Tidslinje over norsk historie

Tidslinje over norsk historie tek for seg viktige tidspunkt og hendingar som kan knytast til det området Noreg utgjer i dag.

Frå eldre steinalder til vikingtida 
 10.000-4000 f.Kr. Eldre steinalder. Folk lever av jakt, fangst og fiske. Veideristningar.
 10.500 f.Kr. Blomvåg-funnet i Øygarden kommune. Dei eldste sannsynlege spora etter menneske. – Kyststrøka er blitt isfrie. Funn avkrefta som spor etter menneske.
 9500 f.Kr. Sarnes-funnet på Magerøya i Finnmark. Dei eldste sikre spora etter menneske.
 9000 f.Kr. Rennesøy-funnet i Rogaland. Dei eldste sikre spora etter ein buplass.
 9000 - 8000 f.Kr. Ein ny isbre dekkjer det meste av landet.
 8000 f.Kr Klimaet blir varmare. Samanhengande busetnad i heile landet. Komsakultur i nord, fosnakultur i sør.
 7000-4000 f.Kr. Nøstvetkultur. Slipte økser. – Grønstein-brot på Hespriholmen ved Bømlo, Noregs første industriverksemd.
 4200-3600 f.Kr. Helleristningane i Alta.
 4000 f.Kr. Jegerfolka i nord tek i bruk keramikk og reiskapar av skifer.
 4000-1800 f.Kr. Yngre steinalder. Jordbrukskultur breier seg i Sør-Noreg.
 2000 f.Kr. Jordbruket hovudnæring i Sør-Noreg. Dei første gardane.
 1800-500 f.Kr. Bronsealderen. Lagdelt samfunn med mektig høvdingklasse. Store gravrøyser. – Jordbruksristningar. – Havgåande båtar med padleårar.
 500 f.Kr.-0 Keltisk jernalder. – Kjøligare klima. – Keltarane gjev oss kunnskapen om jernet. – Gardstun med langhus. – Dei døde blir brende.
 ca. 500 f.Kr. Eldste spor etter samisk busetnad.
 ca. 325 f.Kr. Pyteas frå Massilia (Marseilles) skildrar ei reise til Thule (truleg Nord-Noreg).
 0-400 e.Kr. Romersk jernalder. Samfunnet blir på nytt meir lagdelt, høvdingdømme veks fram. Rike gravfunn.
 ca. 100 Tacitus skildrar folket «fenni», som bur lengst mot nord (truleg samar).
 ca. 200 Stabu-innskrifta frå Toten. Truleg den eldste innskrifta på urnordisk språk.
 400-600 Folkevandringstida. Bygdeborger. Store gravhaugar.
 500-800 Synkopetida. Språket endrar seg frå urnordisk til norrønt.
 542 Den justinianske pesten, rammar truleg også Noreg. Nedgang i folketalet.
 ca. 550 Jordanes omtalar dei norske stammene ranrikingar, romerikingar, grenar, egder, øyryger, adalryger, hordar og raumar. – Prokopios skildrar øya Thule og folka som bur der.
 600-800 Merovingartida. Vikingskipet blir utvikla.

Vikingtida (ca. 800-1066) 
 793 Vikingar plyndrar klosteret på den engelske øya Lindisfarne.
 813 Vestfoldingar gjer opprør mot etterkomarane etter danekongen Godtfred, men blir slått ned.
 838 Norske vikingar tek til å overvintra i Irland.
 ca. 858 Halvdan Svarte går gjennom isen på Randsfjorden og druknar.
 870-930 Landnåmstida på Island.
 ca. 872 Harald Hårfagre slår småkongane ved Hafrsfjord og blir den første rikskongen. Set årmenn til å styra kongsgardane, som blir spira til krongodset. Vestlandet er hovudbasisen hans.
 ca. 880 Ottar frå Hålogaland gjestar kong Alfred av England og fortel om reisene sine.
 ca. 924 Harald sender sonen Håkon til oppfostring hos kong Adalstein av England.
 ca. 932 Harald døyr og sonen Eirik Blodøks blir konge.
 ca. 934 Eirik rømjer frå landet. Håkon den gode (Adalsteinfostre) blir konge. – Håkon gjer Gulatinget og Frostatinget om til representasjonsting og byggjer ut leidangen.
 ca. 961 Håkon den gode døyr etter slaget på Fitjar mot Eirikssønene, som er støtta av danskekongen Harald Blåtann.
 980-åra Eirik Raude, opphavleg frå Rogaland, startar den norrøne busetjinga på Grønland.
 995 Olav Tryggvason blir konge i Noreg. Grunnlegg den første kyrkja på Moster og startar kristninga av landet.
 1000 Leiv Eiriksson reiser frå Grønland til «Vinland» (truleg Newfoundland). – Alltinget på Island vedtar kristendommen etter press frå Olav Tryggvason. – Olav Tryggvason fell i slaget ved Svolder.
 1015 Olav Haraldsson (den heilage) blir konge i Noreg. Styrkjer årmennene og knyter til seg mektige menn som lendmenn.
 1024 Mostratinget. Olav kallar saman eit riks- og kyrkjemøte på Moster der ei rekkje reglar for kristenhaldet blir slått fast. Den norrøne gudstrua blir forboden.
 1027 Olav let drepa Erling Skjalgsson, den mektigaste mannen på Vestlandet.
 1028 Olav rømmer til Gardarike etter at danskekongen Knut den mektige gjer krav på Noreg.
 1030 Olav fell på Stiklestad (29/7). Svein Alfivason styrer Noreg på vegne av faren Knut den mektige.
 1031 Liket av Olav blir grave opp og lagt i eit skrin i Klemenskyrkja i Nidaros. Han blir kåra til helgen og blir snart dyrka som «Noregs evige konge».
 1035 Kalv Arnesson og Einar Tambarskjelve hentar Magnus Olavsson heim frå Gardarike. Han blir teken til konge.
 1066 Harald Hardråde fell ved Stamford bru i England.

Mellomalderen 1066-1536 
 1130 Borgarkrigstida tek til.
 1152 Nidaros blir erkebispesete.
 1163 Magnus Erlingsson blir krona til konge. Første kongekroninga i Norden.
 1241 Snorre Sturlason blir drepen på oppdrag frå kong Håkon Håkonsson.
 1260-åra Island og Grønland kjem under den norske krona.
 1274 Magnus Lagabøtes landslov.
 1319-1343 Svensk-norsk union markerer byrjinga på unionstida.
 1349 Svartedauden kjem til Noreg.
 1380-1814 Noreg og Danmark i union.
 1397 Kalmarunionen mellom Danmark, Sverige og Noreg, etter initiativ frå dronning Margreta.
 ca. 1450 Reisene til Grønland tek slutt.

1536-1814 
 1536-37 Reformasjonen blir innført i Noreg.
 1645 Freden i Brømsebro.
 1660 Freden i København. – Eineveldet blir innført i Danmark-Noreg.
 1807 «Flåteranet» i København fører Danmark-Noreg inn på fransk side i Napoleons-krigane.
 1811 Universitet i Kristiania.

1814-1905 
 1814 Noreg får eiga grunnlov. Union med Sverige.
 1837 Formannskapslovene. Kommunalt sjølvstyre.
 1840-åra Tekstilindustri ved Akerselva og rundt Bergen. – «Det nasjonale gjennombrotet», innsamling av folkedikting, folketonar, dialektar med meir.
 1848-51 Thrane-rørsla krev allmenn røysterett og betre kår for underklassen. Leiarane fengsla.
 1854 Eidsvoll-banen, den første jernbanen.
 1860 Lov om allmugeskule på landet.
 1860-åra Masseutvandringa til Amerika tek til.
 1875-1890 «Det moderne gjennombrotet». Realisme og naturalisme i kunst og dikting.
 1881 Trelastarbeidarane i Drammen streikar. Ein ung gut blir drepen i samanstøyt med soldatar (24/6).
 1884 Parlamentarisme. – Venstre og Høgre blir skipa.
 1885 Landsmål og riksmål blir jamstilte.
 1887 Det norske arbeidarpartiet (DNA eller Ap) blir skipa.
 1889 Lov om folkeskule. – Fyrstikkarbeidar-streiken.
 1892 Lov om barnearbeid. Fabrikkinspektørar.
 1894 Lov om ulykkestrygd for industriarbeidarar.
 1896 Første kinoframsyninga.
 1898 Allmenn røysterett for menn.
 1899 Landsorganisasjonen (LO) blir skipa.
 1900 Norsk Arbeidsgiverforbund (NAF, i dag NHO) blir skipa.
 1904 Det norske Aktieselskap for elektro-kemisk Industri startar salpeterproduksjon på Notodden.

1905-1940 
 1905 Noreg går ut av unionen med Sverige. Håkon 7. blir konge.
 1907 Riksmålet blir reformert og skil lag med dansk rettskriving.
 1908 Menighetsfakultetet blir skipa i Kristiania.
 1909 Konsesjonslovene.
 1911 Roald Amundsen når Sørpolen.
 1913 Allmenn røysterett for kvinner.
 1914-1918 Første verdskrigen. Over 800 norske skip går tapt under den tyske ubåtkrigen. 2000 norske sjøfolk misser livet.
 1915 Dei «castbergske barnelovene» sikrar rettane til born fødd utanfor ekteskap.
 1916 Forbod mot sal av brennevin. (Oppheva ved folkerøysting 1926).
 1918 Over 7000 døyr i spanskesjuka. – Ei ny, revolusjonær retning vinn fleirtal på landsmøtet i Arbeidarpartiet.
 1919 Arbeidarpartiet melder seg inn i Komintern. – Lover om åtte timars arbeidsdag og ei vekes ferie med løn for industriarbeidarar. – Ny valordning som byggjer på forholdstalsprinsippet.
 1920-28 Paripolitikken fører til økonomiske vanskar for mange.
 1920 Bondepartiet (i dag Senterpartiet) skipa.
 1921 Høgrefløyen i Arbeidarpartiet bryt ut og skipar Norges Socialdemokratiske Parti. – Over 150.000 arbeidarar i streik.
 1922 Fritjof Nansen får Nobels fredspris.
 1923 Første radiosendinga. – Arbeidarpartiet går ut av Komintern. – Norges Kommunistiske Parti (NKP) skipa.
 1924 Arbeidernes Idrettsforbund (AIF) skipa. – Katti Anker Møller tek initiativ til det første mødrehygienekontoret i Oslo.
 1925 Norsk suverenitet over Svalbard.
 1927 «Tukthuslova» vernar streikebrytarar. – Samlingskongress der Arbeidarpartiet, Norges Socialdemokratiske Parti og delar av NKP blir samde om eit felles program. – Arbeidarpartiet blir det største partiet på Stortinget.
 1928 Christopher Hornsrud skipar den første Arbeidarparti-regjeringa. Felt etter to veker.
 1931 Noreg okkuperer Aust-Grønland. – Storkonflikt i arbeidslivet. Menstad-slaget. – Skulefrukost blir innført i Oslo.
 1932 Legen Karl Evang gir ut bladet Tidsskrift for seksuell opplysning.
 1933 Nasjonal Samling og Kristeleg Folkeparti blir skipa.
 1934 Lov om sterilisering.
 1935 Arbeidarpartiet og Bondepartiet blir samde om eit kriseforlik. – Johan Nygårdsvold frå Arbeidarpartiet skipar regjering med støtte frå Bondepariet. – LO og NAF samde om ein hovudavtale.
 1936 Lov om alderstrygd.
 1938 Lov om arbeidsløysetrygd. – Råfisklova.
 1939 Andre verdskrigen. Både Frankrike, Storbritannia og Tyskland vurderer aksjonar i Noreg. – Norsk nøytralitet under sterkt press. – Vidkun Quisling vitjar Hitler i Berlin (desember).

Okkupasjonstida 1940-45 

 1940 Storbritannia legg ut miner langs norskekysten (8/4). – Slagskipet «Blücher» blir senka ved Oscarsborg. Tyskland okkuperer Oslo og ei rekkje byar. Quisling gjer «radiokupp» (9/4). – Quisling trekkjer seg attende og blir avløyst av Administrasjonsrådet, som vert utnemnt av Høgsterett (15/4). – Felttoget mot okkupasjonsstyrkane varer i fire veker, 9/4-10/6. – Kongen og regjeringa flyktar til London (7/6). – Riksråds-forhandlingane (juni-september). – Rikskommisær Josef Terboven utnemner ei regjering som består av 10 NS-medlemmer og tre personar til. Alle andre parti blir forbodne. Administrasjonsrådet blir oppløyst (21/9).
 1942 Statsakta på Akershus. Qusling blir ministerpresident for ei NS-regjering (1/2). – Unntakstilstand i Trøndelag og på Helgeland. 34 personar blir skotne. – Den vesle bygda Telavåg på Sotra blir brend ned, alle menn sende til konsentrasjonsleir i Tyskland, der 31 døyr. – Norsk politi og NS-folk set i gang massearrestasjonar av norske jødar. 759 jødar blir sende til Auschwitz, 25 overlever.
 1944 Russarane frigjer Aust-Finnmark (Sør-Varanger).  Tyskarane tek i bruk «den brende jords taktikk».

 1945 Dei tyske styrkane kapitulerer (8/5). – Qusling blir dømd til døden for landssvik og skoten på Akershus festning (24/10). I alt blir 25 personar avretta for landssvik.

1945 til i dag 
 1945-1965 «Gerhardsen-perioden» (Arbeidarpartiet har regjeringsmakta i heile perioden minus 3 veker i 1963.)
 1945 Alle parti går til val på «Fellesprogrammet». – Kirsten Hansteen frå NKP blir Noregs første kvinnelege statsråd.
 1946 SAS skipa.
 1947 1. mai blir offentleg høgtidsdag og lovfesta fridag.
 1948 Stortinget vedtek å ta imot Marshall-hjelpa.
 1949 Noreg går med i forsvarsalliansen NATO.
 1950 Nord-Noreg-planen vedteken. Statsstøtte til bedrifter som vil slå seg ned i landsdelen.
 1952 Nordisk Råd skipa.
 1960 Distriktsutbyggingsfondet vart oppretta. – Noreg med i frihandelsorganisasjonen EFTA.
 1961 Sosialistisk Folkeparti (SF) blir skipa av utbrytarar frå Arbeidarpartiet. – Ingrid Bjerkås, den første kvinnelege presten, blir ordinert.
 1962 Norsk utviklingshjelp skipa.
 1963 Kings Bay-ulukka på Svalbard. – John Lyng frå Høgre skipar ei borgarleg koalisjonsregjering som blir felt etter tre veker.
 1965 Per Borten frå Senterpartiet skipar ei borgarleg koalisjonsregjering.
 1967 Folketrygda blir innført.
 1969 Dei første oljefunna på Ekofisk-feltet. – Obligatorisk niårig skule blir innført. – Ungdomsorganisasjonen til Sosialistisk Folkeparti, SUF, bryt ut av partiet.
 1970 Nyfeministgrupper blir skipa. Kvinnefronten tek initiativ til 8. mars-tog.
 1972 Folkerøysting om norsk medlemskap i EF (i dag EU). Knapt nei-fleirtal.
 1973 SF, NKP og utbrytarar frå Ap skipar valsambandet Sosialistisk Valforbund. Etter at mange frå NKP gjekk ut, vart denne grupperinga til eit nytt parti, Sosialistisk Venstreparti. – Marxist-leninistane skipar Arbeidernes Kommunistparti (marxist-leninistene) (AKP-ml) og stiller til val gjenom Raud Valallianse (RV), i dag partiet Raudt. – Anders Lange skipar Anders Langes parti til sterk nedsettelse av skatter og avgifter (ALP), i dag Framstegspartiet (FRP).
 1977 Ukontrollert utblåsing på Ekofisk-feltet (Bravo-utblåsinga).
 1978 Lov om sjølvvald abort vedteken. Det første krisesenteret for mishandla kvinner oppretta i Oslo.
 1980 Bustadplattforma Alexander Kielland havarerer og 123 personar misser livet.
 1980-82 Strid om utbygginga av Alta-Kautokeino-vassdraget.
 1981 Kåre Willoch frå Høgre skipar regjering. Innleier ei høgre-bølge prega av nyliberalisme.
 1986 Gro Harlem Brundtland frå Arbeidarpartiet skipar regjering med åtte kvinnelege statsrådar.
 1988 Sametinget skipa.
 1994 Ny folkerøysting om norsk medlemskap i EU. Nei-sida sigra for andre gong.

Fotnotar 

Norsk historie