alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Firedimensjonal

Firedimensjonal eller 4D står for fire dimensjonar. Ein er samd i at det finst tre fysiske dimensjonar (romkoordinatar), men ifølgje relativitetsteorien skal òg tid reknast som ein dimensjon. I så fall finnast det fire dimensjonar; høgd, breidd, djupn og tid.

I fysikkverda diskuterast det om det finst endå fleire romlege dimensjonar, og i så fall skal den fjerde dimensjonen vere ei fysisk retning.

I fysikk og matematikk kan ein sekvens av n tal reknast som ein posisjon i eit n-dimensjonalt rom. Når n = 4, blir settet av alle slike posisjonar kalla firedimensjonalt euklidsk rom.

Sjå òg 
 4D-film
 Fjerde Dimensjonen (programvare)
 Firedimensjonal verd
 2D
 3D

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Firedimensjonal» frå ,  den 7. november 2013.  
 

Firedimensjonal geometri
Fleirdimensjonal geometri
Dimensjon
Spesiell relativitet
Firedimensjonal verd

Firedimensjonal verd eller Minkowski-rom er nemninga på Hermann Minkowski si geometriske tyding av relativitetsteorien. Han er basert på den tanken at den fysiske verda er ei verd av ting som skjer firedimensjonalt, i rom og tid, og som bryt med den klassiske førestellinga om det tredimensjonale verdsrommet og tida som absolutte og uavhengige omgrep.

Kjelder
Firedimensjonal verden. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/firedimensjonal_verden.

Minkowski-romtid
Geometri
Lorentzsk mangfald
Spesiell relativitet
Eksakte løysingar i generell relativitet
Fjernverknadsteori

Fjernverknadsteori er ein teori for kraftverknad mellom lekamar (t.d. sola og jorda) der ein berre ser på krafta som ein verknad på lekamane og ikkje tek omsyn til at han blir formidla ved eit kraftfelt i rommet mellom dei. Uttrykket vart vesentleg brukt i elektrisitetslæren, der ein fjernverknadsteori som bygde på Coulombs lov, vart ståande som eit alternativ til Faradays og Maxwells nærverknads- eller feltteori.

Kjelder
Fjernvirkningsteori. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fjernvirkningsteori.

Teoretisk fysikk
Flammeleiing

Flammeleiing skjer når ein elektrisk ladd lekam mistar ladninga viss det blir stilt i nærleiken av ein brennande flamme. Dette kjem av at lufta ved oppheitinga i flammen ioniserast og blir leiande. Forklaringa på flammeleiing vart først funne av den tyske fysikeren Philipp Lenard i 1902.

Kjelder
Flammeledning. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flammeledning.

Elektrisk ladning
Eld
Flammespektrum

Flammespektrum er lysspektrum frå ein fargelaus gassflamme når flammen blir tilført eit stoff som gjer at han blir lysande. Dette blir brukt for spektroskopiske undersøkingar av stoffet i flammefotometri.

Kjelder
 Flammespektrum. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flammespektrum.

Emisjonsspektroskopi
Analytisk kjemi
Flatbrennar

Ein flatbrennar er ein lampe som har eit flatt vekerøyr. Nemninga blir òg nytta om ein gassbrennar med flat flamme.

Kjelder
Flatbrenner. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flatbrenner.

Lampar
Fluens

Fluens er ein fluks integrert over tid. Dette tyder tettleiken til energi, lys, partiklar og liknande som strøymer frå alle retningar gjennom eit område. 

For partiklar er han definert som den totale mengda partiklar som strøymer gjennom eit område i løpet av eit tidsintervall og har eininga m–2 (talet på partiklar per kvadratmeter). Fluens kan òg skildre energi levert per areal, og har då eininga J/m2. Det vert rekna som ein av dei grunnleggande einingane i dosimetri.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fluence» frå ,  den 7. november 2013. 
 oppgav desse kjeldene: 
 ICRU 33: Radiation Quantities and Units, April, 1980. (www.icru.org)
 

Kjernefysikk
Fluks

Fluks er i konkret tyding nemning på ein straum av lys, væske, partiklar, energi og anna gjennom ei flate. I abstrakt tyding blir fluks brukt for å angje styrken av eit vektorfelt.

Nemninga vart innført i fysikken av Michael Faraday for å skildre magnetfelt, men blir no brukt ved alle vektorfelt, som elektriske felt, hastigheitsfelt ved straumar i gassar og væsker osv. Slike vektorfelt kan skildrast ved feltlinjer som overalt har same retning som vektoren som feltet skildrar. Styrken av feltet, det vil sei storleiken av vektoren, er angjeve ved tettleiken av feltlinjer. Fluksen gjennom ei flate er lik den totale mengda feltlinjer gjennom flata, og flukstettleiken på ein stad er lik fluksen dividert på arealet av flata.

Kjelder
Fluks. (2011, 14. oktober). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fluks.

Fysiske storleikar
Vektorrekning
Lysrøyr

Lysrøyr, tidlegare òg kalla lysstoffrøyr, eller fluorescenslampe er ulike typar gassfylte glasrøyr som blir brukt som lyskjelder i lampar og annan belysning.

Verkemåte 
Ved hjelp av ein tennspenning ioniserast gassen i røyret slik at han blir elektrisk leiande. Spenninga blir deretter redusert, og straumen gjennom gassen eksiterar kvikksølvdampen, argon- eller neongassen. Dette skapar plasma som produserer kortbølgja ultrafiolett lys. Det ultrafiolette lyset får lysstoffet (fosfatar) på innsida av glasrøyret til å fluorescere, noko som produserer synleg lys.

Kompaktlysrøyr og sparepærer
Korte lysrøyr kallast kompaktlysrøyr.

Kompaktlysrøyr utstyrt med lyspæresokkel som på vanlege glødelampar har ein innbygd omformar i sokkelen, og blir ofte kalla sparepærer. Desse kan brukast i ordinære armatur berekna for glødelampar, og brukar berre rundt 20% av energien for same lysutbytte, og varer lenger.

Lysrøyr har ei levetid på ca. 16 000-24 000 timar. Det finst lysrøyr på marknaden som har levetid opptil 84 000 timar, desse blir kalla Long Life-lysrøyr. Levetida avheng av brenntid, og dessutan mengder innkoplingar. Lysstyrken blir redusert gjennom heile levetida.

Innlevering av kasserte sparepærer og lysrøyr
I Noreg kan ein, av miljømessige omsyn, levere inn kasserte sparepærer og lysrøyr gratis til butikkar som sel slike varer, utan krav om nykjøp eller at produktet vert kjøpt hos denne forhandlaren.

Sjå òg
 Glødelampe, glødelampe lyser ved at straum blir sendt gjennom ein tynn leiar.
 Halogenlampe, halogenlampe er ei glødelampe der kapselen er fylla med ein halogengass.
 Lysdiode, lysdiode (LED) er ein halvleiar-diode som lyser med eit inkohorent monokromatisk ljos når ei likeretta spenning påførast.
 Metalldamplampe, lampe som gjev lys frå ein elektrisk utlading gjennom edelgass og metalldamp.
 Lampe
 Lyskjelde
 Luminescens

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Lysrøyr» frå ,  den 7. november 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff

Erdetfarlig.no (Miljødirektoratet: lysstoffrør, sparepærer og lysrørarmaturer 

Fluorescens
Gassutladingslampar
Ting av glas
Lampar
Plasmafysikk
Flytande lys

Flytande lys er foton i ein laserstråle som kondenserer til «lysdropar» som har liknande eigenskapar som ei væske. Når ein laserstråle vert fokusert i ei samlelinse i eit brennpunkt, kan det dannast samlingar av foton som oppfører seg på liknande vis som væskedropar. Dei har ei slags overflatehinne og danne virvlar. «Lysdropane» flyttar seg framleis med lysfarten. 

Ein har ikkje påvist slike dropar i eksperiment, men har potensiale til å nyttast som informasjonsberarar i optiske datamaskinar.

Kjelder
Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Flytande Ljos. I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/flytande_lys.

Foton
Hypotetisk teknologi
Kjepso

Kjepso er ein matrikkelgard (gardsnummer 79) i Kvam herad. Hovudbruket er ein veglaus fjellgard med tunet og bøane på ca. 250 meters høgd og tilkomst på ein sti i bratt lende. Kjepso ligg inst i Kvam, ved grensa til Granvin herad. 

Det har vore to husmannsplassar under Kjepso. Det inste bruket heiter Floten (Kjepso Floten) og ligg nedom Fylkesveg 7. Der vert det drive med utleige og halde ymse kurs og seminar.

Garden høyrde fram til 1881 til Kinsarvik sokn og Ullensvang herad. Då vart søknad om overføring til Øystese sokn og Vikøy kommune (Kvam) innvilga. I Kinsarvik hadde Kjepso gardsnummer 116. Kjepso ligg omtrent midt mellom kyrkjene i Kinsarvik og Øystese.

Kjepso er fyrste gong nemnd i kjeldene i 1318. Namnet skal ha samanheng med norrønt 'kefis', som tyder træl, og ein meiner garden heiter so fordi han vart rydda av ein træl.

På oppsida av fylkesvegen mellom Kjepso og Lussand ligg eit skogområde på Uranes som er verna som naturreservat. Uranes naturreservat er oppretta for å verne eit større edellauvskogsområde med stor økologisk variasjon.

I 2008 sende NRK eit program om garden i serien Der ingen skulle tru at nokon kunne bu.

Gardsnamnet vert også brukt som familienamn. Ein kjend namneberar var spelemannen Per Kjepso (1873-1924).

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 Der ingen skulle tru at nokon kunne bu-programmet om Kjepso på nettstaden til NRK

Byggverk i Kvam
Gardar i Vestland
Formfaktor

Formfaktor er ei nemning som blir brukt i fleire tydingar i fysikken.

I elektrisitetslæra er formfaktoren for ein vekselstraum eller ein vekselspenning tilhøvet mellom effektivverdien av straumen eller spenninga og middelverdien over ein halv periode. Ved sinusforma straum er formfaktoren 1,11.

I atom- og kjernefysikk er formfaktoren ei nemning på ein funksjon som angjev korleis den elektriske ladningen (elektrisk formfaktor) og det magnetiske moment (magnetisk formfaktor) er fordelt inne i atomet eller kjernen. I ein kjernereaktor angjev formfaktoren tilhøvet mellom den maksimale og den midlarane effekttettleiken i reaktoren.

I mekanisk teknologi i samband med pakningar, opplagringselement og liknande er formfaktoren tilhøvet mellom arealet av den belasta flata og den eller dei ikkje-belasta flatene (sideflatene). Formfaktoren er avgjerande for kor mykje pakninga (t.d. av gummi) vil bule ut på sidene ved belastning og dermed for den tilsynelatande stivleiken deira.

Kjelder
 Formfaktor. (2011, 6. oktober). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/formfaktor.

Elektrodynamikk
Elektromagnetisme
Atomfysikk
Eksperiment

Eit eksperiment er ei tilnærming til forsking der forskaren manipulerer visse vilkår for å undersøke effektane av dette. Føremålet er å påvise kausale relasjonar (årsak-verknad). Dette skjer vanligvis ut frå ei ubegrunna forventning (hypotese).

Føremålet til eksperimentet er å undersøkja om ein eller fleire intervensjonar (uavhengige variablar) har effekt og dermed påverkar eit utfall (avhengig variabel) gjennom eit årsak-verkandsforhold (kausalitet). Som regel vil dette innebere at ein må dele eit utval av subjekt (deltakarar) i minst ei kontrollgruppe og ei eksperimentgruppe. For å kunne gjennomføre eit ekte eksperiment, til skilnad for eit kvasieksperiment (som ikkje oppfyller randomiseringsvilkåret nedanunder), må følgjande vilkår oppfyllast:

 Subjekta i eksperimentet må fordelast tilfeldig på dei ulike vilkåra (gruppene) slik at gruppene blir mest mogleg like i utgangspunktet (randomisering).
 Alle subjekta innanfor eit og same vilkår må handsamast likt.
 Andre tilhøve som kan påverke utfalla til eksperimentet bør helst ikkje finnast i eksperimentperioden.
 Målingane må kvalitetssikrast av forsøksleiar.
 Det må vere tilstrekkeleg skilnad mellom eksperimentgruppe og kontrollgruppe til at ein kan trekkje ein valid konklusjon om kausalitet.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Eksperiment» frå ,  den 8. november 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

 
Forsking
Vitskaplege eksperiment
Eksperimentdesign
Evalueringsmetodikk
Fotocelle

Ei fotocelle eller fotoelektrisk celle er ein detektor som blir brukt for å registrere lys, ultrafiolett og infraraud stråling. Variasjonar i strålingintensiteten kan òg omdannast til elektrisk straum ved hjelp av fotoceller.

Kjelder
 Sandstad, Jakob. (2009, 14. februar). Fotocelle. I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fotocelle.

Detektorar
Elektriske komponentar
Optisk utstyr
Sensorar
Fotofon

Fotofon eller lystelefon er eit apparat til overføring av tale ved hjelp av lys. I mikrofonen i avsendarapparatet blir talelyden omsett til elektriske svingingar som blir forsterka og regulerer styrken av ei lyskjelde i same takt. Lyset blir sendt i ein smal bunt frå ein holspegel (til dømes i ein mastetopp) i ei bestemd retning og blir oppfanga av holspegelen til mottakaren, som reflekterer lyset mot ei fotocelle, der elektriske svingingar vert skapt i takt med vekslinga i lysstyrken og omsett til lydar igjen i ein telefon. Fotofonar er uavhengig av elektriske og magnetiske forstyrringar, men kan berre brukast på synleg avstand.

Han vart oppfunnen av Alexander Graham Bell og assistenten hans Charles Sumner Tainter den 19. februar 1880, i laboratoriet til Bell i Washington, D.C.

Kjelder
 Fotofon. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/fotofon.
Denne artikkelen bygger på «Photophone» frå ,  den 8. november 2013. 
 oppgav desse kjeldene: 
 Bruce, Robert V Bell: Alexander Bell and the Conquest of Solitude, Ithaca, New York: Cornell University Press, 1990. ISBN 0-8014-9691-8.
 

Optisk kommunikasjon
Telefonhistorie
Telekommunikasjonshistorie
Fotomultiplikator

Ein fotomultiplikator er eit særs lyskjenslevart og lufttomt elektronrøyr som blir brukt til registrering av svake lyssignal. Lyssignalet vert omgjort til ein elektronstraum av ei fotoelektrisk plate ved inngangsopninga, som blir kalla ein fotokatode. Elektronstraumen blir så forsterka i ein etterfølgjande kaskade av ei mengd såkalla dynodar, ved hjelp av ein fysikalsk effekt som blir kalla sekundæremisjon. Elektrona som treff ein dynode slår laus fleire elektron enn mengder elektron som treff. I dette ligg den forsterkande effekten, som i praksis ligg rundt 3 til 10 gonger per dynodepar. Denne forsterkinga har svært svak eigenstøy og det er difor mogleg å forsterke eit signal 100 millionar gonger og å detektere enkelt-foton. Der er ingen termisk støy (Johnson-støy), men noko haglstøy.

Fotomultiplikatoren er eit av dei røyra som ikkje heilt kan erstattast med halvleiarteknologi. Dei blir til brukt kjerne- og partikkelfysikk, i astronomien og til medisinsk diagnostikk, såvel som til trommelscanning av bilete.

Nemninga multiplikator syner til at elektronstraumen frå dynode til dynode multipliserast med forsterkingsfaktoren mellom kvart par. Med ti dynodestrekningar som kvar har fire gonger forsterking (dette er typiske verdiar) blir heile forsterkinga lik rundt 410 = 1 050 000 gonger. Kvar etterfølgjande dynode blir tilført omtrent 90 til 100 V meir enn den førre for å oppnå denne forsterkinga. Elektrona som forlèt ein dynode har forholdsvis låg fart, som blir auka ved akselerasjon mot neste dynode, som altså har ei høgare spenning.

For å optimalisere kjenslevara blir dynodane belagt med belegg som har låg arbeidsfunksjon; det vil seie at dei lett gjev frå seg elektron. Berylliumoksyd BeO og manganoksyd MgO er populære. Namnet dynode kjem av at kvar av dei er både katode og anode; ein av dei er katode for neste trinn, som då er anode. Det siste elementet blir difor kalla anode og ikkje dynode. Anoden er utgangselektroden og signalet vert avgjeve der som ein elektrisk straum.

Den fotoelektriske plata ved inngangen er eit krystall som omskaper lyskvant til ein elektronstraum. Denne straumen tiltrekkast av den første dynoden etter ei fokusering. Stoffet som krystallet består av avgjer kva for bølgjelengder røyret kan sjå. I 1936 kom Cesium-antimon-krystallet (Cs3Sb) som viste seg å vere ganske sensitivt.

Svært ofte er ein interessert i å måle eller observere stråling ved heilt andre bølgjelengder enn lys og i tillegg ioniserande strålar. Til det bruket blir ein scintillator sett føre lysinngangen. Scintillatoren omformar innkomande stråling til lys med ei bølgjelengd som passar til den fotoelektriske plata.

Fotomultiplikatoren vart utvikla på 1930-talet som ein del av jakta på å realisere draumen om fjernsyn. Det var særleg det amerikanske firmaet RCA som utvikla han som produkt og selde han.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fotomultiplikator» frå ,  den 8. november 2013.  
 

Optisk utstyr
Partikkeldetektorar
Sensorar
Vakuumrøyr
Heaven's Gate

Heaven's Gate var ei dommedagssekt frå USA som trudde at medlemmene skulle hentast frå denne verda til ein høgare tilstand av eit utenomjordisk romskip. Gruppa blei grunnlagd tidleg på 1970-talet av Marshall Applewhite (1931–1997) og Bonnie Nettles (1927–1985).

Sekta er særleg kjend for at 39 sektmedlemmer i California utførte kollektivt sjølvmord den 26. mars 1997 i samband med at kometen Hale-Bopp passerte nær jorda.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Heaven's Gate» frå , og «Heaven's Gate» frå  den 8. november 2013.  
 
Sekter
Gruppesjølvmord
Fridomsgrad i fysikk

Fridomsgrad i fysikk seier noko om kor mange retningar eit punkt kan flytte seg i. Eit punkt som er bunde til å røre seg på ei linje og som berre har høve til forflytting langs denne linja. Ein seier at punktet har éin fridomsgrad. Eit punkt som kan røre seg i ei flate, har to fridomsgrader. Eit punkt som kan røre seg i alle tre retningar i eit rom, har tre fridomsgrader. Til å avgjere forflyttinga til punktet trengst det like mange koordinatar som det har fridomsgrader. Fridomsgrader spelar ei viktig rolle i kinetisk gassteori og statistisk mekanikk.

Kjelder
 Frihetsgrad: fysikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 7. november 2013 frå http://snl.no/frihetsgrad/fysikk.

Dimensjon
Grunnleggjande fysikk
Fundamental kraft

Fundamentalkraft eller fundamentalvekselverknad er namnet på grunnleggende krefter eller vekselverknader i naturen.

Fysikken reknar tradisjonelt med fire fundamentalkrefter:

gravitasjon
elektromagnetisme
svak kjernekraft  
fargekrafta med sterk kjernekraft (nukleon-til-nukleon-kraft)

Sjå òg 
 Standardmodellen
 Teorien om alt
 Elektrosvak teori som er ei samling av eketromagnetisme og svak kjernekraft
 Kvanteelektrodynamikk
 Kvantekromodynamikk

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Fundamentalkraft» frå ,  den 8. november 2013.  
 

Vekselverknad
Kraft
Partikkelfysikk
Joseph Louis Gay-Lussac

Joseph Louis Gay-Lussac () var ein fransk kjemikar og fysikar. 

Gay-Lussac utførte ballongferder i 1804 og 1805 i lag med Jean-Baptiste Biot for å studere jordmagnetismen og samansetnaden til lufta i ulike høgder. Han fann ut at jod er eit grunnstoff og var den første som framstelte dicyan og isolerte bor. Gay-Lussac grunnla òg titreranalysen.

Gay-Lussac oppdaga i saman med Alexander von Humboldt gassvolumlova, som var av grunnleggjande tyding for Avogadro og hypotesen hans. Han offentleggjorde dei fleste arbeida sine i Annales de chimie, som han saman med Arago var utgjevar av 1816–1840.

Han var frå 1808 professor i fysikk ved Sorbonne, og frå 1809 òg professor i kjemi ved École polytechnique. I 1832 vart han professor i allmenn kjemi ved Jardin des plantes i Paris.

Kjelder
 Ormestad, Helmut. (2009, 14. februar). Joseph Louis Gay Lussac. I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013 frå http://snl.no/Joseph_louis_gay-Lussac.

Elevar ved École Polytechnique
Folk frå Haute-Vienne
Grunnstoffoppdagarar
Franske kjemikarar
Franske fysikarar
Medlemmar av Det franske vitskapsakademiet
Medlemmar av Det kongelege svenske vitskapsakademiet
Medlemmar av Royal Society
Bor
Fysikarar på 1800-talet
Kjemikarar på 1800-talet
Giovanni Giorgi

Giovanni Giorgi () var ein italiensk fysikar og elektroingeniør. 

Frå 1906 til 1923 arbeidde han ved Institutt for teknologi i Roma, frå 1913 til 1939 ved Universitetet i Roma. Han føreslo i 1901 eit einingssystem, Giorgi-systemet. Giorgi bidrog òg til utviklinga av hydroelektriske installasjonar og elektriske distribusjonsnettverk.

Kjelder
 Giovanni Leone Tito Giorgi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.

Italienske fysikarar
Italienske elektroingeniørar
Fysikarar på 1800-talet
Fysikarar på 1900-talet
Ole Kristoffer Gjøtterud

Ole Kristoffer Gjøtterud () var ein norsk fysikar. Han arbeidde hovudsakleg med kjernefysikk og grunnlagsproblem i kvantefysikken, og skreiv mange artiklar, essay og populærvitskaplege artiklar om fysikk, erkjenningsproblem og spurnader om jødisk og kristen tru og vitskap. Han var særleg oppteken av antisemittisme, rasisme og menneskerettar, særleg situasjonen til jødane i Sovjetunionen og Russland og albanarane sin situasjon i Kosovo, og var medlem av mange menneskerettsgrupper og komitear i Noreg, Russland og Kosovo.  

Han arbeidde som førsteamanuensis ved Fysisk institutt ved Universitetet i Oslo og frå 1959 til 1962 som NORDITA-stipendiat i København.

Kjelder

 Grøn, Øyvind. «Ole Kristoffer Gjøtterud» (15. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.

Norske fysikarar
Folk frå Froland
Francesco Maria Grimaldi

Francesco Maria Grimaldi () var ein italiensk fysikar, jesuitt og lærer i matematikk ved ordenskollegiet i Bologna. 

Grimaldi oppdaga og skildra bøyinga av lyset ved ein smal skuggegjevande lekam og ved ei spalteopning. Desse fenomena, som han ikkje kunne forklare, kalla han diffraksjon.

Han er òg kjent for samarbeidet sitt med Giovanni Battista Riccioli i forskinga si, både innan selenografien og forskinga innan fritt fall.

Kjelder
 Francesco Maria Grimaldi. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.

Italienske fysikarar
Italienske jesuittar
Fysikarar på 1600-talet
Otto von Guericke

Otto von Guericke () var ein tysk fysikar. 

Han var frå 1627 rådsherre og 1646–1681 borgarmeister i Magdeburg. Guericke konstruerte den første luftpumpa, som han i 1654 demonstrerte for riksdagen i Regensburg med sine magdeburgske halvkuler. Guericke laga òg eit vassbarometer, som han meinte å kunne føresjå uvêr med, og han konstruerte den første elektrisermaskina. Han fann vekta til lufta, og gjorde forsøk med elektrisk fråstøyting. Resultata av forsøka sine skildra han i verket Experimenta Nova som kom ut i sju bind i Amsterdam i 1672.

Kjelder
 Otto von Guericke. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.

Tyske fysikarar
Fysikarar på 1600-talet
Folk frå Magdeburg
Tyske oppfinnarar
Geoide

Ein geoide (av gresk: geo, jord og eides, liknande) er ei ekvipotensiell overflate (overflata som motsvarar ein spesifikk verdi) som omtrent fell saman med det gjennomsnittlege nivået til havoverflata. Han blir ofte sagt å vere ein nær attgjeving eller fysisk modell av den ekte forma til jorda, og ifølgje Carl Friedrich Gauss er geoiden eit «matematisk bilete av jorda» eller, eigenleg, av gravitasjonsfeltet til jorda.

Overflata til geoiden er meir uregelmessig enn den rotasjonsellipsoiden som ofte blir nytta for omtrentleg å skildre den fysiske forma til jorda, men langt jamnare enn den fysiske overflata til jorda. Medan den sistnemnde har toppar på over 8 000 meter (Mount Everest) og dalar på under 11 000 meter (Marianergropa), varierer geoiden berre med omkring ±100 m frå ein nøyaktig fastlagt rotasjonsellipsoide.

Ein konsekvens av at geoiden er ei ekvipotensiell flate er at tyngdekrafta er vinkelrett mot geoiden i kvart og eit punkt. Dette gjer at havoverflata skulle ha ei form som fell saman med geoiden om havvatnet fekk virke fritt, uavhengig av andre krefter og kontinentale landmassar. Geodetar kan berekne høgda hos punkt på kontinenta ovanfor denne tenkte, men fysisk definerte overflata gjennom ein teknikk som blir kalla avveging.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Geoide» frå ,  den 8. november 2013.  
 

Geodesi
Gravimetri
Gitterspektrograf

Ein gitterspektrograf er eit apparat som splitter lys, ein spektrograf der spekteret blir laga med eit optisk gitter. Apparatet vart først brukt av Joseph von Fraunhofer og vart teke i bruk til spektralanalyse av Henry Augustus Rowland og Anders Jonas Ångström. Gitterspektrografen blir brukt til undersøking av spekter der ein treng stor oppløysningsevne og til absoluttavgjersle av bølgjelengder for spektrallinjer.

Kjelder
 Gitterspektrograf. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 8. november 2013.

Spektrografar