alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Richard Howe

[[Fil:Richard Howe, 1st Earl Howe - Project Gutenberg eText 18314.jpg|mini|Richard 
''Richard Howe''' () var ein britisk admiral. 

13 år gammal gjekk han inn i marinen og ungdomstida si gjorde han reiser og krigar i utlandet. I 1744 vart han løytnant, og i 1758 arva han lordskapet etter bror sin, og avanserte raskt til kommandør. Han vart medlem av parlamentet i 1757, lord av amiralitetet i 1765, avanserte frå 1770 gjennom alle amiralsgradane, og vart i 1783 den første lord av amiralitetet, 1788 earl og storamiral samt 1795 general for marinen. 

Blant dei mange krigsgjerningane Howe medverka i, finn ein raidet mot Cherbourg (1758), provianteringa av Gibraltar (1782) trass den overlegne spansk-franske flåten, som omleira festninga, og den store sigeren over 
den franske flåten i slaget ved Ouessant 1. juni 1794. Gjennom styret sitt over matrosane, som gav han kallenamnet «Svarte Dick», lukkast han i 1797 i å stoppe eit stort mytteri på flåten.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Richard Howe» frå , den 8. november 2009. 
 

Britiske admiralar
Folk frå den amerikanske sjølvstendekrigen
Folk frå dei franske revolusjonskrigane
Britiske jarlar
Britar i den austerrikske arvefølgjekrigen
Britar i sjuårskrigen
Cancale

Cancale (bretonsk Kankaven; gallisk Cauncall) er ein kommune i departmentet Ille-et-Vilaine  i Bretagne nordvest i Frankrike. Han er kjend som fødestaden til helgenen Jeanne Jugan. Kommunen har kring 5000 innbyggjarar. 

Cancale ligg på kysten aust for Saint-Malo og er ein vakker fiskelandsby kjend for østersane sine. Sjølv om han er liten finst det mange restaurantar, dei fleste sjømatrestaurantar.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad
 Informasjon og bilete

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Cancale» frå , den 8. november 2009. 
 

Franske hamnebyar ved Den engelske kanalen
Byar i Frankrike
Byar i Bretagne
Thomas Bligh

Thomas Bligh () var ein britisk soldat, mest kjend for tenestene hans under sjuårskrigen då han leia ei rekkje amfibiske operasjonar langs kysten av Frankrike.

Under den lange tenesta i den britiske hæren steig han til generalløytnant. I 1758 fekk han kommandere landgangen i Frankrike, 73 år gammal. Han leia det første raidet på Cherbourg i august og september 1758, og erobra og øydela festningsverka i byen. Han reiste så sørover kysten til Saint-Malo. Her vart han og styrkane råka av dårleg vêr, men fekk nokre av mennene sine på land. Ein større fransk styrke kom marsjerande dit frå Brest og i forsøket på å få mennene sine til sjøs att, mista han mellom 750 og 1000 mann i slaget ved Saint Cast. Restane av troppane segla til England.

Bligh vart dårleg teke imot då han kom heim. Kong Georg II ville ikkje ta imot han, noko som vart rekna som eit stort personleg nederlag, og han vart kritisert frå alle sider. Ein av dei få som støtta Bligh var den unge prinsen av Wales, seinare Georg III.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Thomas Bligh» frå ,  den 8. november 2009. 
 oppgav desse kjeldene: 
 Peerage of England
 West, Fred. Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754-1766. Faber and Faber, 2001

 

Britiske generalar
Britar i sjuårskrigen
Saint-Lunaire

Saint-Lunaire (bretonsk Sant-Luner) er ein kommne i departmentet Ille-et-Vilaine i Bretagne nordvest i Frankrike.

Denne gamle fiskelandsbyen er særs populær på grunn av den gamle kyrkja, dei vakre strendene og dei engelskliknande husa på Pointe du Décollé. Om sommaren kjem mange rike folk frå Paris her. 

Kommunen har kring 2500 innbyggjarar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Saint-Lunaire» frå ,  den 8. november 2009.

Bakgrunnsstoff
Côtes du nord de l'Armorique
Offisiell nettstad

Byar i Bretagne
Slaget ved Reichenberg

Slaget ved Reichenberg var eit slag i sjuårskrigen den 21. april i 1757 nær byen Reichenberg (tsjekkisk Liberec) i Böhmen.

Marskalk von Bevern hadde kome inn i Böhmen med eit korps på 16 000 prøyssarar. Ved Reichenberg møtte han det austerrikske korpset til Königsegg. Austerrikarane telte 18 000 infanteristar og 4900 kavaleristar, men berre rundt 10 000 mann hadde samla seg ved Reichenberg.

Den erfarne Bevern slo fienden sin. Som følgje av dette tok Bevern store austerrikske forsyningar og kunne halde fram marsjen sin mot Praha.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Slaget ved Reichenberg» frå ,  den 8. november 2009.  
 

Slag i sjuårskrigen
Prøyssiske slag
Austerrikske slag
Slag i Tsjekkia
Slaget ved Krefeld

Slaget ved Krefeld var eit slag den 23. juni 1758 mellom Preussen-Hannover og Frankrike under sjuårskrigen. 

Den hannoverske armeen leia av hertug Ferdinand, bror til hertugen av Braunschweig, hadde drive franskmennene leia av Comte de Clermont tilbake til andre sida av Rhinen. Armeen til Ferdinand hadde kryssa over til venstresida av Rhinen og var no i ein posisjon der han truga grensa til Frankrike. Slaget ved Rheinberg vart utkjempa 12. juni, men vart ikkje avgjerande. Clermont, som nyleg hadde erstatta Duc de Richelieu som kommandør over den franske armeen, prøvde å stoppe framrykkinga. Han valde ei forsvarslinje på sørsida av ein mura kanal som gjekk om lag frå aust til vest. Kanalen fungerte som ei slags naturleg festning som Clermont lett kunne forsvare. 

Etter fleire skinnåtak mot høgreflanken til Clermont, marsjerte Ferdinand ein vid boge mot flanken og kryssa kanelen ute av syne for franskmennene. Han dukka opp att i eit skogområde på venstreflanken til Clermont. Clermont, som var midt i middagen, sendte forsterkningar for seint, og venstreflanken hans vart knust. 

Comte de Gisors, den populære, karismatiske sonen til den franske krigsministeren Comte de Belle-Isle, vart dødeleg skadd då han rykte fram i front av dei franske karabinierane. Comte de St. Germain, som kommanderte den franske venstreflanken, klarte likevel å hindre ein fullstendig slakt, og den franske armeen klarte å trekke seg tilbake i relativt god orden. 

Erbprinzen, sonen til hertugen av Braunschweig som seinare døydde av skadane han fekk under slaget ved Jena i napoleonskrigane, kommanderte dei allierte troppane. Clermont bad om å få sleppe som kommandant etter nederlaget, eit ønske han fekk oppfylt. Han vart etterfølgd av marskalk de Contades.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Battle of Krefeld» frå ,  den 8. november 2009. 
 oppgav desse kjeldene:

Slaget ved Krefeld
Slag i sjuårskrigen
Britiske slag
Franske slag
Historia til Nordrhein-Westfalen
Kapp det gode håp

Kapp det gode håp eller Godvonodden (engelsk Cape of Good Hope, afrikaans Kaap die Goeie Hoop) er ein sørvestpeikande odde nær sørspissen av Kapplandet, lengst sør i Sør-Afrika. Kapp det gode håp er ikkje sørspissen av Afrika, den ligg noko lenger aust, ved Kapp Agulhas.

Å runde Kapp det gode håp var ein viktig milepåle for sjøfarande i gammal tid. Når denne odden var runda, hadde dei sjøfarande godt håp om å nå fram til India. Kapp det gode håp er difor ein av dei mest kjende oddane i Afrika.

Den første europear som runda odden, var sjøfararen Bartolomeu Dias i 1488. Dias kalla odden «Stormodden», (Cabo das Tormentas). Kong João II av Portugal skal sidan ha gitt odden namnet Cabo da Boa Esperança, «Godt-håp-odden» eller «Godvonodden»/«Kapp det gode håp», som odden har blitt heitande på norsk.

Den nederlandske handelsreisande Jan van Riebeeck grunnla 6. april 1652 Cape Town like nord for Kapp det gode håp, som ei bunkringshamn for Det nederlandske austindiakompaniet. Etter at Nederland blei okkupert av Frankrike i 1795, under Napoleonskrigane, invaderte Storbritannia Kapp-området. Britane gav avkall på Kapp det gode håp i 1803 for så å invadera det att i 1806. Ved Den anglo-nederlandske traktaten av 1814 fekk Storbritannia formelt kontroll over området, som blei styrt som Kapp-kolonien. Det blei del av eit sjølvstendig Sør-Afrika i 1910.

Soga om Den flygande hollendar er elles knytt til odden.

Nes i Afrika
Sørafrikansk geografi
Aleksandr Golovin

Aleksandr Jakovlevitsj Golovin () var ein russisk målar og scenograf. Han er særleg kjend for å ha designa ballett- og teateroppsetjingar for koreografane Sergej Djagilev, Konstantin Stanislavskij, og Vsevolod Mejerhold.

Liv og gjerning
Golovin byrja med å sturdere arkitektur, men bytte etter ei stund over til målarstudiet. Han gjekk også ei tid ved den franske kunstskulen Académie Colarossi i Paris. Grunna pengevanskar arbeidde han etter uteksamineringa som interiørmålar og dekorasjonsseljar. Han prøvde seg og innanfor ulike kunsthandverk, til dømes som møbeldesignar.

I 1900 tok han del i utsmykkinga av Russlands paviljong på verdsutstillinga i Paris, saman med venen Konstantin Korovin. Året etter flytta han frå Moskva til St. Petersburg-regionen. Her kom han til sin rett som scenograf, særleg gjennom å kombinere symbolisme og modernisme i operaer og dramatiske oppsetjingar for Djagilev, Mejerhold og andre teaterregissørar. Etter oktoberrevolusjonen i 1917 fekk Golovin sjeldan oppdrag for teater. Han grov seg då ned med måleri og grafiske illustrasjonar.

Golovin laga teaterkulissane til ei stor oppsetjing av Pierre Beaumarchais sitt stykke Figaros bryllaup på Moskva kunstteater. Den russiske teaterinstruktøren Konstantin Stanislavskij regisserte stykket i ei snøgt- og frittflytande oppsetjing som opna 28. april 1927. Oppsetjinga hadde det vore øvd på sidan slutten av 1925. Stanislavskij flytta handlinga stykket til det før-revolusjonære Frankrike og tillempa dei fem aktene, som i staden vart presentert i elleve scener. For å få flyt i framsyninga med raske sceneskifte fekk Golovin laga ei dreiescene. Oppsetjinga var ein formidabel suksess.

Golovin døydde i Detskoje Selo i 1930.

Galleri

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Aleksandr Golovin» frå ,  den 8. november 2009.  
 

 Russiske målarar
Moderne målarar
 Symbolistiske målarar
Sahel

Sahel (av arabisk ساحل sāḥil, 'grense' eller 'breidd') er namnet på eit tørt savannebelte sør for Sahara. Beltet dekker Afrika på tvers og omfattar land som Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, Nigeria, Tsjad, Sudan, Etiopia, Eritrea, Djibouti og Somalia.

Afrikansk geografi
Konstantin Gorbatov

Konstantin Ivanovitsj Gorbatov () var ein russisk post-impresjonistisk målar.

Liv og gjerning 
Gorbatov var fødd i Stavropol i provinsen Samara. Han budde i Riga frå 1896 til 1903, og studerte ingeniørvitskap før han gjekk i målarlære. Gorbatov flytta til St. Petersburg i 1904 og studerte ved ein høgre skule der han lærte teknisk teikning. Deretter tok han til med arkitektur i St. Petersburgs kunstakademi, før han studerte kunstmåling med Nikolaj Dubovskij. Gorbatov fekk stipend og studerte kunst i Roma og på Capri. Han vende tilbake til St. Petersburg og deltok på Peredvizjnikij sine utstillingar.

Gorbatov forlet Russland for godt i 1922 i kjølvatnet av oktoberrevolusjonen. Han slo seg ned på den italienske øya Capri, men flytta i 1926 til Berlin og budde der til han døydde. I Berlin  vart han med i ein sirkel av russiske emigrantkunstnarar, så som Leonid Pasternak, Vadim Falilejev og Ivan Mjasojedov. Han vart ein velkjend og etablert kunstnar. Gorbatov reiste i 1930-åra rundt om kring i Europa. Han vitja Palestina og Syria i 1934 og 1935, og var ofte innom Italia.

Gorbatovs kunst vart erklært uynskt i Nazi-Tyskland og familien måtte deretter klare seg med lite. Etter som han var borgar av Sovjetunionen hadde han forbod mot å forlate Tyskland medan verdskrigen pågjekk. Gorbatov døydde den 12. mai 1945, kort etter den allierte sigeren over Tyskland. Kona hans tok livet sitt 17. juli 1945.

Gorbatov testamenterte arbeida sine til kunstakademiet i Leningrad. Verka vart overlevert Moskva regionale museum for historie og kunst, og har sidan vore utstilt i Ny-Jerusalem-klosteret.

Verk i utval

Kjelder

 Denne artikkelen bygger på «Konstantin Gorbatov» frå , den 8. november 2009.

Bakgrunnsstoff

Russiske målarar
Målarar frå 1900-talet
Øivind Eckhoff

Øivind Eckhoff () var ein norsk pianist og musikkforskar frå Oslo. Eckhoff var amanuensis i musikkvitskap ved Universitetet i Oslo 1965–83 og kjent som ein dyktig musikkpedagog. I 1957 gav han ut Noregs fyrste vitskaplege bok om homoseksualitet.

Han byrja å spele piano som sjuåring. Klaverdebut heldt han i Oslo 30. november 1945, og han tok musikkpedagogisk eksamen ved Musikkonservatoriet i København i 1953. Frå 1942 til 1960 var han knytt til Riefling Klaverinstitutt som klaverpedagog, og opptredde fleire gonger i NRK radio som pianist.

Øivind Eckhoff sette også spor etter seg i kampen for homofil frigjering. Han var med heilt frå starten av Det Norske Forbundet av 1948, og sat ei tid i styret. Men hans store pionerinnsats på området kom i 1957 med den omfattande opplysningsboka Vi som føler annerledes. Homoseksualiteten og samfunnet – eit 342 siders forsøk på å forklare årsakene til homoseksualitet, samt å klarleggje homoseksuelles vanskelege situasjon og naturlege plass i samfunnet. Boka blei utgitt under pseudonymet «Finn Grodal». Ikkje berre er Vi som føler annerledes Noregs første vitskaplege bok om homoseksualitet, men ho er framleis ei av få norske fagbøker som er skrive om emnet. Med denne boka blei også nemningane homofil/i og heterofil/i innført i norsk presse- og samfunnsdebatt.

Skriftlege verk 
Johan Svendsens Symfoni nr 1 i D-dur. Et tidlig vitnesbyrd om vesentlige trekk ved hans egenart som komponist, mag.avh. UiO, 1965
Sang fra bladet. Elementærkurs i hørelære med grunndrag av musikklæren, 1959
«The enigma of 'Haydn's opus 3'», i Studia musicologica Norvegica, nr. 4, 1978
Vi som føler annerledes. Homoseksualiteten og samfunnet (under pseud. Finn Grodal), 1957

Musikkomposisjonar 
Kadenser til Mozarts klaverkonsert i d-moll, 1947
Alvor – 6 klaverstykker, 1997
Kraft og fred – 7 klaverstykker, 1997

Bakgrunnsstoff 
Store norske leksikon/Norsk biografisk leksikon Biografiartikkel om Øivind Eckhoff
Kilden Viktig homobok fyller femti artikkel om Vi som føler annerledes.

Norske pianistar
Norske komponistar
Norske sakprosaforfattarar
Musikarar frå Oslo
Norske musikkvitarar
Regeringa Gerhardsen IV

Einar Gerhardsen si fjerde regjering var ei rein Arbeiderparti-regjering.
Den sat frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Regjeringa hadde følgjande medlemmar:

Statsminister
Einar Gerhardsen frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Utanriksminister
Halvard Lange frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Finans- og tolldepartementet
Andreas Cappelen frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Kommunal- og Arbeidsdepartementet
Jens Haugland frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Landbruksdepartementet
Leif Granli  frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Fiskeridepartementet
Magnus Andersen frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Kyrkje- og undervisingsdepartementet 
Helge Sivertsen frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Sosialdepartementet
Olav Gjærevoll frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Justis- og politidepartementet
Oscar Christian Gundersen frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Forsvarsdepartementet
Gudmund Harlem frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Familie- og forbrukardepartementet
Aase Bjerkholt frå 25. september 1963 til 12. oktober 1965.

Statsråd Samferdselsdepartementet
Trygve Bratteli frå 25. september 1963 til 20. januar 1964.
Erik Himle frå 20. januar 1964 til 12. oktober 1965.

Statsråd Handels- og Skipsfartsdepartementet
Erik Himle frå 25. september 1963 til 20. januar 1964.
Trygve Lie frå 20. januar 1964 til 12. oktober 1965.

Statsråd Industridepartementet
Trygve Lie frå 25. september 1963 til 20. januar 1964.
Karl Trasti frå 20. januar 1964 til 12. oktober 1965.

Statsråd Løns- og prisdepartementet
Karl Trasti frå 25. september 1963 til 20. januar 1964.
Idar Norstrand frå 20. januar 1964 til 12. oktober 1965.

Sjå òg 
 Norske regjeringar
 Norske statsministrar
 Norske utanriksministrar
 Norske finansministrar
 Norske kulturministrar

Kjelder 
 Einar Gerhardsen si fjerde regjering hos Regjeringen.no, vitja 15. januar 2010

 
Gerhardsen 4
Jordbruksrevolusjonen

Sjå òg jordbruksrevolusjon

Jordbruksrevolusjonen eller den neolittiske revolusjonen viser til dei store endringane som skjedde i organiseringa av menneskesamfunn etter at dei tok til å halda husdyr og dyrka jorda. Desse endringane markerer gjerne byrjinga av yngre steinalder. Dei fann stad uavhengig til ulike tider og på ulike stader i verda, og over eit lengre tidsrom.

Historikaren Vere Gordon Childe skapte omgrepa «Neolithic Revolution» og «Urban Revolution» på 1920-talet for å skildra den raske utviklinga av jordbruk og samfunn i Midt-Austen.

Tid, stad og produkt 
Den best kjende jordbruksrevolusjonen fann stad frå 9000- til 7000-talet f.Kr. i den fruktbare halvmånen i Midt-Austen. Ein utvikla dyrking av plantar som etterkvart vart foredla: Korn, bygg og kveiteslaga einkorn og emmer; belgfrukter, linser, erter, kikerter, linsevikke, og tekstilplanten lin. 

Nokre av dei første husdyra, sau, geit og gris, blei truleg først temde i dette området. Grisen blei i tillegg domestisert i Kina, medan storfe kan ha blitt domestisert både i Afrika, Sør-Asia og Midt-Austen rundt 8000-talet f.Kr. Hunden hadde lenge vore del av menneskeleg kultur.

Anna tidleg jordbruk fann stad på Papua Ny-Guinea, der dyrking kan ha funne stad frå 8000-talet. I Kuk på Ny-Guinea er det funne prov på dyrking av banan, taro og yams.

Aust i Kina er det funne spor etter hirsedyrking frå rundt 8300 til 6700 f.Kr. Risdyrking tok til frå om lag 7000-talet f.Kr. ulike stader i Kina, Søraust-Asia og kanskje også i India.

Mehrgarh i noverande Pakistan er det eldste døme på jordbruk i Sør-Asia, frå 7000-talet f.Kr., der ein i tillegg til bygg og kveite også dyrka brystbær og dadlar.

Ein dyrka mais for oppimot 9000 år sidan i Mexico. Graskar og bønner var også tidlege dyrka matplantar i Amerika.

I Afrika utvikla fleire ulike kulturar jordbruk uavhengig frå kvarandre frå rundt 5000-talet f.Kr. Medan Nord-Afrika tok del i utviklinga i den fruktbare halvmånen, hadde dyrking av yams, sorghum og afrikansk ris (Oryza glaberrima) utgangspunkt i Sentral-Afrika. Det etiopiske høglandet hadde sitt heilt eigne planteliv og jordbruk med artar som teff, ensete og fingerhirse. I mange område av Afrika la ein større vekt på dyrehald enn dyrking av jorda.

I Sør-Skandinavia tok ein til å dyrka jorda rundt 4000-talet f.Kr., og om lag to tusen år seinare i nordlegare strok.

Andre kulturar har hatt jakt og sanking som næringsgrunnlag fram til moderne tid.

Kjelder 

Bibliografi
 Delar av denne artikkelen bygger på «Jordbruksrevolusjonen» frå ,  den 9. november 2009.
 

Landbrukshistorie
Den fruktbare halvmånen
Yngre steinalder
Sosiokulturell evolusjon
Historieteoriar
Arkeologisk teori
Revolusjonar etter type
University of Delaware

University of Delaware er eit privat, delstatsfinansiert sea-grant, space-grant- og land-grant-universitet i Newark i delstaten Delaware i USA. Det er fire underliggaende campusar i delstaten. Det var oppretta i 1743 som New London Free School og registrert av koloniregjeringa i 1769, men akkreditert som høgare lærestad først i 1833 for å unngå konkurranse med University of Pennsylvania. 

I dag vert det rekna blant dei kvalitetsmessige høgt rangerte Public Ivy-universiteta. Særleg kjemi- og business-studiane er særs høgt rangert. Den omkringliggande farmasiindustrien i Delaware har omfattande forskingssamarbeid med universitetet.

Universitetet har 76 studieprogram i meir enn 40 fag i utlandet, til saman i 35 land på alle kontinent. I tillegg er IT-nettverk og -tenester særs godt utbygd ved lærestaden.

College ved University of Delaware er:
 College of Agriculture and Natural Resources 
 College of Arts and Sciences 
 Alfred Lerner College of Business and Economics 
 College of Engineering
 College of Health Sciences 
 College of Human Services, Education and Public Policy 
 College of Marine and Earth Studies 

Ved universitetet var det 19 742 studentar og 1421 vitskapelege tilsette i 2006, og same året var skulepengane US$ 7.740 for studentar folkeregisteret i Delaware. Studiane vert gjeve opp til doktorgradsnivå.

Bakgrunnsstoff 
  University of Delaware

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «University of Delaware» frå , den 9. november 2009. 
 

Public Ivy
Skipingar i 1743
Universitet i Delaware
Dissosiasjon i kjemi

Dissosiasjon i kjemi og biokjemi i ein generell prosess der ioniserte stoff (kompleksar eller saltar) som vert skild frå kvarandre eller delt inn i mindre partiklar, ion eller radikalar. Vanlegvis er prosessen reversibel. Når ein set ei Bronsted-Lowry-syre i vatn, vil den kovalente bindinga mellom eit elektronegativt atom og eit hydrogenatom verte broten ved heterolyse, som fører til eit proton og eit negativt ion. Dissosiasjon er det motsette av assosiasjon og rekombinasjon. Prosessen vert ofte forveksla med ionisering.

Dissosiasjonskonstanten 

For revisible dissosiasjonar i kjemisk likevekt er
 AB  A + B 
Dissosiasjonskonstanten Kd er forholdet mellom dissosiert og udissosiert stoff
 
der klammeparentesane syner til likevektskonsentrasjonane av kvar art.

Sjå òg 
 Ionisering
 Syre
 Base i kjemi

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Dissociation (chemistry)» frå , den 9. november 2009. 
 

Likevektskjemi
Kjemiske prosessar
Ionisering

Ionisering er den fysiske prosessen som skjer når eit atom eller eit molekyl vert omdanna til eit ion ved at ein legg till eller fjernar partiklar som elektron eller andre ion. Dette vert ofte forveksla med dissosiasjon i kjemi.

Prosessen er noko forskjellig etter om det er eit ion med positiv eller negativ lading som vert produsert. Eit positivt ladd ion vert produsert når eit elektron bunde til eit atom (eller eit molekyl) absorberer nok energi til at det kan kome seg bort frå den elektriske potensial-sperra som opphavleg heldt det fastbunde til atomet (eller molekylet). Energimengda som må til vert kalla ioniseringspotensialet. Eit negativt ladd ion vert produsert når eit fritt elektron kolliderer med eit atom og slik vert fanga i den elektriske potensiall-sperra og dermed frigjev energien det har til overs. 

Generelt kan ein dele ionisering inn i to typar: sekvensiell ionisering og ikkje-sekvensiell ionisering. I klassisk fysikk finst berre sekvensiell ionisering. Ikkje-sekvensiell ionisering bryt fleire av lovene i klassisk fysikk.

Sjå òg 
 Fasediagram
 Faseovergang
 Fotoionisering 
 Kvantetunnelering
 Termal ionisering
 Adiabatisk ionisering

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Ionization» frå , den 9. november 2009. 
 
 Probing atomic ionization mechanisms in intense laser fields by calculating geometry and diffraction independent ionization probabilities. J Wood, E M L English, S L Stebbings, W A Bryan, W R *Newell, J McKenna, M Suresh, B Srigengan, I D Williams, I C E Turcu, J M Smith, K G Ertel, E J Divall, C J Hooker, A J Langley.

Ion
Molekylfysikk
Atomfysikk
Fysikalsk kjemi
Kvantekjemi
Analytisk kjemi