alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hjul

Hjul er ein sirkel- eller sylinderforma konstruksjon som kan rotera på ein aksel. Hjulet vert rekna som ein av dei enkle maskinane i fysikken. Det kan brukast for å gjera om lineær rørsle til rotasjonsrørsle. 
Eit hjul er bygd opp av tre delar: Nav inst, krans (hjulring, felg) ytst, og eikene eller skive mellom desse.

Historie 

Hjulet vert òg rekna som ei av dei viktigaste oppfinningane i historia til menneska. De fleste plasserer oppfinninga av hjulet i Mesopotamia kring 4000 f.Kr. Det ser også ut til å ha vorte oppfunne i Kina omkring 2800 f.Kr. uavhengig av Mesopotamia. Blant sivilisasjonar på den vestlege halvkula finn ein hjulliknande gjenstandar i samband med leiketøy frå kring 1500 f.Kr.

Hjul på bilar 
Grunnen til at det er hjul på ein bil er at han skal kunne røre seg (rulle), og bere vekta av seg sjølv, passasjerar og last. Vidare vil hjula òg gjere det mogleg å styre bilen. Hjula overfører kreftene frå motoren til vegen slik at bilen akselererer, eller bremsar (retarderer). På moderne personbilar er eit hjul sett saman av ein felg og eit dekk. Felgen er gjort av eit metall, oftast stål eller ei legering av lettmetall som for eksempel aluminium, magnesium eller liknande. Det har vore ei rivande utvikling særleg dei siste 30 åra både når det gjeld felgar og dekk..

Tannhjul 
Eit tannhjul er ein del av drivverket i mekaniske innretningar som til dømes urverk. For utdjupande artikkel sjå tannhjul.

Patent på hjulet 
I juli 2001 klarte John Keough, ein advokat frå Melbourne i Australia, å ta patent på hjulet. Han skildra hjulet i søknaden som ein «sirkulær gjenstand som gjer transport mogleg». Meininga var å vise at moderne patentlover er unøyaktige og urettferdige, slik at uærlege personar lett kan dra nytte av andre sine oppfinningar.

Bakgrunnsstoff

Referansar 

 
Mekanikk
Førhistoriske oppfinningar
Enkle maskinar
Hest

Hest (Equus caballus) er eit hovdyr som vert bruka av menneske som trekkdyr, ridedyr og til mat.

Tidlegare hadde arbeidshesten ein viktig plass i landbruket, men traktorar har stort sett tatt over for nyttearbeidet, og hesten vert i dag mest brukt i tevlingar eller til fritidsaktivitetar. Hesteeigarar som tener pengar på hestar driv enten med konkurransesport som trav eller galopp, eller dei handlar med hestar.

Dei aller fleste hestar lever i fangenskap, men på enkelte stader finst det frie hestar. Villhestane på Island går saman med tamhestar som hestebønder slepper ut på beite over vinteren. Mustangane i Nord-Amerika er freda. Det finst tre heilnorske hesterasar; fjordingen, lyngshesten og dølahesten.

Ordsoge 
Ordet «hest» kjem av norrønt hestr. Andre ord for hest er «gamp» og «øyk». Hodyret vert kalla «hoppe» eller «merr», og hanndyret vert kalla «hingst». Ein kastrert hingst er ein «vallak». Små hestar blir kalla ponni. Ein hest som er under eit år gamle kallar ein føl eller fole.

Biologi 

Hesten er eit pattedyr som høyrer til dyregruppa upartåa hovdyr (Perissodactyla) saman med flodhestar og tapirar. Hesten går inn under hestefamilien (Equidae) saman med esel og sebra. 

Ei hoppe går drektig i rundt 11 månader. Hestane er planteetarar, og i vill tilstand et hestar store delar av døgnet. Dei har liten magesekk, men lange tarmar som kan melte cellulose. 

Håret hesten har frå hovudet og ned mot ryggen vert kalla man. Augene til hesten er plassert på sidene av hovudet, noko som gir han god oversikt så han kan oppdage farar som truar. I vill tilstand er hestane flokkdyr som kan vandre langt på leiting etter beite. Eit nyfødd føl har lange bein for å kunne fylgje flokken sjølv når det er heilt lite.

Gangartar 
Dei fleste hestar har gangartane skritt, trav og galopp. Nokre, som islandshesten, har i tillegg tølt og passgang. I skrittgang flyttar hesten på eit bein om gangen. Trav er ein gangart der beina flyttar seg diagonalt, det vil seie høgre framfot og venstre bakfot samstundes og omvendt. Galopp er den raskaste gangarten.

Hesterasar 
På grunn av evolusjon og målretta avl, finst det i dag ei mengd hesterasar med ulike eigenskapar. Den største er shirehesten og den minste er falabellaen. 

Sjukdomar som er mest vanleg på hestar er kolikk, «forfangenheit»(laminitt) og krysslamming.

Sjå òg 
 Arbeidshest
 Hesteriding
 Veddeløpshest
 Ridehest

Bakgrunnsstoff 
 Norsk Hestesenter på Starum
 Hest.no
 «Hest er best, også i landbruket» NRK distrikt 18.01.2011

Hovdyr
Hestar
Husdyr
Pengar

Pengar (frå norrønt pen(in)gr, sjå og penning) er betalingsmiddel som er lette å handtera og lagra. Dei blir brukte til å betala for varer og tenester, og mogleggjer ein pengeøkonomi framfor ein byteøkonomi. 

Pengar finst i ulike valutaer i ulike land. Typiske pengar er myntar og setlar. Desse symboliserer ein verdi som samfunnet er blitt einig om, til dømes ved at styresmaktene garanterer for verdien. Medan pengar gjerne er blitt laga av metall eller papir, finst det også døme på bruk av andre ting til pengar, til dømes kauri-skjel. Gjennom historia finst det også mange døme på varepengar, der ein varetype som har ein verdi i seg sjølv også blir brukt som betalingsmiddel.

Bakgrunnsstoff 

 
Handel
Økonomi
Ord frå norrønt
Mynt

Ein mynt er ei prega metallskive som har ei fastsett økonomisk verdi, slik at han kan verte bruka som betalingsmiddel.

Ideen bak dei første myntane var at mynten hadde ein eigenverdi, altså at metallet som mynten var laga av (fortrinnsvis gull eller sølv), var like mykje verdt som det mynten var pålydande. So lenge mynten vart verdsett ut frå eigenverdien, vart han ofte nytta som gangbar valuta jamvel utanom opphavslandet.

Myntar slik vi kjenner dei, vart første gong brukt i oldtidsriket Lydia rundt 600 f.Kr.

Myntsamling (numismatikk) er ei mykje omtykt fritidsinteresse. 

 
pengar
økonomi
Ting av metall
Kunsten å inhalera

Kunsten å inhalera er ein ungdomsroman frå 2001 av Ingelin Røssland. Boka handlar om det å vekse opp i eit utkantsamfunn. Ho er utgjeven på Det Norske Samlaget, og har ein oppfylgjar som heiter Flyt.

Ungdomsromanar
Bøker frå 2001
Norske romanar
Karl Liebknecht

Karl Liebknecht () var ein tysk kommunist og ein av grunnleggjarane av Spartakusforbundet og Kommunistische Partei Deutschlands. Han er òg kjend som antimilitarist. 

Liebknecht vart fødd i Leipzig i ein sosialdemokratisk familie. Sjølv gjekk Karl Liebknecht i ei meir radikal retning i løpet av studietida i Leipzig og Berlin, der han vart marxist. 

Etter studiar i jus og økonomi tok Liebknecht den juridiske doktorgrada i 1897, og byrja å arbeida som advokat i Berlin saman med broren Theodor Liebknecht. Liebknecht fungerte ofte som forsvarsadvokat for sosialistar og andre venstreradikale som var hadde vorte skulda for å smugla propaganda inn i Russland.

I 1900 gjekk Liebknecht inn i det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD). I 1907 vart han fengsla i 18 månader på grunn av artikkelen «Militarismus und Antimilitarismus» (militarisme og antimilitarisme). Same år vart han vald inn i det prøyssiske parlamentet, trass i at sona dommen. Frå 1907 til 1910 var han òg president i den Sosialistiske Ungdoms-Internasjonalen, som han var med på å danna.

I 1912 vart Liebknecht vald inn i den tyske Riksdagen for SPD. Liebknecht gjekk mot tysk deltaking i første verdskrig, og var den 2. desember 1914 den einaste Riksdagsrepresentanten som røysta mot krigen. Han var heile tida kritisk innstilt til Karl Kautsky si leiing av partiet.

Samstundes danna Liebknecht saman med mellom anna Rosa Luxemburg Spartakusforbundet. Denne kommunistiske gruppa gav ut ei avis som vart kalla Spartakusbriefe (Spartakusbrev), ei avis som snart vart erklært ulovleg. Liebknecht vart arrestert og send til austfronten, der han tenestegjorde som ikkje-stridande.

I oktober 1915 fekk han venda attende til Berlin, men eit halv år seinare vart han igjen arrestert etter ein demonstrasjon i regi av Spartakistane. Han vart dømd til fengsel for høgforræderi, og sat fengsla heilt til oktober 1918. Rikskanslar Max von Baden sette då fri alle politiske fangar.

Liebknecht tok opp att det politiske arbeidet, og den 9. november eklærte Liebknecht Tyskland som ein sosialistisk republikk. I ettertid vert desse hendingane kalla den tyske novemberrevolusjonen. 

I årsskiftet 1918/19 vart eit nytt kommunistparti (KPD) danna, og like etterpå prøvde Spartakistane å gripa makta i Berlin. Opprøret vart brutalt slege ned, og Liebknecht og dei andre opprørsleiarane vart fanga av høgreorienterte Freikorps (frikorps). Liebknecht vart hardt torturert, og døydde den 15. januar.

Bakgrunnsstoff 

 Karl Liebknecht archive på http://www.marxist.org Med mange av Liebknecht sine verk

Tyske politikarar
Sosialistiske politikarar
Folk frå arbeidarrørsla
Fres festival

Fres Festival er ein festival som vart etablert sumaren 2005 på garden Skau i bygda Fresvik i Vik kommune. Festivalen har vorte halden alle år sidan, med unntak av 2011 og 2020.

Bakgrunnsstoff 
 Fres festival
 «Fresn tok av i gråveret», Sogn Avis 29.7.2007
 «Grand Island til Fres Festival», NRK 19.4.2010
 «Sognefres i solnedgang», BT 28.7.2018

Musikkfestivalar i Vestland
Skipingar i 2005
Kultur i Vik
Otto Wels

Otto Wels ()
var ein tysk sosialdemokratisk politikar. Wels var fødd i Berlin, og døydde i eksil i Paris. Han var leiar i Det tyske sosialdemokratiske partiet SPD frå [[1919
Otto Wels fekk eit namn i historia då han i sin siste riksdagstale 23. mars 1933 argumenterte mot fullmaktslova til nazistane, og grunngav korfor SPD gjekk imot denne. Dette sitatet frå talen har vorte berømt: "Fridom og liv kan dei ta frå oss, men ikkje æra."

Talen hans gjeld som dei siste frie orda i den tyske riksdagen i mellomkrigstida. Alle 94 representantane frå SPD som var til stades røysta imot lova. Resten av riksdagen, alle dei borgarlege representantane, røysta for. Det tyske kommunistpartiet KPD var alt forbode, og mange av riksdagsrepresentantane deira hadde vorte arresterte eller myrda. 

I august 1933 vart Wels fråtatt den tyske statsborgarskapen sin. Wels levde i eksil resten av livet, først i det franskkontrollerte Saarland, sidan i Praha, der han var med å byggje opp eksilorganisasjonen til SPD, og til slutt i Paris, der han døydde.

Til ære for Otto Wels finst det i Berlin-Neukölln ein Otto-Wels-Ring. Det finst Otto-Wels-gater i fleire andre tyske byar òg.

Kjelder 
 Tysk wikipedia

Wels, Otto
Wels, Otto
Wels, Otto
Cotopaxi

Cotopaxi er ein aktiv vulkan som ligg rundt 50 km sør for den ecuadorianske hovudstaden Quito. Med ei høgd på 5 897 moh. er han den nest høgaste i landet, etter Chimborazo. 

Dette er den nest høgste aktive vulkanen i verda, etter Tupungato som ligg i Chile. Siste kjende utbrot var i 1904. Før det hadde han 50 utbrot etter 1738.

Cotopaxi er ein typisk stratovulkan. Forma er som eit omvendt kremmerhus, av di lavaen er så seig at han ikkje flyt langt frå krateret.

Kjelder 

 Engelsk Wikipedia
 Etymologi frå ecuaworld.com

Bakgrunnsstoff

Fjell i Ecuador
Aktive vulkanar
Lag la‘ómer

Lag la‘ómer (sef. eller lag ba‘ómer (ask.) er den 33. dagen i sefiràt ‘ómer, eller ‘ómer-teljinga. Denne dagen, som alltid fell på 18. ijjár, blir markert som eit vendepunkt eller ein pause i den elles alvorlege ‘omer-perioden mellom pesah og sjabu‘ót. Ein reknar med fleire årsaker til at denne dagen blir markert, ein av dei er at det er dødsdagen til rabbinaren Shimon bar Yochai.

Bakgrunnsstoff 

Ijjár
Frikorps

Frikorps (tysk Freikorps) var opphavleg ei nemning på friviljuge militsar. Det første frikorpset vart oppretta av Fredrik II av Preussen under sjuårskrigen, og tilsvarande einingar vart òg brukte mellom anna under Napoleonskrigane. Regulære styrkar stolte ikkje på evnene og disiplinen til frikorpsa, og dei vart difor mest brukte til vakthald og rutinearbeid.

Etter fyrste verdskrigen oppstod ein nye type frikorps: private, paramilitære grupper i all hovudsak sette saman av veteranar frå fyrste verdskrigen med eit høgreorientert politisk syn. Mange av soldatane var sterkt desillusjonerte etter det knusande nederlaget i 1918, og etter det dei oppfatta som ein audmykande fredsavtale. Dolkestøtlegenden, det vil seie oppfattinga av at politikarane i den seinare Weimarrepublikken hadde dolka det tyske folket i ryggen da dei inngjekk avtalen, stod sentral for fleire av medlemmane. Mange gjekk inn i frikorps av di dei ville stogga kommunismen. Det var ei rekke militsar som gjekk under samlenemninga frikorps.

Tysklands sosialdemokratiske forsvarsminister, Gustav Noske, var positivt innstilt til frikorpsa, og nytta dei til å slå ned spartakistoppreisten i Berlin og Den bayerske sovjetrepublikken i 1919. I samband med førstnemnde vart Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht avretta av frikorpsa.

Fleire frikorpsgrupper deltok òg i kampar i Baltikum, Schlesien og andre delar av Preussen etter fyrste verdskrigen. I Oberschlesien spelte dei ein stor rolle i dei nasjonale kampane mot polske separatistar. Ved fleire høve hadde dei framgang mot regulære styrkar, noko som ikkje er overraskande ettersom størsteparten av medlemmane hadde lang fronterfaring. 

I 1920 vart frikorpsa offisielt oppløyste, men mange av gruppene fortsette som nettverk av politisk likesinna. I mars same året var fleire tidlegare medlemmer med under Kapp Putsch, eit mislykka kuppforsøk. Frikorpsmedlemmar stod òg bak det politiske drapet på Tysklands utanriksminister Walther Rathenau.

Nokre medlemmer gjekk inn i NSDAP, og enkelte leiande personar i partiet, som Ernst Röhm, Heinrich Himmler og Rudolf Höss, hadde ei fortid i frikorpsa. Dei fleste blei likevel ståande utanfor under Det tredje riket. Mange av dei spurde seg kvar Adolf Hitler hadde vore i 1919–1920, da frikorpsa kjempa mot kommunistane. Hitler hadde da akkurat byrja sin politiske karriere som leiar for det som da var eit svært lite parti i München. Kommandanten for frikorpsa, Hermann Erhardt, og hans nestkommanderande Eberhard Kautter, nekta å ta del i ølkjellarkuppet, og konspirerte mot kuppmakarane.

Weimarrepublikken
Gustav Noske

Gustav Noske () var ein tysk politikar for SPD. Han var tysk forsvarsminister frå 1919 til 1920, som den første forsvarsministeren i Weimarrepublikken og i Tyskland på føderalt nivå overhovudet.

Noske var ein moderat og sentrumsorientert sosialdemokrat, og var medlem av den tyske Riksdagen frå 1906 til 1918, og av den forfatningsgivende nasjonalforsamlinga i Weimar i 1919.

Han er mellom anna kjend for å ha slått ned spartakistoppreisten i Berlin og andre kommunistiske oppreister (m.a. i München og Bremen) i 1919 med hjelp frå frikorpsa.

Frå 1920 til 1933 var han overpresident (guvernør) for den prøyssiske provinsen Hannover. I samband med 20. juli-attentatet vart han arrestert og send i konsentrasjonsleir.

Publikasjoner (utval) 
 Kolonialpolitik und Sozialdemokratie, Stuttgart 1914 
 zusammen mit Adolph Koester: Kriegsfahrten durch Belgien und Nordfrankreich 1914, Berlin 1914 
 Von Kiel bis Kapp. Zur Geschichte der deutschen Revolution, Berlin 1920
 Erlebtes aus Aufstieg und Niedergang einer Demokratie, Offenbach 1947 [auch unter dem Titel Aufstieg und Niedergang der deutschen Sozialdemokratie. Erlebtes aus Aufstieg und Niedergang einer Demokratie erschienen]

Litteratur 
 Wolfram Wette: Gustav Noske. Eine politische Biographie. Droste, Düsseldorf 1987, ISBN 3-7700-0728-X
 Rainer Butenschön, Eckart Spoo (Hrsg.): Wozu muss einer der Bluthund sein? Der Mehrheitssozialdemokrat Gustav Noske und der deutsche Militarismus des 20. Jahrhunderts. (Distel-Hefte, Band 35). Distel, Heilbronn 1997, ISBN 3-929348-18-7

Bakgrunnsstoff 
 
 DHM-biografi
 Gustav Noske i Akten der Reichskanzlei, Weimarrepublikken

Tyske politikarar
Sosialdemokratiske politikarar
SPD-politikarar
Tyske forsvarsministrar
Redokstitrering

Redokstitrering er ei form for titrering der det skjer ein redoksreaksjon i kolben. Standardløysinga kan anten redusera eller oksidera stoffet i prøveløysinga.

Døme

Permanganat 
Ei kaliumpermanganatløysing blir brukt som standardløysing for oksidasjon av mange stoff. Når ein skal titrera med kaliumpermanganat må prøveløysinga vera sur, noko ein kan få til ved å tilsetja svovelsyre. I redokstitreringa med permanganat blir manganatet redusert. Det blir skildra med denne reaksjonslikninga:

MnO4-(+VII)-(aq) + 8H++(aq) + 5e- --> Mn2(+II)+(aq) + 4H2O(l) (reduksjon)

I ei redokstitrering med permanganat trengst ingen indikator fordi standardløysinga er sterkt farga. Så lenge det er noko i kolben som kan oksiderast vil den fiolette permanganaten bli omdanna til den fargeløse manganen. Ved endepunktet, når det ikkje er noko meir igjen i kolben som kan bli oksidert, vil tilsetting av meir standardløysing farga stoffet rosa. 

Kaliumpermanganat er eit sterkt oksidasjonsmiddel og kan brukast til å oksidera mange ulike stoff.

Jodometri 
Eit anna døme er å titrera ei løysing av jod med eit reduksjonsmiddel og bruka stive som indikator. Jod dannar eit kraftig blått kompleks saman med stive. Jod (I2) kan reduserast til jodid (I−) med t.d. tiosulfat (S2O32−), og når alt jod er brukt opp forsvinn blåfargen. Dette blir kalla jodometrisk titrering.

Som oftast er reduksjonen av jod til jodid siste trinnet i ein serie reaksjonar der dei innleiande reaksjonane blir brukte for å omsetja ei ukjent mengd av analytten (det stoffet ein vil analysera) til ei tilsvarande mengd jod, som så kan titrerast. Somme tider blir andre halogen enn jod brukte i mellomreaksjonane fordi dei finst i betre målbare standardløysingar og/eller reagerer lettare med analytten. Dei ekstra reaksjonane i jodometrisk titrering kan vera verdt bryet fordi omslagspunktet frå blått jod-stive til fargelaust jodid er tydelegare enn alternative analysemetodar.

Ein slik serie av reaksjonar i vassløysing med resorcinol som analytt, bromat som standard, tiosulfat som titrant og stive som indikator, kan vera som følgjer. Oksidasjonstal er gitt i parentes.
 Bromat + overskot av bromid i sur løysing → Brom + vatn. Brom går vidare til ii. 
 Brom + resorcinol → Hydrogenbromid + tribromoresorcinol. Ureagert brom går vidare til iii. 
 Brom + overskot av jodid → Bromid + jod. Jod går vidare til iv. 
 Jod + tiosulfat → Jodid + tetrationat. 
Lat oss kalla startmengdene av resorcinol og bromat for R og B, og mengda av tiosulfat for T, der B og T er kjende og R er ukjend – men ein må syta for at R er mindre enn B/3. (Alle mengdene er i mol). Då blir R = B - T/6

Analytisk kjemi
Leo Jogiches

Leo Jogiches () (Tyzka) var ein sosialistisk polsk-tysk politikar, og han var med på grunnlegginga av Det tyske kommunistpartiet KPD. Han var fødd i det polske Vilna, no Vilnius i Litauen, og døydde i Berlin. 

Jogiches stod Rosa Luxemburg nært, og var medlem i Sosialdemokratiet i Kongeriket Polen og Litauen (SDKPIL). Han var skeptisk til bolsjevikane si linje i det russiske sosialdemokratiet. 

Under første verdskrigen levde han i skjul i Berlin. Saman med blant andre Franz Mehring, Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg var han med å grunnleggje Spartakusforbundet og 1. januar 1919 Det tyske kommunistpartiet KPD. 

Etter den tyske novemberrevolusjonen, under spartakistoppstanden i Berlin, vart Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht myrda av høgre-ekstreme frikorps-soldatar. Dette skjedde 15. januar 1919. Etter dette vart Jogiches leiar i partiet. I mars 1919 vart han arrestert, og den 10. mars vart han myrda i fengselet i Berlin-Moabit. 

Leo Jogiches hadde til liks med den fremste teoretikaren i partiet, Rosa Luxemburg, vendt seg imot ei leiande rolle for det russiske kommunistpartiet (bolsjevikane) i internasjonal arbeidarrørsle. Først etter han var død begynte KPD å bli meir avhengig av Moskva. På grunn av misnøye med denne innverknaden frå Moskva såg etterfølgjaren til Jogiches, Paul Levi, seg nøydd til å trekkje seg som partileiar, i februar 1921. 

Både Jogiches og Levi var døme på ein type tidlege «luxemburgske» kommunistar som var annleis enn den bolsjevikiske typen som sidan vart bestemmande i kommunismen overalt.

Kjelder 
 I hovudsak tysk wikipedia

Jogiches, Leo
Jogiches Leo
Jogiches, Leo
Jogiches, Leo
Thaksin Shinawatra

Thaksin Shinawatra (), thai ทักษิณ ชินวัตร, er ein thailandsk politikar, leiaren av populistpartiet Thai Rak Thai og fram til september 2006 statsministeren i landet. Som sjef for firmaet Shin Corporation, som kontrollerer m.a. den største mobiltelefonoperatøren i landet, Advanced Info Service, er han òg Thailands rikaste person.

Thaksin er ein tidlegare overløytnant i det thailandske politiet, med ein master in criminal justice frå Eastern Kentucky University, USA og ein Ph.D. frå Sam Houston State University, USA.

Partileiar i det politiske partiet Palang Dharma frå 1996, og leiar for Thai Rak Thais frå 1998. Fekk sin første regjeringspost i 1994, då han tente som utanriksminister. Han vart statsminister 9. februar 2001.

Omstridd 
Thaksin Shinawatra er ein omstridd toppolitikar i Thailand, men har lenge hatt stor stønad i delar av folkesetnaden. 

I byrjinga av 2006 vart Thaksin utsett for massiv kritikk etter at han selde eit telekom-selskap og tente eit milliardbeløp utan å skatte for inntektene. Kritikken førte til ei politisk krise for Thaksin, som vart tvungen til å lyse ut nyval i landet for å prøve å skaffe mandat til å halde fram som statsminister. Han vann valet som vart boikotta av opposisjonen.

Den 19. september 2006, medan Thaksin var i eit SN-toppmøte i New York, blei han avsett i eit militærkupp.

Bakgrunnsstoff 
 Biografi på den thailandske regjeringa sine heimesider
 Biografi på den thailandske ambassaden i USA 

Thailandske politikarar
Thailandske statsministrar
Jüdischer Friedhof Berlin-Weißensee

Jüdischer Friedhof Berlin-Weißensee ('den jødiske gravlunden i Berlin-Kvitesjø') er ein jødisk gravlund i Berlin som vart opna i 1880. Det er den største jødiske gravlunden i Europa, og ei rad vektige personar er gravlagde på gravlunden. Det jødiske trussamfunnet og byen Berlin har gjort framlegg om å taka med gravlunden på UNESCOs liste over verdas kulturarv.

Historie 
I andre halvdelen av 1800-talet viste det seg at på grunn av den sterke veksten til det jødiske trussamfunnet i området ville gravlunden i Schönhauser Allee, som det jødiske trussamfunnet hadde brukt frå 1827, snart vera fullt belagt. Trussamfunnet kjøpte difor ein 42 hektar stor eigedom i den dåverande forstaden Weissensee. Ein arkitektkonkurranse frå 1876 gav ingen tilfredsstillande resultat, og planane måtte omarbeidast fleire gonger, før arkitekten Hugo Licht fekk oppdraget å utforme gravlunden. Lichts planer omfatta ein totalplan for gravlunden samt ei rad bygningar, ein mur og inngangsport. Arbeidet med gravlunden byrja i 1879, og året etter kunne han opnast.

I byrjinga var det berre enkle graver, men fort oppstod det også praktgraver for byens velståande jøder. Omkring 1900 hadde gravlunden eit areal på over 400 000 m2.

Gravene er ordna i 120 felt som har strenge geometriske former. Hovudinngangen ligg ved enden av Herbert-Baum-Straße. Ein ekstra inngang i den noverande Indira-Gandhi-Straße som vart opna i 1924, er i dag stengd. Det finst 150 000 graver på gravlunden. Det står store tre på større delar av området, og mange gravfelt er overvaksne med eføy.

I nærheten av den stengde inngangen i Indira-Gandhi-Straße vart det ved slutten av første verdskrigen kring 1917/18 anlagt eit eige æresfelt for falne jødiske soldatar.

Kjende personar som er gravlagde på gravlunden 

 Louis Lewandowski, komponist og kordirigent
 Josef Garbáty, sigarettfabrikant frå Berlin
 Berthold Kempinski, vinhandlar frå Berlin, namngjevar til Kempinski-hotellgruppen
 Eugen Goldstein, fysikar
 Rudolf Mosse, avisforleggjar
 Micha Josef Berdyczewski, forfattar og journalist
 Samuel Fischer, forleggjar, skipar av S. Fischer Verlag
 Hermann Tietz, varehusskipar
 Moritz Heimann, forfattar og journalist
 Theodor Wolff, forfattar og journalist
 Leo Baeck, rabbinar
 Stefan Heym, forfattar og politikar

Bakgrunnsstoff 

 Alfred Etzold, Joachim Fait, Peter Kirchner, Heinz Knobloch: Die jüdischen Friedhöfe in Berlin. Berlin : Henschel Verlag, 1991. ISBN 3-362-00557-8
 Klaus Konrad Weber, Peter Güttler, Ditta Ahmadi (Hrsg.): Berlin und seine Bauten. Teil X Band A: Anlagen und Bauten für die Versorgung (3) Bestattungswesen. Berlin : Verlag von Wilhelm Ernst & Sohn, 1981. ISBN 3-433-00890-6
 „Verfall oder Welterbe - Größter jüdischer Friedhof Europas wird 125“ 

Berlin
Tyske jødar
Gravstader