alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Erik Andreas Thomle

Erik Andreas Thomle jr. () var norsk jurist, statsarkivar og genealog. Han var son av assessor August Thomle og Helene Marie Fredrikke Binneballe.

Han vart student frå Nissens latin- og realskole i 1868, ex. philos. i 1869 og cand. jur. med laud 19. desember 1873.

Thomle var konstituert sorenskrivar i Holt i 1876, og vart tilsett i Justisdepartementet i 1877. Han vart tilsett som assistent i Riksarkivet i 1879, frå 1881 vart han fast tilsett, i 1886 vart han utnemnd til "fuldmægtig" (frå 1898 kalla archivar). Han var konstituert riksarkivar i 1905, 1911-1912 og i 1913. I 1914 vart han stiftsarkivar (frå 1919 statsarkivar) for Stiftsarkiva i Kristiania. I si tid i Riksarkivet tok Thomle initiativ for å få samla inn landets kyrkjebøker.

Som genealog var Thomle ein av stiftarane av den norske avdelinga av Samfundet for dansk-norsk Genealogi og Personalhistorie i 1879. Han var styremedlem der heilt til den norske avdelinga i 1926 danna si eiga foreining, Norsk Slektshistorisk Forening.

E. A. Thomle publiserte ei rekke monografiar og tidsskriftartiklar, og var redaktør i Norsk tidsskrift for genealogi, personalhistorie, biografi og litteraturhistorie, som kom ut med 16 hefte frå 1906 til 1926. Han var òg med på å gje ut fleire kjeldeskrifter, mellom anna fleire band av Norske Rigs-Registranter og Norske Herredags-Dombøker.

Utvald bibliografi 

 Borgermester Anders Jenssøn Helkands optegnelser (1891)
 Biografiske Efterretninger om Studenterne fra Aaret 1868: samlede i Anledning af deres 25 Aars Studenter-Jubilæum (1893)
 Hoved-register til Den norske turistforenings årbøger 1868-93 (1894)
 Familien (von) Cappelen i Norge og Danmark (1896)
 Fortegnelse over Regjeringsraadet og Rigsforsamlingens Medlemmer (1902)
 Westye Egebergs slægt: genealogiske og personalhistoriske efterretninger (1910)
 Familien Hofgaard i Norge: genealogiske og personalhistoriske oplysninger (1911)
 En gren af Tordenskjolds-familien (1912)
 Familien Thomle: genealogiske og personalhistoriske Oplysninger (1913)
 Studenterne fra 1868: festskrift i anledning af deres femtiaars-jubilæum den 2. september 1918
 Slegten Stenersen fra Vaalen i Gausdal samt andre slegtgrene fra Vaalen (1924)

Norske statsarkivarar
Folk frå Oslo
Silje Bjerke

Silje Bjerke () er ein norsk sjakkspelar og den fjerde som har fått tittelen kvinne-IM i sjakk (WIM) i Noreg. Ho er fødd og har vakse opp i Lørenskog, men er nå busett i Oslo, der ho spelar for Schakklubben av 1911 sitt lag i Eliteserien i sjakk. Bjerke er pr. 1. juli 2009 rangert som den nest sterkaste kvinnelege sjakkspelaren i Noreg, etter WIM Ellen Hagesæther. 

I 2005 blei Silje Bjerke den første kvinna som spelte i eliteklassa i NM, etter å ha kvalifisert seg via ein 2. plass i meisterklassa året før. Ho spelte på det norske kvinnelandslaget i sjakkolympiaden (lag-VM i sjakk) i 2002, 2004, 2006 og 2008. Ho har også representert Noreg i bl.a. ungdoms- og junior-VM.

I 2008 deltok Silje Bjerke i den 26. opne internasjonale turneringa i Andorra. Dette enda i hennar første innteikning i tittelen Kvinne-IM i sjakk (WIM). I Sjakkolympiaden i Dresden i november 2008 sikra Bjerke seg WIM-tittelen etter 6,5 av 9 poeng i kvinneklassa.

Bjerke blei tildelt tittelen WIM av Verdssjakkforbundet FIDE måndag 9. mars 2009. Silje Bjerke var dermed Noreg sine fjerde WIM.

Silje Bjerke er gift med sjakkspelaren Torstein Bae.

Bakgrunnsstoff 
 Silje Bjerke sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
 Silje Bjerke sine parti hos chessgames.com
 Silje Bjerke sine parti i Noreg hos NorBase

Kjelder 
 Norsk Sjakkblad
 Olimpbase - nettstad med resultata frå alle sjakk-OL

Fotnotar 

Norske sjakkspelarar
Kvinne-IM i sjakk
Folk frå Lørenskog
Folk frå Oslo
Sjakkolympiadedeltakarar
Margit

Margit er eit kvinnenamn danna som ei tysk kortform av Margarita, ei latinsk form av det greske namnet Margarites som har opphav i persisk margaron, 'perle'. 

Margit har namnedag den 15. juli i Sverige og den 20. juli i Noreg, Finland og på Færøyane.
Margot og Marit er liknande namn med same opphav.

Namneberarar 
 Margit Sandemo (f. 1924), norsk forfattar
 Margit Carstensen (f. 1940), tysk skodespelar
 Gunn Margit Andreassen (f. 1973), norsk skiskyttar

Annan bruk 
 «Margit Hjukse» er ei folkevise frå Telemark.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Margit» frå , den 19. juli 2009. 
 

Kvinnenamn
Tyske førenamn
Namn av latinsk opphav
Namn av gresk opphav
Setning

Setning er ei språkleg ytring som følgjer grammatikalske reglar og kan stå åleine. Ei setning består typisk av minst eit verb, og i språk som krev det, også eit subjekt. Ulike setningar blir ofte skilde frå kvarandre gjennom pausar i tale og teikn og/eller mellomrom i skrift. I skrift med latinske bokstavar markerer ein byrjinga av ein setning med stor bokstav og slutten med eit skiljeteikn, som punktum.

«Nokre vener slåst» er ein typisk norsk setning med subjektet 'Nokre vener' og verbet 'slåst'. «Lo so», '[eg] det veit', er ein italiensk setning der subjektet er innforstått. «Aval én manaivi», 'ho [er] kona mi', er ein tamilsk setning der verbet er innforstått.

Bakgrunnsstoff 
 

Språk
Syntaks
Jakob Fjelde

Jakob Henrik Gerhard Fjelde () var ein norsk-amerikansk bilethoggar.

Fjelde var fødd og oppvaksen i Ålesund. Han reiste i 1876 til Kristiania (Oslo) og var elev av Brynjulf Bergslien, studerte sidan i København og Roma. Fjelde var sterkast påverka av dansken H.W. Bissen, som han lærte av under opphaldet i den danske hovudstaden. Verka hans er prega av ein slags varsam naturalisme.

Åra 1884-87 budde Fjelde i Bergen. Her laga han bystar i marmor av kjøpmann Christian Sundt og kona hans. Desse finst i Bergens Billedgalleri.

I 1887 utvandra han til US-Amerika, slo seg ned i den unge byen Minneapolis i delstaten Minnesota. Fjelde laga utkast til fleire statuar. Bronsestatua av ei lesande kvinne, Muse of History (1890), står i det offentlege biblioteket i Minneapolis. Også Ole Bull-statuen står i Minneapolis. Denne arbeidde han på då han døydde, statuen vart ferdigstøypt og avduka året etter. Fjelde laga elles fleire portrettbystar, både før han utvandra og ikkje minst i USA.

Fjelde fekk oppdraget med å lage delstaten Minnesota sitt monument til minne om eit regiment frå delstaten som deltok i borgarkrigsslaget ved Gettysburg. Dette soldatmonumentet vart i 1893 utplassert på slagmarka i Gettysburg. Han laga elles bronsegruppa Hiawatha og Minnehaha, men denne vart ikkje støypt og oppsett i Minneapolis før lenge etter Fjelde var komen i grava.

Han døydde i Minneapolis. Herman Fjelde var broren hans.

Kjelder
 Norsk Allkunnebok, IV. Bandet. 1952.
 Norsk Biografisk Leksikon.

Norske kunstnarar
Norsk-amerikanarar
Folk frå Ålesund
Herman Fjelde

Herman Olaus Fjelde () var ein norsk-amerikansk lækjær og kulturaktivist.

Fjelde var fødd i Ålesund og utvandra 1889 til USA. Seks år etter han var komen til landet, avla han medisinsk embetseksamen i Minneapolis. Han praktiserte først ei tid i ein småby i delstaten Wisconsin. Deretter verka han i Abercrombie i Nord-Dakota i 15 år. Sidan var han lækjar i den større byen Fargo i same delstaten fram til 1917.

Fjelde er mest kjend for det omfattande arbeidet han la ned for norsk kultur i USA. Han skipa til stemner og gjorde opptaket til å reise minnesmerke over Ivar Aasen og Hans Nielsen Hauge på Concordia College i Moorhead i Minnesota. Han stod også bak reisinga av eit Bjørnson-monument i Fargo i 1904, og Wergeland-statuen same stad i 1908. Dessutan var han initiativtakar til gåva frå norsk-amerikanarane til Noreg ved grunnlovsjubileet i 1914, og Lincoln-bysten i Oslo. Fjelde var elles ein aktiv skribent og organisasjonsleiar. I 1910 var han med og stifta Søndmørslaget i Amerika og vart lagets første formann.

Jakob Fjelde var ein eldre bror.

Herman Fjelde døydde i Rolla i Nord-Dakota.

Kjelder
 Norsk Allkunnebok, IV. Bandet. 1952.
 Norsk Biografisk Leksikon.

Folk frå Ålesund
Norsk-amerikanarar
Mount Stephenson

Mount Stephenson er eit fjell i Antarktis. Det ligg sentrlat i Douglas Range, ved toppen av Toynbeebreen og Sedgwickbreen 13 km vest for George VI Sound, nær austkysten av Aleksanderøya i Britisk Antarktis. Med ei høgd på 2987 moh er Mount Stephenson det høagste i Douglas Range og det høgaste punktet på Aleksanderøya. Mount Egbert er det nest høgaste fjellet med ei høgd på 2895 moh og ligg 8 nautiske mil sør-søraust for Mount Stephenson. Fjellet gjer Aleksanderøya til den 22. høgaste i verda. 

Fjellet vart truleg først sett i 1909 av Den franske antarktisekspedisjonen under Charcot, men ikkje rekna som ein del av Douglas Range. Det vart først kartlagd i 1936 av Stephenson, Fleming og Bertram under British Graham Land Expedition (BGLE) under Rymill. Austsida av fjellet vart kartlagd på ny i 1948 av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) som namngav det etter Alfred Stephenson, som var landmålar og leiaren for BGLE-laget til George VI Sound i 1936. Ei anna landform på Aleksanderøya er òg kalla opp etter Alfred Stephenson, Stephenson Nunatak.

Sjå òg
 Mount Huckle
 Mount Ethelwulf
 Mount Spivey

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Mount Stephenson» frå ,  den 14. mars 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

 

Fjell på Aleksanderøya
Arkiv för nordisk filologi

Arkiv för nordisk filologi er eit nordisk tidsskrift for nordisk språkvitskap. Tidsskriftet kjem ut i Lund. Det vart grunnlagt i 1883, første redaktør var Gustav Storm. I tillegg til vitskaplege artiklar inneheld Arkiv för nordisk filologi også eit omfattande oversyn over den språkvitskaplege litteraturen sidan siste nummer.

Bakgrunnsstoff 
 Dei første årgangane av ANF, tilgjengeleg hos Prosjekt Runeberg

Skipingar i 1883
Vitskaplege tidsskrift
Svenske tidsskrift
Teknikk

Teknikk (frå gr. τέχνη (téchne), 'handverk, dugleik, kunst') er ein måte å utføra ei oppgåve på. Omgrepet vert ofte nytta om arbeidsoppgåver krev øving eller læring. Teknikk kan lærast på eiga hand, eller ved kurs, skulegang, og så vidare. Ein person som har ein god teknikk vert sett på som dugande. Teknikk vert ofte nytta om måtar, eller metodar, nytta innan ulike primærnæringar, kunst, handverk, industri.

Sjå òg 
 Evne
 Teknologi

 

ca:Tècnica
simple:Technique
Walter Cronkite

Walter Leland Cronkite, jr. () var ein amerikansk journalist. Han arbeidde som journalist i Europa under og i tida etter andre verdskrigen. Frå 1950 var han tilsett i CBS. Han rapporterte frå fleire kjende hendingar, som Nürnbergprosessen, Vietnamkrigen og gisselkrisa i Iran.

Cronkite var programleiar og redaktør for nyhendeprogrammet CBS Evening News (1962–81), der han som ein høgt respektert og truverdig journalist var med på å utvikle den politiske kommentaren. I seinare år var han  med som programleiar eller gjest i fleire kjende fjernsynsprogram.

Kjelder 
 
 Delar av denne artikkelen bygger på «Walter Cronkite» frå , den 20. juli 2009. 
 

Presidentens Fridomsmedalje
USA-amerikanske journalistar
Folk frå Missouri
Døde av hjernekarsjukdommar
Sjakkmatt

Sjakkmatt, ofte forkorta til matt er ein situasjon i sjakk der kongen til den eine spelaren er angripen, står i sjakk, og det ikkje er mogleg å parere trusselen mot kongen. Det er altså umogleg å hindre at kongen kan bli slått i neste trekk.

Viss kongen blir angripen så seier ein at kongen står i sjakk. Det er tre måtar å kome seg unna eit slikt angrep på. 
 Kongen kan flytte unna
 Ein kan slå brikka som sjakkar
 Ein kan sette ei brikke mellom brikka som sjakkar og kongen. 
Viss kongen ikkje kan kome seg unna sjakken på nokon av desse måtane, så er kongen sjakk matt.

Dette avsluttar sjakkpartiet med ein gong. Kongen blir altså aldri slått; partiet er over så snart kongen er sett sjakkmatt. Å sette motstanderen sin konge sjakkmatt er det endelege målet i sjakk. 

Det er likevel ikkje slik at alle sjakkparti endar med matt. Ofte gir ein av spelarane opp før han blir sett matt, fordi han finn stillinga håplaus. Og partiet kan også bli remis (uavgjort).

To eksempel på sjakkmatt tidleg i opningsspelet er idiotmatten og skulematten.

Ordet sjakkmatt kjem frå persisk Shah Mat, som ordrett betyr Kongen er fanga (eller hjelpelaus, overvunnen) frå bakhald. Det betyr ikkje ordrett kongen er død, noko som er ei vanleg mistyding. 

Det kan vere grunn til å vere merksam på at viss kongen ikkje står i sjakk, men spelaren som er i trekket ikkje kan gjere noko lovleg trekk - altså at han ikkje kan gjere noko trekk som ikkje set kongen i slag - så har det oppstått ei pattstilling, og partiet er då med ein gong remis.

Eksempel

Kjelder 
 FIDE sine reglar for sjakk i offisiell norsk omsetjing 
 FIDE Laws of chess i FIDE Handbook

Sjå også 
 Sluttspel i sjakk

Sjakk
Jane

Jane er eit kvinnenamn avleidd av Johanne. Det har særleg vore eit vanleg engelsk namn, men finst òg med skandinavisk opphav og uttale. Jane har norsk namnedag den 21. juli.

Det engelske namnet Jane (utt. []) er ei engelsk kortform av det gammalfranske Jehanne, ei fransk kvinneleg form av Johannes. 
Den skandinaviske forma med uttalen [] er ei skandinavisk kortform av Johane.

Namneberarar 
 Jane Austen (1775–1817), britisk forfattar
 Jane Darwell (1879-1967) amerikansk skodespelar
 Jane Wyman (1917-2007), amerikansk skodespelar
 Jane Goodall (f. 1934), engelsk primatolog
 Jane Fonda (f. 1937), amerikansk skodespelar
 Jane Curtin (f. 1947), amerikansk skodespelar
 Jane Kåss (f. 1953), norsk målar
 Jane Krakowski (f. 1968), amerikansk skodespelar
 Jane Helen Johansen (f. 1977), norsk musikar

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Jane» frå , og «Jane (given name)» frå  den 20. juli 2009. 
 

Kvinnenamn
Kortnamn
Engelske førenamn
Nordiske førenamn
Janne

Janne er eit personnamn som kan brukast av menn og kvinner. Det har norsk namnedag den 21. juli.

På norsk og dansk er Janne eit kvinnenamn danna som kortform av Johanne.
På finsk og svensk er Janne eit mannsnamn. Det er den finske forma av Johannes, og på svensk ei kjæleform av Jan eller Johan, som begge er former av Johannes.

Namneberarar

Kvinner 
 Janne Nes (f. 1954), norsk tekstilkunstnar
 Janne Haaland Matlary (f. 1957), norsk statsvitar og politikar
 Janne Sjelmo Nordås (f. 1964), norsk politikar
 Janne Formoe (f. 1975), norsk skodespelar
 Janne Skuland (f. 1976), norsk artist
 Janne Müller-Wieland (f. 1986), tysk landhockeyspelar
 Janne Nygård (f. 1989), norsk målkvinne

Menn 
 Janne Christoffersson (f. 1970), svensk  heavy metal-musikar
 Janne Kyttanen (f. 1974), finsk formgjevar
 Janne Ahonen (f. 1977), finsk skihoppar

Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Janne» frå , den 20. juli 2009. 

Kvinnenamn
Mannsnamn
Tvikjønna namn
Kortnamn
Voss landsgymnas

Voss offentlege landsgymnas, oftast avkorta til Voss off. landsgymnas var eit landsgymnas på Voss i Hordaland som vart tufta i 1916 som det første av sitt slag i Noreg.

Skulen heldt dei første åra til i Folkeskulebygningen. Voss kommune gav frå seg ei tomt til eige skulebygg på Skulehaugen på Vangen. Staten medverka på si side ved å finansiere ein tre-etasjes murbygning med mansardtak, heil- og halvvalmstak, gymnastikksal i eit tilbygg i vest og festsal på loftet.

Første rektor ved skulen var Peder Blix som sat frå 1916 til 1931.

Mange seinare kjende personar har gått på Voss Landsgymnas, desse inkluderer mellom anna Olav Dalgard, Kjell Bondevik, Olav Meisdalshagen, Klaus Sunnanå, Aslaug Låstad Lygre, Magne Skodvin, Alfred Hauge og Bergfrid Fjose.

Skulen vart overteken av Hordaland fylke i 1965, og skifta då namn til Voss gymnas. Dette heiter den framleis.

 

 Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Voss Landsgymnas» frå , den 21. juli 2009. 
 .

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida for Voss gymnas 
 Otto Hageberg: Vi var priviligerte. I: Gudleiv Forr og Helge Vold (red.): Landsgymnaset. Samlaget 2007. ISBN 978-82-521-7138-9

Fotnotar 

Landsgymnas
Skular i Voss
Utdanningsinstitusjonar skipa i 1916
1916 i Noreg
Norsk Slektshistorisk Tidsskrift

Norsk Slektshistorisk Tidsskrift er eit fagtidsskrift for slektsgransking gjeve ut av Norsk Slektshistorisk Forening. Tidsskriftet har komme ut sidan 1927, og kjem med to hefte i året. Fire hefte utgjer eit band. Sidan 1927 er det komme ut 39 band.

Bakgrunnsstoff 
 http://www.genealogi.no/NST/NST.htm 

Slektsforsking
Norske tidsskrift
Historietidsskrift
Halvårlege tidsskrift
Tidsskrift skipa i 1927
Traktorreiskap

Traktorreiskap er reiskap som er montert på, eller dregen av, ein traktor. Traktorreiskap vert nytta innan primærnæringane jordbruk, skogbruk, hagebruk. Somme kommunalmaskinar som snøplogar og snøfresarar er òg traktormonterte og traktorreiskap som frontlastarar og tilhengarar vert av og til nytta til lettare anleggsarbeid.

Sjå òg 
 Jordbruksreiskap
 Landbruksmaskin

Landbruksmaskinar
Traktorar
Prince Charles-øya

Prince Charles-øya (engelsk Prince Charles Island) er ei stor, låglendt øy i Canada. Ho har eit flatemål på 9 521 km². Største diameteren er 235 km. Øya ligg i Foxesjøen, ved vestkysten av Baffinøya. Ho høyrer til Qikiqtaalukregionen i Nunavutterritoriet. Øya er folketom og prega av låge temperaturar.

Trass i storleiken til øya vart ho ikkje registrert før enn i 1948. Det vart ho av flygaren Albert-Ernest Tomkinson frå det kanadiske luftforsvaret. Han var på tokt i eit fly av typen Avro Lancaster. Men det er rimeleg å tru lokale inuittar har kjent til øya i lange tider.

Øya fekk namn etter den britiske tronarvingen prins Charles av Wales, som vart fødd same året.

Kjelder

 Denne artikkelen bygger på «Prince Charles Island» frå , den 21. juli 2009. 

Øyar i Nunavut
Øyar i Arktis
Stader i Canada kalla opp etter britar
Bryne vidaregåande skule

Bryne vidaregåande skule er ein offentleg vidaregåande skule på Bryne i Time kommune.

Historikk 
Rogaland Landsgymnas vart etablert 1. september 1924 med 22 elevar og to lærarar. Landsgymnaset starta opp i det nye folkeskulebygget som Time kommune hadde reist i åra 1922-23. 

Hausten 1946 flytta gymnaset inn i nybygget som var ferdigstilt under krigen. I 1947 vart Rogaland Landsgymnas teke over av det staten og endra namn til Rogaland offentlege Landsgymnas.

Elevtalet auka og skuleåret 1962/63 var det 830 elevar. I 1960 hadde elevane teke i bruk ei ny klasseromsfløy, og to år seinare vart det reist ei vinkelfløy. I 1964 stod ein idrettshall ferdig.

I 1960 hadde gymnaset gått i gang med tre nye liner: latinline, som det hadde vore ved skulen før 1945, naturfagline og økonomisk line. Desse linene kom i tillegg til real- og engelsklina. Nokre tider var det òg liner for gresk og norrønt ved skulen.

I 1965 vart skulen teke over av Rogaland fylke og han fekk sitt tredje namn, Bryne Gymnas. I 1975 vart namnet endra til Bryne vidaregåande skole, og i 1994 til Bryne vidaregåande skule. 

I 2015 slo skulen seg saman med yrkesskulen Time vidaregåande skule og etablerte seg i nye bygg ved Hetlandsgata på Bryne. Den nye skulen har rundt 1500 elevar og er den største i Rogaland. Han er lokalisert i same kvartalet som Garborgsenteret og Forum Jæren.

Litteratur 
 Andreas Skartveit: Vi kom til våre eigne. I: Gudleiv Forr og Helge Vold (red.): Landsgymnaset. Samlaget 2007. ISBN 978-82-521-7138-9

Bakgrunnsstoff 
 Skulen sin nettstad
 Bryne vidaregåande skule 1924-1999  av Jostein Berglyd

Vidaregåande skular i Rogaland
Time kommune
Skipingar i 1924
Spean Bridge

Spean Bridge er ein landsby i regionen Highland i Skottland.

Landsbyen har fått namnet sitt frå brua over elva Spean på den militære vegen til general Wade mellom Fort William og Fort Augustus, ikkje frå brua som vart bygd i 1819 av Thomas Telford. Telford-brua er no ein del av vegen A82 og ligg midt i landsbyen.

Spean Bridge ligg i Great Glen, og er knytt saman med Inverness i nord og Fort William i sør med vegen A82, medan A86 går austover til den møter A9 ved Kingussie. Landsbyen er betent av Spean Bridge stasjon med rute til London, og mellom 1903 og 1933 vart det tilbode ei sidesporteneste til Fort Augustus.

Frå 1942 til 1945 trena kommandosoldatar og amerikanske elitesoldatar i området, frå basen ved Achnacarry.

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Spean Bridge» frå ,  den 21. juli 2009.  
Denne artikkelen bygger på «Spean Bridge» frå ,  den 21. juli 2009.

Bakgrunnsstoff

Byar og landsbyar i Highland
Skalarfelt

Eit skalarfelt knyt ein skalar verdi til kvart punkt i rommet. Skalaren kan anten vere eit matematisk tal eller ein fysisk storleik. Skalarfeltteori vert ofte nytta i fysikk, til dømes for å indikere temperatur- eller lufttrykkfordelinga i rommet.

Definisjon 
Matematisk er eit skalarfelt i området U ein reell eller ein kompleks funksjon på U. Regionen U kan vere eit sett i eit euklidsk rom eller meir generelt eit undersett i eit mangfald. I matematikk vert uttrykket «skalarfelt» hovudsakleg nytta for å skilje ein funksjon av dette slaget frå eit meir generelt tensorfelt, tettleiksmengd eller differensialform. 

Fysisk har eit skalarfelt i tillegg måleiningar knytt til seg. I denne samanhengden er skalarfeltet òg uavhengig av koordinatsystemet ein nyttar til å skildre det fysiske systemet. Skalarfelt skil seg frå andre fysiske storleikar som eit vektorfelt som har ein vektor i kvart punkt i rommet, og tensorfelt.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Scalar field» frå , den 21. juli 2009. 
 

Multivariabelanalyse
Differensiell geometri
Gradient

Ein gradient i eit skalarfelt er eit vektorfelt som peikar i retninga der skalarfeltet aukar mest. Helling er i røynda ein gradient. 

Ei generalisering av gradienten for funksjonar i eit euklidsk rom som har verdiar i eit anna euklidsk rom er jakobisk. Ei vidare generalisering for ein funksjon frå eit banach-rom til eit anna er den fréchet derivertee.

Tolking 
Tenk deg eit rom der temperaturen er gjeven av eit skalarfelt , slik at i kvart punkt  er temperaturen  (vi reknar her at temperaturen ikkje endrar seg med tida). I kvart punkt i dette rommet vil gradienten til  syne i kva retning temperaturen stig raskast. Storleiken til gradienten vil avgjere kor raskt temperaturen stig i denne retninga. 

Tenk deg ein ås der høgda over havet i kvart punkt  er . Gradienten til  i eit punkt er ein vektor som peikar i retninga der hellinga er brattast. Kor bratt hellinga er i dette punktet er avgjort av storleiken til gradientvektoren. 

Gradienten kan nyttast til å måle korleis eit skalarfelt endrar seg i alle retninga, ikkje berre den retninga med størst endring. Dette gjer ein ved å ta eit prikkprodukt. Tenk deg åsen igjen og at den brattaste hellinga i åsen er 40 %. Om ein veg går rett opp åsen så vil den brattaste delen av vegen òg vere på 40 %. Om vegen i staden går på skrått oppover åsen (gardientvektoren), så vil ikkje vegen vere like bratt. Til dømes, om vinkelen mellom vegen og retninga rett opp åsen på projektert ned på eit horisontalt plan er 60º, så er den brattaste hellinga på vegen 20 %, som er 40 % gangar cosinus til 60º.

Definisjon 
Gradienten (eller gradientvektorfeltet) til ein skalar funksjon  er skriven som  (han kan òg skrivast som ), der  (nablasymbolet) skildrar differensialoperatoren til vektoren, del. Notasjonen  vert òg nytta for gradienten. Gradienten til f er definert som eit vektorfelt der komponentane er partiellderiverte av . Altså:
 
Her er gradienten skrive som ein rekkjevektor, men vert ofte mistolka som ein søylevektor. Når ein funksjon er avhengig av ein parameter som tid, så omhandlar som regel vektoren berre dei romlege derivative.

Uttrykk for gradienten i tre dimensjonar 
Gradientforma er avhengig av koordinatsystemet som er nytta. I kartesiske koordinatar vert uttrykket over skrive som

som ofte vert skriven ved å nytte dei vanlege vektorane :

I sylindriske koordinatar vert gradienten gjeven som: 

der  er kompassvinkelen,  er aksekoordinaten og eρ, eθ and ez er einingsvektorar som peiker langs koordinatretningane. 

I sfæriske koordinatar:

der  er kompassvinkelen og  er senitvinkelen.

Døme 
Til dømes er gradienten til ein funksjon i kartesiske koordinatar
  
er:

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Gradient» frå , den 21. juli 2009. 
  oppgav desse kjeldene: 
 .
 .
 

Differensialrekning
Vektorrekning