alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Michael Melchior

Michael Melchior () er ein dansk-jødisk rabbinar og israelsk politikar og representant for det venstreorienterte religiøse partiet Meimad i Knesset (det israelske parlamentet).

Michael Melchior vart fødd inn i ein rabbinarfamilie i København og fekk sin semikhá (ordinasjon) som rabbinar frå Yeshivat Hakotel i Jerusalem. Han tente i mange år som rabbinar ved Det Mosaiske Trossamfund i Oslo, der han i fleire år var overrabbinar.

Sidan 1985 har Michael Melchior og familien hans hovudsakleg budd i Israel. I 1999 vart han vald inn i Knesset som representant for Meimad og han vart attvald i 2003. Frå 1999 til 2001 var han minister for det israelske samfunnet og for det jødiske verdssamfunnet. I perioden frå 1999 til 2002 var han i tillegg viseutanriksminister.

Ortodokse rabbinarar
Israelske politikarar
Askenasar
Danske jødar
Norske jødar
Skandinaviske rabbinarar
Folk frå København
UTC

UTC er ei kortform som står for Coordinated Universal Time og gjev grunnlag for å referere til sivil tid i alle land. Dei to første bokstavane står for universell tid (engelsk Universal Time), og den tredje bokstaven seier at det er koordinert tid (engelsk Coordinated).

På norsk skriv ein ofte universell tid UTC dersom ein ønskjer å presisere kva som meinast med dei tre bokstavane UTC.

UTC gjev døgnet timar frå 00 til 23 og vert ofte nytta for å referere til tidssoner og gjev då avviket frå tida ved nullmeridianen. UTC er dermed etterfølgjaren til Greenwich middeltid (GMT, Greenwich Mean Time).

UTC vert rekna ut frå ein middelverdi basert på data frå fleire atomur rundt om i verda. I 2003 vart det nytta data frå 260 atomur. Inga av desse klokkene får ha ei tid med meir enn 30 milliarddels sekund feil per døgn. I Noreg er det Justervesenet som gjev måledata. Justervesenet si utgåve av UTC kallast formelt for UTC(JV).

Ei internasjonal avtale seier at UTC og tidsskalaen UT1 ikkje skal ha eit større avvik enn 0,9 sekund. Difor må UTC synkroniserast med UT1 jamleg. Dette vert gjort ved bruk av eit skotsekund. Perioden mellom to skotsekund er kring 3,5 år.

Sjå òg 
 Universell tid UT1 - ein annan tidsskala som byggjer på jordrotasjonen

Bakgrunnsstoff 
 UTC-tid nett no ved worldtimeserver.com

Tidsskalaer
Ben Ish Hai

Joséf Ḥajjím (), meir kjend som Ben Ish Ḥai (hebr. [Ben Īš Ḥaj]), «Son [av ein] Levande Mann», var ein mizrahisk ḥakhám (rabbinar) og kabbalist som levde i Bagdad frå 1832 til 1909. Da Ḥajjím var 25 år gammal tok han over etter far sin som ḥakhám i Bagdad da faren døydde, og han vart snart vidkjend som hovudautoriteten i halakhá i heile Midtausten.

Joséf Ḥajjím er særleg kjend for boka Sefer Ben Ish Ḥaj — ei bok som av mange mizrahiske og sefardiske jødar blir rekna for å vera «Den sefardiske Kissúr Sjulhán arúkh». Denne boka er standardreferanseverket i mange mizrahiske og jødiske heimar og er òg i bruk i dei mizrahiske og sefardiske jesjibót som høyrer til den kabbalistiske retninga. Sidan denne boka er så mykje bruka, har forfattaren Ḥajjím vorte kjend som Ben Ish Ḥai — namnet han generelt går under innan jødedommen i dag. Boka er ei samling av preiker han heldt over ein toårsperiode saman med dei 52 parasjijjót (vekeavsnitt) av Toráen. Kvart kapittel byrjar med ein mystisk bolk, oftast ei forklaring av korleis ei kabbalistisk tolking av eit bestemt vers står i samband med ein særskild halakhá (rabbinsk lov); og deretter fortset han med ei utlegging av denne halakháen, inkludert definitive avgjersler av korleis dei skal tolkast.

Kjelder 
 The Ben Ish Chai , Yated Neeman
 Great Jewish Leaders, Eliezer C. Abrahamson
 Ben Ish Chai , tzemachdovid.org
 Rabbi Yosef Chaim of Baghdad , torah.net
 Benaihu Ben Yehoyada , ascent.org.il

Bakgrunnsstoff 
 Ben Ish Chai (Hebrew full-text), shechem.org
 The Halachot of the Ben Ish Hai, transl. S. Hiley, Philipp Feldheim. ISBN 1-58330-160-7
Jonatan Meir "Toward the Popularization of Kabbalah: R. Yosef Hayyim of Baghdad andthe Kabbalists of Jerusalem", Modern Judaism 33(2) (May 2013), pp. 147-172

Ortodokse rabbinarar
Mizrahiske rabbinarar
Irakiske jødar
Kabbalistar
Gravitasjon

Gravitasjon er ei tiltrekningskraft som verkar mellom alle partiklar med masse i universet. Ved jordoverflata blir gravitasjon gjerne omtalt som tyngdekraft. Ein skil mellom «tyngde» og «gravitasjon» ved at tyngda er den krafta  ein måler med ei fjørvekt, medan gravitasjonen er tiltrekkingskrafta mellom lekamar gjeve av gravitasjonslova til Newton. 

Isaac Newton formulerte lova om gravitasjon i Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (publisert 5. juli 1687). Ho seier at gravitasjonskrafta som verkar mellom to lekamar, er proporsjonal med produktet av massen deira, og omvendt proporsjonal med kvadratet av avstanden mellom dei.

Lova kan skrivast slik: , der

 G er storleiken på gravitasjonskrafta mellom to objekt.
 m1 er massen til det første objektet (hovudobjektet).
 m2 er massen til det andre objektet.
 r er avstanden mellom objekta.
 γ er gravitasjonskonstanten

Gravitasjon er den suverent svakaste av dei fire fundamentale naturkreftene, men dominerer likevel i store system som planetar og galaksar, fordi ho berre verkar tiltrekkande. Elektrostatiske krefter som kan verke både tiltrekkande og fråstøytande vil normalt utlikne seg sjølv i store system.

Gravitasjonen mellom jordkloden og ein lekam på overflata av jorda, gjev ein lekam i fritt fall ein akselerasjon ved havnivå på tilnærma 9,81 m/s². Normalgravitasjon er på jorda ved konvensjon lik 9,80665. Dette tilsvarar 1 G. Tilsvarande akselerasjon på sola er om lag 28 G, på Mars 0,38 G, på månen 0,165 G. 

Det er vanskeleg å forstå kva gravitasjonskrafta er. Newtons lov skildrar korleis ho verkar, men seier ingenting om korleis det skjer. I nyare tid er det kome fram to teoriar for å forklare gravitasjonen, og desse har vist seg vanskelege å sameine: 
 I fylgje den generelle relativitetsteorien til Einstein kjem gravitasjonskrafta på grunn av av krumminga i romtida (spacetime) . 
 I standardmodellen til partikkelfysikken artar gravitasjonskrafta seg som den virtuelle partikkelen gravitonet.

 
Grunnleggjande fysikk
Celestmekanikk
Akselerasjon
Empiriske lover
Utvalde artiklar 2015
Ordform

Ei ordform er ei realisering av leksem. Ordformene ting, tingen, tinga, tings, tingens, tingas realiserer leksemet ting.

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Essensielle lækjemiddel

Essensielle lækjemiddel er dei lækjemidla som Verdas helseorganisasjon (VHO) ser på som dei viktigaste og mest effektive lækjemidla for behandling av verdas vanlegaste og viktigaste sjukdomar. VHO har laga ei liste over desse mest grunnleggjande medisinane. Lista vart fyrste gong utgjeven i 1977 og famna då om 208 ulike lækjemiddel. Den noverande utgåva er den 13. i rekkja og har blitt utvida til 316 ulike medikament. Lista blir oppdatert kvart andre år av ein ekspertkomite for val og bruk av essensielle lækjemiddel.

Føremålet med lista er å gje råd om kva som er dei mest behandlingseffektive, kostnadseffektive og brukande medikamenta for behandling av verdas sjuke. Lista skal gjera at essensielle lækjemiddel vert billegare, lettare tilgjengeleg, betre merka (datomerka), og at det skal verta lettare å få kunnskap om bruken av medisinane som dermed også blir brukt rettare.

Lista er inndelt etter bruksområde og inneheld ikkje berre namn på medikamenta, men også bruksrettleiing.

Det blir estimert at framleis 1/3 av verdas befolkning ikkje har tilgang på dei essensielle lækjemidla.

Bakgrunnsstoff 
 who.int - WHO si avdeling for lækjemiddel, lista er å finna her

 
Verdsorganisasjonen for helse
Farmasi
Leksem

Eit leksem er eit abstakt omgrep innan språkvitskap som viser til alle ordformene i eit bøyingsparadigme og tydingane deira. Orda hatt, hatten, hattar og hattane høyrer til dømes alle til eitt leksem. Ei ordform er ei realisering av leksem. Ordformene ting, tingen, tinga, tings, tingens, tingas realiserer leksemet «ting».

Lingvistisk morfologi
Bøyingsparadigme

I morfologien er eit bøyingsparadigme ei liste over alle bøyingsformene til eit leksem.

Etymologi 
Ordet paradigme kjem av gresk parádeigma παράδειγμα n 'prov, døme, føredøme, mønster'.

Døme 
Her er bøyingsparadigmet til det norske substantivet JENTE:

 Bøyingsparadigmet til substantivet JENTE
 jente (eintal, ubunden)
 jenta (eintal, bunden)
 jenter (fleirtal, ubunden)
 jentene (fleirtal, bunden)

Regelrette og suppletivistiske bøyingsparadigme 
I regelrette bøyingsparadigme har alle bøyingsformene den same stammen, som i dømet over, der stammen er jent, eller i paradigmet til det norske verbet KASTE, som har stammen kast, og det norske adjektivet FIN, der stammen er fin:

 Bøyingsparadigmet til verbet KASTE

 Bøyingsparadigmet til verbet KASTE
 kaste (infinitiv)
 kastar (presens)
 kasta (preteritum)
 kasta (perfektum partisipp)
 kast (imperativ)

 Bøyingsparadigmet til adjektivet FIN
 fin (positiv, ubunden, eintal, utrum)
 fint (positiv, ubunden, eintal, nøytrum)
 fine (positiv, ubunden, fleirtal)
 fine (positiv, bunden)
 finare (komparativ)
 finast (superlativ, ubunden)
 finaste (superlativ, bunden)

Dersom eit bøyingsparadigme inneheld fleire ulike stammer, seier ein at det er suppletivistisk, som paradigmet til norske adjektivet LITEN, som har fire heilt forskjellige stammar, lit, små, vesl og min(d):

 Bøyingsparadigmet til adjektivet LITEN
 liten (positiv, ubunden, eintal, maskulinum)
 lita (positiv, ubunden, eintal, femininum)
 lite (positiv, ubunden, eintal, nøytrum)
 små(e) (positiv, fleirtal)
 vesle (positiv, bunden, eintal)
 mindre (komparativ)
 minst (superlativ, ubunden)
 minste (superlativ, bunden)

Fotnotar 

Lingvistikk
Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Morfologisk prosess

Ein morfologisk prosess er ein språkvitskapleg prosess som lagar ei ordform eller ein ny base av ein base og ein formativ. Vi skil mellom to ulike typar av morfologiske prosessar, segmentale morfologiske prosessar, som legg ein segmental formativ til ein base og suprasegmentale morfologiske prosessar, som legg ein ikkje-segmental formativ til ein base.

Lingvistisk morfologi
Omlyd

Omlyd eller lydbrigde er ein ikkje-segmental morfologisk prosess med fonologisk assimilasjonsopphav. Vekslingar av typen å sove — han søv, ein nagl — fleire negler er døme på omlyd. Grunnen til at dei bakre vokalane o og a vekslar med fremre ø og e er at det i urnordisk var ein i i suffikset i andre staving (*sofir, *naglir). I utgangspunktet var dette altså ikkje nokon morfologisk prosess i det heile, men ein fonologisk prosess, ein vokalassimilasjon. Først då suffikset forsvann eller fall saman med andre suffiks som ikkje kravde omlyd, stod omlydsvekslinga att som ein morfologisk operasjon utan fonologisk kontekst. Mens suffikset framleis var til stades, var omlydsvekslinga berre ein sideeffekt av suffikseringa, men etter at suffikset var forsvunne, var det berre vokalvekslinga som skilde ordformer som sov og søv frå kvarandre.

Omlydstypar 

 i-omlyd (eller berre omlyd) - ei fremjing av bakre vokalar
 t.d.: Urnordisk gastiz > Austnordisk gęstʀ (gjest)
 u-omlyd - runding av urunda vokalar
 a-omlyd - lågning av i til e og u til o

Rettskriving 

Bokstaven Ü vert nytta til å skriva i-omlyden av U. Y er òg nytta til dette. Bokstavane Œ, Ø, og Ö vert nytta til å skriva i-omlyden av O. Æ, Ä, og Ę i norrønt vart nytta til i-omlyden av A. Bokstavane Ǫ i norrønt er nytta til å skriva u-omlyden av A.

Ü, Ö, og Ä var opphavleg U, O, og A med E over seg. Ę og Ǫ var opphavleg E og O med A føre seg.

Sjå òg 

 Avlyd
 Vokalharmoni
 Palatalisering

Germanske språk
Lingvistikk
Lingvistisk morfologi

he:אומלאוט
Julia Neuberger

Dame Julia Babette Sarah Neuberger, Baroness Neuberger () er ein rabbinar, sosialreformator og medlem av Overhuset i Storbritannia. Ho vart utdanna ved Newnham College i Cambridge og Leo Baeck College i London, der ho underviste frå 1977 til 1997.

Julia Neuberger, fødd Schwab, var rabbinar i South London Liberal Synagogue frå 1977 til 1989 og blei utnemnd til seniorrabbinar ved West London Synagogue of British Jews i 2011. Ho var òg leiar av Camden and Islington Community Health Services NHS Trust (1992–97) og tidlegare sekretær i og eksekutivsjef av The King's Fund sidan 1997.

Julia Neuberger blei utnemnd til Dame Commander of the British Empire (DBE) i 2003 og i 2004 til medlem av Overhuset på livstid då ho blei gjeven tittelen Neuberger, of Primrose Hill. Ho var medlem av Liberal Democrats fram til utnemninga som seniorrabbinar i 2011, då ho blei sjølvstendig crossbencher.

Kjelder

«Rabbi Julia Neuberger» , wls.org.uk

Delar av denne artikkelen bygger på «Julia Neuberger, Baroness Neuberger» frå ,  den 24. mars 2013.  

Reformrabbinarar
Kvinnelege rabbinarar
Britiske politikarar
Britiske adelege
Britiske jødar
Askenasar
Avlyd

Avlyd eller ljodsprang er eit omgrep for ein ikkjesegmental morfologisk prosess, karakteristisk for sterke verb i indoeuropeiske språk og generelt for morfologien i afroasiatiske språk. Avlyd i norsk går tilbake til ur-indoeuropeisk og var den måten verb vart bøygde i tempus på. Verba var inndelte i ulike grupper, og kvar gruppe hadde eit sett av vokalar som viste kva bøyingsform verbet stod i. Dette systemet har vi i dag òg, men berre for ein del av verba, dei sterke verba.

Afroasiatiske språk
Indoeuropeiske språk
Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Suppletivisme

Suppletivisme er ein morfologisk prosess som verken er segmental eller ikkje-segmental. Suppletivisme inneber at ein ordstamme blir skifta ut med ein annan, som i
skilnaden mellom god og betre. 

Suppletivisme skil seg frå andre morfologiske prosessar ved at det er umogleg å setje opp reglar som gjeld for fleire leksem. Ordforma god vekslar med betre og ille blir verre, og det er ingen ting ved forma betre som gjer det mogleg å spå kva form som svarer til grunnforma ille. Suppletivisme er dermed ein luksus som språket spanderer på seg berre for dei aller vanlegaste leksema i språket. I norsk har vi suppletivisme for vere — er — var, i mange dialektar bøyer ein bli — blir — vart — vorte,
og det er suppletivisme mellom formene eg og meg, mellom du og deg. 

Suppletivisme finn vi også for nokre av dei mest sentrale adjektiva (for orda for grunndistinksjonen mellom godt og vondt), for to av dei viktige hjelpeverba, vere og bli'', og for dei personlege pronomena. Suppletivisme har ei tilsvarande rolle også i andre språk.

Lingvistisk morfologi
Rot

I botanikken er rot ein plantedel. Røter syg opp næring og vatn frå jorda og held planten på plass. Mange plantar lagrar næring i  rotknollar og kan nyttast som rotfruktar.

I språkvitskapen er rot den delen av ein ordstamme som ikkje kan reduserast til mindre einingar, og som samtidig er berar av leksikalsk tyding.

I matematikken kan rot tyda ulike ting, mellom anna kvadratrot, eller røtene til eit polynom.

Elementær matematikk
Funksjonar
Null
Lingvistisk morfologi
Biologisk morfologi
Ordstamme

I morfologien er stammen til ei ordform den delen som er felles for fleire av eller alle ordformene i bøyingsparadigmet. Som regel er stammen det som er igjen av ordet dersom ein tek vekk bøyingsaffiksa.

Døme

To norske døme
Paradigmet til det norske substantivet HEST er eit greitt og uproblematisk døme; det er sett inn ein bindestrek mellom stammen hest- og bøyingssuffiksa:

 Substantivet HEST
 hest (eintal, ubunden)
 hest-en (eintal, bunden)
 hest-ar (fleirtal, ubunden)
 hest-ane (fleirtal, bunden)

I dømet HEST er stammen lik den ubundne eintalsforma, og dette er regelen ved såkalla "sterke" substantiv på norsk. Ved "veike" substantiv svarar ikkje stammen til nokon av bøyingsformene, sidan alle har eit bøyingssuffiks. Eit døme er substantivet HOPPE:

 Substantivet HOPPE
 hopp-e (eintal, ubunden)
 hopp-a (eintal, bunden)
 hopp-er (fleirtal, ubunden)
 hopp-ene (fleirtal, bunden)

På mellom anna engelsk finst det så å seie alltid ei bøyingsform som er lik stammen utan tillegg. Ved substantiv er det eintalsforma, jf book (eintal) mot book-s (fleirtal). På mellom anna latin er hovudtendensen at stammen ikkje førekjem aleine utan bøyingssuffiks.

Eit tysk døme
I paradigmet til det tyske verbet SPIELEN 'spele' finst det ikkje berre bøyingssuffiks, men i perfektum partisipp også bøyingsprefiks:

 Det tyske verbet SPIELEN 'spele'
 spiel-en (infinitiv)
 spiel-t (presens, indikativ, 3sg)
 spiel-te (preteritum, 3sg)
 ge-spiel-t (perfektum partisipp)

Stamme versus rot
Ei stamme som ikkje kan delast opp i mindre morfologiske element, er ei rot, slik som hest- og hopp over. Mange stammer inneheld ei rot pluss eitt eller fleire avleiingsaffiks. Eit døme er substantivet FJORDING; vi har sett teiknet · mellom rota fjord av avleiingssuffikset ing:

 Substantivet FJORDING
 fjord·ing
 fjord·ing-en
  fjord·ing-ar
 fjord·ing-ane

lingvistikk
Affiks

Affiks er eit samleomgrep innan språkvitskapen for eitt eller fleire fonem som blir lagt til ordstammen. Affiks blir delte inn i suffiks, eller etterstavingar, prefiks, eller forstavingar, og infiks, stavingar som blir lagt mellom fonem i eit ord.

Suffiks 
Suffiks blir mellom anna brukt til å uttrykkja bøying og avleiing, slik som i «han kastar», og «kasting».

Lingvistisk morfologi
Bøying

Bøying er ein morfologisk prosess som dannar ordformer av leksem. Ordformene fiske, fiskar, fiska er til dømes bøyingsformer av verbet å fiske. Sjå òg avleiing.

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Avleiing

Avleiing er i lingvistikken omgrept for ein morfologisk prosess som dannar nye leksem av allereie eksisterande leksem. Leksema fiskar, fiske og fiskeri (som i ein fiskar, industrielt fiske og fiskeri som næring) er til dømes avleiingar av verbet å fiske. Sjå òg bøying.

Lingvistisk morfologi
Sjølvstende

Sjølvstende tyder å vere fri og er det motsette av å vere avhengig eller underlagt.

For ein stat tyder sjølvstende det tidspunktet då folket i landet tok styringa. Denne hendinga blir gjerne seinare markert med ein nasjonaldag.

Sjå og 
 Suverenitet

Folkerett
Fridom
Grammatisk trekk

Eit grammatisk trekk, er eit innhaldselement som skil dei grammatiske orda i eit bøyingsparadigme frå kvarandre. Eit sett av grammatiske trekk som står i komplementær distribusjon dannar ein grammatisk kategori.

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Grammatisk kategori

Ein grammatisk kategori er ei mengd (eit sett) med grammatiske trekk som gjensidig ekskluderer (står i komplementær distribusjon til) kvarandre. 

Norske substantiv vert t.d. bøygde i den grammatiske kategorien bestemtheit, der eit substantiv anten kan vere i bestemt eller ubestemt form, men ikkje båe (altså gjensidig utestenging). Dei grammatiske trekka tilfører ord ei tyding (t.d. vil trekket eintal seie at referenten er eitt enkelt individ).

Vi kan dele grammatiske kategoriar inn i to grupper. Inherente grammatiske kategoriar uttrykkjer eigenskapar ved ordet sjølv, mens relasjonelle grammatiske kategoriar uttrykkjer eigenskapar ved andre ord. Eit døme på ein inherent grammatisk kategori er tempus ved verb (det er verbet sjølv som er presens eller preteritum), mens genus ved adjektiv er ein relasjonell grammatisk kategori (det er ikkje adjektivet sjølv som er femininum eller nøytrum, men substantivet det står til).

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Binding

Sjå og binding (fleirtyding)
Binding er ein grammatisk kategori som fortel kva status referenten til eit ord får når det blir brukt i ei setning. Kategorien har to alternativ, bunden og ubunden. I norsk er bunden form uttrykt med eit suffiks, mens ubunden er uttrykt ved at dette suffikset manglar (jf. skilnader som båt ~ båten, båtar ~ båtane, der den første forma i kvart par uttrykkjer ubunden, og den andre uttrykkjer bunden).

Termen "binding" 
Binding blir ofte kalla bestemtheit, men i følgje Nynorskordboka er termen binding. I generativ grammatikk blir termen binding brukt om eit anna grammatisk fenomen, nemleg tilhøvet mellom refleksive pronomen og antesedentane deira. I setninga Per bad oss vaske seg er seg bunde av Per.

Kategorien binding (bestemtheit) 

For å forstå bindingskategorien kan vi ta utgangspunkt i talesituasjonen ordet blir brukt i. Vi bruker bunden form når referenten til ordet allereie er ein del av talesituasjonen, men ubunden når referenten ikkje er det. Eit eventyr kan til dømes starte slik: Det var ein gong ein mann og ei kone. Mannen sat heime og … . Første setning introduserer to referentar, og vi bruker ubunden form. Når vi kjem til den andre setninga, er referenten allereie introdusert, så her må vi bruke bunden form for å vise at det er den same mannen vi snakkar om. Bruker vi ubunden, er det rett og slett ikkje same mannen: Det var ein gong ein mann og ei kone. ?Ein mann sat heime og ... . Ofte står eit substantiv i bunden form når det viser tilbake til ein del av ein annan referent (jf. Det var ein fin bil. Særleg dashbordet / *eit dashbord var stilig).

Viss nokon seier eg tenkjer på ei bestemt jente, har substantivet jente ubunden form. Talaren har rett nok ei bestemt jente i tankane, men når han eller ho bruker ubunden form, er det for å vise at tilhøyraren ikkje veit kven det er.

I setninga Myggen bit skikkeleg i år har vi med eit anna fenomen å gjere, nemleg generisk mygg, der bunden form viser til mygg generelt.

Litteratur 

 Patrik Bye, Trond Trosterud og Øystein Vangsnes 2003: Språk og språkvitenskap. Ei innføring i lingvistikk. Oslo: Det norske samlaget.

Grammatikk
Lingvistisk morfologi
Bøyingsklasse

Ein bøyingsklasse er ein ordkategori som skil seg ut frå andre ord av same fonemiske struktur gjennom ulike morfologiske prosessar. Eit språk deler leksema sine i bøyingsklassar når fonologisk like stammar realiserer same grammatiske ord med ulike morfologiske prosessar.

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Tempus

Tempus, eller tid, er ein grammatisk kategori ved verbet. Med tempus uttrykkjer talaren korleis handlinga er plassert i tid samanlikna med sjølve talehandlinga, om handlinga skjer før, samtidig med eller etter talehandlinga. I norsk har tempus to trekk, presens og preteritum. Preteritum blir brukt primært der verbet viser til ei handling som skjedde før talehandlinga, mens presens blir brukt om handlingar i taleaugeblinken, i framtida, og om utsegner som ikkje er avgrensa i tid og rom. Preteritum vart tidlegare kalla for imperfektum, men dette var eit uheldig namn, i og med at preteritum står i opposisjon til presens, og ikkje til perfektum.

Litteratur 

 Faarlund, Jan-Terje, Svein Lie og Kjell-Ivar Vannebo 1997: Norsk referansegramamtikk.

Lingvistisk morfologi
Anders Porsanger

Anders Porsanger () var ein samisk språkforskar og prest frå Olderfjorden i Porsanger. 

Anders Porsanger gjekk på Katedralskolen i Trondheim og var også lærar der. Han tok teologisk eksamen i København i 1761. Det året vart han også tilsett som misjonær i Varanger. I 1764 vart han hospitalsprest i Trondheim, og i 1771 vart han prest i Varanger. Anders Porsanger var den første og til no (2008) einaste presten i Noreg med nordsamisk som morsmål. Han gjorde ein stor innsats i arbeidet med utvikling av samisk skriftspråk, og omsette fleire religiøse skrifter til samisk, men desse vart ikkje prenta. Han er kjend for å ha samarbeidd med János Sajnovics for å fastslå at samisk og ungarsk var skylde språk. Dei møttest då Sajnovics var i Vardø i samband med Venuspassasje-ekspedisjonen i 1769. I 1780 omkom han i lag med heile familien sin da dei var på veg med båt til København.

Bakgrunnsstoff 
 Martinussen, Bente 1992: Anders Porsanger - teolog og språkforsker fra 1770-tallets Finnmark. Nordlyd 1992:18
 Solbakk, Aage 2000: Dološ sámi giellameašttariid barggut (Arbeidet til dei gamle språkmeistrane)
 NBL-artikkel om Porsanger, skriven av Rolf Grankvist.

Samiske språkforskarar
Norske språkforskarar
Nordsamar
Folk frå Porsanger
Samisk misjonshistorie
Davvi Girji

Davvi Girji er eit samisk forlag i Karasjok, som vart grunnlagt i 1990. Davvi Girji ('nordleg bok') er det største samiske forlaget, det har spesialisert seg på skjønnlitteratur og lærebøker. Davvi Girji publiserer også dei store samisk-norske ordbøkene, og står bak tekstinga av samiske nyhende i NRK. Davvi Girji har også engasjert seg i arbeidet med samiske dataløysingar.

Fotnoter

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Samiske forlag
Kultur i Karasjok
Skipingar i 1990