Orkidéfamilien

Orkidéfamilien (eller marihandfamilien) er ein familie i aspargesordenen. Han er den største familien med blomstrande plantar, som omfattar om lag 22-25 000 artar i nesten 900 slekter. 
Han er utbreidd over heile verda og har representantar i alle habitattypar bortsett frå på isbrear. 
Fleire av slektene har meir enn 1000 artar. Vaniljeslekta er medlem av familien.

Utbreiing 

Orkidear finst overalt i verda. Hovudvekta av orkideane finst i tropiske strok, men dei finst overalt frå øyer nær Antarktis til Nord-Europa.

 Latin-Amerika: 250-270 slekter
 Asia (tropisk): 260-300 slekter
 Afrika (tropisk): 230-270 slekter
 Oseania: 50-70 slekter
 Europa og Nord-Asia: 40-60 slekter
 Nord-Amerika: 20-25 slekter

I Noreg finn ein 20 slekter med 32 artar og ein del underartar. Dei finst i heile landet.

Klassifisering 

Orkideane utgjer familien Orchidaceae i ordenen Asparagales. Av di familien er so stor er det noko usemje om dei innbyrdes tilhøva i familien, men i dag reknar ein fem underfamiliar. Underfamilien Epidendroidea er den største, med ca. 15 000 artar i 400 slekter.

Den fyrste som klassifiserte orkidear var Carl von Linné, som registrerte åtte slekter i 1753. Orkideane vart plasserte i sin eigen familie av de Jussieu i 1789, og fire av underfamiliane kom på 1830-talet, klassifisert av John Lindley, orkideklassifiseringas far. Den nyaste store klassifiseringa er gjort av Robert Louis Dressier, og det er denne me fylgjer her. Det er fem underfamiliar, som alle er monofyletiske. Utover det er mykje usikkert. Dressier si klassifisering er basert på utsjånad, og genetikk har synt at mange av dei lågare inngrupperingane er parafyletiske. Attåt vert meir enn hundre nye artar skildra i året, som gjer arbeidet enno vanskelegare.

 Apostasioideae: 16 artar i 2 slekter, finst i Sørvest-Asia.
 Cypripedioideae: 115 artar i 6 slekter (1 i Noreg), finst i hovudsak i tempererte sonar, somme frå tropiske område i Amerika
 Monandrae:
 Vanilloideae: 180 artar i 15 slekter og, finst i fuktige tropeområde og det austlege Nordamerika.
 Epidendroideae: ca. 15 000 artar i over 400 slekter (8 i Noreg). Finst over heile verda.
 Orchidoideae: 3 630 artar i 108 slekter (9 i Noreg). Finst over heile verda.

Underfamiliane over står i tilhøve til einannan som spesifisert i APG-systemet. Alle underfamiliane ligg på same «nivå». Di mindre intendert ein familie er, di tidlegare skilde han seg frå dei andre utviklingsmessig.

Skildring 

Alle orkidear er eittfrøblada, slik liljer og alle typar gras òg er. Difor går alle nervane i blada parallelt frå bladfestet og møtest i spissen av bladet.

Alle orkideblomar er symmetriske om ein vertikal akse. Dei har fem kronblad, ofte med sterke fargar, pluss ei «leppe», som er eit omdanna kronblad. Utsjånaden kan variera enormt, og mange orkideblomar vert rekna som svært vakre.

Livssyklus 

Som alle plantar har orkidear generasjonsveksling mellom ein haploid gametofyttgenerasjon, og ein diploid sporofyttgenerasjon. Orkidear er karplantar, so det er sporofytten som er den synlege planten.

Alle artar lever i symbiose med sopp i minsto ein del av livssyklusen. Hjå alle artar treng frøet næring frå sopp.

Forplanting 

Orkideane har veldig ulike og spesialiserte pollineringsstrategiar, men hovudvekta nyttar insekt pollinering. Mange artar er avhengige av ein einaste insektart. Dei slepp difor alt pollenet på ein gong, sidan det kan gå lenge mellom kvar vitjing.

Dei fleste insektpollinerande artane lokkar insekt med fargar og lukt, men få har nektar. 

Hjå slekta Ophrys liknar blomen på hoa til den pollinerande insektarten, og produserer ofte holege kjønnsferomonar. Pollenet vert overført medan hannen freistar para seg. Arten Ophrys insectifera (flugeblom) liknar på ei ho-fluge, og finst i Nordland og på Søraustlandet.

Somme artar vert vitja av orkidefluger, som treng stoff som orkideen skil ut for å produsera feromon.

Somme artar fangar insektet inni blomen. Pollen vert overført når insektet forlèt planten.

Somme artar sjølvpollinerer, og somme forplantar seg ukjøna.

Levekår 

Flest alle orkideartar er epifyttar (veks på andre plantar), og somme av desse er heilt eller delvis parasittiske. Somme artar driv ikkje fotosyntese. Desse er heilt parasittiske, anten på høgare plantar eller på sopp. 

Somme artar veks i mose på steinar, og somme er terrale (veks på jord).

Orkidear i Noreg 

Orkidear finst i heile Noreg. I Artsdatabanken er det registrert 32 artar frå 20 ulike slekter. I tillegg er det registrert ein del underartar.

Liste over orkideartar og underartar i Noreg. Vitskaplege namn står i kursiv, norske namn i parentes:
 Anacamptis (narrmarihandslekta)
 morio (narrmarihand)
 Cephalanthera (skogfrueslekta)
 longifolia (kvit skogfrue)
 rubra (raud skogfrue)
 Chamorchis (fjellkurleslekta)
 alpina (fjellkurle)
 Corallorhiza (korallrotslekta)
 trifida (korallrot)
 Cypripedium (mariskoslekta)
 calceolus (marisko)
 Dactylorhiza (marihandslekta)
 incarnata (engmarihand)
 cruenta (blodmarihand), ikkje lenger rekna som underart
 incarnata (grasmarihand)
 coccinea (dynemarihand)
 maculata (bleikmarihand)
 fuchsii (skogmarihand)
 maculata (flekkmarihand)
 majalis (kongsmarihand)
 lapponica (lappmarihand)
 purpurella (purpurmarihand)
 sphagnicola (smalmarihand)
 praetermissa (stormarihand), berre få einskildfunn i herbariebelegg
 sambucina (systermarihand)
 viridis (grønkurle)1
 islandica (islandsgrønkurle)
 viridis (smågrønkurle)
 Epipactis (flangreslekta)
 atrorubens (raudflangre)
 helleborine (breiflangre)
 helleborine (skogbreiflangre)
 neerlandica (dyneflangre)
 palustris (myrflangre)
 Epipogium (huldreblomslekta)
 aphyllum (huldreblom)
 Goodyera (knerotslekta)
 repens (knerot)
 Gymnadenia (brudesporeslekta)2 
 conopsea (brudespore)
 densiflora (praktbrudespore)
 Hammarbya (myggblomslekta)3
 paludosa (myggblom)
 Herminium (honningblomslekta)
 monorchis (honningblom)
 Liparis (feittbladslekta)
 loeselii (feittblad), rekna som regionalt utdøydd i Noreg
 Lysiella (sibirnattfiolslekta)
 oligantha (sibirnattfiol)
 Malaxis (knottblomslekta)
 monophyllos (knottblom)
 Neottia (fuglereirslekta)
 cordata (småtviblad)4
 nidus-avis (fuglereir)
 ovata (stortviblad)4
 Nigritella (svartkurleslekta)
 nigra (svartkurle)5
 Ophrys (flugeblomslekta)
 insectifera (flugeblom)
 Orchis (vårmarihandslekta)
 mascula (vårmarihand)
 Platanthera (nattfiolslekta)
 bifolia (nattfiol)
 bifolia (heinattfiol)
 latiflora (skognattfiol)
 chlorantha (grov nattfiol)
 Pseudorchis (kvitkurleslekta)
 albida (kvitkurle)
 straminea (fjellkvitkurle)

Denne klassifiseringa er henta frå den norske nettstaden Artsdatabanken. Fylgjande skil seg frå ein del andre klassifiseringar:

 Grønkurle var tidlegare rekna til slekta Coeloglossum: Coeloglossum viride
 Brudespore og praktbrudespore var tidlegare rekna som underartar
 Myggblom var ei tid rekna til slekta Microstylis: Microstylis paludosa
 Småtviblad og stortviblad var tidlegare rekna til slekta Listera: Listera cordata og Listera ovata
 Svartkurle blir av mange no rekna til slekta Gymnadenia: Gymnadenia nigra

Andre slekter som er representerte i Norden:

 Amerorchis
 Amerorchis rotundifolia
 Calypso (norneslekta)
 Calypso bulbosa (norne)
 Limnorchis (islandsnattfiolslekta)
 Limnorchis hyperborea (islandsnattfiol)
 Neotinea (krutbrennarslekta)
 Neotinea ustulata (krutbrennar)
 Spiranthes (skrueaksslekta)
 Spiranthes spiralis (skrueaks)

På Dei britiske øyane finn vi òg:

 Himantoglossum
 Himantoglossum hircinum
 Serapias
 Serapias lingua
 Serapias parviflora

Bilete 

Bilete av dei fleste norske orkideartane.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger delvis på «Orchid» frå , den 30. juli 2008.

Referansar