alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Xylitol

Xylitol er eit naturleg søtstoff, eit kvitt, nesten luktfritt sukkeralkohol som finst i krystallinsk pulverform.

Utvinning 

Xylitol kan utvinnast frå bjørk. Dette skjer ved at ein tek hemicellulosen, også kalla xylan, som har fått namnet sitt frå gresk xylon, tre. Av dette stoffet vinn ein ut sukkeret xylose, som under høgt trykk med hydrogen blir redusert til xylitol. Stoffet finst òg i bringebær og plommer.

Bruk 
Søtstoffet vert brukt i sukkerfrie søtsaker som tyggegummi. Det fører ikkje til tannråte på same måte som sukker, og undersøkingar har vist at det til og med kan verna tennene. Stoffet fører til auka spyttproduksjon som reinsar munnen. Det kan òg hjelpa til med å reparera små hol og redusera plakk ved å trekka til seg skadelege mikroorganismar i munnen som så svelt av mangel på vanleg.

Xylitol er òg eit søtstoff som kan brukast av diabetikarar ettersom det inneheld om lag 40 % færre kaloriar (2,4 per gram) og blir teke opp i blodet seinare enn vanleg sukker. 

Det har òg vist seg at xylitoltyggi kan motverka øyreinfeksjonar. Tygging og svelging hjelper til med å reinska mellomøyret og å få vekk øyrevoks, medan xylitolen motverker bakterievekst i øyretrompeten mellom nasen og øyrene.

Bakgrunnsstoff 
 doktoronline.no : Xylitol og ørebetennelse
 Nasjonal forskingsinformasjon: Effektar av fluorid og xylitol på plakkbakteriers metabolisme, plakkdannelse og gingivittutvikling

Hjelpestoff
Søtingsmiddel
Sukkeralkoholar
Pablo Neruda

Pablo Neruda () var psevdonymet til den chilenske diktaren, diplomaten og kommunisten Ricardo Eliecer Neftalí Reyes Basualto, som ein reknar for å vera ein av dei mest framståande diktarane i Latin-Amerika på 1900-talet. 

Forfattaren Gabriel García Márquez kalla han for «den største diktaren i det tjuande hundreåret». Psevdonymet sitt tok han frå den tsjekkiske forfattaren og diktaren Jan Neruda; seinare vart det det verkelege namnet hans. Neruda mottok fleire prisar, mellom anna Nobelprisen i litteratur i 1971.

Bakgrunnsstoff 
 Kort biografi på nobelprize.org (på engelsk)
 Fundación Neruda  (på spansk og engelsk)
 Elementære oder  (hyllest til grønsakene, på engelsk)

Neruda, Pablo
Neruda, Pablo
Neruda, Pablo
Tsjekkisk

Tsjekkisk er eit av dei vestslaviske språka, saman med slovakisk, polsk, pommersk, og sorbisk. Det vert tala av dei fleste i Tsjekkia og av tsjekkarar over heile verda (totalt har om lag tolv millionar tsjekkisk som morsmål). Tsjekkisk ligg veldig nær slovakisk og polsk, og tsjekkarar og slovakarar skjønar vanlegvis einannan godt.

Tsjekkisk blir gjerne delt inn i fire hovuddialektar: Bøhmisk, sentral-moravisk, aust-moravisk (eller moravisk slovakisk) og silesisk. Aust-moravisk er ei overgangsform mellom tsjekkisk og slovakisk, medan silesiske dialektar går inn i eit dialektkontinuum med polsk. Det tsjekkiske skriftspråket byggjer på Praha-dialekten, som er bøhmisk. Eit standardtalemål som byggjer på litterært tsjekkisk påverkar og trenger ut mykje lokal variasjon.

Kjelder

Czech ,  UCLA Language Materials Project

Bakgrunnsstoff 

 Ethnologue report for Czech (på engelsk)

 *
Slaviske språk
Tsjekkia
Einskildspråk
Slovakisk

Slovakisk er eit indoeuropeisk språk som blir tala først og fremst i Slovakia. Slovakisk høyrer, saman med mellom anna tsjekkisk, polsk og sorbisk, til den vestslaviske gruppa av slaviske språk. Slovakisk ligg svært nært tsjekkisk, og både slovakarar og tsjekkarar skjønar einannan godt.

Ein skriv slovakisk med latinske bokstavar, men med diakritiske teikn som markerer stemde konsonantar: č, ď, ľ, ň, š, ť, ž.

Slovakisk er offisielt språk i republikken Slovakia og i Vojvodina i Serbia og Montenegro. Slovakisk er minoritetsspråk i Tsjekkia, Ungarn, Serbia og i somme andre austeuropeiske land.

Bakgrunnsstoff 
 Ethnologue report for Slovak (på engelsk)

 
Slaviske språk
Slovakia
Einskildspråk
K

K (k) er den ellevte bokstaven i det latinske alfabetet. Han stammer frå greske kappa (Κ, κ), som i latin og i dei romanske språka så godt som heilt er avløyst av c. Lydverdien til bokstaven er i regelen ein ustemt, bakre plosiv, men føre fremre vokalar på norsk og svensk har han oftast lydverdien [kj] (på norsk føre e, i og ei, øy, bortsett frå visse namn og framandord).

Ord som ikkje finst på k, bør søkast under c. Merk òg at både den greske bokstaven x og den russiske bokstaven x blir transkribert som kh, til dømes Khalkis og Kharkov.

K kan vise til

 K - kjemisk symbol for grunnstoffet kalium
 K - I SI-systemet eit symbol for grunneininga Kelvin (temperatur)
 K - symbol for varmeoverføringskoeffisient (varmegjennomgangskoeffisient). Her blir òg k nytta. 
 K - på tyske bilskilt: Köln
 K - på austerrikske bilskilt: Klagenfurt
 K - på norske bilskilt før 1971: Vest-Agder fylke
 K – i skandinaviske og tyske ordenar forkorting for kommandør (tysk Komtur eller Kommandeur), vanlegvis den høgaste graden i ordenen. I britiske ordenar er han forkorting for Knight.

k kan vise til
 k - I SI-systemet eit symbol for kilo. Skrive føre eit einingssymnbol tydet det at eininga skal multipliserast med 1000. Innan IT står k (kilo) for 210 = 1024. Til dømes er 1 kB = 1 kilobyte = 1024 bytes.
 k (i kursiv) - symbol for Boltzmann-konstanten = 1,380 662 · 10–23 J/K.

Kjelder

Det latinske alfabetet
Molde videregående skole

Molde videregående skole er ein vidaregåande skole med musikk, media og kommunikasjon, formgjevingsfag, realfag, samfunnsfag og språkfag. I daglegtale blir han kalla «Gymnaset».

Kvart år sett nokre av elevane opp eit skodespel og ein russerevy, medan alle ved studieretninga for musikk, dans og drama – som blir driven saman med Molde kulturskole – tredje kvart år sett opp ein musikal.

Historie 
Skulen blei skipa som mellomskule i 1832. I 1863 fekk han rang som «lærd skole», kor elevane kunne avleggje examen artium.

Ein av dei tidlege elevane, Bjørnstjerne Bjørnson, kalla mellomskulen «en liden, meget pyntelig skole / på hvilken både kirke og stat kunde stole». Da han drog frå byen 17 år gammal, var det med orda «Nu farvel! fordømte Skole / Nu farvel! mit Fængselshul» i hugen.

Frå 1880-åra er det kjent at skulen hadde eit gymnasiastsamfunn med eiga elevavis, kor mellom andre Johan Scharffenberg skreiv.

Skulebygg 
I skuletida til Bjørnson på 1840-talet låg skulebygningen ved elvemunningen. Sidan 1925 har skulen lege rett nordvest for Øvre bru, vis-à-vis den tidlegare folkeskulen (som no er vekk). Forutan hovudbygningen i empirestil, som framleis er i bruk, har fleire bygg kome til etter kvart.

Tidlegare namn 
 Molde Middel & Realskole (nemnt 1861)
 Molde Lærd- og Realskole (nemnt 1872)
 Molde latingymnasium og middelskole (nemnt 1879)
 Molde middelskole og latingymnasium (nemnt 1887)
 Molde kommunale høgre ålmennskule (1929–)
 Molde vidaregåande skole (nemnt 1994)

Nokre rektorar 
 Alexander Brinchmann (1859–93)
 Leiv Heggstad (1931–45)
 Asgaut Bore
 Helge Linge
 Thorbjørn Myhre

Kjende tidlegare elevar 
 Bjørnstjerne Bjørnson (elev 1844–49), forfattar
 Olaus Fjørtoft (latinelev 1861–66), journalist
 Kristofer Kristofersen (elev til 1869), forfattar og journalist
 Johan Scharffenberg (elev 1882–88), psykiater og sosialpolitikar
 Knut Ødegård (elev til 1965), forfattar
 Kjell Magne Bondevik, statsminister
 Jo Nesbø, musikar og forfattar
 Bernt Hulsker, fotballspelar
 Endre Ruset (elev til 2001), forfattar

Kjelder 
 Dokumentasjonsprosjektet. Tekstsamlinga. Bjørnstjerne Bjørnson, samla verk, band 8, Digte og sange 1880
 Heimeområdet til Molde videregående skole

 Kjell Ove Nybø Hattrem: «Professor Jacob Tanner forteller fra si ungdomstid i Molde (i samtale med Per Amdam og Nils Parelius)», i Årsskrift (Romsdal sogelag, Molde 1997)

Molde kommune
Vidaregåande skular i Møre og Romsdal
Skipingar i 1832
Romsdalsposten

Romsdalsposten var ei norsk avis som vart utgjeven i Kristiansund. Ho gjekk inn i 1986, men heldt fram i nokre år som Nordmørsposten.

Nokre redaktørar 
 Kristofer Kristofersen
 Olai Olsen (1888–90)
 Jonas Hestnes (nemnt 1905)
 Toralv Øksnevad (1927–33)
 Paul Ohrvik
 Svein Bjørnerem 1983 - 87

Kristiansund kommune
Nordmøre
Tidlegare aviser i Møre og Romsdal
Tidlegare norske aviser
Norske aviser etter namn
Skipingar i 1876
Nedleggingar i 1986
Sprachbund

Sprachbund, eller «språkknippe», er ein språkvitskapleg term for språk som ikkje er i slekt, men som har vorte meir lik kvarandre som resultat av at dei blir snakka nær kvarandre, gjerne av fleirspråklege talarar. Det klassiske dømet på sprachbund er Balkan, der gresk, albansk, serbisk/kroatisk, makedonsk, bulgarsk og tildels rumensk har ein del grammatiske trekk til felles som ein ikkje kan finne i slektspråka deira.

Lingvistikk
Bjørn Skaare

Bjørn «Botta» Skaare () vert rekna som Noregs beste ishockeyspelar gjennom tidene. Han vart kalla
«The most exciting player to enter hockey since Bobby Hull» av Kansas City Star i desember 1978.

Skaare vart tildelt Gullpucken i 1981, og vann the double med Furuset Ishockey i 1983.

Klubbar 
 Furuset IF
 Färjestad
 Kansas City Red Wings (farmerlag)
 Detroit Red Wings (1 kamp)
 Klagenfurt
 Bergen/Djerv

Bakgrunnsstoff 
http://ulvene.no/botta/ 
 

Norske ishockeyspelarar
Idrettsutøvarar frå Oslo
Norske deltakarar under vinter-OL 1984
Ishockeyspelarar under vinter-OL 1984
Belgisk Kongo

Belgisk Kongo var ein belgisk koloni i Sentral-Afrika frå 1908 til 1960. Kolonien blei overteken av den belgiske staten den 15. november 1908 frå kong Leopold II av Belgia, som hadde hatt personeig herredøme over han i åra 1885-1908 under namnet Fristaten Kongo eller Kongostaten. Etter sjølvstendet 30. juni 1960 fekk området namnet Kongo, seinare Zaire og så Den demokratiske republikken Kongo eller Kongo-Kinshasa. Den mineralrike provinsen Katanga blei under kolonitida i stor del administrert av gruveføretaket Union Minière du Haut Katanga. 

Landet omfatta størstedelen av Kongobekkenet med ei flatevidd på 2 345 000 km².

Historie

Skipinga av Belgisk Kongo 
Leopold II av Belgia hadde føregangaren Fristaten Kongo som personleg eigedom. 1906 blei det skandale i Belgia då ei parlamentarisk utgreiing skulda kongen for å ha vanstyrt Kongo. Det viste seg at rovdrifta til kongen på naturresursar i Kongo, særleg naturgummi og elfenbein, hadde ført til ein kraftig nedgang av befolkninga i landet. Diamantar hadde då enno ikkje blitt oppdaga i Kongo. I 1908 overtok den belgiske staten styret av Kongo etter ei avgjerd av det belgiske parlamentet og ikkje minst press frå andre land. Det nye styret blei danna frå koloniministeren og koloniråd (Conseil Colonial) i Belgia med sete i Brussel. Den lovgjevande makta over Belgiske Kongo låg hjå det belgiske parlamentet. Den høgaste representanten for Belgia i Kongo var generalguvernøren.

1908–1945 

Etter at den belgiske staten hadde overteke styret fortsette rovdrifta med plantasjar og gruver. Kongo var dominert av dei mektige konsesjonsselskapa, hovudsakeleg Société Générale som blei skipa i 1928 og Union Minière du Haut Katanga skipa i 1906. Dei store selskapa heldt på den politiske og økonomiske makta si fram til 1960-talet. I 1933 mista den føretaksstyrte provinsen Katanga sjølvstyret.

Under første verdskrigen kjempa belgiske troppar mot Tyskland og okkuperte Rwanda-Urundi (dagens Rwanda og Burundi). Etter krigen mista Tyskland koloniane sine og Rwanda og Urundi blei etterkvart innlemma i det belgiske styret over Kongo. I 1946 blei området skilt ut att frå embetsverket i Kongo og i 1962 blei det sjølvstendig. 1926 forbaud kolonialmakta alle afrikanske organisasjonar, òg religiøse. Same året blei embetsverket flytt til Léopoldville (no Kinshasa).

Under andre verdskrigen kom Belgisk Kongo å få ei viktig strategisk rolle som leverandør av råvarer til dei allierte, mellom anna blei det henta ut uran her til det amerikanske atombombeprogrammet. Dette førte til ein økonomisk boom. Kongolesarane fekk grunnleggjande utdanning og medisinsk tilbod, men blei ikkje tillatne å ta del i det belgiske embetsverket.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Belgiska Kongo» frå ,  den 28. juli 2021.  
 
1900-talet i Belgia
1900-talet i Afrika
Statar og territorium nedlagde i 1960
Tidlegare land i Afrika
Kongolesisk historie
1800-talet i Belgia
Skipingar i 1908
Råolje

Råolje er flytande petroleum og er ei etterspurt handelsvare verda rundt. Vi nyttar omgrepet råolje om olja før ho er raffinert, men etter at oppløyst vatn og naturgass er fjerna.

Ein nyttar ulike parametrar for å fastsetje karakteristikken åt råolja frå ein førekomst. Dei viktigaste er: 
 API tyngd (grader, høg verdi for lett olje), òg som
 tettleik (masse/volum),
 sulfatinnhald (prosent) – syre 
 koaguleringspunkt (grader Celsius),

Ettersom tilgangen på råolje er avgrensa og ulikt fordelt mellom landa i verda, så har prisen og fluktuasjonen i prisen stor innverknad på utanriksøkonomien i kjøparland og seljarland. Råolje vert transportert frå produksjonsstaden til marknaden gjennom røyr eller med tankskip.

Kjelder 
 Oljeordliste, Oljedirektoratet
 Døme råoljekarakteristikkar hos CrudeMonitor.ca (engelsk)

Bakgrunnsstoff 
 Ole Gunnar Austvik: «Grenser for oljeprisen;  Scenarieplanlegging som metode til å forstå utviklingen i oljeprisen». Sosialøkonomen nr. 3, Mars 1993. .

Petroleum
Råvarer
Bartolomé de Las Casas

Bartolomé de Las Casas () var ein spansk dominikanarprest og nybyggjar i den nye verda. Han vart fødd i Sevilla og døydde i Madrid, men var i mellomtida den første biskopen av Chiapas.

Las Casas vart kjend for at han forsvara rettane til dei innfødde mot det brutale folkemordet som var sett i gang av dei spanske nybyggjarane. Pamfletten hans «Ei kort framstilling av øydelegginga av (Vest)-India» (Brevísima relación de la destrucción de las Indias) frå 1552 gjev ei fyldig skildring av alt det fælslege dei spanske conquistadorane gjorde.

Bakgrunn 
Så tidleg som i 1500 var det ein kontrovers mellom Christofer Columbus og dei geistlege på den eine sida og dronning Isabella av Castilla på den andre sida om statusen åt dei innfødde i Amerika. Sjølv om slaveri på den tida var å rekne som ein legal institusjon, så meinte dronninga at indianarar var jamgode med alle andre undersåttar. Derfor kunne dei ikkje gjerast til slavar meinte ho. Columbus, derimot støtta seg på pavestolen som slo fast at indianarar ikkje var nemnd i Bibelen, dei var «defekte» menneske og «høvelege slavar». Dronninga vedtok loven slik ho ønskte den, men i praksis vart det slik at Las Casas observerte at forbodet mot indianarslaveri ikkje vart følgt, han skreiv rapportar med eigne augevitneskildringar om ugjerningar og han fordømde framferda åt dei spanske conquistadorane ved fleire høve. Det kom då i gang eit etisk og filosofisk ordskifte i Spania om krona sine rettar og plikter. 

Som ein av undersåttane til kong Filipp II av Spania forklarte Las Casas at han i byrjinga støtta alt det barbariske landsmennene hans gjorde. Men han vart snart overtydd om at overgrepa til sist ville føra til at Spania braut saman i form av ein guddommeleg hemn. Ifølgje Las Casas var det spanjolen sitt ansvar å omvenda dei innfødde til katolisismen og med det gjera dei til lojale undersåttar istadenfor å drepa dei. For at dei ikkje skulle enda som slavar føreslo Las Casas at ein skulle henta afrikanarar til Amerika og nytta dei som slavar i staden. Seinare endra han meining om dette då han såg korleis slaveriet virka på afrikanarane.

Etterpå 
Opprøret frå Las Casas fekk følgjer, kyrkja snudde, dei innfødde i Amerika skulle reknast å nedstamme frå Adam og Eva, dette blei seinare stadfesta av pave Paul III i 1537. Enn vidare kom ein ny doktrine som gav krona påbod om å verne dei innfødde. 

Den polemiske og til tider overdrivne skildringa til Las Casas blei lenge etterpå brukt som skyts frå andre europeiske nasjonar til å fyra opp under leyenda negra, «den svarte legenden» om at spanjolar var grusomme og blodtørstige folk.

Anna 
Nokre kjelder hevdar at Las Casas var etterkommar av ein converso altså ein spansk jøde som vart tvungen til å konvertera til kristendommen.

Kjelder 

 Finn Fuglestad, Latin-Amerika og Karibiens Historie, Cappelen Akademiske Forlag (1994)

Spanjolar
Dagen for galisisk litteratur

Dagen for galisisk litteratur, Día das Letras Galegas, er ein høgtidsdag i den spanske regionen Galicia som er blitt feira kvar 17. mai sidan 1963. Datoen er den same som Cantares Galegos, det første galisiske litterære verket i moderne tid, blei gjeven ut av Rosalía de Castro i 1863.

Kvart år vel det kongelege galisiske akademiet, Real Academia Galega, ein galisisk forfattar som skal hedrast denne dagen. Forfattaren skal vera avliden, og er som regel ein enkeltperson. Berre ein gong, i 1998, blei dagen «delt» mellom dei tre mellomalderforfattarane Martín Códax, Xohán de Cangas og Mendinho.

Dagen blir òg brukt til å oppmuntra bruk av galisisk språk, som er truga i byområde og blant ungdom.

Forfattarar heidra på dagen for galisisk litteratur 

 1963: Rosalía de Castro
 1964: Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
 1965: Eduardo Pondal
 1966: Francisco Añón Paz
 1967: Manuel Curros Enríquez
 1968: Florentino López Cuevillas
 1969: Antonio Noriega Varela
 1970: Marcial Valladares Núñez
 1971: Gonzalo López Abrente
 1972: Valentín Lamas Carvajal
 1973: Manuel Lago González
 1974: Xoán V. Viqueira Cortón
 1975: Xoán Manuel Pintos Villar
 1976: Ramón Cabanillas
 1977: Antón Vilar Ponte
 1978: Antonio López Ferreiro
 1979: Manuel Antonio
 1980: Kong Alfonso X O Sabio (den lærde) av Castilla
 1981: Vicente Risco
 1982: Luis Amado Carballo
 1983: Manuel Leiras Pulpeiro
 1984: Armando Cotarelo Valledor
 1985: Antón Losada Diéguez
 1986: Aquilino Iglesia Alvariño
 1987: Francisca H. Garrido
 1988: Ramón Otero Pedrayo
 1989: Celso Emilio Ferreiro
 1990: Luis Pimentel
 1991: Álvaro Cunqueiro
 1992: Fermín Bouza-Brey
 1993: Eduardo Blanco Amor
 1994: Luis Seoane
 1995: Rafael Dieste
 1996: Xesús Ferro Couselo
 1997: Ánxel Fole
 1998: Martín Códax, Xohán de Cangas og Mendinho
 1999: Roberto Blanco Torres
 2000: Manuel Murguía
 2001: Eladio Rodríguez
 2002: Frei Martín Sarmiento
 2003: Antón Avilés de Taramancos
 2004: Xaquín Lorenzo Fernández
 2005: Lorenzo Varela
 2006: Manuel Lugrís Freire
 2007: María Mariño
 2008: Xosé María Álvarez Blázquez
 2009: Ramón Piñeiro
 2010: Uxío Novoneyra
 2011: Lois Pereiro
 2012: Valentín Paz-Andrade
 2013: Roberto Vidal Bolaño
 2014: Xosé María Díaz Castro
 2015: Xosé Filgueira Valverde
 2016: Manuel María
 2017: Carlos Casares
 2018: María Victoria Moreno
 2019: Antón Fraguas

Kjelder 

Mai
Galisisk litteratur
Galisisk språk
Språkdagar
Dagen for galisisk litteratur
Bosnia-Hercegovina

Bosnia-Hercegovina er eit land sør i Europa. Det grensar til Kroatia i nord, vest og sør, til Serbia og Montenegro i aust, og har ei kort kystline til Adriahavet ved byen Neum.

Geografi 

Landet har stort sett fjellandskap og ligg sentralt i Dei dinariske Alpane. Den nordaustlege delen av landet strekkjer seg inn i sørlege område av Den pannoniske sletta, medan sørlege delar av landet grensar til Adriahavet. Landet har berre 20 km kystline rundt byen i Neum i Hercegovina-Neretva kommune, men er innelåst mellom kroatiske landområde og territorialfarvatn. 

Namnet på landet kjem frå dei to regionane Bosnia og Hercegovina, som aldri har hatt noko definert grense mellom seg. Bosnia utgjer den nordlege delen av landet (om lag 80 %), medan Hercegovina utgjer den sørlege middelhavsregionen. 

Store byar er hovudstaden Sarajevo, Banja Luka, Bijeljina, Tuzla, Zenica og Mostar, som er hovudstad i Hercegovina. 

Nær 50 % av Bosnia-Hercegovina er dekt av skog. Dei største skogane finn ein sentralt og i austleg og vestlege delar av Bosnia. Nordlege område av Bosnia har svært grøderike jordbruksområde langs elva Sava. 

Det er sju store elvar i Bosnia-Hercegovina: Una, Sana, Vrbas, Bosna, den lengste elva innanfor Bosnia, Drina, som dannar grense mellom Bosnia og Serbia, Neretva og Sava, som er den lengste av elvene som er innom Bosnia-Hercegovina, men ikkje den lengste elva i sjølve landet. Sava renn gjennom Serbia, Bosnia-Hercegovina og Kroatia. Ho dannar den naturlege grensa mellom Bosnia-Hercegovina og Kroatia.

Klima 

Bosnia-Hercegovina har eit variert klima der vêrtilhøva kan endre seg mykje over korte avstandar. Lågtrykk i Middelhavet pøser mild og fuktig luft inn mot denne fjellrekkja om vinteren, og vestsida er eit av dei våtaste områda av Europa. Somme stader langs vestsida av Dei dinariske alpane kan få 4000 mm på eit år, medan kystbyane berre får om lag 1000 mm. Midtsumars er det stort sett berre sol, og dei indre områda kan få svært høge temperaturar. Mostar, ved Neretva, er ein av dei varmaste byane i Europa. 

Dei lågareliggande områda i nord har eit klima som er meir likt Sentral-Europa. Nedbørsmengdene minkar mot aust, og vinteren er skya, sjølv i dei turraste områda. Vind frå sør kan strøyme nordover, og fønvind kan gje temperaturar over 10 °C, eller kald luft (kalla kosavavind) frå Karpatane kan strøyme sørover. Fjella i vest vernar desse områda frå den kjøligare havlufta, så temperaturane om sumaren kan bli svært høge.

Næringar og ressursar

Jordbruk 

Dette er hovudnæringa i Bosnia-Hercegovina.
Bøndene dyrkar kveite, mais, frukt, grønsaker, vindruer og tobakk.
Storfe og sauehald er òg svært viktig.

Industri 

Bosnia har mykje militærindustri, men også stålindustri,
forsvarsindustri, og industri som lagar reiskapar.

Ressursar 
Brunkol, jernmalm, bly, sink, mangan og bauxitt er vanlege ressursar.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Bosnia-Hercegovina
Land i Europa
Vestlandsnytt

Vestlandsnytt er ei lokalavis i Møre og Romsdal, hovudsakleg for kommunane Herøy og Sande. Avisa kjem vanlegvis ut to gongar i veka (tysdag og fredag).
 
Avisa vart skipa av Olav Aurvoll i 1935. På midten av 1950-talet tok Frantz G. Frantzen over som eigar og drivar, ei rolle Fred Frantzen vidareførte etter faren sin bortgang tidleg på 70-talet.

Vestlandsnytt vert eigd og drive av Vestlandsnytt AS som i 2017 vart kjøpt opp av Sunnmørsposten. Ansvarleg redaktør er Endre Vorren.

Opplagstal

Kjelder 

Norske lokalaviser
Aviser i Møre og Romsdal
Herøy kommune i Møre og Romsdal
Sande kommune i Møre og Romsdal
Norske aviser etter namn
Skipingar i 1936
Egon Krenz

Egon Krenz () er ein tidlegare kommunistisk politikar i DDR, som han leidde etter partifellen sin Erich Honecker frå 18. oktober til 6. desember 1989.

Bakgrunn 
Krenz var fødd i Kolberg (no Kołobrzeg i Polen). Familien hans slo seg ned i Damgarten i Nordvorpommern etter at tyskarar blei utviste frå Hinterpommern i 1944.

Politikk 
Krenz gjekk inn i Sozialistische Einheitspartei Deutschlands i 1955. Han var lenge leiar av den kommunistiske ungdomsorganisasjonen i DDR FDJ, og også av barneorganisasjonen Junge Pioniere (1971-1974). I 1989 var han leiar for DDR i tre månader, fram til landet og «jernteppet» braut saman.

Etter den tyske gjenforeninga vart han stilt for retten for brotsverk som hadde hendt under den kalde krigen, spesielt drapa på personar som freista flykta over muren i Berlin, og for å ha vore ansvarleg for dei vala DDR-regimet hadde manipulert og andre kriminelle aktivitetar. Etter lange rettssaker vart han i 1997 dømd til seks og eit halvt år i fengsel. Sidan han anka dommen vart han likevel sett fri frå varetekt medan ein venta på behandlinga av anken. I 1999 stadfesta den tyske høgsteretten dommen. Krenz skildra det som «sigersjustis» og «kald krig i rettssalen». 11. januar 2000 avviste forfatningsdomstolen ei klage frå Krenz, og 13. januar byrja han soninga i Berlin-Spandau. Han vart sett fri før tida etter å ha sona i tre år jula 2003, og etter at ei psykiatrisk undersøking slo fast at det var forsvarleg å sette han fri. Etter frigjevinga slo han seg stilt ned i Dierhagen i Mecklenburg.

Bakgrunnsstoff 
 Friheten: «Egon Krenz endelig løslatt» 

Tyske politikarar
Leiarar for DDR