alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Norsk elghund svart

Norsk elghund svart er ein moderne variant av norsk elghund grå. Han skal ha eit stridare gemytt og krevja ein meir erfaren leiar.

Opphav og alder 
Svart elghund er avla for dei same formåla som den grå typen, men er mindre og langt yngre som rase. Han har sitt opphav frå 1800-talet.

Utsjånad, anatomi og fysikk 
Svart elghund er ein typisk spisshund, med tett kort kropp, kvadratisk bygnad og god reisning. Full av kraft og stoltheit. Mørke trygge auge, opprettståande spisse øyre. Halen blir boren stramt opprulla over midtlina av ryggen. Tett og rikt, men ikkje strittande hårlag. Han er svært robust, hardfør og uthaldande, og toler både regn og kulde svært godt. Rasen har ei idealhøgde på 47 cm (+3/-4) for hannar og 44 cm (+3/-4) for tisper.

Bruksområde 
Elghunden har vore bruka til nær sagt alle former for storviltjakt, men er fyrst og fremst avla for drivande halsande jakt på elg og bjørn. Han er dessutan ein svært god spor- og vakthund, og har gjennom mange hundreår vore den viktigaste gardshunden vår. Vikingane brukte han au som kamphund.

Lynne og veremåte 
Svart elghund har gjerne eit stridare gemytt og kan vera meir eigenråding, og difor mindre egna som rein familiehund, til dømes ein grå elghund. Han likar å ha ein sterk leiar og treng kontinuerleg mosjon og hjernetrim for å trivast. Han er lett å dressere, men er fyrst og fremst ein god jakthund og turkamerat.

Anna 
Rasen er rekna som svært eksotisk utanfor Norden.

Bakgrunnsstoff 
 Norske Elghundklubbers Forbunds hjemmeside
 Elghunden er kanskje ikkje så gammal likevel (engelsk)

Hunderasar
Spisshundar
Norske husdyr
Samfundspartiet

Samfundspartiet var tidlegare namn på eit politisk parti i Noreg. Partiet henta tankar frå kristendom, korporativisme, teknokrati, sosialpsykologi, økologi og samfunnsøkonomi, og kan vanskeleg plasserast på nokon høgre-venstre-skala. Partiet vart organisert kring forfattaren Bertram Dybwad Brochmann.

Framvekst i krisetid 
Partiet voks fram på 1930-talet mykje som resultat av den økonomiske krisa i mellomkrigstida, og vart grunnlagt i 1933. Samfundspartiet hadde få formelle strukturar. Slik fekk Brochmann stort spelerom. Han vart overraskande innvald på Stortinget frå Bergen i 1933, og fekk merksemd ved i krisetidene å nekta å ta imot løn for å sitja på Stortinget. Samfundspartiet, ved Brochmanns vararepresentant Gjert E. Bonde, var det einaste partiet som røysta mot Steriliseringslova i 1934. Lova opna for sterilisering av personar med «mangelfullt utviklede sjelsevner», og lova vart særleg nytta ved sterilisering av romanifolk og tatarar.

Ved valet i 1936 vart ikkje Brochmann stortingsrepresentant. Trass i dette vart partiet representert gjennom Sigurd Haakon Jacobsen, innvald frå Nordland fylke. Då okkupasjonen av Noreg under den andre verdskrigen kom i 1940, valde partiet å oppløysa seg sjølv. Sjølv om Brochmann tok avstand frå Vidkun Quisling meinte han at Hitler sin økonomiske politikk var fornuftig. Slike synspunkt vart offentleg gjeve uttrykk for, mellom anna i ei radiotale. Brochmann og fleire av partikameratane vart dømde i landssvikoppgjeret etter krigen. Ved stortingsvalet i 1945 stilte krefter i partiet til val som «Nytt Norge» i Bergen og landkrinsane i Sør-Trøndelag.
Nytt Norge vart ikkje representert på Stortinget, men fekk representantar i bystyret i Bergen ved vala i 1945 og 1947.

Oppslutning ved Stortingsval 
Samfundspartiet stilte til val ved tre stortingsval i tida 1933-49, og oppnådde følgjande resultat:
 1933: 1,5 %; 1 stortingsrepresentant frå Bergen
 1936: 3,1 %; 1 stortingsrepresentant frå Nordland
 1945: partiet stilte ikkje lister
 1949: 0,7 %; partiet vart ikkje representert på Stortinget

Nytt Norge fekk i 1945 0,12 % av røystene på landsbasis. I dei to valkrinsane dei stilte var resultata:
 Bergen: 2,9 %
 Sør-Trøndelag:0,3 %

Ingen stad fekk Samfundspartiet større oppslutning enn i Velfjord kommune i Nordland.
 1933: 0,2 %
 1936: 42,0 %
 1945: partiet stilte ikkje liste; valdeltakinga i kommunen sokk til 40,7%, mot 70,0 % ved valet i 1936
 1949: 40,2 %

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Henimot nullpris! Foredrag om Samfundspartiet sin økonomiske politikk 
 Om Bertram D. Brochmann i Norsk Biografisk Leksikon 
 Nettstaden til avisa Samfunnsliv, grunnlagd av Brochmann
 Norsk Krigsleksikon om Brochmann

Sjå òg 
 Samfunnspartiet - eit parti som vart grunnlagd i 1985 av Øystein Meyer Johannessen.

Tidlegare norske politiske parti
Skipingar i 1933
Kjøpstad

Kjøpstad (frå norrønt kaupstaðr, marknadsplass) var ei nemning for bysamfunn med privilegium for å driva handel. Borgarar i kjøpstader hadde einerett på å kjøpa og selja varer og driva anna næringsverksemd.

Kjøpstadsomgrepet kom til på 1100-talet, då handelen som regel var samla rundt byområde. Styresmaktene innførte så dei formelle privilegia slik at dei kunne halda oversyn og enkelt krevja inn skattar og avgifter. 

Etter kvart som frihandelen blei innført på 1800-talet fall kjøpstadsprivilegia bort.

Norske kjøpstader etter oppretting
 Ukjent tidspunkt: Borg (Sarpsborg)
 1276: Bylover for Bergen, Oslo, Trondheim og Tønsberg
 1358: Skien, eldste bevarte privilegiebrev
 1425: Stavanger. Mista privilegiet 1686-1690.
 1569: Fredrikstad
 1641: Kristiansand
 1665: Fredrikshald
 1666: Kragerø
 1671: Larvik
 1715: Bragernes og Strømsø
 1720: Moss
 1723: Arendal og Risør
 1742: Molde og Kristiansund
 1752: Holmestrand
 1789: Vardø og Hammerfest
 1794: Tromsø
 1802: Kongsberg
 1816: Bodø og Grimstad
 1833: Vadsø
 1836: Levanger
 1842: Drøbak, Lillehammer, Porsgrunn og Flekkefjord
 1845: Sandefjord og Brevik
 1848: Hamar og Ålesund
 1851: Hønefoss
 1854: Kongsvinger
 1860: Gjøvik
 1866: Haugesund
 1902: Narvik
 1907: Horten
 1913: Notodden
 1921: Mandal
 1942: Stavern

I tillegg har Konghelle og Marstrand vore kjøpstader.

Kjelder

Delar av denne artikkelen bygger på «Kjøpstad» frå ,  den 1. august 2020.  
 
Administrative område
Handelsstader
Byar
Ord frå norrønt
Samfunnspartiet

Denne artikkelen handlar om det eksisterande partiet Samfunnspartiet For partiet med same namn som var representert på Stortinget på 1930-talet, sjå Samfundspartiet

Samfunnspartiet er namn på eit mindre politisk parti i Noreg. Partiet vart grunnlagd i 1985 av Øystein Meyer Johannessen. Partiet har skildra seg sjølv som anarkistisk og bygd på bodskapen om nestekjærleik frå Det Nye Testamentet og humanistisk respekt for menneskeverdet.

Partiet har mellom anna hatt kjendisadvokaten Tor Erling Staff som kandidat. I 1995 stilte kunstnaren Ludvig Eikaas til val som ordførarkandidat for partiet i Oslo. Andre partinominasjonar skal ha blitt gjort utan at dei nominerte visste om det; mellom anna blei biskop Øystein I. Larsen, tidlegare medlemmer av Kystpartiet og redaktørar i fleire aviser nominert til valet i Nordland i 2005 mot sin vilje.

Johannesen og Samfunnspartiet har i samband med særleg stortingsval nytta utradisjonelle metodar for å få merksemd. Særleg i 2005 fekk partiet stor merksemd etter at det vart parkert ein immitert bombebil med krigstrugsmål skrivne med arabisk skrift på sidene. Under stortingsvalet same året fekk partiet desidert minst oppslutnad, med til saman 42 stemmer på landsplan.

Bakgrunnsstoff 
 NRK: Politiutrykning til NRK (5. september 2005)
 NRK: NRK-trussel var politisk stunt (6. september 2005)
 Dagbladet: Derfor parkerte de «bombebilen» (6. september 2005)
 TV2 Nettavisen: Her er Norges minste parti <small>(13. september 2005)

Norske politiske parti
Skipingar i 1985
Samlingspartiet

Samlingspartiet var tidlegare namn på eit politisk parti i Noreg. Ved Stortingsvalet hausten 1903 fann Høgre og moderate krefter frå Venstre saman. Partiet Moderate Venstre gjekk for ein stor del inn i Samlingspartiet, og gjekk i 1906 inn i Høgre. Samlingspartiet hadde front mot Venstre sin sosial- og unionspolitiske radikalisme og eit framveksande sosialdemokrati. Sentrale personar knytt til Samlingspartiet var mellom anna Christian Michelsen, Wollert Konow (SB) og Bjørnstjerne Bjørnson. Samlingspartiet gjekk i 1903 til val på eit politisk program som mellom anna inneheldt løfter om tingingar med Sverige framfor einsidige norske utspel i konsulatsaka.

Optimisme knytt til forhandling vann fram i 1903. Samlingspartiet og Høgre vann valet med 63 representantar mot Venstre sine 49. George Francis Hagerup frå Høgre danna regjering 22. oktober 1903. Etter unionsoppløysinga i 1905 var Samlingspartiet tiltenkt å halda fram i rolla som borgarleg samlingsalternativ ved valet i 1906. Det skulle syna seg at samlingspolitikken ikkje overlevde unionsoppløysinga. Då unionsproblemene var løyste, smuldra semja opp og motsetnadar kom opp i dagen. Frisindede Venstre førte seinare vidare mange av tankane til Samlingspartiet.

Tidlegare norske politiske parti
Skipingar i 1903
Nedleggingar i 1906
Calgary

Calgary er ein by i delstaten Alberta i Canada. I 2006 hadde byen 988 193 ibuarar. Byen er internasjonalt kjend av di han hyste vinter-OL i 1988.

Bakgrunnsstoff 
 Byen Calgary (engelsk)
 University of Calgary (engelsk)
 Calgary sitt offentlege bibliotek  (engelsk)
 Reising og turisme i Calgary  (engelsk)

Alberta
Calgary
Byar i Canada
Busetnader grunnlagde i 1875
Sju søstre

For fossen, sjå Dei sju systrene

Sju søstre, eller Søstrene, er ein fjellformasjon på øya Alsta i Alstahaug kommune i Nordland. Fjellformasjonen er lett synleg på kysten av Helgeland og består av sju toppar som utgjer søstrene: Botnkrona (1072 moh.), Grytfoten (1019 moh.), Skjæringen (1037 moh.), Tvillingane (945 og 980 moh.), Kvasstinden (1010 moh.) og Breitinden (910 moh.).

Sju søstre kan har fått namnet sitt etter ei segn som fortel korleis fleire kjende fjell i Nordland har vorte forma, sjå Torghatten. Det er òg hevda at det var Petter Dass som gav dette namnet til fjellet i landskapsdiktet Nordlands Trompet.

Det gamle namnet på fjellformasjonen var «Horva.» Dette fordi fjellrekkja kan likne på ei horv som ligg med tindane opp.

Det er merkt løype opp til kvar enkelt topp og også mellom toppane.

Bakgrunnsstoff

Geografi i Alstahaug
Helgeland
Fjellkjeder i Noreg
Fjell i Nordland
Sumatra

Sumatra er den største øya i Indonesia. Ho har ei flatevidd på 473 481 km2, og er den sjette største øya i verda. Største byen på øya er Medan, med rundt 1,7 millionar ibuarar (2,5 mill. med forstader).

Geografi 
Sumatra ligg sør for Malayahalvøya, med Malakkasundet imellom, nordvest for Java, der Sundasundet skil, og vest for Borneo, med Karimatasundet som grense. Vidare vest for øya ligg Indiahavet.

Ekvator går gjennom Sumatra om lag på midten, og øya har derfor eit tropisk klima. I vest på øya ligg dei vulkanske Barisanfjella, rike på kol og gull og med vakre utsyn. Austdelen er prega av elvar og sumplandskap der ein hentar ut olje, både frå palmetre og frå bakken.

Administrasjon 
Fylka (eller provinsane) på Sumatra og småøyane rundt er

 Aceh
 Bangka-Belitung
 Bengkulu
 Jambi
 Lampung
 Riau
 Kepulauan Riau
 Vest-Sumatra
 Sør-Sumatra
 Nord-Sumatra

Bakgrunnsstoff

 
Øyar i Indonesia
Det maritime Søraust-Asia
Rondslottet

Rondslottet på 2178 moh. er den høgaste toppen i fjellområdet Rondane og i Innlandet. Toppunktet ligg på grensa mellom kommunane Dovre og Folldal i Innlandet

«Rondslottet» er den tilrådde skrivemåten for namnet frå Kartverket.
Namnet blir også skrive «Rondeslottet».

Sjå òg 
 Høgaste fjell i Noreg
 Høgaste fjell i Noreg etter primærfaktor

Kjelder

Fjell i Dovre
Fjell i Folldal
Glittertinden

Glittertinden, også kalla Glittertind, er det nest høgaste fjellet i Noreg. Utan isbreen på toppen er høgda 2454 moh. og med breen er høgda for tida (2004) 2464 moh. Glittertinden ligg heilt aust i Jotunheimen i Lom kommune i Innlandet.

Breen på Glittertind har smelta mykje dei siste tiåra. I 1940 var toppen av breen målt til å ligge 2487 moh.

Bakgrunnsstoff 
 Skildring av Glittertinden

Fjell i Lom
Jotunheimen
2000 m-toppar i Noreg
Lyngsalpan

Lyngsalpan (Også kalla Lyngsfjellan) er eit fjellområde som ligg på halvøya mellom Ullsfjorden og Lyngen i Troms og Finnmark. Det høgaste fjellet i fjellområdet er Jiehkkevárri som også er det høgaste fjellet i Troms. Fjellkjeda har ei lengd på minst 90 km (avhengig av definisjonen sidan fjella går heilt til grensa av Sverige) og ei breidd på 15-20 km. Fjella dominerer Lyngenhalvøya. Den britiske fjellklatraren William Cecil Slingsby var den første til å klatre til toppen av mange av fjelltoppane. 

Desse alpine fjella er populære hos ekstremskiløparar og dannar flotte kulissar mot dei blå fjordane. I tillegg til Jiehkkevárri er Store Lenangstind eit av dei mest prominente fjella. Det er fleire isbrear i fjella. Lyngsalpane er høge nok til å skape ein regnskugge i dei lågareliggande områda aust for fjella. 

Lyngsalpan ligg hovudsakleg i kommunane Lyngen og Balsfjord, men det er fleire fjell lenger sør og aust. Desse er derimot ikkje like imponerande som Lyngsalpan. 

Lyngsalpan vart verna som landskapsvernområde 20.2.2004. Verneområdet er på 961 km². 1833 m høge Jiehkkevárri ligg midt i verneområdet. Lyngsalpan er verna fordi området har stor naturfagleg verdi som glasiologisk og kvartærgeologisk referanseområde.

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Lyngsalpane» frå , den 21. april 2008. 
  oppgav desse kjeldene: 
 J.Tollefsrud. E. Tjørve, P. Hermansen: Perler i norsk natur - en veiviser; Aschehoug, 1991.
 A. Dyer et al «Walks and Scrambles in Norway», ISBN 1-904466-25-7.
 Fylkesmannen i Troms

Bakgrunnsstoff 
 LyngenAlp - Offisiell turistside i Lyngen

Fjellkjeder i Noreg
Østerdalen

Østerdalen, av og til Østerdalene, er eit dalføre og distrikt som ligg i Hedmark i Innlandet fylke. Østerdalen omfattar elvedalen utskoren av Glåma frå nordgrensa til Hedmark fylke og sørover til Elverum. Sør for Elverum kallast dalføret Glåmdalen.

Dei største sidedalane er Rendalen, Folldal og Atndalen. Østerdalen er dei fleste stader temmeleg brei, og blir rekna som Sør-Noregs største dalføre.

Dalen var tidlegare delt i to futedøme som framleis er brukt som regionsnemningar, Sør-Østerdal og Nord-Østerdal. I dag femner Østerdalen kommunane Rendalen, Engerdal, Alvdal, Folldal, Tynset, Tolga, Os, Elverum, Trysil, Åmot og Stor-Elvdal.

Distriktet Østerdalen omfattar òg sidedalane og Kvikne, Engerdal og Trysil, som ikkje har avløp til Glåma. Østerdalen er prega av rolege landskapsformer og avrunda fjell. Dalføret er for det meste dekt av furuskog. Typisk for Østerdalen er at store delar av skogbotnen er dekt av reinlav, særleg arten kvitkrull.

Østerdalen har eit samla areal på 19 389 kvadratkilometer med 50 122 innbyggarar (1. juli 2009), fordelt på elleve kommunar (sjå under).

Historie
Østerdalen var tidleg folkesett av samar, som mellom anna levde av elgjakt. Norrøne bønder kom til i laupet av jernalderen. Dei fortrengde etterkvart samane, som gjekk over til å livnæra seg ved reindrift.

Regionale inndeling 

Østerdalen vert ofte delt inn i Sør-Østerdal, med Elverum som sentrum, og Nord-Østerdal, med Tynset som sentrum.

Geistleg inndeling 

 Sør-Østerdal prosti: Åmot, Elverum, Stor-Elvdal, Trysil og Engerdal.
 Nord-Østerdal prosti: Rendalen, Alvdal, Folldal, Tynset, Tolga og Os.

Begge desse prostia ligg under Hamar bispedømme.

Judisiell inndeling 

 Sør-Østerdal tingrett: Elverum, Åmot og Trysil.
 Nord-Østerdal tingrett: Rendalen, Stor-Elvdal, Alvdal, Folldal, Tynset, Tolga, Os og Engerdal.

Begge desse tingrettane ligg under Eidsivating lagdømme.

Interkommunal inndeling 

 Sør-Østerdal regionråd: Elverum, Åmot, Stor-Elvdal, Trysil og Engerdal.
 Fjellregionen: Rendalen, Tynset, Alvdal, Folldal, Tolga og Os, i tillegg kjem Røros i Sør-Trøndelag fylke.

Tidlegare sivil inndeling 

 Søndre Østerdalens fogderi: Elverum, Åmot, Stor-Elvdal og Trysil.
 Nordre Østerdalens fogderi: Rendalen, Alvdal, Folldal, Tynset, Tolga, Os og Engerdal.

Begge desse fogderia låg under Hedemarkens amt.

Samferdsel 
Østerdalen er ei hovudferdselsåre mellom Oslo og Trondheim med både veg (Riksveg 3) og jernbane (Rørosbanen).

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 osterdalen.org 
 fjellregionen.no

Dalar i Innlandet
Østerdalen
Distrikt i Noreg
Dei sju systrene

For fjellformasjonen, sjå Sju søstre

Dei sju systrene, òg kalla Knivsflåfossen, er den 39. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg i Geirangerfjorden i Stranda kommune i Møre og Romsdal og er ein av dei mest kjende fossane i landet. Fossen er ein del av Knivsflåelvane, som ligg ved sidan av kvarandre midtvegs inne i fjorden. Namnet kjem av at fossefalla på avstand kan likne håret til sju kvinner. På motsett side av fjorden ligg fossen Friaren (Skageflåfossen), som gjer kur på dei sju systrene. På fjellhylla nær fossen (til høgre på biletet) ligg øydegarden Knivsflå. 

Om sommaren kan fossane ha relativt lite vassføring slik at dei minste av falla tørkar opp.

Sjå òg 
 Fossar i Noreg
 Sju søstre i Rissa - Ås ved Solem i Rissa

Bakgrunnsstoff 
 Dei sju systrene på World Waterfall Database
 Dei sju systrene på databasen European waterfalls

Fossar i Møre og Romsdal
Geografi i Stranda
Ekvator

Ekvator er ei tenkt linje rundt ein planet midtvegs mellom polane der skjeringsplanet er vinkelrett på rotasjonsaksa til planeten. Ekvator deler overflata av planeten inn i den nordlege halvkula og den sørlege halvkula. Breiddegrada ved ekvator er per definisjon 0°. Jorda sin ekvator er omtrent 40 070 km lang.

Land under ekvator 
Ved ekvator er alle dagar omtrent 12 timar lange. Klokka 12 ved vår- og haustjamdøgn står sola rett over hovudet. Landa som ligg under ekvator har som oftast tropisk klima. 

 São Tomé og Príncipe - ekvator går gjennom den vesle øya Ilhéu das Rolas
 Gabon
 Kongorepublikken
 Den demokratiske Kongorepublikken
 Uganda
 Kenya
 Somalia
 Maldivane (gjennom landet)
 Indonesia: Sumatra og småøyane Pini og Lingga i nærleiken
 Borneo
 Sulawesi
 Halmahera
 Gilbertøyane
 Phoenixøyane - på kanten av øya Baker
 Lineøyane - på kanten av øya Jarvis
 Galapagosøyane - gjennom øya Isabela
 Ecuador, som er oppkalla etter ekvator
 Colombia
 Brasil

Bakgrunnsstoff 

Geografi
Acetylsalisylsyre

Acetylsalisylsyre er eit smertestillande, febernedsetjande og betennelsesdempande ikkjesteroid antiinflammatorisk middel som blir brukt som lækjemiddel under namn som Aspirin, Dispril og Globoid. Stoffet er ei fargelaus, luktfri krystallisk sambinding med sur smak. Han er lett løyseleg i alkohol, tungt løyseleg i vatn og smeltar ved rask oppvarming mellom 135 °C og 141 °C. 

Stoffet hemmar prostaglandinsyntesen, og vert brukt for å lindra smerter, motverka trombosar og i revmatiske sjukdommar. Stoffet reduserer også blodplatenes si evne til å klumpa seg saman.

Handelsnamn i Noreg 

 Albyl-E 75 mg og 160 mg, produsert og marknadsført av Nycomed Pharma AS.
 Acetyratio 75 mg, produsert og markedsført av Ratiopharm AS.
 Aspirin, produsert og marknadsført av Bayer Health Care AG
 Dispril, produsert og marknadsført av Reckitt Benckiser Healthcare (UK) Ltd.
 Globoid, produsert og marknadsført av Nycomed Pharma AS

Bakgrunnsstoff 

 Preparatomtaler - Statens legemiddelverk 
 Felleskatalogen - Felleskatalog over farmasøytiske spesialpreparater markedsført i Norge

Karboksylsyrer
Analgetika
Antipyretika
Ikkje-steroide antiinflammatoriske middel
Trombocyttaggregasjonshemjarar
Tyske oppfinningar
Akuttmedikament
Johan Raatamaa

Johan Johansson Raattamaa (), på finsk Juhani Raattamaa, var ein svensk lekmannspredikant og andeleg leiar av læstadianismen etter at Læstadius døydde i 1861.

Raatamaa var fødd i Kuttainen i Karesuando sokn i ein velståande heim, som son åt nämndemannen Johan Persson Raattamaa (1777–1854; husbonde på garden Raattamaa i Kuttainen), og kona hans Anna Johansdotter Kunnari (1781–1866). Etter første giftarmålet busatte han seg i Saivomuotka. Han arbeide akkurat som broren Per Johansson Raattamaa (fødd 1804, busett i Kummavuopio, Karesuando sokn) som skulemeister i Karesuando sokn.

Johan Raatamaa gifte seg første gong med Eva Larsdotter Altalo i 1832; han gifte seg andre gong i 1885, etter at første kona hans døydde, med Karolina Larsdotter. Han døydde i Saivomuotka i Karesuando.

Bakgrunnsstoff 
 Raattamaa, Johan: Brev och skrivelser. Biblioteca Laestadiana, 2000. (492 s.)
 Portrett av Raattamaa 

Raatamaa, Johan
Raatamaa, Johan
Raatamaa, Johan
1500-talet

< 1500-talet > viser til hundreåret frå 1500 til 1599 i den julianske og den gregorianske kalenderen.

Hendingar 
Den vesle istida, ein periode med kjøligare klima, førte til dårlegare haustar og hungersnaud i nord.

Ekspedisjonen til Ferdinand Magellan var den første som segla rundt heile jorda. Berre eitt skip overlevde turen, det kom tilbake til Spania under leiing av Juan Sebastián Elcano i 1522.

Europa 
Det osmanske riket nådde høgdepunktet sitt under Suleiman den Store (regjerte 1520–1566). Osmanarane svelgde nesten heile det ungarske kongedømet og truga habsburgarane, men måtte gje opp å ta Wien i 1529.

1500-talet såg byrjinga på protestantismen med Reformasjonen, og byrjinga på konflikten mellom dei to formene for vestleg kristendom i mellom anna Hugenottkrigen i Frankrike.

Den nye verda 

Spania styrta aztekarriket i Mexico i 1521 og inkariket i Sør-Amerika i 1533. Dei utforska Amerika og plyndra det for gull, men introduserte òg hesten til den nyfunne verdsdelen. Tilbake til Europa kom nye matsortar: Mais, potet, tomat og sjokolade.
 
Portugal byrja den europeiske koloniseringa av Søraustasia då dei overvann Malaccasultanatet.

Kjende personar 
 Michelangelo Buonarroti, italiensk målar og bilethoggar (1475-1564)
 Martin Luther, tysk religionsreformør (1483-1546)
 Hernán Cortés, spansk conquistador (1485-1547)
 Suleiman den Store, lovmakar og erobrar (1494-1566)
 Dronning Elizabeth I av England
 Miguel de Cervantes, spansk forfattar (1547-1616).
 William Shakespeare, engelsk forfattar (1564-1616).

Oppfinningar og oppdagingar 
 Rokk til å spinna garn med revolusjonerte tekstilindustrien

 
Hundreår