Kompasspunkt

Kompasspunkt er punkt på eit kompass, særleg på kompassroser, som merkar skiljet mellom dei fire himmelretningane: nord, sør, aust og vest. Kompasset kan vere delt i 4 himmelpunkt, eller i 8 punkt for å få med interkardinalretningane mot nordaust, søraust, sørvest og nordvest. Meteorologar plar å dele kompasset i enno fleire punkt for å danne eit vindkompass med 16 punkt. I den europeiske tradisjonen finn ein òg skipskompasset med 32 punkt. I det gamle Kina hadde dei 24 kompasspunkt.

Sjømenn plar ofte å namngje dei 32 punkta på kompasset med klokka som ein hugseleik. På engelsk blir denne aktiviteten kalla boxing the compass («slåst med kompasset»). Namna på mellompunkta er samansett av initialane på dei fire himmelretningane og interkardinalretningane. Dei kan vere nyttige når ein skal vise til ein retning, kurs eller asimut, utan å måtte hente eller rekne seg fram til grader. I dei fleste bruksområder har dei små punkta blitt erstatta med grader målt med klokka frå nord.

Namn på kompasspunkta 

Namna på ei kompassrose med 32 punkt følgjer desse reglane:
 Himmelretningane eller kardinalretningane er Nord (N), Aust (E), Sør (S) og Vest (W), og ligg i 90° vinkel på kompassrosa.
 Interkardinalretningane er Nordaust (NE), Søraust (SE), Sørvest (SW) og Nordvest (NW), og blir danna ved å halvere vinklane på himmelretningane. Namnet er beint fram ein kombinasjon av dei retningane kompasspeikaren ligg imellom.
 Dei åtte hovudvindretningane eller hovudvindane er samlinga av himmelretningane og interkardinalretningane, altså N, NE, E, SE, S, SW, W og NW. Kvar av hovudvindretningane ligg i 45° vinkel frå grannen. Dei dannar dei vanlege kompassrosene med åtte vindretningar.
 Dei åtte halvvindane er dei retningane ein får ved å halvere vinklane mellom hovudvindane. Halvvindane er Nord-nordaust (NNE), Aust-nordaust (WNW), Aust-søraust (ESE), Sør-søraust (SSE), Sør-sørvest (SSW), Vest-sørvest (WSW), Vest-nordvest (WNW) og Nord-nordaust (NNW). Merk at namnet blir laga ved å kombinere namna på hovudvindane til kvar side, der hovudvindretninga kjem fyrst, og interkardinalretninga sist. Dei åtte hovudvindane og dei åtte halvvindane dannar saman ei kompassrose med 16 vindretningar, der kvart kompasspunkt ligg i 22 1⁄2° vinkel frå den neste.
 Dei seksten kvartvindane er dei retningane ein får ved å halvere vinklane mellom punkta på ei kompassrose med seksten vindretningar. Dei seksten kvartvindane er Nord for aust (NbE), Nordaust for nord (NEbN), Nordaust for aust (NEbE), Aust for nord (EbN) i den fyrste kvadranten; Aust for sør (EbS), Søraust for aust (SEbE), Søraust for sør (SEbS), Sør for aust (SbE) i den andre kvadranten; Sør for vest (SbW), Sørvest for sør (SWbS), Sørvest for vest (SWbW), Vest for sør (WbS) i den tredje kvadranten; Vest for nord (WbN), Nordvest for vest (NWbW), Nordvest for nord (NWbN) og Nord for vest (NbW) i den fjerde kvadranten.

Dei åtte hovudvindane, åtte halvvindane og seksten kvartvindane dannar saman ei kompassrose med 32 vindretningar, der kvart kompasspunkt ligg i 11 1⁄4° vinkel til den neste.

Namnet på ein kvartvind er oftast «X for Y», der X er hovudvindretninga og Y er himmelretninga. Det kan vere nyttig å tenke på «X for Y» som ein snarveg for uttrykket «ein kvartvind frå X mot Y, der ein «kvart» er 11 1⁄4°, X er den næraste hovudvindretninga, og Y er den neste og meir fjerne himmelretninga. Difor vil «Nordaust for aust» tyde «ein kvart frå Nordaust mot aust», og «Søraust for sør» vil tyde «ein kvart frå Sørvest mot sør». Namnet på Alfred Hitchcock sin film frå 1959, North by Northwest («Nord for Nordvest»), er faktisk ikkje eit retningspunkt på eit kompass med 32 vindretningar, men ein referanse til flyselskapet Northwest Airlines.

Tradisjonelle namn 
Den tradisjonelle kompassrosa med åtte vindretningar (og den med 16 og 32 vindretningar) blei oppfunne av sjøfolk som reiste langs Middelhavet i mellomalderen. Sjøfolka sine tradisjonelle vindnamn blei uttrykt på italiensk — eller, meir presist, det italieniserte lingua franca som var vanleg blant sjøfolk på 12- og 1300-talet, som i hovudsak var samansett av genovesisk (ligurisk) blanda med venetianske, sicilianske, provençalske, katalanske, greske og arabiske uttrykk frå Middelhavslanda.

Denne italieniserte målføringa blei brukt til å peike ut namna på hovudvindane på kompassrosa, som fanst i kompassa og portolankarta til sjøfolk på 13- og 1400-talet. Dei «tradisjonelle» namna på dei åtte hovudvindane var:

 (N) - Tramonta
 (NE) - Greco (eller Bora ifølgje somme venetianske kjelder)
 (E) - Levante (stundom Oriente)
 (SE) - Scirocco (eller Exaloc på katalansk)
 (S) - Ostro (eller Mezzogiorno på ventiansk)
 (SW) - Libeccio (og Garbino eller Eissalot på provençalsk)
 (W) - Ponente (eller Zephyrus på gresk)
 (NW) - Maestro (eller Mistral på provençalsk)

Lokale stavevariantar er langt meir talrike enn dei som er framlagd. Nokre andre er Tramutana, Gregale, Grecho, Scirocco, Xaloc, Leberg, Libezo, Leveche, Mezzodi, Migjorn, Magistro og Mestre. Tradisjonelle kompassroser hadde ofte innskrivd initialane T, G, L, S, O, L, P og M på hovudpunkta. Portolankarta brukte fargekodar på kompassvindane: svart for dei åtte hovudvindane, grøn for dei åtte halvvindane og raud for dei seksten kvartvindane.

I det engelske kompasset blei alle vindnamna bygd frå dei fire himmelretningane (N, E, S og W). I det tradisjonelle kompasset må ein lære seg åtte grunnleggjande namn — eitt for kvar av hovudvindane. Sjølv om det er fleire namn som må hugsast, så vil det bli lettare å hugse namnereglane for kompass med 32 vindretningar. Halvvindane er berre ein kombinasjon av dei to hovudvindane den kryssar, med det kortaste namnet fyrst. Til dømes vil NNE verte «Greco-Tramontana», ENE verte «Greco-Levante», SSE verte «Ostro-Scirocco», osb. Kvartvindane blei uttrykt med det italienske uttrykket «Quarto di X verso Y», som tyda «ein kvart frå X mot Y»,  []. Den næraste hovudvinden kjem alltid fyrst, og den andre meir fjerne vinden kjem etterpå. Til dømes vil «Nordaust for aust» verte «Quarto di Tramontana verso Greco», og «Nordaust for nord» vil verte «Quarto di Greco verso Tramontana».

32 kardinalpunkt

Halv- og kvartstrek 

Innan midten av 1700-talet hadde 32-punktsystemet blitt vidareutvikla for å omfatte halv- og kvartstrekar (òg kalla halv- og kvartpunkt) slik at kompasset fekk 128 retningar. Desse brøkpunkta får namn gjennom tilføying, til dømes ved å bruke aust, aust eller aust for å namngje eit av dei 32 punkta. Kvar av dei 96 brøkpunkta kan få namn på to måtar, avhengig av kven av dei to heilstrekane som blir brukt. Til dømes er NE det same som NbEN. Kvar av formene er enkle å forstå, men ulike konvensjonar for korrekt bruk utvikla seg uavhengig i ulike land og organisasjonar.

Tabellen under visar korleis kvar av dei 128 retningane får namn. Dei fyrste to kolonnene visar talet på punkt og grader med klokka frå nord. Den tredje visar ekvivalenten som peilar mot den næraste graden frå nord eller sør mot aust eller vest. Kolonnene med «CW» og «CCW» visar høvesvis til retningane med og mot klokka. Dei siste tre kolonnene visar tre vanlege namnekonvensjonar: «For» kan aldri brukast utan å bruke «for» med brøkpunkt; «USN», systemet som blir brukt av Marinen til Dei sameinte statane; og «RN», som blir brukt i Den kongelege marinen i Storbritannia.

Kompassroser hadde nesten aldri brøkpunkt, men viste heller små og umerka markørar som vegleiing for styrmenna.

Sjå òg 
 peiling
 himmelretning
 kompassrose
 kurs
 navigasjon
 vindrose

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Points of the compass» frå ,  den 23. januar 2015.

Bakgrunnsstoff 
 Kart og himmelretningene (PDF), minskole.no
 Slik bruker du kart og kompass , Kartverket (statkart.no)

Commons 

Navigasjonsinstrument