alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Anita Dunfjeld Aagård

Anita Dunfjeld Aagård () er ein sørsamisk lærar på Åarjel-saemiej skuvle i Snåsa. Ho gjekk sjølv på Sameskolen, og har lærarutdanning frå Bodø lærarhøgskole og NTNU, og mellomfag i sørsamisk frå Universitetet i Tromsø.

Dunfjeld Aagård har som lærar og pedagog stått for eit paradigmeskifte i den sørsamiske utdanninga, frå eit system der sørsamisk var studieemne nokre timar i veka, med norsk som undervisningsspråk, til eit system der sørsamisk sjølv er undervisningsspråk. Ho var også sentral i revitaliseringsrørsla for sørsamisk blant unge sørsamisk frå og med 1990-talet og framover (jf. Johansen 2006 for ei framstilling).

Bibliografi 

 Aagård, Anita Dunfjeld , Liv Karin Joma og Åse Klemensson 2013: Gïeline åahpenidh 4: lohkemegærja, barkoegærja. Oslo: Solum forlag
 Aagård, Anita Dunfjeld , Liv Karin Joma og Åse Klemensson 2014: Gïeline åahpenidh 3b: lokhemegærja, barkoegærja. Oslo: Solum forlag
 Aagård, Anita Dunfjeld , Liv Karin Joma og Åse Klemensson 2015: Gïeline åahpenidh 5: lohkemegærja, barkoegærja. Oslo: Solum forlag
 Fyhn, Anne Birgitte, Maja Dunfjeld, Anita Dunfjeld Aagård, Per Eggen og Tone Larsen 2015: Utforsking av tradisjonell sørsamisk ornamentikk. Tangenten 3/2015.

Kjelder 

 Johansen, Inger 2006: "Det er ikkje eit museumsspråk - det har noko med framtida å gjera." Ei sosiolingvistisk undersøking av revitaliseringa av sørsamisk. Dragvoll, Trondheim: Tapir Trykk 2006 141 s. 
 Johansen, Inger 2009: Åarjel-saemiej maanagierte: Frå omreisande campingvogn til fast heiltidsbarnehage.  Samisk skolehistorie 3. Davvi Girji

Sørsamisk språk
Norske lærarar
Sørsamar
Vali Ionescu

Vali Ionescu-Constantin () er ein rumensk tidlegare lengdehoppar frå  Turnu Măgurele. Ho vart europameister i øvinga i 1982, same året som ho sette verdsrekord med 7,20 meter.

Aktiv
Ionescu vart nummer tre i lengdehopp ved hall-EM 1982 med 6,52 m. Ved eit stemne i Bucuresti 1. august 1982 forbetra landskvinna Anișoara Cușmir verdsrekorden med seks centimeter til 7,15 m. Deretter flytta Ionescu rekorden ytterlegare til 7,20 meter i den same tevlinga. Under europameisterskapen i Aten i byrjinga september innfridde dei to rumenarane favorittstempelet, Ionescu vann gullmedaljen sine 6,79 m og Cușmir tok sølv med 6,73 m. 

Ved dei olympiske sommarleikane 1984 gjekk dei same to utøvarane til topps i lengdehopp. I Los Angeles var det Anișoara Stanciu, tidlegare Cușmir, som strauk av garde med gullmedaljen etter eit bestehopp på 6,96 meter, Ionescu vart nummer to med 6,81 m. Nett same lengda, 6,81 m, nådde Ionescu ved europameisterskapen 1986 der ho enda på fjerdeplassen.

Ionescu-Constantin hoppa 7,08 meter i OL-sesongen 1988, deltok likevel ikkje i Sommar-OL i Seoul. Ho la opp etter 1990-sesognen.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
EM 1982 i Aten: Gullmedalje – 6,79 m, framom Anișoara Cușmir (6,73 m)
VM 1983 i Helsinki: Nr 9 – 6,62 m
OL 1984 i Los Angeles: Sølvmedalje – 6,81 m, bakom Anișoara Stanciu (6,96 m)
EM 1986 i Stuttgart: Nr 4 – 6,81 m
VM 1987 i Roma: Utslått i kvalifiseringa (6,30 m=nr 18)

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Vali Ionescu» frå ,  den 3. oktober 2019.  
 

Rumenske friidrettsutøvarar
Lengdehopparar
Waren Sardne

Waren Sardne var ei norsk samisk avis som kom ut i periodane 1910–13 og 1922–27. Namnet er sørsamisk og tyder 'Bodskap frå fjellet' eller 'Tidend frå fjellet'. Avisa var skriven på norsk.

Waren Sardne var ei avis for sørsamane, og blei gjeve ut  på Røros av Daniel Mortenson. Saman med avisa Saǥai Muittalægje var ho viktig for samerørsla i denne perioden.

Mortenson var redaktør i begge periodane då avisa kom ut, men etter at han døydde i 1924 tok sonen hans, Lars Danielsen, over som redaktør.

I første utgåve av avisa skreiv Mortenson om bladet:

Som ethvert andet folk har ogsaa vi lapper vore interesser og tarv at ivareta, og disse vil da gjennem dette beskedne organ søke belyst og utviklet os imellem, likesom en officiel talsmand bedre har anledning til at ffa henledet offentlighedens opmerksomhet paa lappernes, og da især flytlappernes, usikre livsvillaar og fotrængte stilling.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Waren Sardne» frå ,  den 3. oktober 2019.  
 

Norske aviser etter namn
Tidlegare samiske aviser
Tidlegare norske aviser
Skipingar i 1910
Nedleggingar i 1927
Emne knytte til sørsamar
Sørsamisk ortografi

Sørsamisk ortografi er ulike system for rettskrivinga til sørsamisk. Den første teksten på sørsamisk kom i 1957, med Knut Bergsland og Gustav Hasselbrink si Sámien lukkeme-gärjá / Sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste. Rettskrivinga bar laga analogt med Bergsland-Ruong-rettskrivinga for nordsamisk (1948 - 1979). I 1968 laga Bergsland og Ella Holm Bull ei ny rettskriving, som først vart brukt i Lohkede Saemien frå 1973.

Sørsamisk språk
Samisk ortografi
Radka Toneff Minnepris

Radka Toneff Minnepris er ei norsk utmerking som blir delt ut annakvart år til ein individuell utøvar som verker i ånda til musikaren Radka Toneff. Han er forvalta av Radka Toneff Minnefond.
Prisen byggker på royalty-inntekter frå Toneff sine to albume Fairytales (1982) og Live in Hamburg (1993) på Odin Records. Per 2017 var han på 100 000 norske kroner. 

Utdelinga fann stad ved Moldejazz fram til 2007. Dei seinare åra har prisen blitt utdelt på Victoria Nasjonal jazzscene.

Mottakarar
1993 Sidsel Endresen
1997 Kirsten Bråten Berg
1999 Karin Krog
2001 Per Jørgensen
2003 Live Maria Roggen
2005 Solveig Slettahjell 
2007 Arve Henriksen
2009 Elin Rosseland, utdelt ved Oslo Jazzfestival
2011 Eldbjørg Raknes
2013 Hanne Hukkelberg
2015 Susanna Wallumrød
2017 Kirsti Huke

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Radka Toneff Minnepris» frå ,  den 3. oktober 2019.  
 
Norske musikkprisar
Norsk jazz
Daniel Mortenson

Daniel Mortenson () var ein sørsamisk redaktør, organisator, aktivist og reindriftssame. Han var aktiv under Samemøtet i 1917.

Mortenson var fødd i Verdal, men voks opp i Kall og Undersåker i Jämtland i Sverige. Han tok lærarutdanning i Östersund og arbeidde som lærer for  reindriftssameborn frå 1881 til 1886. I 1886 gjekk han tilbake til reindrifta, og i 1896 flytta han til Feren i Nord-Trøndelag. I 1905 kjøpte han garden Svukuriset i Elgå i Engerdal i Hedmark.

Sørsamiske reineigarar hadde praktisert næringa si etter eigne reglar før Felleslappeloven av 1883. Som enkeltpersonar kunne dei oppnå lite i det framveksande organisasjonssamfunnet. Etter å ha forsøkt å få gjennomslag for samepolitiske saker i den norske arbeidarrørsla utan hell, grunnla Mortenson ei sameforeining for det sørsamiske området. I 1907 grunnla han Søndre-Trondhjems Amts lappeforening og i 1910 grunnla han avisa Waren Sardne ('Røysta frå fjellet') på Røros.

Galleri

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Daniel Mortenson» frå ,  den 3. oktober 2019.

Litteratur 
 Helge Salvesen: «Makt og avmakt i samisk historie. Politisk organisering blant sørsamane rundt hundreårsskiftet», i Årbok for Trøndelag 1979
 
 Hundreårsjubileum for samenes nasjonaldag , artikkel hos Norgeshistorie.no

Sørsamar
Norske redaktørar
Folk frå Verdal
Folk frå Røros
Folk frå Engerdal
Elvebakken videregående skole

Elvebakken vidaregåande skule er ein vidaregåande skule i Vestre Elvebakke 3 i bydel Grünerløkka. Skulen er ein av Oslo sine største skular med omtrent 1350 elevar. Han vart etablert i 1921 og fekk namnet Kristiania Fag- og Forskole for Handverk og industri i 1925 og heitte frå 1948 Oslo Yrkesskole. Skulen fekk det noverande namnet sitt i 1976.

Skulen ligg nær både buss- og trikkeholdeplassar ved Hausmanns gate, like ved Akerselva, Hausmania Kulturhus og Vega Scene.

Historie 

Mot slutten av 1800-talet hende det ei rask industriell og teknologisk utvikling i Kristiania. Industriføretaka og handverkarane la om drifta, og meistrane fekk stadig meir å gjera med forretningar. Behovet for ein eigen fagleg opplæringsinstans var stort. Frisørmeistrane var dei første til å gjera noko med dette problemet. Dei oppretta eigne skular for lærlingane sine. Sidan vart skuletilbodet utvida til òg å gjelda andre fagområde. Det vart etablert teknisk rette sundagsskular og aftanskular. Skulane var spreidde på elleve ulike stadar rundt i byen og undervisinga var i for det meste teoretisk. 

Behovet for ein felles skule med teoretisk og praktisk undervising for alle til handverks- og industrilinjer melde seg raskt. Handverks- og industrisamskipnaden påtok seg oppgåva å finna ein skule som kunne romma all undervising. I 1921 vart ein ærverdig, gammal bygård med bua vindauge og datidens snirkla arkitektur liggjande i Austre Elvebakke kjøpt og ombygd til skule. Han vart utvida med fleire nybygg på dei tilstøytande tomtene. Skulen heitte frå 1925 Kristiania Fag- og Forskole for Handverk og industri.  Bygget vart bygt om i 1938 og kunne då ta imot rundt 400 elevar og lærlingar.

Rektor Klaus Torgård tok over skulen i 1947 og året etter vart namnet til skulen forandra til Oslo Yrkesskole. Då Sogn vidaregåande skule vart bygd ferdig i 1961, vart større delar av tilboda ved Oslo Yrkesskole flytta til Sogn. Rektor Torgård vart med dit, og leidde begge skulane derfrå fram til 1968. 

I 1969 var det behov for å utvida Oslo Yrkesskole. Naboskulen i Osterhaus' gate, Framhaldsskolen for jenter (1932–1969) vart lagd ned og bygget vart overteke av yrkesskolen. Skulebygget var frå 1873 då Christiania Borgarskule heldt til der. Bygget vart seinare teke over av Oslo Voksenopplæring Rosenhof som har etablert ei avdeling der.

I 1976 kom «Lov om vidaregåande opplæring», og skulen sitt namn vart endra frå Oslo yrkesskole til Elvebakken vidaregåande skule.

Bakgrunnsstoff 

 https://elvebakken.vgs.no/om-skolen/om-oss/skolens-historie/

Vidaregåande skular i Oslo
Samenes Venn

Samenes Venn er organ for Norges Samemisjon. Bladet vart etablert i 1926 og hadde i 2019 eit opplag på 2100. Bladet er for det meste norskspråkleg, men det har andakter på samisk og norsk. Elles inneheld bladet reportasjar og ferdbrev frå arbeidet til Samemisjonen i samiske område i Noreg og Russland, intervju av medarbeidarar og støttespelarar og informasjon om støttearbeidet i heile Noreg. Bladet gjev òg informasjon om samisk kultur, språk og samfunn. Leiarartiklane tek opp aktuelle spørsmål innan organisasjonen og i norsk kyrkjeliv. 

Ansvarleg redaktør er Roald Gundersen.

Kjelder 
 Om Samenes venn hos samemisjonen.no

Denne artikkelen bygger på «Samenes Venn» frå ,  den 4. oktober 2019.  
 
Publikasjonar skipa i 1926
Samisk kyrkjeliv
Samiske tidsskrift
Norskspråklege tidsskrift
Nordsamiske utgjevingar
Sunette Viljoen

Sunette Stella Viljoen () er ein sørafrikansk idrettsutøvar som har vore aktiv i både friidrett og cricket. Ho vann sølvmedaljen i spjutkasting ved Sommar-OL 2016, tidlegare fekk ho VM-bronse i same øvinga i så vel 2011 som i 2015.

Aktiv

Friidrett
I VM-finalen 2011 i Daegu forbetra Viljoen den sørafrikanske spjutrekorden med to meter til 68,38 m og sikra seg bronsemedaljen i tevlinga. Den 9. juni 2012 presterte ho sitt livs lengste kast ved eit stemne i New York, spjutet landa på 69,35 meter. Under sommarleikane i London to månader seinare kasta ho 64,53 m, 40 cm for kort til å ta bronsen. Derimot vann ho ein ny bronse ved Beijing-VM i 2015, etter eit bestekast på 65,79 m. Då Sommar-OL 2016 fann stad i Rio de Janeiro kneip Viljoen med sine 64,92 meter sølvmedaljen framom tre andre utøvarar som alle kasta 64,60 m og lengre.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
VM 2003 i Paris:  Utslått i kvalifiseringa (56,78 m=nr 16)
OL 2004 i Aten:  Utslått i kvalifiseringa (54,45m=nr 35)
OL 2008 i Beijing:  Utslått i kvalifiseringa (55,58 m=nr 33)
VM 2009 i Berlin: Utslått i kvalifiseringa (56,83=nr 18)
VM 2011 i Daegu: Bronsemedalje – 68,38 m
OL 2012 i London: Nr 4 – 64,53 m
VM 2013 i Moskva: Nr 6 – 63,58 m
VM 2015 i Beijing: Bronsemedalje – 65,79 m
OL 2016 i Rio de Janeiro: Sølvmedalje – 64,92 m, bakom Sara Kolak (66,18 m) 
VM 2019 i Doha:  Utslått i kvalifiseringa (60,10 m=nr 17)

Cricket
Viljoen var 2000-02 sørafrikansk landslagsspelar i cricket. Ho deltok då i verdsmeisterskapen 2000 i New Zealand.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Sunette Viljoen» frå ,  den 4. oktober 2019.  
 

Sørafrikanske friidrettsutøvarar
Spydkastarar
Anita Márton

Anita Márton () er ein ungarsk friidrettsutøvar frå Szeged som vann kulestøyt ved innandørs-EM 2015 og 2017, samt innandørs-VM 2018. Ved dei store internasjonale meisterskapane utandørs har ho vunne sølv i VM 2017 og EM 2016, bronse i OL 2016 og EM 2014.

Aktiv
Márton fekk bronsemedaljen i kulestøyt då ho ved EM 2014 i Zürich gjorde personbeste med 19,04 m. Tidleg våren 2015 vann ho øvinga ved innandørs-EM 2015 i Praha med eit støyt på 19,23 m. Under verdsmeisterskapen i Beijing fem månader etter forbetra Márton sitt personbeste til 19,48 meter og vart nummer fem. 

Ved EM 2016 tok ho sølvmedaljen, trass i moderate 18,72 m. To månader seinare presterte Márton sitt livs beste kulestøyt i finalen under Sommar-OL 2016, kula landa på 19,87 meter og gav henne bronsemedaljen. I mars 2017 forsvarte ho meistertittelen i innandørs-EM i , med 19,28 m nådde ho nærare meteren lenger enn nummer to. Under London-EM same året sikra Márton seg sølvmedaljen med eit støyt på 19,49 m. Ved hall-VM 2018 i Birmingham støytte Márton 19,62 m og sigra framom sterke utøvarar som Danniel Thomas-Dodd frå Jamaica og Gong Lijiao frå Kina.

Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap
VM 2009 i Berlin: Utslått i kvalifiseringa (16,80 m=nr 24)
EM 2010 i Barcelona: Nr 11 – 17,78 m
VM 2011 i Daegu: Utslått i kvalifiseringa (17,04 m=nr 22)
EM 2012 i Helsinki: Nr 7 – 17,93 m
OL 2012 i London: Utslått i kvalifiseringa (17,48=nr 23)
VM 2013 i Moskva: Utslått i kvalifiseringa (17,32=nr 20)
EM 2014 i Zürich: Bronsemedalje – 19,04 m
VM 2015 i Beijing: Nr 5 – 19,48 m
EM 2016 i Amsterdam: Sølvmedalje – 18,72 m, bakom Christina Schwanitz (20,17 m)
OL 2016 i Rio de Janeiro: Bronsemedalje – 19,87 m
VM 2017 i London: Sølvmedalje – 19,49 m, bakom Gong Lijiao (19,94 m)
VM 2019 i Doha: Nr 5 – 18,86 m

Kjelder

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Anita Márton» frå ,  den 4. oktober 2019.  
 

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Anita Márton» frå ,  den 4. oktober 2019.

Bakgrunnsstoff
IAAF-profil

Ungarske kulestøytarar
Per Daniel Holm

Per Daniel Holm () var ein svensk målar kjend for landskapsmåleria sine.

Liv
Holm  var son av Alexander Holm, som var kyrkoherde i Järnboås församling, og Christina Elisabeth Askergren.

Han var elev ved Teknologiska institutet til 1855, og var maskinteikna ved Köping-Hults jernbane i 1856. Kort tid seinare blei han teikna ved Vetenskapsakademien sitt zoologiske museum. 1858–63 var han elev ved Konstakademien, der han studerte landskapsmåleri hjå Nils Andersson. Han drog også på studiereiser i Nord-Sverige og Noreg. I 1862 vann han ein kongeleg medalje for eit landskapsbilde frå Lappland. 1864–67 studerte han i Düsseldorf, München, Karlsruhe og Paris. I 1871 blei Holm medlem av Konstakademien. Han bei utnemnd til viseprofessor i 1873 og professor i 1881. Same året blei han konservator ved Nationalmuseum i Stockholm. I 1900 gjekk han av som professor.

Verk

Holm er kjend for skisser og måleri av natur frå Bergslagen, Norrland og Lappland. Av oljemåleria hans eig den svenske staten Landskap från Kvickjock (1869, deponert i Uppsala universitetshus), Utsikt i Nora bergslag (1869, deponert i riksdagshuset) og Svenskt skogslandskap (1870, 
Nationalmuseum).
Han er representert i Stadsmuseet i Stockholm.

Holm laga også teikningar til fergetrykka i C.A. Pettersson sitt verk Lappland (1864-1966).

Kjelder

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Per Daniel Holm» frå ,  den 5. oktober 2019.

Bakgrunnsstoff

Svenske lærarar på 1800-talet
Folk frå Malingsbo
Medlemmer av Konstakademien
Målarar frå 1800-talet
Representerte ved Nationalmuseum
Gravlagde på Norra begravningsplatsen i Stockholm
Svenske målarar
Tyrihans

Tyrihans er ein figur frå norske folkeeventyr. Namnet tyder eigentleg «Hans som passar tyriveden [i eldstaden]», ei oppgåve som passa best for nokon som ikkje dugde til noko anna. Tyrihans har altså same oppgåve og rolle som Oskeladden og Oskepott. Skikkelsen opptrer mellom anna «Tyrihans som fikk kongsdatteren til å le» av Asbjørnsen og Moe.

Kjekder

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Tyrihans» frå ,  den 5. oktober 2019.

Bakgrunnsstoff
 Eventyret «Tyrihans som fekk kongsdottera til å le» vedoaks.nvg.org
Eventyrfigurar
Norske folkeeventyr
Sisselsporv

Sisselsporv (Spiza americana) er ein fugl i kardinalfamilien. Han er ein sterk trekkfugl, hekkar i sentrale USA og lever vinterstid i Mellom-Amerika og nordlegaste Sør-Amerika. Arten er monotypisk, utan underartar, og dessutan einaste arten i slekta si.

Skildring 

Dette er ein mellomstor medlem av kardinalfamilien, ca. 15,5 centimeter. Som vanleg for kardinalar syner dei kjønnsdimorfisme i fjørdrakta. 

Grunnfarga er brunt og grått. Hannar i hekkedrakt har ei gul augebrynstripe som startar ved nebbrota. Stripa er bleik, nesten kvit i begge ender. Hovud elles grått. Han har ei kvit og gul mustasjestripe, kvit hake over svart strupe, under det igjen gult i brystet. Oversida er dominert av grått med mykje brunt på vengene. Hofuglar er som ei bleika utgåve av hannar, men har tydeleg gult fargeskjær i bryst og på heile undersida. 

Hekkeområde er i USA med eit sentralt kjerneområde og eit langt vidare område med spreidd hekking nordaust til Dei store sjøane og litt inn i sørlegaste sentrale provinsar av Canada. Overvintring skjer i nordlegaste Sør-Amerika og langs stillehavskysten av Mellom-Amerika. Opptil 30 % av populasjonen, nær 3 millionar individ, kan samlast i ein flokk i Venezuela.

Dette er ein art som trivst i grasdekte område, habitata er opne, i hekketida t.d. på prærie. Dei er insektetarar i hekketida elles er føda i stor grad vegetabilsk.
 
Storleiken på populasjonen er ikkje estimert og er trudd å vere stabil. Arten er klassifisert som globalt livskraftig.

Spontant i Noreg
Det finst ein einaste observasjon av sisselsporv i Noreg, tilbake til 1981 i Måløy, Sogn og fjordane.

Kjelder  
 Brewer, D. (2019)  Dickcissel (Spiza americana) I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 5. oktober 2019
Referansar

Bakgrunnsstoff 

kardinalfamilien amerikanske sporvefuglar i Noreg
Bladet Tyrihans

Tyrihans var eit norsk skjemteblad som kom ut frå 1881 til 1958. Då det opphøyde var Tyrihans det siste av vittigheitsblada frå stordomsitda på 1880- og 1890-talet. Frå 1892 til hundreårsskiftet var Holger Sinding redaktør for bladet.

Bilettrykk og utgjevingar
I byrjinga blei teikningane for det meste attgjevne i xylografisk utføring. Deretter kom rasterpapir og sinkklisjear til å ta over. I 1890-åra blei det også vanleg å trykka omslaget i fargar, og etter hundreårsskiftet å leggja til ein eller eit par fargar, som raudt og gult, som saman kunne gje ein nyanse av oransje.

Bladet kom ikkje ut i åra 1905 til 1911. Då det gjenoppstod i 1912 var det med ny årgangsnemning (dvs. som ny rekkje 1/1912), utgjeve av Kunstforlaget Munin.

Illustratørar
Fleire kjende illustratørar teikna for bladet, mellom anna Gustav Lærum, Olaf Gulbransson, Ragnvald Blix (som også var redaktør for Tyrihans i 1901), Jan Lunde og Fredrik Stabel.

I 1898 teikna Jacob Sømme (1862-1940) ein reklameplakat for skjemtebladet. Utgjevar var Hagen & Kornmann.

Kjelder

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Tyrihans (vittighetsblad)» frå ,  den 5. oktober 2019.  
 

Norske skjemteblad
Skipingar i 1881
Nedleggingar i 1958
Norskspråklege tidsskrift
Tidlegare norske tidsskrift
Tyrihansprisen

Tyrihansprisen «Vil du være med så heng på», ofte berre kalla Tyrihansprisen, er ein norsk ærespris til nokon som har bidrage mykje til norsk figurteaterkunst, som dokketeater og liknande. Han blir delt ut anna kvart år av UNIMA-Norge, den norske foreininga for figurteater, og kan gå til ein enkeltperson, ei gruppe eller ein institusjon. Prisen blei stifta på initiativ frå Birgit Strøm, som overrekte prisen til den første mottageren, Tatjana Zaitzow, i 1997.

Prisen er ein statuett utforma av bilethoggaren Nina Sundbye.

Prisvinnarar 
 1997: Tatjana Zaitzow, figurteaterkunstnar
 1999: Barthold Halle, instruktør
 2001: Riksteatret
 2003: Lisbeth Narud, scenograf og dokkedesignar
 2005: Anne Helgesen, figurteaterkunstnar
 2007: Agder teater v/Giert Werring
 2009: Bjørg Mykle
 2012: Mona Wiig
 2015: Figurteatret i Nordland

Kjelder 

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Tyrihansprisen» frå ,  den 5. oktober 2019.  
 
Teaterprisar
Norske kulturprisar
Dokketeater
Skipingar i 1997
Henrik II av Frankrike

Henrik II () var konge av Frankrike frå 31. mars 1547 til han døydde. Han var medlem av fyrstehuset Valois og son og etterfølgjar av Frans I av Frankrike.

Liv og virke

Bakgrunn 

Henrik var fødd på slottet Saint-Germain-en-Laye som son av Frans I og Claude av Frankrike. Far hans blei teken til fange i slaget ved Pavia i 1525 av erkefienden sin, keisar Karl V, og blei halden som fange i Spania. Til gjengjeld for hans frigjevinga hans blei det gjort ein avtale om at die to sønene hans Henrik og Frans (1518-36) skulle sendast til Spania og overta plassen hans i fengselet. Brørne sat fanga i Spania i tre år.

Katarina av Medici og Diane de Poitiers 
Henrik inngjekk eit arrangert ekteskap med Katarina av Medici den 28. oktober 1533, då begge var fjorten år. 

Året etter innleidde Henrik eit forhold til den 35-årige enka Diane de Poitiers. Dei hadde tidlegare hatt ein nær venskap, og ho hadde omfamna han offentleg den dagen han blei send til Spania. Diane blei Henrik sin fortrulege ved hoffet, og i dei neste 25 år aoppnådde ho stor innverknad og underskreiv attpåtil kongelege dokument. Mot denne sjølvsikre, mogne og intelligente kvinne hadde Katarina ingen sjanse. Diane insisterte likevel på at Henrik skulle vera nok med Katarina til å få arvingar.

Konge 
Då Henrik sin storebror Frans døydde i 1536 etter ein tenniskamp, blei Henrik tronfølgjar. Han etterfølgde far sin på trona på 28-årsdagen sin, og blei krona til konge av Frankrike den 25. juli 1547 i Notre-Dame-katedralen i Reims.

Regjeringstida hans var prega av krigen mot Austerrike og den valdsame forfølginga av dei protestantiske hugenottane. Kongen lét dei brenna levande, eller lét tunga skjera ut på dei som straff for trua deira. Mistanke åleine kunne føra til fengsel på livstid. 

Henrik var òg særs streng mot legar i samtida, og meinte dei skulle skuldast for drap dersom familiemedlemmer meinte dei hadde forårsaka døden til ein pasient.

Død 
Henrik dreiv entusiastisk med jakt og turneringar. Under eit tevling halden 1. juli 1559 for å feira ein fredsavtale med erkefienden Habsburg og giftarmålet mellom dottera Elisabet og Filip II av Spania, fekk han eit stykke av lansen til Gabriel Montgomerys (kaptein for den kongelege skotske livgarden) inn gjennom auget og inn i hjernen. Kongen lei frykteleg av skadane og døydde av dei.

Då Henrik låg på dødsleiet, avgjorde Katarina suverent kven som kunne få tilgang til kongen. Sjølv om han fleire gonger spurde etter elskerinna, Diane de Poitiers, nekta Katarina ho å kome. Etter at Henrik døydde fekk Katarina forvist Diane frå hoffet.

Henrik blei etterfølgd av sonen Frans II, som døydde året etter, og så blei etterfølgd av dei to brørne sine. Mor deira fungerte som regent.

Kjelder 

<div class="references-small">
Denne artikkelen bygger på «Henrik II av Frankrike» frå ,  den 6. oktober 2019.  
 

Franske kongar
Folk frå Saint-Germain-en-Laye
Franskmenn frå 1500-talet