alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Dispersjon av vassbølgjer

Dispersjon av vassbølgjer omhandlar som regel dispersjon av frekvensen til bølgjene. Vatn vert i væskedynamikk som oftast sett på som eit dispersivt medium, som tyder at farten til bølgjefronten flyttar seg som ein funksjon av frekvensen, slik at faseeigenskapane til bølgjeforplantinga heile tida endrar seg i rom og tid. Bølgjer som er dispersive vil ha ulik fasefart og gruppefart, medan ikkje-dispersive bølgjer vil ha like fase- og gruppefart. 

Vassbølgjer som forplantar seg med lengre bølgjelengder og periodar, flyttar seg raskare enn dei som har kortare bølgjelengd og periode. Dette fenomenet vert uttrykt av det såkalla lineære dispersjonsforholdet gjeve ved: 

. 

Her er ω vinkelfarten, g er tyngdeakselerasjonen, k er bølgjetalet, og h er bølgjehøgda. Den hyperbolske tangenten tyder her at dispersjonen asymptotisk går mot null når h vert liten. Med desse vilkåra kan den lineære bølgjefarten uttrykkast som: 

.

Desse likningane gjeld for perturbasjonsteoriutvidinga av andre orden. For tredje orden, som gjeld for djupt vatn, vert dispersjonsforholdet: 
.

der A er bølgjeamplituden. Dette gjev at store bølgjer flyttar seg raskare enn mindre bølgjer med same frekvens. Dette fenomenet vert berre synleg når bølgjeamplituden vert stor.

Bølgjemekanikk
Væskedynamikk
Tjøtta

Tjøtta (av norrønt Þjótta, «den tjukkaste delen av låret» jamfør utsjånad på øya) er ei øy og ein tettstad i Alstahaug kommune i Nordland. Øya er 11,3 km², med knapt 300 innbyggjarar. 

Tjøtta er òg eit sokn i Nord-Helgeland prosti. Til soknet høyrer øya Tjøtta og fleire andre øyar sør i Alstahaug.

Historie 

Tjøtta var eit eige herad fram til 1963. Tjøtta herad omfatta då òg eit areal på fastlandet, dette vart på 1990-talet overførd til Vefsn kommune. 

I jernalderen var Tjøtta eit maktsentrum i Hålogaland. Her budde skalden Øyvind Skaldespille og sonen hans, Hårek på Tjøtta. Seinare var Tjøttagarden sentrum i eit stort gods som åtte mange gardar både på ytre og indre Helgeland.

Geografi 
Tjøtta er ei flat øy med svært godt jordbruksland. Næringslivet er enno dominert av jordbruk og fiske. I bygningane til den gamle Tjøttagarden held Planteforsk Tjøtta til. 

På Nordøya ligg Tjøtta internasjonale krigskyrkjegard med over 7500 enkeltgraver for russiske krigsfangar. Her er òg 2500 omkomne frå fangetransportskipet Riegel, som vart senka mot slutten av andre verdskrigen, gravlagde.

Tjøtta kyrkje er ei steinkyrkje som vart bygd i 1851, etter at den førre trekyrkja brann ned.
Postnummeret hit er 8860 TJØTTA.

Litteratur 
 Helgeland historie, utg. av Helgeland Historielag

Tettstader i Nordland
Øyar i Alstahaug
Ferjeleie i Nordland
Historie i Alstahaug
Tidlegare kommunar i Nordland
Norske kommunar skipa i 1862
Norske kommunar nedlagde i 1964
Fasefart

Fasefarten til ei bølgje er farten som bølgjefasen forplantar seg med i rommet. Dette er farten som fasen til ein frekvens av bølgja vil forplante seg med. Alle fasane til bølgja, t.d. bølgjetoppen, vil flytte seg med fasefarten. Fasefarten vert uttrykt ved hjelp av bølgja sin vinkelfart, ω, og bølgjetalet, k:

Merk at fasefarten ikkje nødvendigvis er den same som gruppefarten til bølgja, som gjev kor raskt endringa av amplituden til bølgja (kjend som envelopen til bølgja) vil forplante seg. 

Fasefarten til elektromagnetisk stråling kan under visse vilkår (t.d. når ein har anomal dispersjon) vere høgare enn lysfarten i vakuum, men dette tyder ikkje at energien flyttar seg raskare enn lyset.

Bølgjefase i kvantemekanikk 

I kvantemekanikk kan partiklar òg oppføre seg som bølgjer med komplekse fasar. Ut frå de Broglie-hypotesen kan ein sjå at

.

Ved å bruke relativistiske forhold for energi og rørslemengd har vi:

der E er totalenergien (t.d. kvilemassen pluss kinetisk energi), p er rørslemengda,  er Lorentz-faktoren, c er lysfarten, og β er ein brøkdel av c. Variabelen v kan vere anten farten til partikkelen eller gruppefarten til den samsvarande bølgja. Sidan partikkelen har fart  ut i frå spesiell relativitet, vil fasefarten til ei slik bølgje alltid vere større enn c, t.d. 

,

Når fasefarten er større enn lysfarten bryt ikkje dette med den spesielle relativitetsteorien, fordi han ikkje fører med seg noko informasjon.

Kjelder 
 Tipler, Paul A. and Ralph A. Llewellyn (2003). Modern Physics. 4th ed. New York; W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-4345-0. 222-3 pp.
 Leon Brillouin «Wave Propagation And Group Velocity» Academic Press Inc., New York and London (1960) ISBN 0-12-134968-3.

Bølgjemekanikk
Fart

fr:Vitesse d'une onde#Vitesse de phase
nl:Voortplantingssnelheid#Fase- en groepssnelheid
Skorpa i Kristiansund

Skorpa er ei øy i Kristiansund i Møre og Romsdal. Øya er 0,7 km² stor, men berre 0,06 km² er bebygd område.

Næring, landskap og miljø 
Skorpa har nokre små fjell og åsar, elles er mykje av landskapet myraktig med nokre skogholt. Tre område har frå gammalt vore dyrka. Skorpa har eit vakkert naturlandskap og eit rikt dyreliv. I ei vik på øya er det eit naturleg basseng som vert oppdemt ved flo sjø. Bassenget, som kallast Valan, er ein populær badeplass om sommaren, sidan det oppdemte vatnet kan få ein god temperatur.

Det siste gardsbruket på Skorpa vart lagt ned på slutten av 1980-talet. Tidlegare har det òg vore ein minkfarm på øya. På Visnensbrygga var det før brannen i 1997 ei klippfiskbrygge, no er denne ombygd til privat bustad. Det er bru for lette køyretøy frå Skorpa til Kristiansund.

Sjå òg: 
 Skorpa
 Skorpo

Geografi i Kristiansund
Øyar i Møre og Romsdal
Skorpa i Kvænangen

Skorpa (samisk Skárfu)er ei øy i Kvænangen kommune i Troms og Finnmark.  Øya ligg i fjorden Kvænangen sør for øya Spildra og nordvest for øya Nøklan. Det høgaste punktet på Skorpa er Varde på 307 meter over havet. 

I 1940 låg ein norsk krigsfangeleir på Skorpa. På øya står Skorpa kyrkje frå 1850, som lenge var hovudkyrkje for Kvænangen. Siste innbyggjar flytta frå øya rundt 1980, og ho har vore utan fastbuande sidan den gong. 

Skorpa, Nøklan og Høyholman er verna som landskapsvernområde med plantelivsfreding .

Romanfiguren Jon Skorpen i Tremasteren Fremtiden av Jonas Lie, er i romanen knytt til Skorpa i Kvænangen.

Sjå òg 
Skorpa
Skorpo

Bakgrunnsstoff 
Heimeside med bilete frå Skorpa 
O. Rygh: Norske Gaardnavne

Kjelder 

Øyar i Kvænangen
Gruppefart

Gruppefarten til ei bølgje er farten som endringane av bølgjeamplituden forplantar seg med. Desse endringane vert òg kalla modulasjonen eller omhyllningskurva til bølgja. Gruppefarten vert definert som 

,

der ω er bølgja sin vinkelfrekvens, k = ω/c er bølgjetalet (c er fasefarten).

I ikkje-dispertive media forplantar alle frekvenskomponentane seg med same fart og gruppefarten er lik fasefarten, noko som er einstydande med at bølgepakken ikkje endrar form når dei forplantar seg. I dispersive media derimot varierer gruppefarten med frekvensen ω. Denne variasjonen vert uttrykt ved dispersjonsrelasjonen v(ω), eller ω(k). I dispersive media vil difor ulike frekvenskomponentar ha ulik fart og forma på bølgjepakkane vil endra seg etter som tida går. Dette fører til at dei vert strekte ut i tid. 

I samband med overføring av informasjon på digital form gjennom kabel, banar på krinskort, optisk fiber, etc. medfører dette av avstanden mellom pulsane (bølgjepakkane) må vera så stor at dei ikkje flyt saman. Dette set ei øvre grense for pulseraten, og difor òg for overføringskapasiteten. Dispersjon påverkar òg analoge signal ved at omhyllningskurva endrar form (vert forvrengt).   

Ideen om at gruppefarten til ei bølgje kunne vere forskjellig frå fasefarten vart først lagt fram av William Rowan Hamilton i 1839, og vart utgreidd meir fullstendig av John Strutt.

Gruppefart i kvantemekanikk
Albert Einstein forklarte i 1905 at lys hadde eigenskapar til både partiklar og bølgjer. Louis de Broglie sette fram ein hypotese om at alle partiklar kan ha desse eigenskapane, og at farten til ein partikkel alltid vil vere lik gruppefarten til den samsvarande bølgja. De Broglie utleidde at sidan dualitetslikningane for lys allereie var kjend, så ville desse òg gjelde for alle partiklar. Dette betyr at

der
E er totalenergien til partikkelen
p er rørslemengd,
 er Dirac-konstanten.  

Ved å bruke den spesielle relativitesteorien har vi

der
 er kvilemasse,
c er lysfarten i vakuum
 er Lorentz-faktoren.  
og v er farten til ein partikkel, sjølv om han ikkje skulle oppføre seg som ei bølgje. 

Kvantemekanikk har med stor nøysemd vist at denne hypotesen gjeld, og forholdet har vorte vist for partiklar så store som molekyl.

Referansar

Bibliografi 
Brillouin, Léon. Wave Propagation and Group Velocity. Academic Press Inc., New York (1960).
 Tipler, Paul A. and Ralph A. Llewellyn (2003). Modern Physics. 4th ed.  New York; W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-4345-0. 223 p.

Optikk
Bølgjemekanikk
Fart
Signalhandsaming
Telekommunikasjon

fr:Vitesse d'une onde#Vitesse de groupe
nl:Voortplantingssnelheid#Fase- en groepssnelheid
Farkost

Farkost er eit omgrep som blir nytta om båtar og skip. I fylgje Godal er ein båt ein farkost som er mindre enn ei jekt eller eit fartøy. Eit skip blir da ein farkost som er større enn ei jekt. Ut frå dette hamnar jekta, og kanskje jakta, i ei midtstilling mellom båt og skip/fartøy. Ofte blir jekter rekna som skip, men dei mindre tendringane blir sett på som båtar. Ein farkost som er så liten at han kan roast blir sett på som båt, medan farkostar som er så store at dei lyt seglast blir sett på som skip.

Referansar 

Fargreier
Ekmantransport

Ekmantransport er ein naturleg prosess i havet som kjem av at kvart vasslag i havet dreg med seg laget like under. Dermed vil rørsla til kvart vasslag vere påverka av rørsla til laget over. Krafta på kvart lag nedover i djupet vil derimot verte svakare og svakare, på liknande måte som lyd forplantar seg gjennom luftpartiklar vert svakare og svakare jo større avstanden vert. Namenet på prosessen er kalla opp etter den svenske oseanografen Vagn Walfrid Ekman.

Ekmantransporten er nært knytt til ekmanspiralen, der vind som bles over ei vassflate skapar ein overflatestruam som er vinkelrett ut til høgre frå vindretninga på den nordlege halvkula, og til venstre på den sørlege halvkula. Straumretninga dreiar derimot mot venstre (høgre i sør) nedover i djupet, slik at middeltransporten over heile djupet er 45 grader til høgre (venstre i sør) for vindretninga. Når slik transport oppstår bort frå ei kyststripe, så skapar dette oppvelling av djupt, næringsrikt vatn. Dette skapar ofte gode fiskeforhold i kystområde der dette fenomenet oppstår, som i havområdet utanfor Chile

Sjå òg 
 Ekmanspiral
 Oppvelling

Akvatisk økologi
Fysisk oseanografi
Væskedynamikk
Tomas Espedal

Tomas Espedal () er ein norsk forfattar, mest kjend for sine genrediffuse sjølvbiografiske og utleverande romanar. I 2007 vart han nominert til Nordisk råds litteraturpris for prosasamlinga Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv. Espedal er fødd og bur i Bergen.

Bibliografi 
 En vill flukt av parfymer - (1988)
 Jeg vil bo i mitt navn - (1990)
 Hun og jeg - (1991)
 Hotel Norge - (1995)
 Blond (erindring) - (1996)
 Biografi (glemsel) - (1999)
 Dagbok (epitafer) - (2003)
 Brev (et forsøk) - (2005)
 Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetisk liv - (2006)
 Imot kunsten - (2009)
 Imot naturen - (2011)
 Bergeners - Roman (2013)
 Mitt privatliv. Liv og kunst. Liv som kunst. (2014)
 Året. (2016)
 Elsken. (2018)

Utmerkingar 
 Nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2007 for Gå. Eller kunsten å leve et vilt og poetiskt liv
 Kritikarprisen 2009 for Imot kunsten
 Gyldendalprisen 2009
 Nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2010 for Imot kunsten
 Brageprisen i 2011 for Imot naturen
 Nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 2014 for Bergeners

Bakgrunnsstoff 
 Tomas Espedal i NRK Forfatter
 Digitaliserte bøker av Tomas Espedal hjå Nasjonalbiblioteket
 Utgjevingar av Tomas Espedal i BIBSYS Ask

Bokmålsforfattarar
Norske romanforfattarar
Forfattarar frå Bergen
Norske skjønnlitterære debutantar i 1988
Vinnarar av Brageprisen
Vinnarar av Kritikerprisen
Elsfjord

Elsfjord er ein tidlegare kommune i Nordland (kommunenr. 1829). Kommunen vart skild ut frå Hemnes som eigen kommune i 1929. Frå 1. januar 1962 vart Elsfjord slått i hop med Drevja, Vefsn og Mosjøen kommunar til Vefsn kommune. 

Elsfjord er òg eit sokn i Vefsn prestegjeld. Då Elsfjord kyrkje vart bygd i 1955, høyrde kyrkjelyden enno til Hemnes prestegjeld.

Elsfjord hadde fram til 2021 ein kommunal fådelt skole med barnehage. Etter at denne vart vedtatt nedlagd, vart det i 2021 oppretta ein montessoriskole i dei same lokala. 

Fram til 1945 gjekk riksvegen nordover gjennom Elsfjord. Derfrå var det ferjesamband ut Elsfjorden til Hemnesberget. Ferjetrafikken tok slutt då vegen over Korgfjellet vart opna. Nordlandsbanen passerer Elsfjord, men stasjonen i Elsfjord er nedlagd, og næraste jernbanestasjon er Drevvatn stasjon. Det har vore planar om å byggje ein stor flyplass for Helgeland ved Vesterbekkmoen - Drevvatnet i Elsfjord, men planane har stoppa opp på grunn av regional usemje og usikre verprognosar.

På vestsida av Elsfjorden ligg Elsfjorden naturreservat, som inngår i verneplan for barskog i Noreg.

Historiske elsfjordingar 
 Johan Hansson Heitmann, forfattar av Sjymann' 
 Per Davidson Forsmoen (Per Davesa), diktar

Bakgrunnsstoff 
O. Rygh: Norske Gaardnavne

Tidlegare kommunar i Nordland
Historie i Vefsn
Norske kommunar skipa i 1929
Norske kommunar nedlagde i 1962
Drevja

Drevja eller Drevjo er ein dal og ei elv i Vefsn kommune i Nordland. 

Drevja var i tida 1927-1962 ein eigen kommune (kommunenr. 1823). Utanom denne tidbolken har Drevja høyrd til Vefsn kommune.

Drevja er òg eit sokn i Vefsn prestegjeld. Drevja kyrkje vart bygd i 1883.

Namnet «Drevja» kjem av norrønt draf (f.), som tyder 'drav', 'blaut masse'.

Dalen strekkjer seg frå Drevjebukta til Drevvatnet, mellom fjella Toven i vest og Hellfjellet og Blåfjellet i aust. 

Drevjamoen ekserserplass ligg i Øvre Drevja. Lenger ned i Drevja ligg Granmoen med Granmoen bustadfelt og barnehage og skole for 1. til 10. klassetrinn. 

Noregs eldste ski er funnen i Drevja. Karbondateringar har synt at skia er frå mellom år 3340 og 2940 f. Kr.

Elva Drevjo er verna i samla plan for vassdrag. På 1970-talet vart elva er infisert av lakseparasitten Gyrodactilus salaris, og laksetrappa ved Forsmoen vart stengd. Etter behandling med rotenon i 2011 og 2012 vart gyrosmitten utrydda, og i 2017 vart elva friskmeld.

Literatur 
 Vefsn bygdebok særbind VIIa 2006, Gardshistorie for Vefsn (red. Espen Andresen)

Bakgrunnsstoff 
 Drevja.com

Tidlegare kommunar i Nordland
Historie i Vefsn
Norske kommunar skipa i 1927
Norske kommunar nedlagde i 1962
Scintillometer

Eit scintillometer er eit vitskapleg apparat som vert brukt til å måle optiske forstyrringar i atmosfæren kalla funkling eller scintillasjon. Årsaka til desse scintillasjonane er små svingingar i brytingsindeksen til luft.   Lufta sin brytingsindeks vert påverka av temperatur, fukt og trykk. Apparatet kan dermed måle varmeoverføringa mellom jordoverflata og lufta over, som vert kalla «kjensleg varmefluks» . Apparatet kan òg brukast til å oppdage klarluftturbulens, som elles ikkje er mogeleg å oppdage før ein kjem ut for det. 

Optiske måleinstrument
Meteorologiske instrument og utstyr
Tørris

Tørris er frosen karbondioksid. Under normalt lufttrykk og temperatur vil CO2 i fast form sublimere, det vil seie at han går direkte over frå fast form til gass, utan noko flytande mellomstadium. Derav namnet "tørris".

Ved 1 atmosfæres trykk har tørris ein temperatur på -78,5 °C.

Bruksområde

Kjøling
Tørris blir brukt til å kjøle ned blant anna matvarer.

Tåke-/røyklegging (spesialeffektar) 
Når tørris kjem i kontakt med vatn, vert det danna kald karbondioksid i gassform og kald fuktig luft. Dette fører til kondensering og det vert danna damp/røyk/tåke.

Reingjering
Tørris vert brukt som blåsemedium ved reingjering av lakkerte metallflater i ein teknikk som minner om sandblåsing.  Sidan tørrispartiklane fordampar, vert det avfallsproblemet mindre enn ved alternative metodar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Tørris» frå ,  den 24. januar 2010.  
 

Kjemiteknikk

fr:Dioxyde de carbone#Sous forme solide
fi:Hiilidioksidi#Kuivajää
Nordvik

Nordvik var i tida 1917–1962 ein eigen kommune, utskilt 1. juli 1917 frå Herøy kommune, og omfatta sørdelen av øya Dønna, unntatt den aller sørlegaste delen med garden Åkvika, vidare øyane frå Skorpa sørover til og med Tranøya, og Vandve m.fl. øyar vest for Dønna. 

1. januar 1962 vart Nordvik slått saman med det meste av Dønnes, Dønna-delen av Herøy med 19 innbyggarar, og den delen av øya Løkta som høyrde til Nesna med 80 til den nye Dønna kommune. Nordvik hadde før samanslåinga 1 293 innbyggarar.

Nordvik har og vore eit sokn, først i Herøy prestegjeld, frå 1962 i Dønna prestegjeld. Nordvik kyrkje vart innvigd i 1871. Til soknet høyrde òg Hæstad kyrkje, bygd 1913. På slutten av 1990-talet vart alle sokna i Dønna kommune slått saman til eitt.

Mellom Dønnes og Nordvik går eit dialektskilje mellom Vefsnmål og Ranværing, dette er tydelegast i svake hokjønnsord — i Dønnes seier folk jenta og mora, i Nordvik seier dei jento og moræ.

Kjelder 
 Rygh: Norske Gaardnavne

Tidlegare kommunar i Nordland
Norske kommunar skipa i 1917
Norske kommunar nedlagde i 1962
Historie i Dønna
Dønnes

Dønnes er ein gard og eit tidlegare maktsentrum i Dønna kommune på Helgeland. Alt i sagatida høyrer vi om Grankjel på Dønnes som stridde med Hårek på Tjøtta. Frå 1400-talet var garden sentrum for Dønnesgodset. Per dags dato vert Dønnes Gård drive som ein gjestegard, og tilbyr overnatting, servering og aktivitetar.

Dønnes var frå 1888 til 1962 ein kommune i Nordland fylke, skild ut frå Nesna 1. juli 1888 1 348 innbyggarar. Dønnes omfatta norddelen av øya Dønna og halve Løkta. Kommunesenteret låg på Glein.

1. januar 1962 vart Dønna-delen av Herøy kommune, Nordvik kommune og den delen av Løkta som høyrde til Nesna slått saman til ein kommune. 

Dønnes har og vore eit sokn, først i Nesna prestegjeld, frå 1962 i Dønna prestegjeld. På slutten av 1990-talet vart alle sokna i Dønna slått i hop til eitt. Dønnes kyrkje vart bygd på slutten av 1100-talet. 

Mellom Dønnes og Nordvik går eit dialektskilje mellom ranværing i nord og vefsnmål i sør, dette er tydelegast i svake hokjønnsord - i Dønnes seier folk tia og klokka, i Nordvik seier dei tiæ og klokko.

Bakgrunnsstoff 
 O. Rygh: Norske Gaardnavne

Tidlegare kommunar i Nordland
Historie i Dønna
Norske kommunar skipa i 1888
Norske kommunar nedlagde i 1962
Radiosonde

Ein radiosonde er eit apparat som vert festa til vêrballongar for å måle atmosfæriske variablar og sender dei tilbake til ein mottakar på bakken. Radiosondar sender vanlegvis med frekvensen 403 MHz eller 1680 MHz. Enkelte sondar, men ikkje alle, er laga for å kunne måle vindstyrke og retning. 

Radiosonden vart funnen opp og sendt opp for første gong av den sovjetiske meteorologen Pavel Molchanov 30. januar 1930 i Pavlovsk. Sonden nådde ei høgd på 7,8 km og målte der temperaturen til -40,7 °C. 

Moderne radiosondar måler eller reknar ut følgjande variablar: 
 Trykk
 Høgd
 Geografisk posisjon (Breiddegrad/Lengdegrad)
 Temperatur
 Relativ fukt
 Vindstyrke og retning

Av og til kan radiosondar òg måle ozonkonsentrasjonen.

Oppsending 

Ein ballong av gummi eller lateks fylt med anten helium eller hydrogen vert sendt opp gjennom atmosfæren. Høgda ballongen kan nå er avhengig av diameteren eller tjukkleiken til ballongen. Storleiken til ballongane varierer vanlegvis frå 150 til 3000 gram. Når ballongen stig gjennom atomsfæren minkar trykket, slik at ballongen utvidar seg, og når han kjem høgt nok vil ballongen sprekke. Ein ballong på 800 gram sprekk i ei høgd på om lag 30000 meter. 

Ein moderne radiosonde sender data tilbake til ein datamaskin via eit radiosignal, og datamaskinen lagrar alle variablane i sanntid. Dei første radiosondane vart observert frå bakken med ein teodolitt, og gav berre informasjon om vinden ut i frå posisjonen sin. Moderne radiosondar kan bruke fleire metodar for å avgjere vindstyrke og retning, slik som t.d. GPS. Vekta til ein radiosonde er vanlegvis 250 gram. 

Av og til vert radiosondar slept frå fly i staden for å sveve med ballongar. Slike radiosondar vert kalla fallsondar eller dropsondar. Dei vert som regel brukt i spesielle forsøk, som t.d. å finne profilen i eit spesifikt uvêr.

Daglege oppsendingar 

På verdsbasis er det om lag 800 stader der ein sender opp radiosondar, og åtte av desse er i Noreg. Desse er oljeplattforma Ekofisk, Sola, Ørlandet, vêrskipet Polarfront, Bodø, Jan Mayen, Bjørnøya og Ny-Ålesund. Nesten alle radiosondar vert sendt opp kl. 00 UTC og kl. 12 UTC, slik at alle gjev eit samtidig bilete av atmosfæren. Dette er svært viktig for numerisk vêrvarsling.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Database med oppdaterte radiosondeoppstigingar frå heile verda

Måleinstrument
Atmosfærisk termodynamikk
Meteorologiske instrument og utstyr
Freie Universität Berlin

Freie Universität Berlin (FU) er eit av fire universitet i Berlin i Tyskland. Det ligg i bydelen Dahlem i den vestlege delen av byen. Universitetet vart grunnlagd av politiske årsaker i 1948. Namnet har sin bakgrunn i den kalde krigen. Humboldt-universitetet hadde hamna i den sovjetokkuperte delen av byen, og ein trong derfor eit nytt universitet i det frie Vest-Berlin. Danninga av universitetet kom som direkte følgje av kommunistane si forfølgjing av studentar i Aust-Berlin. På 1980-talet utvikla det seg til eit masseuniversitet, og studenttalet var ved gjenforeininga over 60 000. Som følgje av reduserte studieplassar ved Freie Universität, og at Humboldt-universitetet igjen vart tilgjengeleg, er talet på studentar no redusert til 42 700 studentar.

Botanischer Garten Berlin høyrer til universitetet.

Bakgrunnsstoff 

 Freie Universität Berlin

Byggverk i Berlin
Universitet i Tyskland
Skipingar i 1948
Atollen Kanton

Kanton (òg kalla Canton Island, Abariringa Island, Mary Island, Mary Balcout Island eller Swallow Island) er den størstre og nordlegaste av Phoenixøyane i Republikken Kiribati. Øya er ein atoll i det sørlege Stillehavet om lag midt mellom Hawaii og Fiji, og er 33 km lang. Per i dag er ho den einaste av Phoneixøyane som er busett, og i 2005 budde det 41 menneske her, i forhold til 61 i 2000. . Landsbyen på øya heiter Tebaronga. 

Kanton vart oppdaga av forskjellige amerikanske kvalskip, første gong i 1820. Britane gjorde òg krav på øya på 1850-talet. Kanton fekk namnet sitt frå kvalskipet Canton, som gjekk på grunn her 4. mars 1854. 

6. august 1936 la Storbritannia ned eit offisielt krav om øya, og besøkta øya fleire gongar dei neste åra. 31. august 1937 vart det plassert to radiotelegrafistar her. Trass i kravet til britane kom sju amerikanarar til øya 7. mars 1938. Begge land heldt fram med å okkupere øya til april 1939 då dei to partane vart einige om eit fellesstyre av denne øya og øya Enderbury som ligg 63 km unna. 

Pan American World Airways kom til øya 18. mai 1939 for å byggje ein mellomstasjon for sjøfly. Fleire fly mellomlanda her fram til 1941 før USA vart ein del av Andre verdskrig. Under krigen bygde den amerikanske marinen ei 2000 m lang flystripe på øya, som vart ein mellomstasjon for flyturar mellom USA og Australia. I tillegg var øya utgangspunkt for angrepet på Gilbertøyane, som japanarane styrte over. 

Etter krigen heldt Pan Am fram med å bruke Kanton som mellomstasjon for flyreiser over Stillehavet, og dette heldt fram til 1958 då flya etter kvart kunne fly over havet utan mellomlandingar. 

I 1960 bygde NASA ein bakkestasjon her for å følgje Mercuryprogrammet, og vart brukt til november 1965. Etter at NASA drog bort frå øya, og britane la ned postkontoret her i 1968, vart landsbyen nærast ein spøkelsesby. Postkontoret vart opna igjen av regjerninga i Kiribati då dei fekk sjølvstende i 1979, og etter kvart byrja enkelte folk å flytte hit frå dei meir overfylte Gilbertøyane.

Bakgrunnsstoff 
 Soga om øya

Kanton
Kanton