Voss herad

Voss herad er ein kommune sentralt i Vestland fylke. Kommunen grensar i vest til Vaksdal, i sørvest til Kvam, i aust til Ulvik, og i nord til Aurland og Vik. Kommunen er vorten utvida fleire gonger, i 1964, då Voss, Vossestrand og Evanger vart slegne saman, og i 2020, då Granvin herad og ein del av Ullensvang herad (Oksenhalvøya) vart del av kommunen.

Voss er ein innlandskommune og eit trafikknutepunkt, og er med 1 805 kvadratkilometer den største kommunen i Hordaland fylke. 91 % av arealet er fjellområde som ligg høgre enn 300 meter over havet. Kommunen er populær for skigåing og bygda har fostra fleire kjende skiløparar. Nord for Vossavangen ligg skiområda med Voss fjellheisar. Dei seinare åra er det også bygd skitrekk og skiløyper i Myrkdalen, vel 2 mil frå kommunesenteret i samband med utbygginga av Voss Fjellandsby.

Ein person frå Voss vert kalla ein vossing (i eldre tid «ein voss» (m), «ei vossa» (f)) og «vesser» (fleirtal).

Geografi 
Voss kommune ligg omkring Vossevassdraget mellom grensa til Ulvik øvst i Raundalen i aust, og munningen i Bolstadfjorden i vest, i tillegg til sidedalane Bordalen, Dalane (dalføret mot Hamlagrø) og dalføret av Istadelva mot Granvin i sør, og Strondaelvas dalføre med sidedalar og Teigdalen i nord, i tillegg til dei omliggjande fjelltraktene. Sentralt i kommunen ligg Vangsvatnet med administrasjonssenteret Vossavangen ved austenden.

I Voss kommune ligg Bømoen, ein norsk militærleir. I fleire år har Bømoen vore vintertreningssenter for NATO. Tvildemoen er ein tidlegare militærleir som etter at Forsvaret avslutta verksemda si her, er teken i bruk til industri- og bustadføremål.

Kultur 
Voss har stolte tradisjonar som bastion for forvaltning av norsk bonde-og bygdekultur, som framleis er haldne i hevd. Smalahove er ein populær rett på Voss, og dette vert markert med det årlege Smalahovesleppet. Bygdesangen for Voss heiter Vossasongen, som er tonesett av Torgeir Raugstad med tekst av Lars Eskeland. Ein annan song om distriktet er «På Vossevangen der vil eg bu», med tekst av danske Carsten Hauch. Den lokale dialekten vert kalla vossamål. Ein særeigen folkedans frå Voss er vossarull (på dialekt «vossarodl») dansa til musikk av hardingfele. Frå distriktet kjem Vossabunaden.

Voss er ein populær stad for vintersport, med skianlegg mellom anna på Bavallen og i Myrkdalen, og ypparlege skiforhold i Mjølfjellsområdet.

Lokalavisa Hordaland kjem ut på Voss tre gonger i veka, med eit opplag på kring 10 000. Avisa vart grunnlagt i 1883, og dekkjer utanom Voss også grannebygdene i kommunane Granvin, Modalen, Vaksdal og Ulvik. Nærradioen «Radio Folgefonn» som opphavleg starta lokalsendingar i Hardanger, har no òg sendingar som dekkjer større delar av Vossebygda.

Festivalar og tilskipingar på Voss 
I palmehelga kvart år vert jazzfestivalen Vossajazz skipa til. I juni vert det kvart år arrangert Ekstremsportveko og Voss Cup, som er den største norske fotballturneringa for born under 12 år. I august går den årlege Voss Blues and Roots festival av stabelen, og i september fylgjer Skjervheimseminaret. Smalahovesleppet vert arrangert fyrste helga i oktober kvart år, og i slutten av månaden vert folkemusikkfestivalen Osafestivalen halden. I romjula skipar Vossajazz årvisst til Jolajazz.

Samferdsle 
Jarnbanen Bergensbanen går gjennom kommunen og har stoppestad på Vossevangen. Vegane Europaveg 16 og Riksveg 13 går gjennom kommunen med bussruter mellom Aust- og Vestlandet og frå Sørlandet og nordetter. Der er kortbaneflyplass på Bømoen, men ingen regulære flyruter.

Næringsliv 
Voss var frå gamalt av ein jordbrukskommune og er enno den største av dette slaget i Vestland fylke. Det vert særleg drive husdyrhald (kyr og sauer). Fram til etter den andre verdskrigen vart det drive ei utstrekt stølsdrift i kommunen, men dette er det svært lite att av no. Det vert også drive ein del skogsdrift. Utetter siste halvdel av 1800-talet byrja det å koma turistar til bygda, og det vart bygt hotell. Særleg skaut dette fart etter at jarnvegen mellom Bergen og Voss (Vossebanen) stod ferdig i 1883. Seinare er bygda vorte eit av dei større turistsentera i landet. Det er bygt ei rekkje hotell, gjesteheimar, campingplassar og andre overnattingstilbod, og i tillegg til dette ei rekkje aktivitetstilbod for tilreisande, så som riding, kanopadling, golf, sportsfiske, gardsopphald, fallskjermhopping, hanggliding, paragliding og mangt anna. Der er ingen store industriverksemder i kommunen, men ei rekkje mindre, t.d. meieri, mekanisk industri, trevareindustri, sementvarefabrikk og foredling av kjøt.

Folketalsutvikling 
Folketalsutvikling for noverande Voss kommune frå 1920:

a Talet omfattar Bergsdalen og ein del av Eksingedalen, som var del av gamle Evanger kommune, men ved kommunesamanslåinga i 1964 vart del av Vaksdal kommune. Desse områda hadde då 251 innbyggjarar.

Politikk 
Heradstyrerepresentantar fram til kommunesamanslåinga

Det første listevalet på Voss vart halde i 1898.

a Venstre og Moderates fællesliste
b De afholdsvenlige Venstres og Moderates liste
c Arbeidardemokratane
d Vossevangens upolitiske valgliste
e Upolitisk liste
f Samhaldslista
g Senterpartiet

Kommunestyrerepresentantar etter kommunesamanslåinga

a Sosialistisk Folkeparti
b Veg- og tiltakslista
c Det Liberale Folkepartiet
d Fellesliste Venstre og Det Liberale Folkepartiet
e Bygdelista
f Raudt

Kjende personar frå Voss 
 Brynjulf Bergslien (1830-1898), bilethoggar
 Knut Bergslien (1827-1908), kunstmålar
 Ola Mosafinn (1828-1912), spelemann på hardingfele
 Thrond Sjursen Haukenæs, forfattar (Granvin)
 Knute Nelson (1842-1923), norskamerikansk senator (for Minnesota, 1895-1923)
 Nils Bergslien (1853-1924), kunstmålar
 Per Sivle (1857-1904) forfattar (fødd i Flåm)
 Sjur Helgeland (1858-1924), komponist og spelemann på hardingfele
 Magnus Dagestad (1865-1957), kunsthandverkar
 Lars Eskeland (1867-1942), folkehøgskulestyrar (frå Stord, levde på Voss det meste av sitt vaksne liv) 
 Lars Tvinde (1886-1973), skodespelar
 Knute Rockne (1888-1931), trenar i amerikansk fotball
 Sjur Bygd (1889-1985), forfattar
 Martin Mølster (1900-1968), friidrettsutøvar og lærar 
 Edvard Natvig (1907-1994), friidrettsutøvar
 Sigbjørn Bernhoft Osa (1910-1990), fiolinist og spelemann på hardingfele
 Hans Skjervheim (1926-1999), filosof
 Jon Hellesnes, filosof, forfattar
 Eirik Kvalfoss (1959), verds- og olympisk meister i skiskyting
 Ingvild Bryn, journalist, nyhendeanker i NRK Dagsrevyen
 Kjetil Rolness (f. 1961), sosiolog, songar
 Arne Hjeltnes, (1963), programleiar på TV 2, fødd i Kristiansand
 Gisle Fenne (1963), skiskyttar
 Kristen Skjeldal (1967), skiløpar 
 Per Finne (1968), industridesignar
 Linda Eide (f. 1969) journalist og programleiar
 Gudmund Skjeldal (1970), skiløpar og idéhistorikar
 Hilde Synnøve Lid (1971), freestylekjørar
 Egil Gjelland (1973), verds- og olympisk meister i skiskyting
 Kari Traa (f. 1974), verds- og olympisk meister i fristil (kulekøyring)
 Gro Marit Istad Kristiansen (f. 1978), verdsmeister i skiskyting
 Lars Bystøl (f. 1978), skihoppar
 Lars Skjervheim spelemann på hardingfele
 Jan Einar Thorsen, alpinist
 Hans Engelsen Eide, fristilutøvar (kulekøyring)
 Jon Istad, skyttarkonge og verdsmeister i skiskyting
 Anne Elvebakk, verdsmeister i skiskyting
 Odd Lirhus, skiskyttar og landslagstrenar
 Astrid Lødemel, alpinist

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Tidlegare kommunar i Hordaland
Kommunar i Vestland