alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Murphys lov

Murphys lov er eit postulat som slår fast at «noko vil gå gale i kvar ein situasjon om det får sjansen» (things will go wrong in any given situation, if you give them a chance). Vanlegvis vert lova referert slik: «Alt som kan gå gale, går gale», eller kortare: «[Er det ikkje] typisk». «Loven» blir ofte brukt humoristisk, til dømes for å hjelpa på ein irriterande situasjon.

Det opphavlege sitatet frå den sannsynlege opphavsmannen Edward A. Murphy Jr., i 1948 skal ha vore «If there are two or more ways to do something, and one of those ways can result in a catastrophe, someone will do it».

Det finst mange situasjonar der Murphys lov kjem inn. Nokre av dei mest vanlege er:
Om ein misser ei brødskiva, vil ho landa med smørsida ned. Denne påstanden er etterprøvd i fjernsynsprogrammet MythBusters ('myteknusarane'), og (delvis) underkjend.
Den dagen ein gløymer paraplyen, regnar det.
Datamaskinen kræsjar alltid når det er lenge sidan sist ein lagra det ein heldt på med.
Køen ved sida av går alltid fortare enn den du står i.

Folketru
Ordspråk
Humor
Godwins lov

Godwins lov er eit postulat som seier at «dess lenger ein diskusjon på internett går, dess meir sannsynleg er ei samanlikning som involverer nazisme eller Hitler» («As an online discussion grows longer, the probability of a comparison involving Nazis or Hitler approaches one.»)

Eit kjent tillegg heiter Quirks unntak, som seier at ei kvar bevisst påkalling av Godwins lov vil vera mislukka.

Bakgrunnsstoff 
 Godwin snakkar om si eiga lov i ei nyheitsgruppe (august 1991)

Ordspråk
Internett
Hn/Måleblenda

Ei måleblenda (flow orifice) er eit mæleelement for mæling av gjenomstrøyming ved hjelp av Bernoulli-prinsippet. Måleblenda er ei plata med eit hòl i. Når mediet strøymer gjenom måleblenda, vert det eit trykkfall. Storleiken på trykkfallet skil seg på gjenomstrøymingi. Trykkfallet vert mælt med ein differansetrykkmålar, som då vert del av eit flytmeter.

Gjenomstrøymingi er ikkje proporsjonal med trykkfallet yver måleblenda, men med kvadratroti av trykkfallet. For å rekna trykkskilnaden um til eit tal for gjenomstrøyming, trengst det eit rotutrekk. Rotuttrekket er til vanleg lagt inn i måleumformaren eller i regulatoren. Dersom det er indikator på måleomformaren, må det vera rotuttrekk i honom, um ikkje indikatoren er analog  med ulineær skala.

Matematisk utleiding 
Det totale trykket i eit strøymingsrøyr er sett i hop av tvo komponentar. Fyrst kjem det statiske trykket som er sjølvstendig frå strøymingsrata og gjeve som:

.

der Po er det ytre trykket, ρ er tettleiken åt mediet, g er tyngdeakselerasjonen og h er høgdi som mediet hev yver nivået der Pstat vert rekna ut.

Det andre tilskotet til totaltrykket er det dynamiske trykket, som berre er ein funksjon av strøymingsrørslemengdi og dimed av strøymingsrata. Dette er gjeve som:

.

der v er strøymingsfarten.

Energikonserveringi for strøyming i røyr er gjeve ved Bernoulli-likningi:

Ptot = Pstat + Pdyn = konstant.

som gjev trykkbalansen i måleblenda:

.

der P1, ro1 og P2, ro2 er uttrykk for ytre trykk og tettleik på kvar si sida av måleblenda.

Gjeng ein ut frå at væska er ikkje-kompressibel, slik at ro1 = ro2 = ro, og at strøymingi er horisontal, slik at h1 = h2 =0, kan ein setja opp:

P1 - P2 = (1/2)*(v2^2-v1^2)

Sidan væska er ikkje-kompressibel, må volumstrøymingi fyre og etter måleblenda vera den same:

 q = A1*v1 = A2*v2

der A1, v1 og A2, v2 er strøymingsareal og strøymingsfart like etter måleblenda. Innsett i likninga for energikonservering gjev dette

P1 - P2 = (1/2)*ro*v1^2*((A1/A2)^2 - 1)

og sidan q = A1*v1 gjev dette

q = (A2 / sqrt(1 - (A2/A1)^2) )* sqrt(2*(P1-P2)/ro)

der strøymingsrata vert ein funksjon av trykkfallet i blenda.

Hn/Måleteknikk

it:Orificio tarato
Tore

Tore er eit svært mykje brukt namn i Noreg, og er skyldt namnet til guden Tor i norrøn mytologi. Tore har namnedag den 19. oktober i Noreg og Sverige.

Bruk 
I 2011 var det 16 993 norske menn som hadde «Tore» som fyrste eller einaste fornamn. Samansetjingar med Tore til slutt i namnet er òg vanlege.

Tore kan også brukast som kvinnenamn, men i 2011 var det berre 13 norske kvinner som heitte det. Tora er ei vanlegare kvinneleg form av namnet.

Kjende namneberarar 
 Tore Hund (ca. 990-1032), norrøn høvding
 Thore Myrvang (1858-1938), norsk stortingsmann
 Tore Aaen (1860-1931), norsk stortingsmann
 Tore Ørjasæter (1886-1968), norsk forfattar
 Tore Hamsun (1912-1995), norsk kunstnar og forfattar
 Tore Gjelsvik (1917-2006), norsk geolog
 Tore Nordlie (1935-2008), norsk jazzbassist
 Tore W. Tvedt (f. 1943), nynazistleiar
 Tore Berger (f. 1944), norsk kajakkpadlar
 Tore Schei (f. 1946), norsk høgsterettsjustitiarius
 Thore Johnsen (f. 1947), norsk finansprofessor
 Tore Gullen (f. 1949), norsk langrennar
 Tore Nordtun (f. 1949), norsk politikar (Ap)
 Thore Vestby (f. 1951), ordførar i Frogn
 Tore Elias Hoel (f. 1953), norsk forfattar
 Tore W. Aas (f. 1957), norsk komponist og dirigent (Oslo Gospel Choir)
 Tore Strømøy (f. 1960), norsk programleiar
 Tore Andersen (f. 1960), norsk country-musikar
 Tore Hagebakken (f. 1961), norsk politikar (Ap)
 Thore Eithun Helland (f. 1965), norsk forfattar og jurist
 Tore Tungodden (f. 1966), norsk forfattar
 Tore Pedersen (f. 1969), norsk fotballspelar
 Tore Brovold (f. 1970), norsk leirdueskyttar
 Tore Olsen (f. 1970), norsk langrennar
 Tore Renberg (f. 1972), norsk manusforfattar
 Tore André Flo (f. 1973), norsk fotballspelar
 Tore Fjørtoft (f. 1973), norsk jurist
 Tore Bjonviken (f. 1975), norsk langrennar
 Tore Ruud Hofstad (f. 1979), norsk langrennar
 Tore Sagen (f. 1980), norsk programleiar
 Thore Schölermann (f. 1984), tysk skodespelar

Kjelder 

Mannsnamn
Norrøne førenamn
Førenamn av norrønt opphav
Søppel

Søppel, avfall eller boss er restar eller ting ein kastar fordi ein ikkje kan bruka eller vil ha dei lenger. 

Søppel blir ofte samla inn av eit renovasjonsvesen eller av uformelle søppelsamlarar. Det som ikkje blir skild ut til å brukast om att eller komposterast kan gå til gjenvinning, forbrenning eller ei fylling.

Ein skil mellom hushaldsavfall og næringsavfall. Farleg avfall eller spesialavfall er avfall som ikkje kan handsamast saman med anna avfall, anten på grunn av storleiken eller fordi det kan føra til alvorlege ureiningar.

Avfall frå tidlegare tider blir brukt av arkeologar for å finna ut noko om korleis dei som laga det, levde.

Bakgrunnsstoff 

 Avfall og gjenvinning på Miljøstatus i Norge 
 Statistisk sentralbyrå - avfallsstatistikk
 Statens forurensningstilsyn - farlig avfall 

 
Daglegliv
Miljøvern
Arkeologi
Framtidsproblem
Bourdonrøyr

Eit bourdonrøyr vert brukt til å måla trykk og temperatur med. Bourdonrøyret er eit bøygd eller spiralforma, ofte ovalt røyr. Når trykket aukar inni røyret, vil det prøva å retta seg ut. 

Den franske urmakaren Eugene Bourdon tok patent på bourdonrøyret i Frankrike i 1849.

Bourdonmanometer
Eit manometer er eit instrument til å måla trykk med.

Utsida av bourdonrøyret har større overflata enn innsida. Difor vil innsida utvida seg mest når trykket aukar inni røyret. Det same fenomenet kan ein sjå når ein skrur på trykket i ein hageslange, og svingane prøver å retta seg ut. Den mekaniske rørsla av bourdonrøyret er proporsjonal med trykkendringa inni røyret.

Eit bourdonmanometer vert brukt til å måla trykk frå 0,25 til 3000 bar.

Bourdonrøyr i termometer
Temperaturendring inni ein lukka behaldar fører til trykkendringar. Eit termometer med bourdonrøyr fungerer akkurat som manometeret. Bourdontermometeret har ein væskefylt kolbe der det dannar seg eit trykk. Trykket vert overført til bourdonrøyret gjennom eit kapillarrøyr.

For å motverka endringar som følgja av temperaturendring rundt kapillarrøyret, kan ein kompensera med eit ekstra kapillarrøyr der trykket verkar motsett veg. Dette mogleggjer lang avstand frå målepunktet til indikatoren. For å motverka endringar som følgje av temperaturendringar i indikatorinstrumentet, brukar ein eit bimetall som verkar motsett av bourdonrøyret, og slik opphevar effekten av temperaturendring i bourdonrøyret.

Indikator
Målinga vert oftast vist på ei måleskiva, ein analog måleindikator. Då kan den mekaniske rørsla frå bourdonrøyret overførast til mekanisk rørsla på ein visar.

Kjelder
Bjørnar Larsen. Industriell måleteknikk for automatikarfaget. Noreg 1996: Vett & Viten AS. ISBN 82-412-0223-7
Pressure measurement på engelsk Wikipedia

Måleinstrument

en:Pressure measurement#Bourdon
Matti Aikio

Matti Aikio (), eigentleg Mathis Isachsen, var den første samiske forfattaren i Noreg.

Matti Aikio vart fødd og døydde i Karasjok. Han var son av ein lærar. Aikkio studerte mellom anna pedagogikk i Trondheim, og arbeidde som lærar mellom 1896 og 1906 i Finnmark og Sør-Noreg. 

Aikio lærte seg norsk først i 1890, som 18-åring. Romanane og dramaa sine skreiv han på norsk. Han gjev eit nøyaktig bilete av den harde kvardagen til den samiske minoriteten, og kampen dei fører for eigen identitet og sjølvstende.

Frå 1921 vart Aikio statsstipendiat.

Bibliografi 
 1904 – Kong Akab
 1906 – I Dyreskind (omsett til samisk 2003: Náhkehasat)
 1907 – Ginunga-Gap
 1911 – Hebræerens Søn
 1912 – Polarlandsbreve og andre 
 1918 – Hyrdernes Kapel 
 1920 – Gustav Vigeland 
 1929 – Bygden på Elvenesset

Kjelder 

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Matti Aikio» frå ,  den 6. november 2006.

Bakgrunnsstoff

Bibliografi 
 Digitaliserte bøker av Matti Aikio hjå Nasjonalbiblioteket
 Matti Aikio i Biblioteksøk

Litteratur 
 
  Gjengset, Gunnar H.: «Matti Aikio» i Norsk Biografisk Leksikon
 Nissen, Kristian 1953: Matti Aikio. En norsk forfatter av samisk ætt Sámi ællin: Sámi særvi jakkigirj'i. s. 75-84.
 Thorsen, Audun. Matti Aikio - ein studie i rasepsykologi, i Kirke og Kultur, 1964 vol. 69 nr. 9, s. 538-548

Bokmålsforfattarar
Forfattarar frå Finnmark
Samiske forfattarar
Norske forfattarar
Samiske dramatikarar
Norske dramatikarar
Folk frå Karasjok
Statsstipendiatar
Nordsamar
Norske samar
Entalpi

Entalpi er definert som summen av den indre energien i eit system og trykket multiplisert med volumet til systemet. Dette kan skrivast:

der H er entalpi, U er indre energi, p er trykk og V er volum. 

Entalpi er ein tilstandsfunksjon. Det vil seia at endringa i entalpi når eit system går frå ein tilstand til ein annan er uavhengig av vegen mellom tilstandane. 

Når trykket er konstant, og det ikkje vert utført anna arbeid, er endringa i entalpi like varmen som vert tilført systemet. 
 
Ein reaksjon er eksoterm når produkta har lågare entalpi enn reaktantane. 

Termodynamikk
 
Tilstandsfunksjonar
Fysiske storleikar
Energi
Svarttrast

Svarttrast, svarttrost eller sysvorte (Turdus merula) er ein vanleg fugl i trastefamilien. Han er nasjonalfugl for Sverige og fylkesfugl for Aust-Agder.

Skildring 
Svarttrasten er 25-27 cm lang. Hannen er kolsvart med eit gult nebb i tillegg til eit lite gult parti kring auga. Hoa er brunsvart med raudbrunt og svartprikkete bryst og har brunsvart nebb. Ungfuglar er oftast raudbrune og har endå meir markante prikkar enn hoa. 

Svarttrast er kjend for ein sterk, melodisk song som typisk blir framført frå høge stader, som tretoppar. Det er hannfuglen som syng, og songen hans er på mange stader i landet eit sikkert vårteikn. Fuglen varierer songen og kan imitera andre fuglar. Svarttrast syng gjerne tidlege om morgonen og seint om kvelden, før og etter dei andre fuglane.

Formeiring 

Fuglen plasserer reiret på bakken eller lågt i ein busk, ei tett gran eller buskete lauvtre. Reiret er i hovudsak laga av leire, gras, mose og røter blir samanfletta til ei djup skål. I Sør-Noreg startar egglegginga i april. To kull i året er ikkje uvanleg. Hoa rugar dei blå- eller grøngråe egga i 13–14 døgn. Etter klekking oppheld ungane seg i reiret i 12–19 døgn og blir mata av foreldra i endå tre veker.

Føde 
Svarttrasten lever av meitemark, insekt, tusenbein og sniglar. Om hausten et han frukt, bær og frø, og i dei delane av landet han overvintrar er han ein hyppig gjest på fuglebrettet.

Utbreiing 
Svarttrast er utbreidd i store delar av Europa. Ein går ut frå at talet på svarttrastpar som hekkar i Noreg er mellom 100 000 og 1 000 000. I Noreg er han ein trekkfugl. Merka fuglar som er attfunne syner at Dei britiske øyane er viktigaste overvintringsstaden. Dei fleste svarttrastane dreg rett over Nordsjøen, men nokre tek vegen om Danmark og Nord-Tyskland. Det er attfunne merka svarttrast så langt sør som Sør-Spania. Ein fugl er funnen på Island. Han kan overvintre i kystområder opp til Troms, oftast nær hekkestaden. Han finst og i nordvest-Afrika og i Kina, og er innført i Australia og New Zealand kor han har etablert seg.

Eldste svarttrast påvist ved merking i Noreg er 8 år og 6 mnd.

Bakgrunnsstoff 

 Norsk ornitologisk forening
 Fugler i Norge og Norden (bok)
 Norsk RingmerkingsAtlas. Volum 2. Stavanger 2006. ISBN 82-90054-65-3

Trastefamilien
Fuglar i Noreg
Sporvehauk

Sporvehauk (Accipiter nisus) er ein rovfugl i haukefamilien.

Skildring 

Sporvehauken er 28-38 cm og 110-340 g. Han har lang hale med 4-5 mørke tverrband og breie, avrunda venger. Hoa er størst. Ho er brungrå på oversida og tverrstripa brun på undersida. Hannen er grå på oversida og tverrstripa oransjeraud under. 

Fuglen flyg med nokre få raske vengeslag som vert avløyst av glideflukt.

Utbreiing 
Sporvehauken finst i det meste av Europa og søraustover til det nordlege Iran. Andre underartar finst i Nord-Afrika og Asia.

Førekomst i Noreg 
Fuglen hekkar i skogområde over heile landet, men er fåtalig nord for Saltdalen. I kystområda kan fuglen hekke heilt ut i dei ytste skogplantingane. Sporvehauken hekkar helst i tett skog, gjerne i yngre plantefelt av gran og furu. Han er også påvist som hekkefugl opp i fjellbjørkeskogen. I hekketida held sporvehauken seg til skogområda, medan han på hausten og vinteren vert observert jaktande opp til fjells og i byområde, gjerne ved fuglebrett.

Levesett 
Sporvehauken er ein rovfugl som mest jaktar på fuglar, men han tek òg smågnagarar. 

Hoa legg 4-5 egg i mai og rugar dei i 40 dagar. Ungane vert flygedyktige etter 25-30 dagar. 

Sporvehauken er ein trekkfugl som kjem i mars-april og reiser til område lenger sør i Europa, spesielt Danmark, Frankrike og Storbritannia, i september-oktober. Mange overvintrar i kyststrøk og ved byar og tettstadar.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 

 Norsk ornitologisk forening
 Norsk fugleatlas, 1994.

Haukefamilien
Fuglar i Noreg
Gyngestol

Ein gyngestol er ein stol med to meiar, ein mei festa til dei to venstre stolbeina og den andre meien festa til dei to høgre stolbeina. Dette gjev gyngestolen kontakt med bakken på berre to stader, slik at han kan gynga fram og tilbake ved at personen som sitt på gyngestolen kan lene kroppsvekta fram og tilbake, og stolen gyngar. Gyngestolar er ofte laga av trevirke.

Meininga med gyngestolar er at den som sit i stolen skal kunne gynge seg att og fram i eit sakte tempo for å finne avslapping og ro.

Stolar
Gynging
Zeolitt

Zeolittar (frå gresk ζεω zeo, 'kok' og λįθος lithos, 'stein') er vasshaldige aluminiumsilikat. Dei har ein tredimensjonal struktur med opne kanalar gjennom strukturen. Det er porøse stoff der krystallstrukturen består av SiO4 og AlO4 bygd opp i eit ope gitter av tetraeder. I dei indre holromma kan stoffet ta opp vatn og metallion. Dette skjer utan at strukturen vert endra.

Eit eksempel på formelen er natrolitt: Na2Al2Si3O10•2H2O

Zeolitter vart først beskrive i 1756 av svensken A.F. Cronstedt, som oppdaga at dei avgir vatn ved oppvarming (derav namnet). Naturlege zeolittar vert danna når vulkanske klipper og oskelag reagerer med basisk grunnvatn. Sidan undersøkingane av havbotnen skaut fart i starten på 1950-talet, har ein avslørt at det òg finst mange ulike typar zeolittar i botnslammet, og med den mengda slam som finst må zeolittar vere nokre av verdas mest vanlege mineral.

Forutan dei naturlege zeolittane som ein kjenner over 40 av, er det framstilt eit tilsvarande tal kunstige. Dei vert framstilte ved ei langsam krystallisering av ein silisium-aluminium-gel i nærvær av organiske stoff.

Bruk 
Zeolittar vert nytta til mange tekniske føremål, spesielt der evna deira til å ta opp og frigi ion kan vere nyttig. I prinsippet verkar dei som molekylære sikte som kan skilje ut uønskte stoff som f.eks. oljeureining eller kalk frå vatn.

Andre viktige bruksområde for zeolittar:
 ionebyttar. Ein zeolitt som inneheld natriumion kan ta opp ion av jordalkalimetall når vatn som inneheld slike vert sende gjennom. 
 adsorpsjonsagent. Porene i zeolitten kan halde på små molekyl.
 gasseparasjon. Zeolittar absorberer gassar selektivt. Nitrogengass vert lettare absorbert enn oksygengass. 
 katalysator. Zeolittar kan nyttast i danning av forgreina hydrokarbon frå rettkjeda. 

Zeolittar vert nytta i mange vaskemiddel.

Kjelder 
 Raymond Chang: Essential Chemistry. 2000

Tektosilikat
Zeolittar
John Dalton

John Dalton () var ein britisk fysikar, kjemikar og lærar. Han var fødd i Eaglesfield, nær Cockermouth i Cumberland.

I 1807 grunnla han atomteorien. Han er òg kjend for i 1801 å ha framsatt daltons lov om trykk i gassblandingar.

Bakgrunnsstoff

Engelske fysikarar
Engelske kjemikarar
Engelske meteorologar
Royal Medal
Medlemmar av Royal Society
Fysikarar på 1700-talet
Fysikarar på 1800-talet
Sølvnitrat

Sølvnitrat er ei giftig og etsande kjemisk sambinding av sølv, nitrogen og oksygen. I si reine form ved romtemperatur og i atmosfærisk trykk opptrer stoffet som gjennomsiktige eller kvite krystallar.

Teknisk bruk 
Sølvnitrat vert brukt i fotografisk film og i framstillinga av fargestoff. Dessutan utgjer det «kjelda» til sølv ved forsølving (mellom anna forsølving av glasplater som dermed blir til speglar).

Giftig verknad 
Sølvnitrat er giftig ved inntak gjennom munnen eller nasen. Ved kontakt med hud kan stoffet skape brune misfargingar som gradvis blir svarte. Desse misfargingene kan ikkje vaskast vekk eller fjernast — har ein først fått dei, må ein vente på at huda blir sliten vekk, og ny flekkfri hud vert danna innanfrå.

Løysningar med låge konsentrasjonar (t.d. 1 %) sølvnitrat verkar antiseptisk, og har tidlegare vore brukt som augedropar på nyfødde. Lapisstift vert framleis i nokon grad nytta i behandling av sår.

Bakgrunnsstoff 

Nitrat
Sambindingar med sølv og oksygen
Fotografiske kjemikal
Lysfølsame kjemikal
Fargemiddel brukt i elektronmikroskopi
Oksidasjonsmiddel
Antiseptika
Alkymistiske stoff
Cellevev

Vev er ei organisert samling celler, men ikkje fullt så gjennomorganisert som eit organ. Me skil mellom fleire ulike typar vev. Hovudklassane er epitel, bindevev, feittvev, brusk, bein, blod, muskelvev og nervevev. Desse vert klassifisert ut av informasjon om mellom anna typeceller, mellomcellesubstans, cellekontaktar, fiber og vaskularitet:
 Epitel har lite mellomcellesubstans og fibrar, men mange cellekontaktar.
 Bindevev har ein omfangsrik mellomcellesubstans, mange fibrar og er godt vaskularisert.
 Brusk er ikkje vaskularisert og har ein rik mellomcellesubstans.
 Bein er veldig godt vaskulariserte og har lite mellomcellesubstans, men mange fibrar og eit organisert nettverk av cellekontaktar.
 Blod er veldig vaskulær (per definisjon) og mellomcellesubstansen er veldig flytande.
 Musklar er veldig godt vaskulariserte og har ikkje mellomcellesubstans, men er ofte perforerte av bindevev. 
 Nervevev er nervevev.

 
Dykkefysiologi
Ninhydrin

Ninhydrin er ei organisk sambinding som vert nytta til å påvisa ammoniakk eller primære amin. Ved reaksjon mellom ninhydrin og desse stoffa kjem det fram ein djup blå eller lilla farge. Det er eit fast stoff som løyser seg lett i vatn og alkoholar.

Bruk 

Ninhydrin vert nytta til å påvisa protein og aminosyrer. 

Stoffet kan nyttast til å finna fingeravtrykk.

Bakgrunnsstoff 

Diolar
Indanedion
Hydrat
Reagensar i organisk kjemi
Kriminaltekniske kjemikal
Blynitrat



Kjemi

Når blynitrat vert varma opp vert blyoksid danna. Reaksjonen lagar òg ein sprakande lyd. På grunn av dette vert blynitrat ofte brukt i pyrotekniske materiale som til dømes fyrverkeri. 

Blynitrat i vanleg form (det vil seia små, kvite og luktfrie korn) reagerer med kaliumjodid og dannar gulaktig blyjodid.

Pb(NO3)2(aq) + 2KI(aq) → PbI2(s) + 2 KNO3(aq)

Produksjon 
Blynitrat vert som oftast framstilt ved å løysa blymetall eller blyoksid i salpetersyre. 

3 Pb + 8 HNO3 → 3 Pb(NO3)2 + 2 NO + 4H2O

PbO + 2 HNO3 → Pb(NO3)2 (s) + H2O

Tryggleik 
Metallet bly og det uløyselege saltet blysulfid er ikkje farleg i seg sjølv. Men dei løyselege salta som blyklorid og blynitrat kan føra til blyforgifting. 

Ved mistanke om blyforgiftning kan ein sjå etter følgjande symptom:
 Mage- og tarmproblemer
 Kvalme
 Oppkast
 Store underlivssmerter
 Krampe
 Svekka appetitt

Nitrat
Johannes Vinjum

Johannes Vinjum () var ein norsk kunstmålar og grafikar, fødd og oppvaksen i Aurland i Sogn. Vinjum tok kunststudiar i Oslo der han vart buande til han døydde. Fleire av arbeida hans er å finne i Nasjonalgalleriet, Riksgalleriet og Museet for samtidskunst. Hans kjæraste motiv var fjella i Aurland, katedralen i Chartres og borneportrett. Vinjum var Festspelutstillar i Bergen i 1984.
Etter at han døydde gav familien ei stor målerisamling til Aurland kommune. Denne samlinga er no å finne i Galleri Vinjum på Aurlandsvangen.

Kjelder 
 Flor, Rostad, Hougen: Johannes Vinjum
 Johannes Vinjum i Norsk Biografisk Leksikon, skriven av Vibeke Hurum.

Norske grafikarar
Norske målarar
Folk frå Aurland#
Browning Arms Company

Browning Arms Company er ein amerikansk våpenprodusent, som mellom anna lagar maskingevær til bruk i fly og elles i militæret. Føretaket vart grunnlagt i Utah i 1927.
Radialmotor

Radialmotor, eller stjernemotor, er ein motor der sylindrane er plassert i ein sirkel rundt veivakselen.

Oppbygging 

Sylindrane er plasserte i ei «stjerne» rundt veivakselen og rådane er opplagra i eit felles nav som driv veiva på veivakselen. Alle sylindrane er plasserte i same plan, så stjernemotorar har stor diameter, men ein stutt byggemåte. For å få så jamt dreiemoment og så lite vibrasjon som mogeleg har firetakts stjernemotorar alltid eit ulike sylindertal, som fem, sju eller ni. Totakts stjernemotorar derimot kan ha eit like sylindertal. Til dømes bygde Adolf Schnürle i 1940 ein åttesylindra totakts stjernemotor.

Dei fyrste stjernemotorane hadde berre ein krins med sylindrar, men for å få plass til fleire sylindrar tok ein etter kvart til å nytta fleire krinsar. Til dømes hadde Republic P-47 Thunderbolt ein 18-sylindra tokrins stjernemotor, med ni sylindrar i kvar krins. Pratt & Whitney R-4360 hadde 28 sylindrar i fire krinsar og Lycoming XR-7755 hadde 36 sylindrar, med fire sylindrar i ni krinsar. Den sovjetiske Zvezda M503 hadde 42 sylindrar, med sju sylindrar i seks rekkjer.

Bruk

Fly 
Dei fleste stjernemotorane vart nytt i fly og hadde luftkjøling. Dei radialt plasserte sylindrane var plasserte direkte i propellvinden, så det var ikkje naudsynt med separat kjølevifte. At ein ikkje trong kjølevæske var ein føremon, etter som den ekstra massen ville ha redusert nyttelasta. Under fyrste verdskrig var fly med stjernemotorar vanlege og sjølv om bruken avtok var dei framleis i bruk til jetmotorane tok over. Det vert framleis produsert stjernemotorar for småfly. Til dømes produserer det australske føretaket Rotec små sjusylindra stjernemotorar og HCI Aviation i USA femsylindra stjernemotorar.

Stridsvogner 
Continental R-670 og R-975, som opphavleg var flymotorar, vart nytta i fleire stridsvogner i hæren til USA.

Racerbilar 
Monaco-Trossi frå 1935 er ein av dei få racerbilane med stjernemotor.

Motorsyklar 
Den tyske motorsykkelen Megola frå 1920-taket hadde ein femsylindra stjernemotor.

Sjå òg 
 Rotorstempelmotor
 Flymotor

Forbrenningsmotorar
Flymotorar