alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Genitiv

Genitiv eller eigefall er eit grammatisk kasus brukt i eigarkonstruksjonar, som tysk das Haus des Mannes eller finsk miehen talo, «mannens hus».

Genitiv i norsk 
Merk at normert norsk (bokmål eller nynorsk) ikkje har genitiv .  Den såkalla «genitivs-s-en» vert i moderne grammatisk analyse rekna som eit klitikon som markerer eigedomstilhøve. Derfor vil eit uttrykk som på norrønt het [konungsins af Noregi] bátr på moderne norsk kunne heite [kongen av Noreg]=s båt.

Restar av gammalnorsk genitiv finn ein faste uttrykk, ofte etter preposisjonen til :

 til dømes
 til års
 til tols
 til orde
 til dags / kvelds
 til lands / fjells / havs

Restar av genitiv finst òg i ordsamansettingar. Her vert –s- bruka etter sterke hankjønns- og inkjekjønnsord: dagsljos, kveldsmål, årstal, landsfolk. Sjeldnare brukar ein same forma etter hokjønnsord (morsmål). Elles vert hokjønnsord ved slike høve helst samanføydd med ein e: tidevatn, solemerke (etter gammalt genitiv tidar, solar).

Former som dødsens kan i moderne norsk reknast som eigne ord, med opphav i ei gammal bunden genitivsform.

I klassisk nynorsk grammatikk 
Tidlegare var det vanleg å rekne med at genitiv fanst i norsk, men da slik at det av dei gamle genitivformene på -s, -ar, -a , -e/i og -o/u var berre formene på -s som hadde halde seg levande i språket, mens dei andre formene var å finne berre i faste ordlag. Ein rekna da at s-formene hadde breidd seg i språket. 

Ivar Aasen registrerte at dei gamle genitivformene hadde halde seg best i ubundne hankjønnsord og etter mannsnamn. Hokjønns- og fleirtalsord med s-genitiv kalla han uekte genitiv. Han såg at folk ikkje hadde særleg bruk for genitivformene i daglegtalen, men at det ville vere større behov for formene i meir regelbunden stil. Han ville derfor ta vare på dei ekte genitivformene han fann i folkespråket. 

I nynorsk språk har idealet vore å avgrense s-genitiven til former som fell saman med dei opphavlege gammalnorske formene. S-genitiv har vore godtatt etter sterke ubundne hankjønns- og inkjekjønnsord og mannsnamn, mens ein ellers har tilrådd omskriving etter mønster for munnleg språk. «Noregs Mållag» er derfor eit døme på grei bruk av s-genitiv, medan «vekas artikkel» hjå mange skurrar i øyro. «Kongen av Noregs båt» vil heller ikkje vere gangbart i tradisjonell nynorsk.

I høgnorsk språk vert bundne genitivformer med endinga-sens bruka i  poesi og i høgtidleg stil: Dagsens auga sloknar ut (Blix) og Aa, du Guds lamb som bar heimsens synder (Altarboki 1920). 

Både i norske dialekteter og i nynorsk skriftspråk kan eigeform av ordpar som «han far», «ho mor» og «ho Kari» verta uttrykt som «hans far», «hennar mor» og «hennar Kari». Døme på dette innan poesien er Handi hans far min (Hovden) og Målet hennar mor (Reitan), medan ein i nynorsk bibelomsetjing kan lese at «Gud høyrde bøna hennar Lea» (1. Mos., 1978/85-omsetjinga).

Sjå òg 

 Kasus
 Dativ
 Akkusativ
 Nominativ

Kjelder 

Kasus
Substantiv

Substantiv eller namnord viser til ord frå ein av dei tre mest sentrale ordklassene (dei to andre er verb og adjektiv). Prototypiske substantiv refererer til ting, men orda kan òg visa til vesen, kjensler og eigenskapar. 

I norsk definerer ein substantiv som den ordklassa som har leksikalsk genus, det vil seie den ein kan setje enten ein, ei eller eit føre. I andre språk har substantiva andre karakteristikkar, i samisk er til dømes substantiva den ordklassa som kan få possessivsuffiks.

Substantiva er skifte i særnamn/eigennamn og samnamn (kalla egennavn og fellesnavn på bokmål). Særnamn viser gjerne til éin enkelt ting (eller omgrep), og blir skrivne med stor bokstav — dei blir ofte berre kalla namn. Samnamn viser til generelle ting og fellesgrupper, og blir som regel skrivne med liten bokstav.

Kjelder

Grammatikk
Ordklassar
Substantiv
Adjektiv

Adjektiv eller eigenskapsord er ein av dei tre sentrale ordklassene (dei to andre er verb og substantiv. I norsk er eit adjektiv eit leksem som kan uttrykkje dei grammatiske kategoriane genus (m liten, f. lita, n lite) og grad (liten, mindre, minst). 

Prototypiske adjektiv refererer til kvalitetar, som søt eller blå. 

Grammatikk
Ordklassar
Neve Shalom

Neve shalom, òg skrive Neveh Shalom og Neweh Schalom, er eit namn som er bruka i fleire samanhengar:

Synagogar 
 Neve Shalom-synagogen i Istanbul
 Neweh Schalom-synagogen i Altona

Stader 
 Byen Neve Shalom–Wahat al-Salam er ein by mellom Jerusalem som er danna som eit fredsinitiativ for israelarar og palestinarar.
Offisielt språk

Offisielle språk er språk som etter lova i eit land skal nyttast i offisiell korrespondanse og dokumentasjon. Om eit land har fleire offisielle språk, kan det vere reglar for kva språk som kan, skal eller bør nyttast i ulike samanhengar.

Halvparten av landa i verda har offisielle språk. Nokre land har berre eitt offisielt språk, slik som Albania, Frankrike, Island, Japan og Tyskland. Andre, som Noreg, Belgia, Finland, Afghanistan, Paraguay, Bolivia, India, Sveits og Sør-Afrika har fleire offisielle språk. I Noreg er både norsk og samisk offisielle språk. Fleire norske kommunar har samiske språk eller kvensk som offisielle språk saman med norsk. Norsk har dessutan to offisielle målformer, nynorsk og bokmål.

Nokre land, som Irak, Italia og Spania, har eitt offisielt språk for landet, men andre medoffisielle språk for enkelte viktige regionar.  Andre land, som USA, har ingen offisielle språk, men offisielle språk i enkelte delstatar. Til slutt er det dei landa som ikkje har noko offisielt språk i det heile, som Australia, Eritrea, Luxembourg, Sverige, Tuvalu og Storbritannia.

Kolonialisme og/eller nykolonialisme har i nokre land ført til at det offisielle språket og lærespråket ikkje er det same som nasjonalspråket eller det mest nytta språket. Dette gjeld for land i Afrika og på Filippinane. I kontrast til dette, er irsk offisielt språk i Irland, og det skyldast nasjonalisme. Det er berre ein liten minoritet i Irland som kan snakke irsk, mens fleirtalet nyttar engelsk. Det same gjeld for New Zealand der engelsk er morsmålet til dei fleste, mens maori er eit offisielt språk med stor plass i det offentlege.

Kva som er offisielt språk eller ikkje har stor symbolverdi, og det er ofte debatt rundt dei offisielle språka og bruken av dei. I Noreg har ein til dømes hatt ein langvarig debatt rundt bokmål/nynorsk, i tillegg til ei rekkje lokale debattar om bruk av samisk.

Sjå òg 
Liste over offisielle språk

Kjelder

Språkpolitikk
Nominasjonane til Nordisk råds litteraturpris frå Danmark

Sidan 1962 har Nordisk råd årleg delt ut Nordisk råds litteraturpris for eit skjønnlitterært verk skrive på språket i eit av dei nordiske landa. Frå Danmark har det heilt frå starten i 1962 vore nominert to kandidatar kvart år, og danske forfattarar har vunne prisen til saman 13 gonger (om ein tel med William Heinesen). Nominasjonane vert gjort av ein nasjonal komité på tre personar (to ordinære medlemmer + ein suppleant). Komitémedlemmene vert utpeika av Nordisk ministerråd for fire år i gongen.

Nominasjonane til Nordisk råds litteraturpris frå Danmark 

Vinnarar utheva med feit skrift.

Kjelder 
 Nordisk Råd  sine nettsider om Nordisk Råds litteraturpris.

Nordisk råds litteraturpris
Dansk litteratur
Jøssingfjorden

Jøssingfjorden er ein fjord i Sokndal kommune i Rogaland fylke. Fjorden er kjend for den såkalla Altmark-saka under andre verdskrigen. Frå innløpet og inn til Helleren er fjorden om lag 2,5 km lang. 

Fjorden er omgjeve av bratte fjellsider med toppar på rundt 200-250 meter rundt fjorden, og endar i ei stor steinur, som var ein stor utfordring for vegbyggarane då noverande riksveg 44 skulle byggast. Vegen forbi ura og opp og inne i ei loddrett fjellside på nordsida av fjorden er framleis ein turistattraksjon langs Nordsjøruta. Det er mogeleg å køyre utanom fjorden mellom Tellnes og Sokndal. Fjellsida stoppar om lag 8 meter før ho møter bakken, og dannar ein stor heller. Der er lite spor av tidlegare bruk, men det har truleg vore busetnad der lenge. I dag ligg det to små hus under helleren og som er har vorte ein kjend turistattraksjon. 

Inst i fjorden ligg Nedre Helleren kraftverk. Staden er òg utskipningshamn for bedrifta Titania AS som driv med gruve (dagbrot) og reinseanlegg for titanmalm.

Altmark-saka 
Eit av dei alvorlegaste åtaka på norsk nøytralitet i byrjinga på andre verdskrig var Altmark-saka den 16. februar 1940. Det britiske krigsskipet HMS «Cossack» borda det tyske skipet tankskipet «Altmark» i Jøssingfjord. Britiske fangar vart sette fri, trass norske protestar. Hendinga vart nytta som argument frå tysk side om at Noreg ikkje var i stand til å vera nøytral i krigen. 
Etter at Noreg seinare på våren 1940 vart okkupert av Tyskland, kom nemninga jøssing til å tyda ein som var motstandar av okkupasjonen og Nasjonal Samling si styring av landet.

Geografi i Sokndal
Fjordar i Rogaland
Sogndalstrand

Sogndalsstrand er ei bygd i Sokndal kommune i Rogaland fylke, og er ein del av tettstaden Hauge i Dalane.

Dei to bygdene Sogndalstrand og Rekefjord utgjorde 1846–1944 ein eigen bykommune (ladestad) med namnet Sogndal. Staden voks fram på 1600-talet, og var i 1660-åra ein viktig strandstad. Ladestad frå 1798. Sogndalstrand var ei viktig hamn med livleg handelsverksemd. Då gruvedrifta byrja i Sokndal tidleg i 1860-åre, vart Rekefjord gjort til malmhamn, men gruvedrifta vart lagt ned etter 10 år. Framleis i 1880-åra hadde Sogndalstrand om lag 500 innbyggjarar og dreiv eksport av makrell, laks og hummar. Då sørlandske hovudvei vart lagt nord for Sogndalstrand, og då den nyoppretta gruvedrifta 1919 gjorde Jøssingfjord til skipingshamn, vart staden svekka ytterlegare.

Frå midten av 1990-åra har Sogndalstrand hatt aukande turisttrafikk, mellom anna på grunn av dei godt bevarte trehusa frå 1700- og 1800-talet. Byggverka og kulturlandskapet rundt er verna frå 2005. Byggningsmassen av trehus i Sogndalstrand er delt av elva Sokna. På vestsida, Strandasida, ligg bymessige trehus langsmed hovudgata med sjøhus ut mot elva. På austsida, Årossiden, var byggningsmassen opgavleg eit klyngetun med teigdelt innmark og felles utmark etter vanleg skikk på Vestlandet. Delar av dette er bevart. Fiskerimuseet Sogndalstrand høyrer inn under Dalane folkemusum.

Kjelder 

Bygder i Rogaland
Geografi i Sokndal
Ladestader
Turistmål i Rogaland
Albireo

Albireo, òg kalla β Cyg, β Cygni eller Beta Cygni, er den tredje klåraste stjerna i stjernebiletet Svana. Sjølv om ho har nemninga «beta», er ho faktisk svakare enn Gamma Cygni.

Cygnus tyder «Svana», og Albireo er på hovudet åt svana; ho blir stundom kalla «nebbstjerna». 

Namnet sitt fekk denne stjerna via mistolkingar og feilomsetjingar. Det første kjende namnet på stjerna var «al-Minhar al-dadjadjah» (‘hønsenebbet’) i arabiske tekstar. Latinske lærde misforstod det og trudde at namnet kom av ei slags urt, så dei omsette det til «ab ireo» (‘frå ireus’). Seinare meinte nokon at det var ei feilskriving frå arabisk og skreiv det om til «al-bireo».

Albireo er 385 lysår frå jorda. Utan hjelpemiddel ser Albireo ut som ei enkeltstjerne, men når ein ser på ho gjennom eit teleskop eller ein kikkert, viser ho seg som ei dobbeltstjerne med éin gul (visuell magnitude 3,1) og éin blå (visuell magnitude 5,1) deltakar. Dei to ligg i ein innbyrdes avstand av 34 bogesekund sett frå jorda, og saman utgjer dei ei av dei mest kontrastrike dobbeltstjernene på grunn av dei ulike fargane deira.

Dei vart tidlegare berre sett på som ei optisk dobbeltstjerne, som berre tilfeldigivis låg på linje sett frå jorda utan å høyre til kvarandre, slik eit ekte dobbeltstjernesystem gjer. Men trass i den store avstanden mellom dei, er dei faktisk ekte dobbeltstjerner, der den lyse og gule stjerna, beta Cygni A, sjølv er ei dobbeltstjerne med eit svært tett krinsløp.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Cygni, Beta
Cygni, 06
Be-stjerner
Trippelstjerner
Dobbeltstjerner
Hovudseriestjerner klasse B
Svana
Kjempestjerner klasse K
Stjerner med eigennamn
183912
095947
Objekt mindre enn 1000 lysår frå jorda
De Forenede Ullvarefabrikker

De Forenede Ullvarefabrikker (forkorta DFU eller D.F.U.) er namn på ei samanslutning av norske tekstilfabrikkar. I 1870 grunnla haugianaren Ole Nielsen Aalgaards Uldvarefabrikker ved fossen på Ålgård. Etter å ha kjøpt fem andre fabrikkar i 1916 vart namnet til firmaet endra til «De Forenede Ullvarefabrikker AS». 

Fabrikkane som gjekk saman var Ålgård Ullvarefabrikker, Nydalens Fabrikker i Nord-Trøndelag, Hjula Veveri i Oslo si ullvareavdeling, Grorud Textilfabriker med Skauger Fabrikker ved Drammen, i tillegg til Fredfoss Uldvarefabrik ved Vestfossen. Nydalens Fabrikker var allereie før denne samanslutninga vorte ein del av Ålgård Ullvarefabrikker.

DFU etablerte i løpet 1970-talet ei landsdekkjande butikkjede. Utover 1990-talet vart det slutt på tekstilproduksjon i Noreg.

Kjelder 
 Egil Werner Eriksen: Aalgaards Uldvarefabrikker - A/S De Forenede Ullvarefabrikker 1870-1945. Ålgård 1948. 
 Ivar Øiumshaugen: «Vi kommer ikke med kugler og kanoner»: Arbeiderbevegelsens framvekst og utvikling i Gjesdal før 1940. Hovedoppgåve i historie, Universitetet i Bergen 1995. Elektronisk versjon

Tidlegare norske tekstilverksemder
Skipingar i 1870
1870 i Noreg
Langøya i Vesterålen

Langøya i Vesterålen i Nordland er den tredje største øya i Noreg med eit areal på 850 km². Heile Bø og delar av Øksnes, Sortland og Hadsel kommunar ligg på Langøya.

Høgaste fjell på Langøya er Snykolla i Øksnes på 763 moh. Eit anna og vel så kjent fjell på øya er Ræka på 607 moh.

Langøya er knytt til Hinnøya i aust via Sortlandsbrua over Sortlandssundet. Langøya er knytt til Hadseløya i sør via Hadselbrua over Langøysundet til Børøya og Børøybrua frå der til Stokmarknes på Hadseløya.

Dei største tettstadane på øya er Sortland og Myre.

Kjelder 

Geografi i Bø i Nordland
Geografi i Øksnes
Geografi i Sortland
Geografi i Hadsel
Vesterålen
Øyar i Nordland
Sande

Sande er eit namn med fleire tydingar.

Stadnamnet Sande 
 Sande kommune i Møre og Romsdal
 Sande kommune i Vestfold
 Sande er administrasjonssenteret i Sande i Vestfold.
 Sande er administrasjonssenteret i Gaular kommune.
 Sande er ein gard i Herøy på Sunnmøre.

Slektsnamnet Sande 
Sande er eit vanleg slektsnamn med over 2000 berarar, og med Jakob Sande som ein av dei meir kjende berarane.

Bakgrunnsstoff 

Norske stadnamn
Norske slektsnamn
Solveig Krey

Solveig Krey () er ein norsk marineoffiser og verdas fyrste kvinnelege undervassbåtsjef. Ho tok kommandoen over Sjøforsvaret sin undervassbåt KNM Kobben av Kobben-klassen 11. september 1995. Ho har òg vore sjef på KNM Uredd. Krey var i november 2012 sjef for ubåtvåpenet i Sjøforsvaret med graden kommandør.

Den norske marinen
Norske offiserar
E.N. Setälä

Eemil Nestor Setälä () var ein finsk språkforskar og politikar.

Vitskapsmannen Setälä 
Setälä er berømd for som 17-åring å ha skrive Suomen kielen lauseoppi, 'Det finske språkets syntaks', ei bok som skulle kome til å bli standardverket innanfor finsk syntaks i to mannsaldrar. Boka var mykje godt basert på A.W. Jahnsson's avhandling Finska språkets satslära og Josef Budenz's grammatikk Finn nyelvtan olvasmányokkal és szótárral, men ho var skriven på finsk, av ein finne, og var på ein måte det rette verket til rett tid for den unge finske nasjonen. Setälä var sentral i å innføre junggrammatikken i Finland, eit paradigme som skulle kome til å dominere finsk språkforsking til langt innpå 1970-talet. Han var sterkt påverka av den danske språkforskaren Vilhelm Thomsen, og gifta seg også i 1913 med dottera hans, Kirsti Thomsen.

I 1890-1891 utkom det viktige Yhteissuomalainen äännehistoria, 'Fellesfinsk lydhistorie', eit verk som påverka debatten kring lydhistoria, særleg kring ulike teoriar om finsk stadieveksling, for fleire tiår. Seinare forsking har forkasta Setälä sine teoriar.

Setälä grunnla i lag med Kaarle Krohn tidsskriftet Finnisch-ugrische Forschungen, ssv. det viktigaste fennougristiske tidsskriftet, og i det første nummeret publiserte han skildringa av det finsk-ugriske fonetiske alfabetet, fennougristikkens parallell til Norvegia.

Politikaren Setälä 
Setälä var politikar, m.a. utdanningsminster i 1917-1918 og 1925 og utanriksminsiter i 1925-1926, og ambassadør i København og Budapest i åra 1972-1930. Setälä var sentral i opprettinga av det finskspråklege universitetet i Åbo, Turun yliopisto, på ein svært dramatisk måte: Han ville nemleg gjere heile universitetet om til ein forskingssentral for finskugriske språk, Suomen Suku, ein forskingssentral som han var deleigar av.

Bibliografi

Litteratur 
 Fred Karlsson (1999): E.N. Setälä vaarallisilla vesillä
 Paavo Ravila (1964): E.N. Setälä kielentutkijana.

Finske språkforskarar
Finske politikarar
Finsk språkforsking
Langøyene i Bunnefjorden

For andre øyar med namnet Langøya, sjå Langøya''.Langøyene' er ei øy på 0,3 km² i Nesodden kommune i Viken. Ligg i Bunnefjorden inst i Oslofjorden. Var opphavleg to øyer, frå 1902 til 1938 var sundet mellom dei søppelfylling for Oslo kommune. Er no populær badeplass, for naturistar òg, med passasjerferje frå Rådhusplassen i Oslo om sumaren.

Noregs første sementfabrikk låg på Norde Langøy frå 1841.

Kjelder 
 Oslo Byleksikon. Kunnskapsforlaget 2000.

Bakgrunnsstoff 

 Friluftsetaten i Oslo kommune

Øyar i Viken
Oslofjorden
Geografi i Nesodden
Hjelpeverb

Eit hjelpeverb er eit verb som ikkje opptrer aleine i setninga, og som ikkje har sjølvstendig grammatisk innhald, men som modifiserer eit leksikalsk verb. Ein skil mellom modale, temporale og passivdannande hjelpeverb.

Syntaktiske særdrag 
Hjelpeverb skil seg syntaktisk frå andre verb. I dei fleste norske dialektar tar hjelpeverb infinitivar som komplement utan infinitivsmerke, t.d. Eg kan sykle, jf. Eg prøver å sykle. Til skilnad frå andre verb kan hjelpeverb ikkje erstattast med proverbet gjere: 

 Syklar du? -- Ja, eg gjer det."
 Kan du sykle? -- Ja, eg kan det. / *Ja, eg gjer det. Morfologiske særdrag 
Hjelpeverba er definert som ei gruppe med syntaktiske kriterium, men dei skil seg ofte frå andre verb også morfologisk. I engelsk manglar t.d. hjelpeverba formativen -s i 3. person singularis (I can'').

Kjelder

Verb
Lingvistisk morfologi
Bunnefjorden

Bunnefjorden er den delen av Oslofjorden som ligg aust for Nesodden, som stikk ut som ei halvøy mellom Bunnefjorden og Indre Oslofjord. Den nordaustlege delen av Bunnefjorden ligg i Oslo kommune, den inste (sørlegaste) delen ligg i Ås kommune og resten er delt mellom Nesodden og Frogn kommunar i vest og Nordre Follo kommune i aust. Bunnefjorden er om lag 17 kilometer lang. 

Bunnefjorden har lita eller inga vassutskifting i lange periodar, det vil seie over fleire år, og vatnet har dårleg kvalitet, særleg nær botnen. Det er ingen større elvar som renn ut i Bunnefjorden.

Dei største øyane i Bunnefjorden er Langøyene, Malmøya, Ulvøya, Ormøya, Gressholmen og Husbergøya.

Oslofjorden
Fjordar i Viken
Geografi i Nordre Follo
Geografi i Ås
Geografi i Frogn
Geografi i Nesodden
Geografi i Oslo
Justismord

Justismord er å dømme ein person for noko han ikkje har gjort. Utrykket kjem opphavleg frå det å avrette ein person på grunnlag av feil dom.

I Noreg er det oppretta ein kommisjonen for gjenopptaking av straffesaker, den vert ofte kalla Justismord-kommisjonen. Kommisjonen er leia av Janne Kristiansen.

Eit velkjent justismord er landssvikdommen mot Alfred Dreyfus i 1894. Etter ein kampanje der forfattaren Emile Zola aktivt tok opp Dreyfus-saka, blei Dreyfus funnen uskuldig og sleppt fri i 1895.

Rettsvitskap
Hafnium

Hafnium er eit grunnstoff med atomnummer 72 og kjemisk symbol Hf. Det er eit transisjonsmetall.

Særskilde kjenneteikn

Bruk 

Hafnium vert brukt i legeringar med andre metall.

Historie

Bakgrunnsstoff 

 Webelements.com - hafnium

 
Transisjonsmetall
Reaktorgifter
Grunnstoff
Tantal

Tantal er eit grunnstoff med atomnummer 73 og kjemisk symbol Ta.

Særskilde kjenneteikn 
Tantal har eit av dei høgaste smeltepunkta blant grunnstoffa.

Bruk 
Det viktigaste bruksområdet er i tantalkondensatorar, som er polariserte kondensatorar. 
Tantal vert òg brukt til å laga stål med høgt smeltepunkt og styrke. 
Glødetrådar i lyspærer vart i starten laga av tantal. Seinare er wolfram brukt.

Historie 
Tantal vart oppdaga av Anders Ekeberg i 1802.

Bakgrunnsstoff 
 Webelements.com - tantal

 
Transisjonsmetall
Edelmetall
Eldfaste metall
Grunnstoff
Rhenium

Rhenium er eit grunnstoff med atomnummer 74 og kjemisk symbol Re.

Særskilde kjenneteikn

Bruk 

Rhenium vert brukt i legeringar og katalysatorar.

Historie 

Grunnstoffet vart oppdaga av Walter Noddack, Ida Tacke og Otto Berg i 1925.

Bakgrunnsstoff 

 Webelements.com - rhenium

 
Transisjonsmetall
Eldfaste metall
Edelmetall
Grunnstoff
Osmium

Osmium er eit sjeldant grunnstoff med atomnummer 76 og kjemisk symbol Os. Det er eit transisjonsmetall.

Særskilde kjenneteikn 

Osmiummetall har veldig høg tettleik.

Bruk 

Osmium vert brukt i legeringar. 

Osmium(VIII)oksid  vert nytta som oksidasjonsmiddel i organisk kjemi.

Historie 

Smithson Tennant oppdaga osmium i 1803.

Førekomst og utvinning 

Osmium vert gjerne funne saman med andre sjeldne grunnstoff som ruthenium, rhodium, palladium, iridium og platina.

Kjemi 

Osmium dannar stabile sambindingar i høge oksidasjonstrinn.

Tryggleik 

Osmiumtetroksid (OsO4) er giftig.

Sjå også 

 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

Bakgrunnsstoff 

 Webelements.com - osmium

 
Transisjonsmetall
Platinametall
Edelmetall
Native element
Grunnstoff
Iridium

Iridium er eit grunnstoff med atomnummer 77 og kjemisk symbol Ir. Det er eit transisjonsmetall.

Særskilde kjenneteikn

Bruk 

Iridium vert brukt i utstyr som skal tola høg temperatur. 

Metallet vert brukt i legering, til dømes med osmium. 

Iridium kan brukast som katalysator.

Historie 

Iridium vart oppdaga i 1803.

Kjemi 

Mange iridiumsalt har sterke fargar.

Isotopar

Anna
Iridium-systemet  for satellittkommunikasjon er kalla opp etter grunnstoffet.

Bakgrunnsstoff 

 Webelements.com - iridium

 
Transisjonsmetall
Platinametall
Edelmetall
Kollisjonsmineral
Meteorittmineral
Native element
Grunnstoff
Øks

Ei øks er ein reiskap som består av eit øksehovud i metall eller stein og eit skaft, som oftast laga i tre eller plastikk. Øksehovudet har som regel ein skarp egg i den eine enden, mens den andre enden er butt.

Bruk 
Ein kan bruka økser til å kløyva eller hogga sund ulike materiale, særleg tre. Sidan øksa gjev ein ekstra styrke og har ein skarp egg, vert ho også nytta som våpen og har i tidlegare tider vore viktig i krigar. Andre som nyttar ulike former for øks er brannmenn og klatrarar.

Historie 
Øksa er ein svært gammalt reiskap. Dei eldste øksene som er funne, såkalla handøkser utan skaft, er to millionar år gamle og blei brukte av Homo habilis. I Skandinavia finst økser i mellom anna flint mellom 8000-4000 f.Kr. og økser i kopar og bronse frå tidleg bronsealder (om lag 2000 f.Kr.).

Økstypar 
 Bile
 Brannøks
 Flintøks
 Hellebard
 Isøks
 Stridsøka

Bakgrunnsstoff 

 
Trearbeidsverktøy