Napoli

Napoli (napolitansk Nàpule, òg kalla Naples på fleire språk) er den største byen sør i Italia. Han er hovudstad i provinsen Napoli og i regionen Campania og har om lag 975 000 innbyggjarar. I antikken vart byen kalla Neapolis, som tyder «den nye byen». Storbyområdet til Napoli er det nest største i Italia og eit av dei største i Europa. Napoli ligg midt mellom vulkanen Vesuv og vulkanområdet Campi Flegrei, som begge er ein del av den campanianske vulkanbogen.

Sjølve byen har nesten ein million innbyggjarar, som vert kalla napolitanarar (italiensk napoletani). Byen har ei rik historie og rike tradisjonar innan kunst, kultur og mat, og i følgje tradisjonen var det i Napoli at den italienske matretten pizza oppstod. I Napoli ligg San Carlo, det eldste operahuset i verda som framleis er i drift. Det vart opna 4. november 1737.
Det historiske sentrumet av byen er ein del av UNESCO si verdsarvliste. Den napolitanske språket er eit av dei geografiske mest spreidde språka i Italia og ein har variantar av napolitanske dialektar ('o napulitano) dei fleste stader i Sør-Italia.

Mellom 1266 og 1861 var Napoli hovudstad i Kongedømet Napoli (seinare Begge Siciliar). På grunn av dette vert Napoli uoffsielt rekna som hovudstad i Sør-Italia (Il Mezzogiorno).

Historie 
Napoli vart grunnlagd mellom 600- og 500-talet fvt. av grekarar (eigentleg innbyggjarar i den greske kolonien Cuma) og fekk namnet Neapolis, som tyder «ny by» på gresk. Under romarane heldt byen på det greske språket og dei greske skikkane. Etter romartida vart byen styrt av fleire folkegrupper (gotarar, austromarar, langobardar, normannarar, schwabarar, angevinar, aragonesarar, spanjol, austerikarar, bourbonarar og franskmenn). I dag kan ein sjå spor etter alle dei forskjellige herskarane i monumenta, i kulturen og i skikkane til byen. I 1266 flytta angevinarane hovudstaden i Kongedømet Sicilia frå Palermo til Napoli. Sicilia braut snart ut og danna det sjølvstendige Kongedømet Sicilia. Etter Wienerkongressen (1814-1815) etter Napoleonskrigane vart Napoli hovudstad i det samle Begge Siciliar. Etter ein lang periode med nedgang etter danninga av Italia i 1860-åra har byen igjen vorte eit kultursenter.

Musikk i Napoli 
Napoli har spelt ei viktig rolle i mange hundreår for musikken ikkje berre i Italia, men generelt for heile den vesteuropeiske musikktradisjonen. Dette strekkjer seg tilbake til dei tidlege musikkonservatoria på 1500-talet gjennom musikken til Alessandro Scarlatti i barokken og operettane til Pergolesi, Piccini og etter kvart Rossini og Mozart. Songar som «'O Sole Mio» og «Funiculì Funiculà» frå seint på 1800-talet er verdskjende songar som svært mange kjenner til.

Mat og drikke 

Napolitansk mattradisjonar nyttar lokale ingrediensar som er lett å få tak i. Av typiske matrettar og produkt frå Napoli finn ein pizza, mozzarella, spaghetti, sfogliatelle, casatiello, tortano, struffoli, pastiera, babà og mange andre. Av napolitansk vin og brennevin finn ein Lacryma Christi, raud og kvit Vesuvio-vin og limoncello.

Napoli vert tradisjonelt rekna som heimstaden til pizza. Dei to klassiske napolitanske pizzaene er «pizza marinara» med tomat, kvitlauk, oregano, fersk olivenolje og vanlegvis basilikum og «pizza Margherita» med tomat, basilikum og mozarella. Margherita er kalla opp etter Dronning Margherita som fekk servert retten då ho vitja byen i 1889. La vera pizza («ekte pizza») vert bakt i ein vedfyrt steinomn. Det finst eit sertifiseringsorgan som reiser rundt til pizzastader i verda for å godkjenne at dei lagar ekte napolitansk pizza.

Pizzelle fritte eller montanare er ein variant av pizza der ein lagar små, steikte bitar av pizzadeig med tomatsaus og parmesanost oppå. Pasticcio di Carnevale er pasta som er bakt i omn med tomatsaus, ricotta og mozzarellaost, små kjøtbollar, og stundom pølse og kokt egg.

For påsken er casatiello ein spesialitet i Napoli. Det er ei rund, salt kake med salami inni og heile egg på toppen. Aubergine vert mykje nytta i napolitansk matlaging, og vert anten stekt, grilla og ete som ein grønsak ved sida av hovudretten. Parmigiana di melanzane er  eit bakverk med lag av stekte auberginer (ofte dekt med egg og mjøl) og som oftast med mozarella, tomatsaus og parmesan. Ein annan karakteristisk grønsak i napolitansk matlaging er friarielli, ein slags liten brokkoli, steikt i lag med olivenolje, kvitlauk, salt og chili.

Napoli har òg fleire unike kaker og den mest kjende av dei er truleg babà, choux (skrive sciù i Napoli) og Pastiera. Andre typiske bakverk er Sfogliatella (riccia eller frolla). Napoli er òg kjend for iskremen sin.

Klima 
Napoli har eit typisk middelhavsklima med milde og våte vintrar og varme til steikande, tørre somrar. Det milde klimaet og den frodige og vakre Napolibukta har gjort staden til ein ynda feriestad sidan dei romerske keisarane ferierte her.

Kjende napolitanarar 

 Salvator Rosa (1615–1673), diktar, satirikar og målar frå barokken
 Luca Giordano (1632–1705), målar
 Giambattista Vico (1668–1744), filosof
 Domenico Scarlatti (1685–1757), komponist
 Enrico Caruso (1873–1921), operasongar
 Renato Carosone (1920–2001), songar
 Tommaso Aniello (Masaniello), revolusjonær
 Enrico De Nicola, jurist, journalist, politikar og den første presidenten i den italienske republikken. 
 Salvatore di Giacomo, forfattar og diktar
 Giacinto Gigante, målar
 San Gennaro, biskop i Napoli og vernehelgen for byen 
 Ruggero Leoncavallo, komponist
 Giambattista Marini, diktar
 Giovan Battista Marino, diktar
 Domenico Morelli, målar
 Giorgio Napolitano, politikar og italiensk president
 Nicola Porpora, komponist
 Raffaele Sacco, diktar
 Ferdinando Sanfelice, målarpainter
 Jacopo Sannazaro, diktar
 Massimo Stanzione, målar
 Statius, romersk diktar
 Domenico Antonio Vaccaro, skulptør, arkitekt og målar
 Raffaele Viviani, forfattar
 Fabio Cannavaro, fotballspelar; har vunne VM i fotball og vorte kåra til årets fotballspelar i Europa

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Naples» frå ,  den 16. desember 2007.  
Denne artikkelen bygger på «Napoli» frå ,  den 10. juli 2005.

Bakgrunnsstoff 

 Satellittbilete av Napoli og Vesuv 
 Gamle postkort av Napoli og Vesuv
 Bilete frå Napoli 

Byar i Campania
Italienske hamnebyar ved Middelhavet
Magna Graecia
Verdsarv i Italia