Denis i Frankrike, med plass til 81 338 tilskodarar. Sjølv bana er 119 meter lang og 75 meter brei. Anleggeet, som er fransk nasjonalstadion for idrettsgreinene fotball og rugby, vart bygt til VM i fotball 1998.

Arrangement
Stadion vart offisielt opna 28. jaunar 1998. Finalen i fotball-VM 1998 mellom vertslandet Frankrike og Brasil vart spelt her i juli same året. Sidan har VM i friidrett 2003 og finalane i rugby-VM 2007 og fotball-EM 2016 vorte avvikla på Stade de France.

Kvar sommar sidan opninga har det vorte arrangert minst ein konsert med kjende publikumsmagnetar i musikkindustrien.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Stade de France» frå ,  den 13. juni 2016.

Bakgrunnsstoff

Fotballstadion i Frankrike
Byggverk i Seine-Saint-Denis 
Skipingar i 1998
Rugbystadion
Levkóniko

Levkóniko (gresk Λευκόνοικο, tyrkisk Geçitkale) er ein distriktsby på Kypros og ein kommune i distriktet Ammókhostos i Republikken Kypros.

Etter den tyrkiske invasjonen i 1974 har busetnaden vore utanfor kontroll frå styresmaktene. Frå 1983 er han administrert av Den tyrkiske republikken Nord-Kypros som kommunen Geçitkale i distriktet Gazimağusa. Republikken Kypros har ein kommuneadministrasjon for Levkóniko i eksil.

Ved folketeljinga i 2011 hadde den nord-kypriotiske kommunen Geçitkale 2 380 innbyggjarar, fordelt på busetnadene:
Geçitkale (Levkóniko) (1 253 innbyggjarar)
Çamlıca (Goúfes) (100 innbyggjarar)
Çınarlı (Platáni) (183 innbyggjarar)
Mallıdağ (Meloúnda) (182 innbyggjarar)
Nergizli (Génagra) (279 innbyggjarar)
Sütlüce (Psyllátos) (291 innbyggjarar)
Yamaçköy (Ájos Nikólaos) (92 innbyggjarar)

Referansar 

Levkoniko
Levkoniko
Levkoniko
Levkoniko
Gravitasjonskollaps

Gravitasjonskollaps er den raske kollapsen av ei stjerne med relativt stor masse når trykkreftene ikkje lenger greier å balansere gravitasjonskreftene. Ved ein gravitasjonskollaps blir store mengder energi frigjevne, og ein kan få danna nøytronstjerner eller svarte hòl.

Gravitasjonskollaps er medverkande til å danne strukturar i universet. Ei først jamn fordeling av materie vil etter kvart kollapse og skape eit hierarki av strukturar, slik som grupper av galaksar, stjernegrupper, stjerner og planetar. Til dømes vert ei stjerne fødd ved ein gradvis gravitasjonskollaps av ei sky av interstellar materie. Stjerner kan òg få ein gravitasjonskollaps mot slutten av levetida. Når alle stjerneenergikjelder er brukt opp, vil stjerna gå gjennom ein gravitasjonskollaps. Sluttilstanden vert kalla ei kompakt stjerne eller ein stjernerest. 

Typane av kompakte stjerner er: 

 Kvite dvergar, der krafta som verkar mot gravitasjonen kjem frå elektrondegenerasjonstrykk;
 Nøytronstjerner, der krafta som verkar mot gravitasjon kjem frå nøytrondegenerasjonstrykk og kortvarige fråstøytande nøytron-nøytron-vekselverknader danna av sterk vekselverknad;
 Svarte hól, der fysikken i sentrum er ukjend. 

Kollapsen av ein kvit dverg tar titusenvis av år, medan stjerna bles bort dei ytre laga og dannar ei planetarisk tåke. Om ho har ei følgjestjerne, kan den kvite dvergen ta til seg materie frå følgjesstjerna fram til ho når Chandrasekhar-grensa, og gravitasjonskollapsen tar over igjen. I staden for å koallspe til det neste stadiet (nøytronstjerne), gjennomgår dei rømmande karbonfusjon, som bles bort i ein supernova type Ia. Nøytronstjerner vert danna av gravitasjonskollaps av større stjerner og er restane av andre typar supernovaer.

Enno større stjerner, over Tolman–Oppenheimer–Volkoff-grensa finn ikkje ein ny dynamisk likevekt sidan det ikkje finst noko kraft som står i mot gravitasjonen. Kollapsen held derfor fram utan at noko stoppar det. Når kollapsen når Schwarzschild-radiusen, kan ikkje ein gong lys sleppe unna stjerna, og ho har blitt eit svart hòl. I følgje teoriar vil det kollapsande objektet på eit tidspunkt nå den maksimale mogelege energitettleiken for eit visst romvolum, eller Planck-tettleiken. Dette er stadiet då dei kjende gravitasjonslovene ikkje gjeld lenger. Det finst fleire teoriar kva som skjer då, men på dette stadiet kan ein ikkje lenger rekne det som ein gravitasjonskollaps.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Gravitational collapse» frå ,  den 13. juni 2016. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Gravitasjonskollaps på arxiv.org

Svarte hòl
Stjerneastronomi
Gravitasjonslinse

Ei gravitasjonslinse er eit objekt, som ein galaksehop, mellom ei fjerntliggande kjelde (ein galakse i bakgrunnen) og ein observatør, som bøyer lyset frå kjelda gjennom ein linse-effekt når lyset kjem mot observatøren. Effekten vart føresett av den generelle relativitetsteorien til Albert Einstein, og vart først observert i 1979. 

Romtida kring eit massivt objekt (som ein galaksehop eller eit svart hòl) er bøygd, og som følgje av dette vil òg lysstråler frå ei kjelde lenger bak bli bøygd gjennom romtida.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Gravitational lens» frå ,  den 13. juni 2016.

Bakgrunnsstoff

Astrofysikk
Gravitasjonseffektar
Generell relativitet