alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Stegosaurus

Stegosaurus var ein planteetande dinosaurus som levde mellom 155 og 145 millionar år sidan i juratida i det som er vestlege Nord-Amerika og Europa i dag. På grunn av dei karakteristiske ryggplatene og dei fire piggane på halen høyrer han med mellom dei mest berømte dinosaurane.

Skildring 

Stegosaurane var gjennomsnittleg 9 m lange og 4 m høge. Vekta er rekna til å ha vore litt over 4,5 tonn. Dei gjekk på fire bein og hadde to radar med vertikale beinplater langs rryggen. Ytst på halen hadde dei òg fire lange piggar som sannsynlegvis vart nytta til forsvar mot kjøtetarar. Frambeina hadde fem tær og var langt kortare enn dei tretåa bakbeina, noko som resulterte i ei uvanleg kroppshaldning.

Sett i forhold til kroppen var hovudet særs lite. Det sat òg særs langt nede på kroppen, noko som har ført til at forskarar meiner Stegosaurus beita på låge plantar i botnsjiktet. Denne teorien vert støtta av at dei fremre delane av kjeven mangla tenner og er omdanna til eit hardt nebb. Bak i munnen sat det ei rekkje små, trekanta tyggjetenner.

Hjernen til Stegosaurus var den minste dinosaurhjernen sett i høve til kroppsstorleiken. Storleiken på hjerneskallen har fortalt paleobiologane at hjernen deira ikkje kunne vega meir enn 80 gram. Dette førte til ein ide om at dinosaurar generelt var stokk dumme; noko få paleontologar trur i dag.

Beinplater 

På ryggen hadde Stegosaurus to radar med beinplater. Kvar av desse bestod av 17 osteodermar; hudskjel av same slag ein ser hjå krokodiller og mange øgler i dag. Platene voks ut or huda til dyret, og var såleis ikkje festa direkte til skjelettet.

Kva funksjon platene har tent til er omstridt. Tidlegare trudde mange dei var meint til forsvar mot predatorar, men dei framstår som for skjøre og dårleg plasserte på dyra til å vera spesielt godt eigna til dette. Ein meir populær teori er at dei var i bruk til å regulera temperaturen til dyret, som segla på Dimetrodon og Spinosaurus eller øyro til elefantar: Platene hadde eit omfattande sett med blodårer gjennom seg, og luft i området rundt dei ville kjølt ned blodet. Denne teorien har vorte kritisert på bakgrunn av stegosauridane sin utviklingshistorie.

Ein tredje teori byggjer på den relativt store storleiken til platene og hevdar dei var til å auka høgda til dyret. Dette kunne vera for å få dyret til å sjå større ut og såleis unngå skremma rovdyr frå å angripa, og/eller for å imponera under kurtise.

Halepiggar 
Kvart dyr hadde fire opp til ein meter lange piggar  ytst på halen sin. Forskarane er ikkje sikre på om dei faktisk vart brukt til våpen eller om dei berre var til pynt, men teikna talar mykje til fordel for det første: Ein studie i 2001 har vist høg frekvens av skadar som kan ha vore støytrelaterte.

Bakgrunnsstoff 

Dinosaurar
Øyre

Øyre finn ein på dei fleste dyr, hovudfunksjonen deira er å oppfatte (høyre) lyd. 

Det er vanleg å dele inn øyret på pattedyr i ein indre, ein midtre og ein ytre del. 

Det ytre øyret består stort sett av hud og brusk. Det har til oppgåve å leie lyden inn i øyregangen, og verne det indre øyret mot framandelement. I tillegg endrar foldane i det ytre øyret frekvensspekteret på lyden som kjem inn, alt etter kvar lyden kjem frå. 

Mellomøyret inneheld ei knokkelkjede samansett av hammaren (lat. malleus), ambolten (lat. incus) og stigbøyelen (lat. stapes). Stigbøyelen er kopla til ein membran som kler det ovale vindauget som grensar til sniglehuset (sjå under).

Det indre øyret inneheld blant anna sniglehuset som omdannar vibrasjonar til nervesignal, og labyrinten som hjelper individet å halde balansen.

Virvellause dyr 
Sanseorgan som kan oppfatte lydar hos virvellause dyr er små akustiske hår på hudskjelettet (kutikula) eller organ som kan likne på eit øyre. Desse blir kalla tympanalorgan og er plassert ulike stader på kroppen. Lauvgrashopper og sirissar har dei på frambeina, nokså høgt oppe på leggen. Ved å snu på seg kan dei også oppfatte kvar lyden kjem frå. Andre har slike høyrselsorgan på bakkroppen. 

Insekt kan oppfatte frekvensar heilt opp mot 200 kHz, noko som er langt høgare enn det menneske kan oppfatte (15–20 kHz).

Bakgrunnsstoff

 
Sanseorgan
Andletstrekk
Høyrselssystemet
Cellulose

Cellulose (C6H10O5)n er eit polysakkarid. Menneske kan ikkje melte cellulose, men det er ein viktig del av avføringa. Ei rekke dyr kan likevel utnytte cellulose. Desse blir kalla planteetarar.

Både plantestenglar og belgfruktar (ertar, bønner m.m.) inneheld mykje cellulose.

Av cellulose blir det framstilt tekstilar i kunstfiber / viskosesilke. Andre namn er cellull, kunstsilke, rayon.

Det blir også framstilt celluloselakk, ein lakktype som på første halvdel av 1900-talet var nærast einerådande. Framleis blir han nytta til særskilde føremål som restaurering, musikkinstrument osb.

Bakgrunnsstoff
Theodore Gill

Theodore Nicholas Gill () var ein fiskeforskar frå New York i USA. Gill var professor i zoologi ved George Washington University i Washington, D.C.

Theodore Gill gav ut meir enn 500 vitskaplege artiklar, dei fleste innan iktyologi, men frå 1870-åra studerte han også andre dyretypar. Han var akta som taksonom og klassifiserte særleg familiar og ordenar. 

Gill skildra mellom anna familiane epåletthaiar (Hemiscyllidae) i 1862, sabeltannkattar (Machairodontinae), furespissmus (Solenodontidae) og manatar Trichechidae i 1872 og tangsprellfamilien (Pholidae) i 1893; slekta hyse (Melanogrammus) i 1862; og artane gulhala kirurgfisk (Prionurus punctatus) i 1862, kortnasa ål (Simenchelys parasitica) i 1879, Lucas-barracuda (Sphyraena lucasana) i 1863.

Bakgrunnsstoff 
 Biografi ved Smithsonian Institute (engelsk)

Gill, Theodore
Folk frå New York City
Elefantfamilien

Elefantfamilien er den einaste familien snabeldyr som lever i dag, med elefantar som dei einast nolevande artane. Alle medlemmane er særs store og intelligente dyr med ein følsom og fleksibel snabel. Familien er delt inn i to slekter: Afrikansk elefant og asiatisk elefant. Det finst to artar av afrikansk elefant, afrikansk savanneelefant og afrikansk skogelefant, og fleire underartar av asiatisk elefant.

Mammutar høyrde også til elefantfamilien.

Inndeling 
Elephantimorpha (Proboscidea)
Elephantida
Elephantidae (elefantar og mammutar)
†Primelephas 
Loxodonta 
Elephas 
†Mammuthus 
†Stegodon
†Stegolophodon 
†Stegotetrabelodon 
†Stegodibelodon 
†Gomphotheriidae
†Mammutida
†Mammutidae 
Mammut
Zygolophodon
incertae sedis
Eritreum

Slektene †Anancus, †Tetralophodon, †Stegomastodon, †Paratetralophodon and †Cuvieronius er rekna av nokre taksonomar som del av Elephantidae, medan andre meiner dei høyrer til Gomphotheriidae.

Nolevande elefantar 
Klassifiseringa av dei nolevande artane og underartane av moderne elefantar har gått gjennom fleire endringar. Nolevande Elephantidae omfattar:
Elephantidae
Elephas (Asiatisk/indisk)
Elephas maximus Asiatisk elefant
Elephas maximus maximus Sri Lanka-elefant
Elephas maximus borneensis Borneo-elefant
Elephas maximus indicus Indisk elefant
Elephas maximus sumatranus Sumatra-elefant

Loxodonta (Afrikansk)
Loxodonta africana Savanneelefant
 Loxodonta cyclotis Skogselefant

Sjå og 
 Elfenbein

Bakgrunnsstoff

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Elephantidae» frå , den 11. november 2010.
Stoffskifte

Stoffskifte eller metabolisme er eit sett av kjemiske reaksjonar som skjer i levande celler. Desse prosessane er grunnlag for alt liv, og heilt naudsynte for at celler skal kunne vekse og reprodusere seg, oppretthald i anabolisme (oppbygging) og katabolisme (nedbryting). Ein slåande eigenskap til stoffskiftet er likskapane mellom grunnleggande metabolske vegar og grunnleggande komponentar mellom veldig ulike artar. Desse likskapane kjem truleg av at dei vart utvikla tidleg i evolusjonshistoria.

Med metabolisme kan og ein òg meine dei kjemiske reaksjonane som skjer i levande organismar, inkludert fordøyinga og transport av substansar inni og mellom ulike celler. Metabolisme blir normalt delt inn i to kategoriar, katabolisme og anabolisme. Katabolisme bryt ned organisk materiale for å hauste energi i celleandinga. Anabolisme brukar energi til å bygge komponentar til cella, som protein og nukleinsyrer.
Dei kjemiske reaksjonane i metabolismen er organiserte i metabolske vegar, der eit kjemikal blir omdanna gjennom ein serie av steg til andre kjemikal ved enzymaktivitet. Enzyma er veldig viktige for metabolismen fordi dei gjer at organismar kan drive ønskelege reaksjonar som krev energi, og som ikkje kan oppstå av seg sjølv, ved å kople desse reaksjonane til spontane reaksjonar som frigjev energi. Når enzym er katalysatorar kan desse reaksjonane gå raskt og effektivt. Farten på stoffskifte, metabolsk fart, påverkar kor mykje mat ein organisme treng.

Anabolisme 
Anabolisme er oppbygging av næringsstoff. Organismar med anabolisme vert kalla autotrofe, og vert delt inn i dei fotoautotrofe, som får energi frå sollys, og dei kjemo-autotrofe, som nyttegjer seg av kjemiske stoff.

Den mest typiske forma for anabolisme er fotosyntesen, som byggjer energirike glukosemolekyl av karbondioksid, vatn og sollys.

Katabolisme 
Katabolisme er nedbryting av næringsstoff til energi og bygging av vev. Den mest typiske forma for dette er celleanding, som bryt ned glukosemolekyl til karbondioksid og vatn.

Stoffskiftet
Dykkefysiologi
Kaimanar

Kaimanar er ein underfamilie av alligatorar, i ordenen krokodiller. Det finst totalt seks artar som lever i Mellom- og Sør-Amerika.

Klassifisering 
 Underfamilien Caimaninae — Kaimanar
 Slekta † Centenariosuchus
 Slekta † Culebrasuchus
 Slekta † Eocaiman
 Slekta † Globidentosuchus
 Slekta Paleosuchus
 P. palpebrosus — Dvergkaiman
 P. trigonatus — Glattsnutet kaiman
 Slekta † Purussaurus
 Slekta † Mourasuchus
 Slekta † Necrosuchus
 Slekta † Orthogenysuchus
 Slekta † Tsoabichi
 Slekta Caiman
 C. yacare — Yacare-kaiman
 C. crocodilus — Brillekaiman
 C. c. apaporiensis
 C. c. fuscus
 † C. lutescens
 † C. venezuelensis
 C. latirostris — Bredneset kaiman
 Slekta Melanosuchus
 † M. fisheri
 M. niger — Svartkaiman

Bakgrunnsstoff

Krokodilleordenen
Santarém i Brasil

Santarém er ein by i delstaten Pará i Brasil. Byen ligg der elva Tapajós renn ut i Amazonaselva, og er eit populært mål for turistar. Ein reiser helst dit med båt. Santarém var opphavleg bustaden til den indianske urbefolkningsgruppa Tapajós.

Byar i Brasil
Busetnader grunnlagde i 1661
Floridastraumen

Floridastraumen er ein varm havstraum som renn frå Mexicogolfen til Atlanterhavet mellom Florida i USA på den eine sida og Cuba og Bahamas på den andre. Han blei skildra av den spanske oppdagaren Ponce de Leon i 1513.

Floridastraumen skuldast at jordrotasjonen skyv vatn frå Atlanterhavet inn i Karibia og vidare mot kysten av Mellom-Amerika. Derfrå renn det gjennom Yucatán-kanalen inn i Mexicogolfen. Her blir det varma opp og pressa ut gjennom Floridasundet mellom Florida Keys og Cuba i stor fart, i snitt 3-4 knop,  før han renn vidare opp langs kysten av USA og renn i saman med Antillarstraumen og dannar Golfstraumen aust for Florida.
 
I snitt transporterer straumen ei vassmengd på 26 Sverdrup. I djupna strekkjer straumen seg ned til 600-800 meter, med minkande snøggleik nedover.

Kjelder

Havstraumar i Atlanterhavet
Ulukke

Uhell eller ulukke er ei hending som skjer brått og uventa og fører til større eller mindre skadar. Ulukker hender utan at nokon meinte å utløysa dei, men sjansen for ulukke kan aukast gjennom risikoåtferd og reduserast ved hjelp av ulike tryggingstiltak. 

Ein kan dela inn ulukker ut frå kvar, korleis eller i kva samanheng dei hender, til dømes heime- eller yrkesulukker, brann- eller fallulukker, bil- eller båtulukker.

Ein kan verne mot ulukker på ulike måtar, til dømes gjennom åtvaringar, kampanjar og forbod mot risikabel åtferd, bruk av tryggingsutstyr som bilbelte eller sykkelhjelm, og tryggleikstesting av utstyr som bilar og fly. 

Ein kan teikna ulukkesforsikring som gjev ei viss erstatning ved skader eller dødsfall som følgje av ulukker. Ved ulukker som kunne vore unngått blir ofte den ansvarlege kravd for erstatning eller, ved grov uaktsemd, straffeforfølgde. Ei ulukkeshending forårsaka med vilje er rekna som sabotasje eller attentat.

Sjå òg 
 Kalamitet
 Katastrofe

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Olykka» frå , den 17. juli 2007.

Bakgrunnsstoff 

Hendingar
Krepsdyr

Krepsdyr er leddyr med tredelt kropp, todelte ekstremitetar og to par antenner. Dei pustar med gjeller og startar livet med eit naupliuslarvestadium. Gruppa omfattar 52 000 beskrivne artar som lever over heile kloten i eit breitt spekter av økosystem. Dei fleste lever i havet, men ein finn òg grupper som lever heile eller delar av livet sitt på land, t.d. landkrabbar, skrukketroll og kokoskrabbe.

Til krepsdyra høyrer krabbe, hummer, reker, kreps, skrukketroll, rur, vasslopper, tanglopper, eremittkreps og mange fleire. Fleire av artane er kommersielt nyttige, og vert tekne som mat: 10 millionar tonn krepsdyr vert fanga eller avla fram årleg. Dei er òg viktige økologisk - planktoniske artar dannar grunnlaget for dei fleste marine næringskjeder.

Oppbygnad 
Kroppen til krepsdyra er delt inn i tre delar (tagma): hovud, thorax og abdomen eller pleon. Ofte er hovud og thorax smelta saman til ein såkalla cephalothorax, så dyret i realiteten vert delt i to segment. Hovudet ber to par antenner, eit par fasettaugo og tre par munndelar kalla maxillar og mandiblar. Thorax og pleon ber ei rekkje laterale ekstremitetar, inkludert gjellene, og ender i eit telson. Dei er dei einaste nolevande leddyra med klart todelte (birame) ekstremitetar.

Som andre leddyr har krepsdyra eit hardt eksoskjelett som må skiftast ut for at dyret skal veksa (ecdyse). Ulike delar av skjelettet kan smelta saman, t.d. i carapax, ryggskjoldet som dekker heile oversidan av cephalothorax hjå mange artar.

Dei fleste krepsdyr er særkjønna, sjølv om det finst nokre få hermafrodittiske artar. Ein skil kjønna på pleopodane eller symjebeina, som sit på bakkroppen. Hjå hannar er det første, stundom òg det andre, paret av desse spesialisert til å avlevera sperma.

Systematikk 

Systematikken til krepsdyra er noko uklår, og har vorte sett opp på mange måtar opp gjennom tidene. I dag reknar me etter Martin & Davis  med seks klassar:

 Klasse Branchiopoda (primitive reke-liknande dyr som hovudsakleg lever i ferskvatn)
 Klasse Remipedia (blinde, grotte-levande dyr som sym på ryggen)
 Klasse Cephalocarida (botnlevande reke-liknande dyr)
 Klasse Maxillopoda (m.a. hoppekreps, rur, rankeføtingar, lakselus)
 Klasse Ostracoda (små dyr med heildekkjande, todelte skjel)
 Klasse Malacostraca (m.a. reker, kreps, eremittkreps, hummer, krabbe, skrukketroll, tanglus, tanglopper, kril, mysis)

DNA-analyser tyder på at krepsdyra er ei parafyletisk gruppe, sidan insekt ikkje vert rekna med i ho.

Bakgrunnsstoff 

Martin & Davis' krepsdyrklassifikasjon 

Leddyr
Bocholt

Bocholt er ein by i Tyskland nordvest i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75 000 innbyggjarar. Byen ligg i kreisen Borken,  4 km frå grensa til Nederland.

Bocholt er ein fabrikkby som hovudsakleg baserte seg på tekstilindustri på 1800- og 1900-talet. I dag er tekstilindustrien i tilbakegang

Historie
Bocholt vart først nemnd i skriftlege kjelder i 779, då Karl den store vann eit slag mot saksarane i nærleiken. Busetnaden er sannsynlegvis mykje eldre enn dette. Biskop Dietrich III von Isenburg frå Münster gav Bocholt byrettar i 1222.

På 1400-talet blømde byen. Gravøren Israhel van Meckenem levde og arbeida i byen.

Bakgrunnsstoff

Kjelder

Byar i Tyskland
Byar i Nordrhein-Westfalen
Hansaen
Gotisk arkitektur

Gotisk arkitektur eller gotikk er ein periode innan arkitektur, skulptur og målarkunst, framfor alt i kyrkje- og klosterarkitekturen og den religiøse kunsten, men òg i den verdslege arkitekturen. Gotikken dominerte det katolske Vest-Europa i mellomalderen, frå kring 1150 til kring 1550. Kan hende meir enn noko anna periode innan europeisk kunsthistorie vart gotikken basert på prinsipp for konstruksjonen av bygningane. Byggmeistrane utvikla og kombinerte spissbogar og ribbekrysskvelving på ein ny måte, og nytta kombinasjonar av utvendige pillarar og støttebogar for å take opp sidekraftene frå kvelva over kyrkjeromma. Største problemet var å få til harmoniske kryssande kvelvingar - særskilt om dei hadde ulik diameter.

Den gotiske byggjestilen vert ofte kalla spissbogestilen av di stilen er kjenneteikna av at bogar og kvelv vart gjeve ei avspissa form, i motsetnad til dei halvsirkelforma bogane og kvelva som kjenneteikna den tidlegare bygningsstilen i mellomalderen, den romanske stilen, òg kalla rundbogestilen. Eit viktig utviklingsdrag i gotikken var dessutan ideen om å gjere kyrkjebygningane og kyrkjeromma så høge som råd var, og dessutan å samle tyngdene av kvelva mest mogleg i punkter, slik at veggane kunne opnast opp og sleppe det himmelske ljoset inn i bygningane gjennom store vindaugo med fargerike glasmåleri.

Inndeling av gotikken
Vanlegvis vert byrjinga på gotikken rekna å vera 1136, då kyrkjekoret i den franske Saint Denis-kyrkja vart ombygd under leiing av abbed Suger.

Gotikken vert gjerne delt inn i tre faser:

Unggotikk kring 1140 til 1190
Høggotikk kring 1194
Seingotikk kring 1375

I England er ei anna inndeling vanleg: 
Early English fra ca. 1180  
Decorated seint på 1200-talet 
Perpendicular frå kring 1310

Nygotikk
I løpet av renessansen og barokken såg ein stort sett på gotikken med forakt. Interessa tok seg trass i dette opp i England på slutten av 1700-talet, og frå kring 1825 braut nygotikken fram for alvor i England. Snart spreidde han seg til alle delar av den katolske og protestantiske verda, og i dag finst nygotiske kyrkjer i alle verdsdelar.

Nokre  kjende gotiske katedralar

Litteratur
 Coldstream, Nicola; The Decorated style, Architecture and ornament 1240-1360, London 1994 ISBN 0-7141-2734-5
 Frankl, Paul; Gothic Architecture, Yale University Press 2000, ISBN 0-300-08799-3
 Grodecki, Louis; Gothic Architecture, Milano 1978, ISBN 0-571-14515-9
 Jantzen, Hans; High Gothic, New jersey 1984 ISBN 0-691-00372-6
 Simson, Otto von; The Gothic Cathedral, New York 1956. ISBN 0-691-01867-7
 Wilson, Christopher; The Gothic Cathedral, London 1990. ISBN 0-500-27681-1

Bakgrunnsstoff
  
 Bildete frå mellomalderens kunst og arkitektur
 Historia om gotisk arkitektur 
 Kunsthistorie Witcome
 Kart over katedralar i England og Wales
 Pevsner Architectural Guides 
 Britain Express — Early english gotisk arkitektur
 BTinternet Tidslinje
 Britain Express: Decorated gotisk arkitektur
 BTinternet Tidslinje
 Britain Express - Perpendicular gotisk arkitektur
 BTinternet Tidslinje
 Katedralen i Amiens, Quiz Interiør 
 Katedralen i Amiens Quiz Eksteriør 

Arkitektoniske periodar
Stilartar

de:Gotik#Baukunst
Dikt og Sanning

Dikt og Sanning er eit såkalla Einstaka dikt Ivar Aasen skreiv i 1855. Det er eit av dei lengste og mest filosofiske dikta frå Aasen si hand. I tone og tanke minner det mykje om Følg Kaldet, skrive av Henrik Wergeland i 1844.

Tema 

Aasen set opp eit program for seg sjølv i dette diktet. Han syner og ei livstilnærming som er klårt religiøs. Han er først og fremst på leit etter Sanninga, og samanliknar ho med «braud i munnen», for sjela. Han oppmodar til å leite etter sanninga, og seier ho kan finnast jamvel i «fille-dungen» som nokon annan plass. 

Aasen skil her, som ofte elles, mellom sanning og løgn. Han meiner at ein skal koma bortom det ytre skinet og leite etter andre og meir varuge verdiar i livet. Han vonar at sanninga skal vinne fram til sist (Dette kan jamnførast med diktet Til lags åt alle eller Etterstev i Symra).

Væl vendest Mannen etter Tid og Tame,
og Sanningi kann faa ein ymis Lit:
men Mannen er daa innantil dan same,
og so er sanningi i Mannsens Vit.

Tankegangen kan samanliknast med synet Aasen har på danning, mellom anna i artikkelen Om Dannelsen og Norskheden frå 1857. Han skil oftast mellom indre og ytre danning, og sanningsomgrepet hans er tydeleg knytt til denne tanken. 

Det er diktaren si oppgåve å få sanninga fram, seier Aasen her:

So skal dat fylgja saman, Dikt og Sanning:
dat eine styrkja skal dat andre stødt,
at folket paa det rette maa faa Kanning,
og dat maa verda fast i Hugen røtt:
at saalar-Syni klaarna kann og vidna
og sjaa, kor myket veent i Verdi er:
at inste Hugen mjukna kann og blidna
og faa dan heile Folkeslegti kjær:
at falska truer kverva kann og slakna
og ærlegt Vit og ærleg vilje vakna,
at Ungdoms Hugen verda før og sterk
til store tankar og til gode verk.

Diktet avdekkjer at Aasen kunne ha eit kosmopolitisk og særs romantisk syn og grunngjeving for verket og tankane sine. Noko av tankestoffet her kan ein kjenne att hjå den skotske diktaren Robert Burns.

Kjelder

Ivar Aasen
Detmold

Detmold er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 75 000 innbyggjarar. Byen var hovudstad i det litle fyrstedømet Lippe frå 1468 til 1918 og så i fristaten Lippe fram til 1947. I dag er han administrativt sete for kreisen Lippe og regierungsbezirk Detmold.

Historie

Mellomalderen 
Detmold vart først nemnd i 783 som Theotmalli, og i 1005 vart området (Gau) Tietmelli eller Theotmalli nemnd i skriftlege kjelder. I 1263 bygde Bernard III av Lippe festningsverk rundt busetnaden der handelsruta mellom Paderborn og Lemgo kryssa elva Werre. Han bygde steinmurar og gav staden kommunerettar. Folketalet i 1305 vart rapportert til 305. Handelsrettar vart gjevne i 1265, noko som førte til rask økonomisk vekst. Forsvarsverka vart kraftig utbygd då byen vart kraftig øydelagd under ein konflikt med Soest i 1447. Ein storbrann i 1547 øydela meir enn 70 hus. 

I 1550 vart Detmold fast residens for grev Simon III av Lippe. Grevane vart promotert til fyrstar i 1789, og Detmold vart verande hovudstad av det vetle fyrstedømet fram til slutten av den første verdskrigen i 1918, då alle fyrstedøma i Tyskland vart avskaffa.

Moderne tider 

Under grev Friederich Adolf vart byen utvida sørover frå 1701 og framover. For å kunne vekse vidare vart festningsmurane og vollgravene fjerna i 1720, men portane og tårna stod fram til 1780-åra. I 1809 vart det introdusert oljefyrte gatelys introdusert. I 1835 hadde byen vorte den mest folkerike i Lippe med over 4 000 innbyggjarar. Han voks til 12 000 innbyggjarar i 1900 og over 30 000 i 1950.

Frå 1919 til 1947 var Detmold hovudstad i Fristaten Lippe. Då Lippe vart ein del av den nye tyske staten vart området ein del av Nordrhein-Westfalen, og administrasjonssete i kreisen Lippe. Under den administrative reforma i 1970 vart 25 nærliggande landsbyar ein del av byen.

Folk frå Detmold
 Friedrich Adolph Lampe (1683–1729), teolog
 Ferdinand Freiligrath (1810–1876), forfattar
 Giselher Klebe (1925–2009), komponist
 Frank-Walter Steinmeier (f. 1956), politikar, utanriksminister, visekanslar og president i Tyskland
 Vera Ludwig (f. 1978), diktar

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Detmold» frå ,  den 18. juli 2007.

Bakgrunnsstoff

Byar i Tyskland
Byar i Nordrhein-Westfalen
Ludvig XIII av Frankrike

Ludvig XIII eller Ludvig 13. av Frankrike () var konge av Frankrike frå 1610 til 1643. På same tid var Ludvig konge av Navarra som Louis II av Navarra. 

Ludvig er vorte skildra som ein pliktoppfyllande konge, men mykje makt låg hjå kardinal Richelieu. Som 14-åring måtte han mot si vilje gifta seg med den spanske prinsessa Anna av Austerrike. Tilhøvet dei i mellom vart ikkje betre av at Anna motarbeidde Richelieu. Ludvig og Anna fekk eitt barn, den seinare kong Ludvig XIV av Frankrike. Sonen vart konge då Ludvig 13. døydde i 1643, 41 år gamal.

Franske kongar
Fyrstehuset Bourbon
Franskmenn frå 1600-talet