alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
John Klæbo

John Klæbo () var ein norsk lærar og diktar. Han blei fødd på garden Glein på Dønna. Foreldra var los og styrmann Peder Johan Klæbo og Marit Kathrine Bang. Han voks opp i nærleiken av søskenbarnet sitt, seinare biskop og statsråd Anton Christian Bang.

Etter konfirmasjonen i 1856 var Klæbo eit par år på lofotfiske, men i 1859 kom han inn på Tromsø Seminarium. Her blei han gripen av ei religiøs vekking, noko som prega han seinare. Han gjekk ut etter to år, i 1861, med 1,5 i gjennomsnittskarakter.

Etter avslutta lærarskolen var John Klæbo huslærar to år hos lensmann Oxaas i Lyngen, men ønskte å studere vidare. Anton Christian Bang, som hadde tatt til å studere i Kristiania, skaffa Klæbo ein vikarpost ved Haugerud skole i Vestre Aker (Oslo) i 1863. På fritida las han for å komme inn på Universitetet, og om ettermiddagane fekk han undervisning i latin og gresk av Anton Christian Bang. På denne tida vanka han mykje hos verksmeister Brandt, og her kom han bl.a. i kontakt med Aasmund Olavsson Vinje, og dette fekk mykje å seie for språksynet til Klæbo som tok til å skrive på landsmål. Klæbo vanka òg i Den nordlandske Forening som blei stifta i 1862-63. Her møtte han bl.a. Elias Blix, Anton Christian Bang og Ole Tobias Olsen. 

Etter vikariatet på Haugerud gjekk John Klæbo på ein friskole ei tid, og i 1864 tok han studenteksamen (examen artium). Året etter tok han så «Andeneksamen» med beste karakter. Etter avslutta eksamen i 1865 blei Klæbo lærar på latinskolen som Aars og Voss hadde starta i Kristiania. Nå fekk han òg såpass god økonomi at han kunne begynne å skrive. 

I slutten av 1860-åra fekk John Klæbo tæring (tuberkulose), men han heldt fram med skolen og skrivinga. Midtsommars 1871 var han blitt så sjuk at han måtte slutte som lærar, og etter pålegg frå legen reiste han til Utne i Hardanger for sjå om der var helsebot for sjukdommen, men han blei verande her i heile tre år. Han fekk økonomisk hjelp frå gode vennar i Kristiania, og samtidig skreiv han i fleire vestlandsblad.

Det gjekk stadig dårlegare med helsa, og 29. august 1874 døydde John Klæbo. Han blei gravlagt på Kinsarvik kyrkjegard. Vennar i Hardanger reiste han ein minnestein. Seinare blei det òg reist ein minnestein på Glein i Dønna.

John Klæbo tok for alvor til å skrive etter at han hadde fått seg fast lærarpost i Kristiania. Under opphaldet i Hardanger skreiv han òg mykje. Dei fleste motiva henta han frå Nordland, og han er mest kjend for dikta «Ho mor fær Lofotfolket sitt heim» og forteljinga «Ho Dun-Sesel». Han skreiv også ein biografi om Aasmund Olavsson Vinje. Dei fleste tekstane er samla i Songar og Sogor som bokreidar Bertrand Jensen gav ut i 1898.

Kjelder 
 Songar og Sogor av John Klæbo, Kristiania, Bokreidar Bertrand Jensen, 1898. (side 117-128: ’’John Klæbo’’, etterord ved ’’Utgjevaren’’).
 Tore Gleinsvåg: «Bautaer / skulpturer i Dønna» i Årbok for Helgeland 2006
 John Klæbo på nettstaden Allkunne.

Bakgrunnsstoff 
 Jon Klæbo på bokselskap.no
 Songar og sogor digitalisert hjå Nasjonalbiblioteket

Norske forfattarar
Norske lyrikarar
Målfolk
Nynorskforfattarar
Forfattarar frå Nordland
Nordnorske målfolk
Nynorsk i Nord-Noreg
Folk frå Dønna
Anton Christian Bang

Anton Christian Bang () var ein norsk biskop, kyrkjehistorikar og statsråd. 

Bang vart fødd på Sigerstad på Dønna. Her voks han opp i lag med søskenbarnet John Klæbo, og som søskenbarnet gjekk han på lærarseminaret i Tromsø, den einaste farbare utdanningsveg for ein fattiggutt som ønskte å bli prest. Han fullførte teologisk embetseksamen i 1867, og vart personellkapellan i Gran på Hadeland før han i 1872 reiste nordover for å bli kateket i Tromsø. I 1874 vart han prest ved Gaustad asyl.

Som teologistudent, eller «prestemne» som det òg vart skrive, nytta han òg landsmål. Det vart sidan rekna som eit stort tap for målreisinga og norskdomen at han gjekk over til å skrive riksmål.

I 1878 tok Bang teologisk doktorgrad, og i 1885 vart han professor i kyrkjehistorie ved Universitetet i Oslo. I 1893 vart han statsråd i regjeringa til Emil Stang. Den 25. januar 1895 vart han utnemnd til kommandør av 1. klasse av St. Olavs Orden. I 1896 vart han biskop i Kristiania Stift. Som biskop heldt han preika under kroningsseremonien i Trondhjem Domkirke hausten 1906. I 1912 fekk han Petter Dass-medaljen.

Ved fødestaden er det reist ein minnebauta over A. Chr. Bang.

Bibliografi 
 Juleevangeliet, på nynorsk. I: Den norske folkeskole (1868)
 Hans Nielsen Hauge og hans samtid. Et Tidsbillede fra omkring aar 1800 (1874)NBdigital
 Kirken og Romerstaten indtil Constantin den store (1879)NBdigital
 Vøluspaa og de sibyllinske Orakler (1879)
 Julian den frafalne (1881)
 Udsigt over den norske kirkes historie efter reformationen (1883)NBdigital
 Udsigt over den norske kirkes historie under katholicismen (1887)}
 Kirkehistoriske Smaastykker (1890) 
 Den norske kirkes historie i reformationsaarhundredet (1895)NBdigital
 Den norske kirkes geistlighed i reformationsaarhundredet (1897)
 Om Dale-Gudbrand (1897)
 Norske hexeformularer og magiske opskrifter (1901–02)
 Erindringer, sjølvbiografi (1909) (fekk kritikk p.g.a. uvørne personkarakteristikkar; desse vart mildna i 3. utgåva) NBdigital
 Den norske kirkes historie (1912)

Vitskaplege artiklar  
 Om Indskriften i det saakaldte Thomas Angells Kapel i Throndhjem Domkirke Historisk tidsskrift 1888 10: 252-259 
 Fremdeles om Throndhjems Domkirke Historisk tidsskrift 1890 11: 270-276 
 Axel Fredericksøns Rim Historisk tidsskrift 1898 14: 391-392 
 Kyrmesse Historisk tidsskrift 1898 14: 392 
 En bibliografisk Notits Historisk tidsskrift 1910 21: 476-478 
 En Gjenganger Historisk tidsskrift 1910 21: 478-480 
 Om Midgardsormens Prototyper Historisk tidsskrift 1882 7: 222-232

Bakgrunnsstoff 
 Stutt biografi 
 Gudspjallet aa fyrste joladagen

Kjelder 
 Tore Gleinsvåg: «Bautaer / skulpturer i Dønna» i Årbok for Helgeland 2006

Bang, Anton Christian
Folk frå Dønna
St. Olavs Orden
Bang, Anton Christian
Nynorsk i Nord-Noreg
Fredrikke Tønder-Olsen

Fredrikke Tønder-Olsen () var pioner innan kvinnesakarbeidet i Noreg.

Ho vart fødd på handelsstaden Kopardal på øya Løkta i Dønna kommune, Helgeland. Ho byrja i gravørlære i Bodø, men på grunn av svakt syn måtte ho gje opp gravørfaget. Sidan fekk ho agenturet for forsikringsselskapet Norden på Helgeland, og vart slik landets første kvinnelege forsikringsagent. I Kristiania starta ho Kristiania Visergutkontori 1894. Ho var initativtakar til tidsskriftet Landets Kvinder, var æresmedlem i Norsk Kvindesagsforening og mottok Kongens fortenstmedalje i 1926.

Engasjementet hennar gjenspeglar seg i livsmottoet: «Er du halt er du lam, har du vilje kjem du fram».
Ein minnestatue over henne er reist på Vår Frelsers gravlund. Fredrikke Olsen-Tønders legat vert i dag forvalta av Nordlændingernes Forening.

Ved Høgskolen i Nesna er skriftserien «Fredrikke» oppkalla etter henne.

Litteratur 
 Astrid Tåvær, «Fredrikke Tønder Olsen - Høvedskvinnen fra Helgeland», i Årbok for Helgeland 1997

Bakgrunnsstoff 
 

Norske kvinnesaksfolk
Norske forretningsfolk
Folk frå Dønna
Høgskolen i Nesna

Høgskolen i Nesna (HiNesna) er ein tidlegare høgskule i Nesna som no utgjer Nord universitet, studiestad (campus) Nesna.
1. januar 2016 blei HiNe slått saman med Universitetet i Nordland og Høgskolen i Nord-Trøndelag til Nord universitet.

Høgskolen hadde vel 1200 studentar og 130 tilsette. Han vart etablert som følgje av at lærarhøgskolen i Nesna vart omorganisert som ein del av Høgskolereforma i 1994. Frå 1918 og fram til 1994 var høgskolen kjend som Nesna lærerhøgskole.

Om høgskolen 
Høgskolen i Nesna er den nest eldste institusjon for høgare utdanning Nord-Noreg. I tillegg til hovudcampus på Nesna, hadde HiNe studielokalitetar i Mo i Rana, i Sandnessjøen, i Brønnøysund og Mosjøen, og studietilbod i Narvik. Høgskolen var involvert både i ordinære forsknings- og utviklingsprosjekt og i prosjekt innanfor næringsretta høgskolesatsing.
 
Høgskolen sin online skriftserie er «Fredrikke», oppkalla etter kvinnesaksforkjemparen Fredrikke Tønder-Olsen.

Høgskolen gav tilbod om fag- og profesjonsstudie innan informatikk, naturfag, idrett, musikk, drama, lærarutdanning og sjukepleiarutdanning. Desse kunne ein ta i varierande lengder frå halvårseiningar til bachelorgradar, mastergradar og somme doktorgradstudie, i tillegg til ei rad kurs-, etter- og vidareutdanningar.

Høgskolen var delt i fleire fagseksjonar:
 Drama
 Engelsk
 Heimkunnskap
 Idrett
 Informatikk
 RLE
 Kunst og handverk
 Matematikk
 Musikk
 Naturfag
 Norsk
 Pedagogikk
 Samfunnsfag
 Sjukepleiarutdanning

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Høgskolen i Nesna

 
Tidlegare høgskular i Noreg
Nesna kommune
Utdanning i Nordland
Skipingar i 1994
Nedleggingar i 2015
Sigöldulón

Sigöldulón er eit reservoar på Island som òg vert kalla Krókslón. Han ligg sør i landet, ikkje langt frå Landmannalaugar, og er ein av dei tjue største innsjøane i landet med eit areal 14 km².

Både innsjøen og det nærliggande kraftverket (Sigölduvirkjun) har namnet sitt frå tuffryggen på rundt 600 meter over havet der elva Tungnaá ein gong rann gjennom eit gjel. Vatnet renn i dag i røyr til kraftverket og vart bygd mellom 1973 og 1977.

Sjå òg 
 Innsjøar på Island

Kjelder 

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Sigöldulón» frå ,  den 3. oktober 2007.  
 

Innsjøar på Island
Reservoar på Island
Åkviksundet bru

Åkviksundet bru er ei fritt frambygg-bru som kryssar Åkviksundet mellom øyane Dønna og Staulen i Nordland. Brua er ein del av vegsambandet mellom Herøy og Dønna, riksveg 828. Åkviksundbrua er 285 meter lang, med hovudspenn på 135 meter og seglingshøgde 24,2 meter. Brua har tre spenn. Ho vart opna av kong Harald V den 19. juni 1999.

Bakgrunnsstoff 
 Structurae om Åkviksundet bru

Vegbruer i Nordland
Vegar i Herøy i Nordland
Byggverk i Herøy i Nordland
Vegar i Dønna
Byggverk i Dønna
Bruer opna i 1999
1999 i Noreg
Fritt frambygg-bruer
Skorradalsvatn

Skorradalsvatn er ein innsjø vest på Island. Han ligg i ein smal dal mellom Hvalfjörður og dalen Reykholtsdalur (sjå Reykholt). Innsjøen har ei lengd på 15 km. 

Rundt innsjøen ligg der høge fjell, som Skarðsheiði. Folk vert ofte overraska når dei ser at breidda av innsjøen er skogkledd. Dette kjem av skogplanting etter initiativ frå den islandske regjeringa. Dalen har derfor ein alpeliknande utsjånad. 

Innsjøen er òg eit reservoar slik at vassflata i innsjøen er vorte heva. 

Det ligg ingen bygder ved breidda av innsjøen, men mange sommarhus.

Sjå òg 
 Innsjøar på Island

Kjelde 

Innsjøar på Island
Sultartangalón

Sultartangalón er ein innsjø på Island. Han ligg på Det islandske høglandet nord for vulkanen Hekla. Innsjøen er eit reservoar på elva Þjórsá, den lengste elvar på Island. Han har eit areal på 19 km².

Sjå òg 
 Innsjøar på Island

Bakgrunnsstoff 
 Bilete av Askja og innsjøen

Kjelde 

Innsjøar på Island
Reservoar på Island
Svínavatn

Svínavatn er namnet på tre forskjellige innsjøar på Island.

Ein innsjø ligg sør for Blönduós og har eit areal på 12 km². Ein annan mindre innsjø ligg i dalen Heydalur nær Hvammsfjörður på halvøya Snæfellsnes. Ein enno mindre innsjø ligg vest for Blöndulón ved nordenden av hovudvegen Kjölur

Kjelde 

Svinavatn
Þórisvatn

Þórisvatn er den største innsjøen på Island og ligg ved sørenden av hovudvegen Sprengisandur på Det islandske høglandet.

Innsjøen er eit reservoar med eit areal på om lag 88 km² og nyttar energien til elva Þjórsá, som kjem ned frå isbreen Hofsjökull. Som dei fleste islandske innsjøane, som stort sett er bresjøar eller vulkanske innsjøar, har han ein sterk grønfarge.

Sjå òg 
 Innsjøar på Island

Bakgrunnsstoff 
 Bilete

Kjelde 

Innsjøar på Island
Det islandske høglandet
Tjörnin

Tjörnin (Tjernet på norsk) er eit lite vatn sentralt i Reykjavík på Island. Sjølv om han ikkje er særleg stor er han av dei best kjende i landet. 

Dei fleste som kjem til Reykjavík går forbi innsjøen, som ligg i sentrum ved sida av rådhuset Ráðhús Reykjavíkur og fleire museum. Universitetet på Island ligg òg i nærleiken. 

Mange tar borna sine med til Tjörnin for å sjå og mate endene, svanene og gjæsene som held til her. 

Om vinteren frys som regel innsjøen til, men varmt geotermisk vatn vert pumpa inn for å smelte isen i eit område for fuglane.

Sjå òg 
 Innsjøar på Island

Bakgrunnsstoff 
 Panorama

Kjelde 

Innsjøar på Island
Reykjavík
Innsjøar på Island

Dette er ei liste over innsjøar på Island

Merk at hovudsakleg er berre innsjøar større enn 2,5 km² nemnd. Storleiken til dei større innsjøane varierer stundom ein del, mellom anna som følgje av at nokre av dei er reservoar. Island har om lag 67 innsjøar.

Større innsjøar (>10 km²) 

 Þórisvatn 83-88 km², 114 m
 Þingvallavatn 84 km², 114 m
 Blöndulón 57 km², 39 m
 Lagarfljót (Lögurinn) 53 km², 112 m
 Mývatn 37 km², 4.5 m
 Hóp 29-44 km² (avhengig av tidvatn), 8,5 m
 Hvítárvatn 30 km², 84 m
 Langisjór, 26 km², 75 m
 Kvíslavatn, 20 km²
 Sultartangalón, 19 km²
 Jökulsárlón, 18 km², 190 m (1999 estimat - storleiken og djupet aukar fordi isbreen smeltar)
 Grænalón, 18 km²
 Skorradalsvatn, 15 km², 48 m
 Sigöldulón, 14 km² (òg kalla "Krókslón")
 Krókslón, eit anna namn på Sigöldulón
 Apavatn, 13-14 km²
 Svínavatn, 12 km², 39 m
 Öskjuvatn, 11 km², 220 m (Den djupaste i Island)
 Vesturhópsvatn, 10 km², 28 m
 Höfðavatn, 10 km², 6 m
 Grímsvötn
 Hestvatn

Mindre innsjøar (<10 km²) 

 Litlisjór, 9,2 km², 17 m
 Kleifarvatn, 9,0 km², >90 m 
 Breiðárlón, 8 km² 
 Reyðarvatn, 8,3 km²
 Hítarvatn, 7,6 km², 24 m
 Miklavatn, 6,6 km², 23 m
 Sigríðarstaðavatn, 6,2 km²
 Laxárvatn, 6,0 km²
 Íshólsvatn, 5,2 km², 39 m
 Úlfljótsvatn, 60 m
 Langavatn, 5,1 km², 36 m
 Ánavatn, 4,9 km², 24 m
 Hlíðarvatn, 4,4 km², 21 m
 Arnarvatn hið stóra, 4,3 km²
 Þríhyrningsvatn, 4,3 km², 33 m
 Hvalvatn, 4,1 km², 160-180 m
 Másvatn, 4,0 km², 17 m
 Fjallsárlón, 4,0 km² ?
 Skjálftavatn, 4,0 km², 2,5 m
 Stífluvatn, 3,9 km², 23 m
 Fljótavatn, 3,9 km²
 Úlfsvatn, 3,9 km²
 Kálfborgarárvatn, 3,5 km²
 Langavatn, 3,5 km²
 Hraunhafnarvatn, 3,4 km², 3 m
 Haukadalsvatn, 3,3 km², 41 m
 Grænavatn, 3,3 km², 14 m
 Eskihlíðarvatn, 3,3 km², 5 m
 Ljósavatn, 3,2 km², 35 m
 Sandvatn, 3,0 km², 4 m
 Ölvesvatn, 2,8 km²
 Kýlingavötn (Kýlingar), 2,5-3,0 km² 
 Sandvatn, 2,6 km²
 Kvíslavatn nyrðra, 2,6 km²
 Hraunsfjarðarvatn, 2,5 km², 80 m
 Stóra-Viðarvatn, 2,5 km², 20 m
 Oddastaðavatn, 2,5 km², 18 m
 Frostastaðavatn, 2,3 km², >6 m
 Laugarvatn, 2,1 km²
 Meðalfellsvatn, 2,0 km², 19 m
 Elliðavatn, 1,8 km², 7 m
 Hreðavatn, 1,1 km², 20 m
 Skyggnisvatn
 Hvítavatn
 Tjörnin

Bakgrunnsstoff 
 Vísindavefurinn
 Veiði í vötnum
Ålefamilien

Ålefamilien (Anguillidae) er ein liten beinfiskfamilie med særs einsarta medlemmar. Han omfattar ei slekt med 15 artar, som alle er katadrome (ferskvassfisk som gyter i saltvatn), slange-liknande fisk som enklast kan skiljast ved å telja ryggvirvlar.

Dei fleste ålane heldt til i vassdrag nær vestkysten av Stillehavet, men det finst òg to artar i Atlanterhavet: Europeisk og amerikansk ål. Begge gyter i Sargassohavet.

Kjenneteikn 
Fisk i ålefamilien har avlange kroppar utan skjel eller med skjela djupt nede i huda. Dei har godt utvikla brystfinnar bak gjellene, men manglar bukfinnar heilt. Halefinnen, gattfinnen og ryggfinnen heng saman.

Ålane er svakt underbitte og har mange små, skarpe tenner.

Kjelder 
 Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i Norges dyr - Fiskene 1, Cappelen 1992
 FishBase

Ålefisk
Askja

Askja er ein stratovulkan på Island. Han ligg på Det islandske høglandet og namnet referer til ei rekkje kalderaer rundt fjellkjeda Dyngjufjöll. Fjellet har ei høgd på 1 516 moh. 

Området er berre tilgjengeleg eit par månadar i året. Det ligg i regnskuggen nordaust for isbreen Vatnajökull og får berre om lag 450 mm nedbør i året. Området vart nytta til å trene astronautar under Apollo-programmet for forhold på Månen. 

Askja var så godt som ukjend fram til eit kraftig utbrot som starta 29. mars 1875. Særleg i dei austlege fjordane på Island var oskefallet så kraftig at det forgifta landet og tok livet av buskapen. Utbrotet førte til auke emigrasjon frå Island. Det siste utbrotet til Askja kom i 1961. 

Den ytre kalderaen til Askja er frå eit førhistorisk utbrot og er om lag 45 km², og det er spor av seinare hendingar som har danna nyare kalderaer innanfor det største. Botn av hovudkrateret ligg om lag 1 100 meter over havet. 

Öskjuvatn er ein stor innsjø som fyller mykje av den mindre kalderaen som vart skapt etter utbrotet i 1875. Overflata ligg 50 meter lågare enn botn til hovudkrateret og dekkjer eit areal på 12 km². Då innsjøen vart danna var han varm, men er i dag stort sett fryst til det meste av året. Öskjuvatn er den djupaste innsjøen på Island med eit djup på 220 m. 

Viti er eit mindre eksplosjonskrater på nordaustsida av Öskjuvatn og har ein diameter på om lag 100 meter. Han inneheld ein geotermisk innsjø med mineralrikt, svovelhaldig ugjennomsiktig blått vatn med fin temperatur for ein symjetur. Víti vart danna under utbrotet i 1875. 

I 1907 forsvann dei tyske forskarane Walter von Knebel og Max Rudloff då dei vitja Askja for å studere kalderaen. Medan dei utforska Öskjuvatn i ein liten båt forsvann dei utan spor. Ein ekspedisjon for å finne dei gav ingen resultat. 

I fjella Dyngjufjöll rundt Askja ligg det imponerande Drekagil, drakane sitt gjel. Ikkje langt frå Askja ligg to andre vulkansystem, Herðubreið og Kverkfjöll.

Askja er ein populær turistdestinasjon. Det ligg to fjellhytter og ein campingplass ved Dreki og Drekagil, som ligg om lag 100 km langs ein grusveg bort frå hringvegur, den islandske ringvegen. Ein kan klatre 8 km opp frå Dreki til Askjakalderaen.

Sjå òg 
 Vulkanar på Island

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Askja» frå ,  den 3. oktober 2007.

Bakgrunnsstoff 

 Nordvulk geovitskaplege institutt 
 Bilete og skildring av Askja 
 Panoramabilete frå Island, inkludert Askja
 Bilete av Vítikrateret

Fjell på Island
Vulkanar på Island
Stratovulkanar
Aktive vulkanar
Kratersjøar
VEI-5-vulkanar
Havål

Havål er ein stor ålefisk i havålfamilien. Han lever utelukkande i saltvatn, og finst frå Island og Trøndelagskysten til Senegal. Det er etter måten lite havål i norske farvatn.

Kjenneteikn 
Havålen vert ofte forveksla med store ålar, men er vanlegvis mykje større og har overbitt. Det er funne hoer som er nesten 3 meter lange, hannen vert vanlegvis ikkje meir enn 1 m. Mange hevdar at havålen er opphav til mytar om sjøormar og liknande.

Havålen er mørkegrå på ryggen, stundom med eit skjær av brunt, med gråkvit underside. Han manglar bukfinnar og reist (skjel) og har særs små gjelleopningar. Augo er store og ovale, medan vanleg ål har små og heilt runde augo.

Levevis 
Havål er vanlegast på steinbotn, men finst òg på sand. Dei lever stort sett på relativt grunt vatn (0-500 m), men det er funne eksemplar ned til 4000 m. Yngre individ lever grunnare enn vaksne.

Havålane jaktar om natta, hovudsakleg på fisk. Dei et òg noko blekksprut, krabbar, reker og muslingar. 

Som mange andre ålefisk gyt havålen berre ein gong i livet. Alle havålar gjer dette på same stad: ved særs store djup vest i Middelhavet eller mellom Gibraltar og Asorane. Ei ho kan gyta opptil 8 millionar egg. Stort meir veit ein ikkje om korleis havålen formeirar seg.

Kjelder 

 Vøllestad, Leif Asbjørn: «Ålefisker» i Norges dyr - Fiskene 2 Cappelen 1992
 FishBase

Ålefisk
Havålfamilien

Havålfamilien er ein stor familie reint saltvasslevande ålefisk som hovudsakleg er utbreidd i Stillehavet. Nokre artar lever òg i Atlanterhavet og Indiahavet. Dei fleste artane er tropiske, men somme lever òg i tempererte strok. I Noreg førekjem èin art; havål.

Havålfamilien omfattar rundt 150 artar, fordelt på 32 slekter.

Kjenneteikn 
Alle havålartane manglar skjel, er utstyrte med kraftige kjevar og har tverrtappar på oversida av ryggvirvlane sine. Som regel har dei brystfinnar.

Dei fleste havålar er nattaktive rovfisk som lever av fisk og krepsdyr. Dei finst helst på djupt vatn, bortsett frå dei få tempererte artane. Artane i underfamilien Heterocongrinae, lever i koloniar i sandbotn, og kjem opp for å ete plankton om natta.

Ålefisk
Vulkaneksplosivitetsindeks

Vulkaneksplosivitetsindeks (VEI) er eit relativt mål på eksplosiviteten til eit vulkanutbrot. 

Volumet av utkasta masse, skyhøgda til utbrotet og kvalitative observasjonar (med uttrykk frå «mild» til «megakolossal») vert nytta for å avgjere indeksen. Skalaen har ein open ende, og dei største vulkanane i historia er gjevne storleik 8. Ein verdi på 0 er gjeven til ikkje-eksplosive utbrot (mindre enn 104 kubikkmeter med tefra vert kasta ut) og ein verdi på 8 representerer eit megakolossalt utbrot som kan kaste ut 1012 kubikkmeter tefra og ha ei oskesøyle med ei høgd på over 25 km. Kvart intervall på skalaen er ei tidobling utkasta masse av den førre. 

Merk at oske, vulkanske bomber og ignimbritt alle vert handsama likt. Ein svakheit med VEI er at han ikkje tar med eksplosjonskrafta i utbrotet, men dette er igjen nesten umogeleg å påvise med førhistoriske utbrot eller utbrot som ikkje vert observert.

Klassifisering 
Forskarar måler kor kraftige vulkanutbrota er ved å nytte VEI, vulkaneksplosivitetsindeksen. Han gjev eit mål på kor mykje masse vulkanen spyr ut, kor høgt utbrotet går og kor lenge det varer. Skalaen går frå 0 til 8 og ein vulkan med VEI på 1 er 10 gongar kraftigare enn ein vulkan med VEI på 0. 

* Talet på utbrot dei siste ti tusen åra er basert på tal frå 1994 frå Global Volcanism Program til Smithsonian Institution

Merk at det er ein diskontinuitet i definisjonen til VEI mellom indeks 1 og 2. Den nedre grensa til utkasta volum hoppar med ein faktor på 100 frå 10 000 til 1 000 000 m³ medan faktoren er 10 mellom alle høgare indeksar.

Liste over utbrot 

Merk at det ikkje har fore eit VEI-8-utbrot dei siste ti tusen åra. Oruanuiutbrotet ved Taupo er truleg det nyaste, for 26 500 år sidan. Det finst ein teori som går ut på at Det minoiske utbrotet til Santorini kan ha vore dobbelt så kraftig som ein først har trudd. Dette er i så fall kraftigare enn Tambora sitt utbrot i 1815.

Sjå òg 
 Supervulkan

Fotnotar

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Volcanic Explosivity Index» frå ,  den 3. oktober 2007. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Korleis måle storleiken på eit vulkanutbrot , frå The Guardian
 Storleiken og hyppigheita til dei største vulkanutbrota på jorda frå Bulletin of Volcanology
 Liste over store utbrot dei siste ti tusen åra.

Vulkanologi
Risikoskalaer