alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Skøyte

Skøyte er ein spiss- eller rundgatta dekksbåt, med utvendig ror hengsla til akterstamnen. Han er som oftast mellom ti og femten meter lang, og kan vera segl- eller motordriven. Nemninga «skøyte» kom i bruk rundt 1800 frå nederlandsk schuit og har samanheng med ordet skute.

Skøyter var vanlege frakt- og fiskebåtar langs heile norskekysten frå rundt 1880 til siste halvdel av 1900-talet.
Dei vart nytta både som frakteskuter, fiskebåt, losbåtar, redningsskøyter, osb. Frakteskuter kan kjennast att på at dei hadde høg skansekledning, for å sikra dekkslasten.

Utvikling
Opphavleg var skøyta ei stor og kraftig sjekte med segl, opphavleg sprisegl. Skrogforma var spissgatta med utvendig ror, slik at roret er hengsla til akterstamnen og følgjer profilen til stamnen.
Dei fyrste skøytene var seglskuter, men ut på 1900-talet vart det montert motor i mange av dei. Dei vart då kalla «motorskøyter». Dei var opphavleg klinkbygde, men på 1880-talet tok Colin Archer til å nytta kravellbygging på losbåtar. Desse blei også frå då av gaffelrigga, og blei i 1892 modell for redningsskøytene. 

Ei skøyte kan ha jakt- eller galeasrigg, men dei fleste skuter var etter måten små, så ei mast (jaktrigg) var nok det vanlege. På grunn av at ei skute som oftast var mindre enn ei jakt var det vanleg med berre to stagsegl: stagfokk og jagar, men ikkje klyver. 

Skroget er djupt og breitt og gjer ei skøyte eigna til eit breitt spekter av oppgåver langs den vêrharde norskekysten, frakt og fiske, losteneste og redningsteneste. Losbåtane og redningsskøytene var forholdsvis komfortabelt innreia for at mannskapet kunne bu om bord over lengre tid. Dei tradisjonelle motorfiskeskøytene hadde ein liten lugar framme, gjerne med omn for varme og koking. 

Etterkvart blei skøytene større, fekk motor, styrhus og hekken blei rundgatta, kalla kryssarhekk, men ein heldt på nemninga skøyte. Redningsselskapet bruker framleis nemninga «redningsskøyte» om sine moderne båtar til minne om dei eldre båtane sine.

Typar
Skøyter kan ha namn etter byggestad som hvalerskøyte, risørskøyte og listerskøyte eller etter hovudføremål som fiskeskøyte, sildeskøyte og makrellskøyte, sandskøyte og seglskøyte. Losskøytene og redningsskøytene bygde av Colin Archer er blitt legendariske.

Hønerævskøyter 

Ei hønerævskøyte hadde spissgatta skrog, men dekket var bygd ut som ei plattform over hekken. Namnet kjem truleg av at hekken minte om halen på ei høne, og var truleg ikkje eit kompliment. Dette var ein billig måte å skaffa meir dekksplass på. Hønrævskøyter var vanlege i Hardanger, men ein trur at dei opphavleg kom frå Sør- eller Austlandet.

Listerskøyter 

Listerskøyter har rund baug og har ofte stor breidd. Listerskøyter vart opphavleg nytta for drivgarnfiske, men mot slutten av 1800-talet skøytene sette inn i fraktefart. Dei kunne vera rigga med spri- eller gaffelsegl.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Skøyte (båt)» frå ,  den 4. september 2021.  

Norske båttypar
Nederlandske ord og uttrykk
Seglskip
Fiskefartøy
Fraktefartøy
Eidjordkanalen

Eidsjordkanalen er småbåtkanal som er planlagt mellom Årsneskilen og Kvåsefjorden på leia mellom byane Lillesand og Kristiansand. Kanalen vil bli om lag 300 m lang og er det manglande stykket for å kunne dra innaskjers mellom dei to byane dersom ein dreg gjennom Blindleia og Kassenkanalen.

Kjelder

Planlagde kanalar
Dampskipskanalen

Dampskipskanalen var ein 280 meter lang kanal på Lillestrøm frå Nitelva inn mot jernbanestasjonen på sørsida av denne. Kanalen vart opna i 1862 nokre år etter at Hovudbanen vart opna til Lillestrøm. Den vart lagt att i 1927. I den tida den eksisterte vart den nytta både til tømmertransport og frå 1865 til dampskipstrafikk på Øyern. Ein hadde direkte overgang frå stasjonen til dampskipskaia.

Kjelder

Kanalar i Noreg
Bommen

Bommen var ein liten kanal i Risør. Kanalen låg der Havnegata går i dag opp til Storgata. Han var farbar berre med små båtar og vart truleg lagt att etter bybrannen i 1861.

I dag blir namnet «Bommen» nytta om naturhamna aust for Risør sentrum. På folkemunne går ho under namnet «Pjolter bay».

Kjelder

Geografi i Risør
Lukuga

Lukuga er ei sideelv frå høgre til Lualaba i Den demokratiske republikken Kongo. Elva flyt ut frå den vestlege breidda av Tanganyikasjøen, og er det einaste utløpet frå innsjøen. Ho høyrer til nedbørsfeltet til Kongoelva.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Lukuga» frå ,  den 8. august 2021.  
 

Elvar i Kongo
Kongoelva
Lualaba-elva

Lualaba (òg kalla Luala) er ei elv i Den demokratiske republikken Kongo, og i praksis den austlege opphavselva for Kongoelva. Lualaba er den største tilløpsselva til Kongo rekna etter vassføring, og gjennom sideelva Luvua sine tilløpselver Luapula og Chambeshi er ho òg den lengste. Hovudløpet til Lualaba er 1800 km langt. Elva byrja i grenseområdet mot Zambia, og renn derfrå mot nord til Kisangani, der elva Kongo offisielt byrjar.

Elveløp

Kjeldene til Lualaba ligg 1400 moh., på Katangaplatået vest for Lubumbashi i provinsen Katanga, og fell derfrå gjennom ein serie fossar og stryk (457 meter på 72 km) ned til Manikaplatået. Ved Kamalondo blir elva utnytta til produksjon av vasskraft, ved Nzilo-demninga nær Nzilofalla. Frå Bukama er elva seglbar over ei strekning på 640 km ned til Kongola. På denne strekninga renn Lualaba gjennom ei rekkje sumpar og innsjøar (mellom anna Upembasjøen og Kisalesjøen). Nedstraums frå Kongola renn elva gjennom den tronge slukten Portes d'Enfer. Mellom Kasongo og Kibombo er elva igjen seglbar over rundt 100 km, før ho igjen går inn i eit bankparti ved Kindu-Port-Empain. Slutten på elva blir markert ved Boyomafalla, som blir danna av sju kataraktar over ei strekning på 100 km mellom Ubundu og Kisangani. Nedanfor Boyomafalla heiter elva Kongo.

Historie 

Under den europeiske utforskinga av Afrika på 1800-talet var Lualaba rekna på som ein av fleire moglegheiter til å vera kjelda til Nilen, og ho blei mellom anna utforska av David Livingstone som dette. Verney Lovett Cameron fastslo likevel at elva låg for lågt til å kunna vera ei sideelv til Nilen, og at ho dermed måtte drenera mot Kongo og Atlanterhavet. Dette blei stadfesta av Henry Stanley, då han i 1876-77 reiste frå Tanganyikasjøen og ned Lualaba og Kongo, til Boma ved Atlanterhavet.

Sideelver 
Dei største sideelvene til Lualaba er (frå nord til sør) Lowa, Ulindi, Luama, Lukuga (som har utløp frå Tanganyikasjøen), Lufira, Lubudi og Luvua. Upemba nasjonalpark ligg sør og austom elva i den sentrale delen av Katanga-provinsen.

Byar langs elva 
Dei største byane langs elva er Kindu, Kasongo, Kongolo og Kabalo.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Lualaba (elv)» frå ,  den 8. august 2021.

Bakgrunnsstoff 

Litteratur
 Tim Butcher: Blood River – A Journey To Africa's Broken Heart, 2007. ISBN 0-701-17981-3
 John Blashford-Snell: In the Steps of Stanley, Hutchinson & Co, London 1975, ISBN 0-09-125080-3

Kongobassenget
Elvar i Kongo
25°E
0°N
Richard Francis Burton

Richard Francis Burton () var ein engelsk utforskar, omsetjar, forfattar, etnolog, lingvist, spion, poet, hypnotisør, fektar og diplomat. I den mangfaldige karrieren sin blei han kjend for reiser og utforskingar i Asia, Afrika og Amerika, i tillegg til kunnskap om språk og kulturar. Han skal ha snakka 29 europeiske, asiatiske og afrikanske språk.

Liv og virke

Bakgrunn 
Mor til Richard Francis Burton, Martha, stamma frå ein velstående familie, frå Richard Baker, ein squire frå Hertfordshire. Joseph Netterville Burton, far hans, var generalløytnant i den britiske hæren. Farfaren hans, Edward Burton, var av irsk-engelsk slekt og verka som prest i Westmorland for Church of Ireland. Burton hadde to sysken, Maria Katherine Elizabeth og Edward Joseph Netterville, fødd i 1823 og 1824.

Då han var ung drog familien hans på fleire reiser, til dømes til Tours i Frankrike i 1825. Richard blei først undervist av huslærarar, og i 1829 byrja han på ein skule driven av Charles Delafosse i Richmond Green i Richmond upon Thames. Familien reiste igjen, til Frankrike og Italia, og Richard fekk interesse for språk. Han lærte seg raskt fransk, latinsk og italiensk, og enkelte dialektar som napolitansk. Seinare i livet kom han til å læra seg hindi og andre indoariske språk.

Karriere 
Burton er kjend for ei reise til Mekka forkledd som muslim, ei ikkje fordekt eller forkorta utgåve av Tusen og ei natt (på engelsk kalla The Arabian Nights etter dei tidlege omsetjingane av Antoine Galland sin franske versjon), utgjevinga av Kama Sutra på engelsk, og utforsskarreiser saman med John Hanning Speke som dei første europearane som vitja dei store innsjøane i Afrika på jakt etter kjelden til Nilen. Burton sine skriftlege verk og brev kritiserte i stor grad kolonipolitikken til Det britiske imperiet i ein slik grad at det skadde karrieren hans. Han var ein profilert og lærd forfattar som skreiv ei rekkje bøker og akademiske artiklar om emne som omfatta menneskeleg åtferd, reiser, falkeoppdrett, fekting, seksualpraksis og etnografi. Eit karakteristisk trekk ved bøkene hans er rikeleg med fotnotar, referansar og appendiks (vedlegg) som inneheld ulike observasjonar og informasjon.

Han var kaptein i hæren til Det britiske austindiske kompaniet, tenestegjorde i India (og seinare òg kortvarig i Krimkrigen). Som følgje av dette vart han engasjert av Royal Geographical Society til å utforska austkysten av Afrika, og han leia ein ekspedisjon av lokale og var den første europearen som såg Tanganyikasjøen. Seinare i livet tenestegjorde hans som britisk konsul på øya Fernando Po; i Santos i Brasil; Damaskus i Syria; og til sist i Trieste i dagens Italia. Han var medlem av Royal Geographical Society og blei løna med ein britisk orden (KCMG) i 1886.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Richard Francis Burton» frå ,  den 9. august 2021.

Bakgrunnsstoff

Engelskspråklege forfattarar
Engelske forfattarar
Britiske oppdagarar
Offiserar i hæren til britiske austindiske kompaniet
Krimkrigen
Redningsvest

Redningsvest eller flytevest er eit flyteplagg som blir brukt i samband med aktivitetar ved og på vatn og sjø for å halda personar (eller dyr) flytande dersom dei skulle falla i vatnet. Flyteplagg og -vestar kan ha ulik utforming; dei kan vera små og store, med og utan kragar og belte, laga for å bli blåste opp eller ha faste flyteelement. Det finst òg flytejakker og -drakter.

Historikk og typar 

Dei første redningsvestane var av kork, reinhår og planta kapok. Den første redningsvesten som kunne blåsast opp med munnen blei kalla Tethys og blei patentert i Noreg i 1898, og i USA i 1903 av Breder Carlsen frå Bodø.

Seinare har sjølv-oppblåsande flytevestar blitt populære. Desse vestane vert blåst automatisk opp i kontakt med vatn ved hjelp av CO2-gass, men kan òg utløysast eller vert opp blåst manuelt. Dei er komfortable å ha på, men gjev ikkje same høge tryggleik for medvitslause personar som konvensjonelle redningsvestar. Desse vestane krev meir vedlikehald, og gasspatronen må bytast etter at dei har vore i kontakt med vatn. 

Vestane finst i ei rekkje ulike fargar. Ein vanleg fargen er oransje, men vestar finst òg i limegrønt, som refleksvest, og i andre fargar.

Påbod i Noreg 
I dag er det påbode å ha flyteplagg til alle om bord i småbåtar i norske farvatn. Sommaren 2011 blei det diskutert om påbodet òg skulle utvidast at alle måtte ha vest på når båten var i fart etter fleire båtulykker med fleire omkomne.

I mars 2015 kom påbodet då Stortinget vedtok at alle ombord i fritidsbåtar i fart måtte bera redningsvest, unntatt fritidsbåter over 8 meter. SV, Høgre og Framstegspartiet gjekk i mot forbodet, medan Miljøpartiet Dei Grøne sikra fleirtal.

Det første påbodet om redningsutstyr i båt stammar truleg frå Jacob Christian Abelsted som på vegner av Rivierhavnens baatforening i Oslo skreiv kappseilingsreglement i 1875:  «Enhver Baad må være forsynet med Redningsbøie for hver av Mandskaberne, i Mangel heraf bliver Baaden tilbagevist.»

Sjå òg 

 Redningsdrakt (overlevingsdrakt), heil overtrekksdrakt som held ein forlist person flytande og varm
 Livbøye, flytande, ringforma redningsbøye som blir kasta ut til einkvan som er fallen over bord

Galleri

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Redningsvest» frå ,  den 9. august 2021.

Bakgrunnsstoff

Tryggleiksutstyr
Tilbehøyr i båt
Malagarasi

Malagarasi er ei elv i vestlege Tanzania som renn gjennom Kigoma-regionen. Ei av sideelvane henna kjem frå Søraust-Burundi. Dette er den nest lengste elva i Tanzania etter Rufiji-Store Ruaha, og har det største vasskiljet i ei elv som renn ut i Tanganyikasjøen. Malagarasi-Muyovozi Wetlands er ein Ramsar-stad. Lokale folk kallar Malagarasi 'elva med vonde ånder'.

Malagarasi er 475 km lang.
Kjelda til elva ligg nær grensa mellom Tanzania og Burundi, og dei fyrste 80 km av elva danna grensa mellom dei to landa. Fleire sideelver frå Burundi-høglandet sluttar seg til den høgre breidda hennar. Etter samløpet med Lumpungu-elva kjem Malagarasi inn i Tanzania, formar ein sirkel og munnar ut på austsida av Tanganyikasjøen omtrent 40 km sør for Kigoma, nær Ilagala. Malagarasi er ei av dei viktigaste vasskjeldene til sjøen. 

Viktige sideelver er Ugalla og Moyowosi.

Flora og fauna
Treartar i Malagarasi-bekkenet er mellom anna Albizia gummifera, Bridelia micrantha, papyrusplante (Cyperus papyrus), Diospyros mespiliformis, morbærfiken (Ficus sycomorus), Ficus verruculosa, Isoberlinia spp., Khaya senegalensis, Parkia filicoidea, Phoenix reclinata, Syzygium cordatum og Syzygium owariense. 
Viktige gras i elvedalen er artar av Hyparrhenia, Themeda og Echinochloa.

Malagarasi-sardin (Mesobola spinifer) er endemisk i elva.  Elva inneheld fleire fiskeartar som finst i Kongoelvbassenget men ikkje i Tanganyika. Den store ferskvass-kulefisken mbu (Tetraodon mbu)) finst derimot både i det sentrale og øvre Kongobassenget, Tanganyikasjøen og i Malagarasi.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Malagarasi River» frå ,  den 9. august 2021.  
 

Elvar i Tanzania
Elvar i Burundi
Ruzizi

Ruzizi eller Rusizi er ei elv mellom Sentral- og Aust-Afrika som renn frå Kivusjøen sørover til elvdeltaet ved Tanganyikasjøen.

Geografi og geologi 
Ruzizi er ei grenseelv mellom Kongo-Kinshasa i vest og Rwanda  i i aust. I tillegg er ho saman med Tanganyikasjøen grense til Burundi. Elva går langs den austlege Riftdalen. Den omgjevande elvedalen er meir kupert i nord enn i sør. I nærleiken av munningen i sør forbind ei bru Burundi med Kongo.

Flora og fauna 
Rusizi nasjonalpark ligg ved deltaet til Ruzizielva. Det finst òg nilkrokodillar her. Ein av desse, kalla Gustave, er blitt kjend i nyare tid for å ha drepe og ete fleire menneske.

Ein dokumentarfilm om Gustave fortel at det rundt 1950 var bøflar, elefantar og vortesvin her, men at dei sidan då er blitt drive bort av menneske. Det einaste av dei større dyra som er att i tillegg til krokodillar er flodhest.

Kraftutvinning 
Den første Ruzizidammen (Ruzizi I) blei oppført ved utløpet frå Kivusjøen i 1958. Denne har endra vassnivået og vassmengda i elva. Dammen, som leverer elektrisitet til Bubanza, Kigoma og dessutan Mururo (Rwanda) har ein kapasitet på 30 MW. Ein annan dam (Ruzizi II) blei oppført i 1989 med ein kapasitet på 44 MW. Demningane er felleseige for dei tre nabolanda.

Ettersom kraftproduksjonen ikkje svarte til etterspurnaden, blei det planlagt eit tredje kraftverk (Ruzizi III) med støtte frå Den europeiske investeringsbanken (EIB)  og den afrikanske utviklingsbanken.

Ein har òg lagt planar om eit fjerde kraftverk, Ruzizi IV.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Ruzizifloden» frå ,  den 9. august 2021.

Bakgrunnsstoff

Elvar i Kongo
Kivusjøen
Roing under Sommar-OL 2016

Roing under Sommar-OL 2016 i Rio de Janeiro omfatta 14 båtklassar, 8 for menn og 6 for kvinner. 546 deltakarar frå 69 land var påmeld, av dei 331 menn og 215 kvinner. Tevlingane vart avvikla dagane frå 6. til 13. august på ei lakune sør i OL-byen. 

Noreg fekk to bronsemedaljar, den eine i dobbeltsculler, den andre i lettvekts-dobbeltsculler.

Menn

Singlesculler

Dobbeltsculler

Lettvekts-dobbeltsculler

Toar utan styrmann

Dobbeltfirar

Firar utan styrmann

Lettvekts-firar utan styrmann

Åttar

Kvinner

Singlesculler

Dobbeltsculler

Lettvekts-dobbeltsculler

Toar utan styrmann

Dobbeltfirar

Åttar

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Olympische Sommerspiele 2016/Rudern» frå ,  den 10. august 2021.  
 

Roing
Sommar-OL 2016
Sport i 2016
Angelique Rockas

Angelique Rockas () er ein sørafrikansk-britisk skodespelar av gresk opphav.

Teater i London
1979: Prometheus Bound
1980: 'Tis Pity She's a Whore
1981: The Camp
1981: The Balcony
1982: Medea
1982: Mother Courage and Her Children
1984: Miss Julie
1985: Enemies
1983: In the Bar of a Tokyo Hotel

Filmar 
1975: The Hollow Men
1981: Outland
1982: Medea (video)
1989: Oh Babylon!
1989: Emmones Idees
1990: The Witches

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
  IMDb.com   Angelique Rockas

Sørafrikanske skodespelarar
Britiske skodespelarar
Kivusjøen

Kivusjøen er ein innsjø på grensa mellom Den demokratiske republikken Kongo og Rwanda. Han ligg i Albertinerifta, den vestlege delen av Riftdalen i Afrika. Kivusjøen har utløp gjennom elva Ruzizi, som renn sørover til Tanganyikasjøen.  Innsjøen høyrer til Dei store sjøane i Afrika.

Sjøen er rundt 90 km lang og 50 km brei på det vidaste. Han har eit areal på rundt 2 700 km² og er dermed dne 8. største sjøen i Afrika. Kivusjøen ligg på ei høgd av 1 461 moh. Han ligg i ein riftdal som sakte utvidar seg, noko som gjev vulkansk aktivitet i området. Dette gjer òg at sjøen er usedvanleg djup, og med ei gjennomsnittsdjupne på 237 meter og ei største djupne på 480 meter er den 15. djupaste innsjøen i verda. Innsjøen er omringa av høge fjell. I den sørlege delen av sjøen ligg øya Idjwi, som er den tiande største øya i ein innsjø i verda og høyrer til Virunga nasjonalpark. Dei største byane ved Kivusjøen e  Bukavu og Goma i Kongo og Gisenyi, Kibuye og Cyangugu i Rwanda.

Den første europearen som vitja sjøen var tyskaren Gustav Adolf von Götzen i 1894. Området rundt sjøen har vore ein sentral åstad for konflikten mellom hutu- og tutsi-folka i Rwanda, og deira allierte i Kongo, som blant anna har ført til folkemordet i Rwanda i 1994 og den fyrste og andre krigen i Kongo. Kivusjøen var særleg berykta som ein dumpestad for offera frå folkemordet.

Galleri

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Kivusjøen» frå ,  den 11. august 2021.  

Kongobassenget
Riftdalen
Meromiktiske innsjøar
Internasjonale innsjøar
Innsjøar i Rwanda
Innsjøar i Den demokratiske republikken Kongo
29°E
2°S
Kalambo

Kalambo er ei elv som utgjer ein del av grensa mellom Zambia og Tanzania. Ho er ei forholdsvis lita elv som har kjelde i høglandet nordaust for Mbala i Zambia, i ei høgd på om lag 1800 meter over havet. Ho renn gjennom Albertinerifta før ho munner ut i den søraustlege enden av Tanganyikasjøen, om lag 770 meter over havet. Lengda er om lag 50 km målt i rett linje. Dette inkluderer dei kjente Kalambofalla, som er den nest høgaste fossen i Afrika etter Tugelafalla i Sør-Afrika. Kalamboelva skjer seg ned i ei djup kløft nedanfor fossen.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Kalambo» frå ,  den 11. august 2021. 
 oppgav desse kjeldene: 
 UNESCO, World Heritage Centre, Kalambo falls archaeological site (prehistoric settlement site), 11/06/1997. 
 Forestry. Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica online. Besøkt 17. juni 2006. 
 

Elvar i Tanzania
Elvar i Zambia
Kongobassenget
Nordisk meisterskap i orientering 1965

Nordisk meisterskap i orientering 1965, den sjette i sitt slag, vart avvikla 16. og 17. oktober 1965 ved Hokksund i dåverande Buskerud fylke.

Karar

Klassisk-distanse – 14 km

Stafett

Kvinner

Klassisk-distanse – 7,5 km

Stafett

Kjelder
Porsgrunns Dagblad 18. oktober 1965

Nordisk meisterskap i orientering
Idrettstilskipingar i Viken
Sport i 1965
Idrett i Øvre Eiker
Gammal innsjø

Gammal innsjø (engelsk ancient lake) kan definerast som ein innsjø som har innehalde vatn i meir enn éin million år.
Innsjøer er som regel meir kortvarige fenomen i geologisk forstand fordi dei raskt blir fylte igjen med sediment, eller fordi utløpselva deira grev seg ned til same nivå som botnen i innsjøen og tømmer han. I sjeldne tilfelle kan tektoniske krefter gjera at botnen synk inn like raskt som sedimenta legger seg, og då kan ein innsjø eksistera i mange millionar år.

Det finst berre 20 gamle sjøar som er over 1 million år gamle.
Bajkalsjøen blir ofte rekna som den eldste, ettersom det finst tydeleg prov på at han er 25–30 millionar år gammal. Zajsan kan vera endå eldre, med opphav frå krittida og minst 65 millionar år gammal (mest truleg rundt 70 millionar år), men den nøyaktige alderne er omstridd og ganske usikker. Ein annan mogleg eldste innsjø er Maracaibosjøen, som er estimert til å vera 20–36 millionar år gammal. I gammal tid var han utan tvil ein ekte innsjø, men i dagen er sjøen salthaldig og er direkte knytt til havet, slik at ein gjerne heller bil karaktisera han som ei bukt eller ein lagune.

Gamle innsjøar er isolerte og stabile økosystem. Det kan derfor utvikla seg mange endemiske artar i slike innsjøar. Eit kjent døme er dei mange ciklideartane i Tanganyikasjøen og Malawisjøen.

Liste over gamle innsjøar

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Gammel innsjø» frå ,  den 11. august 2021.

Bakgrunnsstoff
 LakeNet – Ancient Lakes ved worldlakes.org
 Species in Ancient Lakes ved sial-online.org

Limnologi
Innsjøar
Stalsberg

Stalsberg er ein gammal matrikkelgard på Strømmen i Lillestrøm kommune. Rundt år 1800 vart garden delt i Nordre og Søndre Stalsberg.

Kjelder

Geografi i Lillestrøm
Gardar i Viken
Hn/Hamp

Hamp eller harp (Cannabis sativa) er ein eittårig vokster med gulgrøne blomar og motsette handklovne blad. 
Voksteren hev vore nytta til tog, ty og anna gjenom soga, men er no like kjend som rusingsråd.

Hamp ættar frå Asia. Han er mykje dyrka i Sudaust-Europa, Italia og Japan. Tidlegare vart voksteren dyrka i Sverike, og det vart òg freista i Noreg.
Voksteren er funnen på avfallsplassar og liknande yver heile Noreg, men er ikkje rekna som reproduserande.

Hamp er serbu. Hannvoksteren hev finare bast enn hovoksteren, og gjev difor betre hampetrevlar.

Namn 
Ordet hamp er upphavleg eit lån frå gresk κάννᾰβῐς (kánnabis), men tidleg nog til at logi hans Grimm verka på det og gjorde k og b til h og p. Utfallet vart *hanapiz og gav norrøne *hanpr etter synkopetidi. Seinare vart det hampr som er upphavet til den nynorske formi. 

Harp er truleg av same upphav, men umlaga etter horr ‘linstrå’.

Rusingsråd 
Hamp er ei av dei vanlegaste rusingsrådene i verdi, og er millom anna nytta som lækjeråd for ymse sjelelege lidingar. Berre koffein, alkohol og nikotin er meir nytta.

Rusingsrådi finst i fleire former. Ei av dei vanlegaste er kvåda. Hampekvåda er ei seig væta voksteren skil ut i hø‎gfjellsstrok på kring 1000 meter. På engelsk er denne væta kalla hashish, frå arabisk ḥašīš ‘turka urt’. Ei onnor form er bladi, blomane og skoti, ofte frå hoa. Desse vert turka og eignar seg difor best i sigarettar, medan kvåda krev jamn verming.

Kjeldor 

 Lid, J.: Norsk og svensk flora. Oslo, 1974.
«Hamp» (14. februar 2009). Store norske leksikon. Fri artikkel henta 21. juli 2015.

Hn/Vokstrar til lækjeråd
Hn/Nyttevokstrar
Roing under Sommar-OL i 2021

Roing under Sommar-OL i 2021 i Tokyo omfatta 14 båtklassar, for fyrte gong likt fordelt mellom karar og kvinner. 523 deltakarar frå 80 land var påmeld, av dei 264 karar og 259 kvinner. Tevlingane vart avvikla dagane frå 23. til 30. juli på ei regattabane i bydelen Kōtō. 

Noreg fekk ein sølvmedalje i dobbeltsculler ved Kjetil Borch.

Karar

Singlesculler

Dobbeltsculler

Lettvekts-dobbeltsculler

Toar utan styrmann

Dobbeltfirar

Firar utan styrmann

Åttar

Kvinner

Singlesculler

Dobbeltsculler

Lettvekts-dobbeltsculler

Toar utan styrmann

Dobbeltfirar

Firar utan styrmann

Åttar

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Olympische Sommerspiele 2020/Rudern» frå ,  den 12. august 2021.  
 

Roing
Sommar-OL i 2021
Sport i 2021