alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Karoten

Karoten (frå latin carota, gulrot) er eit provitamin til vitamin A.

Karoten er eit av dei fargestoffa som finst naturleg i plantar, særleg i frukt og grønsaker og i blada på mange plantar. 
Karoten virkar som ein antioksidant og kan verke førebyggjande mot kreft og andre sjukdommar. 

β-Karotin (beta-karoten) kan dannast om til (Vitamin A) og vert ofte, forenkla, kalla for A-vitamin.

Karoten vert brukt som fargestoff i matvarer.

Gulrot er ei viktig kjelde til karoten og vitamin A. Den typiske gulrotfargen skuldast ein balanse mellom gule fargestoff (a- og b-karoten) og raudlege fargestoff (lykopen og andre). b-karoten er byggestein til A-vitamin, og gulrot er derfor viktig i kosthaldet.

Det er ein nær samanheng mellom god fargeutvikling og innhaldet av karoten. Høg jordtemperatur og tilstrekkeleg med plantenæringsstoff er ein føresetnad for at desse fargestoffa skal dannast. Difor gjev våt og kald jord eller kjølig sesong ei lysare gulrot.

Karotenoid
Vitamin
Djønno

Djønno er ei lita fruktbygd på Oksenhalvøya i Ullensvang kommune. Grenda ligg nedmed sjøen på vestsida av Eidfjorden, om lag ti km sørom ferjestaden Bruravik. Næraste nabogrenda er Kaland, som ligg om lag ein km lenger innetter Eidfjorden.

Vegutløysing fekk Djønno fyrst i 1981, før den tid gjekk persontrafikk og godsfrakt til og frå grenda med båt. No er det ofte enklare for folk frå Djønno å reise til nabokommunane Granvin og Ulvik enn til kommunesenteret Kinsarvik i Ullensvang. Ungane frå Djønno går i dag på skule i Granvin.

Stadnamnet vert også bruka som etternamn, men då vert det skrive «Djønne».

Bakgrunnsstoff 
 Nettside om Djønno 

Busetnader i Ullensvang
Bygder i Vestland
Hijaz

Hijaz eller Hedsjas ( arabisk الحجاز) er ein region vest i Saudi-Arabia mot Raudehavet frå Asir i sør til grensa mot Jordan i nord. Han er ca 300 000 km² i flatevidd. I den arabiske verda var Hedsjas ein provins kor islam voks fram på 600-talet. Han kom under Egypt etter at Bagdadkalifatet fall i 1258. Frå 1517 kom området til å ligge under osmanarane.

Etter omkring 1200 vart det indre styret teke hand om av emirane i Mekka. Frå 1845 blei den osmanske overhøgvørde meir tilstades og meir avskydd, og i 1916 gjorde ein lokal leiar, Hussain I ibn Ali, opprør mot osmanarane. Han fekk stønad frå England og Lawrence av Arabia og tok tittelen konge av Hedsjas. Ibn Saud av Nedsjd erobra kongeriket i 1925 slik at etter 1932 gjekk Hedsjas inn i kongeriket Saudi-Arabia under kong Ibn Saud.

Bakgrunnsstoff 

Saudiarabisk geografi
Harkestad

Harkestad er frå gamalt eit fiskar- og småbrukarsamfunn ut mot havet på Alvøy i Øygarden nordvest for Bergen. Nå kommunesenter.

Personar med namnet Harkestad:

 Britt Harkestad (Krf) Tidl. stortingsrepresentant
 Otto Harkestad (Ap) Tidl. ordførar i Øygarden
 Gunnar Harkestad (Krf) Tidl. lokalpolitiker i Larvik

Geografi i Øygarden
Slektsnamn
Svein

Svein, Sven, Svend og Sveine er norrønne mannsnamn som tyder gut. Ordet har også artane svenn og sveinn, men er då ikkje nytta som namn, men som nemning på ein arbeidar som har greidd ei sveineprøve.

Deter 27 437 som heiter Svein i Noreg og 4 241 som heiter Sven (SSB 2005). Namnet blei særleg gjeve gutar på 1940- og 50-talet, då opptil 2,5% blei døypt Svein, før bruken gjekk nedover etter 1955.

Kjende namneberarar

Frå norrøn tid 
 Svein Håkonsson Ladejarl, norsk riksstyrar
 Svein Knutsson, norsk riksstyrar
 Svein Tjugeskjegg (960-1014), konge av Danmark og England

Frå moderne tid 
 Svend Aschenberg (1769-1845), norsk stortingsmann
 Svend Foyn (1809-1894), norsk kvalfangar
 Sven Aarrestad (1850-1942), norsk statsråd
 Sven Moren (1871-1938), norsk forfattar
 Sven Elvestad (1884-1934), norsk kriminalforfattar
 Svein Rosseland (1894-1985), norsk astronom og professor
 Sven Oftedal (1905-1948), norsk statsråd
 Svein Blindheim (f. 1916), norsk motstandsmann og offiser
 Svein Ellingsen (f. 1929), norsk kunstnar og salmediktar
 Sven Delblanc (1931-1992), svensk litteraturhistorikar
 Sven O. Høiby (1936-2007), far til Mette-Marit
 Svein Johannessen (1937-2007), norsk sjakkspelar
 Svein Longva (1943-2009), norsk riksmeklingsmann
 Sven Kærup Bjørneboe (f. 1943), norsk forfattar
 Sven Ole Fagernæs (f. 1945), sysselmann på Svalbard
 Svein Aaser (f. 1946), norsk næringslivsleiar
 Svein Jarvoll (f. 1946), norsk forfattar
 Svend Wam (f. 1946), norsk filmregissør
 Svein Sturla Hungnes (f. 1946), norsk skodespelar og teatersjef
 Svein Gjedrem (f. 1950), norsk sentralbanksjef
 Svein Mathisen (1952-2011), norsk fotballspelar
 Svein Tindberg (f. 1953), norsk skodespelar
 Sven-Roald Nystø (f. 1956), sametingspresident
 Sven Nordin (f. 1957), norsk skodespelar
 Svein Harberg (f. 1958), norsk politikar (H)
 Svein Nyhus (f. 1962), norsk teiknar og forfattar
 Sven Fischer (f. 1971), tysk skiskyttar
 Svein Tore Marthinsen (f. 1974), norsk statsvitar
 Sven Hannawald (f. 1974), tysk skihoppar
 Svein Berge (f. 1976), norsk musikar frå Röyksopp
 Svein Arild Vatsø (f. 1983), norsk filmprodusent
 Sven Kramer (f. 1986), nederlandsk skøyteløpar

Bakgrunnsstoff 

Mannsnamn
Norrøne førenamn
Havstrilen

Havstrilen - Kulturhistorisk årbok for Fjell, Sund og Øygarden er eit samarbeidsprosjekt mellom Nordsjøfartmuseet i Telavåg, Kystmuseet i Øygarden, kulturminnelaget i Fjell og sogelaga i Øygarden og Sund. Den fyrste boka kom ut i 2001.

Namnet Havstrilen på årboka refererer seg til den gamle nemninga stril på dei som budde i området ikring Bergen.

Bakgrunnsstoff 
 http://www.museumvest.no/ 
Årbøker
Øygarden kommune
Fjell kommune
Sund kommune
Strilar
Hjartekateterisering

Hjartekateterisering er å føre eit kateter inn i hjarte eller dei hjartenære blodårene. Dette skjer for å sette diagnose eller for å behandle, ofte begge delar.

Inngangen for kateteret er ein av dei plassane dei store venene eller arteriane ligg rett under huda; lyske, vrist, olboge eller hals. Ein stikk inn med ein hol nål eller blottlegg åra med eit lite snitt. Så blir ein streng (guidewire) tredd dit ein ynskjer, kateret blir tredd over strengen og strengen trekt ut. Kateteret er væskefylt, ein kan difor måle trykket ved kateterspissen. Ein kan òg føre ulike instrument opp i gjennom kateteret. Når ein trer strengen og kateteret inn kan ein sjå dei med gjennomlysing (fluoroskopi). Ekkokardiografi blir òg nytta i særskilde tilfelle. I løpet av ein kateterisering kan ein nytta fleire kateter, og katetere i fleire posisjonar. Når katetera er trekt ut blir innstikksstaden komprimert ei stund.

Ein kan gjera ei rekke prosedyrar under ei hjartekateterisering:
 Måling av trykk og oksygeninnhald forskjellige stader
 Angiografi, avbilding av hjarte og blodårer ved hjelp av kontrastmiddel
 Angioplastikk, utviing av forsnevra blodårer, oftast kranspulsårer
 Stenting, plassering av røyr i blodårene som så blir utvida
 Utviding av forsnevra hjarteklaffar
 Lukking av hol (atrieseptumdefektar og ventrikkelseptumdefektar) og blodårer (ductus arteriosus)
 Atrieseptostomi, opning av forkammerskiljeveggen
 Ablasjon, avbrenning eller frysing av nervebanar

Blant eksperimentelle metodar er òg innsetting av klaffeprotesar.

Under kateteriseringa får pasienten oftast antiokoagulasjon (heparin) for å motverka trombosar og antibiotika for å motverka infeksjonar.
Avhengig av alder og type prosedyre foregår hjartekateterisering i vaken tilstand, med lett sedering eller i full narkose.

Hjarteprosedyrar
Medisinsk undersøking
Sosialdemokratar mot EU

Sosialdemokratar mot EU, korta SME, var ein medlemsorganisasjon for sosialdemokratiske EU-motstandarar i Noreg. Organisasjonen vart skipa i 1993, omkring folkerøystinga om norsk EU-medlemskap i 1994, og vart leidd av Hallvard Bakke. Andre sentrale personar var mellom andre Tove Strand, Rune Gerhardsen og dåverande AUF-leiar Trond Giske. SME var open for både Ap-medlemmer og sosialdemokratar frå andre organisasjonar eller partilause. Mange tillitsvalde i Arbeidaranes ungdomsfylking engasjerte seg også i SME.

Arbeidet til SME var avgjerande for nei-sigeren ved folkerøystinga i 1994. For å understreke føremålet til organisasjonen, vart SME lagt ned dagen etter folkerøystinga.

Historie 
Skipinga av SME vart offentleggjort 27. oktober 1993, etter valet same haust. Skipinga var planlagd i god tid, men SME ville vente til etter valet i frykt for å verte skulda for opprør og bråk i Arbeidarpartiet under valkampen. Lanseringa kom som ei bombe på Ap-leiinga. Sjølv om sentralstyret i partiet ikkje var positive til fraksjonen, som var eit brot på partivedtektene i Arbeidarpartiet, valde dei å ikkje slå ned på organisasjonen, i frykt for meir bråk i det konfliktfylde organisasjonsdemokratiet.

Ved skipinga vart Hallvard Bakke leiar og Tove Strand Gerhardsen nestleiar. Gerhardsen hadde berre nokre månader tidlegare gått av som statsråd i regjeringa til Gro Harlem Brundtland. Trond Giske, Trond Jensrud, Anniken Huitfeldt og Wegard Harsvik var òg mellom skiparane av organisasjonen.

EU-striden 
Nei-rørsla hadde allereie Nei til EU som sentral organisator for nei-kampen. SME ville ikkje bygge ei masserørsle, men var tiltenkt ei rolle som tenketank og organisator for nei-sida i Arbeidarpartiet. SME skulle legitimere nei-standpunktet for sosialdemokratar, og mobilisere sosialdemokratar til å røyste nei.

SME spelte òg ei rolle under den ekstraordinære LO-kongressen i september 1994, der LO skulle ta standpunkt i EU-spørsmålet. Nei til EU hadde satsa stort på å få eit nei-fleirtal på kongressen, og SME tok del i dette arbeidet gjennom kontaktar i fagrørsla. Sjølv om dei fleste hadde venta eit fleirtal for medlemskap, vart resultatet overraskande nei. Nei-resultatet frå kongressen vart for SME eit viktig argument fram til folkerøystinga 28. november.

Ettertid 
SME hadde i tufta til organisasjonen slått fast at organisasjonen skulle nedleggjast etter folkerøystinga, uansett utfall. Sjølv om organisasjonen ikkje speler nokon formell rolle i dag, har grupperingar og nettverk frå denne tida framleis innflytnad i Ap. Dette gjeld mellom anna det mykje omtala nettverket kring Trond Giske. I 2004 vart nettstaden nyttnei.no  lansert som ein «sosialdemokratisk nettstad mot EU» av forfattarane bak boka Et nytt nei. På nettstaden vert fleire personar med bakgrunn frå SME, mellom andre Hallvard Bakke og Trond Jensrud, presentert og intervjua.

Sjå òg 
 EU-striden
 Folkerøystinga i 1994
 Sosialdemokratar mot EØS

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Kjell-Erik Nordenson Kallset: Makta midt i mot. Kampen om EU og Arbeiderpartiets sjel, Forlaget Manifest (2009) ISBN 978-82-92866-19-1

Arbeidarrørsla i Noreg
Noreg og EU
Skipingar i 1993
Høgskolen i Sør-Trøndelag

Høgskolen i Sør-Trøndelag (HiST) vart oppretta i 1994 gjennom samanslåing av fleire tidlegare høgskolar i Trondheim. Frå 1. januar 2016 vart HIST ein del av NTNU:

Skolen er framleis lokalisert rundt i byen, med fleire studiestader som i stor grad speglar dei tidlegare høgskolane.

 HiST sin sentraladministrasjon, Avdeling for teknologi (AFT) og Avdeling for informatikk og e-læring (AITeL) ligg på Leütenhaven i sentrum. 
 Trondheim Økonomiske Høgskole (TØH) (heitte «Avdeling for økonomisk administrativ utdanning» frå opprettinga av HiST til 2004) (AØA) ligg på Moholt. 
 Avdeling for lærerutdanning og tegnspråk (ALT) ligg på Rotvoll. 
 Avdeling for helse- og sosialfag (AHS) held til i Radmannbygget på Leangen. 
 Avdeling for sykepleie (ASP) held til i Øya Helsehus på Øya, nær relevante fagmiljø på St. Olav.

HiST har dei siste åra (fram til 2011) hatt framgang i talet på studenter.

Det er planar om å fusjonere HiST med NTNU, Høgskolen i Ålesund og Høgskolen i Gjøvik. Det endelege vedtaket fattast av Kunnskapsdepartementet. Dette skjer truleg sommaren 2015.

Kjelder

Tidlegare høgskular i Noreg
Utdanning i Trondheim
Høgskolen i Sør-Trøndelag
Skipingar i 1994
Masseenergilova

Masseenergilova forklarer forholdet mellom energi og masse. Massen til ein lekam er eit mål på kor mykje energi han inneheld. Albert Einstein utleia denne samanhengen i 1905 og han er seinare vorte kjend gjennom formelen

der E er energi, m er masse og c er lysfarten i vakuum.

Bevaring av masse og energi 
Masseenergilova postulerer at masse og energi er to sider av same sak. Han impliserer ikkje at masse kan omvandlast til energi, men heller at dersom energi endrar form og forlèt eit system tek det med seg den ekvivalente massen ut av systemet. Denne samanhengen forklarar den store energimengda som kan frigjerast av kjernefysiske prosessar, massen er vesentleg mindre etter reaksjonen, dette tyder at ei vesentleg mengd energi har forlate systemet. Slike kjernefysiske prosessar er det som frigjer dei store energimengdene i kjernevåpen og atomreaktorar

Historie 

Sjølv om andre tidlegare hadde foreslått ein samanheng mellom masse og energi var Albert Einstein den første som korrekt utleia samanhengen. Denne vart utleia i artikkelen «Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?». I artikkelen vert samanhengen formulert på følgjande vis: Dersom ein lekam gjev frå seg ei energimengd L vil massen minske som , der V er lysfarten i vakuum. Formelen vart utleidd som ein direkte konsekvens av den spesielle relativitetsteorien publisert av Einstein tidlegare same år.

Praktisk døme 

Ved å bruke denne formelen kan vi finne ut til dømes kor mykje energi ein tomat på 0,1 kilogram tilsvarar

E=mc²

E=0,1×

E=0,1×

E=

Dette betyr at ein tomat som veg 0,1 kg tilsvarar nesten 9 billiardar joule . Til samanlikning vil ein tomat gje frå seg éin joule til underlaget dersom ein slepp han ned frå éin meters høgd. Med andre ord er ein særs liten masse ekvivalent med ei enorm energimengd.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Masseenergiloven» frå , den 16. august 2012. 
  oppgav desse kjeldene: 
 

Masse
Energi
Spesiell relativitet
Vitskap i 1905
Fysiske likningar
Albert Einstein
Majorstuen stasjon

Majorstuen stasjon er den vestlegaste felles t-banestasjonen i Oslo. Han er òg eit trafikkknutepunkt av di fleire buss- ogg sporvognsliner går på utsida. Stasjonen ligg på baksida av Majorstuhuset. Han var endestasjon for Holmenkollbanen frå starten i 1898 til tunnelen til Nationaltheatret stasjon blei bygd i 1928.

På stasjonsområdet ligg vognhallar og verkstadar som høyrer til Oslo T-banedrift AS. Verksemda her vart lagd ned i 2015, då ein ny base stod ferdig attmed Avløs haldeplass på Kolsåsbanen i Bærum kommune.

Namnet Majorstuen på stasjonen blei vedteke i 26. august 1981.

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Oslo Sporveier

T-banestasjonar i Oslo
Holmenkollbanen
Kolsåsbanen
Røabanen
Sognsvannsbanen
Fellestunnelen
Majorstuen
Skipingar i 1898
Kristofer Lange
Tunnelbane

Tunnelbane, forkorta T-bane, òg kalla undergrunn og metro, er ein jarnbane for persontransport i by, og som for det meste går i tunnel under byen og med stasjonane under jorda. I Noreg er det berre Oslo som har T-bane.

T-banane er vanlegvis kjenneteikna av dei er dobbeltspora og at toga får straumen gjennom ei straumskjene festa til svillene, ikkje ved leidning i lufta. Då det er fleire straumavtakarar på båe sider på kvart tog, kan straumskjenene ha avbrot der det er naudsynt, til dømes i pensar (sporveksel) og andre stader, og det kan vekslast mellom straumskjene på venstre og høgre side. Alle T-banelinene i Oslo har no straumskjene i staden for luftleidning. Tidlegare var luftleidning nytta på dei gamle linene mot vest.

Det er vanskeleg å trekke absolutte skilje mellom sporvogn, bybane, T-bane, forstadsbane og vanleg jarnbane. Til liks med mange T-banar, kan til dømes T-banen i Oslo sjåast som ei blanding av T-bane og vanleg lokaljarnbane: Banen går i tunnel på lange strekningar, men utanfor bykjernen likevel mest over jorda på eigen trasé, og sporvidda er den same som på jarnbanen. Men det er likevel ikkje mogleg å køyre vanlege persontog på T-banenettet i Oslo.

T-banelinene i Oslo er utan kryssingar med annan trafikk. Eit unnatak er den gamle, men moderniserte lina til Holmenkollen og vidare til Frognerseteren, som har nokre kryssingar i plan med bilvegar og gangvegar.

T-banar kan ha tog som vert styrte automatisk, utan førarar i toga. Eit døme på dette, er metroen i København.

Sjå òg 
 London Underground - Europas fyrste, opna 10. januar 1863
 Metro Budapest - nummer 2, opna 2. mai 1896
 Glasgow Subway - nummer 3, opna 14. desember 1896
 Paris Métropolitain - nummer 4, opna 19. juli 1900
 Berlin U-bahn - opna 15. februar 1902
 T-banen i Madrid - opna 1919
 T-banen i Oslo - opna 1928
 Københavns metro
 Helsingfors Tunnelbana - opna 1980
 Metropolitana Torino - opna 2006
Helsingfors Tunnelbana

Helsingfors Tunnelbana i Helsingfors, finsk: Helsingin metro, er det einaste tunnelbanesystemet i Finland. Det er den nordlegaste tunnelbanen i verda. Banenettet er ei line i aust-vestleg retning, som forgreinar seg ein gong, i den austlege delen. Det er 16 stasjonar, 8 over og 8 under jorda. Toga går enten mellom Gräsviken (fi. Ruoholahti) og Mellungsbacka (Mellunmäki) eller mellom Nordsjö (Vuosaari) og Gräsviken, sporet forgreiner seg ved Östra Centrum (Itäkeskus).

Metroen vart opna i 1982, som eitt spor frå Östra Centrum til Hagnäs (Hakaniemi). Året etter opna dei Järnvägstorget (Rautatientori) og Kampen (Kamppi) også. I 1988 vart sporet forlenga til Mellungsbacka, og til Gräsviken og Nordsjö på 90-talet.

Tunnelbanen blir drive av Helsingfors stads trafikverk (HKL, Helsingin kaupungin liikennelaitos).

Teknologi

Det er to ulike modellar av togsetta i drift. 100-serien vart bygd av Strömberg seint på 1970- og tidleg på 1980-talet, og den nye 200-serien vart bygd av Bombardier og har vore i bruk sidan 2002. Dette gjer Helsingfors-metroen til eit moderne metrosystem.

Planlagde utvidingar

Det har i fleire år versert planar om forlenging vestover,  til Esbo, som Västra metron, Länsimetro. Forlenginga skulle vere eit samarbeidsprosjekt mellom staten og dei to involverte byane, men Esbo har så langt vore mot ei forlenging. Det er også planar om å knyte Böle (Pasila) nord for sentrum til metroen, via Tölö (Töölö).

Linjekart 

Metroen består av ei Y-delt linje med 30 stasjonar over 43 kilometer.

Sjå også 
Liste over T-banestasjonar i Helsingfors
Helsingfors

Bakgrunnsstoff

Helsinki City Transport 
 Metro Website of the Finnish Tramway Society
UrbanRail - Helsinki 

T-bane
Tunnelbanar i Europa
Helsingfors
 
Stasjonar på Helsingfors Tunnelbana
Nordvest-Europa

Nordvest-Europa er ein del av Europa som dekker dei britiske øyane, Skandinavia, noko av Tyskland, Nederland, Belgia og Frankrike, og område i Nordsjøen. Området har eit temperert klima som blir gjort mildare av Golfstraumen, og eit dyreliv som står til dette.

Europa
Juvenil

Juvenil (latin for 'ungdom') er ein umogen organisme. Eit døme er ungfugl som er i si første flygedyktige fjørdrakt, før første fjørfelling (myting). Juvenil ved eller ungdomsved er umogen ved i unge tre.

Kjelder 

 
Fuglar
Minaret

Minaretar (arabisk minara, urdu minra) er arkitektonisk særprega byggverk tilknytt muslimske moskear. Minaretar er som regel høge og grasiøse spir, ofte med løkforma kroner, vanlegvis frittståande eller markant høgare enn bygningane rundt. 

Minaretane sin viktigaste funksjon i nyare tid er å vera eit høgt punkt der muaddhinen kan kalla dei truande til bøn. I mange moderne moskear vert bønekallet, adhan, ropt ut med mikrofonar i staden, og minareten er såleis gjerne mest eit dekorativt element. 

Minaretar har vorte skildra som ein port mellom himmel og jord, og vert i blant samanlikna med den arabiske bokstaven alif, som er ei rett line.

Bakgrunnsstoff 

Muslimske religiøse bygg
Fjørdrakt

Fjørdrakt viser både til fjørene og duna som dekker ein fugl, fargen og mønsteret dei har, og korleis dei er plasserte på kroppen. Fjørdrakta kan variera innan ein fugleart ut frå alder, kjønn og årstid, og innan ein art kan det òg finnast ulike fargekombinasjonar uavhengig av desse faktorane. Ornitologar og fuglekikkarar kan bruka fjørdrakta til å skilja mellom ulike artar og til å læra noko om enkeltindividet dei ser på.

Ulikskaper mellom ulike fuglar
Talet på fjører ein fugl har på kroppen varierer, først og fremst etter storleik. Ei låvesvale har rundt 1 500 fjører og ei songsvane rundt 25 000.

Grunnleggjande og alternativ fjørdrakt
Neste alle fugleartar myter minst éin gong i året, vanlegvis etter paringstida. Mytinga etter paringa fører til ei fjørdrakt kjend som den grunnleggjande fjørdrakta. Mange artar myter også før paringa. Fjørdrakta dei har då blir kalla den alternative fjørdrakta. Denne har ofte sterkare fargar enn den grunnleggjande fjørdrakta for å tiltrekka seg makar, men kan også ha som føremål å skjula fuglar som ligg på egg.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Plumage» frå ,  den 6. oktober 2008.  
 

Fugleanatomi
utsjånad

de:Feder#Gefieder
Saltgruve

Saltgruver er stader der ein vinn salt ut frå berggrunnen. Medan dette tidlegare var hardt slave- eller straffearbeid med høg gevinst for gruveeigarane, er saltgruver i dag ein mindre viktig kjelde til både salt og inntekter som hovudsakleg blir drivne av fleirnasjonale selskap.

Gruverabeid 
Før ein fann opp forbrenningsmotoren og andre moderne gruvemaskinar var gruvedrift ein dyr og farleg oppgåve. Ettersom salt tradisjonelt har vore eit sjeldan og etterspurd produkt, har ein likevel utvikla store gruvekompleks for å få tak i stoffet, like frå førhistorisk tid og til våre dagar.

Ofte brukte ein slave- og fangearbeid i saltgruvene. Forbrytarar i Romarriket var mellom dei som kunne bli dømde til slikt livsforkortande arbeid. Straffeforma blei og brukt i Nazi-Tyskland og Sovjetunionen på 1900-talet.

Saltgruver og helse 
Gruvearbeid er i seg sjølv farefullt, men det vinna ut salt har ein ekstra helsekostnad. Salt kan tæra på huda og føra til sår som det så kan gå koldbrann i fordi saltet hindrar dei i å gro.

I nyare tid har ein likevel funne ut at gruvene og kan vera gunstige for helsa. På 50-talet la polske legar merke til at arbeidarar i saltgruvene hadde få lungesjukdommar, slik som tuberkulose, samanlikna med befolkninga elles. På grunnlag av dette laga dei ei ny behandlingsform, speleoterapi, der pasientar tilbrakte tid i saltgruver. Denne blir i dag brukt i heile Aust-Europa mot astma og andre luftvegssjukdommar. Saltet i lufta skal løysa opp slim og drepa bakteriar i lungene.

Saltgruver i verda 

Ulike stader i verda med høgt saltinnhald i grunnen har hatt saltgruver. Dette gjeld mellom anna Polen, som lenge baserte økonomien sin på dei mange saltgruvene sine. Ei av desse, saltgruva og verdsarvstaden i Wieliczka har vore i drift frå 1200-talet, og inneheld i tillegg til mange hallar og gruvegangar kyrkjerom og skulpturar.

Andre kjende gruvestader er Salzkammergut i Austerrike og Avery Island i Louisiana.

Kjelder 
 :en:salt mine
 http://www.cooksrecipes.com/tips/salt.html (om saltskader)
 Courrie International No 793: Les mines de sel, c'est bon pour l'asthme (om saltgruveterapi}

Bakgrunnsstoff 
 The ghostly salt city beneath Detroit (Detroit News)
 The Salt Mines of Wieliczka, 1850 (Bayard Taylor)
 heimeside til saltgruvene i Wieliczka 
 A Salty Heritage: Licking the problem of Poland's melting treasures  

Gruver
Salt
Fachhochschule Münster

Fachhochshule Münster er ein utdanningsinstitusjon i Westfalen i Tyskland. Med 8 846 studentar (studieåret 2004/2005) er han den fjerde største faghøgskulen i Tyskland, og tilbyr utdanning i 15 fagområde innan teknologi, sosial- og omsorgsfag og design. 

Mellom anna utdannar denne skulen kunsthandverkarar, og særleg på 60- og 70-talet hadde institusjonen mange kunstfagstudentar frå Noreg. Dåverande rektor, Fritz Reese var noregsven, og med sine mange kontakter i Noreg, særleg ved kunsthandverkskulane, gjorde han kunststudiet på høgskulenivå i Tyskland populært. Nordmenn med utdanning frå Fachhochshule Münster arbeider hovudsakleg som biletkunstnarar, som lektorar i forming eller i reklamebransjen.

Bakgrunnsstoff 
 Fachhochschule Münster (heimeside)

Høgskular i Tyskland
Skipingar i 1971
Nordrhein-Westfalen
Kronisk bronkitt

Kronisk bronkitt er eit eldre namn på kronisk obstruktiv lungesjukdom. Diagnosen kronisk bronkitt blir stilt ved bronkitt som varar i minst tre månader per år i fleire år på rad, og der symptoma i liten grad er reversible. Kronisk bronkitt skil seg slik sett ut frå kronisk astmatisk bronkitt, der symptoma i noko større grad er reversible.

kronisk obstruktiv lungesjukdom

fr:Bronchite#Bronchite chronique