alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Nyzealandterne

Nyzealandterne (Sterna striata) er ei terne og ein kystbunden sjøfugl med utbreiing ved vestre og sørvestre kystar av Australia og rundt heile New Zealand. Ho er den mest vanlege terna på New Zealand.

Skildring 

Nyzealandterna er ei mellomstor terne, 40 centimeter og med kroppssvekt på 160 gram. Dette er ei særs lys terne i grått og kvitt med svart hette. I hekkedrakt går hetta nedanfor auga, og fell eit stykke bak i nakken, men med eit kvitt band i panna over nebbet. Utanom hekketida er hetta mindre med større kvit panneflekk. Nebbet er langt og svart, beina er svarte eller mørkeraude. Dei beitar på grunt vatn og kan stupdukke etter småfisk.

Nyzealandterna er hekkefugl langs kysten av New Zealand og øyar som Chathamøyane, Aucklandøyane og Stewart Island/Rakiura, nokre få òg i Bassundet mellom Tasmania og Australia. Mange nyzealandterner trekker til australske farvatn om vinteren. 

Hekkinga skjer i store, tette koloniar på strender av sand eller grus eller meir steinete småøyar. Kullet er vanlegvis på 1, nokre gonger 2 egg. Begge foreldra rugar og klekkinga skjer etter ca. 24 dagar og ungane kan flyge etter 29 til 35 dagar. Typisk startar unge fuglar hekking først når dei er 7 år gamle. Det eldste kjente ringmerka individet av nyzealandterne blei over 26 år. 

Bestanden er estimert til mellom 15 000 og 20 000 par i 1997, og er trudd å vere stabil.

Kjelder 
 Barrie Heather og Hugh Robertson, The Field Guide to the Birds of New Zealand (revised edition), Viking, 2005 
 BirdLife International (2012) Species factsheet: Sterna striata . Henta frå http://www.birdlife.org den 21. november 2012.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

Ternefamilien
Fuglar i den australske regionen
Alnabanen

Alnabanen er ei 5,2 kilometer lang einspora og elektrisk drive jarnbaneline for godstog mellom Alnabru skiftestasjon og Grefsen stasjon på Gjøvikbanen i Oslo, opna i 1901 som eit beinveges samband mellom Hovedbanen og Gjøvikbanen utanom Oslo Austbanestasjon. 

No for tida er det liten trafikk på Alnabanen, og det har difor vore lansert tankar om å ta traseen i bruk for persontrafikk knytt til det ordinære jarnbane- og/eller T-banenettet i Oslo. 

Jarnbanestrekningar i Oslo
Jarnbanestrekningar opna i 1901
1901 i Noreg
Nyzealandmåse

Nyzealandmåse eller nyzealandmåke (Chroicocephalus scopulinus), maori Tarāpunga, er ein kystbunden sjøfugl i måsefamilien. Arten er stadeigen for New Zealand, og lever langs kysten på begge hovudøyane og andre lærliggjande øyar, dessutan så fjernt som Chatham-øyane.

Skildring 

Nyzealandmåse er ein ganske liten måse med eit heilraudt nebb, raud augering, raude bein og føter, lysegrå venger med svarte vengetippar. Resten av kroppen og halen er kvit. Det er nesten ingen visuelle skilnader mellom hannfuglar og hofuglar. Umodne måsar har eit mørkt brunt nebb med berre svakt skjer av raudt. Beina er òg brune hos juvenile og det er brune flekker på dei grå vengene.

Han er den minste måsen av dei som ofte blir sett på New Zealand, ca. 37 centimeter i lengd og 260 til 300 gram i kroppsmasse, men hannen som den største. Inntil nyleg vart han trudd å vere ein underart av australmåse, Larus novaehollandiae i Australia, og dei ​​to artane er svært like i utsjånad. Men den nyaste forskinga tyder på at dei ikkje er spesielt nært nærskylde.

Åtferdsmessig er nyzealandmåse ein typisk måse. Han er ein aggressiv åtseletar og er kleptoparasittisk. Etter at den europeiske busetjinga tok til å vekse fram i landet har populasjonen av nyzealandmåse auka, spesielt rundt kystnære byar der han kan søke føde frå urbant avfall. Han lever normalt på småfisk, skaldyr og ormar, og nokre gonger bær, øgler og insekt.

Dei hekkar frå oktober til desember i koloniar på kysten, anten på øyar eller fjellsider og strender. Fuglane dannar parforhold som varar over fleire hekkesesongar, men det er ei viss mengd ekstraparkopulasjonar. Matgåver i samband med kurtisering er ein viktig del av førebuingar til paring. Reira er godt utforma og kan vere konstruert av tong, gras, blad og andre planter. Vanlegvis er kullet på to til tre egg, farga varierer frå brun til grå med lyse og mørkbrune flekker over. Forventa levetid er 9 år for hofuglar 6 år for hannfuglar, lengste kjente levealder er minst 28 år.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Red-billed Gull» frå , den 21. november 2012. 
  
 Barrie Heather og Hugh Robertson, The Field Guide to the Birds of New Zealand (revised edition), Viking, 2005 
 BirdLife International (2012) Species factsheet: Chroicocephalus scopulinus . Henta frå http://www.birdlife.org den 21. november 2012.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

Måsefamilien
Fuglar endemiske til New Zealand
Loenga–Alnabrulinja

Loenga–Alnabrulinja er ein 7,3 kilometer lang, einspora, elektrisk drive jarnbanestrekning for godstog mellom skiftestasjonen på Alnabru i Oslo og hamneområdet på Sjursøya i Oslo. På det meste har bana eit fall på 25 promille, som er mykje i jarnbanesamanhang. I gjennomsnitt går det tjue godstog i døgeret på denne banen.

Banen knyter òg saman Østfoldbanen og Hovedbanen utanom Oslo Sentralstasjon, men vert ikkje nytta til persontog.

Bakgrunnsstoff 
Norsk Jernbaneklubbs internettside med fotografi frå banen
Jernbaneverkets opplysningar om Loenga – Alnabrulinja.

Jarnbanestrekningar i Oslo
Jarnbanestrekningar opna i 1907
1907 i Noreg
Karlstad centralstation

Karlstad sentralstasjon er ein jernbanestasjon på Värmlandsbanan i Karlstads kommun i Sverige. Den blir betjent av SJ mellom Oslo og Stockholm, Svenska Tågkompaniet mellom Oslo og Karlstad, og av svensk regionaltrafikk.

Stasjonen vart opna i 1869 då strekninga frå Kristinehamn vart opna. I 1871 vart òg strekninga til Arvika sett i drift, togsambandet til Noreg var med det bygd ferdig.

Bakgrunnsstoff 
 Historisk om Nordvästra stambanan
 Sveriges Järnvägsstationer avsnitt K 
 Stasjonsinformasjon
 Karlstads centralstation, Länsstyrelsen Värmland 
  

|}

Jernbanestasjonar på Värmlandsbanan
Värmlands län
Jernbanestasjonar opna i 1869
1869 i Sverige
Statens havarikommisjon for transport

Statens havarikommisjon for transport, ofte avstytta til SHT og vanlegvis kalla Havarikommisjonen, er ein offentleg fast og ubunden kommisjon som skal granske ulukker og alvorlege hendingar i samband med transport i lufta, på landjorda og på sjøen, og såleis greie ut om tilhøve som kan gjere det mogleg å hindre transportulukker. Kommisjonen skal ikkje take stode til om det ligg føre sivilrettsleg skadebotansvar eller strafferettsleg skuld og ansvar for dei ulukkene som dei granskar; dei strafferettslege vurderingane av ulukker og hendingar er det politiet og påtalemakta som tek seg av.

Instruksen for havarikommisjonen vart fastsett av Samferdsledepartementet 21. juni 1999.

Havarikommisjonen har ein direktør, og er elles organisert i ein seksjon for luftfart, ein seksjon for  jarnbane, ein seksjon for veg og vegtransport, hovudsakleg kommersiell vegtransport, og ein seksjon for sjøfart og fiskeri. Kommisjonen held til på Lillestrøm i Skedsmo kommune.

Soga

Havarikommisjonen har sitt opphav i ein kommisjon som hadde som oppgåve å granske flyulukker. Før 1989 vart det skipa ei kommisjon for kvar gong det skjedde ei flyulukke, den såkalla Flyhavarikommisjonen, som skulle granske korleis hendinga skjedde, årsakstilhøva og ansvarstilhøva. Vanlegvis vart det valt fagfolk frå Luftfartsverket og Forsvaret, og kommisjonen hadde ingen fast tilhaldsstad. Men 10. juli 1989 vart det skipa ein fast Havarikommisjonen for sivil luftfart (HSL) i samsvar med eit mønster som var etablert av den internasjonale luftfartsorganisasjonen ICAO (International Civil Aviation Organisation, ein særorganisasjon under SN), og kommisjonen fekk faste medarbeidarar med kontor i ein villa i nærleiken av Fornebu flyplass i Bærum kommune. I 1999 vart Havarikommisjonen for sivil luftfart (HSL) etablert som ein eigen etat under Samferdsledepartementet og  flytta til mellombels lokale på Kjeller flyplass i nærleiken av Lillestrøm i Skedsmo kommune som fylgje av at Fornebu flyplass vart lagt ned hausten 1998, og i 2001 til nye lokale i Lillestrøm.

Havarikommisjonen fekk i 2002 utvida mandatet til òg å granske ulukker og alvorlege hendingar i jarnbanesektoren, og namnet vart endra til Havarikommisjonen for sivil luftfart og jernbane (HSLB). I  2005 var mandatet utvida til å femna om ulukker og alvorlege hendingar i vegsektoren, og namnet vart endra til Statens havarikommisjon for transport (SHT). Mandatet vart ytterlegare utvida i 2008 til å gjelde granskingar av ulukker og alvorlege hendingar i sjøfartssektoren, og det vart slutt på den gamle ordninga med sjøforklaringar. Samstundes vart den faste granskingskommisjonen for særskilde ulukker i fiskeflåten lagd ned.

Bakgrunnsstoff og kjelde
 Havarikommisjonens internettsider.

Samferdsle i Noreg
Veikko Kankkonen

Esa Veikko Antero Kankkonen () er ein finsk, tidlegare skihoppar frå Sotkamo. Han vart olympiameister i normalbakken under vinter-OL 1964 i Innsbruck og fekk sølv i storbakken. Både i 1964 og 1966 vann han den tysk-austerrikske hoppveka. Kankkonen vann hopprennet i Lahti fem gongar og i Holmenkollen ein gong.

Aktiv
Kankkonen slo gjennom i 1960 då han vann hopprennet i Lahti, to poeng framom landsmannen Niilo Halonen. Året etter gjentok han bragda, men delte då sigeren med Otto Leodolter frå Austerrike og Koba Tsakadze frå Sovjetunionen.

I 1962 deltok Kankkonen i sin fyrste internasjonale meisterskap. Under VM i Zakopane kom han på tiandeplass i storbakken. Seinare i same sesongen fekk han ein delt andreplass i Holmenkollrennet og ein tredjeplass i Lahti, verdsmeisteren Toralf Engan frå Noreg vann begge renna. I 1963-sesongen prøvde Kankkonen seg i Svenska skidspelen i Falun, og vart nummer to, enno ein gong bakom Engan.

OL-sesongen 1964 vart Kankkonens største, han opna med å vinne to av dei tre renna i den tysk-austerrikske hoppveka. Etter andreplass i det siste rennet vann han heile hoppveka framom Torbjørn Yggeseth frå Noreg. Gjennom resten av sesongen kjempa Kankkonen tett med to sterke komkurrentar, nordmennene Toralf Engan og Torgeir Brandtzæg. Under OL i Innsbruck sigra Kankkonen i normalbakken framom Engan og Brandtzæg, medan Engan sigra i storbakken Bergisel, med Kankkonen og Bandtzæg dei dei andre medaljeplassane. Etter olympiaden vann Kankkonen i Lahti eit tett oppgjer med Brandtzæg, før han i Homenkollen også vann knipe, då framom Engan.

Kankkonen vann den tysk-austerrikske hoppveka 1965/66, tre små poeng framom Dieter Neuendorf frå Aust-Tyskland. Han sigra i opningsrennet i Oberstdorf, og i avslutningsrennet i Bischofshofen. Året etter vart han nummer fire samanlagt i hoppveka, medan han i si siste hoppveke, 1967/68, stod på 13. plass då det heile var over.

Kankkonen siste større triumfar kom begge i Lahti, i 1967 gjekk han til topps føre Niilo Halonen, året etter sigra han framom nordmannen Lars Grini. Kankkonen vart nummer ti i normalbakken under vinter-OL 1968 i Grenoble. Han la opp ved sesongslutt i 1968.

Kankkonen vart tildelt Holmenkollmedaljen i 1964.

Kjelder
Sportsboken, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
 

Finske skihopparar
Olympiske meistrar for Finland
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Finland
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Finske deltakarar under vinter-OL 1960
Skihopparar under vinter-OL 1960
Medaljevinnarar under vinter-OL 1964
Finske deltakarar under vinter-OL 1964
Skihopparar under vinter-OL 1964
Finske deltakarar under vinter-OL 1968
Skihopparar under vinter-OL 1968
Ennio Morricone

Ennio Morricone () var ein italiensk komponist og dirigent som skreiv musikk til meir enn 500 filmar og fjernsynsseriar i løpet av ein karriere som varte meir enn 50 år. Musikken hans finst i over 30 prisvinnande filmar i tillegg til fleire symfoniske verk og musikkverk for kor. Morricone er mest kjend for arbeidet sitt med Spaghetti Western-filmane regisserte av venen Sergio Leone, inkludert For en neve dollar (1964), For en neve dollar mer (1965), Den gode, den onde og den grusomme (1966) og Ondt blod i vesten (1968), men karrieren hans omfattar mange sjangrar og han har vore ein av dei mest varierte og produktive musikarane i verda og har hatt stor innverknad på andre musikarar. 

Han var fødd i Roma og byrja å spele trompet som barn og gjekk på Accademia Nazionale di Santa Cecilia for å få opplæring på instrumentet då han var ni år. Han starta formelt på konservatoriet då han var 12 år gammal. Han fekk vitnemålet sitt i trompet i 1946 og byrja å arbeide profesjonelt og komponerte musikken til «Il Mattino». Morricone vart raskt populær og skreiv den første bakgrunnsmusikken sin for radioteater og gjekk raskt over til film.

I 1950-åra fekk han «Vitnemål i instrumentering for band» etter å ha arbeidd under komponisten Goffredo Petrassi. I 1955 starta Morricone å skrive og arrangere musikk under andre sine namn, og var då alt ein etablert filmkomponist. Morricone vart lagt merke til av den tidelgare skulekameraten Sergio Leone, som hyrte Morricone til å komponere musikk til somme av dei mest kjende filmane hans. I lag skapte dei ein særeigen filmmusikk til Leone sin eigen versjon av Western-filmen, For en neve dollar.

I 1980- og 1990-åra heldt Morricone fram å skrive musikk for filmane til Leone, som Ondt blod i Amerika (1984). Han komponerte òg musikk til Roland Joffé sin The Mission (1986), Brian De Palma sin De ubestikkelige (1987) og Giuseppe Tornatore sin Cinema Paradiso (1988). Av nyare filmar han har skrive musikk til finn ein Malèna (2000), Fateless (2005), Baaria - La porta del vento (2009) og The Best Offer (2013).

Morricone har vunne to Grammyprisar, to Golden Globe, fem BAFTA-prisar frå 1979–1992, sju David di Donatello, åtte Nastro d'Argento og Polar Music Prize i 2010. I 2007 fekk han Oscars ærespris «for hans praktfulle og mangefasetterte bidrag til kunstforma filmmusikk» og har i tillegg vore nominert til ytterlegare fem Oscarprisar for beste filmmusikk mellom 1979 og 2001, men har aldri vunne ein slik pris.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Ennio Morricone» frå ,  den 21. november 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
 Offisiell nettstad
 
 Ennio Morricone på Myspace
 The Ennio Morricone Online Community

 
Italienske komponistar
Italienske filmkomponistar
Komponistar frå 1900-talet
Oscarvinnarar
BAFTA-vinnarar
Grammy-vinnarar
Folk frå Roma
Spaghetti Western-komponistar
Æreslegionen
David di Donatello-vinnarar
Niilo Halonen

Kalle Niilo Ponteva Halonen () er ein finsk, tidlegare skihoppar frå Kouvola. Han vann sølvmedaljen i skihopp under vinter-OL 1960 i Squaw Valley i USA, og fekk bronsemedalje i storbakken i Zakopane i 1962. Halonen representerte Lahden Hiihtoseura.

Aktiv
Halonen fekk sin meisterskapsdebut heime i Finland då han under ski-VM 1958 i Lahti kom på 14. plass i hopprennet, eit renn som landsmannen Juhani Kärkinen vann. To år seinare deltok Halonen i OL i Squaw Valley og kom på sølvplassen, 4,6 poeng bak olympiameisteren Helmut Recknagel frå Aust-Tyskland. Same sesongen vart Halonen nummer to i Lahti-rennet, to poeng bakom landsmannen Veikko Kankkonen.

Under ski-VM 1962 i Zakopane overraska Halonen då han vann bronsen i storbakkerennet, bakom den suverene verdsmeisteren Helmut Recknagel, samt Nikolaj Kamenskij frå Sovjetunionen.

Halonen deltok i den tysk-austerrikske hoppveka frå 1961 til 1967, med 14. plass i 1963/64 som beste samanlagtplassering. Hans einaste pallplassering i hoppveka oppnådde han i Garmisch-Partenkirchen den 1. januar 1964, der Veikko Kankkonen sigra. Under OL i Innsbruck vart Halonen nummer fjorten i begge hopprenna. Seinare i OL-sesongen vart han nummer tre i Lahti, men var langt bakom vinnaren Kankkonen og nordmannen Torgeir Brandtzæg.

Under ski-VM 1966 i Oslo vart Halonen atter nummer 14 i normalbakken Midtstubakken, men kom på sjuandeplass i sjølve Holmenkollbakken. 6. mars 1966 vann Halonen hopprennet i Lahti, 0,1 poeng framom den doble verdsmeisteren, Bjørn Wirkola frå Noreg. Også i 1967 kunne Halonen klive på pallen i Lahti, då berre slått av Veikko Kankkonen.

Halonen la opp som aktiv skihoppar i 1969.

Kjelder
Sportsboken, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff
 

Finske skihopparar
Olympiske sølvmedaljevinnarar for Finland
Medaljevinnarar under vinter-OL 1960
Finske deltakarar under vinter-OL 1960
Skihopparar under vinter-OL 1960
Finske deltakarar under vinter-OL 1964
Skihopparar under vinter-OL 1964
Oslo lufthamn, Fornebu

Oslo lufthamn, Fornebu, eller Fornebu flyplass, som låg på ei halvøy i Bærum kommune ut i Indre Oslofjord i nærleiken av grensa til Oslo kommune, om lag åtte kilometer frå Oslo sentrum, var hovudflyplassen i Noreg frå 1939 til han vart avløyst av Oslo Lufthamn, Gardermoen i 1998. Deretter vart flyplassen lagd ned, og området vart stilt til rådvelde for bygging av bustadblokker og kontorbygg.

Fornebu flyplass hadde to rullebanar, ein på 2370 meter og ein på 1800 meter. Ettersom flyplassen låg ved fjorden, kunne han ved opninga i 1938 fungere som terminal både for fly som landa på land og fly som landa på sjø, og dette var viktig i tider då det var mange sjøflyruter her i landet på grunn av skorten på flyplassar. Flyplassen kunne såleis erstatte den  vanleg brukte flyplassen på Kjeller i nærleiken av Lillestrøm og sjøflyhamna på øya Gressholmen innanfor Oslo si bygrense i Indre Oslofjord.

Flyplassen vart bygd ut i stor skala i 1980-åra. Då flyplassen vart lagt ned på slutten av 1990-talet hadde han ein stor ekspedisjonsbygning i tre høgder, ein for innkomande trafikk, ein for utgåande trafikk og ei høgd for administrasjon, og med ein sattelitterminal for internasjonale ruter og to sattelitterminalar for innanriksruter.  Alt i alt var terminalbygget på 36 000 rutemeter. Det var utsmykka med fleire store kunstverk og veggmåleri, og somme av desse er teke vare på på staden. Ekspedisjonsbygningen, som hadde vorte opna i 1964, var teikna av arkitekt Odd Nansen, og veggdekorasjonar hadde Kai Fjell og Snorre Andersen stått for.

På flyplassen var det oppstillingsplassar for til saman tjue fly, men berre fem bruer for beinveges tilgang til flya, slik at ferdafolket for det meste måtte gå på marknivå i all slags vêr mellom utgangsportane og flya.

Av dei to rullebanane var berre den lengste på 2370 meter i dagleg bruk, og under vanlege vêrtilhøve skulle flytrafikken gå mest mogleg over Oslofjorden for å skåne dei tettfolka områda kring flyplassen for støyen frå flya. Ikkje minst støyplaga, men òg skorten på areal, var avgjerande for at Fornebu ikkje kunne byggjast vidare ut som hovudflyplass.

Byggverk i Bærum
Samferdsle i Bærum
Historie i Bærum
Flyplassar i Viken
Skipingar i 1939
Nedleggingar i 1998
Samferdslehistorie i Oslo
Pentti Kokkonen

Pentti Juhani Kokkonen () er ein finsk, tidlegare skihoppar frå Jämsä. Han vann den tysk-austerrikske hoppveka 1978/79, og var både i 1984 og -85 med på Finlands lag som begge gongane vart verdsmeistrar i skihopping for lag. Kokkonen representerte Lahden Hiihtoseura.

Aktiv
Kokkonen debuterte internasjonalt 30. desember 1976 i den tysk-austerrikske hoppveka. Under VM 1978 heime i Lahti vart han nummer fem og beste finne i normalbakken. Høgdepunktet som aktiv opplevde han under den tysk-austerrikske hoppveka 1978/79. Etter sigrar i Innsbruck og Bischofshofen, samt tidlegare tredjeplassar i Oberstdorf og Garmisch-Partenkirchen vann han hoppveka med heille 33 poengs margin til toaren, Hansjörg Sumi frå Sveits.

Under vinter-OL 1980 i Lake Placid kom Kokkonen atter på femteplass i normalbakken. To år seinare var han best i storbakken under ski-VM 1982 i Oslo, der han vart nummer seks. I laghoppinga under den same meisterskapen vart det VM-bronse på Kokkonen og Finland, dei andre på laget var Keijo Korhonen, Jari Puikkonen og Matti Nykänen.

To år seinare, i mars 1984, vart Kokkonen verdsmeister i laghopping i Engelberg i Sveits. Saman med førnemnde Puikkonen og Nykänen, samt Markku Pusenius, vann Kokkonen og Finland ein suveren siger framom Aust-Tyskland. Tidlegare i OL-sesongen 1984 vart Kokkonen nummer 12 og 14 i dei to OL-tevlingane i skihopping i Sarajevo.

Kokkonen, Nykänen og Puikkonen gjentok VM-bragda og sikra Finland eit nytt VM-gull i laghopping under ski-VM 1985 i Seefeld, då var Tuomo Ylipulli fjerdemann på meisterlaget. Kokkonen vart elles nummer åtte i storbakkerennet i Seefeld.

Mellom 1981 og desember 1984 kunne Kokkonen klive opp på pallen i fleire verdscuprenn, men aldri heilt til topps. Han la opp etter 1986-sesongen.

Kjelder
Sportsboken, aktuelle årgangar

Bakgrunnsstoff

 

Finske skihopparar
Verdsmeistrar i skihopping
Finske deltakarar under vinter-OL 1980
Skihopparar under vinter-OL 1980
Finske deltakarar under vinter-OL 1984
Skihopparar under vinter-OL 1984
Sao Vang lufthamn

Sao Vang lufthamn (IATA: VV01) er ein flyplass Sao Vang i Thanh Hoa, 45 km vest for byen Thanh Hoa.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Sao Vang Airport» frå , den 22. august 2012. 
 

Flyplassar i Vietnam
Sporveksel

Sporveksel eller pens er ei innretning som gjer det mogleg for jarnbanetog, sporvogner og andre skjenegåande innretningar å skifte over frå eit spor til eit anna. Sporvekslar vart nytta i si tid om personar som hadde som yrke å syte for å manøvrere sporvekslarar for hand.

Normalt er ein sporveksel sett saman av eit par rørlege såkalla tungeskjener som ligg  på underlagsplater mellom skjenene, og som er knytt til kvarandre på et vis som gjer at dei ved å flyttast sidevegs, får toget eller sporvogna til å skifte spor. Anten den høgre eller den venstre av dei to tungeskjenene ligg soleis inntil innsida av den skjena som er nærast, den såkalla stokkskjena. Til sporvekselen høyrer òg ofte to tvangsskjener, to skjenestykkjer som skal syte for at vognhjula rullar i rett lei gjennom skjenekrysset, staden der skjena er delt for å gje plass til dei hjula som skal krysse den eine av skjenene for å kome over på det andre sporet. Tidlegare var sporvekslane handdrivne, det vil seie at tungeskjenene vart flytta ved hjelp av eit handtak, men no vert dei som oftast drivne av elektriske motorar og er gjerne fjernstyrte.

For å hindre at dei rørlege delane i sporvekslane frys fast i vinterkulda, eller hindre at snø og is legg seg mellom tungeskjener og stokkskjener, er det ofte montert elektriske varmelement i sporvekslane.

Bakgrunnsstoff

Jarnbane
Sandkake

Sandkaker eller sandbakkels er tradisjonelle norske småkaker ein gjerne bakar til jul. Kakedeigen inneheld smør og sukker, egg, kveitemjøl, mandlar og bakepulver. Ein trykkjer deigen ut i smurte sandkakeformar og steikar dei i omnen. 

Sandkaker kan nyttast som kaffimat slik dei er eller i lag med med bær, syltetøy og piska krem.

Historie
Ei oppskrift på sandkaker stod i ei norsk kokebok frå 1845, men dei blei først utbreidde i slutten av 1800-talet. Sandkaker blei seinare populære enn den liknande kaketypen krumkake, ettersom ein treng fint mjøl for å laga dei, og dette lenge ikkje var lett å få tak i. 

Gjennom norsk utvandring til Amerika blei oppskriftene og formene til sandkaker tekne med til USA, og sandkaker eller sandbakelse er blitt ein del av juletradisjonen til mange norsk-amerikanarar.

Kjelder

 Aase Strømstad: Mat på norsk. Tradisjonsrike retter fra hele landet, Aschehoug forlag 1985, side 94 og 97, ISBN 82-03-11408-3

Delar av denne artikkelen bygger på «Sandbakelse» frå ,  den 19. mai 2019.

Bakgrunnsstoff

Julemat
Småkaker
Norsk mat
Mandlar