alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Michel Croz

Michel Auguste Croz () var ein fransk fjellførar frå landsbyen La Tour i Chamonix-dalen. Under den såkalla gullalderen for fjellklatringa i Alpane gjorde han mange førsteklivingar av fjelltoppar i Vest-Alpane. Han vert særleg hugsa for sitt samarbeid med Edward Whymper, og for å ha vore ein av dei fire som omkom under nedstiginga av Matterhorn, same dagen dei hadde nådd toppen som dei fyrste.

Fyrstebestingar
 Grande Casse, saman med William Mathews og E. Favre, 8. august 1860 
 Castor, saman med F.W. Jacomb og William Mathews, 23. august 1861 
 Monviso, saman med F.W. Jacomb og William Mathews, 30. august 1861 
 Barre des Écrins, saman med Adolphus Moore, Horace Walker, Edward Whymper, Christian Almer den eldre og Christian Almer den yngre, 25. juni 1864
 Mont Dolent saman med Anthony Reilly, Edward Whymper, Henri Charlet og Michel Payot, 9. juli 1864
 Aiguille d'Argentière, saman med Anthony Reilly, Edward Whymper, Henri Charlet og Michel Payot, 15. juli 1864
 Grand Cornier, saman med Edward Whymper, Christian Almer og Franz Biner, 16. juni 1865
 Pointe Whymper på Grandes Jorasses, saman med Edward Whymper, Christian Almer og Franz Biner, 24. juni 1865
 Moine-egga på Aiguille Verte, saman med Charles Hudson og T.S. Kennedy, i juli 1865
 Matterhorn, saman med Frederick Douglas, Robert Hadow, Charles Hudson, Edward Whymper, Peter Taugwalder den eldre og Peter Taugwalder den yngre, 14. juli 1865

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Michel Croz» frå ,  den 8. oktober 2012.  
 

Franskmenn
Fjellklatrarar
Leslie Stephen

Leslie Stephen, () var ein britisk forfattar, kritikar og fjellklatrarar, fødd og død i London. Han var far til Virginia Woolf og Vanessa Bell.

Liv og gjerning
Stephen var frå London, der faren James Stephen hadde ei toppstilling i statsbyråkratiet. Etter studiar ved Eton College, King's College i London og Trinity Hall i Cambridge, der han tok eksamen til B.A. i 1854 og M.A. i 1857, arbeidde og underviste Stephen i fleire år ved colleget.

I 1865 braut Stephen med si anglikanske tru, og religion i det heile. Han slo seg ned i London som journalist, og vart i 1871 redaktør av Cornhill Magazine. Mellom bidragsytarane til bladet fann ein Robert Louis Stevenson, Thomas Hardy, William Edward Norris, Henry James og James Payn.

I fritida var han aktiv idrettsmann, og dreiv med fjellklatring. Allereie tidleg i 1860-åra byrja han skrive om fjellturar, og han var ein dei tidlegaste formennene, 1865-68, i Alpine Club. I 1871 gav han ut boka The Playground of Europe, der han skildra sine mange fjellferder i Alpane. Boka vart omgåande ein suksess, og var saman med Edward Whymper si bok Scrambles Amongst the Alps, som kom ut same året, med på å drage fleire generasjonar britar ut på tur til Alpane.

Stephen gav i 1876 ut The History of English Thought in the Eighteenth Century, eit verk som vart rekna som eit viktig tillegg til den reint filosofiske litteraturen. Seks år seinare kom The Science of Ethics, ei lærebok som gjorde at Stephen i England vart den best kjende talsmannen for evolusjonsteorien.

Stephen var fyrst gift med ei dotter av forfattaren William M. Thackeray. Etter han vart enkemann, gifta han seg med ei ung enke og fekk fire born med henne, mellom anna dei berømte døtrene Vanessa og Virginia.

Fjellklatring
Stephen var ein av dei fremste aktørane under den såkalla gullalderen for fjellklatring i Alapane, åra mellom 1854 og 1865, ein periode då mange av stortoppane vart bestige for fyrste gong. Han var med i Alpine Club frå då foreininga vart danna i 1857, og var leiar frå 1865 til -68.

Stephen var den fyrste som besteig fylgjande fjelltoppar, oftast i lag med sin favoritt mellom dei sveitsiske fjellførarane, Melchior Anderegg:

Wildstrubel– 11. september 1858, saman med T.W. Hinchliff og Melchior Anderegg
Bietschhorn – 13. august 1859, saman med Anton Siegen, Johann Siegen og Joseph Ebener
Rimpfischhorn – 9. september 1859, saman med Robert Living, Melchior Anderegg og Johann Zumtaugwald
Alphubel – 9. august 1860, saman med T.W. Hinchliff, Melchior Anderegg og Peter Perren
Blüemlisalphorn – 27. august 1860, saman med Robert Liveing, Melchior Anderegg, F. Ogi, P. Simond og J. K. Stone
Schreckhorn – 16. august 1861, saman med Ulrich Kaufmann, Christian Michel og Peter Michel
Monte Disgrazia – 23. august 1862, saman med E.S. Kennedy, Thomas Cox og Melchior Anderegg
Zinalrothorn – 22. august 1864, saman med Florence Grove, Jakob Anderegg og Melchior Anderegg
Mont Mallet – 4. september 1871, saman med G. Loppe, F. A. Wallroth, Melchior Anderegg, Ch. og A. Tournier

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Leslie Stephen» frå ,  den 8. oktober 2012.  
 

Britiske forfattarar
Fjellklatrarar
Britiske fjellklatrarar
Peter Taugwalder

Peter Taugwalder () war ein sveitsisk fjellklatrar og -førar frå Zermatt, der han også døydde.

Liv og gjerning

 

Foreldra til Taugwalder var fjellbønder. Han vart sjølv bonde, men dreiv også i mange år som fjellførar. Ved sidan av fleire fyrstebestigingar, leia han i 1851 dei tre forskarbrørne Schlagintweit til topps på austtoppen av Monte Rosa. Det var andre gonge folk kleiv opp Monte Rosa.

Taugwalder og den samnemnde sonen var mellom dei sju, som den 14. juli 1865, som dei aller fyrste makta å klatre til topps på Matterhorn. Klatreturen kom i stand på oppdrag frå briten Edward Whymper, som hadde med seg landsmennene Francis Douglas, Charles Hudson og Robert Hadow, samt fjellførarane Michel Croz og Taugwalder. Ferda til topps gjekk frå Zermatt over Hörnligrat.

Under nedstiginga, som vart lagt til nordveggen, styrta fire mann i dauden. Hadow rausa ut og drog med seg Croz, Hudson og Douglas. Far og son Taugwalder prøvde å halde att dei som sklei ut, men tauet rauk. Edward Whymper og Taugwalder-karane tok seg uskadde ned til Zermatt.

Ulukka på Matterhorn og dei påfylgjande skuldingane gjekk mykje inn på Taugwalder. Han dreiv på som fjellførar nokre år til, men reiste så til Nord-Amerika. Etter heimferda til Sveits døydde han i grenda Schwarzsee i Zermatt.

Notar

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Peter Taugwalder» frå ,  den 8. oktober 2012.  
 

Sveitsiske fjellklatrarar
Folk frå Valais
Florence Grove

Florence Crauford Grove () var ein engelsk fjellklatrar og forfattar.

Grove vart ein erfaren fjellklivar sist i 1850-åra. Han vart medlem av Alpine Club kort etter foreininga vart skipa i 1857, seinare var han formann frå 1884 til 1886. Han var ein av dei beste britiske klatrarane i samtida, og vert hugsa for i 1870-åra å vere imot klatrng utan førar. Åra 1863-64 var han den fyrste på tre av stortoppane i Alpane, og ti år seinare leia han ekspedisjonen som vart den fyrste på toppen av det høgste fjellet i Europa; Elbrus.

Fyrstebestigingar
Dent d'Hérens - 12. august 1863, saman med Reginald S. Macdonald, Montagu Woodmass, William Edward Hall og fjellførarane Melchior Anderegg og Peter Perren
Parrotspitze - 16. august 1863, saman med Reginald S. Macdonald, Montagu Woodmass, William Edward Hall, Melchior Anderegg og Peter Perren
Zinalrothorn - 22. august 1864, saman med Leslie Stephen og fjellførarane Jakob Anderegg og Melchior Anderegg
Vesttoppen av Elbrus - 1874, saman med Frederick Gardner, Horace Walker, Peter Knubel og fjellføraren Ahiya Sottajev.

Notar

Bakgrunnsstoff 

Fjellklatrarar
Britiske forfattarar
Britiske fjellklatrarar
Club Alpino Italiano

Club Alpino Italiano (CAI) er den eldste og største organisasjonen i Italia for alpinklatring og andre aktivitetar, forsking og kunnskapsformidling knytt til fjell.

Han blei oppretta i Torino i 1863 i høve ei klatring av Viso av klatreleiaren Quintino Sella, som også blei den første presidenten for klubben.  Sella var då også finansminister i Italia.

CAI er grunnleggjande medlem av den internasjonale klatreorganisasjonen UIAA og av Club Arc Alpin (CAA).

I desember 2011 hadde klubben over 319 000 medlemmer fordelt på over 400 avdelingar og 300 undergrupper. Han disponerer over 700 redningshytter og over 400 alpinistbivuakkar i Alpane og Apenninane.

Bakgrunnsstoff
Offisiell nettstad

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Club Alpino Italiano» frå , og «Club Alpino Italiano» frå  den 8. oktober 2012.  
 
L'associazione ved cai.it

Italienske organisasjonar
Klatreorganisasjonar
Fjellorganisasjonar
Franz Andenmatten

Franz Josef Andenmatten, () var ein sveitsisk fjellklatrarar og -førar. Han vart både fødd og døydde i Saas-Almagell i kantonen Wallis.

Andenmatten hadde ry for å vere ein påliteleg fjellførar og samstundes rimeleg å leige. Han var kjend for å nytte seg av ei uvanleg stor isøks på fjellferdene sine. Dei britiske fjellklivarane Martin Conway og Leslie Stephen var mellom dei som nytta seg av tenestene hans. Han døydde etter å ha vorte forkjøla under ein tur mellom Saas og Zermatt.

Fyrstebestigingar
 Strahlhorn - 5. august 1854, samam med Christopher Smyth, Ulrich Lauener og Edmund J. Grenville
 Lagginhorn - 26. august 1856, saman med Edward L. Ames og Johann Josef Imseng
 Allalinhorn - 28. august 1856, saman med Edward L. Ames og Johann Josef Imseng
 Nadelhorn - 16. september 1858, saman med Baptiste Epiney, Aloys Supersaxo og J. Zimmermann
 Piz Bernina, fyrstebestiging over søraustegga - 23. juni 1866, saman med  Francis Fox Tuckett, F.A.Y. Browne og Christian Almer

Kelder

Denne artikkelen bygger på «Franz Andenmatten» frå ,  den 8. oktober 2012.  

Sveitsiske fjellklatrarar
Ordførarar i Asker

Ordførarar i Asker gjev oversyn over ordførarar i Asker kommune sidan innføringa av formannskapslovane.

Kjelder 
Asker kommune
Phippsia algida

Snøgras (Phippsia algida) eller er ein planteart i snøgrasslekta i grasfamilien.

Snøgras dannar lyst gulgrøne rosettar der blad og strå ligg nedover. Blada er korte. litt folda med ein tydeleg baugforma spiss. Frukta er omvendt eggforma og er tydeleg breiare ovanfor midten.
Ein skil snøgras frå sprikesnøgras ved at rosetten på den siste er meir open og den er raudbrun.

Arten er sjeldan i Noreg og er klassifisert som VU, sårbar.

Planta veks på våte snøleie på baserik grunn. Den europeiske sørgrensa er i Sør-Noreg.

Raudlistevurdering 
Nye klimaframskrivinger (sjå Norsk klimaservicesenter 2020) føreseier auka temperaturar, forlengte vekstperiode, auka nedbør, og meir ustabilt vêr og hyppigare ekstremvêr i store delar av landet i kommande tiår. Dette vil ha store konsekvensar for plantar, særleg i fjellet og nordpå, med heving av skoggrenser og forflytting av vegetasjonsbelte oppover og nordover. Det blir forventa sterk nedgang i mange naturtypar, kanskje særleg snøleie der Grytnes et al. (2018) anslår at meir enn 80% av dagens snøleie vil påverkast negativt dei neste 50 åra, men også auka gjengroing i opne, tora naturtypar som rabbar. Det er derfor svært truleg at mange småvaksne fjellplantar, særleg dei som er knytt til open mark eller lite slutta vegetasjon, kan bli fortrengt i konkurransen med meir konkurransesterke og storvaksne artar. Særleg utsette er plantar knytt til baserik berggrunn, fordi desse har små moglegheiter for ekspansjon oppover i fjellet der berggrunnen over 1500-1600 moh i Sør-Noreg, og over 1000-1200 moh i Nord-Noreg, jamt over er basefattig.

Utbreiingsområdet til snøgras blir innskrenka ved at dei meir marginale førekomstane forsvinn; arten er t.d. ikkje funnen i Agder eller Rogaland etter 1970. Snøgras er forsvunne òg frå mange austlege og sørlege fjellstrøk, men har framleis livskraftige populasjonar i særleg høge fjell. Funnfrekvensen mellom 1995 og 2015 er på 10,1% (mot normalt 18,4%), trass i målretta ettersøking av Phippsia (av Leif Galten) i denne perioden. Nye funn i Midt-Noreg og tilstand blir beskrivne av Galten (2003, 2004, 2012).

Arten er, på grunn av Galtens undersøkingar, funne på nesten tre gangar så mange lokalitetar mellom 2000 og 2011 som mellom 1990 og 1999. Vi anslår likevel ein nedgang i populasjonsstorleiken på 20-40% (berekna 34%) i kommande vurderingsperiode (2020-41).

Konklusjon: Snøgras blir vurdert som sårbar (VU) på grunn av ein forventa populasjonsnedgang på over 30% i kommande vurderingsperiode, på basis av habitatforringelse og negativ påverknad frå konkurrerande artar.

Kjelder 

 L. Galten, Snøgras-slekta Phippsia i østlige Midt-Norge - status per 2011, s. 173 - 203, Blyttia 70 (3), 2012
 The Flora of Svalbard

Bakgrunnsstoff
 GrassBase KEW
 Den virtuelle floran
 USDA
 ITIS

Grasfamilien
Phippsia concinna

Phippsia concinna eller sprikesnøgras er ei plante i snøgrasslekta i grasfamilien.

Sprikesnøgras dannar raudbrune rosettar der blad og strå ligg nedover. Blada er lange, slanke, tydeleg folda med ein baugforma spiss. Frukta er smalt spoleforma og er breiast nedanfor midten.
Ein skil sprikesnøgras frå snøgras ved at rosetten på den siste er mindre open og den er lyst gulgrønn.

Arten er sjeldan og er på raudlista klassifisert som VU.

Planta veks på våte snøleie på baserik grunn. Den europeiske sørgrensa er i Sør-Noreg.

Kjelder
 L. Galten, Snøgras-slekta Phippsia i østlige Midt-Norge - status per 2011, s. 173 - 203, Blyttia 70 (3), 2012
 The Flora of Svalbard

Bakgrunnsstoff
 GrassBase KEW
 Den virtuella floran
 USDA

Grasfamilien
Schweizer Alpen-Club

Schweizer Alpen-Club (tysk, forkorta SAC) eller fransk Club Alpin Suisse, italiensk Club Alpino Svizzero og retoromansk Club Alpin Svizzer (forkorta CAS) er ein sveitsisk fjell- og klatreorganisasjon grunnlagd i Olten nord i Sveits i 1863. 

Organisasjonen har rundt 135 000 medlemmer fordelt på 113 rimeleg sjølvstyrte underorganisasjonar (2012). Han har hovudkontor og informasjonssenter i den sveitsiske hovudstaden Bern.

SAC har vore medlem av den internasjonale klatreorganisasjonen UIAA sidan denne blei skipa i 1932.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Kjelder

About us  ved sac-cas.ch
The central SAC association ved sac-cas.ch
Switzerland  ved theuiaa.org

Klatreorganisasjonar
Fjellorganisasjonar
Sveitsiske organisasjonar
Rune Øygard

Rune Øygard (fødd 1959) var ordførar i Vågå frå 1995 til han fekk permisjon frå vervet 8. mai 2012. Øygard representerer Arbeidarpartiet. 
Ved valet i 2007 oppnådde Arbeidarpartiet ca. 70 % av stemmane i Vågå, og dermed vart Øygard gjenvalgt med stort fleirtal. Han vart av Kommunal Rapport sine lesarar kåra til Årets kommuneprofil i 2009.

Øygard vart i mars 2012 tiltalt for overgrep mot ei mindreårig jente, og Øygard vart i Høgsterett 26. september 2013 dømd til to år og tre månaders fengsel for dette.

Han er òg nynorskforkjempar og hev vore styreumbod i Landssamanslutninga av nynorskkommunar og generalsekretær i Noregs Bygdeungdomslag før han vart ordførar i Vågå.

Fotnotar 

Ordførarar i Vågå
Ap-ordførarar i Oppland
Målfolk
Horace Walker

Horace Walker () var ein engelsk fjellklatrar som gjorde fleire oppsiktsvekkande fyrstebestigingar, mellom desse av Grandes Jorasses og Elbrus.

Walker var son til lerhandlaren Francis Walker (1808–1872) i Liverpool. Faren var ein ivrig fjellklatrar, og både sonen Horace og dottera Lucy Walker (1836–1916) dreiv med klatring. I 1864 var alle tre med då toppen av Balmhorn vart nådd for fyrste gong.

Fire år seinare stod Horace Walker for fyrstebestiginga av Grandes Jorasses, saman med tre fjellførarar. Til minne om hendinga har høgste toppen på fjellet fått namnet Pointe Walker (4 208 moh); herav Walker Spur, den best kjende fjellpillaren i nordveggen som er ein av Dei store nordveggane i Alpane.

I 1874 var Walker med då den høgste fjelltoppen i Europa, Elbrus i Kaukasus, vart kliven for alle fyrste gong.

Walker var formann for Alpine Club i tida 1891-93.

Fyrstebestigingar

 Barre des Écrins -  25. juni 1864, saman med Adolphus Moore, Edward Whymper, Christian Almer den eldre og Christian Almer den yngre, Michel Croz
 Balmhorn - 21. juli 1864, saman med Frank Walker, Lucy Walker og fjellførarane Jakob Anderegg og Melchior Anderegg
 Piz Roseg - 28. juni 1865, saman med Adolphus Moore og Jakob Anderegg
 Ober Gabelhorn - 6. juli 1865, saman med Adolphus Moore og Jakob Anderegg
 Pigne d'Arolla - 9. juli 1865, saman med Adolphus Moore og Jakob Anderegg
 Brenva Spur på Mont Blanc - 15. juli 1865, saman med George S. Mathews, Adolphus Moore, Francis Walker og Jakob Anderegg og Melchior Anderegg
 Grandes Jorasses - 30. juni 1868, saman med fjellførarane Melchior Anderegg, Johann Jaun og Julien Grange
 Elbrus - 1874, saman med Florence Grove, Frederick Gardner, Peter Knubel og fjellføraren Ahiya Sottajev

Notar

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Horace Walker» frå ,  den 9. oktober 2012.  
 

Fjellklatrarar
Britiske fjellklatrarar
Galvanisk element

Eit galvanisk element eller galvanisk celle er ei elektrokjemisk celle som blir brukt i eit batteri. Cella er bygt opp av to ulike metall, og ei saltbru eller ei porøs skive som skil dei to halvcellene frå kvarandre. Den galvaniske cella dannar om kjemisk energi til elektrisk energi, og er kalla opp etter Luigi Galvani.

Skildring 
Ei galvanisk celle består av to halvceller, og kvar av halvcellene er sett saman av:
 Ein elektrode
 Ein elektrolytt

Det finst fleire ulike typar kjemiske reaksjonar som kan produsere elektrisk straum, ved at ein fysisk skil reaksjonen i to halvreaksjonar. Han eine halvreaksjonen forsyner då den negative terminalen av cella med elektron, medan den andre halvreaksjonen fjernar elektron frå den positive terminalen.

Døme 

Ei galvanisk celle kan til dømes ha ein sinkelektrode (Zn) i den eine halvcella, og ein koparelektrode (Cu) i den andre halvcella. Ei slik galvanisk celle er vist i figuren.

Som elektrolytt vert det nytta sinksulfat (ZnSO4(aq)) i halvcella med sinkelektroden, og kopar(II)sulfat (CuSO4(aq)) i halvcella med koparelektroden.

Ut frå spenningsrekka kan ein finne at sink har ein større tendens til å avgje elektron enn det kopar har. Dersom ein har ei ytre samankopling mellom dei to elektrodane, vil elektrona som vert avgjeve av sinkatoma i den eine halvcella kunne opptakast av koparion i den andre halvcella. I figuren er elektrodane kopla saman med ein leidning, og eit voltmeter som måler spenningsskilnaden.

Kvart sinkatom avgjev to elektron gjennom den ytre samankoplinga med koparrelektroden, og sinkionet (Zn2+) går samstundes over i sinksulfatløysinga. Den kjemiske likninga for denne halvreaksjonen, er:

Zn(s) → Zn2+(aq) + 2e-

Sinkatoma blir oksidert, det går føre seg ein oksidasjonsprosess ved den negative elektroden. I ei galvanisk celle vert den negative elektroden kalla ein anode.

I den andre halvcella vil koparion i løysinga oppta to elektron, og danne reint kopar. Den kjemiske likninga for denne halvreaksjonen, er:

Cu2+(aq)  + 2e- → Cu(s)

Kopariona blir redusert, det går føre seg ein reduksjonsprosess ved den positive elektroden. I ei galvanisk celle vert den positive elektroden kalla ein katode.

I denne galvaniske cella blir altså elektron avgjeve frå sink og teke opp av kopar i ein redoksreaksjon. Heile reaksjonen kan skrivast slik:

Zn(s) + Cu2+(aq) → Zn2+(aq) + Cu(s)

Sidan det går ein straum av negativt ladde elektron frå sinksida til koparsida i den galvaniske cella, vil ein få ein ulik ladningsskilnad i dei to halvcellene. For å utlikne dette, vil saltbrua avgje ion til løysingane i dei to halvcellene. 

Ein type salt som ofte blir brukt, er kaliumnitrat (KNO3). Når eit sinkatom avgjev to elektron og dannar Zn2+, vil saltbrua samstundes avgje to negativt ladde nitration. I den andre halvcella mistar løysinga positivt ladde koparion. Desse vil erstattast av to positivt ladde kaliumion frå saltbrua. På denne måten blir ladningsskilnaden utjamna.

Sjå òg 
 Galvanisk korrosjon

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Galvanisk element» frå ,  den 9. oktober 2012. 
 oppgav desse kjeldene:

 
Korrosjon
Galvanomagnetisk effekt

Galvanomagnetisk effekt er eit samleomgrep på termiske og elektriske fenomen som viser seg når ein straumførande leiar eller halvleiar er plasserast i eit magnetfelt. Effektane skuldast lorentzkrafta.

Kjelder
galvanomagnetisk effekt. () I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/galvanomagnetisk_effekt

Elektromagnetisme
Galvanometer

Eit galvanometer er eit instrument for måling av svake straumar, låge spenningar eller elektrisitetsmengder i korte strømstøyt.

I moderne utgåver fører straumen til eit utslag på ein visar som dreier om ein akse. Galvanometret baserer seg på den fysiske eigenskapen at ein straum gjennom ein leiar fører til eit magnetfelt rundt leiaren. I tidlegare galvanometer var det magneten som rørde seg relativt til ein tråd (gamle typar) eller ein spole (nyare typar). I moderne galvanometer er det ein spole som rører seg i eit fast magnetfelt. Spolar vert nytta for å auke magnetfeltet, og så gjennom galvanometret sin kjensleheit, ved at kvart enkelt tørn medverkar med eit magnetfelt.

Historie
I 1820 skildra Hans Christian Ørsted at ein straum i ein leiar fekk eit kompass til å gjere utslag. Dette var interessant i seg sjølv og innebar ein mogleg måte å måle mengda av straum på. Den tyske kjemikaren, fysikaren og matematikkprofessoren Johann Salomo Christoph Schweigger frå Nürnberg skildra ved universitetet i Halle det første galvanometret den 16. september 1820. André-Marie Ampère medverka til den vidare utviklinga. Spolen vart kalla multiplikator på grunn av den auka kjensleheita. Namnet galvanometer vart gjeve til ære for den italienske anatomen og professor Luigi Galvani (1737-1798), som fann opp batteriet som igjen gjorde produksjon av likestraum mogleg for første gongen.

Tidlege galvanometer var påverka av magnetfeltet til jorda. For nokre typar var jordfeltet krafta som stilte nåla til null utan straum (tangentgalvanometer), for andre typar virka jordfeltet forstyrrande. Kjensleheita var svært viktig. For å forstørre utslaget vart det sett ein spegl på aksen til visaren og ein lysstråle vart brukt for avlesing (Thompson- eller spegl-galvanometer).

Høvet for presise målingar førte til at Georg Simon Ohm (1789-1854) kunne utvikle Ohmlova, som seier at straum gjennom og spenning over ein metallisk leiar er proporsjonale storleikar, gjeve ein konstant temperatur.

Jordfeltet og andre magnetar førte til forstyrringar i presisjonen. I 1882 konstruerte Jacques-Arsène d'Arsonval eit dreiespoleinstrument som hadde ein nesten slutta magnetisk krets med eit konsentrert felt frå permanentmagnetar. I tillegg til at ytre felt fekk mindre verknad, vart dreiespolen hengt opp i spiralfjører som trong ytst lite kraft for dreierørsle. Den kommersialiserte utgåva (1888, Edward Weston) har i prinsippet ikkje endra seg sidan.

Bruk 
Galvanometret kan brukast til likespenningsmåling ved at det vert kopla i serie med ein motstand. Sjå voltmeter. Det vart gjennomgåande brukt i såkalla universalinstrument, som i dag heller heiter multimeter. For å måle vekselstraum eller -spenning vart det brukt likerettarar. For å måle motstand blir det brukt eit batteri og nokre få motstandar i tillegg.

Kjenslevare galvanometer blir brukt som indikatorar i målebruer som Wheatstone-brua.

Eit dreiespoleinstrument er eit apparat for måling av elektriske storleikar (spenning og/eller straum og/eller motstand) og som har eit galvanometer som indikator.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Galvanometer» frå ,  den 9. oktober 2012.
Galvanoskop

Eit galvanoskop er ein kjenslevar straumindikator, eit galvanometer utan gradert skala, som vert nytta som null-indikator til dømes ved potensiometermålingar og motstandsmålingar med Wheatstone-bru.

Kjelder

«galvanoskop» (14. februar 2009) i Store norske leksikon. 

Elektriske måleinstrument