alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Alf Hellevik

Alf Kolbjørn Hellevik () var ein norsk filolog, språkprofessor og ordbokredaktør som er særleg kjend for standardverket Nynorsk ordliste. Han vart fødd i Fjaler i Sunnfjord, og var ein aktiv målmann gjennom heile livet.

I 1938 vart han cand.philol., før han i ein periode var lærar ved Norsk Korrespondanseskole i Oslo. Deretter, i 1946, vart han tilknytt redaksjonen av Norsk Ordbok, der han var hovudrdaktør frå 1948 til 1978. Mellom 1972 og 1977 var han dosent i nordisk språkvitskap og leiar av nynorskavdelinga ved Norsk leksikografisk institutt ved Universitetet i Oslo. Seinare vart han professor same stad. Hellevik hadde også fleire språkrelaterte styreverv: Han var skiftevis formann og varaformann i Norsk språknemnd frå 1952 til 1972 og medlem av Norsk språkråd frå 1972 til 1979.

Første utgåva av Nynorsk ordliste kom ut i 1938. Ho var utgjeven av Einar Breidsvoll og Knut Liestøl. Andre utgåva frå 1959 er redigert av Breidsvoll og Alf Hellevik. Frå 1962 var Hellevik redaktør åleine. Utgåvene frå 2000 og 2005 ber framleis Hellevik sit namn. Redaktørar er Aud Søyland og Kåre Skadberg. Ordlista har vorte svært mykje brukt. Gjennom åra har det vorte trykt heile 2,5 millionar eksemplar av ordlista til Hellevik.

Hellevik omsette også Kongsspegelen, i ei utgåve som kom ut på Det Norske Samlaget i 1943.

Alf Hellevik gav også ut fleire lærebøker, som Norsk på ny, God nynorsk og Språkrøkt og språkstyring. I 1998 skipa han Helleviks fond, som deler ut ein målpris til yngre nynorskbrukarar i media. Sjølv fekk han i si tid fylkesmålprisen i Sogn og Fjordane. I 1999 vart Hellevik utnemnd til heidersmedlem i mållaget. Han var og heidersmedlem av Det Norske Samlaget og Studentmållaget i Oslo.

Seint i livet flytta han heim att til Hellevik i Fjaler.

Bibliografi (utval)

I tidsskrift - eit utval
 Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane

Tekstar om Alf Kolbjørn Hellevik

Kjelder 
 «Alf Hellevik» i Allkunne.no innhenta 23. november 2009
 Alf Hellevik i Norsk biografisk leksikon innhenta 10. januar 2011

Bakgrunnsstoff
 Om Alf Hellevik i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane
 Gravminner

Norske språkforskarar
Norske professorar
Folk frå Fjaler
Forfattarar frå Fjaler
Norske sakprosaforfattarar
Lasse Kolstad

Lasse Kolstad () var ein norsk skodespelar og songar. Han var bror til Henki Kolstad.

Filmografi 
 Dei svarte hestane (1951)
 Skøytekongen (1953)
 Hans Nielsen Hauge (1961)
 Bussen (1961)
 Kanarifuglen (1973)
 The Island at the Top of the World (1974)
 Bortreist på ubestemt tid (1974)
 Fru Inger til Østråt (1975)
 Olsenbanden og Dynamitt-Harry mot nye høyder (1979)
 SK 917 har nettopp landet (1984)
 Flaggermusvinger (1992) 
 Sånt är livet [1996)
 Olsenbanden Junior går under vann (2003)

Utmerkingar 

 Teaterkritikerprisen 1968 for rolla som Tevje i Spelemann på taket.
 Aksel Waldemars minnepris under utdelinga av Heddaprisen (2004)

Referansar 

Norske skodespelarar
Vinnarar av Heddaprisen
Folk frå Oslo
Tordis Maurstad

Tordis Maurstad () var ein norsk skodespelar som opptredde på teater, film, radio og fjernsyn.

Tordis Maurstad var knytt til Det Norske Teatret i over 50 år, men gjesta ved fleire andre teater, og opptredde mykje i andre media. Ho er mellom anna kjend som den første hovudrolleinnehavaren i ein nynorsk spelefilm, filmen Liv, som hadde premiere den 26. desember 1934).

Maurstad var fødd Tordis Witzøe i Kristiansund. Ho gifta seg med kollegaen Alfred Maurstad, og dei fekk sonen Toralv Maurstad, som blei skodespelar. Tordis Maurstad var også kjærast med Jakob Sande og sambuar og ektefelle til Helge Krog frå 1949 til han døydde i 1962.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Tordis Maurstad» frå , den 9. november 2008. 
 

Norske skodespelarar
Nynorskhistorie
Folk frå Kristiansund
Henning Mørland

Henning Mørland () var ein norsk klassisk filolog, fødd og oppvaksen i Oslo. Han var professor i klassisk filologi ved Universitetet i Oslo i åra 1949–73, og omsette mange antikke verk frå latin til norsk i løpet av levetida si.

Kjelder 
 NBL-artikkel om Mørland, skriven av Egil Kraggerud.

Norske filologar
Norske omsetjarar
Professorar ved Universitetet i Oslo
Norske litteraturprofessorar
Medlemmar av Det Norske Videnskaps-Akademi
Medlemmar av Det Norske Akademi
Folk frå Oslo
Josef Terboven

Josef Antonius Heinrich Terboven () var ein tysk administrator. Han var fødd i Essen i Tyskland. 

Terboven er mest kjend for ha vore Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete (Rikskommisær for dei hærsette norske områda) under den andre verdskrigen frå 24. april 1940 til 7. mai 1945. I denne stillinga gjorde Terboven bruk av Vidkun Quisling og partiet Nasjonal Samling. Terboven hadde berre Adolf Hitler over seg og hadde i røynda diktatorisk mynde i Noreg.

Han var ansvarleg for den tyske administrasjonen av Noreg under krigen. Han stod bak unntakstilstanden i Oslo i 1941 og i Trondheim i 1942. Det var Terboven som gav ordre om å øydeleggja Tælavåg og skyta 18 unge englandsfararar. 

Samla vurdert kan ein seia at Terboven var oppteken av å oppretthalda ro og orden i Noreg. For å oppnå dette vart det teke i bruk avskrekkjande straffemetodar. Om ein trass i dette samanliknar med tysk okkupasjon av til dømes område i Sovjetunionen og Jugoslavia kan ein seia at okkupasjonen av Noreg var mild. 

Då freden kom i mai 1945 tok han livet av seg i ein bunker på Skaugum. Terboven hadde budd på Skaugum sidan juni 1940.

Sjå òg 
 Noreg under andre verdskrigen
 Josef Terboven sine kommissariske statsrådar
 Administrasjonsrådet
 Curt Bräuer
 Knut Hamsun
 Vidkun Quisling

Litteratur 
Nøkleby, Berit 1992: Josef Terboven : Hitlers mann i Norge. Oslo : Gyldendal, 1992.

Bakgrunnsstoff 
 Om Josef Terboven i Norsk Krigsleksikon 

Tyskarar i Noreg under andre verdskrigen
NSDAP-politikarar
Noreg under andre verdskrigen
Dag Solstad

Dag Solstad () er ein norsk forfattar fødd i Sandefjord. 

Solstad debuterte med novellesamlinga Spiraler i 1965, og han har sidan debuten blitt rekna som ein av Noregs leiande forfattarar. Han har gitt ut 30 bøker og er førebels den einaste forfattaren som har motteke Kritikarprisen tre gongar. Bøkene hans har blitt omsett til fleire språk, blant anna dansk, svensk, finsk, nederlandsk, russisk, engelsk, tysk og italiensk. Solstad er busett i Oslo og Berlin.

Solstad gir ut bøkene sine på Oktober forlag.

Bibliografi 
 1965 Spiraler (Noveller)
 1967 Svingstol (Prosatekstar)
 1968 Georg: sit du godt? (Skodespel; med Einar Økland)
 1969 Irr! Grønt! (Roman)
 1971 Arild Asnes, 1970 (Roman)
 1974 25. septemberplassen (Roman)
 1975 Kamerat Stalin, eller familien Nordby (Skodespel)
 1977 Tilbake til Pelle Erobreren (Artiklar)
 1977 Svik. Førkrigsår (Roman)
 1978 Krig. 1940 (Roman)
 1980 Brød og våpen (Roman)
 1981 Artikler om litteratur 1966-1981 (Artiklar)
 1982 Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land (Roman)
 1982 VM i fotball 1982 (med Jon Michelet)
 1983 Sleng på byen (Prosastekstar)
 1984 Forsøk på å beskrive det ugjennomtrengelige (Roman)
 1986 VM i fotball 1986 (med Jon Michelet)
 1987 Roman 1987 (Roman)
 1990 VM i fotball 1990 (med Jon Michelet)
 1990 Medaljens forside (Roman frå Aker)
 1992 Ellevte roman, bok atten (Roman)
 1993 14 artikler på 12 år (Artiklar)
 1994 VM i fotball 1994 (med Jon Michelet)
 1994 Genanse og verdighet (Roman)
 1995 Samlede verker 1965 – 1995 (Artiklar)
 1996 Professor Andersens natt (Roman)
 1998 VM i fotball 1998 (med Jon Michelet)
 1999 T. Singer (Roman)
 2002 16/07/41 (Roman)
 2004 Artikler 1993-2004 (Artiklar)
 2006 Armand V. Fotnoter til en uutgravd roman (Roman)
 2009 17. roman (Roman)
 2013 Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591–1896 (Roman)

Prisar 
 1969 Kritikerprisen
 1969 Mads Wiel Nygaards legat
 1982 Språklig samlingslitteraturpris
 1989 Nordisk råds litteraturpris for Roman 1987
 1992 Kritikerprisen
 1996 Doblougprisen
 1996 Gyldendalprisen
 1998 Brageprisen sin heiderspris
 1999 Kritikerprisen
 2001 Vestfolds litteraturpris
 2004 Aschehougprisen
 2006 Brageprisen for Armand V. Fotnoter til en uutgravd roman

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Digitaliserte bøker av Dag Solstad hjå Nasjonalbiblioteket
 Presentasjon av Dag Solstad på nettstaden til Forlaget Oktober
 

 
Norske forfattarar
Vinnarar av Aschehougprisen
Vinnarar av Brageprisen
Vinnarar av Kritikerprisen
Vinnarar av Doblougprisen
Vinnarar av Nordisk råds litteraturpris
Folk frå Sandefjord
Asgaut Steinnes

Asgaut Steinnes (), fødd i Klepp var ein norsk historikar og spesialist på mellomalderen. 

Han tok doktorgraden i 1928 om skattesystemet i mellomalderen. Frå 1933 til 1960 var han riksarkivar. Frå 1961 var han statsstipendiat.

Steinnes var ein av grunnleggarane av den agrarhistoriske tradisjonen i norsk historieforsking. Hovudinnsatsen hans var først og fremst detaljstudiar av skattesystem, eigedomstilhøve og busetting i eldre tid. Innsikter frå det blei bruka til å kaste lys over store historiske spørsmål som grunnar til at Noreg slutta å vera ein sjølvstendig stat i seinmellomalderen, pestas verknad og vekst i kongemakta. Metoden han nytta var grundig og eksakt (kvantitativ) analyse av stadnamn, jordebøker, heimelsdokument, rekneskap og matriklar med meir. Steinnes sitt systematiske arbeid med å kartlegge einingar for mål, vekt og rekneskap i mellomalderen var ein føresetnad for alle seinare kvantitative analysar av økonomisk historie i eldre tid.

Bibliografi 
 Leidang og landskyld 1927. Doktoravhandling. 
 Gamal skatteskipnad i Noreg 1928-1933. (2 bind).
 Om en ordning med de kommunale arkiver, 1935.
 Um ein skipnad med dei kommunale arkivi, 1935.
 Mål, vekt og verderekning i Noreg i millomalderen og ei tid etter, 1936. Framleis det grundigaste og mest omfattande verket om måle- og pengeeiningar i mellomalderen. 
 Latinsk ordbok, 1958. Saman med Eirik Vandvik. Ny utgåve i 1989

Litteratur 
 Salvesen, Helge: «The strength of Tradition. A Historiographical Analysis of Research into Norwegian Agrarian History during the Later Middle Ages and the Early Modern Period» I: Scandinavian Journal of History 7:75-133. 1982

Bakgrunnsstoff 
 List opp publikasjoner av Asgaut Steinnes i biblioteksdatabasen BIBSYS

Norske historikarar
Statsstipendiatar
Norske riksarkivarar
Folk frå Klepp
Rettskrivinga av 1941

Rettskrivinga av 1941 var ei rettskrivingsreform etter tankane som rådde i partiet Nasjonal Samling (NS). Under den andre verdskrigen var partiet med tysk hjelp det statsberande partiet i Noreg. Dermed kunne partiet få gjennomført tankar det ikkje fekk fleirtal for før krigen. 

Nasjonal Samling sitt program av 1934 gjekk inn for samansmelting av dei to norske målformene bokmål og nynorsk. I og med rettskrivinga av 1938 var det gjort endringer i skriftnormalane som peika i retning av eit framtidig samnorsk, men både Riksmålsrørsla og NS gjekk imot dette, som dei kalla «det kohtske knot».

Kulturminister Guldbrand Lunde ynskte å setja eit eige «nasjonalsosialistisk» preg på rettskrivinga. Målet med rettskrivinga av 1941 var å få slutt på «knotet» frå 1938. Halvdan Koht og Arbeidarpartiet hadde etter NS si meining sett i gang eit mislukka prosjekt med mål om å få ei samla skriftnorm med arbeidarpreg. 

Målet i 1941 var ikkje mindre enn eit «høynorsk høvisk mål». 

Rettskrivinga av 1941 merka seg blant anna ut ved å ta inn nokre få særnorske eller nynorske ord i eit elles konservativt riksmål / bokmål. Eit mål var å knyta band attende til norrøn tid. Både i nynorsk og bokmål vart talet på valfrie former skore drastisk ned. 

Landsmålsforma «no» skulle nyttast i bokmål, medan «nu» var nytta før 1938, og «nå» frå 1938. «Fram», «etter», «bjørk», «snø», «farge» og «heim» skulle skrivast som i 1938-reforma. 
«Veg» skulle nyttast i staden for «vei». 

Ordet «jente» på riksmål fekk ein g føre seg, slik det var i den høgnorske varianten av nynorsk. Nasjonal Samling sin samskipnad for unge jenter vart difor heitande «Gjentehirden».

Dei fleste endringane i rettskrivinga av 1941 i høve til rettskrivinga av 1938 gjekk i konservativ retning, i retning riksmål for bokmålet sin del. Obligatorisk a-ending i nøytrum fleirtal blei avskaffa, altså «eplene» i staden for «epla», «forholdene» i staden for «forholda». Formene «ville», «skulle» og «kunne» blei avskaffa til fordel for «vilde», «skulde» og «kunde». Det blei også tilrådd at a-ending i hokjønn berre skulle brukast i ord for heimlege og kvardagslege ting, om lag slik det var etter rettskrivinga av 1917, altså «kua» men «regjeringen». 

For nynorsk blei i-ending igjen likestilt med a-ending i sterke hokjønnsord, altså «bygdi» for «bygda», og former som «gikk», «skole», «hjerte» og «søndag» blei forbodne. Det grammatikalske formverket blei generelt meir konservativt enn i 1938-rettskrivinga i begge målformene. Dette er hovudretninga på 1941-rettskrivinga, det NS-styret sjølv kalla oppgjeret med «knotet», i retning riksmål når det gjeld bokmålet, i retning høgnorsk når det gjeld nynorsken. Dei få symbolske enkeltformene i samnorsk retning som blei gjorde obligatoriske i bokmålet var unntaka, ikkje regelen.

Kjelder 
 Rettskrivningsreforma av 1941. I: Norsk krigsleksikon. Nettversjon. 
 Arne Tjelle: Rettskrivinga av 1941. Bakgrunn, politisk spel og ideologisk analyse. I: Nordica Bergensia nr. 2 1994. ISBN 82-90500-17-3.

Noreg under andre verdskrigen
1941
1941
Sjøkyr

Sjøkyr er havpattedyr av ordenen Sirenia. Dei planteetande dyra held til i kyststrok rundt Atlanterhavet.

Ulike sjøkyr 

Ein deler sjøkyrne inn i to familiar, manatar og dugongar. Den største skilnaden mellom dei to familiane er skalleforma, som er meir avrunda hos manatane, og halen, som deler seg i to hos dugongane, men ikkje manatane. Manatane er òg noko meir enn straumlinjeforma enn dei runde dugongane.

 Dugongfamilien (Dugongidae)
 Dugong (Dugong dugon) 	
 Stellers sjøku (Hydrodamalis gigas) (utdøydd)

 Manatfamilien (Trichechidae)
 Amazonmanat (Trichechus inunguis)
 Amerikamanat (Trichechus manatus)
 Senegalmanat (Trichechus senegalensis)

Utsjånad og levevis 

Sjøkyrne har tilpassa seg livet i havet. Lemmane deira har utvikla seg til årer dei kan padla seg rundt med, men armane kan òg brukast til å «gå» langs botnen og til å bevega mat mot munnen deira. Dyra har få tenner og mykje kroppsfeitt, og brystvortene sit under armane deira. Dei er gråfarga, og kan gjerne sjå ut som store steinar når dei ligg på botnen av hav eller vatn. 

Dei finst i både salt- og ferskvatn. Ein trur at manatane av og til må ha tilgang på ferskvatn, men at dugongane kan skilja ut salt i nyrene slik at dei klarar seg med berre saltvatn. 

Dyra held til under vatn det meste av tida, der dei et eller kviler. Dei må likevel opp til overflata og pusta om lag kvart femtande minutt. Sjøkyrne flyt då rett opp til overflata, dreg pusten, og søkk ned igjen. Tunge bein utan beinmarg, som kan gjera dei lettare, gjer at dei kan halda seg på botnen utan plagsam oppdrift.

Utvikling 
Ein trur at sjøkyrne utvikla seg for om lag femtifem millionar år sidan rundt Amazonas i Sør-Amerika. Dei stammar truleg frå små hovdyr, og dei næraste nolevande slektningane deira er elefantar og asiatiske fjellgrevlingar.

Sirener 

Klumpete og rare som dyra er, er det kanskje underleg at dei har fått det vitskaplege namnet Sirenia, som er det same ordet som sirene eller havfrue. Men både Columbus og den franske presten Père Labat skildrar havfruer som rett nok ikkje er like vakre som legendene seier, men som lever i sjøen og har menneskelege trekk, som armar og bryst. Det desse oppdagarane såg var truleg manatar og dugongar.

Bakgrunnsstoff 

 
Pattedyr
Sjøpattedyr
Skirnesmål

Skirnesmål (norrønt Skírnismál) er eit kvad frå den eldre Edda. Diktet handlar om korleis guden Frøy snik seg til å sitja på hovdingsetet Lidskjalv og får auge på jotundottera Gjerd. Sjuk av lengt sender han felagen sin Skirne på friarferd til Gjerd i Jotunheimen. 

Skirne prøver først å lokka henne, men trugar henne sidan til å gifta seg med Frøy, og til sist gjev Gjerd etter. Diktet endar med at vennen kjem tilbake frå ferda med denne glade bodskapen, men Frøy tek det tungt: Han må framleis venta fleire dagar på den vene jenta.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Skirnesmål frå www.heimskringla.no på nynorsk
 Skírnismál frå www.heimskringla.no på norrønt
 Skirnismál på nynorsk 
 Kvadet på svensk frå runeberg.org

 Bibliografi 
 Carolyne Larrington, "What Does Woman Want? Mær and munr in Skírnismál," Alvíssmál 1 (1992): 3–16. 
 Heinz Klingenberg, "För Skírnis: Brautwerbungsfahrt eines Werbungshelfers," Alvíssmál 6 (1996): 21–62 (English summary, pp. 59–62). 
 Anatoly Liberman, Review of Klaus von See et al., "Skírnismál": Modell eines Edda-Kommentars, Alvíssmál 6 (1996): 114–18. 
 Anne Heinrichs, "Der liebeskranke Freyr, euhemeristisch entmythisiert," Alvíssmál 7 (1997): 3–36 (English summary, p. 36).  

Eddadikt
Mads Wiel

Mads Wiel () var ein norsk handelsmann og industrigrunnleggjar (gründar).

Mads Wiel vart fødd i Fredrikshald i 1791. Far hans, Truels Wiel, var ein velståande kjøpmann, skogeigar, trelasthandlar, sagbrukseigar og skipsreiar, og sonen arva ei omfattande forretningsverksemd berre 16 år gamal: ein stor bygard, løkker, sjøbu, arbeidarbrakker og mindre husvære, lastetomter, sagbruk, møller, gardar og to skip, samt eit reipslageri og eit tobakkspinneri.

I 1812 vitja Mads Wiel København. Der fekk han høyre at det gjeldande importforbodet på bomull skulle opphevast. Straks etter kontakta han mekanikaren og industrispionen Charles Axel Nordberg og tinga av han eit komplett bomullspinneri og nokre vevemaskiner. I 1814 freista Wiel å frakte maskineriet til Noreg med sitt eige skip, men skipet og lasta vart konfiskert av svenskane. Fyrst i 1815 kom produksjonen ved bomullsspinneriet i Tistedalen i gang, men då òg med kongeleg privilegium frå den nye unionskongen i Sverige. Spinneriet vert rekna som den fyrste mekaniske industriverksemda i Noreg. Dei fyrste åra vart maskinane drivne med mekanisk kraftoverføring frå Tistafossen. Seinare vart det elektrifisert. Spinneriet vart lagt ned i 1971.

Wiel sjølv tente aldri særleg på industriproduksjonen. Marknaden var enno ikkje mogen for industriprodukt, og drifta låg ofte nede i dei fyrste åra.

Bakgrunnsstoff 

 Utdjupande artikkel om Wiel i NBL, skriven av Frank Kiel Jacobsen.

Norske forretningsfolk
Folk frå Halden
Norske industrigrunnleggjarar
Iddefjordsgranitt

Iddefjordsgranitt er ein type granitt frå Iddefjorden ved Halden. Denne ljosegrå granitten har vore nytta både som gatestein, kantstein, bygningsmateriale og finstein/skulptur. 

Gustav Vigeland nytta mykje iddefjordsgranitt i skulpturparken sin i Frognerparken. Mellom anna vart Monolitten hoggen ut av ei svær steinblokk frå Iddefjorden.

Bakgrunnsstoff 
 Halden Historiske Samlinger 

Vulkanske bergartar
Geologi i Viken
Paul Breitner

Paul Breitner () er ein tysk fotballspelar. Han var med i 48 landskampar og laga 11 mål for Tyskland. Med laget sitt blei han verdsmeister i 1974 og europameister i 1972.

Breitner er fødd i Kolbermoor som son til ein bokhaldar.

I 1970 gjekk han frå ESV Freilassung til Bayern München (255 kampar og 83 mål). Han blei spansk meister med Real Madrid 1975 og 1976.
Breitner var innom Eintracht Braunschweig i 1978, før han gjekk tilbake til Bayern.

Tyske fotballspelarar
Bayern München-spelarar
Real Madrid-spelarar
Eintracht Braunschweig-spelarar
Spelarar i Fotball-EM 1972
Spelarar i Fotball-VM 1974
Spelarar i Fotball-VM 1982
Tistedalen

Tistedalen, /'tistæN/, er ein gamal sagbruksstad i Halden kommune, om lag fire km frå Halden sentrum. Her har det vore saga plank sidan 1600-talet og her starta Mads Wiel Bomullspinneriet i 1815, den fyrste industriverksemda i Noreg.

Tistedalen har med tida vakse i hop med busetnaden i Halden, men er jamvel som eigen tettstad å rekne. Her er eige friluftslag, eige fotballag, ymse partilag og eigen frelsesarme.

Busetnader i Halden
Dalar i Viken
Haldenkanalen
Ra i glasiologi

Ra er ein grusrygg, ofte ein endemorene. Som oftast refererer Ra (eller Raet) til ei av dei største endemorenane frå den siste istida. Då innlandsisen mot slutten av istida trekte seg attende, kunne han stogge på vegen i fleire hundre år av gongen. Der iskanten vart liggande still (like mykje is smelta tilbake som isen rørte seg framover) samla det seg opp materiale som isstraumen førte med seg frå innlandet: sand, stein og grus. Då så isen trekte seg vidare attende vart dette liggande tilbake som ein svær fold i landskapet der iskanten hadde vore.

Garden Ra i Horten er opphav til det geologiske omgrepet ra.

Vestfold og Østfold 
Noregs største ra, mest kjent som Raet, strekker seg på skrå gjennom Vestfold og Østfold, starten i Vestfold er ved Mølen, og det går ut i Oslofjorden ved Borre. I Østfold går morenen i land ved Moss. Morenen demmer opp innsjøar, blant andre Vannsjø.

Andre norske ra 
Endemorenar frå same tid som Raet i Østfold og Vestfold finst fleire stader rundt norskekysten. Stadnamn med ra i namnet inkluderer til dømes garden og kyrkjesoknet Ranes i Surnadalen og fleire stader med namnet Ravik/Ravika (Åfjorden, Gildeskål, Karlsøya), Raet (Gimsøya) og Raen (Buksnes).

Glasiologi
Sediment
Morenar
Tista

Tista, òg kalla Tistaelva eller Tistakanalen er ei elv i Østfold-området i Viken. Tidlegare var ho grenseelv mellom dei tidlegare kommunane Berg og Idd, men elva ligg i dag i Halden kommune.

Den fire kilometer lange elva byrjar der Raet demmer opp Femsjøen, den siste innsjøen i Haldenvassdraget. Det første stykket flyt elva roleg forbi Vadet der ein trefning fann sted under svenskekrigane. Så, midt i Tistedal, forsvinner elva i eit hol i berget og gjev rom for dei blankskurte svaberga der Tistafossen ein gong bruste. Her finn ein òg det nedlagde Haldens Bomuldspinneri, den eldste industribedrifta i Noreg. Her finst òg spor etter alle dei gamle sagbruka som ein gong henta kraft frå fossen. På nedsida av fossen, der fossekall framleis hekker i pyttane, flyt elva ut av tunnelen til Østfold Energi og glir mørk og stille forbi Fosseløkka og fram til Skåningsfossen. På nordsida av Tistedalen finst ein edellauvskog. 

Nærare Halden sentrum var nokre av dei eldste spora etter menneske i Noreg skjult i jorda. Berget der kleberstein vart teke ut er sprengt bort for å gje plass til «PM6», den nyaste papirmaskina til AS Saugbruksforeningen. Det neste stykket renn elva forbi Kaken, den gamle «kagstrygningsplassen» eller rettarstaden i Fredrikshald by. Her vart Sofie Johannesdotter halshogd som den siste kvinna i Noreg. Nå er Kaken staden der Saugbruksforeningen sine papirmaskinar står. Så renn elva inn i Halden sentrum, under den nye og den nygamle bybrua og ut igjen, forbi Banken og Mølen, gamle sagflis- og mudderbankar frå sagbrukstida.

Tista er delvis reinsa etter mange års utslepp av cellulose frå Saugbruksforeningen og kloakk frå haldensarane. Jeger- og Fiskerforeningen har sett ut smolt og yngel frå Enningdalselva, og årbuken forsvann aldri frå elva. 

Frå Iddefjorden/Ringdalsfjorden til Femsjøen i sørenden av Haldenkanalen vart det bygd to sluseanlegg i 1909 ved Porsnes og Skonningfoss. Tista har i alt tre slusekammer med i alt 9 meter høgdeskilnad. Ved Skonningfoss er sluseportane erstatta av laksetrapper. Tista går 3,5 km oppover frå Iddefjorden/Ringdalsfjorden til Tistafossen. Det manglar eit samband for båtar med 70 meter høgdeskilnad opp Tistafossen til Femsjøen.

Galleri

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Tista» frå , den 1. mai 2008. 

Elvar i Viken
Geografi i Halden
Haldenvassdraget