alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rennebu bygdetun

Rennebu bygdetun er den eldste og mest omfattande delen av Rennebu bygdemuseum. Det består av garden Haugen ved Voll i Rennebu som vart kjøpt av Rennebu historielag tidleg i 1950-åra og opna som museum 4. juli 1965. 

I oppstartsåra stod Arnt Kjelland i spissen for å fylle museumsromma med gjenstandar som kunne fortelje om korleis folk levde og arbeidde i tidlegare tider, og innsamlinga han sette i gang, heldt fram òg i tiåra etter. Dette har gjort at bygdetunet i dag rår over fleire tusen reiskapar, husgeråd, drakter, bøker og anna utstyr som framstiller livet på ein typisk Rennebu-gard på 1800- og 1900-talet. 

Gardstunet på Haugen er kransa av stovebygning (lån), låvebygning (treskjarlåve) med lagerrom under, fjøs med høylåve over, stall med vedskjul og to stabbur. Stallen er truleg den eldste bygningen på garden. Attåt dette er det kome to bygningar som er flytta til i seinare tid. Det er ei gamal smie og eit større uthus (mastu) som fungerer som "servicebygg" med toalett, kjøkken, kontor og eit utstillingsrom.

Rennebu bygdemuseum
Skipingar i 1965
Høylåven i Uvsløkkjaunet

Høylåven i Uvsløkkjaunet er ein bygning som inngår i samlingane til Rennebu bygdemuseum. Høylåven står ved E6 om lag 4-5 km nord for Berkåk sentrum. Etter oppfordring frå fylkeskonservator Jonas Gill Haanshuus vart han overteken av Rennebu historielag i 1975. 

Låven stod til først på 1900-talet ved setra Aunet, men da vart han flytta ned til vegen av brørne Lars Halvorsen Stavnehagen og Even H. Nyhus. Låven var òg nytta til danselokale på byrjinga av 1900-talet.

Rennebu bygdemuseum
Følbar varme

Følbar varme er potensiell energi i form av termal energi eller varme. Dette er energi som er knytt til molekylrørsla i ein lekam, som er ein del av den indre energien. Om trykket eller volumet til ein «pakke med tørr luft» er konstant, er temperaturen eit direkte mål for den indre energien i pakken.

Den termale lekamen må ha ein temperatur som er høgare enn omgjevnadane (sjå òg latent varme). Denne varmen kan transporterast via konduksjon, konveksjon, stråling eller ein kombinasjon av desse. Mengda eller storleiken av den følbare varmen er eit produkt av massen til lekamen, den spesifikke varmekapasiteten til lekamen og temperaturen til lekamen over ein referansetemperatur. I mange tilfelle er referanse temperaturen rekna som lufttemperaturen i omgjevnaden eller «romtemperaturen». 

der Q er følbar varme, m er massen til lekamen, c er spesifikk varmekapasitet, T er temperaturen til lekamen og T0 er referansetemperaturen. 

Dette tyder meir eksplisitt varmen som vert tilført ein lekam når lekamen er i ein slik tilstand at denne varmen ikkje vert omforma til latent varme, eller energi som vert tilført ikkje vert brukt opp til å endre tilstanden til systemet (som i latent varme). 

I atmosfæren vert storskala transport av varme frå tropane til polområda påverka av følbar varme i form av varmluft som flyttar seg mot polane, og av latent varme i form av kaldluft som flyttar seg mot ekvator. Denne rørsla vert hovudsakleg driven av syklonisk blanding i ferrelcellene på midlare breidde. Sistnemnde er assosiert med faseendringar i atmosfærisk vassdamp, hovudsakleg fordamping og kondensasjon.

Varmen som vert tilført eller fjerna kan målast ved temperaturendringa i ei væske i ein varmemålar.

Varmen som må til for å endre temperaturen i eit stoff vert kalla følbar varme.

Kjelder 
 Delar av denne artikkelen bygger på «Sensible heat» frå , den 2. mars 2009.

Kjelder i teksten 

Atmosfærisk termodynamikk
Randistuggu

Randistuggu er ein tømmerbygning som inngår i samlingane til Rennebu bygdemuseum. Huset ligg ved fylkesveg 510 på Gunnes i Rennebu og er eit av landets minste bustadshus. Innearealet er på knappe 5,8 kvadratmeter. 

Byggeåret er ikkje kjend, men det er i alle høve før 1894. Stova har namn etter syerska Randi (1839-1906) som hadde den ørvesle stova som heimen sin i store delar av livet.

Bakgrunnsstoff 
 Skildring og bilde av Randistuggu  ved Rennebu Historielag

Rennebu bygdemuseum
Butikkmuseet «Gammelbua på Voll»

Butikkmuseet på Voll («Gammelbua») er ein del av Rennebu bygdemuseum. Det består av tre bygningar som står ved riksveg 700 på Voll i Rennebu. 

Butikklokalet vart oppsett i samband med tilskipinga av Rennebo Nedre Forbrugsforening i 1871. Samstundes vart det kjøpt to stabbur som fungerte som lager for butikkvarene. I 1970 vart drifta flytta til eit nybygg om lag 150 m unna, og 
«Gammelbua» vart ståande ubrukt. Etter dette fekk Rennebu historielag hovudbygninga i gåve av Ingebrikt O. Bakk, og den delen av varesortimentet som var høveleg til museumsbruk (og dei to stabbura), vart kjøpt av historielaget for 55 000 kroner. Seinare har det museale varespekteret vorte komplettert med gåver frå andre enkeltpersonar. 

Det kanskje mest unike med samlingane på «Gammelbua» er at alle dokument frå hundre års butikkdrift er lagra. Ei mengd lister og anna bokførsel er ordna og katalogisert og gjev interessant innsikt i det daglege livet i ei trøndersk bygd gjennom hundre år.

Rennebu bygdemuseum
Fylkesveg 6512

Fylkesveg 6512 går mellom Kjønnan og Lund i Rennebu kommune. Vegen er 11,1 km lang.

Fylkesvegen går langs vestsida av Orklaelva, parallelt med fylkesveg 700 som går på austsida.

Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 510 i Sør-Trøndelag.

Kommunar og knutepunkt

 Kjønnan
 (Nerskogvegen) frå Hol til  Vognillan i Oppdal kommune (40,5 km)
 Lund

Bakgrunnsstoff

Fylkesvegar i Trøndelag
Vegar i Rennebu
Mikroklima

Mikroklima eller lokalklima er eit lokalt atmosfærisk område der klimaet er forskjellig frå det omliggande området. Området kan variere i storleik frå nokre få kvadratcentimeter (mikroklima) til fleire kvadratkilometer (som ein dal, då kalla lokalklima). Dei fysiske lovene som styrer prosessane mellom jordoverflata og atmosfæren er dei same over heile jorda, men verknaden på klimaet kan variere mykje frå ein stad til ein annan. Karakteristiske trekk i mikro- og lokalklimaet vert avgjort av dei storstilte vêr- og klimatilhøva, kva overflater ein har i området og topografien til området. 

Dei lokale kontrastane vert ofte størst i klårvêr med vindstille eller svak vind, og av den grunn vert mikro- eller lokalklimaet ofte kalla eit «godvêrsklima». I denne typen vêr er det lokale skilnader i strålings- og varmeomsetninga som påverkar lokalvêret, og ein kan seie at dette er strålingsbestemt. I skya vêr med vind vert skilnadane i lufttemperatur og luftfukt som regel små og lokalvêret vert då dominert av luftmassar som vert advektert frå andre område. Ein kan då seie at lokalvêret er advektivt bestemt. I slike tilfelle kan ein sjølvsagt framleis få store skilnader i nedbør- og vindfordelinga. 

Årsakene til dei lokale skilnadane i klimaet er skilnader i overflatetype (skog eller anna plantedekke, snaufjell, vatn, busetnad, tørr eller fuktig overflate osv.) og den lokale topografien (fjell som skuggar for sola, helling, orientering av bakkar og lier, vid eller trong dal osv.)

Sjå òg

Makroklima
Mesoklima

Kjelder 
 

Økologi
Landbruk
Klimatologi
Lokalmeteorologi
Landmine

Landmine er ein behaldar med sprenglading og tennmekanisme som eksploderer ved støyt, trykk eller ei anna form for påverknad. Slike miner blir brukt som militært våpen for å gjera eit område farleg for fiendtlege styrkar, men kan også lett råka sivile. Det finst ulike typar miner, retta mot menneske (antipersonellminer) eller køyretøy.

I område der det er lagt ut landminer er det vanleg at innbyggjarar døyr eller skader seg gjennom å gå på antipersonellminer. Fordi landminer ikkje kan skilja mellom stridende og sivile bryt dei med distinksjonsprinsippet i folkeretten. Antipersonellminer er i dag totalforbodne under Minekonvensjonen. 

Landminer blei funne opp av kinesarar. Dei blei brukt i 1277 av Song-dynastet mot ei mongolsk beleiring. Huolongjing er den første inngåande skildringa av miner.

Kjelder 
 
 Denne artikkelen bygger på «Landmine» frå , og «Land mine» frå  den 2. juni 2010. 
 

 
Kinesiske oppfinningar
Eksplosive våpen
Erna

Erna er eit kvinnenamn av norrønt eller gammalhøgtysk opphav. Det kan vera ei avleiing av Ernst, som ei kortform av kvinneleg form som Ernestine eller Ernesta, eller ei anna form for Arna, som også kan stavast Ärna.

Erna har namnedag den 2. mars.

Tyding og mytologi 
Ernst kjem frå gammalhøgtysk ernust, 'alvor'. Arna er ei kvinneleg form av Arne, som kjem frå norrønt ari eller gammalhøgtysk aro, 'ørn'.

I den norrøne Rigsthula er Erna namnet på kvinna som blir gift med Heimdall sin son Jarl og gjev opphav til jarlane.

Bruk 
Erna er særleg utbreidd som namn på Island og i Tyskland.

I Noreg var namnet mest brukt i første halvdel av 1900-talet. Det var særleg populært frå rundt 1925 til noko etter 1930, då over 0,6 % av nyfødde jenter fekk namnet. Ein topp kom rundt 1920, då 0,8 % fekk namnet.

I 2009 var det 3 239 norske kvinner som heitte Erna.

Namneberarar 
 Erna Schøyen (1887-1968), norsk skodespelar
 Erna Hamilton (1900–1996), dansk forfattar
 Erna Bogen (1906-2002), ungarsk olympisk fektar
 Erna Bürger (1909-1958), tysk olympisk turnar
 Erna Bombeck (1927–1996), amerikansk forfattar og humorist
 Erna Osland (f. 1951), norsk forfattar
 Erna Solberg (f. 1961), norsk politikar

Kjelder 
 
 Denne artikkelen bygger på «Erna» frå , den 2. mars 2009. 
 

Kvinnenamn
Førenamn av norrønt opphav
Førenamn av gammalhøgtysk opphav
Namn knytte til dyr
Namn knytte til eigenskapar
Namn knytte til norrøn mytologi
Ernst

Ernst er eit mannsnamn av gammalhøgtysk opphav. Det kjem frå ordet ernust, som tyder 'alvor'. Ernst er òg eit slektsnamn. 

Det finst fleire andre namneformer, som fransk-engelsk Ernest, engelsk Earnest, italiensk og spansk Ernesto, sorbisk og tsjekkisk Arnošt og ungarsk Erneszt. Erni, Ernie og Ernö er kortformer. Ernesta, Ernestine og Erna er kvinnelege former av namnet.

Ernst har namnedag den 2. mars.

Bruk 
Ernst er utbreidd i Tyskland, der det særleg blei brukt ved byrjinga av 1900-talet. Også i Noreg blei namnet mest gjeve tidleg på 1900-talet. Frå ca. 1890 til ca. 1905 og frå ca. 1915 til ca. 1945 fekk over 0,15 % av nyfødde gutar namnet Ernst. Etter 1945 gjekk bruken jamnt nedover, og ved slutten av hundreåret var det blitt svært uvanleg. 

I 2009 var det 1 691 norske menn som heitte Ernst.

Namneberarar 

 Ernst I av Sachsen-Gotha (1601–1675), saksisk greve
 Ernst Henrich Berling (1708–1750) , tysk/dansk avismann, grunnla Berlingske Tidende
 Ernst Gideon von Laudon (1717-1790), austerriksk adelsmann
 Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776–1822), tysk jurist og forfattar kjend som E.T.A. Hoffmann
 Ernest Renan (1823-1892), fransk filosof
 Ernesto Moneta (1833-1918), italiensk fredsprisvinnar
 Ernst Haeckel (1834-1919), tysk biolog og filosof
 Ernst Sars (1835-1917), norsk politikar
 Ernst Abbe (1840–1905), tysk fysikar og astronom
 Ernest Rutherford, (1871–1937), newzealandsk fysikar
 Ernest Shackleton (1874-1922), britisk polfarar
 Ernest Bevin (1881-1951), britisk politikar
 Ernst Gräfenberg (1881–1957), tysk gynekolog
 Ernst Bloch (1885-1977), tysk marxistisk tenkjar
 Ernst Thälmann (1886-1944), tysk politikar
 Ernst Rolf (1891–1932), svensk skodespelar og songar
 Ernst Lubitsch (1892–1947), tysk-amerikansk filminstruktør
 Ernst Jünger (1895–1998), tysk forfattar
 Ernst Orvil (1898–1985), norsk diktar
 Ernest Hemingway (1899–1961), amerikansk forfattar, fekk Nobelprisen i litteratur.
 Ernst Mayr (1904–2005), tysk-amerikansk biolog
 Ernst von Glasersfeld (f. 1917), tysk filosof
 Ernst Haefliger (1919–2007), sveitsisk tenor
 Ernesto «Che» Guevara (1928–1967), argentinsk revolusjonær
 Ernst-Hugo Järegård (1928–1998), svensk skodespelar
 Ernst Fuchs (f. 1930), austerriksk målar
 Ernst Baasland (f. 1945), norsk teolog
 Ernst Moe (f. 1951), norsk førstebyfogd og forfattar
 Ernst-Wiggo Sandbakk (f. 1957), norsk jazzmusikar
 Ernst Vettori (f. 1964), austerriksk skihoppar

Etternamn 
 Otto Ernst (1862–1926), tysk forfattar

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Ernst» frå , den 2. mars 2009. 
 

Mannsnamn
Slektsnamn
Førenamn av gammalhøgtysk opphav
Namn knytte til eigenskapar
Aalsmeer

Aalsmeer er ein kommune og tettstad i Nederland i provinsen Noord-Holland med om lag 28 000 innbyggjarar. Kommunen er ein del av byregionen Amsterdam.

Aalsmeer er først nemnt i 1133 som «Alsmar». Dette namnet finst i eit diplom der landet blir skjenka til nonneklosteret i Rijnsburg. Området var då ei villmark med or og vier. Det vart stukke mykje torv i området, og slik oppstod innsjøar. Jordbrukslandet vart slik minska, og folket gjekk over til fiskeri på 1400-talet. På 1600-talet begynte ein å tørrleggja områda som hadde blitt til sjøar. Slik vart Stommeer tørrlagt i 1650 og Hornmeer i 1674. Nokon vindmøller som vart brukt til å driva pumpene til å tørrleggja sjøane står endå.

I 1852 vart sjøen Haarlemmermeer tørrlagd, følgt av fleire andre. Fiskeriet vart så godt som borte, og plante- og fruktdyrking vart viktigare. Frå 1850 til 1885 var jordbærdyrking svært viktig. Jordbæret gav fargar til Aalsmeer sitt flag: Raudt, grønt og svart for bæret, blada og jorda. Frå 1880 av vart òg blomedyrking viktig, først med roser. Frå 1912 av vart blomane omsette på auksjonar i Aalsmeer. Blomehandel vart stadig viktigare, og gjennom den nye internasjonale flyplassen Schiphol like ved fekk ein tilgang til den amerikanske og japanske marknaden. Den nye auksjonshallen frå 1999 er 999 000 m² stor, og det største forretningsbygget i verda, ifølgje Guinness rekordbok.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Aalsmeer» frå , den 2. mars 2009. 

 

Kommunar i Noord-Holland
Byar i Noord-Holland
Aare

Aare (fransk Aar) er ei sideelv til Hochrhein i Sveits. Den fulle lengda frå kjelda til samløpet med Rhinen er om lag 295 km lang, med eit fall på 1565 meter og eit nedslagsfelt på 17 620 m², som omfattar heile det sentrale Sveits. Ho er den lengste elva som ligg fullstendig innanfor Sveits sine grenser.

Løp 

Aar spring ut frå dei store Aarbreane i Bern-Alpane i kantonen Bern og vest for Grimselpasset. Ho renn austover til Grimsel herberge, nedanfor Finsteraarhorn, og så nordvestover gjennom Haslital, der ho dannar den 46 meter høge fossen Handegg, forbi Guttannen, og gjennom kalksteinsklippene i Kirchet der ho dannar ein stor canyon. Ho når så Meiringen på ei slette. Litt forbi Meiringen, nær Brienz, renn elva ut i Brienzsjøen der ho er mogeleg å segle på. Nær vestenden av innsjøen mottar Aare den første viktige sideelva si, Lütschine. Ho renn så over den myrlendte sletta ved Bödeli mellom Interlaken og Unterseen før ho renn ut i Thunsjøen.

Nær vestenden av Thunsjøen mottar ho Kander, som like før har hatt samløp med Simme. På veg ut av innsjøen renn elva gjennom Thun, og så gjennom byen Bern, under 18 bruer og rundt halvøya med dei bratte sidene der Gamlebyen ligg. Elva svingar så vestover, men etter å ha runne saman med Saane eller Sarine svingar ho nordover fram til nær Aarberg. Her vert elva avleidd inn i Hagneckkanalen til Biennesjøen, noko som var eit av dei store sveitsiske ingeniørverka på 1800-talet, kalla Juravasskorreksjonen. Før dette hadde område nord for Bern vore eit flaumutsett myrområde. Frå den øvre enden av innsjøen renn elva ut gjennom Nidau-Büren-kanalen og så austover til Büren. Innsjøen fører med seg store mengder erodert grus og smeltevatn frå Alpane og dei tidlegare myrområda har vorte frodige sletter, kjend som «grønsakshagen i Sveits».

Frå her renn Aare nordaustover eit langt stykke, forbi Solothurn (der ho like etter mottar Grosse Emme frå høgre), Aarburg (der ho møter Wigger), Olten i Aarau, der ho like i nærleiken renn saman med Suhre, og Wildegg, der Hallwiler Aa kjem inn frå høgre. Like nedanfor Brugg mottar ho først Reuss, og kort tid etterpå Limmat. Ho svingar så nordover og munnar ut i Rhinen, og har faktisk ved samløpet større vassføring enn Rhinen der dei renn saman ved Koblenz (Sveits), ovanfor Waldshut i Tyskland. Rhinen munnar etter kvart ut i Nordsjøen i Nederland.

Aareschlucht 

Aareschlucht er ein del av elva som har greve seg gjennom ein kalksteinsrygg nær byen Meiringen.

Sideelvar 

 

 Limmat
 Sihl
 Linth (største tilløpet til Zürichsjøen)
 Reuss
 Kleine Emme
 Sarner Aa
 Engelberger Aa
 Schächen
 Furkareuss
 Suhre
 Wigger
 Emme
 Zihlkanal
 Suze
 Broye
 Orbe
 Saane (Sarine)
 Sense
 Kander
 Simme
 Allenbach
 Lütschine

Reservoar 
 Wohlensjøen, 481 m
 Niederriedsee, 461 m
 Klingnauer Stausee, 318 m

Historie 
Elvenamnet kan gå attende til det galliske (helvetiske) Bern-sinksteinen som går attende til Romersk Gallia. Det romerske namnet var Obringa.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Aare» frå , den 7. mars 2012. 
  oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff 
 Aareschlucht
 

 
Elvar i Sveits
Rhinenvassdraget
Geografi i Bern
Vasstransport i Sveits
Sideelvar til Rhinen
Hendrik Lorentz

Hendrik Antoon Lorentz () var ein nederlandsk fysikar og matematikar.

Lorentz forska ved universitetet i Leiden, der han var professor i matematisk fysikk. Han arbeidde framfor alt med å skapa ein teori om forholdet mellom elektrisitet, magnetisme og lys. Han trudde at atoma bestod av små ladde partiklar som svinga, og at dette var kjelda til lys. At dette var tilfellet viste ein av lærlingane hans, Pieter Zeeman, gjennom forsøk.

Lorentz blei tildelt Nobelprisen i fysikk i 1902 saman med nemnde Pieter Zeeman for sitt arbeid med elektromagnetisk stråling.

Bakgrunnsstoff 

Folk frå Arnhem
Lorentz, Hendrik
Nobelprisen i fysikk
Nederlandske nobelprisvinnarar
Fysikarar på 1800-talet
Fysikarar på 1900-talet
Pieter Zeeman

Pieter Zeeman () var ein nederlandsk fysikar. Han var eleven til Hendrik Lorentz og arbeidde mellom anna med Lorentz sin teori om at atom består av ladde partiklar som skapar lys gjennom svingingar. Etter ein serie med forsøk kunne han bevisa det som i dag blir kalla zeemaneffekten.

Zeeman blei i 1900 professor i fysikk ved universitetet i Amsterdam, der han blei resten av livet. Heilt til han døydde heldt han fram med forskinga på forplantninga lyset set i ulike medium.

Zeeman fekk saman med sin gamle lærar Hendrik Lorentz Nobelprisen i fysikk i 1902 for oppdaginga av zeemaneffekten.

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «Pieter Zeeman» frå , den 2. mars 2009.

Bakgrunnsstoff 

 Nobelprize.org, Nobelprisen i fysikk 1902
 Nobelprize.org, Pieter Zeeman - biografi

Nederlandske fysikarar
Nobelprisen i fysikk
Nederlandske nobelprisvinnarar
Kvantefysikarar
Fysikarar på 1900-talet
Medlemmar av Royal Society
Medlemmar av Det kongelege nederlandske vitskapsakademiet
Medlemmar av United States National Academy of Sciences
Eksperimentelle fysikarar
Zeemaneffekten

Zeemaneffekten er ein effekt eit magnetfelt har på frekvensen til stråling som vert emittert (eller absorbert) av atom som vert utsett for magnetfeltet. Effekten vart oppdaga i 1896 av Pieter Zeeman. Kvar enkel spektrallinje i lyset frå ein gass kan, når gassen vert utsett for eit magnetfelt, vise ei oppsplitting i fleire linjer med same innbyrdes avstand og symmetrisk fordelt omkring den opphavlege linja.

Kjelder
zeemaneffekt. (2012-02-22) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/zeemaneffekt

Spektroskopi
Kvantemagnetisme
Kvantefysikk
John William Strutt

John William Strutt, 3. Lord Rayleigh () var ein britisk fysikar.

Rayleigh utførte eit stort tal fysikalske undersøkingar, innom nesten alle område i fysikken, og med det viste han ikkje berre uvanleg stor eksperimentelt handlag, men òg gode matematiske kunnskapar. I 1884 oppdaga han saman med William Ramsay grunnstoffet argon, som han fekk Nobelprisen i fysikk for i 1904.

Han arva tittelen Lord Rayleigh i 1873 då faren John James Strutt døydde.

Rayleigh blei utnemnd til æresdoktor ved Det Kongelige Fredriks Universitet i samband med feiringa av 100-årsdagen for Niels Henrik Abel sin fødsel i 1902.

Kjelder
 Denne artikkelen bygger på «John William Strutt» frå , og «John William Strutt» frå  den 2. mars 2009. 
 

Folk frå Essex
Nobelprisen i fysikk
Engelske fysikarar
Britiske nobelprisvinnarar
Elevar ved Trinity College i Cambridge
Britiske baronar
Grunnstoffoppdagarar
Eksperimentelle fysikarar
Optiske fysikarar
Order of Merit
Copleymedaljen
Royal Medal
Væskedynamikarar
Medlemmar av Det kongelege svenske vitskapsakademiet
Medlemmar av Royal Society
Presidentar i Royal Society
Presidentar i Physical Society
Fysikarar på 1800-talet
Fysikarar på 1900-talet
Æresdoktorar ved Universitetet i Oslo
Aargau

Aargau er ein kanton i Sveits.

Geografi 

Aargau ligg nord i Sveits, ved dei austlega utløparane til Jurafjella. Kantonen ligg ved det nedre løpet til elva Aare, som har gitt namn til han. Hovudstaden i kantonen er Aarau. I nord grensar kantonen til Tyskland ved grenseelva Rhinen, i aust til kantonen Zürich, i sør til kantonane Luzern og Zug og i vest til kantonane Bern, Solothurn og Basel-Landschaft.

Folkesetnad 
Aargau har tysk som offisielt språk. Tysk vert tala av 87,1 % av folket. 79,3 % er sveitsarar og 20,7 % utlendingar. Den opphavlege folkesetnaden er om lag likt delt mellom katolske og protestantiske kristne. I 2000 var 40,1 % romersk-katolske og 37,2 % protestantiske. Dei største byane er Wettingen (19 454 ib.), Baden (17 098 ib.) og Aarau (15 791 ib.)

Distrikt og kommunar 
Aargau består av elleve distrikt, som i 2010 omfatta til saman 220 kommunar. Distrikta har namn etter sine hovudstader: Aarau, Baden, Bremgarten, Brugg, Kulm, Laufenburg, Lenzburg, Muri, Rheinfelden, Zofingen og Zurzach.

Historie 
Namnet Aargau vert første gong nemnt i 763. På 1300-talet kom Øvre Aargau under Bern. Nedre Aargau, som i dag utgjer kantonen Aargau, høyrde i mellomalderen først under grevane av Lenzburg, så grevane av Kyburg og så hertugane av Habsburg. I 1415 vart det erobra av sveitsarane. Den vestlege delen kom under styre av Bern, den austlege under Zürich.

I 1798 vart Aargau erobra av franskmennene. I eit halvt år var Aarau hovudstad i republikken Helvetia og soleis den første hovudstaden i Sveits. Det vart danna tre kantonar - Aargau, Baden og Fricktal. Den noverande kantonen vart danna av Napoleon i 1803. Etter Napoleon sitt fall i 1815 fekk kantonen eit aristokratisk dominert styre, men frå 1830 vart dette gjort om, og kantonen vart ein av dei liberale kantonane. Mange demokratiske flyktningar frå Tyskland fekk tilhald her. I 1841/43 vart alle kloster i kantonen oppløyste, før nonneklostera igjen vart tillatne. Dette var ei av årsakene til borgarkrigen i Sveits i 1847, som førte fram til den moderne sveitsiske sambandsstaten.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell statistikk
 Offisiell nettside for Aargau (på tysk)

 
Kantonar i Sveits