alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
County Donegal

County Donegal (irsk Contae Dhún na nGall, «utlendingane sin festning») er eit grevskap i Republikken Irland nord på Irland i provinsen Ulster. Grevskapet er eit av tre grevskap i Ulster som ikkje ligg i Nord-Irland. 

County Donegal grensar til Fermanagh, Tyrone og Londonderry i Nord-Irland i aust, og Leitrimi sør. I nord og i vest ligg Atlanterhavet. 

Grevskapet vart tidlegare òg kalla Tyrconnel (irsk Tír Chonaill), etter jarledømet Tyrconnel. Forsøk på å gjere dette til offisielt namn på slutten av 1900-talet stranda då det vart påpeikt at halvøya Inishowen historisk sett ikkje er det same som Tyrconnel.

Administrasjonsbyen er Lifford, medan den største byen er Letterkenny. Sistnemnde var ein periode den raskest voksande byen i Vest-Europa. Det høgaste punktet er Errigal på 752 moh..

Geografi 
Donegal består for det meste av lågt fjellandskap, med fleire fjordar langs kysten. Lough Swilly og Lough Foyle som dannar grense mot Nord-Irland, er dei viktigaste av desse. Klippene Slieve League er av dei høgaste kystklippene i Europa, og Malin Head på Inishowenhalvøya er det nordlegaste punktet på øya. Utanfor kysten ligg øyane Arranmore og Tory Island, som er busett og høyrer til grevskapet. Det er òg fleire øyar som ikkje er busett.

Den eldste kjende irske bergarten er om lag 1,7 milliardar år gamal, ein gneistype på øya Inishtrahull utanfor kysten av Donegal. I andre delar av Donegal er det funne stein som har oppstått som avleiringer etter isbrear, noko som viser at det som skulle verte til øya Irland var delvis dekt av is i ei av istidene. Der har derimot vore umogeleg å tidfeste desse avsettingane nøyaktig på grunn av seinare landheving.

Klimaet er mildt for denne breiddegraden på grunn av Golfstraumen.

Språk 
Dialekten av det irske språket som vert tala i Donegal er distinkt, og har tatt opp i seg trekk frå skotsk gælisk. Det finst ein gaeltacht (irsktalande område) i Donegal, der dei snakkar vest-ulsterdialekt. Tidlegare var det òg ein gaeltacht på Inishowen, der dei brukte aust-ulsterdialekt. Donegalirsk har stor påverknad på irsktalande i det nordlege Irland, og dei som brukar språket der talar det derfor normalt med ein markant forskjellig uttale enn den «offisielle» uttalen som vert brukt i RTÉ sine sendingar

Ulsterskotsk vert òg talt av ein del menneske i Donegal.

Byar og landsbyar i County Donegal 
 Ardara
 Ballybofey, Ballyshannon, Buncrana, Bundoran, Burtonport
 Carndonagh, Carrigart, Clonmany, Creeslough, Castlefin, Culdaff
 Donegal, Downings, Dunfanaghy, Dungloe
 Glencolmcille, Glenties, Gort an Choirce, Greencastle, Gweedore
 Falcarragh
 Letterkenny, Lifford
 Kerrykeel, Kilcar, Killybegs, Kilmacrennan
 Magheroarty, Milford, Moville, Muff
 Newtowncunningham
 Ramelton, Rathmullan
 Stranorlar

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Donegal» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

 
Grevskap i Republikken Irland
County Monaghan

County Monaghan (irsk Contae Mhuineacháin) er eit grevskap i Republikken Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. Grevskapet er eit av tre grevskap i Ulster som ikkje ligg i Nord-Irland. Administrasjonsbyen er Monaghan.

County Monaghan grensar til Tyrone, Londonderry og Armagh i Nord-Irland, og Louth i aust, Meath i sør og Cavan i vest. 

Namnet kjem frå muine cheain, som tyder landet med dei små åsane. Dette viser til det spesielle landskapet som er dominert av låge åsryggar som er eit resultat av erosjon frå isbrear ved slutten av siste istid. 

Diktaren Patrick Kavanagh, som vert rekna som ein av dei viktigaste irske diktarane på 1900-talet, vart fødd i Monaghan. Diktet hans Stony Grey Soil refererer til grevskapet.

Byar og landsbyar i County Monaghan 
 Ballinode, Ballybay
 Carrickmacross, Castleblayney, Clones
 Emyvale
 Inniskeen
 Glaslough
 Killanny
 Magheracloone, Monaghan
 Newbliss
 Rockcorry
 Scotstown, Smithborough (eller Smithboro)
 Tydavnet, Tyholland

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Monaghan» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

Grevskap i Republikken Irland
County Antrim

County Antrim (irsk Contae Aontroma) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. Den tradisjonelle administrasjonsbyen er Antrim, men den siste perioden før grevskapet mista sin administrative funksjon i 1970 vart det styrt frå Ballymena.

County Antrim grensar til Londonderry i vest og Down i sør. I sørvest ligg Lough Neagh, medan Irskesjøen ligg mot aust og Atlanterhavet ligg i nord. 

Eit fylke, Antrim County, i delstaten Michigan i USA er kalla opp etter County Antrim.

Byar og landsbyar i County Antrim 
 Antrim
 Belfast (delvis i Down)
 Ballycastle, Ballyclare, Ballymena, Ballymoney, Bushmills
 Carrickfergus
 Glengormley
 Larne
 Lisburn
 Newtownabbey
 Portrush

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «County Antrim» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

 *
Grevskap i Nord-Irland
Trond Henriksen

Trond Børge Henriksen () er ein norsk fotballtrenar. Han er hovudtrenar for Rosenborg Ballklub (2020). Også medan Knut Tørum var hovudtrenar i klubben arbeidde Henriksen som assistenttrenar.

Anna 
Henriksen vart hovudtrenar for Rosenborg Ballklub den 25. oktober 2007 då Knut Tørum slutta i jobben. Han hadde denne stillinga fram til 1. juni 2008 då Erik Hamren tok over.

Norske fotballtrenarar
Folk frå Trondheim
County Armagh

County Armagh (irsk Contae Ard Mhacha) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. Grevskapet vert kalla «Irland sin frukthage» på grunn av den fruktbare jorda. Tradisjonelt administrasjonssete i grevskapet er Armagh.

County Armagh grensar til Down i aust og Tyrone i nord. I vest ligg Monaghan og i sør Louth, begge i Republikken Irland. Armagh grenser òg til Lough Neagh i nord. 

Den sørlege delen av Armagh har sidan 1970-åra vore eit av dei mest militariserte områda i Vest-Europa. Årsaka til dette er at det i folkesetnaden er ein stor majoritet av nasjonalistar, slik at det har vore lett for væpna grupper å operere der. Denne delen av grevskapet har i pressen ofte vorte omtalt som Bandit country (Bandittlandet).

Etter reforma av lokalstyret i Nord-Irland har ikkje lenger grevskapet noko administrativ funksjon, og er erstatta av distrikt.

Byar og landsbyar i County Armagh 
 Armagh
 Craigavon
 Crossmaglen
 Lurgan
 Portadown
 Tandragee

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Armagh» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

Grevskap i Nord-Irland
County Down

County Down (irsk Contae an Dúin) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. Etter omlegginga av lokalstyret i Nord-Irland har det ikkje lenger noko administrativ funksjon, og er i den samanheng erstatta av distrikt. Den tradisjonelle administrasjonsbyen er Downpatrick. 

County Down grensar til Armagh i vest og Antrim i nord. I sørvest ligg Louth i Republikken Irland, medan Irskesjøen ligg mot aust og i sør. 

Mournefjella omfattar mellom anna Slieve Donard, som er det høgaste punktet i Nord-Irland med 848 moh.. Ved ein annan topp, Slieve Croob har elva Lagan sitt utspring. Ei anna elv som renn gjennom grevskapet er Newry.

Ein del av Down er kjend som Brontë Country, etter Patrick Brontë, faren til Anne, Charlotte og Emily Brontë, som vart fødd i området.

Byar og landsbyar i County Down 
 Annalong, Ardglass
 Belfast (delar av byen, størstedelen ligg i Antrim)
 Ballynahinch, Banbridge, Bangor
 Carryduff, Comber
 Donaghadee, Downpatrick
 Hillsborough, Holywood
 Kilkeel, Killyleagh
 Newcastle, Newry, Newtownards
 Portaferry
 Rostrevor
 Saintfield
 Warrenpoint

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Down» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

Grevskap i Nord-Irland
County Fermanagh

County Fermanagh (irsk Contae Fhear Manach) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. 

County Fermanagh grensar til Tyrone i nordaust. Av grevskap i Republikken Irland grenser Fermanagh til Donegal i nord, Leitrim i vest, Cavan i sør og Monaghan i aust. 

Etter omlegginga av lokalstyret i Nord-Irland vart distriktet Fermanagh oppretta. Dette omfattar heile det gamle grevskapet, i tillegg til delar av det gamle Tyrone. 

Grevskapet utgjer den vestlegaste delen av Det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland. 

Landskapet i Fermanagh er dominert av dei to innsjøane Øvre og Nedre Lough Erne. Det høgaste punktet i Fermanagh er Cuilcagh på grensa til Cavan, 665 moh.

Dei viktigaste næringsvegane er landbruk og turisme. Området er eit populært feriemål, spesielt for båtferie på Lough Erne og kanalen mellom innsjøane og elva Shannon. 

Den viktigaste byen er Enniskillen, som tidlegare var administrasjonssby i grevskapet. Andre byar er Irvinestown og Lisnaskea.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Fermanagh» frå ,  den 25. oktober 2007.

Bakgrunnsstoff

 
Grevskap i Nord-Irland
County Londonderry

County Londonderry (irsk Contae Dhoire) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. 

County Londonderry grensar til Tyrone i sør og Antrim i aust. I vest grensar grevskapet til County Donegal i Republikken Irland og i nord ligg Atlanterhavet. I søraust ligg Lough Neagh.

Den viktigaste byen, som tidlegare var administrasjonsby, er Derry eller Londonderry. Sidan 1973 har ikkje grevskapet hatt nokon administrativ funksjon, og er i den samanheng erstatta av distrikt. 

Namnet på byen og grevskapet var opphavleg Derry, men på grunn av Londonfirma si deltaking i busetnaden av Ulster fekk han nytt namn. Nordirske nasjonalistar held på det gamle namnet både på byen og grevskapet, og i Republikken Irland nyttast òg forma Derry i offisielle samanhenger. 

Grevskapet er nyare enn dei andre på øya. Det vart oppretta seinare då Coleraine vart slått saman med delar av Antrim, Donegal og Tyrone. Årsaka til dette er at byen sine styresmakter ønskte å få kontroll over omlandet, og pressa gjennom opprettinga av ei ny administrativ eining.

Byar og landsbyar i County Londonderry 
 Arghadowey
 Ballykelly, Bellagy
 Castledawson, Coleraine
 Derry, Desertmartin, Draperstown, Dumananagh
 Dungiven
 Eglinton
 Feeny
 Garvagh
 Kilrea
 Limavady, Londonderry
 Maghera, Magherafelt, Moneymore
 Portstewart
 Springhill

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Londonderry» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

 
Grevskap i Nord-Irland
County Tyrone

County Tyrone (irsk Contae Thír Eoghain) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. 

County Tyrone grensar til Fermanagh i sørvest, Londonderry i nordaust, Armagh i søraust. I aust ligg Lough Neagh. Av grevskap i Republikken Irland grensar Tyrone til Donegal i nordvest og Monaghan i sør. 

Tidlegare var grevskapet større, og inkluderte den delen County Londonderry som ligg aust for elva Foyle. 

Det er det største av dei seks grevskapa i Nord-Irland. Etter endringane i lokalstyreordninga har ikkje grevskapet lenger noko administrativ funksjon. Tyrone er delt i fire distrikt: Cookstown, Dungannon, Omagh og Strabane. I tillegg er ein mindre del av grevskapet inkludert i distriktet Fermanagh.

Byar og landsbyar i County Tyrone 
Den tradisjonelle administrasjonsbyen i Tyrone er Omagh. Andre store byar er Strabane, Dungannon og Cookstown. Av mindre byar finn ein Fivemiletown, Castlederg, Coalisland, Donaghmore, Ardboe, Pomeroy og Carrickmore.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «County Tyrone» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 

 
Grevskap i Nord-Irland
Byar i Republikken Irland

Dette er ei liste over byar i Republikken Irland. Her er berre dei hundre største tekne med. Folketala er etter folketeljinga i 2006. Byar som på Irland er klassifisert som city, er utheva med feit skrift.
Randolph Churchill

Lord Randolph Henry Spencer Churchill () var ein britisk konservativ politikar, han var tredje son til den sjuande hertugen av Marlborough og far til Winston Churchill.

Randolph Churchill blei fødd på familieslottet Blenheim Palace og fekk første del av undervisninga si heime. I 1863 byrja han på Eton College, men utan å utmerke seg verken intellektuelt eller fysisk. Deretter tok han vidare utdanning ved Oxford, der han byrja i 1867 og blei uteksaminert i 1870.

I 1874 blei han vald inn i Parlamentet for det konservative partiet for kretsen Woodstock. Same år gifta han seg også med Jeanette (Jennie) Jerome, dotter av den amerikanske millonæren Leonard Jerome. Paret Churchill hadde to søner, Winston Leonard Spencer Churchill (1874–1965) og John Strange Churchill (1880–1947). Kona sine sosiale kontaktar hjelpte til å fremje Lord Randolphs tidlege karriere, men dei same kontaktene var også ei viss kjelde til uro fordi ho hadde ein rekkje elskarar; blant dei Edward Albert, framtidig konge av Storbritannia.

I sin tidlege politiske karriere angreip Lord Randolph både dei liberale og sine eigne konservative; gruppa rundt han blei etterkvart kalla «the forth party». I byrjinga av 1880-åra formulerte han ein ny politisk plattform for det konservative partiet, kalla «Tory democracy», ideen var at dei konservative burde fremje reform i staden for å motsetje seg det. Ved ein slik politikk ville dei konservative kunne utmanøvrere sine motstandarar i det liberale partiet. Lord Randolphs nye politiske linje slo gjennom og i 1884 blei han vald til formann i partiet.

Ved valet i 1885 vann dei konservative og Lord Randolph fekk stillinga som minister for India, året etter blei han finansminister. I desember 1886 gjekk han av, avgangen var eit taktisk spel for å utmanøvrere politiske motstandarar innan partiet, men han blei sjølv utmanøvrert og fekk ikkje nokon ny stilling i regjeringa.

Churchill heldt fram som meinig parlamentsmedlem, men helsa hans var dårleg. Dei siste åra av sitt liv brukte han mykje tid på reiser, sport og sosialt liv. Hausten 1894 drog han saman med kona si på ein lengre reise for å kome til krefter att, men han var så sjuk at han raskt måtte returnere og døydde 24. januar året etter.

Britiske parlamentsmedlemmar
Britiske ministrar
Ekspresjonisme

Ekspresjonisme og ekspresjonistisk er nemning for ei uttrykksform og ei retning innanfor kunst. Den har prega både biletkunst, litteratur, musikk, teater, film og arkitektur. Eit «ekspresjonistisk» kunstverk vert oppfatta å uttrykke dei indre kjenslene hos opphavspersonen, formidla i ei subjektiv og vridd avbilding av den ytre verda. Uttrykket i ekspresjonistisk biletkunst er ofte intense, kantete, utflytande og grensesprengande.

Historikk 
Døme på ekspresjonistiske stilelement finst langt tilbake i kunsthistoria, som i bilete til den spanske barokkmålaren El Greco, eller i Francisco Goya sine «svarte måleri». Kunstretningar som postimpresjonisme, fauvisme og symbolisme, med målarar som Edvard Munch, Paul Gauguin, Paul Cézanne og Vincent van Gogh vert oppfatta som forløparar for ekspresjonismen.

Kunstretninga ekspresjonisme vert først og fremst knytt til Tyskland i åra mellom 1900 og 1940. Kunstnargrupper som Die Brücke og Der Blaue Reiter vert sett som dei mest framståande representantane for den tyske ekspresjonismen, i tillegg til filmskaparen Fritz Lang.

Ekspresjonisme vart oppfatta som ei motsetning til impresjonismen. I eit ekspresjonistisk kunstverk vil gjengjevinga av inntrykk av den sette verda, måtte vike for komplekse tolkingar av den personlege psyken. Ekspresjonistisk kunst vert gjerne knytt til framstillingar av angst og sjeleleg mørker, og kan sidestillast med andre viktige kunstnariske og intellektuelle rørsler på 1900-talet som eksistensialisme og psykoanalytiske teoriar om det underbevisste.

Ekspresjonistisk kunst var fordømt av dei tyske nazistane som «entartete Kunst». Med det meinte dei kunst som hadde utarta og degenerert til eit lågareståande kulturutrykk.

Ekspresjonistiske biletkunstnarar 
 Max Beckmann
 Vincent van Gogh
 Vasilij Kandinskij
 Ernst Ludwig Kirchner
 Oskar Kokoschka
 Franz Marc
 Edvard Munch
 Rolf Nesch
 Emil Nolde
 Egon Schiele
 Chaim Soutine

Ekspresjonistiske forfattarar 
 Franz Kafka
 Stanisław Przybyszewski
 August Strindberg
 Georg Trakl

Ekspresjonistiske komponistar 
 Arnold Schönberg
 Anton Webern 
 Alban Berg

Ekspresjonistiske filmskaparar 
 Fritz Lang

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «nb:» frå , den 1. september 2010. 
 

Kunsthistorie
Cork

Cork (irsk Corcaigh) er den nest største byen i Republikken Irland og den tredje største på Irland etter Dublin og Belfast. Han er det administrative senteret i County Cork og den største byen i provinsen Munster.

Byen har om lag 120 000 innbyggjarar og med forstadane om lag 190 000. Storbyområdet til Cork har om lag 274 000 innbyggjarar, medan Greater Cork-området har om lag 380 000.

Namnet på byen kjem av det irske ordet corcach som tyder «myrlendt stad» og refererer til plasseringa ved elva Lee. Cork har hatt rykte på seg for å vere ein by av opprørarar heilt tilbake til då dei støtta tronpretendenten Perkin Warbeck i 1491 etter Rosekrigane. County Cork har derfor kallenamnet «the Rebel County» («Opprørsgrevskapet») og corkoniarane refererer stundom til Cork som den «verkelege hovudstaden i Irland».

Elva Lee renn gjennom byen og dei sentrale delane av byen er bygd på ei øy i elva like før ho renn ut i Lough Mahon og så ut i Cork Harbour, ei av dei største naturlege hamnene i verda. Byen er ein stor irsk hamneby med kaianlegg langs Lee og på austsida av byen.

Historie 

Cork var opphavleg ein klosterbusetnad grunnlagd av St. Finbarr på 500-talet. Han fekk byrettar av Kong Johan i 1185. Tittelen Borgarmeister av Cork (Mayor) vart oppretta som eit kongeleg privilegium i 1318 og tittelen vart endra til Lord Mayor i 1900.

Igjennom hundreåra har mykje av byen vorte øydelagd og bygd opp att etter åtak frå vikingar eller nordbuarar. Ein meiner at Cork, som Dublin, var eit viktig handelssenter i det globale skandinaviske handelsnettverket. Ein gong var det bymurar rundt heile byen og fleire delar av bymuren står framleis i dag. 

Under den irske sjølvstendekrigen brann sentrum av Cork ned etter brannar påsett av Black and Tans, og byen var åstad for harde kampar mellom irske geriljastyrkar og britiske styrkar. Under den irske borgarkrigen var Cork ei stund halde av anti-avtale-styrkar før han vart gjenerobra av den irske hæren etter eit åtak frå sjøen.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Cork (city)» frå ,  den 25. oktober 2007.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 

 The Peoples Republic of Cork
 Arkitektur i Cork
 Hamna i Cork
 Ordbok med slang frå Cork
 Cork sin sjølvstendekrig
 Biletgalleri  

Byar i Republikken Irland
 
Europeiske kulturhovudstader
Hamnebyar i republikken Irland
Stader frå norrøn tid
Ausekar

Ausekar eller auskjer er ein ausereiskap for båtar. Det har tadisjonelt vore laga av tre. Eigna treslag har vore furu, gran, or eller osp. 
Måla på ausekaret er etter båten. Ein regel har vore at lengda på auskaret i tommar svarar til lenda på båten i alner. Breidda er gjerne 3/4 av lengda. Lenga på handtaket svarar til handbreidda.

Til store båtar har det vore brukt store ausekar for to hender. I tillegg til handtaket er det då plassert ei stropp eller ei vidje tvers over karet. 

I nyare tid har ausekar vorte laga av plast.

Kjelder 
 Jon Bojer Godal: Tre til båtar, Landbruksforlaget, Oslo 2001. ISBN 82-529-2403-4

Treting
Trebåtar
Tilbehøyr i båt
Limerick

Limerick (irsk Luimneach) er den tredje største byen i Republikken Irland. Han er administrasjonssete i County Limerick i provinsen Munster midt på vestkysten av Irland. Byen ligg ved elva Shannon og har litt over 90 000 innbyggjarar med om lag 130 000 innbyggjarar i storbyområdet.

Historie 
Luimneach var opphavleg eit namn på området ved breidda av Shannon-estuaret, som vart kalla Loch Luimnigh. Dei tidlegaste busetjingane i området var på øya Inis Sibhtonn i tida før vikingar kom til staden. Denne øya vart òg kalla Inis an Ghaill Duibh.

Sjølve byen vart grunnlagd av vikingar i 812. Normannarane bygde om byen på 1100-talet med bygg som King John's Castle og St Mary's Cathedral. Under borgarkrigane på 1600-talet hadde byen ei viktig rolle og vart omleira av Oliver Cromwell i 1651 og to gonger av vilhelmittane i 1690-åra. Limerick voks seg rik gjennom handel på 1700-talet, men Act of Union i 1800 og den store hungersnøden førte til ein økonomisk nedgang som først vart avbrote ved den såkalla keltiske tigeren i 1990-åra. 

Limerick vart forbunde til jerbanelinja mellom Dublin og Cork i 1848 og til Waterford i 1853. Opninga av sidespor i 1850- og 1860-åra utvikla Limerick til eit kommunikasjonssenter i regionen.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Limerick» frå ,  den 25. oktober 2007.  
 
 The History of Limerick City, av Sean Spellissy (1998)

Bakgrunnsstoff 

 LimerickPride 
 Arkitektur i Limerick
 Limerick sin historie 

Byar i Republikken Irland
 
Hamnebyar i republikken Irland
Stader frå norrøn tid
Byen Limerick
Komma

Komma (,) er eit skriftteikn som hovudsakleg blir brukt til å markera små skilje og pausar inne i setningar. Det er også brukt som desimalskiljeteikn i Noreg og fleire andre ikkje-engelskspråklege land. Kommaet er ofte forma som ein apostrof eller eit enkelt sitatteikn, men blir plassert nede på linja. Det kan vera utforma som ein enkel skråstrek, ei lett krumma linje eller som eit lite fylt 9-tal. 

Ordet «komma » kjem frå gresk (κόμμα) og tyder'innskjering'. Teiknet blir brukt på mange språk, typisk til å skilja leddsetningar og ord i opplistingar. Nøyaktig kva tid ein bruker og ikkje bruker komma skil seg likevel mellom ulike språk og tradisjonar.

Bakgrunnsstoff 
 Kommaregler ved Språkrådet

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Comma» frå , den 8. mars 2012. 
 

Skiljeteikn
Stamsild

Stamsild (Alosa fallax) er ein anadrom sildefisk som lever ved kysten av Europa til Nord-Afrika. I Noreg vert arten stundom fanga langs kysten nord til Bergen, men han er ikkje vidare vanleg.

Kjenneteikn 
Stamsilda er ein stor sildefisk med sølvblanke sider og lange, tynne skjel som sit laust og dannar ein rad taggar under buken. På sidene har ho frå seks til åtte mørke flekkar. Ho kan lett forvekslast med maisild, men har færre gjellestavar; vanlegvis 40-60 på første gjelleboge mot maisilda sine 90-120. Ho er òg noko mindre; vanleg lengd er 50-60 cm. Maksimalvekta ligg på 1,5 kg.

Levesett 
Stamsild lever pelagisk i salt- og brakkvatn ned til 300 m djupn. Dei lever i stimar, og et som regel planktoniske krepsdyr og fiskeyngel. Om våren går dei opp i elver for å gyte, vanlegvis rundt midnatt over sand- eller grusbotn. Sidan dei vaksne individa er dårleg tilpassa ferskvatn, går dei sjeldan særleg langt opp i gyteelva - stundom skjer gytinga heilt nede i brakkvassområdet. Mange av dei vaksne døyr likevel kort etter at gytesesongen er slutt.

Yngelen klekkjer etter tre dagar til ei knapp veke. Etter få månadar vandrar dei ut i elveosen, og er då 6-8 cm lange. Vinteren året etter vandrar dei ut i havet.

Kjelder 

 Jonsson, Bror: «Sildefisker» i Norges dyr - Fiskene 1, Cappelen 1992
 FishBase

Sildefisk
Fisk i Noreg
Lake

Sjå òg fisken lake

Lake (frå lågtysk 'ståande vatn, saltlake') er ei salt- eller sukkerløysing. Sidan gammalt har det vorte brukt til preservasjon og konservering av matvarer.
Saltlake blir mykje brukt til å ta vare på grønsaker, fisk og kjøt, medan sukkerlake ofte blir brukt til konservering av frukt og bær.

Saltlake 
Saltlake er vatn som er metta eller nesten metta med salt (NaCl). Han kan nyttast til å bevare grønsaker, fisk og kjøt. Saltlake vert òg mykje nytta til å modne halloumi- og fetaost. Saltlake kan også vera den laken som oppstår når ein saltar mat, særleg kjøt og fisk.

Sjølv om saltlake kan nyttast til bevaring på same måte som sukker eller eddik er han mykje betre å bruke under transport. Ved å tilsetje salt til vatn minkar dette frysepunktet til vassløysinga og ein kan med mykje større effektivitet transportere varer. Med ein saltkonsentrasjon på 23,3 vert frysepunkt til vatn minka til -21 °C (252,15 K). 

Ved 15,5 °C (288,65 K) inneheld metta saltlake 26,4 %, medan han ved 0 °C kan innehalde 26,3% salt.

Saltlake i naturen
Når sjøvatn frys til havis, vert saltet i vatnet skild ut og vatnet like omkring isen vert til saltlake. Saltare vatn har høgare tettleik enn mindre salt vatn, så dette kalde, salte vatnet er tungt nok til å søkke heilt til botn av havet og er medverkande til å drive havstraumane i havet.

Kjelder 

Matlagring
Matvarer
Vatn