alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Bolle

Ein bolle er eit lite, rundvore bakverk laga av gjærdeig. Bolledeig er gjerne laga av sikta mjøl og kan innehalda sukker, smør og i nokre høve også egg. I tillegg kan ein ha oppi visse krydder, rosiner og andre fruktbitar eller nøtter. Dei kan pyntast med glasur og liknande, fyllast med krem, syltetøy og anna eller smørjast med smør og etast som smørbrød.

Nokre bolletypar er kanelbolle, lussekatt og hot cross bun.

Sjå òg
Rundstykke

Bakgrunnsstoff

Gjærbakst
Garden Katthult

Garden Katthult er ein oppdikta plass frå Astrid Lindgrens bøker om Emil i Lønneberget. Katthult var plassen Emil budde. I filmane om Emil blei Gibberyds gård  i Rumskulla i Vimmerby kommun nytta.

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida til Gibberyds gård
 Katthult på Google Street View

Astrid Lindgren
Katthult
Musikkgruppa Katthult

Katthult er ei melodiøs pop-gruppe frå Elverum.

Norske musikkgrupper
Kultur i Elverum
Sunnylvsfjorden

Sunnylvsfjorden er ein del av Storfjorden i Stranda og Fjord kommune på Sunnmøre. Sunnylvsfjorden tek til ved Uksneset, der Storfjorden deler seg i to. Sunnylvsfjorden går sørover, medan Norddalsfjorden går austover til Tafjorden. Sunnylvsfjorden går inn til bygda Hellesylt. Eit par km nord for Hellesylt kløyver fjorden seg, Geirangerfjorden går austover, medan Sunnylvsfjorden held fram sørover. 

Sunnylvsfjorden er 26 km lang, og mellom 600 m og 2000 m brei. Den største djupna er 452 m, vest for Skrenakken i Norddal kommune.

Langs fjorden ligg mange forlatne fjord- og fjellgardar, og er elles ein typisk vestnorsk fjord. Fjorden er i dag særleg omtala i samband med Åkerneset, der ein fjellsprekk i ei ukjent framtid truleg kjem til å utløyse eit stort ras.

Fjordar på Sunnmøre
Geografi i Stranda
Geografi i Fjord
Hamp

Hamp eller harp (Cannabis sativa) er ein eittårig plante med gulgrøne blomstrar og motsette handdelte blad. 
Planten har vore nytta til tau, tekstilar og anna gjennom historia, men er no mest kjend som rusmiddel (sjå cannabis).

Hamp stammar frå Asia. Han er mykje dyrka i Søraust-Europa, Italia og Japan. Tidlegare vart planten dyrka i Sverige, og det vart gjort forsøk også i Noreg.
Planten er funnen spreidd på avfallsplassar og liknande over heile Noreg, men er ikkje rekna som reproduserande.

Hamp er særbu. Hannplanten har finare bastfibrar enn hoplanten, og gjev difor betre hampfibrar.

Kjelder 

 Lid, J.: Norsk og svensk flora. Oslo, 1974.
«Hamp» (14. februar 2009). Store norske leksikon. Fri artikkel henta 21. juli 2015.

Hampfamilien
Kulturplantar frå Asia
Medisinplantar
Nytteplantar
Fiberplantar
Cannabis
Apple II

Apple II (somme gonger skrive Apple ][ eller Apple //) var den fyrste populære mikrodatamaskina som Apple Computer laga. Maskina vart lansert i 1977.

Apple
heimedatamaskinar
Den yngre futharken

Den yngre futharken er eit runealfabet med 16 teikn. Dette alfabetet er ein redusert utgåve av den eldre futharken. Den yngre futharken var i bruk frå omtrent år 800. Det er eit paradoks at talet på teikn vart redusert i ein periode då talet på fonem i talespråket faktisk auka.

Runealfabet
Språkhistorie
Runologi

sv:Futhark#Den yngre futharken
Norskdidaktikk

Norskdidaktikk er fagdidaktikk for norskfaget. Såleis handlar norskdidaktikken om kva norskfaget går ut på, om kva som legitimerer norskfaget og om ulike framgangsmåtar i undervisninga og læringa i skulefaget norsk. Sidan norskdidaktikken femnar om heile norskfaget, vil der vere ei rad disiplinar som kjem inn: språkvitskap, litteraturvitskap, pragmatikk, tekstlære, skriftforming, lese- og skriveopplæring, drama, mediekunnskap, norsk som andrespråk og ikt.

Forsking og undervisning i norskdidaktikk er organisatorisk kopla til lærarutdanninga ved universitet og høgskular. 

Gjennom lærarutdanningsprogram i nordisk har det på 2000-talet vorte oppretta fleire nye stillingar i norskdidaktikk ved universiteta.

Pedagogikk
Fagdidaktikk
Gassisk

Gassisk eller madagassisk er eit språk i den austronesiske språkfamilien. Ein snakkar språket på Madagaskar, der det er offisielt språk, og på Komorane, Réunion og Mayotte. Språket blir snakka av til saman 6 millionar menneske. 

Gassisk er eit VOS-språk, eitt av få språk i verda der objektet som regel kjem før subjektet i ein setning.

Skrift 
Det første gassiske skriftspråket nytta arabisk skrift. Det novarande systemet blei utarbeidd av misjonærar på oppdrag av kong Radama I. Det nyttar 21 latinske bokstavar: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z. Tidvis nyttar ein ô (o med cirkumflex) og n̈ (n med trema).

Gassisk språkvitskap 

Ein av verdas fremste ekspertar på gassisk var nordmannen Otto Christian Dahl (1903-95).

Språkdøme 
Manahoana - Hei
Veloma - Ha det
Iza no anaranao? - Kva heiter du?

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Malagassiska» frå ,  den 4. juli 2010.  
 

Einskildspråk
Malayopolynesiske språk
Språk på Madagaskar
Språk på Komorane
Språk på Réunion 
Språk på Mayotte
Romanen Pan

Pan er ein naturlyrisk eg-roman frå 1894 av Knut Hamsun. Den er eitt av Hamsuns mest kjende verk ved sida av Sult og Markens Grøde.

Handling 
Boka handlar om drøymaren løytnant Thomas Glahn og sommaren hans i ei jakthytte i Nord-Noreg midt på 1800-talet. Eigentleg er han ein kulturtrøytt, disharmonisk og splitta person som ønskjer å leva utanfor ein sosial samanheng regulert av etiske lover. Han slår seg ned i ei enkel skogshytte saman med hunden Æsop for å freiste livet i nært samspel med naturen. Men ikkje langt frå ligg tettstaden Sirilund. Dermed er det duka for konfliktar.

Sentralt i handlinga står den uforløyste kjærleiken til Edvarda, prega av svermeri, glad vent og stemningsrus, tilnærmingar, tilbaketrekkingar, avvisingar, svartsjuke, krenkingar, såra kjensler og hemnakter. Eigenleg elskar Glahn først og fremst dei stemningane Edvarda vekkjer i han, og vik unna for fullbyrdinga. Erotisk tilfredsstilling søkjer han hjå kona til smeden, Eva, og gjetarjenta, naturbarnet Henriette. Ei samtale med Eva utviklar seg på denne måten: 

«Jeg elsker en kjærlighetsdrøm, jeg hadde engang, jeg elsker deg og jeg elsker denne plett jord.
Og hva elsker du mest? 
Drømmen.» 

Pan er utstyrt med ein epilog, «Glahns Død», som inneheld fire kapittel. Den går føre seg i India der Glahn mistar livet i eit fingert sjølvmord.

Naturen 
Naturoppfattinga er panteistisk, dvs. at allnaturen er opplevd som fylt av gud. (Jf. tittelen Pan.)

«Hør i øst og hør i vest, nei hør! Det er den evige Gud! Denne stillhet som mumler mot mitt øre er allnaturens blod som syder, Gud som gjennomvever verden og meg.» 

Naturen legg premiss, avspeglar og akkompagnerer sinnsstemningar. Glahns forelsking svingar i takt med årstidene: frå den yrande, blømande våren, via «nordlandssommerens evige dag» med midnattssol.

«Vaaren var vel også kommet til mig og mitt Blod banket til sine Tider likesom av Fottrinn.»

Men sommaren i Nord-Noreg er stutt, og når den er på hell, går det og nedover med Glahns ulike kjærleikssoger.

Språk 
Språket er musikalsk og stemningsmetta, prega av lyriske verkemiddel som allitterasjon, oppatt-tak, symbolikk, antydningar m. m. Svingningane i Glahns stemningsliv avteiknar seg i stilen. Når han er åleine, flyt stilen roleg med lange, strøymande setningar, men blir han opphissa, t.d.. i møte med kvinner, blir setningane stuttare og meir intense.

Film og musikk 
Det er gjort tre filmatiseringar: Pan (1922), Pan (1937) og Pan (1995). Nordlandskomponisten David Monrad Johansen skreiv eit symfonisk epos inspirert av Pan i 1939.

Tilvisingar 
Denne artikkelen bygger på «Romanen Pan» frå ,  den 30. mai 2013.

Bakgrunnsstoff 

Pan
Pan
Pan
Nynorsklaget

Nynorsklaget er eit partseigarlag som har til føremål å arbeide for nynorsken i skole og kulturliv. Nynorsklaget vart skipa i Trondheim år 2000. Leiaren for Nynorsklaget er Roger Lockertsen. Andre framtredande personar i laget er Steinar Aas, Bjørn Kvalsvik Nicolaysen og Kine Hellebust.

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida til Nynorsklaget 

Norsk språk
Nynorskorganisasjonar
Skipingar i 2000
President i USA

Presidenten i USA (engelsk President of the United States of America, ofte forkorta POTUS) er statsoverhovud i Sambandsstatane (USA). Embetet utgjer landet si føderale utøvande styresmakt, og innehavaren er både statssjef, regjeringssjef og øvstkommanderande for dei væpna styrkane. Den offisielle embetstittelen i grunnlova er President of the United States (POTUS). Presidenten har hovudsete i det kvite huset i Washington D.C..

På grunn av USA sin status som «supermakt» blir presidenten ofte rekna som den mektigaste mannen i verda, nokre omtalar han som «leiaren for den frie verda».

Kvart fjerde år vel dei to store politiske partia, Det demokratiske partiet og Det republikanske partiet, kvar sin presidentkandidat og folket får deretter velja kva for ein av kandidatane dei helst ser som sin president. Andre parti stiller òg opp med kandidatar, i tillegg til uavhengige kandidatar. Dei to store partia dominerer, og det har synt seg vanskeleg for eit «third party» («tredje parti») å bryta dei to store partia sin dominans i vala. Så godt som alltid er den sitjande presidenten ein av partia sin presidentkandidat, om ikkje kandidaten har vore president i to mandatperiodar.

For å stilla opp i presidentvalet må ein ha fylt 35 år, vera fødd i USA, og ha budd der dei siste 14 åra.

USA var det første landet til å oppretta presidentembetet som statssjef i ein moderne republikk. Denne presidentmodellen er i ettertid innført i ei rad andre land.

Sjå òg 
 Presidentar i USA - liste over presidentar
 Visepresident i USA
 Presidentval i USA

USA
Politikk i USA
Pan

Pan (gresk Πάν) er i den greske mytologien ein gud for gjetarar og dyra deira. Han har geiteføter og horn, som ein satyr, og var kjend for villskap. Pan skal ha funne opp panfløyta, og spelte henne ofte.

Greske gudar
Gudar for liv og lyst
Pan (fleirtyding)

Pan kan visa til:

 Pan, ein gresk gud
 Romanen Pan av Knut Hamsun
 Sjimpansar, som har det viskaplege namnet Pan
 Saturnmånen Pan
 Forstavinga pan-''', som tyder 'alt' og finst i fleire ordsamansetjingar
Bjølvo kraftverk

Bjølvo kraftverk er eit kraftverk, som ligg ved Ålvik i Kvam herad i Vestland fylke. 
Vasskraftverket utnyttar fallet mellom Bjølsegrøvatnet og Hardangerfjorden. 

Bjølsegrøvatnet vert regulert mellom 880 og 862 moh. Vatn vert og overført frå fleire bekkeinntak og frå Kastdalen pumpestasjon.

Kraftverket vart etablert for å gje energi til Bjølvefossen AS. Det opphavlege kraftverket starta produksjonen i 1918 med tre turbinar med ein effekt på 9 MW kvar. Verket vart utvida i 1938 og 1972. Staten overtok verket i 1964 som følgje av heimfallsretten. Bjølvefossen AS leigde så verket fram til 1997 då Statkraft overtok drifta. Den nye kraftstasjonen starta produksjonen i 2004 og er eigd og driven av Statkraft. Det nye kraftverket ligg 1200 meter inne i fjellet, medan den gamle stasjonsbygningen framleis ligg synleg ved Hardangerfjorden.

Årleg produksjon er på ca 387 GWh. Installert effekt er 95 MW.

Bakgrunnsstoff 
 Kart over nedslagsfeltet til Bjølvo kraftverk på http://www.statkraft.no
 Nye Bjølvo kraftverk åpnet i dag: Mer miljøvennlig kraft fra Hardanger 
 Bjølvo kraftverk, opprusting og utviding - NVEs innstilling 
 

Norske vasskraftverk
Kulturminne i Kvam
Byggverk i Kvam
Bratsbergs amt

Bratsbergs amt var eit amt i Noreg. Frå 1. januar 1919 er det eit fylke, Telemark fylke.

Amtmenn 
 1661–1662 Jørgen Jensen Bjelke
 1662–1669 Johan Frederik von Marschalk
 1669–1675 Preben von Ahnen
 1675–1692 Nils Søfrensen Adeler
 1692–1710 Henrik Nilsen Adeler
 1710–1723 Jacob Lindberg
 1724–1727 Michael Storm
 1727–1731 Christian Berg
 1731–1744 Henrik Essemann
 1744–1764 Johan Frederik von Løvenhielm
 1764–1771 Georg Adeler
 1771–1773 Peder Storm
 1773–1781 Georg Adeler
 1781–1788 Frederik Moltke
 1788–1798 Jonas Petersen
 1798–1800 Otto Joachim Moltke
 1800–1813 Severin Løvenskiold
 1813–1838 Frederik Wilhelm Wedel Jarlsberg
 1839–1846 Carl Valentin Falsen
 1846–1877 Jørgen Aall
 1877–1880 Nils Mathias Rye
 1881–1889 Ulrik Frederik Christian Arneberg
 1889–1898 Otto Benjamin Andreas Aubert
 1898–1902 Thomas von Westen Engelhart
 1902–1910 Viggo Ullmann
 1910–1918 Guthorm Hallager

Kjelder 
Stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn 1814-1994 - regjeringa.no

Amt i Noreg
Telemark fylke
Brunla amt

Brunla amt (fram til 1662 Brunla len) var eitt av lite amt under Akershus stiftamt. Amtet eksisterte frå reformasjonen i 1537 til 29. september 1671. Då vart Brunla gjort om til det arvelege grevskapet Laurvigen grevskap.

Amt i Noreg
Historie i Vestfold
Laurvigen grevskap

Laurvigen grevskap (Grevskapet Larvik) vart oppretta den 29. september 1671, då Brunla amt vart gjort om til grevskapet Laurvigen. Grevskapet omfatta seinare Larvik, Sandefjord og Tjøme kommunar, i tillegg til delar av Andebu kommune.

I 1821 vart grevskapet slege saman med Jarlsberg grevskap til Jarlsberg og Larvik amt.

Grevar av Laurvig 
 Ulrik Fredrik Gyldenløve (1671 - 1704). Han nytta ikkje sjølv tittelen greve 
 Grev Ferdinand Anton Danneskiold-Laurvig (1704 - 1754) 
 Grev Frederik Ludvig Danneskiold-Laurvig (1754 - 1762) 
 Grev Christian Conrad Danneskiold-Laurvig (1762 - 1783) 
 Arvetvist (1783 - 1785) 
 Grev Christian Ahlefeldt-Laurvig (1785 - 1791) 
 Grev Frederik Ahlefeldt-Laurvig (1791 - 1805) 
 Kongen av Danmark (1805 - 1817)

Bakgrunnsstoff 
 Grevskapet Laurvig opprettes  på http://www.larvik.kommune.no

Historie i Vestfold
Larvik kommune
Sandefjord kommune
Færder kommune
Andebu
Grevskap i Noreg
Buskeruds amt

Buskeruds amt var eit amt i Noreg. Frå 1. januar 1919 heiter det Buskerud fylke. Amtet fekk namn etter garden Buskerud i Modum.

Amtet var delt inn i futedøma Hallingdalen, Numedalen og Sandsvær, Ringerike og Buskerud. Frå 1894 var det delt inn i tre politimeisterdistrikt, fem sorenskriveri, 22 herad og 26 lensmannsdistrikt. I kyrkjeleg samanhand høyrde amtet under Kristiania stift, hadde tre prosti og 22 prestegjeld.

Inndeling i herad og kommunar i 1917

Bykommunar 
 Drammen
 Hønefoss
 Kongsberg

Buskeruds fogderi 
 Drammen bykommune
 Hurum
 Krødsherad
 Lier
 Modum
 Nedre Eker
 Røken
 Sigdal
 Øvre Eker

Hallingdalens fogderi 
 Flaa
 Gol
 Hemsedal
 Hol
 Nes
 Aal

Numedal og Sandsværs fogderi 
 Flesberg
 Nedre Sandsvær
 Nore
 Opdal
 Rollag
 Øvre Sandsvær

Ringerike fogderi 

 Hole
 Norderhov
 Tyristranden
 Aadalen

Amtmenn 
(ikkje fullstendig liste)
 1679–1694 Matthias de Tonsberg
 1806–1813 Herman Wedel-Jarlsberg
 1813–1814 Jonas Collett
 1814–1827 Johan Collett
 1828–1831 Niels Arntzen Sem
 1831–1857 Gustav Peter Blom
 1858–1882 Paul Peter Vilhelm Breder
 1882–1884 Thomas Cathinco Bang
 1884–1890 Nils Vogt
 1890–1902 Thomas Cathinco Bang
 1902–1918 Theodor Christian Stoud Plato

Kjelder 
Stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn 1814-1994 - regjeringa.no

Amt i Noreg
Buskerud fylke
Hedemarkens amt

Hedemarkens amt var eit amt i Noreg. Amtet vart oppretta den 11. april 1781. Frå 1919 til 2020 var området eit fylke, Hedmark fylke.

Amtmenn 
 feb. – aug. 1781 Johan Arnt Jentoft (konstituert)
 1781–1789 Ditlev von Pentz
 1789 Andreas Hiort (konstituert)
 1789–1802 Andreas Høyer
 1802–1804 Nicolay Emmanuel de Thygesen
 1804–1816 Claus Bendeke
 1817–1821 Lauritz Weidemann
 1821–1849 Frederik Hartvig Johan Heidmann
 1849–1856 August Christian Manthey
 1856–1890 Ludvig. R. Kyhn
 1874 Nils Flifledt (konstituert)
 1890 Truls Johannesen Wiel Graff (konstituert)
 1890–1897 Oscar Mørch
 1897 August Teilmann Wilhelmsen (mellombels)
 1898–1915 Gregers Winther Wulfsberg Gram
 1909 Christian Blom (konstituert)
 1914–1916 Johannes Irgens
 1916–1918 Torvald Løchen

Kjelder 
Stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn 1814-1994 - regjeringa.no

Amt i Noreg
Hedmark fylke
Skipingar i 1781
Nedleggingar i 1919
Grøne flekkar

Grøne flekkar  eller grøne glimt er eit sjeldant optisk fenomen som oppstår like etter at sola har gått ned eller like før sola står opp. Ein grøn flekk oppstår like over sola og varer berre nokre sekund. Av og til kan ei grøn lysstråle stråle opp frå sola. Ein kan vanlegvis sjå dei frå ei låg høgd der ein har fri sikt til horisonten, slik som ved havet.

Forklaring 
Sollys er bygd opp av fargar av forskjellig bølgjelengd, og desse blir spreidd av støvpartiklar når dei går gjennom atmosfæren. Det er dette som gjer at fargen på himmelen kan variere frå blått til raudt avhengig av kor mykje støv det er i atmosfæren og kva for ein bane lyset tar. Når sola går ned eller står opp blir sollyset refraktert i atmosfæren og dannar eit vertikalt fargespekter. Desse fargane forsvinn ein etter ein og den raude enden av spekteret forsvinn først. Eit kort augneblink etter at raudt, oransje og gult har forsvunne er berre den grøne delen av spekteret synleg. Viss lufta hadde vore støvfri, ville det ha kome eit blått glimt og til slutt eit fiolett. Atmosfæren inneheld derimot nesten alltid nok støvpartiklar til å spreie blått og fiolett lys. Moderate støvmengder refrakterer òg grønt lys, og det er årsaka til at fenomenet er sjeldan å sjå. Brytinga av lyset kan bli forsterka av temperaturinversjonar. 

Visst ein brukar ein kikkert eller teleskop (men aldri sjå rett på sola!) kan ein sjå ei grøn rand på toppen av sola i nesten alle solnedgangar i klårt vêr. Men for å sjå ein grøn flekk må ein ha ein inversjon i atmosfæren og ei luftspegling som forlenger levetida til flekken frå eit brøkdel av eit sekund til eit par sekund. 

Av og til kan ein sjå grøne flekkar i toppen av ei sky, vanlegvis når sola går ned i tåke eller cumulusskyer nær horisonten. Korleis desse grøne flekkane oppstår kan ein derimot ikkje forklare.

Blå flekkar 
Ofte kan ein sjå blå flekkar i samband med grøne flekkar, og dette kjem av at ikkje all det blå lyset blir spreidd.

Bakgrunnsstoff 
 Ei side om grøne flekkar
 Forklaring og biletgalleri 
 Bilete av grøne flekkar
 Eit galleri med bilete av grøne flekkar 
 Forklaring på grøne flekkar på Hyperphysics

Optiske fenomen i atmosfæren
Idé

Idé (frå gresk ἰδέα (idea), 'form, utsjånad, omgrep') er ein tanke eller eit sinnbilete. Omgrepet blir brukt innan filosofien med mange ulike tydingar.

Greske ord og uttrykk
Filosofiske konsept
Grunnleggjande metafysikk
Røys

Ei røys er ei ihopkasta eller nedrasa dunge av stein eller anna materiale. I overført tyding kan ordet vise til ei stor, gjerne rotete mengd.

Ei større røys av stein som har laga seg til i terrenget av naturlege årsaker, vert vanlegvis kalla ei ur. Døme på menneskeskapte steinrøyser er rydningsrøysene, samankasta haugar av stein som er fjerna frå nydyrka eller oppdyrka mark og åker, slåtteengar og liknande. Andre menneskeskapte steinrøyser er dei såkalla varpa attmed ferdavegar og stigar, som folk har lagt opp gjennom tidene ved å ha kasta ein stein innpå når dei fór forbi, anten av overtru eller etter gamal tradisjon, sed og skikk. I førkristen tid vart det òg bygd steinrøyser over graver til nokre utvalde av dei avlidne, gravrøyser, som særleg i bronsealderen kunne vere store og ha ei dominerande plassering i landskapet.

Ein særleg type steinrøyser er dei såkalla grenserøysene som markerar riksgrensa mellom Noreg og grannelanda. Dei er meir som steinvardar å rekne.

Etternamn
Røys, Røyse og Røysi er norske etternamn og namn på gardar.

Namneberarar 
 Heidi Grande Røys (f. 1967), norsk politikar, fornyingsminister

Sjå òg 
 Varde
 Skred
 Rydningsrøys

Kjelder 
 
 Statistisk Sentralbyrå

Bakgrunnsstoff 

Stein
Norske slektsnamn
Haugar
Fransk Guyana

Fransk Guyana (fransk Guyane eller Guyane française) er ein fransk oversjøisk administrativ ening (département d'outre-mer, eller DOM), og ligg på nordkysten av Sør-Amerika. Fransk Guyana grensar til Brasil og Surinam og blei før kalla Cayenne.

Fransk Guyana har ca.  innbyggjarar. Det administrative senteret, Cayenne, har ca. 60 000 innbyggjarar. 

I Fransk Guyana ligg mellom anna Centre spatial guyanais og Djevleøya.

Frankrike
Sør-Amerika
Usjølvstendige område
Morsealfabetet

Morsealfabetet er eit signalsystem som nyttar lange og korte signal (av til dømes lyd eller elektriske pulsar) til å kommunisera. Det er kalla opp etter oppfinnaren Samuel Morse til bruk i den elektriske telegrafen.

Alfabet
Telegrafi
Vesenet fe

Ei fe er ein overnaturleg kvinneskapnad med magiske evner. I norsk samanheng er gode og vonde feer særleg kjende frå europeiske eventyr som «Askepott» og «Tornerose». Feer kan gje magiske gåver, men også ta dei bort og kasta forbanningar.

Ordsoge
Ordet «fe» kjem opphavleg frå italiensk fata, 'skjebne', og er knytt til dei antikke skjebnegudinnene, kjende som fata på latin. Det avleidde franske ordet fée (i eintal) viser til ei trolldomskunnig kvinne eller kvinneliknande vesen, til dømes la Fée Morgane eller Morgan le Fay frå kong Artur-sogene. Fées i fleirtal kan derimot visa til alle slag underjordiske vesen, på same måte som engelsk fay eller fairy. Nyare førestillingar blanda saman desse tydingane, slik at moderne førestillingar om feer kan sjå dei som små kvinnelege alvar med vengjer, til dømes som Tingeling i Peter Pan-forteljingane frå byrjinga av 1900-talet. 

I moderne populærkultur blir feer ofte framstilt med tryllestav og gammaldagse klede, særleg den kjegleforma hatten hennin.

Kjelder
«fay, n.2» i Oxford English Dictionary

Sjå òg
Tannfe

Eventyr
Overnaturlege vesen
Varulv

Varulv er eit vesen frå europeisk folketru som viser til menneske som kan iføra seg ulveham. Eigenskapen til dette kan vera medfødd, påført som ei forbanning, eller eit hambytte utført med vilje. Endringa er ofte knytt til fullmånen. Varulvar var rekna som særs farlege for folk og fe, ofte . Varulvtru er spreidd til fleire andre stader i verda, og er blitt vidareutvikla i litteratur og film. Ordet «varulv» er eit lånord frå lågtysk som tyder 'manneulv'. Førelekkjen «var» er truleg likt det norrøne ordet verr, 'mann'. Ordet «varulv» gjev òg assosiasjonar til ulveomskrivinga «varg». Varulvar er å finne i medium som litteratur, drama, film, spel og musikk.

Historie 
Mange ulike varulvsoger er kjende frå antikken. Kong Lykaon og landet hans, Arkadia, går igjen i fleire av dei. I nokre soger blei Lykaon omskapt til ein ulv fordi han hadde servert menneskekjøt til gudane. I seinare soger (som hjå Pausanias) var arkadiarane blitt til ulvemenneske. Herodot nemner ein fjernare stamme, neuri i Nordaust-Europa, som skulle skapa seg om til ulvar ein gong i året. Plinius den eldre gjev att to varulvsoger: Den eine er om ein mann som hengde kleda sine i eit asketre og sumde over ein arkadisk innsjø, og som om han ikkje angreip folk i løpet av ni år, ville kunne symja tilbake som menneske. Den andre er om ein mann som blei til ein ulv etter å ha ete innvolane til eit barn. Han fekk menneskeform att etter ti år. I den romerske romanen Satyricon frå rundt år 60 blir det fortalt om ein mann som tek av seg kleda sine, tissar ein sirkel rundt klesbylten på bakken og straks blir til ein ulv.

Varulv i litteratur 
Varulvlitteratur blir gjerne inkludert i folketru, legendar, soger, eventyr, gotisk -, grøssar- og fantasy-fiksjon og poesi. 
På 2000-taler vart det ein eksplosjon av varulv-noveller og romanar som kom ut i både England og Amerika.

I Harry Potter-serien (1997-2007) av J.K. Rowling er varulven Remus Lupus framstilt som ein figur som slit med forbanninga si og er livredd for å smitte nokon. Serien omfattar òg ein negativ varulv-karakter, Fenris Vargar, som passar meir med det eldre biletet av varulvar. Potter-bøkene viser den intense trusselen det utgjorde for folk når menneske vart omskapt til blodtørstige monster. I hovudsak brukar forfattaren varulvar som ein metafor for marginaliserte grupper som har blitt diskriminert i det moderne samfunnet.

Galleri

Bakgrunnsstoff 
 Varulvsegn frå Vest-Agder

Kjelder 
 

 Rhodri Hayward, «werewolf», The Oxford Companion to the Body. Ed. Colin Blakemore and Sheila Jennett. Oxford University Press, 2001. 

 Denne artikkelen bygger på «Werewolf» frå , den 7. september 2011. 
 
 Denne artikkelen bygger på «Werewolf fiction» frå , den 28. januar 2013. 
 
 Harry Potter og De vises stein av J.K. Rowling.
 Harry Potter og fangen fra Azkaban av J.K. Rowling.
 Harry Potter og Føniksordenen av J.K. Rowling.
 Harry Potter og Halvblodsprinsen av J.K. Rowling.

Overnaturlege vesen
Ulvar