Leo Eitinger

Leo Eitinger () var ein norsk lækjar og psykiatar fødd i Austerrike-Ungarn, seinare Tsjekkoslovakia. Han var psykiatriprofessor ved Universitetet i Oslo som særleg er kjend for det vitskaplege arbeidet sitt om psykiske seinskadar hos Holocaust-offer. Han var sjølv ein overlevande frå dei nazistiske konsentrasjonsleiaren.

Han blir rekna som ein framståande forkjempar for menneskerettane. Særleg sakene til jødane, krigsfangane og krigsveteranane var viktige for han. Eitinger deltok i oppbygginga av moderne norsk psykiatri etter krigen, og leia i mange år Universitetets psykiatriske klinikk (UPK) på Blindern i Oslo.

Bakgrunn 

Eitinger vart fødd av jødiske foreldre i landsbyen Lomnice (Lomnitz), nær Brno (Brünn) i Mähren i det noverande Tsjekkia innanfor det som den gong var Austerrike-Ungarn og som seinare blei Tsjekkoslovakia.

Som ungdom var han aktiv som sosialistisk sionist. Han studerte filosofi og medisin ved Masaryk-universitetet i Brno, og vart uteksaminert som lege i 1937. Etter eksamen vart han innkalla til teneste i det tsjekkoslovakiske luftvåpenet.

Andre verdskrigen 
Etter at Hitler-Tyskland okkuperte Tsjekkoslovakia i mars 1939, flykta Eitinger i november same året, med hjelp frå Odd Nansen. Han hadde sjølv arbeidd for Nansenhjelpen. Ved hjelp av Nansenpass enda han i Noreg og byrja legekarriere og dreiv også privat praksis. 

Då dei tyske okkupantane også kom til Norge vart han i desember 1940 fråteken lisensen fordi han var jøde. Eitinger involverte seg snart i motstandsarbeidet og gjekk i dekning som sagbruksarbeidar på Nesjestranda i Romsdal. På Nesjestranda var det fleire flyktningar frå Tsjekkoslovakia, mellom anna Otto Eisler med familie og familien Lustig. Eitinger vart arrestert i mars 1942 og sat mellom anna i Vollan fengsel og på Falstad. I november 1942 kom toget fra Trondheim for seint til DS «Donau», og jødane frå Trøndelag sat på Bredtvet til dei vart deporterte med «Gotenland» i februar 1943.

Eitinger kom til Auschwitz 4. mars 1943 og der arbeidde han mellom anna på sjukehuset i hovudleiren. Basert på tal frå fangar i innkomande transportar rekna Eitinger med at 85-90 % vart drepne straks dei kom til Auschwitz. I Auschwitz vart han kjent med Elie Wiesel. På sjukestova var han vitne til korleis pasientane vart sorterte. Nokre pasientar vart lagt inn til pleie medan andre med ein gong vart tekne livet av med 10 cm3 karbolsyre sprøyta rett i hjartet. Under SS-lege Friedrich Entress var det spesielt mange som vart drepne på denne måten. Eitinger vart mellom anna sett til å fabrikkere dødsattestar med dødsårsaker for personar som vart avliva, ofte vart papira fylt ut medan pasienten venta på å dødssprøyta. Eitinger meinte tilhøva i leiren vart betre då Rudolf Höß i 1943 vart erstatta av Arthur Liebehenschel som kommandant. Under Liebehenschel var det ingen vilkårlege avrettingar og vaktane fekk forbod mot å slå fangane, ifølgje Eitinger, og dette skapte stor misnøye i SS.

Tidleg i 1945 vart gjenlevande fangar i Auschwitz jaga vestover mellom anna mot Buchenwald. Mellom desse var Eitinger, Samuel Steinmann, Julius Paltiel, Assor Hirsch, Pelle Hirsch og Nathan Fein frå Noreg. Dei norske studentane der fekk mat sendt av Danske Røde Kors og studentane gav det vidare til dei jødane. Steinmann, Paltiel og Hirsch-brørne gøymde seg 6. april 1945 då jødane i leiren vart sorterte ut og avnretta i eit steinbrot. Då ein ikkje-jødisk tsjekkar på Eitingers alder døydde, vart kartotekkorta bytta om slik at Eitinger slapp unna. Nathan Fein forsvann, han vart truleg avretta. Få dagar seinare vart leiren frigjort av amerikanske styrkar. Dei kvite bussane henta ut dei norske studentane i Buchenwald, medan dei fem jødane ikkje fekk vere med og dei kom seg til Danmark på eiga hand. Eitinger vitna i straffesaka mot Vidkun Quisling. Han gav også forklaring for Salten forhørsrett om opplevingane i Auschwitz.

Etter krigen
Leo Eltinger vende tilbake til Noreg i 1945 og tok opp at karriera. Han spesialiserte seg i psykiatri og tok i 1958 den medisinske doktorgraden med ei avhandling om psykiske lidingar mellom flyktningar i Noreg. Han tok del i utviklinga av krisepsykiatri som eit sterkt fag i Noreg. Forskinga hans om overlevande frå konsentrasjonsleirane (KZ-syndromet, 1964) og sjukdom som følgje av ekstremt stress har hatt internasjonal gjennomslagskraft. Han vart professor i psykiatri ved Universitetet i Oslo og leia i ein mannsalder universitetets psykiatriske klinikk, ein forskingsbasert klinikk mellom Blindern og Vindern.

Universitetet i Oslo sin pris for menneskerettar har namnet Lisl og Leo Eitingers pris.

Prisar og utmerkingar 

Eitinger vart utnemnd til kommandør av St. Olavs orden i 1978. I 1988 vann han Fritt Ords Pris «for konsekvent bruk av det frie ord, på vakt mot fremmedhat og intoleranse, med nestekjærlig omsorg for krigens og voldens ofre.» I 1973 vart han æresmedlem Den tsjekkoslovakiske psykiatriske forening som takk for utvikling av kollegiale og vitskaplege samband mellom forskarar i Noreg og Tsjekkoslovakia.

Han var æresmedlem av Det tsjekkoslovakiske medisinske akademi og var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi. Han var æresmedlem av Nors psykiatrisk forening.

Verk

Fagbøker 
 1984 – Datamenneske eller medmenneske? : fra homo sapiens til homo humanus [Oslo] : Cappelen, 1984. ISBN 82-02-09880-7 
 1985 – Mennesker blant mennesker : en bok om antisemittisme og fremmedhat. Med et tillegg av Axel Strøm. [Oslo] : Cappelen, 1985. ISBN 82-02-09345-7

Bibliografi 
 Skjæraasen, Magne: Lege for livet : en bok om Leo Eitinger — medmennesket. Oslo : Cappelen, 1988. ISBN 82-02-11952-9

Referansar 

Norske psykiatrar
St. Olavs Orden
Professorar ved Universitetet i Oslo
Mottakarar av Fritt Ords Pris
Norske professorar
Tsjekkoslovakar
Holocaust i Noreg
Overlevande frå Auschwitz
Overlevande frå Buchenwald
Overlevande frå Bredtveit konsentrasjonsleir