Texel

Texel er ein kommune og ei øy i Nederland i provinsen Noord-Holland. Ho er den største og mest folkesette av Dei vestfrisiske øyane i Vadehavet og den vestlegaste øya i øygruppa, som strekkjer seg austover til Danmark. Den neste øya i øygruppa er Vlieland, nord for Texel.

Namn 

Namnet Texel ( ; texeldialekt ) er frisisk, men på grunn av historiske lydendringar i nederlandsk der alle -x-lydar er blitt erstatta av -s-lydar (jamfør til dømes engelsk fox, frisisk fokse, tyskFuchs og nederlandsk vos) blir namnet typisk uttalt Tessel på nederlandsk.

Geografi 
Allerheiligenvloed i 1170 skilde øyane Texel og Wieringen frå Nord-Holland. Tidleg i mellomalderen og før kan Texel og Wieringen ha vore mykje større og møtt kvarandre som motsette breidder av Marsdiep, som då var ei elv med breidder av permanent land. 

Øya Texel bestod opphavleg av to øyar, sjølve Texel i sør og Eierland i nordvest. Desse var kopla saman av sandbankar. På 1600-talet blei desse sandbankane gjort om til ein polder og dei to øyane blei til éi øy. I dag er Texel den største naturlege barrieren mellom Nordsjøen og Vadehavet.

Det ligg sju landsbyar på øya, De Cocksdorp, De Koog, De Waal, Den Burg, Den Hoorn, Oosterend og Oudeschild. Kommunen er delt inn i distrikta Bargen, De Nes, Dijkmanshuizen, Driehuizen, Harkebuurt, 't Horntje, Midden-Eierland, Molenbuurt, Nieuweschild, Noorderbuurt, Ongeren, Oost, Spang, Spijkdorp, Tienhoven, Westermient, Zevenhuizen og Zuid-Eierland.

Kommunen består òg av sandbanken Noorderhaaks, som ikkje er busett. 

Sanddynelandskapet på Texel er eit unikt habitat for dyreliv. Texel er kjend for dyrelivet sitt, særleg om vinteren då rovfuglar og gjæser held til her. Om lag ein tredjedel av Texel er ein del av eit naturreservat, Duinen van Texel nasjonalpark.

Klima
Texel har eit maritimt klima (Köppen-klassifisering Cfb). Vintrar minnar om dei på fastlandet, men somrane er kjøligare. Den relative nærleiken til fastlandet gjer likevel at Texel kan ha varme temperaturar, og ein har målt temperaturar over 30° C her i fem månader av året. Øya har relativt mykje nedbør som typisk fell nokså jamt og moderat gjennom det meste av året, men det har ein tørrare periode seint på våren og ein periode med meir regn om hausten.

Historie 

På 1200-talet sat Ada av Holland som fange på Texel av onkelen sin, Willem I, greve av Holland.

Texel fekk byrettar i 1415.

Det har vore fleire slag i nærleiken av Texel, som slaget ved Scheveningen i 1653, under den første engelsk-nederlandske krigen og slaget ved Texel i 1673 under den tredje engelsk-nederlandske krigen. Dette sette stoppar for ein planlagd landgang i Nederland.

På 1600-talet drog skip frå Amsterdam til koloniane både i Ostindia og Vestindia via Texel.

Under den amerikanske sjølvstendekrigen blei Texel nytta som nødhamn av John Paul Jones etter slaget ved Flamborough Head utanfor kysten av Yorkshire i september 1779. Under slaget overvann og tok Jones det britiske skipet «Serapis», som han segla til Texel for å utføra sårt nødvendige reparasjonar. Denne hendinga gjorde tilhøva mellom Storbritannia og Nederlanda endå vanskelegare.

I 1797 var Texel involvert i slaget ved Kamperduin under dei franske revolusjonskrigane.

Under fyrste verdskrigen blei slaget av Texel utkjempa i 1914 mellom britiske marineskip og tyske torpedobåtar.
Under andre verdskrigen fann Texel-katastrofen stad utanfor Texel 31. august 1940, då fleire britiske marineskip gjekk på miner. Fleire hundre blei drepne, skadde eller tekne til fange. Mot slutten av krigen braut det georgiske opprøret på Texel ut då den georgiske legionen i den tyske hæren gjorde opprør mot tyskarane. Nederlandske motstandsfolk støtta dei. Krigshandlingane bleie frå 5. april til 20. mai 1945, og var eit av dei siste europeiske slaga i verdskrigen.

Næringsliv og transport 

Turistindustrien utgjer ein viktig del av næringslivet på Texel. Rundt 70 % av aktiviteten på Texel er på noko vis knytt til turisme. Hotellet Grand Hotel Opduin
opna her i 1934. Populære turistaktivitetar er sykling, fotturar, symjing og riding. 

Jordbruk og fiske er dei tradisjonelle næringsvegane på Texel. Ein dyrkar poteter, korn, sukkerroe og tulipanar, og held mjølkekyr og sau. Sauerasen texel har namn etter øya.

Fiske er ei anna tradisjonell inntektskjelde. Hamna i Oudeschild var sentrum for all sjøfart. I dag huser Oudeschild ein flåte på rundt tretti nordsjøkuttarar og nokre få mindre kotterar for rekefiske i Vadehavet. I tillegg har byen ein moderne marina. Ved byrjinga av 1900-talet blei også det nederlandske havinstituttet, Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), etablert på øya.

Transport rundt på øya føregår typisk med sykkel, buss (Texelhopper) eller bil. Texel har eit velutvikla nettverk av sykkelruter. Ein kan koma til øya med ein kort ferjetur (Royal TESO) frå Den Helder, eller via lufta til Texel internasjonale lufthamn. Ferja Texelstroom bruker 80 % CNG (compressed natural gas).

Kjende folk frå Texel
 Willem Eduard Bok (1846–1904), nederlandsk-fødd boar-politikar, tenestemann og statsmann i Sør-Afrika
 Willem Hendrik Keesom (1876–1956), fysikar som fyrst fraus flytande helium
 Sim Visser (1908–1983), politikar
 Cornelis de Jager (1921-2021), astronom 
 Imme Dros (f. 1936), barnebokforfattar
 Hans Kamp (f. 1940), filosof og språkforskar
 Rene Daalder (1944–2019), forfattar og regissør
 Henk Zijm (f. 1952), matematikar ved Universitetet i Twente

Idrett 
 Alice Blom (f. 1980), volleyballspelar
 Dorian van Rijsselberghe (f. 1988), brettseglar
 Denise Betsema (f. 1993), syklist

Galleri

Kjelder

 Denne artikkelen bygger på «Texel» frå , den 11. februar 2008 og 5. juli 2022.

Bakgrunnsstoff

 texel-info.com
 texel.online.nl
 texel.net
 Bilete frå Texel 
 Further information about Texel på coastalguide.org

Dei frisiske øyane
Kommunar i Noord-Holland
Øyar i Nederland