alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Frederik Georg Lerche

Fredrik Georg Lerche () var ein norsk jurist, forfattar og politikar.

Liv
Lerche var fødd på Vallø, faren var forvaltar ved Vallø saltverk. Sjølv vart han student i 1825. I studentida var han ein trufast tilhengar av barndomsvenen Henrik Wergeland. Han tok juridisk embetseksamen i 1830. År 1838 vart han underrettsprokurator i Søndre Trondhjems amt, med bustad i Trondheim. Frå 1843 var han overrettsprokurator. Ved sidan av sakførarpraksisen skreiv han fleire verk om jus og norsk rettshistorie.

Lerche vann anerkjenning mellom folk, og under påverknad av Marcus Thrane sin agitasjon vart han vald til stortingsmann for Trondheim. På Stortinget 1851 var han formann i justiskomite nr 2 og i lovkomiteen. Ved neste stortingsval mangla han ei stemme på å verte 1. representant, og vart til sist 4. varamann. Han kom atter på Stortinget 1857 og i 1858, og var i 1857 medlem av bankkomiteen.

Frå 1858 budde Lerche på garden sin, Kvamme, i Strinda. Han flytta i 1867 til Paris, andrekona hans var frå Frankrike. Under omleiringa av Paris i 1870 gjorde han, 67 år gammal, vakttjeneste på vollane. Han deltok derimot ikkje kommunardoppstanden i 1871, då «han ansaa anarkisterne liksom preusserne for motstandere av friheten og civilistationen».<ref>Lindstøl, Tallak:Stortinget og Statsraadet 1814-1914</ref> Han døydde i Paris i 1883.

 Verk 
 Kongeriget Norges offentlige Ret (1830)
 Om Nødvendigheden af Reform i vor Retspleie (1845)
 Yderligere Bidrage til Juristeriets Karakteristik (1846)
 Udsigt over Norges Statsforfatning og Retspleie under dets Selvstændigheds-Periode i Middelalderen (1846)
 Systematisk Oversigt over constitutionel Forfatnings Væsen og dens Indflydelse paa Lovgivning og borgerlige Forholde (1853)
 Paa hvilket Punkt af politisk Udvikling befinder Norge sig for Tiden? (1862)
 Om Capital, Penge, Credit og Bankvæsen (1868)

 Kjelder 
 Lindstøl, Tallak: Stortinget og Statsraadet 1814-1914
 Salmonsens konversationsleksikon, 2. utg., bind XV, s. 697. København: J. H. Schultz, 1923.

 Fotnotar

Bakgrunnsstoff 

Stortingsrepresentantar 1851-1853
Stortingsrepresentantar 1857-1858
Folk frå Tønsberg
Årviksand

Årviksand er den største bygda på Arnøya i Skjervøy kommune, med om lag 150 innbyggjarar. Bygda ligg ved Årvikbukta i Lopphavet, med utsikt til Fugløya. Årviksand er i dag den nordlegaste busette staden på øya, ved enden av Fylkesveg 347. I Årviksand er det postkontor, butikk, barneskule og barnehage. 

Under andre verdskrigen skjulte norske og sovjetiske partisanar seg for nazistane i ei hola i Rotvåg, eit stykke nord for Årviksand. Her observerte dei båttrafikken i området, og rapporterte både til London og Moskva. Då dei hadde lege der i nokre månader, vart dei oppgjevne til nazistane av lokale informantar, og nokre av dei vart drepne. Det er sett opp eit minnesmerke for dei avlidne partisanane midt i bygda.

Av næringsverksemd er fiskebruket Årvikbruket det viktigaste. Bruket har 13 fast tilsette, og hadde i 2008 ein omsetnad på 26 548 000. Her vert det produsert saltfisk, tørrfisk og klippfisk. Årviksand Verksted er ein bilverkstad med fem tilsette.

Kjelder 

Skjervøy kommune
Høydalsmo

Høydalsmo er ei bygd i Tokke kommune i Vestfold og Telemark. Bygda ligg ved europaveg 134, og fylkesveg 45 startar her og går til Dalen og vidare til Setesdal. På Høydalsmo er Høydalsmo skule, ein kombinert barne- og ungdomsskule med skulefritidsordning og om lag 85 elevar. I samband med skulen er det samfunnshus og fotballbane.

Høydalsmo har eit aktivt idrettslag, Høydalsmo IL, som har vore vertskap for fleire store arrangement. Idrettslaget har lagt tilhøva godt til rette for langrenn på ski.

På Høydalsmo vegkro stoppar over 100 lastebilar kvar dag på veg mellom Haugesund og Oslo. I 2007 vart det derfor etablert ein bibliotekfilial der sjåførar kan låne lyd- og vanlege bøker til køyreturen.

Ein person frå Høydalsmo vert i Vest-Telemark kalla for ein «høysekk».

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Vegbiblioteket på Høydalsmo

Busetnader i Tokke
Bygder i Vestfold og Telemark
Gabriel Monsen

Gabriel Monsen () var ein norsk losoldermann i Tananger, ordførar og stortingsmann.

Gabriel Monsen var son av ein losoldermann. Ein yrkesposisjon han sjølv hadde frå 1824. Han var også gardbrukar, og tillegg postopnar, gjestgivar, landhandlar og skipsreiar.

Han var den første ordføraren i Håland herad (nærast dagens Sola). Ordførar i Håland 1837-41, 1846-49, 1854-55, 1860-79, samt forlikskommissær i mange år.

Monsen var valmann ved alle valting til stortingsval frp 1832 til 1879, bortsett frå eit val. Han var stortingsmann for Stavanger amt 1842-1848, vald som 3. representant i 1842, sidan som 4. representant. På alle tingsamlingane var han medlem av tollkomiteen. 1851 og 1854 var han 1. varamann til Stortinget.

Lokalt er han kjend for å ha bygt det såkalla Monsenhuset i Tananger, der han døydde.

Kjelder 
 Lindstøl, Tallak:Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914
 

Stortingsrepresentantar 1842-1844
Stortingsrepresentantar 1845-1847
Stortingsrepresentantar 1848-1850
Stortingsrepresentantar for Rogaland
Ordførarar i Håland
Folk frå Sola
Even Saxlund

Even Saxlund () var ein jurist, politikar og embetsmann, fødd i Stange. Mikkel Anderssen Saxlund var faren hans, Michael Saxlund sonen hans.

Saxlund tok juridisk embetseksamen 1835, arbeidde i Justisdepartementet frå 1836 til 1838. Frå 1838 var han fut og sorenskrivar i Aust-Finnmark. Han var fyrst busett i Vadsø, sidan i Vardø. I 1852 vart han utnemnd til byfut i Fredrikshald.

Saxlund var stortingsmann for Finmarkens amt 1845-51 og for Fredrikshald krins på nye tre Storting 1854, 1857-1858 og 1862-64. Han var sekretær i bankkomiteen 1845, av Odelstinget og tollkomiteen 1848. Sekretær i Stortinget 1851, 1854, 1857 og i tollkomiteen 1857. Formann i tollkomiteen 1857, i komiteen om mursteinstollen 1858, og i gasje- og pensjonskomiteen. Medlem av Lagtinget 1863 og 1864, samt av deputasjonane til Eidsvoll 17. mai 1864 og Stockholm 4. november 1864.

Saxlund var høgsterettsassessor frå 1864 til 1894, og var såleis medlem av riksretten over Selmer-regjeringa i 1884.

Etter han tok avskjed frå høgsterett busette Saxlund seg i København, der han døydde i 1903.

Kjelder 
 Lindstøl, Tallak: Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914

Litteratur 
 S. H. Finne-Grønn:Slegten Michelet. Chistiania 18??

Stortingsrepresentantar 1845-1847
Stortingsrepresentantar 1848-1850
Stortingsrepresentantar 1851-1853
Stortingsrepresentantar 1854-1856
Stortingsrepresentantar 1857-1858
Stortingsrepresentantar 1862-1864
Stortingsrepresentantar for Finnmark
Stortingsrepresentantar for Fredrikshald
Norske sorenskrivarar
Folk frå Stange
Simon Holmesland

Simon Pedersson Holmesland () var ein underoffsier, gardbrukar, lensmannog stortingsmann frå Holum i Vest-Agder. Peter Holmesland var sonen hans, Søren Jaabæk og Johan Holmesland brørne hans.

Han var fødd på Holmesland i Holum, faren var gardbrukar. Sjølv tok han underoffiserseksamen i 1844, og var underoffiser fram til 1856. Gardbrukar i Holum, i fyrste omgang fire år på garden Brinsdal, åra 1857-71 på garden Møll. Han var lensmann i Holum frå 1857 til 1871, deretter i same stilling i Vanse fram til 1894.

Holmesland var stortingsmann frå Lister og Mandals amt frå 1874 til 1879. Han var medlem av militærkomiteen. I si tid var han medlem av heradsstyret i Holum, og sidan av bystyret i Farsund. Elles var han formann i Lister fogderi sin matrikkelkommisjon.

Han døydde i Farsund.

Kjelder 
 Lindstøl, Tallak:Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914
 

Stortingsrepresentantar 1874-1876
Stortingsrepresentantar 1877-1879
Stortingsrepresentantar for Vest-Agder
Norske embets- og tenestefolk
Folk frå Mandal
Dalen Hotel

Dalen Hotel er eit hotell som ligg på Dalen i Tokke i Telemark. Det er teikna av arkitekten Haldor Larsen Børve og stod ferdig i 1894. Bygningen er eit godt døme på drakestilen, med drakehovud, tårn, spir, altanar, utspring og gesimsar. På hotellet er det 38 rom som er innreidde slik dei har vore sidan hotellet vart opna, med fargar, sjablongar og interiør. Alle romma er doble, og 8 av desse har balkong ut mot hagen. Hotellet har òg ein suite og eitt familierom.

Soge 

Då Telemarkskanalen vart opna i 1892 og turiststraumen slo til, vart Dalen i Tokke eit naturleg sentrum sidan dette var den kortaste vegen mellom Oslo og Bergen. Dalen skorta på eit luksushotell for dei rike og framståande gjestene, og oppførte i 1894 Dalen Hotel som vart bygd med inspirasjon frå norske stavkyrkjer og element frå ornamentikken i vikingtida. Hans Larsen og Lars Rød, begge frå Skien, og Anton Hansen frå Porsgrunn var dei som tok initiativet til skipinga av hotellet, og Haldor Larsen Børve var arkitekt.

Til Dalen Hotel kom prominente gjester frå heile Europa. Av notable personar som har gjesta hotellet kan nemnast det engelske aristokratiet, Kong Oscar II av Noreg og Sverige, keisar Vilhelm II av Tyskland og kong Leopold av Belgia. Kong Haakon og dronning Maud gjesta òg hotellet med dåverande kronprins Olav.

Under den andre verdskrigen tok den tyske okkupasjonsmakta over hotellet, noko som resulterte i at mykje av det originale interiøret vart fjerna og vedlikehaldet av hotellet stoppa opp. Etter ein lengre periode med nedgangstider for Dalen Hotel tok predikanten Åge Samuelsen affære. Han hadde framtidstru på Dalen og kjøpte hotellet. Diverre klarte han ikkje å få bygningane i stand, men greidde å gi hotellet mykje verdifull gaum og PR. Gjennom innsatsen hans kom det interesse for å investere i ivaretaking av hotellet.

På slutten av 1980-talet vart det avgjort å gjere ein siste freistnad på restaurering av hotellet. Hotellet opna på nytt i 1992, etter ei totalrenovering og positive visjonar. Hotellet fekk i 2000 den høgste prisen frå Europa Nostra, ein sølvmedalje, for ivaretaking av Dalen Hotel som eit eineståande kulturminne.

Kjelder 
 Om Dalen Hotel - Telemark hotell  Innhenta 3. august 2010
 Dalen Hotell - Hotell ved Telemarkskanalen  Innhenta 3. august 2010

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad
 VisitDalen - Turistinformasjon om Dalen i Telemark

Hotell i Vestfold og Telemark
Næringsliv i Vestfold og Telemark
Olavsrosa
Skipingar i 1894
Byggverk i Tokke
Turistmål i Vestfold og Telemark
Ulrik Bugge

Ulrik Bugge () var ein norsk lærar, prest og stortingsmann.

Bugge var fødd i Drøbak, der far hans då var kjøpmann, seinare flytta han verksemda til Christiania. Sjølv vart sonen student frå katedralskulen i hovudstaden i 1826 og cand. theol. i 1830. Deretter var han styrar ved borgarskulen i Fredrikstad frå 1832, kateket i Risør frå 1836. År 1842 vart han utnemnd til sokneprest i Herad i Vest-Agder. Dette kallet styrte han fram til 1855, då han vart sokneprest i Eid prestegjeld i Sogn og Fjordane. Han sat med det embetet til han døydde.

Bugge var 4. representant til Stortinget for Lister og Mandals amt i 1851 og 1854. I 1851 var han medlem av justiskomite nr 2 og lovkomiteen, i 1854 var han medlem av militærkomiteen.

Han døydde i 1878 på Nordfjordeid.

Kjelder 
Lindstøl, Tallak: Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914
NRKs fylkesleksikon
 

Stortingsrepresentantar 1851-1853
Stortingsrepresentantar 1854-1856
Stortingsrepresentantar for Vest-Agder
Norske prestar
Folk frå Frogn
Arnulf Schøyen

Arnulf Bernhard Schøyen () var ein norsk kjemikar, apotekar, skulemann og stortingsmann for Høgre, frå Vinger i Hedmark.

Schøyen var son av ein gardbrukar. Frå 1852 gjekk han i lære på Løveapoteket i Christiania og tok medhjelpareksamen i 1855. I 1860 avla han den farmasøytiske eksamen og arbeidde deretter på apotek i hovudstaden og i Drammen til 1861. 1862-64 var han utanlands og studerte kjemi i Heidelberg og Wiesbaden. Dei neste to åra var han tilsett på universitetet i Oslo, på det kjemiske laboratoriet og var elles manuduktør i kjemi og farmakognosi. 1866-70 var han styrar ved ein fabrikk i Elverum som dreiv med tørrdestillasjon av tremasse.

Schøyen flytta i 1870 til lærarstilling ved Trondhjems Tekniske Læreanstalt, rektor på skulen frå 1871 til -86. I tida 1878-80 var han medlem av ein kongeleg kommisjon om ordninga av den tekniske undervisninga, tala der for etableringa av det som skulle bli NTH. Han var også med i departementskomitear som handsama undervisninga i farmasi og av apoteklova. 1895 var han medlem av mellomrikslovkommisjonen.

Schøyen var stortingsrepresentant i periodane 1883-1888 og 1892-94. Frå 1883 til –88 var han vald for Trondheim og Levanger, han var då medlem av budsjettkomiteen. 1892-94 representerte ha Christiania, Hønefoss og Kongsvinger; medlem av Lagtinget, valkomiteen og tollkomiteen.

Frå 1887 var Schøyen apotekar i Christiania. Han døydde i Vinger i 1902.

Utmerkingar 
Schøyen var riddar av St. Olavs Orden og Nordstjerneordenen.

Kjelder 
 Lindstøl, Tallak: Stortinget og Statsraadet 1814-1914. Kristiania, 1914

Bakgrunnsstoff 
 Slektstreet til Arnulf Schøyen på Geni.com

Stortingsrepresentantar 1883-1885
Stortingsrepresentantar 1886-1888
Stortingsrepresentantar 1892-1894
Stortingsrepresentantar for Trondheim og Levanger
Stortingsrepresentantar frå Høgre
St. Olavs Orden
Nordstjerneordenen
Norske apotekarar
Folk frå Kongsvinger
Åmdals Verk

Åmdals Verk, også skrive Åmdalsverk, er ei bygd i Tokke kommune i Vestfold og Telemark. Bygda voks fram på grunn av malmfunn rundt 1690, og her har det vore drive kopargruver i lange tider. Kopargruvene vart i 1945 lagt ned for godt men er no opne for publikum med museum med gruvevandring.

Åmdals Verk har oppvekstsenter, ÅVOS, som har kring 40 born i skulen og 20 i barnehagen.

Sjå òg 
 Åmdals Verk gruver

Kjelder 
 Åmdals Verk oppvekstsenter - ÅVOS - Tokke kommune

Busetnader i Tokke
Bygder i Vestfold og Telemark
Black River

Black River er eit distrikt på Mauritius heilt sørvest på øya (nr 1 på kartet). Det har eit areal på 259 kkm. Hovudstaden er Bambous, og folketalet var 60.587 i 2000. Black River er med det det skrinnast busette distriktet på øya. Det finst mykje skog i Black River, m.a. i naturreservatet Black River Gorges.

Mauritius
Flacq

Flacq er eit distrikt aust på Mauritius (nr. 2 på kartet). Det er det største distriktet på Mauritius med eit areal på 298 kkm. Det grensar til Rivière du Rempart i nord, Grand Port, Moka og Pamplemousses i vest. Hovudstaden heiter Centre du Flacq, og distriktet hadde 126. 839 innbyggjarar i år 2000.

Ein kjend turistattraksjon i Flacq er øya Ile Aux Cerfs.

Mauritius
Grand Port

Grand Port er eit distrikt søraust på Mauritius (nr. 3 på kartet). Det har eit areal på 259 kkm, og grensar til Moka og Flacq i nord, og Plaines Wilhelm og Savanne i vest. Distriket hadde 106.665 innbyggjarar i år 2000, og hovudstaden heiter Mahébourg.

Mauritius
Moka

Moka er eit distrikt som ligg sentralt på Mauritius (nr. 4 på kartet). Det har eit areal på 221 kkm, og er eitt av to distrikt på øya som ikkje har kyst.

Moka hadde 88. 479 innbyggjarar i år 2000, og hovudstaden heiter Quartier Militaire.

Mauritius
Pamplemousses

Pamplemousses er eit distrikt nord på Mauritius (nr. 5 på kartet). Det grensar til Rivière du Rempart i aust, Flacq og Moka i sør og Port Louis i sør-vest. Pamplemousses har eit areal på 179 kkm, og hovudstaden heiter Triolet. Folketalet var 122.352 i år 2000.

Distriktet har fått namnet sitt etter det franske ordet for grapefrukt, etter ein fruktplantasje som fanst i tettstaden. I Pamplemousses finn ein i dag ein stor botanisk hage som har fått namn etter politikaren Seewoosagur Ramgoolam.

Mauritius
Plaines Wilhems

Plaines Wilhems er eit distrikt som ligg sentralt på Mauritius (nr. 6 på kartet.) Det har eit areal på 205 kkm, og innbyggjartalet var 358.182 i år 2000. Hovudstaden er Beau-Bassin/ Rose-Hill. Det ligg fleire relativt store byar i Plaines Wilhelms.

Mauritius
Rivière du Rempart

Rivière du Rempart er eit distrikt som ligg heilt nord-aust på Mauritius (nr. 8 på kartet). Det har eit areal på 148 kkm, og hadde 98.854 innbyggjarar i år 2000. Hovudstaden heiter Mapou.

Mauritius
Savanne på Mauritius

Savanne er eit distrikt heilt sør på Mauritius (nr. 9 på kartet). Det har eit areal på 259 kkm, og innbyggjartalet var 66.356 i år 2000. Hovudstaden heiter Souillac.

Mauritius
Torkell Løvland

Torkell J. Løvland () var ein norsk jurist, konsul og politikar. Løvland var son til statsministeren Jørgen Løvland. Han tok artium i 1910 og studerte så jus ved Universitetet i Oslo. I haustesemesteret 1914 var han leiar av Studentvenstrelaget. Frå 1916 til 1920 var han leiar av Noregs Unge Venstre. På same tid var faren hans kyrkje- og undervisningsminister. Mot slutten av denne perioden hadde landsorganisasjonen til Unge Venstre i praksis gått i oppløysning. Organisasjonen vart oppattliva i 1920 og eit nytt landsstyre vart valt, der Løvland var styremedlem, men etter nokre få år hadde organisasjonen igjen gått i oppløysing.

Torkell Løvland gav i 1929 ut Menn og minner fra 1905, av J. Løvlands papirer frå faren sine etterlatne papir.

Løvland gifta seg 15. august 1918 med Liv Hektoen. Dei fekk døtrene Liv Ingeborg Mathilde i 1921 og Tuva (Tove) i 1923.

Fotnotar

Leiarar i Unge Venstre
Norske juristar
Anton Laurin

Anton Nielsson Laurin () var ein norsk journalist, redaktør og politikar og leiar i Noregs Unge Venstre frå 1926 til 1930.

Laurin voks opp på garden Langøyna i Fjell kommune, som den yngste av ni sysken. Faren var ordførar i Fjell frå 1887 til 1894. Laurin drog til Volda der han gjekk latinlina på landsgymnaset. Frå 1918 til 1938 jobba han som journalist i ymse aviser.

I 1926 jobba han i målavisa Den 17de Mai i Oslo. I 1926 og vårsemesteret 1927 var han leiar av Studentvenstrelaget. Landsorganisasjonen til Noregs Unge Venstre låg på denne tida nede. Våren 1926 var Laurin hovudmannen bak eit initiativ om å starta opp att organisasjonen og organisera såkalla «liberale sommarkursus» annankvar sommar. På det første sommarkurset, i Oslo, vart Laurin den 18. juni 1926 vald til formann i den attreiste organisasjonen Noregs Unge Venstre, som har vore aktiv sidan, med unntak av krigsåra. Laurin vart attvald som leiar på landsmøtet under det liberale sommarkurset i Bergen i 1928. Han gjekk av som Unge Venstre-leiar på landsmøtet i Nidaros i 1930.

Frå 1930 til 1934 jobba Laurin i Gula Tidend. I 1934 drog han til Kristiansand og vart redaktør i Fædrelandsvennen frå 1934 til 1938. Han hadde òg ymse verv i Venstre, mellom anna var han pressesekretær for Venstre si stortingsgruppe i 1939.

Etter den tyske invasjonen av Noreg i 1940, melde Laurin seg inn i Nasjonal samling 18. oktober 1940. Han fekk etter kvart tittelen «pressesjef i Stor-Oslo». I 1943 verva han seg som krigskorrespondent med tittelen «Kriegsberichter SS» og vart send til Austfronten, men vart sjuk og vende snart heim att. 16. desember 1946 vart han dømd til seks års fengsel for landssvik i Oslo byrett. Han vart lauslaten 4. juni 1949. Den tidlegare kollegaen og partifellen  i Venstre Anton Beinset vitna under rettssaka at Laurin i 1940 fortalde han at han trudde Tyskland kom til å vinna krigen, og at det beste var å gå inn i Nasjonal samling for å gjera mest mogleg godt der.

Kjelder

Leiarar i Unge Venstre
Norske journalistar
Medlemmar av Nasjonal Samling
Folk frå Fjell
Hoftun

Hoftun er eit gardsnamn som òg er nytta som slektsnamn. Gardar med namnet Hoftun finn ein i krinsen Herad i Gol kommune i Hallingdal, og i Suldal kommune i Ryfylke i Rogaland.

Hoftun, som òg vert skrive Hovtun, Hofftun og i andre, liknande variantar, eller i fordanska eller mistydd form som Haftorn, er samansett av hòv, som er den førkristne nemninga på ein heilagdom eller eit hus som vart nytta til kult og andre ritual, og av tun, som har same tydinga som 'tun' i ordet «gardstun».

Kjelder 
 Hoftun i O. Rygh: Norske Gaardnavne.

Norske slektsnamn
Norske gardsnamn
Moss

Moss er ein by og administrasjonssenter i Moss kommune i Østfold i Viken. Byen strekker seg ut over kommunegrensene og inkluderer også busetnad i kommunane Rygge og Vestby. Delen av byen som ligg i Moss har 30 201 innbyggjarar (2012). Totalt har heile Moss tettstad ei folkemengd på .

Moss ligg på austsida av Oslofjorden og er eit knutepunkt for samferdsel. Byen har ferjesamband over fjorden til Horten i Vestfold fylke, og direkte flysamband til byar i Noreg og Europa gjennom Moss lufthamn, Rygge. I tillegg har byen jernbane, og ligg nært til E 6.

Byen er eit viktig handels- og administrasjonssenter, med eit mangfaldig industri- og handelsmiljø. Moss er sete for fylkesmannen i Østfold og fylkesarbeidskontoret, medan fylkeskommunens administrasjon ligg i Sarpsborg. I byen ligg Sykehuset Østfold Moss og to vidaregåande skolar, Kirkparken VGS og Malakoff VGS, som er drivne av Østfold fylkeskommune.

Moss fekk bystatus i 1720.


Historikk og kultur 
Moss voks opp ved munningen av Mosseelva der det var kverner og saltkokeri alt i mellomalderen, og frå 1500-talet sagbruksdrift og trelasthandel. Moss er omtalt i 1560 som ladestad og blei kjøpstad i 1720 etter at Moss Jernverk var sett i drift i 1704. Jernverket blei lagt ned i 1876, men hovudbygningen, Konventionsgaarden frå 1778, er verna. Det var her Mossekonvensjonen blei underteikna i 1814. Den moderne industrialiseringa starta i Moss i siste tredjedel av 1800-talet med etablering av mellom anna hermetikkfabrikk, fabrikk for oljeklede (Helly Hansen), treforedlingsverksemd (M. Peterson & Søn AS) og glasproduksjon (Moss Glasværk).

På sørsida av Jeløy ligg Alby gård med kunstgalleriet Galleri F 15. Her er det også oppretta eit naturvernsenter. Rød Gård har allsidige kulturaktivitetar. På vestsida ligg Refsnes Gods, som nå er hotell.

Sjå òg 
 Moss kommune
 Tettstader i Østfold

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
Nettstaden til Moss kommune

Moss kommune
Byar i Viken
Tettstader i Viken
Kommunesenter i Viken
Halden

Halden er ein by og administrasjonssenteret i Halden kommune i Viken med . Tettstaden ligg langs Tista frå Iddefjorden til Femsjøen, med bysenteret omkring munningen av Tista. 

Bykjernen ligg på begge sider av Tista, som deler byen i nordsida og sørsida. Det er samband mellom bydelane ved bruer. Busetnaden breier seg utover ved munningen av Tista, særleg på nordsida, men snevrar seg vesentleg inn i det tronge dalføret av elva opp til Tistedalen, fire kilometer frå bysenteret. 

På sørsida ligg den opphavlege byen, Empirebyen, med til dels gammal og godt bevart busetnad. Her er også hamna, jernbane- og busstasjon, og torget i byen. Nordsida har fleire villastrøk. Gjennom begge bydelane går hovudgata, Storgata, med dei viktigaste bygningane, forretningsstrøk og parken i byen.

Halden har fylkets største skole- og forskningsmiljø med stiftinga Østfoldforskning, Høgskolen i Østfold med mellom anna lærarutdanning, informasjonsteknologi- og språkutdanning, og vidaregåande skolar. Det er ogå eit sjukehus i Halden.

I byen kjem dagsavisa Halden Arbeiderblad.

Byskildring 

Ladestaden Halden voks fram på femtenhundretalet som utskipingshamn for trelast til Holland og England. I 1665, etter at byen hadde slått tilbake åtak av svenskane i 1658, 1659 og 1660, fekk staden kjøpstadsprivilegium og namnet Fredrikshald etter kongen, Fredrik III. Namnet blei i 1929 endra attende til det opphavelege Halden. 

På sørsida av byen finst fleire freda bygningar, mellom anna Sjøbodane frå tida kring 1830 som blei freda i 1983. På nordsida ligg den gamle Bockrammgården frå 1767, som blei freda 1923, Søylegarden frå kring 1830 blei freda i 1923. 

I byen finst ei rekke historiske minnesmerke, framfor alt Fredriksten festning på ei høgde søraust for bysenteret. Her er det kultur- og krigshistorisk museum. 

Vest for bysenteret ligg Rød herregård, som vart resaturert i 1902-04. Den eldste delen av herregarden er antakeleg frå 1600-talet. Her ligg administrasjonen til Halden historiske samlinger. Sentralt i bysenteret på nordsida ligg Fredrikshalds teater frå 1838. Teateret opna på nytt etter omfattande restaureringsarbeid i 1982 og er i dagleg bruk. Det er kyrkjer frå mellomalderen i Berg, Rokke og Idd. Hovudkyrkja i Halden, Immanuels kyrkje, er ei krosskyrkje i tegl, bygd 1833 i sein-empire.

Sjå òg
 Halden kommune
 Tettstader i Østfold

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
Nettsidene til Halden kommune

Byar i Viken
Geografi i Halden
Tettstader i Viken
Kommunesenter i Viken