alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ovid

Publius Ovidius Naso, oftast kjent som Ovid (20. mars 43 f.Kr—år 17 eller 18), var ein romersk skald. Han skreiv om kjærleik, romerske festivalar og forlatne kvinner, men er nok mest kjend for Metamorphoses eller Metamorfosane, eit diktverk om ei rekkje mytologiske omskapingar. 

Diktaren er kjend som ein meister av elegisk distikon, og hadde stor innverknad på seinare kunstnarar, frå si eiga tid til Renessansen. Dikta hans inspirerte både diktarar og andre kunstnarar. Mellom anna dei italienske diktarane Francesco Petrarca, Boccaccio og Dante, Chaucer og Shakespeare i England, og seinare Cervantes og Holberg blei inspirerte av Ovid.

Livssoge 

Ovid var fødd i Sulmona i Abruzzo. Han blei utdanna innan retorikk i Roma, og prøvde seg på ein karriere som jurist, men evna berre å skrive vers. 

 

Som diktar blei han teken opp i kretsen rundt mesenen Mesella. 

Ovid naut det romerske selskapslivet, der han blei kjend med andre diktarar som Macer og Propertius. Han gifta seg tre gonger; medan dei to første ekteskapa enda med skilsmisse skal han ha hatt eit svært kjærleg tilhøve til den siste, Fabia.

I år 8 landsforviste keisar Augustus diktaren frå Roma av uklare årsaker. Ovid skreiv sjølv at det var på grunn av «eit mistak og eit dikt». Diktet er truleg Ars Amatoria, ei lærebok i elskhug på vers, som passa dårleg med den nye vektlegginga på moral i den romerske overklassen. Feilen hans kan vera ein affære med ein kvinneleg slektning av Augustus, eller at han heldt ein annan kjærleikshistorie løynd.

Ovid drog til Tomis ved Svartehavet, der han skreiv to triste diktverk, Tristia og Epistulae ex Ponto om eksilet sitt. Han sakna heimbyen og den kjære tredje kona si.
Ovid døydde i år 17 eller 18, utan å få koma tilbake til Roma.

Bakgrunnsstoff 

 Verk av Ovid på engelsk og latin

Romerske diktarar
Latinspråklege forfattarar
Vergil

Publius Vergillius Maro (15. oktober 70–19 f.Kr.) var ein romersk skald.

Vergil vart fødd i landsbyen Andes ved Mantua (i dag Montova) i Gallia Cisalpina, dagens Lombardia. Han gjekk på skule i Cremona og Roma. 21 år gammal fekk han romersk borgarrett av Julius Cæsar. På ei ferd i Hellas vart han febersjuk, og måtte venda heim til Italia; han døydde i Brundisium nokre dagar etter.

Hovudverket hans er Æneiden, eit episk dikt i tolv bind. Dette blei nasjonaleposet for Romarriket, og har lenge vore sett på som eit av dei viktigaste verka i europeisk litteratur.

Verk 

 (37 fvt) Eclogues – 10 bøker
 (29 fvt) Georgicon – 4 bøker
 (19 fvt) Aeneis (Æneiden) – 12 bøker

Bakgrunnsstoff 

Romerske diktarar
Linear B

Linear B er ei stavingsskrift som det mykenske målet, tidleg gresk, vart skrive med. Skrifta vart brukt på Kreta og det greske fastlandet i tidsrommet rundt 1400–1200 f.Kr. Linear B har kring 90 stavingsteikn, ideogram og tallteikn.

Oppdaging
Skrifta vart først oppdaga og gjeven namn av den britiske arkeologen Arthur Evans under utgravingar i Knossos på Kreta i 1900. Dei over 4000 tavlene frå Knossos utgjer også den største samlinga av linear B-tekstar. Ein har også gjort store funn ved Pylos (ca. 1000 tavler), Mykene og Tiryns på Peloponnes, og ved Thebes i Boeotia (ca. 350). Tekstane vart funne innrissa på små leirtavler i palassarkiva. Tavlene er vorte brende til keramikk og såleis verna for ettertida då palassa vart øydelagde ved brann kring 1200 f.Kr.

Tolking
Den britiske arkiteten Michael Ventris og filologen John Chadwick påviste i 1952 at språket i linear B-tekstane er det eldste språktrinnet av gresk, mykensk gresk. Somme forskarar meiner at linear B er utvikla frå linear A-skrifta, medan andre ser dei to som parallelle skriftsystem utvikla frå ein felles føreganger.

Skriftsystemet

Rutenettet nedanfor vart utvikla under desiferinga til Michael Ventris og John Chadwick av dei fonetiske verdiene for stavingsteikna. Det må installerast ein egen font for å sjå spesialteikna som elles viser som ein firkant.

Kjelder

Skriftsystem
Gresk språk
Kreta
Trajansøyla

Trajansøyla i Roma, innvigd 12. mai år 113, står midt på Trajans forum på eit lite område (16 x 23 m) og er omgjeve av offentlege bygg i minst tre høgder. Søyla kan skildrast som eit tekniskt meisterstykke. Ho er laga av sytten sylindrar av blå juni-marmor. Høgda er i alt 100 romerske fot, 29,78 meter, diameteren nær fire meter. Søyla står på eit firkanta podium, 5,37 m høgt. Søyla er hól, ei lita dør i podiet fører inn i ei vestibyle med ei spiralforma trapp med 185 steg og 43 små vindaugsspalter opp til toppen der ein statue av keisar Trajan av Romarriket stod. Statuen vart riven i mellomalderen, og vart sidan bytt ut med ein statue av apostelen Paulus.

Då keisaren døydde i år 117, vart oska hans lagd i ei gullurne inne i sokkelen. Soga i stein om dakarkrigane vart ei veldig gravstøtte for ein krigarkeisar. Keisaren skreiv eit verk om dakarkrigane, det er no tapt. Men trajansøyla kan òg seiast å vera ein bokrull som då er ein rull i stein, og ikkje i papyrus. Kring søyla snor det seg ei 200 meter lang relieff-frise, som viser dei dakiske felttoga i 155 scener, med kring 2 500 figurar.

Antikke byggverk i Roma
Romarriket
Monument og minnesmerke i Italia
Trajan av Romarriket
Trajans forum

Trajans forum i Roma opna 1. januar 112 e. Kr., er det siste og største av dei romerske foruma, og det som er i best stand. Forumet er rekna som eit av keisarforuma, Fori Imperiali. Det er på 300 x 185 m, og ligg mellom Kapitol og Quirinal. Byggmeisteren var den største arkitekten i samtida, Apollodorus frå Damaskus. Trajansøyla står til minne om sigrane til keisar Trajan av Romarriket.

Antikke byggverk i Roma
Romarriket
Trajan av Romarriket
Harald II av Noreg

Harald II Eiriksson (om lag 935-970) var son av kong Eirik Blodøks og soneson av kong Harald Hårfagre. Harald II var konge av Noreg frå om lag 960 til 970. Han vert ofte kalla Harald Gråfell (Haraldr gráfeldr). 

Han var son av Eirik Blodøks og Gunnhild Ossursdotter, men voks opp hjå fosterfaren Harald Gormsson Blåtann. Han hadde åtte sysken.

Tilnamnet fekk han i fylgje Heimskringla etter ei reise til Hardanger. Der såg han ein islandsk handelsmann med mange skinn, som han ikkje fekk seld. Harald gjekk bort til han og spurde om han kunne få eit skinn av han, og det fekk han. Snart hadde alle om bord i Harald sitt skip skinnfellar. Etter dette gjekk salet av skinnfellar så bra at halvdelen som ville kjøpe skinnfell ikkje fekk.

Han overtok trona etter at han vann eit slag mot kong Håkon den gode. Slaget ved Fitjar stod om lag 960. Harald og syskena var i stendig kamp mot Håkon den Gode etter at han dreiv far deira ut av landet. Etter slaget vart Harald konge saman med fire yngre brør. Alle var som underkongar under danskekongen Harald Blåtann. Eirikssønene ville stendig ha meir makt, og prøvde å leggja under seg meir land. Dei gjekk til kamp mot Ladejarlane, som var mektige i Trøndelag, på Vestlandet og i Nord-Noreg. Danskekongen likte ikkje det, og tok parti med Ladejarlane. Harald Gråfell vart kalla til Danmark, der han vart drepen i eit bakhaldsåtak på Hals ved Limfjorden om lag 970. Dei attlevande brørne rømde etter dette landet. Danskekongen gav så makta i Noreg til Ladejarlen Håkon Sigurdsson Jarl.

Norske regentar
Norske monarkar
Norske kongar
Fødde i 930-åra
Døde i 970-åra
Folk frå vikingtida
Aorist

Aorist (frå gresk αοριστος, 'grenselaus') er ei verbform som kan visa til eit særskilt tid og/eller aspekt ved verbet. 

Ho blei brukt som fortidsform av gjerningsordet i nokre indoeuropeiske språk, som gammalgresk og sanskrit. Aorist blir i dag brukt i moderne gresk og fleire slaviske språk, og i det ikkje-indoeuropeiske språket tyrkisk.

Aorist kan visa til

 ei handling utan tidsavgrensing
 ei handling som tek til (ingressiv aorist), frå ei tilstand til ei anna
 almenne sanningar, som ordtak (gnomisk aorist)

Verb
Kommune

Ein kommune er eit mindre administrativt område i eit land. Ordet «kommune» kjem av fransk commune, som blei til under den franske revolusjonen. Commune kjem igjen frå latinsk communia til communis. Det latinske ordet tyder ‘felles’ eller ‘sams’. 

I Noreg er det to typar kommunar, (primær)kommunar og fylkeskommunar.

Noreg 
Sjå den utdjupande artikkelen Norske kommunar

I Noreg er kommunestyret det øvste politiske organet i kommunen, og det blir vald ved kommune- og fylkestingvalet kvart fjerde år. Då vel lokalbefolkinga, det vil seie kommunen sine innbyggarar, representantar til kommunestyret. Deretter vel kommunestyret ordførar, og han eller ho kjem som oftast frå det største partiet og har fleirtalet i kommunestyret bak seg. Kommunane har òg ein administrasjon med fast tilsette. Den administrative sjefen blir kalla rådmann.

Kommunane vart innført med formannskapslovene frå 1837 og landet vart delt i 392 geografiske område med basis i prestegjelda. Talet på kommunar var størst i 1930 med 747 kommunar. I 2008 var det 430 kommunar i Noreg.

Eit ord som har vore mykje nytta på norsk i staden for kommune er «herad» (nynorsk) eller «herred» (dansk eller bokmål).

Kommuneomgrep i nokre land

Fotnotar

Sjå òg 
 Kommunehus
 Kommunelova
 Kommunenes Sentralforbund
 Kommunenummer
 Kommuneplan
 Kommunesamanslåing
 Kommunesektorens interesse-og arbeidsgiverorganisasjon
 Kommunesenter
 Kommunestyre
 Kommuneval
 Kommunevåpen i Noreg
 Fylke

Bakgrunnsstoff

Norske kommunar 
 Vegvisar til Noregs 430 kommunar 
 Detaljert statistikk over kommunar i Noreg (søk i feltet øvst til høgre)

Danske kommunar 
 Danmarks 270 kommunar

Svenske kommunar 
 Sveriges 290 kommunar

Administrative område
Johan Daniel Berlin

Johan Daniel Berlin () var ein tyskfødd norsk komponist, organist og bymusikar, og ein av grunnleggjarane av Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab.

Liv og virke
Berlin vart fødd i den prøyssiske byen Memel, i det noverande Litauen. Far hans var stadsmusikant Johan Heinrich Berlin og mora Maria Elisabeth Seehausen. Han reiste til København i 1730, og lærde hjå bymusikaren Andreas Berg dei neste sju åra. Frå 1737 til 1767 var han bymusikar (stadsmusikant) i Trondheim. Berlin var òg organist i Nidarosdomen (1741–1787) og Vår Frue kirke (1752–1761).

Berlin komponerte ein heil del, men berre få av verka hans er tekne vare på; tre sinfoniaer i D-dur for orkester, ein fiolinkonsert i A-dur og nokre småstykke for cembalo. Han konstruerte nye musikkinstrument – «Viola da gamba Claveer» som blei drive av roterande hjul og «Claveer med Pedal». Eit stemmeapparat laga av han er bevart ved Ringve Museum.

I 1744 gav Berlin ut den første dansk-norske læreboka i musikk, Musicaliske Elementer. I 1765 kom ei avhandling på latin, i tysk omsetjing i 1767. Omsett frå tysk blir tittelen Lærebok i tonometri, eller korleis ein gjennom logaritmiske utrekninga kan koma fram til den såkalla likesvevande temperaturen; med vedlegg: Undervisning i monokord (Monochordum), oppfunne av meg i 1753. Desse skriftene blei gjevne ut på nytt i 1976 av Bjarne Kortsen.

I tillegg til sitt musikalske virke var Johan Daniel Berlin overbranndirektør i Trondheim, vassverksinspektør, arkitekt og kartteiknar. I åra 1762-1771 organiserte han meteorologiske observasjonar for publisering i Kgl. norske Videnskapers Selskabs Skrifter.

Familie
Berlin var gift med Dorothea Friis (1711–1782) frå 1730 til 1733. Han var far til Johan Andreas Berlin (1734–72) og Johan Henrich Berlin (1741–1807), som også hadde musikalske karrierar.

Verk 
Musikalske verk
Etter The Collected Works of Johan Daniel Berlin (1977, red.  Bjarne Kortsen):

 Verk for cembalo:
 Sonatine i d-moll
 Allegro
 Aria
menuettar nr. 15, nr. 18, nr. 40, nr. 45, nr. 48, nr. 49.
 Orkesterverk
 Sinfonia nr. 1.
 Sinfonia nr. 2.
 Sinfonia nr. 3.
 Fiolinkonsert i A-dur.

Teoretiske verk
Musikalske Elementer eller Anledning til Forstand paa de første Ting udi Musiquen (Trondheim, 1744)
Specification over alle Tronhiems Byes publique Sprøiter med alt deres tilhørende (Trondheim, 1764)
Observationer af Barometro, Thermometro, Vinden og Væiret for 1762 i Tronhiem (DKNVS Skr., bd. 2, København 1763)
Anledning til Tonemetrien, (DKNVS Skr., bd. 3, København 1765, s. 515–570, tysk utgåve Anleitung zur Tonometrie, København/Leipzig 1767)
Forsøg til en Tærske-Maskine (DKNVS Skr. 1784, s. 389–410)

Bakgrunnsstoff
Sinfonia no 1 og 2 , partitur og stemmer
 Kari Michelsen, Johan Daniel Berlin i Norsk biografisk leksikon

Kjelder

Johan Daniel Berlin (15. februar 2009), Store norske leksikon. Fri artikkel henta 16. februar 2014.
 Kari Michelsen, Johan Daniel Berlin (13. februar 2009) i Norsk biografisk leksikon. Henta 16. februar 2014.

Norske organistar
Barokkomponistar
Folk frå Trondheim
Cembalo

Eit cembalo er eit tangentinstrument med strengar, der ljoden vert laga av små plekter som knipsar strengane. Cembaloet var saman med klavikordet det vanlegaste tangentinstrumentet frå om lag 1450 til 1750, då hammarklaveret kom.

I motsetnad til på eit hammarklaver (piano), kan ein ikkje endra ljodstyrken stort med anslaget. Derimot har mange instrument meir enn eitt sett strengar (register), som cembalisten kan kopla inn og ut med registertrekk. Ofte er eitt av registera stemd éin oktav høgare enn dei andre (4-fot), og dei største instrumenta har somme tider 16-fotsregister, stemd éin oktav lågare. Som på eit kyrkjeorgel har store instrument ofte to tangentrekkjer (manual).

Cembalo frå slutten av 1700-talet kan òg ha pedalstyrt svellverk for crescendo- og decrescendo-effektar.

 
Tangentinstrument
Klaver
Historiske musikkinstrument
Ålgårdbanen

Ålgårdbanen eller Ålgårdsbanen er namnet på ei jarnbaneline, sidelina frå Ganddal stasjon på Jærbanen til Ålgård stasjon. Lina er 12 kilometer lang, og vart opna i 1924. Ho var tenkt som byrjinga av Sørlandsbanen, som skulle byggjast om lag der som E39 går no. Men slik vart det ikkje, og passasjertrafikken vart nedlagd i 1955. Størstedelen av godstrafikken forsvann i 1988, og spora på Ålgård stasjon vart rivne opp. 

I 1923 gjorde Stortinget vedtak om bygging av den såkalla «Indre Linje» (Klungland - Bjerkreim - Vikeså - Ålgård). I 1937 gjorde Stortinget nytt vedtak om at den normalspora Sørlandsbanen skulle gå over Egersund og Jæren. 

Dei siste åra har berre dei tre første kilometerane av lina vorte nytta til togtrafikk. På Figgjo stoppestad, som no har vorte museum, kan ein leiga seg skjenesykkel (dresin) og sykla til Ålgård og attende.

Det har vore gjort fleire overslag over kor mykje det vil koste å sette i stand Ålgårdbanen til regulær drift. Det siste overslaget (2012) har gjort at Jernbaneverket ikkje er avvisande til det.

Stoppestadar:
 Ganddal
 Foss-Eikeland
 Bråstein
 Figgjo
 Ålgård

Turen frå Ganddal til Ålgård tok om lag 20 minutt i 1955.

Linjekart 
Kilometrering refererer til Oslo V.

Bakgrunnsstoff 
 Ålgårdsbanens Venner sin nettstad

Litteratur 
 Nils Carl Aspenberg: Glemte spor : boken om sidebanenes tragiske liv, Baneforlaget 1994. ISBN 82-91448-00-0
 Rune Gjertsen: Gjenåpning av Ålgårdsbanen for persontrafikk Kandidatoppgåve Rogaland distriktshøgskule, Stavanger 1986.
 Torkel Thime: Banelangs : Ålgårdbanen gjennom 75 år, Stavanger 1999.

Nedlagde jarnbanestrekningar i Noreg
Jarnbanestrekningar opna i 1924
Jarnbanestrekningar nedlagde i 1988
Jarnbanestrekningar i Rogaland
Museumsjarnbanar i Noreg
Jæren
Ganddal
Turistmål i Rogaland
Samferdsle i Gjesdal
Byggverk i Gjesdal
Samferdsle i Sandnes
Byggverk i Sandnes
1924 i Noreg
1988 i Noreg
Herdla

Herdla er ei øy i nordenden av Askøy kommune i Vestland. Den 1,6 km² store øya ligg tre mil frå Kleppestø og Askøybrua.

Herdla er det rikaste fugleområdet i Hordaland med 224 registrerte fugleartar fram til 2003. Det særmerkte og produktive sjø- og våtmarksområdet på Herdla førte til at eit område på 3,1 kvadratkilometer vart sett av som eit freda område i 1985. Området er ein del av det 1,3 kvadratkilometer store naturreservatet som omfattar Herdlevalen og strendene rundt denne. Naturreservatet er med på å gjera Herdla til eit viktig reisemål.

Herdla flyplass og fort 
Herdla flyplass vart bygd av den tyske okkupasjonsmakta under den andre verdskrigen. Den flate Herdlevalen eigna seg til å byggja ein flybase, og Herdla var den viktigaste flyplassen mellom Stavanger lufthamn, Sola og Trondheim lufthamn, Værnes. Bergen lufthamn, Flesland vart ikkje opna før i 1955. Flybasen på Herdla var viktig i forsvaret av ubåtbyen Bergen. Tyskarane bygde og opp Herdla fort, inkludert torpedobatteri Hjelte. Herdla vart kalla «Festung Herdla», og alle sivile måtte i løpet av krigen flytta frå øya. Då innbyggjarane kom tilbake i 1945 var det eit enormt oppryddingsarbeid som stod for døra. 

Herdla torpedobatteri vart freda av Riksantikvaren 10. september 2015 .

Herdla herad (kommune) 1871 - 1964 
Herdla vart 1. januar 1871 skild ut frå Manger som eigen kommune med namnet Herlø heradskommune. Namnet vart endra til Herdla i 1917. Det administrative setet vart lagt til Herdla øy. I kommunen var om lag 2000 øyar, holmar og båer. Til saman utgjorde dette 114 kvadratkilometer. Berre 10 kvadratkilometer var jordbruksareal. Fiske var viktigaste næringsvegen. Ca. 5000 menneske budde i kommunen då han vart oppløyst frå 1. januar 1964. Øygarden kommune vart skipa, Misje og Turøy vart lagde til Fjell kommune på Sotra. Området Kjerrgarden-Herdla vart lagde til Askøy kommune og Eikeland-Husebø til Meland kommune. Bognøy vart lagd til Radøy kommune. Herdla kyrkje har lange tradisjonar, og var kyrkje for store delar av gamle Herdla herad.

Folketalsutvikling 
Folketalsutvikling for tidlegare Herdla kommune frå 1920 til 1964:

Bakgrunnsstoff 
 Benonisen, Per: Askøy - Herdla - Meland kommuner : grenserevisjoner og revisjonsønsker 1919-1964, Hovedoppgåve i historie - Universitetet i Bergen, 1995.
 Skjelanger, Torstein (red): Herdla kommunesoge : 1870-1963, Herdla 1971.
 Sælensminde, Ole Bjørn: Herdla : fra fredelig bygd til krigsskueplass, Kleppestø 2001.
 Virkesdal, Erling: Herdla : den spesielle øya, Kleppestø 2002.

 Herdla museum på museumsnett.no
 Herdla golfklubb si heimeside
 Heimeside for Herdlevågen gjestehus
 Heimeside for Herdla Ferie & Fritid

Fotnotar 

Geografi i Askøy
Historie i Askøy
Øyar i Vestland
Tidlegare kommunar i Hordaland
Norske kommunar skipa i 1871
Norske kommunar nedlagde i 1964
Den 17de Mai

Den 17de Mai var namnet på ei norsk avis i tida 1894 til 1935. Bladet var oppkalla etter den norske grunnlovsdagen 17. mai. Avisa hadde undertittelen «Norskt Folkeblad». I 1935 skifta avisa namn til «Norsk Tidend». Landsmål var hovudmål i avisa, avisa er difor vorte kalla ei «målavis» eller «norskdomsblad».

Tysdag 9. januar i 1894 kom fyrste utgåva av Den 17de Mai. Arne Garborg og Rasmus Steinsvik gjorde opptak til bladet. Hulda Garborg døypte bladet, og Arne Garborg vart med i bladstova (redaksjonen). Dei same personane var òg knytt til Fedraheimen.

Den 17de Mai kom i fyrstninga ut «kver tirsdag, thorsdag og laurdag» og kosta kr. 1,10 «fjordungaaret» (kvartalet), kr. 6,10 til Amerika, «send 1 gong um vika». I 1910 var bladet mellom dei med mest tingarar i heile landet. Frå 1914 kom bladet ut dagleg. Slik fekk ein eit dagleg nynorsk riksorgan.

Bladstyrarar (redaktørar) 
 Rasmus Olai Steinsvik frå 1893 til han døydde i 1913.
 Andreas Haavoll frå 1913 til 1917

Litteratur 
 Dalhaug, Ole: Den 17de mai : Rasmus Steinsvik 1863-1913, 1997. 
 Gausemel, Steffen: Rasmus Steinsvik, hovudoppgåve i norsk. Universitetet i Oslo 1937.

Bakgrunnsstoff 
 Digital utgåve av fyrste årgangen

Norske aviser etter namn
Tidlegare norske aviser
Skipingar i 1894
Nedleggingar i 1935
Torkel Ravndal

Torkel Ravndal () var ein styrkeløftar frå Jæren som ei tid var kjend som «Europas sterkaste mann». Ravndal starta på ein karriere som styrkeløftar, og sette tidleg på 1970-talet verdsrekord i markløft. Til OL i 1972 vart han ikkje med, men starta i staden å reisa rundt som muskelmann. Han imponerte med å løfta for eksempel bilvrak og fleire menneske på ei jernstong. Etter kvart vart han ein kjendis det gjekk mange historier om. Mellom anna vart det sagt at han spesielt likte å løfta kvinner og jenter. 

Ravndal voks opp på Figgjo i Sandnes kommune i Rogaland. Han døydde på Bryneheimen sjukeheim.

Bakgrunnsstoff 
 De Lillos sin song om Torkel Ravndal 

Norske vektlyftarar
Folk frå Sandnes
Leidang

Leidang (norrønt leiðangr, leidang/leding, leding, (dansk), ledung (svensk), expeditio (latin) og leidang eller lething (på engelsk), var ei ordning for å få frie bønder til å utrusta og bemanna skip. 

Leidangen, var eit system for å organisera ein kystflåte med tanke på forsvar. Flåten kunne og verta brukt meir offensivt, i handelsspørsmål, plyndring og krigar. På 1000-talet var leidangen på sitt mest suksessrike. Delar av den norske og danske leidangen hærtok landområde vest i England.  

Ordninga var typisk for dei skandinaviske vikingane. Leidangen vart trass i dette etablert meir enn hundre år før starten av vikingtida.

Leidangsplikt
Alle frie menn (bønder) hadde plikt til å delta i eller bidra til utrustinga av leidangen.  Heile leidangen vart mobilisert når framande skip truga landet. Om somrane kunne det vera ekspedisjonar på to til tre månader. I ekspedisjonar utanlands deltok berre delar av leidangen. Desse reisene gav ofte rikt bytte, og hovdingane var med for å få ære og ta del i rikdomen. 

Landet var delt inn etter skipreider (norrønt «skipreiða»). Bøndene i ei skipreide måtte byggja og utrusta eit seglskip med årer. Storleiken på skipet var definert som eit visst tal på årer. I starten var dette talet på om lag 40 årer, seinare vart det auka. Våpna på skipet var typisk bogar, spyd, sverd, og økser. Til å verja seg med hadde mennene skjold. 

I Noreg var det 270 slike skipreider i 1277, i Danmark to til tre gonger så mange. Leiaren for ei skipreide vart kalla «styrmann» (norr. «styrimaðr»).  Han fungerte som kaptein for skipet. Den minste eininga var dei bøndene som skulle utrusta ein roar (norr. «manngerð»). 

På 1000-talet er jarlar nemnd som hovdingar i leidangen. På 1100-talet vart biskopane sjef for leidangsflåten.

Seinare utvikling
I alle dei tre skandinaviske landa utvikla leidang seg til ein skatt, som skulle betalast av alle frie bønder. Skatten vart halden i hevd heilt fram til 1800-talet. Prestestanden og adelen var unnateke frå denne skattabøra. Slik kom skatten til å leggja til rette for at adelen og kyrkja tok over jord. Til slutt vart staten (kongen) meir og meir avhengig av adelen for å kunna mobilisera krigsmakt.

Kjelder
Forsvarets museer, Militærhistorie: Leidangen vårt tidligste militærvesen 
Leidangen - det fyrste forsvar, gulatinget.no 
Store norske leksikon, Leidang
 Ersland/Holm, Norsk forsvarshistorie – bind 1, ISBN 82-514-0558-0
 Edvard Bull d.e.: Leding: militær og finansforfatning i Norge i ældre tid – Steenske forlag – Kristiania 1920

Krigføring i mellomalderen
Vikingtida