alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Orogenese

Orogenese (gresk for «fjelldanning») er prosessane som dannar fjell. Ein kan sjå på desse prosessane som både tektoniske, geografiske og kronologiske hendingar sidan dei skapar særskilde strukturar, er knytt til tektonisk aktivitet og påverkar visse område med stein og jordskorpe og skjer innanfor ei tidsramme. 

Orogene hendingar skjer berre som følgje av platetektonikk. Problemstillingane som vart undersøkt og løyst under studiet av orogenese medverka stort til teorien bak platetektonikken, saman med studiar av dyre- og planteliv, geografi og midthavsryggar i 1950- og 1960-åra. 

Dei fysiske utslaga av orogenese (prosessen til orogenesen) er orogene belter eller orogen. Eit orogen er forskjellig frå fjellkjeder sidan eit orogen nesten kan vere fullstendig erodert bort og berre synleg ved å studere (gamle) berglag som har spor etter orogensen. Orogena er vanlegvis lange, tynne og bogeforma spor av bergartar som har ein tydeleg lineære struktur som har ført til terranar eller blokker av deformert stein, vanlegvis med senka skyveforkastingar mellom. Desse skyveforkastingane består av relativt tynne plater (ofte kalla dekke) og er fråskild tektoniske plater ved stein inn frå kanten av det samantrykte orogenet til kjernen, og er nært knytt til folding og utviklinga av metamorfose.

Den topografiske høgda på orogene fjell er knytt til prinsippet om isostasi, der Newton si gravitasjonslov er balansert mellom fjellkjeda med lett kontinentalskorpe og oppdrifta til den relativt kompakte mantelen. 

Erosjon gjer etter kvart sitt til at det meste av fjellet forsvinn og kjernen eller fjellrøtene kjem til syne som metamorfe bergartar frå titalskilometer ned i jordskorpa. Isostatiske rørsler som oppstår for å balansere oppdrifta til det orogenet som utviklar seg kan hjelpe til at kjernen vert pressa oppover mot overflata. Gamle orogene belter endar opp som lange bogeforma striper av krystallinske, metamorfe bergartar under yngre sediment som ligg oppå dei og fell bort frå den orogene kjernen.

Sjå òg 
 Kontinentkollisjon
 Platetektonikk

Bakgrunnsstoff 
 Kart over akadiske og takoniske orogenesar 
 Antarktisk geologi

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Orogeny» frå , den 18. august 2008. 
 

 
Geologiske prosessar
Platetektonikk
Statherium

Statherium (gresk Ρυαξ (statheros), tyder «stabil, fast») er den siste geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1800 millionar år sidan og enda for 1600 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

I denne perioden dukka dei første komplekse eincella livsformene opp. 

På dei fleste kontinent i perioden finn ein anten nye soklar eller enden på kratonisering av foldebelter.

Superkontinent Columbia oppstår i byrjinga av perioden.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Statherian» frå , den 18. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 
 
 

Geologiske tidsperiodar
Proterozoikum
Utopi

Ein utopi er ein førestilt lukkeleg stad eller tilstand. Ordet er danna av dei to greske orda ou ('ingen') eller eu ('god') og topos ('stad'). Det kan brukast om urealistiske tankar om draumesamfunn, eller om romanar som skildrar slike samfunn. 

Ordet «utopia» blei først brukt av briten Thomas More rundt 1516, då han gav ut De Optimo Reipublicae Statu deque Nova Insula Utopia, som regel kjend som Utopia, som var namnet på idealstaten More skildra i boka.

Det motsette av ein utopi er ein dystopi, ei skildring av eit svært dårleg samfunn. Både utopiar og dystopiar er vanlege å finna innan science fiction.

Kjende litterære utopiar 
 Utopia av Thomas More (1516)
 The New Atlantis av Francis Bacon (1626)
 Candide, ou l'Optimisme av Voltaire (1759)
 Island av Aldous Huxley (1962)

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Utopi» frå , den 18. august 2008. 
 

Litteratursjangrar
 
Greske ord og uttrykk
Kraton

Ein kraton (gresk kratos / κρἀτος, tyder «styrke») er ein gammal og stabil del av ei kontinentalskorpe som har overlevd samanslåinga og splittinga av kontinent og superkontinent i minst 500 millionar år. Enkelte er over 2 milliardar år gamle. Kratonar finn ein vanlegvis i indre område av kontinent og består typisk av eldgamle krystallinsk grunnfjell av lett felsisk vulkanske bergartar som granitt. Dei har ei tjukk skorpe og djupe røter som strekkjer seg langt ned i mantelen til eit djup på 200 km.

Uttrykket kraton vert nytta for å skilje indre delar av ei kontinentalskorpe frå område som mobile geosynklinale tråg, som er lineære belte av oppsamla sediment utsett for subsidens eller nedtrykking. Dei omfattande sentrale kratonane på kontinenta består både av skjold og plattformer, og krystallinsk grunnfjell. Eit skjold er den delen av kratonen der grunnfjell frå prekambrium vanlegvis strekkjer seg over store område på overflata. I motsetnad ligg platformer av grunnfjell ofte under horisontale eller benka sediment.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Cratons» frå , den 18. august 2008. 

Geologihistorie
 
Kontinent
Linolje

Linolje er ei planteolje vunne ut ved pressing av linfrø. Ho er særleg kjend som eit bindemiddel for pigment i måling.  Linolje  var vanleg bruka bindemiddel i måling frå mellomaldren fram til 1950-talet.  Linoljemåling vert enno bruka i mange samanhenger, både av kunsthandverkarar og ved antikvarisk restaurering av gamle hus. Olja blir også noko bruka som matolje.

Kaldpressa eller rå linolje
Linolje bli brukt som bindemiddel i måling frå mellomalderen, mellom anna i Olavsfrontalet frå 1300-talet. Denne olja vart framstilt ved kaldpressing.  Resultatet vart ein olje av god kvalitet, men prosessen utnytta berre om lag ein tredel av olja i frøa. Kaldpressa linolje har lang tørketid.  Den største fordelen ved kaldpressa linolje er at ho gulnar mindre enn den varmpressa olja. Ho vert difor bruka til framstilling av kunstnarmåling.

Varmpressa eller kokt linolje
I dag vert linolje til vanleg framstilt ved at linfrø vert finmalne og verma opp før ein pressar ut olja. Varmpressa olje er mørkare enn kaldpressa.  Ved oppverming til 280°C vert eggekvitestoffa i linolja felt ut, og linolja får gode tørkeeigenskapar.  Husmåling med linolje er til vanleg framstilt av kokt linolje.

Kjelder

 Pontus Tunander (1996): Dekorativ målning ICA bokförlag 1996 ISBN 91-534-1584-1
 Drange, Aanesen og Brænne: Gamle trehus Universitetsforlaget 1996 ISBN 82-00-21389-7

Bakgrunnsstoff

husflid
Biletkunst
Kunstmateriell
Måleutstyr
Kosttilskot
Matoljer
Planteoljer
Terran

Ein terran («landområde») er ein bit av jordskorpe som er danna på eller har brote av ei jordskorpeplate og vokse saman med skorpe som ligg på ei anna plate. Jordskorpeblokka eller biten bevarer si eiga særeigne geologihistorie, som er forskjellig frå det omliggande området. Sutursona mellom ein terran og jordskorpa han bind seg saman med er vanlegvis knytt til ei forkasting.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Terrane» frå , den 18. august 2008. 
 

Platetektonikk
Vaalbara

Vaalbara er det ein meiner kan ha vore det første superkontinentet på jorda. I følgje radiometrisk datering av kratonane som utgjorde Vaalbara, meiner ein at det eksisterte for 3,3 milliardar år sidan og kanskje så langt tilbake som for 3,6 milliardar år sidan. Bevis på dette er mellom anna geokronologiske og paleomagnetiske studiar mellom dei to kratonane frå arkeikum (protokontinent) kalla Kaapvaal-kratonen (Kaapvaal-provinsen i Sør-Afrika) og Pilbara-kratonen (Pilbara-regionen i Vest-Australia).

Andre bevis er likskap i strukturen til grønsteinbelta og gneisbelta til desse to kratonane. Dei same grønsteinbelta frå arkeikum har no spreidd seg over Superior-kratonen i Canada, og over kratonane til dei tidlegare kontinenta Gondwana og Laurasia. Vegen kratonane tok vidare for 2,8 milliardar år sidan er òg bevis på at dei ein gong hang saman. 

Det er ikkje sikkert kvifor Vaalbara braut opp, men geokronologiske og paleomagnetiske funn syner at dei to kratonane hadde ein 30 graders rotasjon rundt 2,78-2,77 milliardar år sidan, noko som tyder på at dei ikkje lenger hang saman for 2,8 milliardar år sidan.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Vaalbara» frå ,  den 18. august 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
Palaeos.com - Generell jordhistorie

Historiske kontinent
Superkontinent
Arkeikum
Huron-istida

Huron-istida var ei istid som varte frå 2400 millionar år sidan til 2100 millionar år sidan under periodane siderium og rhyacium i æraen paleoproterozoikum. Det var ein av dei strengaste istidene i historia og enkelte geologar meiner at ho var særs lik snøballjord-istida som skjedde i neoproterozoikum.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Huronian glaciation» frå ,  den 18. august 2008.  
 

Proterozoikum
Glasiologi
Istider
Intrusjon

Intrusjon er i geologi ein smeltemasse som består av vulkanske bergartar som vart danna ved krystallisasjon frå smelta magma under jordoverflata. Store bitar av magma som har størkna i djupet før dei når jordoverflata vert kalla plutonar og har fått namnet sitt etter Pluto som i romersk mytologi var gud over underverda. Bergartar av denne typen vert omtalt som plutoniske bergartar eller intrusivbergartar. Dette er i motsetnad til effusive bergartar. Smeltemasse som omringar ein pluton vert kalla sidebergartar.

Samansetning 

I samansetning inkluderer intrusivbergartar heile rekka av vulkanske bergartar, frå kompakt og mørk ultramafisk peridotitt til lys og laus alkalisk granitt og syenitt. Eit velkjent døme på ein intrusjon er Devils Tower i Wyoming i USA.

Strukturelle typar 

Intrusivbergartar finst òg i ei rekke former og storleikar – frå batolittar på storleik med fjell til åreliknande sprekk-fyll av aplitt. Intrusive strukturar vert ofte klassifisert mellom anna med omsyn til foliasjon av steinen: dersom intrusjonen er parallell til sidebergarten er hovudbergarten ein konkordant, medan dersom han skjærer tvers over er han ein diskordant. Strukturelle typar inkluderer:

 Batolitt – store uregelmessige intrusjonar.
 Stokk – Mindre, irregulære diskordante intrusjonar.
 Gang i geologi – Ein relativt smal, lagdelt, diskordant smeltemasse, ofte i nær vertikalt retning.
 Lagergang/sill – Ein relativt tynn, lagdelt konkordant smeltemasse som har intrudert langs lagflater, ofte i nær horisontal stilling når dei oppstår, men kan intrudere i skråstilte sedimenterte lag, eller så kan hele massen verte skråstilt av seinare deformasjon.
 Lavapropp: Sirkulær eller hylseforma nær-vertikal steinmasse, som tidlegare kan ha vore ein vulkansk skorstein.
 Lakkolitt – Kokordant smeltemasse som ein nær flat sokkel og kuppelforma øvre overflate. Han har vanlegvis ein skorstein under.
 Lopolitt – Konkordant smeltemasse med ein base som er grunn, konveks base (skålforma) og ein øvre del som varierer mellom flat og nedhengande. Kan ha gang eller skorstein under.
 Fakolitt – Ein konkordant linseforma pluton som vanlegvis ligg på toppen av ein antiklinal eller i renna til ein synklinal.

Sjå òg 
 Pluton

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Intrusjon» frå , den 18. august 2008. 
 

Vulkanologi
Petrologi
Vulkanske bergartar
Superkontinentet Columbia

Columbia er eit av dei eldste superkontinenta på jorda. Det vart først lagt fram av J.J.W. Rogers og M. Santosh, og ein meiner det eksisterte i perioden frå 1,8 til 1,5 milliardar år sidan i paleoproterozoikum. Det bestod av proto-kratonar som utgjorde dei tidlegare kontinenta Laurentia, Baltica, Ukraina, Amazonia, Australia og kanskje òg Sibir, Nord-Kina og Kalahari i tillegg. Bevis for eksistensen til Columbia er basert paleomagnetiske data.

Storleik og plassering 
Columbia er estimert til å ha vore om lag 12 900 km frå nord til sør og om lag 4800 km på det breiaste. Austkysten av India hang fast i vestlege delar av Nord-Amerika, medan sørlege delar av Australia hang saman med vestlege delar av Canada. Det meste av Sør-Amerika var snudd andre vegen slik at dagens Brasil låg langs austsida av Nord-Amerika og danna ein kontinentalmargin som strekte seg inn i sørlege område Skandinavia.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Columbia (supercontinent)» frå , den 18. august 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

Superkontinent
Proterozoikum
Mesoproterozoikum

Mesoproterozoikum er den andre geologisk æraen i eonet proterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1600 millionar år sidan og enda for 1000 millionar år sidan.

Store hendingar i denne æraen er danninga av superkontinentet Rodinia, oppbrytinga av superkontinentet Columbia og utviklinga av kjønna formeiring.

Bakgrunnsstoff 
 GeoWhen database

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Mesoproterozoic» frå , den 18. august 2008. 
 

Geologiske tidsperiodar
 2
Rodinia

Rodinia (frå russisk родина, eller «moderland») er eit tidlegare superkontinent som truleg vart danna for omkring ein milliard år sidan i neoproterozoikum. Kontinentet låg hovudsakleg sør for ekvator, og dekte Sørpolen. For rundt 600 millionar år sidan var store delar av kontinentet dekt av isbrear.

Kontinentet byrja å sprekke opp før kambrium i Gondwana, Nord-Amerika, Sibir, Avalonia (England og delar av Belgia) samt Baltica, der det som skulle verte Noreg låg. Desse kontinenta gjekk seinare saman til superkontinentet Pangea, som sprakk opp til Laurasia (seinare Nord-Amerika og Asia) og Gondwana (Afrika, Sør-Amerika, Australia, Antarktis, Madagaskar og India).

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Rodinia» frå , den 18. august 2008. 
 

Superkontinent
Proterozoikum
Calymmium

Calymmium (gresk calymma, tyder «dekke») er den første geologiske perioden i mesoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1600 millionar år sidan og enda for 1400 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

I perioden så ekspanderte det eksistertande plattformdekket seg eller ved nye platformer på nylege kratoniserte grunnfjell.

Superkontinentet Columbia braut opp i mindre bitar under calymmium, om lag for 1500 millionar år sidan.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Calymmian» frå , den 18. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 
 
 

Geologiske tidsperiodar
Proterozoikum
Ectasium

Ectasium (gresk ectasis, tyder «utviding») er den andre geologiske perioden i mesoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1400 millionar år sidan og enda for 1200 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Namnet kjem av plattformdekket som heldt fram å utvide seg i denne perioden.

Ein har funne spor av eukaryotisk raudalgar, Bangiomorpha pubescens, i 1200 millionar år gamle berglag i Hunting-formasjon (Somerset Island i Canada). Dette er den eldste kjønnsleg formeirande organismen ein kjenner til, og derfor før dei tidlegaste kjende fleircella organismane.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Ectasian» frå , den 18. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene:
 
 

Geologiske tidsperiodar
Proterozoikum
Plattformdekke

Eit plattformdekke er i geologi dei sedimentære og vulkanske førekomstane som ligg oppå ein kraton.

Geologi
Platetektonikk
Stenium

Stenium (gresk stenos, 'smal') er den siste geologiske perioden i mesoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1200 millionar år sidan og enda for 1000 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.

Namnet kjem av dei smale polymetamorfe belta som danna seg i denne perioden. 

Superkontinentet Rodinia samla seg under stenium. 

Det eldste dømet me kjenner på kjønna formeiring er funne i fossil frå denne perioden.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Stenian» frå , den 18. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 
 
 

Geologiske tidsperiodar
Proterozoikum
Snøballjorda

Snøballjorda (av engelsk: Snowball Earth) er ein hypotese som prøver å forklare ei rekkje fenomen i geologiske lagrekkjer gjennom å føreslå ei istid under yngre proterozoikum (1 000–542 millionar år sidan) som var så alvorleg at heile jorda var dekt av isbrear. Uttrykket «Snowball Earth» vart først nytta i 1992 av Jospeh Lynn Kirschvink ved California Institute of Technology.

Paul F. Hoffman ved Harvard University støttar teorien om snøballjorda og peikar mellom anna på flyttblokker, som berre kan eksistere som følgje av isbresmelting, i Namibørkenen. Det er vanskeleg å forklare eksistensen til desse flyttblokkene på annan måte enn med denne teorien, sidan det ikkje finst nokre andre geologiske teoriar som kan forklare førekomsten av glasiale avleiringar i form av tillitt i Namibia. 

Hyopotesen kom til som følgje av forsking på «atomvinteren» under den kalde krigen, men vart lenge avfeidd av forskarar på grunn av utrekningar som ein russisk matematikar gjorde der han viste at jorda aldri ville tine opp igjen om noko slikt skjedde. Tilhengjarar av teorien meiner derimot at vulkansk aktivitet kan få sjølv ei jord som er heilt dekt av isbrear til å tine opp igjen. Vulkanar slepp ut CO2 og om heile jorda var dekt av isbrear, kunne ikkje lenger berggrunnen ha teke opp gassen ved forvitring, heller ikkje ved biologiske kalkavsetningar og planteproduksjon. Dette ville dermed ført til auka mengder CO2 i atmosfæren, auka drivhuseffekt og temperaturar høge nok til å smelte isen att. Den kalde snøballtilstanden ville difor ta slutt og i ein overgangsperioden ville det ha blitt særs varmt. Karbondioksiden som vart skylt ut av atmosfæren som hydrogenkarbonat i havet med nedbøren og avrenninga batt seg til oppløyst magnesium og kalsium som karbonat (kalk), og dette syner seg verda over ved at tillittane frå seint i prekambrium ligg under tjukke avleiringar av karbonat.

Under desse kalde periodane må det meste av livet på jorda ha vorte utsletta, bortsett frå somme miljø på havbotnen under isen og i vulkanske område. Det var lite planter og dyr på jorda i denne tida, og dei livsformene som fanst her ville ha blitt påført store påkjenningar mellom ekstrem kulde og varme, men det stimulerte kanskje samstundes til ei eksplosiv utvikling av nye artar, som var betre tilpassa tilhøva. Tilhengjarar av snøballteorien har påpeikt at «den kambriske eksplosjonen», då særs mange nye livsformer utvikla seg, kom like etter den påståtte snøballjorda.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Snöbollsjorden» frå , den 18. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 BBC Horizon, 22 februar 2000, Snowball Earth''''

 

Glasiologi
Klimahistorie
Istider
Proterozoikum
Klimapådrag
Geologihistorie
Måstad

Måstad, eller Mostad er ei veglaus grend på Værøy i Nordland.Tidleg på 1900-talet budde det om lag 150 menneske i grenda. Etter andre verdskrigen minka folketalet sterkt, og i 1974 vår Måstad fråflytt. Mange av husa vart flytte når bebuarane drog. Busetnaden har vore på ein steinete strandvoll under eit bratt fjell. Ein kan koma til Måstad på ein tildels bratt sti. Hamneforholda er dårlege, noko som var ein viktig grunn til fråflyttinga. 

I tillegg til fiske og litt jordbruk har fuglefangst vore viktig for kosthald og økonomi. Særleg har lundefangst vore viktig. Måstad er kjend fordi det var herifrå stamhundane til norsk lundehund kom. Denne rasen vert gjerne kalla Mostadhund.

Kjelder 
 Dag Sørli: De gamle fuglefangernes grend. Bodø 1998

Geografi i Værøy
Bygder i Nordland
Knutekål

Knutekål (Brassica oleracea var. gongylodes) er ei grønsak i kålslekta som har same form som matnepe. I matlaging vert ho brukt om lag som kålrot. Knutekål er ein oppsvulma stengel med blad rundt heile knollen, 6-8 cm i diameter.

Grønsaker
Kålslekta

cs:Košťálová zelenina#Kedluben
Neoproterozoikum

Neoproterozoikum er ein geologisk æra i eonet proterozoikum i prekambrium og varte i tidsperioden som startar for 1000 millionar år sidan og enda for 542 +/- 0,3 millionar år sidan.. Vidare er neoproterozoikum delt inn i periodane tonium, kryogenium og ediacara. Den strengaste istida ein kjenner til i historia skjedde i kryogenium då isbreane kan ha nådd ekvator og kanskje dekte heile jorda i det som er vorte kalla snøballjorda. Dei tidlegaste fossila av fleircella liv er funne i edicara, inkludert dei første dyra.

Geologi 
Då neoproterozoium starta låg superkontinentet Rodinia, som hadde oppstått seint i mesoproterozoikum, på begge sider av ekvator. Under tonium starta forkastingar å bryte Rodinia inni i fleire individuelle landmassar. Kanskje var det at dei fleste kontinenta låg på låge breidder som var medverkande til at dei største istidene ein kjenner til oppstod i denne æraen, inkludert Sturti- og Marino-istida. Ein meiner at desse istidene kan ha vore så omfattande at dei strekte seg til ekvator - ein tilstand kalla snøballjord.

Paleobiologi 

På 1800-talet sette paleontologar startar for fleircella liv til då dei første dyra med hardt ytre, trilobittar og archaeocyathar, først dukka opp ved byrjinga av kambrium. Tidleg på 1900-talet fann paleontologar fossil av fleircella dyr som var eldre enn kambrium. Ein kompleks fauna vart funne sørvest i Afrika i 1920-åra, men vart feildatert. Andre mogelege tidlege fossil vart funne i Russland, England, Canada og andre stader (sjå edicarisk biota). Enkelte vart fastsette til å vere pseudofossil, medan andre viste seg å vere ein del av heller komplekse biota som ein framleis ikkje heilt forstår fullt ut. Minst 25 regionar rund om i verda inneheld fossil av fleircella dyr funne før kambrium.

Eit par av dei tidlege dyra ser ut til å kunne vere forgjengarar for moderne dyr. Dei fleste fell innanfor grupper av bregneblad-liknande dyr, skiveforma dyr, madrass-liknande dyr, små kalkhaldige røyr og pansra dyr med ukjend opphav. Desse vart tidlegare kjend som ein del av «den vendiske biotaen» før perioden vart namngjeve, og vert i dag kalla den edicariske biotaen. Dei flest hadde blaut kropp. Forholdet mellom desse og moderne dyr er lite kjend. Enkelte paleonotologar knyt mange av desse formene til moderne dyr. Andre ser at det kan vere eit forhold mellom dei, men meiner at dei fleste edicariske dyra er ukjende dyreartar. 

I tillegg til den edicariske biotaen er det seinare funne to andre typar biota i Kina (den såkalla Doushantuo-formasjonen og Hainan-formasjonen).

Den siste perioden 

Namnet på den siste perioden i neoproterozoikum har endra seg opp gjennom åra. Russiske geologar kalla den siste perioden venedium, kinesarane kalla han sinium og australiarar og nordamerikanarar kalla han edicara. I 2004 fastsette International Union of Geological Sciences namnet til edicara. Grensene for edicara er dei einaste i heile prekambrium som er definert biologisk og ikkje ved hjelp av stratigrafi.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «en:» frå , den 19. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 
  
 

 3
Geologiske tidsperiodar
Tonium

Tonium (gresk tonas, tyder «utstrekking») er den første geologiske perioden i neoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1000 millionar år sidan og enda for 850 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men basert på radiometrisk datering.

Superkontinentet Rodinia starta å bryte opp i denne perioden. 

Den første spreiinga av acritarchar skjedde i tonium.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Tonian» frå , den 18. august 2008. 
  oppgav desse kjeldene:
 
 

Geologiske tidsperiodar
Proterozoikum
Kostenki

Kostenki er ein landsby i Voronezj oblast vest i Russland. Han er kjend for ei rekke funn etter moderne menneske frå eldre steinalder. 

Nokre funn er dekte av eit oskelag frå vulkanutbrot i campanium for rundt 40 000 år sidan, slik at staden må ha vore busett før dette. Like over oskelaget blei nokre av dei eldste synålene vi kjenner funne.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Kostenki» frå ,  den 19. august 2008.  

arkeologiske funnstader i Russland
landsbyar i Russland
Voronezj oblast