alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Nils Peter Bernhard Hjelmberg

Nils Peter Bernhard Hjelmberg () var ein dansk statsborgar, fødd i København, som arbeidde for tysk politi i Noreg under den andre verdskrigen.

Hjelmberg kom til Noreg i oktober 1942 som kontormann ved det tyske sikkerheitspolitiet i Bergen. I januar 1944 vart han overført til Gestapo, avdeling IV E som tolk og hjelpepolitimann, og han stod i stillinga til kapitulasjonen. Han vart dømd til livsvarig fengsel for krigsbrotsverk i Gulating lagmannsrett 18. mars 1946. Høgsterett dømde han 4. juli 1946 til døden, og han vart avretta på Sverresborg i Bergen 8. august 1946.

Sjå og 
Landssvikoppgjeret

Noreg under andre verdskrigen
Danskar i andre verdskrigen
Dømte krigsforbrytarar
Folk avretta ved skyting
Danske politifolk
Willi August Kesting

Willie August Kesting () var ein tysk hemmeleg politimann som blei dømd og avretta for krigsbrotsverk i Noreg etter andre verdskrigen.

Kesting var utdanna som møbelsnekkar. Han var med i SA frå mai 1932, og gjekk inn i det tyske hemmelege politiet då Hitler kom til makta i 1933. I 1941 kom han til Noreg som overassistent ved Sicherheitsdienst avdeling IV A i Bergen, og vart kriminalsekretær og leiar for avdeling IV E den 6. oktober 1944. Kestingleia avdelinga til kapitulasjonen, og vart i Gulating lagmannsrett dømd til døden for krigsbrotsverk (mishandling og drap) 18. mars 1946. Etter stadfesting av dommen i Høgsterett 4. juli 1946, vart han avretta på Sverresborg 8. august 1946.

Sjå og 
 Landssvikoppgjeret

Tyskarar i Noreg under andre verdskrigen
Dømte krigsforbrytarar
Folk avretta ved skyting
Ny-Ålesund

Ny-Ålesund er ein tettstad inst i Kongsfjorden på Svalbard, og den 4. nordlegaste busettinga i verda.

Her held forskingsinstitusjonar frå fleire land til. Ny-Ålesund forskingsstasjon blir driven av Kings Bay AS som er kalla opp etter gruveselskapet Kings Bay som hadde verksemd her frå 1909 til 1963.

Ny-Ålesund flyplass, Hamnerabben og ei sjøhamn på sørsida av Kongsfjorden gjev kommunikasjon med omverda.

Historie 

Kvalfangaren Jonas Poole fortalde alt i 1610 at det fanst kol i området. I 1909 byrja ein så smått å vinna det ut, men det var då Peter S. Brandal kom med i 1917 største utbygginga tok til. Reiaren frå Ålesund trong kol til skipa sine, og fekk ikkje frå Storbritannia fordi han var blitt svartelista for å ha handla med Tyskland medan første verdskrigen var i gang.

Då krigen slutta gjekk kolprisen ned, og drifta blei for kostbar. Den norske staten gav støtte til fortsatt drift, noko som styrkte det norske kravet på Svalbard.

Gruvedrifta heldt fram til 1960-talet, då ei stor ulukke den 5. november 1962 drap 21 arbeidarar. Desse dødsfalla, som kom på toppen av over 60 i all tida gruvene hadde vore i drift, førte til den politisk dramatiske Kings Bay-saka, og at gruvedrifta blei nedlagd.

I 1968 byrja Norsk Polarinstitutt sin forskingsaktivitet på staden, og på 80- og 90-talet følgde institusjonar frå ei rekke andre land etter. I dag har institusjonar frå Noreg, Tyskland, Storbritannia, Italia, Japan, Frankrike, Sør-Korea og Kina alle aktivitet i Ny-Ålesund. Elles har Ny-Ålesund fått ein plass i den norske polarforskingssoga ved å ha vore utgangspunktet for Roald Amundsen og Umberto Nobile si ferd over Nordpolen med luftskipet «Norge» i 1926.

Vern 
Busetting og besøk i Ny-Ålesund er strengt regulert, mellom anna for å verna forskingsprosjekta mot innblanding. Eit mindre tal turistar får vitja byen under cruise, men berre for ein dag. Det er ikkje lov for framande å overnatta her utan å ha vore invitert av ein ny-ålesundar.

For å bu her fast må ein ha arbeid på staden, og ta tryggingskurs for å kunne verna seg mot isbjørn. Norske tilsette i Kings Bay får ikkje arbeida i meir enn fem år.

Galleri

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell side for Ny-Ålesund forskingsstasjon
 Offisiell side for Kings Bay

Stader på Svalbard
Busetnader grunnlagde i 1916
Oscar II Land
Gruvedrift på Svalbard
Sverresborg i Bergen

Sverresborg er eit festningsområde i Bergen. Namnet skriv seg attende til kong Sverre Sigurdsson, som i 1181 fekk reist ei borg på knausen aust for kongsgarden på Holmen (no Bergenhus festning). Borga overlevde fleire åtak på 1200-talet, og husa kongens sysselmann i andre halvdel av 1200-talet. 

Midt på 1600-talet vart Sverresborg bygd ut med vollar og skanseverk, og det vart bygd to batteri der. Borga var med i kampane i Bergen i 1665. På 1830-talet vart det laga park på området. Kasernen på Sverresborg vart bygd i 1911 for underoffiserskulen til Bergen Brigade. Under krigen hadde tyskarane to luftvernbatteri på Sverresborg. 

Etter krigen vart Sverresborg nytta som rettarstad i samband med landssvikoppgjeret.

Sjå òg 
 Sverresborg i Trondheim

Festningar i Noreg
Byggverk i Bergenhus
Bilete av kyrkjer i Noreg

Dette er eit galleriserie med bilete av kyrkjer i Noreg sorterte etter fylke. Kvart fylke har sitt eige galleri; i tillegg finn ein norske kyrkjer på Svalbard og i utlandet.

Døme på kyrkjer frå kvart fylke

Andre norske kyrkjer

Bakgrunnsstoff
Amalgam

Amalgam er ei legering som består av 50% kvikksølv, samt sølv, tinn, kopar og sink. Dagens amalgam har vore brukt i tannfyllingar sidan 1895. 

Ettersom amalgam inneheld mykje kvikksølv, er det etter kvart mange som meiner at desse tannplombene kan ha negativ verknad på helsa.

Når tannlegane skal fjerna amalgam frå tennene, må dette handterast som spesialavfall.

Alternativ til amalgam er plomber av plast, porselen eller gull. I Russland er det vanleg å bruke gullplomber.

Legeringar
Siegfried Wolfgang Fehmer

Siegfried Wolfgang Fehmer () var ein tysk politimann som var medlem av nazipartiet (NSDAP) frå januar 1930. Frå 1934 var Fehmer tilsett i Gestapo. Han var stasjonert i Noreg frå april 1940 til slutten av krigen i 1945. Etter krigen vart han dødsdømt for krigsbrotsverk.

Liv 
Fehmer, som var utdanna jurist, vart kriminalkommissær i Gestapo i 1936 og arbeidde først i Berlin, seinare i Aust-Pommern 1936-37, i Köslin 1937-39 og i Wiesbaden 1939-40.

Fehmer kom til Oslo 27. april 1940 som leiar av Spionage Abwehr. Han arbeidde særleg med spionasjesaker og saker vedkomande Milorg. I februar 1945 vart han avdelingssjef for SD (Sicherheitsdienst) avd. IV i Oslo med yrkestittel kriminalrat og rang av SS-Hauptsturmführer. Etter 7. mai 1945 prøvde han å gøyme seg i ein leir med tyske krigsfangar, men vart attkjend og arrestert.

Fehmer var i samvær med andre ein sjarmerande person. Under forhøyr av fangar kunne han derimot nytte seg av tortur. Han var kjend som ein av dei farlegaste motstandarane til heimefronten.

Høgsterett dømde Fehmer 24. februar 1948 til døden for krigsbrotsverk, dommen vart fyllbyrda tre veker seinare på Akershus festning framfor ein dødspelotong.

Kjelder 
 Norsk Allkunnebok. IV. Bandet. 1952

Sjå og 
 Landssvikoppgjeret

Dømte krigsforbrytarar
Folk avretta ved skyting
Tyskarar i Noreg under andre verdskrigen
Ludwig Runzheimer

Ludwig Runzheimer () var ein tysk statsborgar frå Gladenbach i Hessen og kriminalassistent i Gestapo som var verksam i Noreg under andre verdskrigen. 

Runzheimer var utdanna som telegrafist i det tyske luftvåpenet. Han var medlem av NSDAP frå 1934. Han tenestegjorde i det tyske grensepolitiet frå november 1938 til krigsutbrotet i 1939. Då gjekk han inn i det hemmelege feltpolitiet, og tenestegjorde i Nederland, Belgia, Frankrike og Russland før han i september 1944 vart beordra til Bergen, der han arbeidde for Gestapo i avdeling IV E fram til den tyske kapitulasjonen. Han hadde ei sentral stilling på Espeland fangeleir dei siste månadene før kapitulasjonen. 

Ludwig Runzheimer vart dømd til døden for krigsbrotsverk i Gulating lagmannsrett 13. april 1946. Dommen vart ikkje anka, og han vart avretta på Sverresborg festning i Bergen 6. juli 1946.

Sjå og 
Landssvikoppgjeret

Dømte krigsforbrytarar
Folk avretta ved skyting
Tyskarar i andre verdskrigen
Tyskarar i Noreg under andre verdskrigen
Max Emil Gustav Rook

Max Emil Gustav Rook () var ein tysk-norsk tolk og hjelpepolitimann for Gestapo i Noreg under andre verdskrigen. 

Rook var fødd i Berlin-Steglitz i 1888. Han kom til Noreg i 1913, og vart norsk statsborgar i 1928. Rook melde seg til teneste for Sicherheitsdienst i Bergen i juni 1940, og var med på ei rekke aksjonar mot norske motstandsfolk. Han vart i Gulating lagmannsrett 12. februar 1946 dømd til døden for krigsbrotsverk, og vart avretta ved skyting på Sverresborg festning i Bergen 5. juni 1946.

Nordmenn frå andre verdskrigen
Tyskarar i Noreg under andre verdskrigen
Folk avretta ved skyting
Kuşadası

Kuşadası er ein ferieby i ved kysten av Egearhavet i Tyrkia og eit distrikt i provinsen Aydın. Kuşadası ligg 95 km sør for İzmir, og 71 km frå Aydın, og nær øya Sámos. Byen har kring 65 000 innbyggjarar, men dette talet aukar til over ein halv million om sommaren på grunn av det store tilsiget av turistar og arbeidarar. Byen er eit kjent turistmål — både for dei mange strendene og som anløpsstad for cruiseskip til Efesos. Nabodistrikta er Germencik i nordaust, Söke i søraust, Egearhavet i vest og Selçuk i nord. 

Kuşadası var ei lita hamn som var heilt overskugga av Efesos inntil hamna der vart ubrukande på grunn av avleiringar. Byen vart kalla Efesos Neopolis (Ἔφεσος Νεόπολις) under Austromarriket, og sidan Scala Nova eller Scala Nuova då han var under Genova og Venezia. I daglegtalen vert namnet i dag ofte korta ned til berre Ada. 
Namnet kjem av tyrkisk «kuş» (‘fugl’) og «ada» (‘øy’). Rett ved den gamle hamna ligg ei lita øy med ein knaus som ser ut som eit fuglehovud når ein ser det frå sjøen.

Området har vore eit senter for kunst og kultur sidan antikken og vore busett av mange sivilisasjonar sidan han vart grunnlagd av lelegarar kring 3000 fvt. Den 16. juli 2005 vart fem personar drepne og minst 13 skadde i eit eksplosjon om bord på ein minibuss der. Ein mistenkte at dette var eit terroriståtak.

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Kuşadası» frå , den 26. august 2012. 
  oppgav desse kjeldene:

Busetnader i provinsen Aydın
Kystbusetnader i Tyrkia
Feriestader i Tyrkia
Tyrkiske hamnebyar ved Egearhavet
Turistmål i provinsen Aydın
Busetnader grunnlagde i 4. tusenåret fvt.
Byar i Tyrkia
Børabu

Børabu er ei ubetjent hytte som ligg ved Børavatn i Kinn kommune og er eigd av Den Norske Turistforening.

Hytta ligg på 520 moh og har 6 liggeplassar.

Frå Børabu er det 1 times gangtid opp på Haukåbøra.

Bakgrunnsstoff 
 DNT om Børabu

Byggverk i Kinn
Turisthytter i Vestland
Katalansk

Katalansk (Català) er eit romansk språk som truleg blir forstått av om lag 12 millionar menneske i delar av Spania, Frankrike, Andorra og Italia. Men fleirtalet av dei aktive brukarane av katalansk er i Spania, mellom anna sjølvsagt i Catalonia (Catalunya). 

Katalansk er altså eit romansk språk, meir spesifikt høyrer til det den austiberiske greina av den iberoromanske greina av den galloiberiske greina av den vestlege greina av den italovestlege greina av den romanske greina av den italiske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Katalansk har mange fellestrekk med både spansk (kastiljansk) og fransk, og blir av somme sett som å liggje «mellom» dei iberiske og dei galliske språka når ein samanliknar dei moderne etterkommarane etter latin.

Overslag over talet på dei som talar katalansk varierer frå fire til tolv millionar. Katalansk blir tala i desse delane av Spania: Catalonia, ei stripe av Aragon, Balearane, Andorra og ein del av Valencia, der dei helst kallar språket valensiansk. Vidare i Roussillon i Frankrike, den sardiniske byen Alghero og ein liten region i Murcia kalla el Carxe. Desse områda blir uformelt kalla «katalanske land». 

Katalansk er offisielt einespråk i Andorra, og eitt av dei offisielle språka i dei spanske regionane Catalonia, Balearane og Valencia, pluss i den italienske byen Alghero. Det har ingen offisiell status i Aragon eller andre stader der det blir tala.

Det finst mange dialektar i katalansk som i andre språk. Hovudinndelinga er i to dialektblokker, vest- og austkatalansk.

Spørsmålet om katalansk og valensiansk er to ulike språk eller berre variantar av same språket, har vore omstridd. Det verkar i dette tilfellet vere meir eit spørsmål om kva namn ein vil ha på målet enn reelle skilnader.

Historie 

Katalansk hadde utvikla seg på 800-talet frå folkeleg latin, på begge sider av den austlege delen av Pyreneeane. I mellomalderen vart katalansk eit viktig språk i Middelhavsområdet. Barcelona var ein svært viktig hamneby i det mektige såkalla aragonesiske imperiet, og språket vart kalla katalansk. Men kring 1500 var det Valencia som dominerte, og nemninga valensiansk vart òg bruka om språket. I løpet av 1500-talet begynte overklassen i Valencia å bruke kastiljansk, men morsmålet overlevde i lågare sosiale lag og på bygdene. 

På 1800-talet, under romantikken, fekk katalansk/valensiansk ein renessanse, også i dei urbane elitane. Effekten av dette ser ein i dag. Under Franco-regimet (1939-1975) var katalansk og andre regionale språk i Spania forbodne. Men etter 1975 har katalansk vorte mykje bruka i politikken, skulen og media i dei områda der han har vorte offisielt språk.

Somme har sett mange likskapspunkt i historia til katalansk og nynorsk. Men ein viktig skilnad som gjer at katalansk foreløpig har lukkast betre, er at den katalanske målreisinga fekk innpass i byar som til dømes Barcelona.

Bakgrunnsstoff 

Romanske språk
Galloromanske språk
Iberiske språk
Einskildspråk
Språk i Spania
Språk i Andorra
Språk i Italia
Språk i Frankrike
Coricancha

Coricancha (quechua Qurikancha, 'gullplassen') var eit tempelkompleks i Cuzco, i dag kalla soltempelet på norsk. Det var hovudsakleg vigd til solguden Inti, og var det viktigaste tempelet i Inkariket.

Her var òg gjenstandar i reint gull, til dømes altar og lamafigurar. Soltempelet var kledd innvendig med 700 plater av gull som kvar vog om lag 2 kg. Den oktogonale fontsteinen er 1,5 meter i diameter og 1,3 meter djup. Han var dekt med 55 kg gull. 

Berre tre europearar skal ha sett soltempelet i all si prakt. Dei demonterte kunstskattane og andre verdisaker og førte dei til Cajamarca som del av løysepengane for Atahualpa. Men mange gjenstandar vart attlatne. Mellom andre «Den gylne sola», som seinare aldri har kome til rettes.

I dag er kyrkja og klostret Santo Domingo bygd på Coricancha; steinmurar frå Coricancha er bevart og er kanskje det finaste dømet på murhandverk frå Inkatida.

Kjelder 
 Steinar Anda og Jørgen Blitzner, Peru, skatter skjult i jungel, gjemt i sand, Eide forlag (2004), ISBN 82-514-0669-2
 John Hemming, The Conquest of the Incas, Macmillan (1970)
 Rob Rachowiecki, Peru, 3. opplag, Lonely Planet (1996)

Bakgrunnsstoff 
 Bilete frå Santo Domingo
 Om Coricancha (Engelsk)
 Koricancha  (Engelsk)

Byggverk i Peru
Inkariket
Soltempel
Soltilbeding
Håvard Thørring

Håvard Thørring () er ein norsk musikar og kjemikar. 

Thørring speler gitar og har blant anna spelt i «Syndefloden» og «Henrik Ibsen». Saman med Carl Frode Tiller utgjer han gruppa Kong Ler, som har utgjeve to CD-ar.

Han er busett i Oslo.

Verk 
 Kong Ler - Smil! – CD (1997) 
 Kong Ler - Sauter, et bakterievorspiel bak beingrinda – CD (2000)

Bakgrunnsstoff
Håvard Thørring  ved Rockipedia

Norske musikarar
Folk frå Namsos
Romanske språk

Romanske språk er ei undergruppe av dei italiske språka, nærmare bestemt etterkomarane av dei latinske dialektane som vart tala av vanlege folk i det som blir kalla Det latinske Europa, kjende som folkeleg latin, som utvikla seg i ulike område etter Romarriket braut saman. 

Dotterspråka til latin er ulike av ymse årsaker: Historisk isolasjon, innverknad av tidlegare språk i dei områda som kom under romarstyre, invasjonar og kontakt med andre kulturar, for å nemne nokre faktorar. Ordet romansk kjem frå det latinske ordet romanice, bruka i uttrykk som parabolare romanice, å tale på romersk. 

Dei mest bruka romanske språka er spansk (kastiljansk), portugisisk, fransk, italiensk og rumensk. Det er mykje dialektvariasjon, og det er ikkje noko klårt skilje mellom eit «språk» og ein «dialekt». Somme variantar er privilegerte i dét at dei er hovudspråket i media og utdanning i sine respektive land. Det gjeld nettopp fransk, italiensk, spansk (kastiljansk), portugisisk, rumensk og etter 1975 også katalansk.

Språkoversyn 
Dette språktreet er ordna hovudsakleg i retning frå vest mot aust (der det lèt seg gjere).
 Indoeuropeiske språk
 Romanske språk
 Sudromansk
 Sardisk
 Italo-vestromansk
 Vestromansk
 Pyreneisk-mozarabisk
 Gallo-iberisk
 Ibero-romansk
 Vestiberisk
 Portugisisk
 Galisisk
 Spansk (kastiljansk)
 Jødespansk (djudezmo)
 Austiberisk
 Katalansk
 Oc (oksitansk)
 Provençalsk
 Gallo-romansk
 Gallo-retisk
 Oïl
 Normannisk
 Fransk
 Franco-provençalsk
 Retisk
 Rumantsch (retoromansk)
 Ladinsk
 Friulsk
 Gallo-cisalpinsk (gallo-italisk)
 Piemontesisk
 Ligurisk
 Lombardisk
 Emiliansk-romagnolsk
 (Venetisk)
 Italo-dalmatisk
 Dalmatisk (utdøydd)
 Italiensk
 Midt- og søritaliensk
 Siciliansk
 Napolitansk-kalabresisk
 Austromansk
 Rumensk/moldovsk

Indoeuropeiske språk
Målrørsla

Målrørsla er i Noreg den rørsla som arbeider for å reise det nynorske skriftmålet til full vørdnad og fulle rettar, i hovudsak organisasjonane Noregs Mållag og Norsk Målungdom. Også i andre land er det og har det vore målrørsler som strir for reising av underkua nasjonal- og folkemål. Sjå òg art. Målreising.

Den norske målrørsla har i lag med rørsler som fråhaldsrørsla, lekmannsrørsla og folkehøgskulerørsla, vore ein del av den norske motkulturrørsla.

Språk
Den spesielle relativitetsteorien

Den spesielle relativitetsteorien skildrar korleis naturen oppfører seg når objekt fer med særs ulik fart i høve til kvarandre.

Den spesielle relativitetsteorien vart resultatet av eit prosjekt i fysikken på slutten av 1800-talet, som gjekk ut på å sameina Maxwells elektromagnetisme og Newtons mekanikk. I denne prosessen støytte fysikarane på ei mengd teoretiske problem. I 1905 publiserte Albert Einstein ei løysing som skulle få omfattande ringverknader: 
 Albert Einstein, «Zur Elektrodynamik bewegter Körper», Annalen der Physik, Vol. 17, 1905, s. 891.

Einstein sine postulat 

Ifylgje Einstein byggjer teorien på to postulat:
 Relativitetsprinsippet, som seier at dei same naturlovene gjeld i alle tråleikssystem, fyrste gongen formulert av Galileo Galilei.
 Prinsippet om den konstante lysfarten, som inneber at lysfarten i vakuum er nøyaktig den same for alle observatørar, uavhengig av farten deira.

I artikkelen synte Einstein at dersom ein tek utgangspunkt i desse to prinsippa, er det mogleg å fletta elektromagnetismen saman med resten av fysikken utan å støyta på sjølvmotseiingar.

Ein vitskapeleg revolusjon 

Dersom den spesielle relativitetsteorien skulle verta akseptert, måtte ein forkasta mange vedtekne sanningar frå det nittande hundreåret. Noko av det ein måtte gje slepp på, var førestillingane om absolutt tid og rom og den universelle gildskapen til Newtons mekanikk. Mysteriet med eteren vart òg løyst, for den spesielle relativitetsteorien gjorde det uturvande med noko medium for utbreiing av lysbølgjer, og dermed trongst ingen eter.

Somme konsekvensar av den spesielle relativitetsteorien står i sterk kontrast til den menneskelege intuitive oppfatninga av naturen, til dømes tidsdilatasjon (tvillingparadokset) og lengdekontraksjon. Teorien gav òg ein enkel samanheng mellom masse og energi: E = mc2).

I dag er den spesielle relativitetsteorien stadfesta eksperimentelt, mellom anna i partikkelakseleratorar.

Sjå òg 
 Tvillingparadokset
 Relativitetsteorien

Grunnleggjande fysikk
Spesiell relativitet
Duarte Lobo

Duarte Lobo (ca 1565—24. september 1646) var ein portugisisk komponist i seinrenessansen og den tidlege barokken. Han var den mest vidkjende portugisiske komponisten i si tid. Saman med Felipe de Megalhães, Manuel Cardoso og kong João IV av Portugal er han rekna som ein representant for «gullalderen» i portugisisk polyfoni.

Liv 
Lite er kjent om livet åt Duarte Lobo. Han vart fødd i Alcáçovas kring 1565 og vi veit at han studerte med Manuel Mendes i Évora. Den første stillinga hans var som maestro de capilla i domkyrkja i Évora; og i 1594 veit vi at han var maestro de capilla i domkyrkja i Lisboa. Han underviste òg i musikk ved Colégio da Claustra da Sé i Lisboa, og i eldre år veit vi at han var rektor for eit seminarium i same byen.

Verk 
Sjølv om Lobo kronologisk sett levde langt inn i barokken, var han som komponist tydeleg forankra i seinrenessansens palestrinastil gjennom heile livet sitt — som ventande i eit musikalsk konservativt området som var isolert frå dei progressive musikkrørslene i land som Italia og Tyskland. Han gav ut seks bøker med katolsk kyrkjemusikk, inkludert messer, responsorium, antifonar, magnificatar og motettar.

Kjelder 
 «Duarte Lobo» på English Wikipedia

Lobo, Duarte
Lobo, Duarte
Petroleumsverksemd

Petroleumsverksemd, petroleumsnæringa eller oljeindustrien vert gjerne brukt om alt som har med produksjon av petroleum å gjere, frå utvinning og transport, til foredling og sal, samt forsyningsnæringa (som oftast kalla supplynæringa). Desse vert gjerne delt inn att i offshore (eller utaskjærs) verksemd og landbunde (onshore) verksemd.

Ettersom petroleum er ei av dei viktigaste energikjeldene i verda, er slik verksemd viktig for både lokalsamfunn og land (sjå mellom anna petroleumsverksemda i Noreg). I mange land er petroleumsverksemd ein av dei viktigaste næringsvegane. Petroleumsnæringa treng mykje og dyrt utstyr, og mykje mannskap, noko som fører med seg store positive økonomiske ringverknader. Petroleumsverksemda er i somme land vorte så omfattande at det utgjer mest heile nasjonaløkonomien. Mellom slike land er Kuwait og Saudi-Arabia. Om inntektene til eit land er tufta mest berre på petroleumsverksemd, vert det omtala som Kuwaitøkonomi. 

Petroleumsverksemd vert vanlegvis delt inn i tre hovuddelar. Desse delane er:
 Oppstraums petroleumsverksemd - Leiting etter og utvinning av petroleum
 Midtstraums petroleumsverkstemd - Transport, lagring og sal av store mengder ikkje raffinert petroleum
 Nedstraums petroleumsverksemd - Raffinering og sal av petroleumsprodukt til forbrukarar

Biletgalleri av petroleumsverksemd frå boring til bensinstasjon
Karl IX av Sverige

Karl IX, Hertug Karl (), var konge av Sverige frå 1604 til 1611. Han var riksforstandar og de facto regent allereie frå 1599.

Han var son av Gustav Vasa av Sverige, bror av Erik XIV av Sverige og Johan III av Sverige, far til Gustav II Adolf av Sverige, morfar til Karl X Gustav av Sverige, farbror til Sigismund av Sverige.

Karl IX hadde to ekteskap. Han gifta seg i 1579 med Marie av Pfalz (1562-1589), og i 1592 med Kristina av Holstein-Gottorp (1573-1625).

Barn med Marie av Pfalz:
 Margareta Elisabet (1580-1585)
 Elisabet Sabina (1582-1585)
 Ludvig (fødd og død 1583)
 Katarina Vasa (1584-1638) gift med pfalzgrefven Johan Kasimir av Pfalz-Zweibrücken.
 Gustav (fødd og død 1587)
 Maria (1588-1589)

Barn med Kristina av Holstein-Gottorp:
 Gustav II Adolf av Sverige (1594-1632), konge av Sverige 1611-1632.
 Maria Elisabet (1596-1618) gift med Johan, hertug av Östergötland.
 Kristina (1598-1599)
 Karl Filip (1601–1622)

Barn med elskarinna Karin Nilsdotter:
 Carl Carlsson Gyllenhielm (1574-1650).

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Karl IX» frå , den 10. november 2010. 
 

Karl 09