alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Induktor

Induktor  eller  induktiv komponent er innan elektronikken ein passiv komponent med eigenskapen å motverka alle endringar i den elektriske straumen som passerer gjennom han. Den straumavgrensande evna består i at induktorn genererer ein motretta elektromotorisk kraft, ein «mot-emk». 

Induktorar blir mellom anna brukt for å velja ut eller blokkera visse frekvensar, eller som «støytdemparar» for raske endringar i den elektriske straumen (ein spole kan vera seriekopla med ein lampe for å hindra at lampen blir varma opp for fort).

Induktoren er ein forløpar for transformatoren. Han blei funnen opp av H.D. Ruhmkorff.

Sjå òg 

 Induktans
 Solenoid

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Induktor» frå ,  den 13. mai 2021.  
 

Elektriske komponentar
Wallace Spearmon

Wallace Spearmon () er ein USA-amerikansk tidlegare friidrettsutøvar frå Chicago. Han vann VM-gull i stafett i 2007 og tok medalje på 200 meter under VM 2005, VM 2007 og 2009.

Aktiv
Spearmon vart nordamerikansk studentmeister (NCAA) på 200 meter i 2004 og i 2005. Under verdsmeisterskapen 2005 sprang han inn til sølv på distansen, 0,16 sekund bak landsmannen Justin Gatlin. Spearmon sette personbeste på 200 m med 19,65 sekund i Daegu den 28. september 2006, berre to mann hadde sprunge fortare. I verdsmeisterskapen 2007 i Osaka tok han bronsemedaljen på spesialdistansen, eit løp landsmannen Tyson Gay vann føre Usain Bolt frå Jamaica. Dessutan vart han verdsmeister med di han sprang andreetappen for USA sitt vinnarlag i 4 x 100 m stafett. Også i Sommar-OL 2008 kom han i mål som tredjemann på 200 m, men vart diskvalifisert for å ha stega utom løpebana si. Ved verdsmeisterskapen 2009 fekk han bronsen på distansen, men kom heilt i skuggen av Usain Bolt som sette ein fabelaktig verdsrekord på 19,19 sekund. Spearmon tok seg til finalen på 200-meteren under Sommar-OL 2012 i London, med tida 19,90 enda han på fjerdeplass, slått av tre mann frå Jamaica.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Wallace Spearmon» frå ,  den 13. mai 2021.  

Sprintarar frå USA
Verdsmeistrar i friidrett
Władysław Nikiciuk

Władysław Nikiciuk () er ein polsk tidlegare spjutkastar, fødd i Dsjevjatkovitsji i Kviterussland. Han vann bronsemedaljen i øvinga ved europameisterskapen 1962 og sølvmedaljen ved europameisterskapen 1966.

Aktiv
I 1962 tok Nikiciuk bronsen ved europameisterskapen i Beograd med eit kast på 77,66 m, bakom Jānis Lūsis og Viktor Tsybulenko, som begge representerte Sovjetunionen. I 1964-sesongen sette Nikiciuk personleg rekord i Warszawa med eit kast på 84,89 m, men lukkast ikkje å hevde seg i medaljestriden under Sommar-OL i Tokyo. Ved Friidretts-EM 1966 sikra han seg sølvmedaljen, atter slått av verdseinaren Jānis Lūsis. Den 23. juni 1968 i finske Saarijärvi presterte begge kastarane sitt livs beste kast. Lūsis sette verdsrekord med sine 91,98 meter, medan Nikiciuk sletta den polske rekorden til Janusz Sidło då spjutet landa på 86,10 m. Under dei olympiske leikane i Mexico-byen fire månader seinare enda Nikiciuk på fjerdeplassen. Ved Europacupen i friidrett 1970 i Stockholm sigra Nikiciuk med eit kast på 82,46 m, framom Jānis Lūsis, den regjerande olympiameisteren, og Klaus Wolfermann, den neste olympiske meisteren i spjutkast.

Nikiciuk vart sjufaldig polsk meister i spjutkasting; 1962, 1964, 1967, 1968, 1970, 1971, 1973.

Besteplasseringar i internasjonale meisterskap
EM 1962 i Beograd: Bronsemedalje – 77,66 m
OL 1964 i Tokyo: Nr 9 – 73,11 m
EM 1966 i Budapest: Sølvmedalje – 81,76 m, bakom Jānis Lūsis (84,48 m)
OL 1968 i Mexico-byen: Nr 4 – 85,70 m
EM 1969 i Aten: Nr 8 – 77,48 m
EM 1971 i Helsinki: Nr 7 – 80,56 m

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Władysław Nikiciuk» frå ,  den 13. mai 2021.  
 

Polske spydkastarar
Polske deltakarar under sommar-OL 1964
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1964
Polske deltakarar under sommar-OL 1968
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1968
Vladimír Dzurilla

Vladimír Dzurilla () var ein ishockeyspelar frå Bratislava som vart verdsmeister 1972, 1976 og 1977 for Tsjekkoslovakia. Han var målvakt.

Klubbspel
Dzurilla var aktiv i Slovan Bratislava frå 1957 til 1973. Sidan spelte han 1973-75 for Škoda Plzeň og 1975-78 Zetor Brno. Etter 571 seriekampar, rekord for målvakter i den tsjekkoslovakiske ishockeyserien, flytta han 1978 til Tyskland og spelte ein sesong for EV Augsburg. Han avslutta med spel for SC Riessersee i tida 1979-82, vart vesttysk seriemeister 1981.

Landslagsspel
Dzurilla fekk sin landslagsdebut for Tsjekkoslovakia i 1960. Han representerte landet under dei olympiske vinterleikane 1964, 1968 og 1972, vann medalje i alle. I 1964 og 1972 fekk han bronse, i 1968 sølv. Frå 1965 til 1977 spelte han kvart år på VM-laget til Tsjekkoslovakia og vart verdsmeister i 1972 i Praha, 1976 i Katowice og 1977 i Wien. Elles sanka med seg tre VM-sølv og fire VM-bronsar. Både under VM 1965 og VM 1969 kom han med på All-Star Team. Dzurilla deltok i 139 internasjonale kampar.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Vladimír Dzurilla» frå ,  den 13. mai 2021.  
 

Tsjekkoslovakiske idrettsutøvarar
Tsjekkoslovakiske deltakarar under vinter-OL 1964
Tsjekkoslovakiske deltakarar under vinter-OL 1968
Tsjekkoslovakiske deltakarar under vinter-OL 1972
Ishockeyspelarar
Seløyo

Seløyo eller Seløya er ei øy i Tysnes kommune i Vestland fylke. Ho er ei av dei større øyane i kommunen og har eit areal på 1,3 kvadratkilometer. Øya er langvoren og kring 3,1 kilometer lang. Ho har namnet sitt frå det at det har funnest mykje sel i området.

Etter svartedauden vart øya busett frå kring 1600. I 1865 budde det 25 menneske på øya. I 1980 var det ingen fastbuande att. Frå 2014 er øya del av Ånuglo, Midtøya, Seløya og Flornes naturreservat.

Kjelder 

Øyar i Vestland
Geografi i Tysnes
Vilcabambatistelstjert

Vilcabambatistelstjert (Asthenes vilcabambae) er ein fugleart i omnfuglfamilien (Furnariidae). Arten lever på eit svært avgrensa område i Andes i Cuzco-regionen, Peru.

Skildring 
Dette er ein typisk tistelstjert, kompakt kropp med stutte venger og fliste og kløfta hale som er minst like lang som resten av kroppen. Kroppslengda er tilsaman 18-20 centimeter og kroppsvekta er rundt 20 gram. Undersida er relativt lys grå med svakt skjelmønster. Oversida, venger og hale har ei lite iaugafallande brun farge. 

Vilcabambatistelstjerten lever i den nordlege delen av Cordillera Vilcabamba, om lag 100 kilometer vest for byen Cuzco, mellom elvene Apurimac og Urubamba. Habitatet er i eit páramo-økosystem med elfinskog, ca. 2800-3600 moh.

Han har ein song som startar med 3–5 lengre pii-tonar som stig i styrke og går over i ei snøgg trille først med aukande og så synkande frekvens. Kontaktropa er lange med synkande styrke.

Det er elles sparsamt med dokumentasjon på levevis og hekkebiologi for denne arten.

Trass i at utbreiingsområdet er lite, blir arten i følgje Birdlife International rekna som globalt livskraftig, LC.

Kjelder  
Referansar

Bakgrunnsstoff 

omnfuglfamilien
Haspel

Haspel er ein roterande trommel utstyrt med lister som tek tak i aksa og legg dei i same retning inn på skjerebordet på sjølvbindarar og skurtreskjarar, slik at aksa blir liggande i same retning. Forutan posisjonen til haspelen er rotasjonsfarten, i høve til køyrefarten, med på å avgjera om stråa vert mata inn med aksenden eller rotenden fyrst. I ståande åker er høgda på haspelen stilt slik at listene tek tak i stråa under aksa og periferifarten til haspelen er så stor at loa vert lagd med aksenden fyrst innover. Det er ikkje kjend kven som fyrst tok i bruk haspel, men på ei kornhausarmaskin konstruert av Patrick Bell i 1828 var det haspel.

 

Jordbruksmaskinar
FA-cupfinalen i fotball 1975

FA-cupturneringa i fotball 1975 vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 3. mai 1975, med om lag 100 000 tilskodarar til stades. West Ham United frå London vann FA-pokalen etter siger 2 – 0 over byrival Fulham FC, eit lag frå Andre-divisjon. Det var andre gongen West Ham sigra i FA-cupen, førre triumfen kom i 1964. Fulham har, korkje før eller seinare, spelt ein FA-cupfinale.

Kampen
I det 60. minutt sette Alan Taylor ballen mellom beina på Fulham-målvakta, på ein retur etter eit langskot. Fire minutt seinare skåra Taylor frå kort hald, på ny sleppte målvakta eit skot, ved det høvet frå skrått hald.

West Ham sitt vinnarlag bestod av: Mervyn Day, John McDowell, Tommy Taylor, Kevin Lock, Frank Lampard sr, Billy Bonds (kaptein), Graham Paddon, Trevor Brooking, Billy Jennings, Alan Taylor og Pat Holland.

Fulham mønstra: Peter Mellor, John Cutbush, John Lacy, Bobby Moore, John Fraser, Alan Mullery (kaptein), Jim Conway, Alan Slough, John Mitchell, Viv Busby, Les Barrett.

Pat Partridge var dommar.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «1975 FA Cup Final» frå ,  den 14. mai 2021.  
 

Fotball i 1975
FA-cupfinalar
Rive

Rive er ein jordbruksreiskap som blir bruka til mange forskjellige arbeidsoperasjonar, som å breia nyslege gras for at det skal tørka snøggare, raka saman halvtørt gras i såter for at det skal trekkja til seg mindre dogg om natta, raka saman tørrhøy i vålar når det skal køyrast inn, osb. River blir òg bruka for å raka unna gras som ligg på marka attmed hesjene, slik at det ikkje rotnar eller myglar.
 
River har eit langt skaft på opp mot 2 m, med eit ca. 75 cm langt tverrtre, kalla «hovudet», på ender. Hovudet er litt krumt og det sit ei rad med 10 til 15 tindar i det. Tidlegare var alle delane av river laga av tre. Det er viktig at tindane er laga av ein tresort som er seig og hadde høg brotstyrke. Fleire tresortar, som tindved, ask, bjørk, einer, hassel har vorte nytta. Furuset har målt og samanlikna bøyefastheita til tindved, hegg, bjørk og einer. Han fann at tindved skilde seg ut som det sterkaste av tresortane han samanlikna med, men hegg og bjørk kom òg bra ut. Under bruk hendte det at ein braut av ein eller fleire tindar. Ein laut då sett i nye; det kalla ein å «tinda» riva. På alle gardar laut ein ha eit høveleg laget av tindeemne og/eller ferdige tindar. Ein nytta ofte mørke vinterkveldar til å laga tindar og vøle river og anna reiskap. På moderne river er som oftast hovudet og tindane laga av plast, medan skaftet er av tre. Plasttindar er meir robuste enn tretindar, men dei kan ikkje byttast ut om dei vert brotne av.

På sokalla «jarnriver» er hovudet og tindane laga av stål, medan skaftet kan vera av tre eller aluminium. Slike river blir nytta for å spreia grus på mindre vegar, jamna ut jord i hagar og parkar, osb.
 
Som namnet røpar blir «lauvriver» nytta for å raka sama lauv med. Dei har ofte eit vifteforma hovud av plast.

Galleri

Referansar 

Landbruksreiskapar
Innhausting
Ingrediens

Ingrediens (av latin ingredi, ‘inngå’) er ein del av ei blanding til å laga noko, og viser særleg til dei ulike fødevarene i matlaging og matoppskrifter.
Ingrediensar kan ha ulike funksjonar, som å gjera måltidet meittande, påverka smak, tekstur eller utsjånad.
Nokre ingrediensar kan vera vanlege og reknast som basismatvarer, andre kan vera eksklusive delikatesser.

Ein analyse av ingrediensbruk i 56 000 matoppskrifter frå ulike kulturar viste at ein ofte kombinerer ingrediensar som har ulike eigenskapar, til dømes med ulike smaksstoff.

Mat som er til sals skal etter fleire lovverk merkast med kva ingrediensar dei inneheld. Ofte, som i Noreg, skal ein føra dei opp i fallande vektrekkjefølgje, slik at den tyngste står fyrst. Det er også kome til krav om å merka stoff som kan framkalle allergi eller intoleranse spesielt.

Ingrediensar 

 Frukt
 Grønsak
 Krydder
 Urter
 Sukker, fruktsukker
 Vatn
 Enkle matstellkjemikaliar, som bakepulver o.l.

 Feitt er hovudbestanddel i desse fødevarene, i tillegg til ev. vatn:
 Animalsk feitt; smør, fløyte, spekk
 Vegetabilsk feitt; solsikkeolje, palmin

 Inneheld bl.a. energirike fordøyelege karbohydrat:
 Kornprodukt og korn; mjøl, gryn, ris, pasta, kveite, havre, bygg, humle, bokkveite
 Rotfrukter, røter
 Banan

 Inneheld bl.a. protein og supplerer dermed med viktige aminosyrer:
 Fisk
 Belgfrukter, mais, quinoa og soya
 Kjøt
 Fjørfe, fuglar, fasan, kylling, and
 Mjølkeprodukt, ost, yoghurt, surmjølk
 Nøtter
 Kokosnøtt
 Egg

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Ingrediens (mad)» frå ,  den 14. mai 2021.  

Mat
Latinske ord og uttrykk
Turn under Sommar-OL 1964

Turnøvingane under Sommar-OL 1964 i Tokyo vart avvikla i tida 18. til 23. oktober 1964 i Tōkyō Taiikukan, ein arena i den sentrale bydelen Shibuya i Tokyo. Øvingane omfatta 14 tevlingar, 8 for menn og 6 for kvinner. Frå 34 ulike land var påmeldt 213 utøvarar; 130 menn og 83 kvinner.

Menn

Mangekamp

Bøylehest

Frittståande

Hopp

Ringar

Skranke

Svingstang

Lagkamp

Kvinner

Mangekamp

Bom

Frittståande

Hopp

Skranke

Lagkamp

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Gymnastics at the 1964 Summer Olympics» frå ,  den 14. mai 2021.  
 

Turn
Sommar-OL 1964
Japan
Yukio Endō

Yukio Endō () var ein japansk turnar frå Akita som vart olympisk meister i mangekamp under Sommar-OL 1964 i Tokyo. Han vann elles OL-gull i skranke i dei same leikane og han var med i dei japanske mannskapa som sikra gull i lagkampen både i Roma-OL 1960, Tokyo-OL 1964 og Mexico-OL 1968. Dessutan vann han VM-gull i frittståande i 1962 og VM-gull lagkamp i 1962 og 1966.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Yukio Endō» frå ,  den 14. mai 2021.  

Japanske turnarar
Olympiske meistrar for Japan
Milvus

Milvus er ei biologisk slekt av rovfuglar i haukefamilien, Accipitridae, som lever i «den gamle verda». 

Slekta inneheld tre artar, desse er arten glente (Milvus milvus), som lever nesten utelukkande i Europa, svartglente (Milvus migrans), som har utbreiing over store delar av Europa, Asia og Australia, og gulnebbglente (Milvus aegyptius), som høyrer heime i Afrika. Ein populasjon på Kapp Verde (Milvus fasciicauda eller Milvus milvus fasciicauda), har ein uklår status i taksonomien.

Milvus-glentar er mellomstore rovfuglar med lange, djupt fingra venger, vinkla i karpalfugen når dei er i flukt. Den merkbart lange halen er litt kileforma hos svartglente og sterkt kileforma hos arten glente. Glenteartane syner sterke flygeeigenskapar under jakt og sveveflyging. Dei er brunvorne i farga, hovudet er lyst, nokon gangar nesten kvitt. Glentar et både levande byttedyr og åtsel. Nominatforma av svartglenten viser ei særskild interesse for fisk. Migrasjonsstrategiane til både svartglentar og glentar er varierande, dei kan gjere langdistansetrekk, vere kortdistansetrekkfuglar så vel som standfuglar. Gulnebbglentar er for det meste kortdistansetrekkfuglar, eller lever som streiffuglar utanfor hekkesesongen.

Artsliste 
 Glente, Milvus milvus, Red Kite, (Linnaeus, 1758), (LC)
Utbreiing i Europa
 Svartglente, Milvus migrans, Black Kite, (Boddaert, 1783), (LC)
Utbreiing i Nordvest-Afrika, i Europa sør og aust for Storbritannia og Fennoskandia, Asia nordaust til Okhotskhavet, og sør via Ny-Guinea til store delar av det australske kontinentet.
 Gulnebbglente, Milvus aegyptius, Yellow-billed Kite, (Gmelin, JF, 1788), (LC)
Utbreiing i Afrika sør for Sahara, raudehavskysten, delar av Sudan og Egypt.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Milane» frå ,  den 15. mai 2021.  
 
Referansar

Bakgrunnsstoff 

haukefamilien
Fugleslekter
FA-cupfinalen i fotball 1993

FA-cupturneringa i fotball 1993 vart avslutta med finale på Wembley stadion i London 15. mai og omkamp 20. mai. 79 347 tilskodarar var til stades om laurdagen, 62 267 den etterfylgjande torsdagen. Etter 1–1 i det fyrste oppgjeret mellom Arsenal FC og Sheffield Wednesday, sikra London-laget Arsenal seg FA-pokalen med siger 2–1, etter ekstraomgangar også i omkampen.

Kampane
I laurdagskampen skåra Ian Wright for Arsenal i 20. minutt. Kvarteret ut i andre omgang utlikna David Hirst utlikna til sluttresultatet 1–1. Også i omkampen skåra Ian Wright fyrst, han gav Arsenal leiinga i 34. minutt. Midtvegs i andre ordinære omgang utikna Chris Waddle for Sheffield Wednesday. Ekstraomgangane var mållause heilt det stod att 90 sekund. Arsenal-stopparen Andy Linighan vart matchvinnar då han etter hjørnespark, frå 7-8 meters hald, stanga ballen i mål via fingrane til Wednesday-målvakta.

Mannskapa til Arsenal bestod av: David Seaman, Lee Dixon, Andy Linighan, Tony Adams (kaptein), Nigel Winterburn, Paul Davis, John Jensen, Paul Merson, Kevin Campbell, Ian Wright, Alan M. Smith, Ray Parlour og David O'Leary.

Sheffield Wednesday mønstra: Chris Woods, Roland Nilsson, Viv Anderson (kaptein), Carlton Palmer (kaptein), Paul Warhurst, Nigel Worthington, Chris Waddle, Danny Wilson, John Sheridan, John Harkes, David Hirst, Mark Bright, Graham Hyde, Chris Bart-Williams.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «1993 FA Cup Final» frå ,  den 15. mai 2021.  

Fotball i 1993
FA-cupfinalar
Ian Wright

Ian Edward Wright () er ein engelsk tidlegare fotballspelar frå London. Han var angrepsspelar 1985-91 på Crystal Palace og 1991-98 for Arsenal FC. Med Arsenal vann FA-cupen to gongar, den engelske ligacupen 1993, den europeiske Cupvinnarcupen 1994, og, til sist, vart han ligameister i 1998. Wright deltok i 33 landskampar for England.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Ian Wright» frå ,  den 15. mai 2021.  

Folk frå Woolwich
Engelske fotballspelarar
Crystal Palace-spelarar
Arsenal-spelarar
West Ham-spelarar
Burnley-spelarar
Ian Callaghan

Ian Robert Callaghan () er ein engelsk tidlegare fotballspelar som frå 1960 til 1978 spelte for Liverpool FC. Han var med om å vinne fem ligameisterskap i tida 1964-77, FA-cupen 1965 og 1974, UEFA-cupen 1973 og 1976 og Europacupen 1977. Callaghan spelte 640 ligakampar for Liverpool, meir enn nokon annan. Han skåra 49 ligamål.

Karriere

Klubbspel
Callaghan var i mange sesongar vengspelar på Liverpool, siste åra spelte han i ei offensiv midtbanerolle. Han fekk sin debut vinteren 1960 då Liverpool tevla i andredivisjon. Våren 1964 vann Liverpool ligameisterskapen, i ein sesong der Callaghan spelte alle ligakampane. To år seinare gjentok Callaghan og Liverpool prestasjonane og sikra ein ny ligatriumf. I mellomtida sigra Liverpool med 2–1 over Leeds United i FA-cupfinalen 1. mai 1965. Frå 1972 hevda Liverpool seg heilt i toppen av engelsk og europeisk fotball. Callaghan var med då klubben i 1973 vann både ligameisterskapen og UEFA-cupen, FA-cupen 1974, i 1976 så vel ligameisterskapen som UEFA-cupen, samt våren 1977 då laget vann både ligaen og europacupfinalen, den siste etter siger 3–1 over Borussia Mönchengladbach på Stadio Olimpico i Roma.

Frå 1978 til -80 var Callaghan Swansea-spelar, var med å rykke opp frå tredjedivisjon i 1979.

Landslagsspel
Callaghan spelte 4 landskampar for England, 2 sommaren 1966 og 2 hausten 1977. Han var med i VM-troppa 1996 og spelte mot Frankrike i gruppespelet. Ingen landslagsmål.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Ian Callaghan» frå ,  den 15. mai 2021.  
eu-football

Engelske fotballspelarar
Liverpool-spelarar
Swansea-spelarar
Spelarar i Fotball-VM 1966
NM i turn 1964 for menn

Noregsmeisterskapen i turn 1964 for menn vart avvikla på Stord helga 5. og 6. desember, med Stord Turn- og Idrettslag som arrangør. Deltakarane tevla i tolvkamp, dobbelt program i alle seks øvingane med både obligatoriske og sjølvvalde program i øvingane.

Sekskamp

Kjelder
Bergens Arbeiderblad

Noregsmeisterskap i 1964
Noregsmeisterskap i turn
Idrettstilskipingar i Vestland
Stord kommune
NM i turn 1965 for menn

Noregsmeisterskapen i turn 1965 for menn vart avvikla i Larvik helga 27.–28. november med Larvik Turn som arrangør. Deltakarane tevla i tolvkamp, dobbelt program i alle seks øvingane med både obligatoriske og sjølvvalde program i øvingane.

Tolvkamp

Kjelder
Bergens Arbeiderblad 29. november 1965

Noregsmeisterskap i 1965
Noregsmeisterskap i turn
Idrettstilskipingar i Vestfold og Telemark
Idrett i Larvik
Stjerneeple

Stjerneeple er frukta frå treet Chrysophyllum cainito i sapodillefamilien.

Treet er eviggrønt og kan bli 15–20 m høgt. Frukta er kulerund, 5–10 cm i diameter og grøn til purpurfarga. Ho inneheld 3–8 frø som ligg i kvitt, søtt fruktkjøt. Frukta er delt inn i 8 segment som dannar eit stjerneforma mønster når ho blir delt på tvers.

Arten veks naturleg i Karibia og Mellom-Amerika. Han er avhengig av eit fuktig, tropisk klima og er vanleg dyrka i Søraust-Asia.

Galleri

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Stjerneeple» frå ,  den 15. mai 2021.

Litteratur 

 
 Navn på frukt, bær og nøtter. Ås: Statens fagtjeneste for landbruket. 1993. s. 24. ISSN 0803-2173. 

Tropisk frukt
Sapodillefamilien
Sarah Vaughan

Sarah Lois «Sassy» Vaughan () var ein amerikansk jazzvokalist frå Newark i New Jersey, omtalt som «Sassy» eller «Divine Sarah» på grunn av sin uvanleg allsidige og fleksible stemme. 

Etter Vaughans utdanning innan piano såvel som organist-oppdrag i lokale kyrkjer (1931–39), vann ho første pris på 10 dollar i ei songtevling ved Apollo Theater i Harlem i 1942, der forresten Ella Fitzgerald var samstundes husartist. Fremføringen av Body and soul vart bivåna av jazzvokalisten Billy Eckstine som blei ein livslang kunstnarisk partnar. Vaughan blei strakt teken inn i Earl Hines sitt orkester med mellom anna Charlie Parker og Dizzy Gillespie (42-45), før solokarrieren tok over med debut (East of the side, 1945).

Grammy Hall of Fame 
Innspelingar av Sarah Vaughan blei innlemma i Grammy Hall of Fame, ein spesiell Grammy-pris skipa i 1973 for å æra innspelingar som var minst 25 år gamle og dessutan hadde «kvantitativ eller historisk viktigheit».

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Sarah Vaughan» frå ,  den 15. mai 2021.  
 
Folk frå Newark
USA-amerikanske jazzsongarar
Harald Norpoth

Harald Norpoth () er ein tysk tidlegare mellom- og langdistanseløpar frå Münster som representerte Vest-Tyskland. Han var ein spurtsterk utøvar som vann sølvmedaljen på 5 000 meter både under Sommar-OL 1964 og Friidretts-EM 1966, og bronsemedaljen på 1500 meter i nemnde europameisterskap, så vel som på 5 000 m ved Friidretts-EM 1971.

Aktiv
Norpoth stega inn i verdseliten på 1500 m i 1962-sesongen. Fire dagar etter han fall i 1500-meterfinalen under EM i friidrett, vann han distansen i eit løp i Warszawa og sette vesttysk rekord med tida 3.41,2. Frå 1963 byrja han også å tevle på 5 000 m. Sommaren 1964 sette han vesttysk rekord med eit løp på 13.48,4. Nokre veker seinare kneip han sølvmedaljen på 5 000 meter ved Sommar-OL 1964 i Tokyo, 0,2 sekund framom Bill Dellinger frå USA og franske Michel Jazy.

I juli 1965 flytta Nordpoth den vesttyske 5 000-meterrekorden til 13.42,8. Nøyaktig 11 månader seinare sette han europarekord på distansen då han fekk notert 13.24,8 i Köln. Under europameisterskapen 1966 i Budapest fekk han bronsemedaljen på 1500 m, slått i spurten av landsmannen Bodo Tümmler og Jazy. Tre dagar seinare sprang Norpoth inn til sølv på 5 000 m, også då vart Michel Jazy for sterk på oppløpssida. Ei veke etter EM presterte Norpoth verdsbestenotering på 2 000 meter då han i Hagen vart klokka i mål på 4.57,8. Sju dagar seinare presterte han 3.39,7 og livsbeste på 1500 m.

Under Sommar-OL 1968 enda Norpoth på fjerdeplass på 1500 m, langt bakom medaljevinnarane. Han deltok ikkje i Athen-EM 1969. I Friidretts-EM-1971 tok han derimot bronsen på 5 000 m, 1,3 sekund bak vinnaren Juha Väätäinen, og to tidels sekund attom franskmannen Jean Wadoux. Ved dei olympiske sommarleikane i München enda Norpoth på sjetteplass, over 6 sekund etter Lasse Virén, den olympiske meisteren. Den 12. juli 1973, under ein landskamp mot Sveits og USA i München, forbetra Norpoth den tyske 5 000-meterrekorden til 13.20,5. Han la opp same året.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
EM 1962 i Beograd: Nr 9 på 1500 m (braut løpet etter fall)
OL 1964 i Tokyo: Sølvmedalje på 5 000 m – 13.49,6, bakom Bob Schul (13.48,8)
EM 1966 i Budapest: Sølv på 5 000 m – 13.44,0. Bronse på 1500 m – 3.42,4
OL 1968 i Mexico-byen: Nr 4 på 1500 m  3.42,5. Nr 13 på 5 000 m (braut løpet)
EM 1971 i Helsinki: Bronsemedalje på 5 000 m – 13.33,7
OL 1972 i München: Nr 6 på 5 000 m – 13.32,6

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Harald Norpoth» frå ,  den 16. mai 2021.  

Tyske friidrettsutøvarar
Mellomdistanseløparar
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Tyskland
Medaljevinnarar under sommar-OL 1964
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1964
Medaljevinnarar under sommar-OL 1968
Vesttyske deltakarar under sommar-OL 1968
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1968
Vesttyske deltakarar under sommar-OL 1972
Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1972