alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Stepan Bandera

Stepan Andrijovytsj Bandera () var ein ukrainsk politikar som leidde Organisasjonen av Ukrainske Nasjonalistar OUN.
 
Han vart dømd til livsvarig fengsel for drapet på den polske innanriksministeren i 1934, men vart sett fri da sovjetiske styrkar tok Lviv frå Polen i 1939. Den 30. juni 1941 vart han med i den ukrainske regjeringa som vart proklamert etter at Nazi-Tyskland hadde invadert Sovjetunionen.

 
Etter dette vart han sett i konsentrasjonsleiren Sachsenhausen, der han sat til 1944, da han vart sett fri for å leie einingar av OUN/UPA. 

Grupper frå OUN/UPA held fram med å drive væpna operasjonar mot sovjetiske og polske styresmakter til først på 1950-talet, særleg i Karpatane. 

Den 15. oktober 1959 vart Bandera drepen i München i Vest-Tyskland, truleg etter ordre frå KGB.
 
I 2006 bestemte administrasjonen i Lviv at gravene til mellom andre Stepan Bandera skulle overførast til eit nytt område på gravplassen Lytsjiakivskij som er spesielt tileigna det som blir kalla den ukrainske nasjonale frigjeringskampen.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Stepan Bandera» frå ,  den 22. juni 2007.  
 

Ukrainske politikarar
Sovjetisk historie
Fangar i Sachsenhausen
Ukrainarar i andre verdskrigen
Hameln

Hameln (engelsk og spansk Hamelin) er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 60 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Weser. 

Hameln ligg òg ved foten av dei omliggande fjella Weserbergland, som er ein populær stad for fotturistar og syklistar.

Historie 
Byen er kjend for folkeeventyret om Rottefangaren frå Hameln (tysk Rattenfänger), ei mellomaldersoge som fortel om tragedien som råka byen i 1284. Utgåva som vart skrive ned av Grimm-brørne er svært populær, og er òg emne i eit kjent dikt av Robert Browning. Sjølv om gamlebyen frå mellomalderen er vakker, er hovudattraksjonen soga om rottefangaren. Kvar søndag om sommaren vert stykke framført av skodespelarar på dei autentiske stadane. 

Det vart bygd ei kloster på staden så tidleg som i 851. Ein landsby voks opp rundt klosteret og vart ein by på 1100-talet. Hendinga som soga om rottefangaren omhandlar skal ha skjedd i 1284 og kan vere basert på ei verkeleg hending, men i ei noko anna form enn i eventyret. På 1400- og 1500-talet var Hameln eit lite medlem av Hansaen. 

Under trettiårskrigen i juni 1634 tapte general Lothar Dietrich Freiherr von Bönninghausen eit slag nær Hameln mot den svenske generalen von Kniphausen.

Den rikaste perioden for byen byrja i 1664 då Hameln vart ein festnings- og grenseby for hertugdømet Calenberg. I 1867 vart byen ein del av Preussen.

Etter den andre verdskrigen vart fengseleg i Hameln nytta av den britiske okkupasjonsstyrken for tyske krigsforbrytarar. Meir enn 200 av dei vart hengd der, mellom anna Irma Grese og Josef Kramer.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Hameln» frå ,  den 22. juni 2007.

Bakgrunnsstoff 

 hameln.de (tysk)

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Hansaen
Wolfenbüttel

Wolfenbüttel er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 55 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Oker om lag 13 km sør for Braunschweig. Han er administrasjonsstad for landkreisen Wolfenbüttel og bispsesete for den lutherske statskyrkja i Braunschweig. Han er òg den sørlegaste av 172 byar i Nord-Tyskland som har eit namn som endar med büttel, som tyder «bustad».

Historie 
Det er ikkje kjend kortid Wolfenbüttel vart grunnlagd, men han vart først nemnd i 1118 som Wulferisbutle. Dei første busetnadane låg sannsynlegvis på ei lita øy i Oker. 

Wolfenbüttel vart residens for hertugen av Braunschweig i 1432. Dei neste tre hundreåra voks byen og vart eit senter for kunst, og personar som Michael Praetorius, Gottfried Leibniz og Gotthold Ephraim Lessing budde her. Hertughoffet flytta etter kvart tilbake til Braunschweig i 1753 og Wolfenbüttel vart mindre viktig. 

Slaget ved Wolfenbüttel under trettiårskrigen vart utkjempa her i juni 1641, då svenskane under Carl Gustaf Wrangel og Hans Christoff von Königsmarck slo austerrikarane under Erkehertug Leopold av Habsburg.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Grunow, Heinz and Wessel, Wolfgang. Wolfenbüttel: ein Bildband. Grenzland-Verlag Rock & Co., Wolfenbüttel. 1977

Referansar 

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Nordhorn

Nordhorn er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 55 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Vechte ved grensa til Nederland og den tyske delstaten Nordrhein-Westfalen og er administrasjonsstad i landkreisen Bentheim. Nabobyane til Nordhorn er Enschede, om lag 25 km sørvest i Nederland, Münster, om lag 75 km søraust, og Osnabrück, om lag 85 km til aust.

Historie 
Den første skriftlege kjelda om Nordhorn, då kjend som Northhornon, var i dokumenta til Werden kloster frå om lag år 900. 

Seint på 1100-talet hadde Nordhorn vorte eit handelssenter langs den flamske handelsruta, og handla med den lokale sandsteinen. Over tusen skip segla til Nordhorn kvart år på elva Vechte, og førte stein til Amsterdam og andre byar i Nederland. I 1379 vart busetnaden rik nok til at han fekk fulle byrettar av greven av Bentheim. 

I 1839 vart der første veveriet oppretta av Willem Stroink, og andre entreprenørar fylgde snart etter. Tekstilindustrien førte til rask vekst i byen på byrjinga av 1900-talet.

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Cuxhaven

Cuxhaven er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg ved kysten av Nordsjøen og munningen av Elbe. Cuxhaven strekkjer seg 14 km frå aust til vest og 7 km frå nord til sør. Han er administrasjonsstad i landkreisen Cuxhaven og er ein populær feriestad ved Nordsjøen.

Historie 
Cuxhaven er ein relativt ung by og vart først ein by 15. mars 1907. I over 600 år fram til 1937 høyrte Cuxhaven til Hamburg.

Mellom 1945 og 1964 vart det utført forskjellige raketteksperiment nær Cuxhaven. I oktober 1945 vart V-2-raketten skote opp som ein demonstrasjon for dei allierte. Seinare vart det avfyrt mange rakettar her, alt frå naudrakettar til store forskingsrakettar. I 1963 vart den første raketten som nådde ei høgd 120 km skote opp frå Cuxhaven. Etter ei ulukke med dødleg utfall i 1964 vart testoppskytinga lagt ned.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Cuxhaven» frå ,  den 6. februar 2019.

Bakgrunnsstoff 

 Operasjon Backfire og raketteksperiment ved Cuxhaven
 Panoramabilete av Cuxhaven

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Byar ved Nordsjøen
Hamnebyar i Tyskland
Emden

Emden er ein hamneby i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Ems. Byen er den største i området Ostfriesland.

Historie 
Ein veit ikkje eksakt kortid Emden vart grunnlagd, men han har i vert fall eksistert sidan 700-talet. Eldre namn på Emden er Amuthon, Embda, Emda, Embden. Emden fekk byrettar av keisar Maximilian I i 1495. 

Emden vart ein svært rik by på 1600-talet på grunn av mange nederlandske emigrantar. Han vart eit senter for protestantisme på denne tida og produserte dei første biblane på nederlandsk. Under napoleontida vart Emden og Ostfriesland ein del av det kortvarige Kongedømet Holland.

Industrialiseringa starta rundt 1870 med ein papirfabrikk og eit noko større skipsverft. Mot slutten av 1800-talet vart ein stor kanal, Dortmund-Ems-kanalen, konstruert, som knytte Emden til Ruhr-området. Dette gjorde Emden til «hamna i Ruhr-området», ei rolle han hadde fram til 1970-åra. Kol frå sør vart transportert til hamna ved Nordsjøen og importert jernmalm vart ført via kanalen til Rhinen og Ruhr. Det siste skipet med jernmalm til Ruhr gjekk ut i 1986.

I 1903 vart det bygd eit stort skipsvert (Nordseewerke) som framleis er i drift. 

Byen vart nesten utsletta under den andre verdskrigen og nesten alle dei historiske bygningane forsvann. Det mest alvorlege bombeåtaket fann stad 6. september 1944, då om lag 70 % av alle husa i sentrum av øydelagd. Verdt å merke seg er at skipsverftet nesten var uskada og at britane hadde dei sivile områda som mål. Ein trur at dette var hemn for nazistane si bombing av ein engelsk by. Den rekonstruerte byen vart opna 6. september 1962, nøyaktig 18 år etter bombinga.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Hamnebyar i Tyskland

uz:Emden
Lingen

Lingen er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Ems i den sørlege delen av landkreisen Emsland, som grensar til Nordrhein-Westfalen i sør og Nederland i vest. 

Lingen vart først nemnd i 975. I nyare tid er Lingen kjend for offshore- og atomkraftindustri, men òg for den vakre naturen langs Ems.

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Langenhagen

Langenhagen er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 50 000 innbyggjarar. Byen ligg i landkreisen Region Hannover.

History 
Frå 1866 til 1868 arbeida Robert Koch i Langenhagen. 18. juni 1972 vart terroristen Ulrike Meinhof frå Rote Armee Fraktion arrestert i her. 17. august 1982 vart den første masseproduserte kompaktplata i verda produsert i Langenhagen.

Bakgrunnsstoff

Kjelder 

Byar i Tyskland
Byar i Niedersachsen
Syagrius

Afranius Syagrius (fødd 430 og daud 486 eller 487) var son av Aegidius, den siste romerske magister militum per gallias, eller romersk hærførar i Gallia. Etter at Vestromarriket fall, heldt han ved like ein romersk enklave i Soissons og eigna ikring. Han rådde her som Dux frå faren døydde i 464 til han vart slegen av frankarkongen Chlodovech i 486. 

Etter Slaget ved Soissons flydde Syagrius til visigotarkongen Alarik II i Toulouse. Her vart han teken og sett i fengsel, og snart etter overgjeven til Chlodovech. Etter det Gregor av Tours skriv, vart han drepen i løynd med kniv i 487. 

Dei germanske stammene mintest han som «romarkongen». Han var den siste frie romerske hovdingen i Gallia.

Kjelder 
 Engelsk Wikipedia 
 Gregor av Tours

Romerske hærførarar
Gallia
Fødde i 430
Døde i 480-åra
Breikdans

Breikdans, etter engelsk breakdance, er ein dansestil innan hiphopkulturen som oppstod i New York på slutten av 1960-talet. Han er kjend for visse særmerke, som snurring på hovudet og at dansaren frys i ei viss, gjerne krevjande, stilling. Det er vanleg å dansa åleine, som ei slags oppvising eller i duellar («battle») mellom utøvarar. Ein kan breakdansa til ulike slag musikk, men hip-hop og remixar med «breaks» (pausar) som passar dansestilen er vanleg.

Historie 

Dansen blei utvikla av afroamerikansk og latinamerikansk ungdom i New York-bydelen South Bronx. Han kjem frå ei rekke andre dansestilar, som rocking, og har element frå kampsportar som capoeira. Ordet «break» viser til vanen DJ-ar hadde med å forlenga rytmedelen av låtar ved hjelp av to platespelarar. Til denne rytmen kunne utøvarar visa fram dansedugleiken sin, og utvikla meir akrobatiske trinn. 

På 1980-talet spreidde dansen seg frå USA til resten av verda gjennom MTV, der musikkvideoar av artistar som Michael Jackson viste fram element frå dansen, og filmar som Flashdance, Wild Style, Beat Street og Breakin’.

Ein breakdansar blir ofte kalla b-boy eller b-girl, alt etter kjønnet, og stilen kan også kallast b-boying. Som andre sider ved hiphopkulturen har stilen lenge vore mannsdominert

Utstyr 

Utøvarar av breakdans har utstyr og klede som gjer det lettare å utføra tricks og som har ein viss stil. Dei bruker gjerne idrettssko av typar som var populære på 1980-talet, som Pro-Keds, Adidas, Puma eller Fila, med tjukke, mønstra lisser. Klede av glatte kunststoff, som nylon, gjer det lettare for utøvaren å skli på golvet som han vil, medan hettegenserar og luer hjelper ein til å snurra rundt på hovudet. 

Til det stereotypiske biletet av ein breakdansar på gata høyrer også ein stor ghettoblastar og eit danseunderlag av papp.

Breakdans i Noreg 
Dansen kom til Noreg på 1980-talet, og herja stort i Østfold-området. Mange av dei største breakarane var frå Sarpsborg og Fredrikstad. Seinare sokk talet på utøvarar i dette området, medan dansen spreidde seg til resten av landet. Atomic B-Boys frå Oslo er ei dansegruppe som har utmerkt seg internasjonalt. På 2000-talet tok FRIKAR dance company i bruk breakdans i førestillingane sine saman med lausdans og capoeira.

Kjelder 
 «Breakdance» på Engelsk Wikipedia
 «Breakdance» på Wikipedia på bokmål og riksmål

Dans
Hiphop
USA-amerikansk dans
Engelske ord og uttrykk
Slaget ved Vouillé

Slaget ved Vouillé (frå latin Campus Vogladensis) vart utkjempa i 507 mellom frankarane under kong Chlodovech, og vestgotarane under kong Alarik II. Frankarane fekk hjelp av bysantinarane.

Frankarane hadde gjort ei avtale med den bysantinske keisaren, Anastasius I, om at dei skulle gå mot vestgotarane frå to sider. Frankarane gjekk over elva Loire, og Chlodovech drap sjølv kong Alarik. Slaget enda med at gotarane drog seg attende til Septimania, som dei greidde å verja. 

Sigeren ved Vouillé gav frankarane kontroll med søre Gallia, og med Toulouse. Geserik, sonen til Alarik, samla gotarane til motstand ved Narbonne, men han mista livet då burgundarane gjekk til åtak på byen. Desse var òg i forbund med frankarane. No vart frankarane stogga av Theoderik den store, som ville hindre dei i å få meir makt enn dei skulle ha.

Chlodovech vart vidgjeten etter dette slaget, og vart kanna som konsul av austromarriket. Han var òg den einaste av germanarkongane som hadde gått over til den katolske trua, og vart æra av paven for det.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Battle of Vouillé» frå ,  den 23. juni 2007.  
 
Fransk mellomalderhistorie
Frankarar
Vestgotarar
Mellomalderslag
507
Konfliktar på 500-talet
Amhara

Amhara (አማራ) er eit område nord i Etiopia, i dag ein delstat (kililoch) med Bahir Dar som hovudstad. Området har gjeve namn til språket amharisk og folkegruppa amharaer, som har kjerneområdet sitt her. Regionen har eit estimert folketal på 19 120 005 (Central Statistical Agency of Ethiopia, 2005). Han var tidlegare kjend som Region 3.

Den største innsjøen i Etiopia, Tanasjøen, og det høgaste punktet, Ras Dashan i nasjonalparken Semien, ligg i Amhara.

I den etiopiske mellomalderen var Amhara delt inn i ulike provinsar, som Gondar, Gojjam, Begemder og Lasta.

Demografi 
Amhara har eit folketal på 19 120 005, consisting of 9 555 001 menn og 9 565 004 kvinner. 16 925 000 eller 88.5 % av innbyggjarane bur på landsbygda, 2 195 000 eller 11.5% bur i byane. Med eit flatemål på 159 173,66 kvadratkilometer, har region ein folketettleik på 120,12 per kvadratkilometer, basert på tal frå Central Statistical Agency i Etiopia (CSA) publisert i 2005.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Amhara Region» frå ,  den 23. juni 2007.

Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
 FDRE States: Basic Information - Amhara
 Africa Guide: Amhara
 Map of Amhara Region at UN-OCHA (PDF file)

 
Regionar i Etiopia
Flekkmarihand

Flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata) er ei fleirårig plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

Utsjånad og habitat 
Flekkmarihand har rotknoll, grann stengel og grøne blad med mørke flekkar. Blomsteren er fiolett, frå bleik til kraftig farga. Ho finst over heile landet, frå kysten til over tregrensa, mest på kalkfattig jord og helst i myr og på fuktig mark.

Systematikk 
Namnet flekkmarihand vart tidlegare brukt om arten Dactylorhiza maculata, men ein har no gitt dette namnet til nominatunderarten ssp. maculata. Som ein konsekvens av at Artsdatabanken prinsipielt bruker separate navn på ulike taksonomiske nivå, har arten fått namnet bleikmarihand, eit namn som er lite innarbeidd. Det kan vere vanskeleg å skilja flekkmarihand frå den andre underarten skogmarihand, og det fins òg mellomformer med andre planter i marihandslekta.

Flekkmarihand, som på Dei britiske øyane er rekna som ein art, er ut frå den britiske klassifiseringa delt inn i underartane Dactylorhiza maculata ssp. maculata og D. m. ssp. ericetorum, der somme klassifiseringar reknar at båe er å finne i Storbritannia, medan andre fører alle til ericetorum. I Irland er alle rekna å høyre til ssp. ericetorum. I somme klassifiseringer er òg D. m. ssp. elodes brukt om alle eller somme av populasjonane. Dessutan er planter frå øya Rùm i Hebridane òg skildra i somme kjelder som ein underart D. m. ssp. rhoumensis.

Utbreiing 
I Norsk raudliste for artar (2021) er flekkmarihand vurdert som livskraftig (LC).

Underarten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: «Jungfru Marie nycklar»), i Danmark (LC) (dansk namn: «plettet gøgeurt»), i Finland (LC) (finsk namn: «maariankämmekkä»), på Færøyane («vanligt») (færøysk namn: «tjaldursbørkubóndi»), på Island (LC) (islandsk namn: «brönugrös»).

På Dei britiske øyane er flekkmarihand (engelsk namn: «heath spotted orchid») og underarten ssp. ericetorum rekna som livskraftige (LC) både i den britiske og den irske raudlistevurderinga, på same måte som lokalt i England og Wales, og dei er ikkje nemnde for tiltak i Skottland. I den siste raudlistevurderinga (2021) er ssp. maculata/elodes og ssp. rhoumensis sett på venteliste (WL) i påvente av meir forsking.

Kjelder 
 Johannes Lid: Norsk og svensk flora. Oslo, 1974.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 

Orkidear i Noreg
Orkidear i Sverige
Orkidear i Danmark
Orkidear i Finland
Orkidear på Færøyane
Orkidear på Island
Orkidear i Storbritannia
Orkidear i Irland
Jon

Jon er ei nordisk og baskisk kortform av mannsnamnet Johannes, som kjem frå det greske namnet Ioannes, 'Gud er nådig'. Namnet har den islanske stavemåten Jón og rumensk Ion, og finst også som skotsk Ian, fransk Jean og russisk Ivan. I engelsk kultur er namnet stava John, medan namn med stavemåten Jon i engelsk er kortformer av Jonathan.

Jan, Jens og Jo er nærskylde mannsnamn, medan Jean[ne], Janne, Jenny er liknande kvinnenamn.

Jon har namnedag den 24. juni i Noreg og 21. august i Sverige.

Utbreiing 
Jon er eit nokså vanleg namn i Noreg. Det var blant dei mest brukte namna for nyfødde gutar i Noreg rundt 1980, men har sidan sokke i bruk. Jón er det mest brukte mannsnamnet på Island.

Kjente namneberarar 

 Jón Ögmundsson (1052-1191), islandsk biskop
 Jón Arason (1484-1550), islandsk biskop
 Jón Gerreksson (1378-1433), dansk-islandsk biskop
 Jon Lauritz Qvisling (1844-1930), norsk prost og historikar
 Ion Ivanovici, (1845-1902), rumensk komponist
 Ion Andreescu (1850-1882), rumensk målar
 Jón Þorláksson (1877-1935), islandsk statsminister
 Ion Antonescu (1882-1946), rumensk militær og politikar
 Ion Iliescu (f. 1930), rumensk politikar, president av Romania
 John Alvheim (1930-2005), norsk politikar (FrP)
 Ion Fiscuteanu, (f. 1937), rumensk skodespelar 
 Jon Herwig Carlsen (f. 1937), norsk sportskommentator
 Jon Eikemo (f. 1939), norsk skodespelar
 Jon Hellesnes (f. 1939), norsk forfattar
 Jon Skolmen (f. 1940), norsk skodespelar
 Jon Elster (f. 1940), norsk filosof
 Ion Ciubuc (f. 1943), moldavisk statsminister
 Jon Bing (f. 1944), norsk forfattar og professor
 Jon Michelet (f. 1944), norsk bladstyrar
 Jon Lilletun (1945-2006), norsk politikar (KrF)
 Jon Fosse (f. 1959), norsk forfattar og dramatikar
 Jon Stewart (f. 1962), amerikansk komikar 
 Jon Bon Jovi (f. 1962), amerikansk artist og frontfiguren i bandet Bon Jovi
 Jon Almaas (f. 1967), norsk programleiar
 Lil Jon (f. 1971), amerikansk rappar
 Jón Þór Birgisson (f. 1975), islandsk musikar (Sigur Rós)
 Jon Lech Johansen (f. 1983), norsk programmerar kjent som «DVD-Jon»

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Jon» frå ,  den 24. juni 2007.  
 
Denne artikkelen bygger på «Jon» frå , og «Jon (namn)» frå  den 24. juni 2007.  
 

Mannsnamn
Førenamn av gresk opphav
Bomullstopptamarin

Bomullstopptamarin (Saguinus oedipus) er ein vestapeart som i dag berre finst vilt nord i Colombia. Det er i dag berre rundt 3 000 individ igjen i verda, og tamarinen blir rekna som ein utryddingstruga art. Apane veg under eit halvt kilo og kan bli om lag 16 år.

Bakgrunnsstoff
Bomullstopptamarin  ved Dyreparken i Kristiansand

Primatar
Dyr i Colombia
Gan

Gan er ei gruppe kinesiske dialektar tala i større delar av nordre og sørvestre Kina. Måla er særleg typiske for Jiangxi-provinsen, og blir også kalla Jiangxi-dialekt. Ein finn også talarar nordvest i Fujian og i nokre delar av Anhui og Hubei.

Klassifisering 
Som mange andre språk i Kina har gan vore rekna som ein dialekt av kinesisk av forskarar og styresmakter der. Det har same skriftspråk som mandarin, men talarar av dei to måla vil ikkje forstå kvarandre. Språkforskarar klassifiserer gjerne gan som eit eige språk, eller eit språk i lag med hakka, «gan-hakka».

Skildring 
Gan er eit tonespråk som har fem tonar, i tillegg til to tonar som er like to andre men som endar med konsonantlyden /t/ eller /k/.

Døme

Bakgrunnsstoff 

 Ethnologue sin rapport om Gan

Kjelder 

Kinesisk språk
Einskildspråk
Språk i Kina
Det georgiske alfabetet

Det georgiske alfabetet blir brukt til å skriva georgisk og nokre få andre kaukasiske språk, som mingrelsk. Det blei også brukt til å skriva ossetisk og abkhasisk på 1940-talet.

Dagens alfabet har 33 bokstavar. Ein handfull andre var i bruk tidlegare, men har gått ut av bruk. Bokstavane står nesten i eit ein-til-ein-tilhøve med lydane i georgisk.

Alfabetet er kjent sidan 400-talet, men har uklart opphav. Nokre teikn liknar greske skriftteikn, medan andre kan ha andre opphav. I følgje dei tradisjonelle sogene som vart skrive ned av Leonti Mroveli på 1000-talet, vart det georgiske alfabetet laga av Parnavaz I, den første kongen av Kaukasisk Iberia (også kalla Kartli), i det tredje hundreåret f.Kr. 

Det finst tre forskjellige variantar av det georgiske alfabetet, som er så forskjellige frå kvarandre at det ikkje er mogleg å forstå dei to andre ved å forstå eitt av dei. Desse variantane blir kalla asomtavruli (majusklar), nuskhuri (minusklar) og dagens mkhedruli, som ikkje har forskjell mellom store og små bokstavar.

Asomtavruli-alfabetet, også kjend som mrgvlovani ('avrunda'), finst i inskripsjonar frå 400-talet, som i den georgiske kyrkja i Betlehem frå om lag 430, medan visse arkeologiske funn an vera endå eldre. Nuskhuri, også kjend som kutkhovani ('firkanta') dukka opp på 800-talet. Dei to alfabeta blei brukte saman i religiøse tekstar, der dei avrunda asomtavruli-bokstavane blei brukte som majusklar. Saman var dei kjend som khutsuri, 'kyrkjeskrift'.

Det moderne alfabetet, mkhedruli ('sekulær' eller 'militær skrift'), dukka opp på 1000-talet og blei først brukt til ikkje-religiøse tekstar. Det erstatta kyrkjeskrifta heilt på 1700-talet.

Alfabetet 
Oversyn over alfabetet (blå bakgrunn tyder at bokstaven er ute or bruk).

Transkripsjon av det georgiske alfabetet:

1Ikkje offisiell, men basert på IPA-lydskrift og vanleg transkripsjon av andre språk.
2Den vanlegaste måten å gjera skil på desse konsonantpara (minus q, som berre finst i ejektiv form) ved transkripsjon er å setja eit '-teikn etter anten dei teikna som representerer ein ejektiv konsonant, eller dei som ikkje gjer det.

Det georgiske alfabetet
Norsk bremuseum

Norsk Bremuseum ligg i bygda Fjærland i Sogndal kommune. Det særmerkte museumsbygget er teikna av arkitekten Sverre Fehn.

Bremuseet har ei innhaldsrik forklaring på korleis breane fungerer og korleis dei oppstod. I tillegg finst det mange utstillingar og modellar av isbrear og eigenskapane deira. Museet inneheld også ein kinosal der ein kan sjå film om Jostedalsbreen.

Norsk Bremuseum - Bresenteret i Fjærland er ei privat stifting oppretta av Den Norske Turistforening, International Glaciological Society, Noregs vassdrags- og energidirektorat, Norsk Polarinstitutt, Høgskulen i Sogn og Fjordane, Universitetet i Bergen og Universitetet i Oslo.

Arkitekturprisar
Norsk bremuseum ved arkitekt Sverre Fehn fekk arkitekturprisen Betongtavlen for 1992 og Houens fonds diplom for 1994.

Sjå òg 
 Jostedalsbreen nasjonalpark - bremuseet er nasjonalparksenter, med informasjon om nasjonalparken

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Norsk bremuseum
 Kulturnett 

Museum i Vestland
Kultur i Sogndal
Skipingar i 1991
Houens fonds diplom
Betongtavlen