alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Oppgangssag

Oppgangssag er ei nemning på eit sagbruk driven av vassenergi med eit sagblad som går vertikalt opp og ned. Sagbladet er kopla til eit vasshjul med ein veivaksel.

Kvaliteten på sagbladet var avgjerande for kor effektivt saga skar. Dei fyrste, klumpete sagblada fekk snart avløysing av betre, tynnare sagblad. I historiske kjelder finn ein omgrepet silkesag. Sagblada kunne òg monterast saman i ei ramme, slik at det vart ei sokalla rammesag som kunne skjere stokken i fleire bord i ei vending, i motsetnad til sager med berre eitt blad. På slutten av 1800-talet kom sirkelsagene slik me kjenner dei, altså blad forma som ei skive med sagtenner langsetter periferien. Gamle vassdrivne oppgangssager vart da moderniserte til sirkelsager.

Soga
I Noreg vart dei fyrste oppgangssagene tekne i bruk på 1500-talet. Den eldste norske oppgangssaga ein veit om er frå 1503 og stod i Moss, men i Sverige er det kjent at det vart bygd oppgangssager 50 år tidlegare Oppgangssaga revolusjonerte trelasthandelen, og gav grunnlag for eksport. Fleire småbyar langs kysten voks fram og vart velståande som fylgje av denne handelen.

På midten av 1800-talet kom dampsagene, sager drivne av dampmaskiner. Det førte til at sagbruka ikkje lenger måtte vera plasserte i nærleiken av eit vassdrag.

Oppgangssager som er brukbare i dag
Det er fleire operative oppgangssager: Aursfjordsaga i Målselv, Tveiten oppgangssag i Herand i Jondal kommune, Vangssago som ligg i Rosendal, ei ny oppgangssag på Hjerleid i Dovre kommune oppført omkring 1990 og ei oppgangssag i Vest-Telemark. Det er også bevart fleire oppgangssager på museum, som til dømes ved Norsk skogmuseum på Elverum.

Tveiten oppgangssag er drive av Stiftinga Herand Aktiesagbruk. Denne saga har blant anna levert materialar til bryggen i Bergen.

Vangssago blei bygd i 1875 og høyrde til Baroniet Rosendal. Saga blei flytta og restaurert i perioden 1997 til
2005, og blir i dag driven av Interesselaget Vangssago.

I samband med restaurering av bygningar for kulturminnevernet er det nokre gonger bruk for bord og plank som er skoren på oppgangssag.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
  Oppgangssaga i Østbyfossen, Historie og kulturlandskap (film).

Sagbruk
Industrihistorie
Snøkvit

Snøkvit (på tysk Schneewittchen) er ein eventyrskikkelse frå eit europeisk folkeeventyr, med kongsdottera Snøkvit som hovudperson. Eventyret fortel korleis stemora, som er dronning i landet og dessutan heks, prøver å drepe Snøkvit. Det er særleg blitt kjent i den tyske versjonen, skrive ned av Grimm-brørne og utgjeve for fyrste gong i eventyrsamlinga dei gav ut i 1812. Eventyret har sidan den gongen blitt eitt av dei mest kjende og utbreidde eventyra i verda, og har kome i mange utgåver, blant anna i Walt Disneys berømte teiknefilmversjon Snøkvit og dei sju dvergane frå 1937.

Galleri

Eventyrfigurar
Grimm-eventyr
Hollywood Walk of Fame
Snøkvit (fleirtyding)

Snøkvit eller Snøhvit kan ha fleire tydingar: 

 Snøkvit er eit eventyr
 Snøkvit er namnet på hovudpersonen i eventyret Snøkvit og andre eventyr, 
 Snøhvit er eit naturgassfelt i Barentshavet, utanfor Finnmarkskysten.
 Snøhvit er eit LNG-anlegg på Melkøya utanfor Hammerfest

Sjå òg 
 Snøkvit og dei sju dvergane
Snøhvit LNG

Snøhvit LNG er eit petroleumsanlegg på Melkøya utanfor Hammerfest som vert operert av Statoil. Anlegget tek imot naturgass frå Snøhvitfeltet i Barentshavet. Den 21. august 2007 vart den første gasse frå feltet sleppt inn i anlegget.

Oppløyst CO2 i naturgassen vert skild ut og ført tilbake til feltet og ned i eit reservoar.

Når gassen er ferdig utskilt, vert han kjølt ned til LNG (Liquefied Natural Gas, flytande naturgass) ved -163 °C i ein prosess Statoil utvikla i samarbeid med Linde. Etter dette vert gassen leidd i store lagertakar før den vert lasta over i gasstankskip. Det går inga røyrlina med gass frå Snøhvit.

Bygging 
Snøhvit LNG utbygginga vart delt opp i ei detaljprosjekteringsavtale og fleire sjølvstendige fabrikasjonsavtalar. Avtalestrukturen skilde seg ut då ein dei seinare åra i hovudsak har gått over til å nytte EPC-avtalar innan offshore- og oljeverksemda (som t.d. Ormen Lange). Avtala om detaljprosjektering, innkjøp og byggeleiing på 1,6 mrd NOK vart gjeve til Linde (som allereie hadde gjort førprosjekteringa). Fabrikasjonsavtalar for lekteren og prosessanlegget gjekk høvesvis til Construcciones-verftet og Dragados i Spania. Anlegget var plassert på ein lekter som er ni meter høg og har eit dekksareal på 154 meter gangar 54 meter. Lekteren vart manøvrer inn i ein dokk på anleggsområdet og permanent ankra opp.

Bakgrunnsstoff 
 Snøhvit: Landanlegget  Statoil

Petroleumsverksemd i Noreg
Næringsliv i Hammerfest
Mistralvind

Mistral er eit vindfenomen i Golfe du Lion (Løvebukta) om vinteren og våren. Den skapar ein kald og kraftig nordvestleg vind langs kysten frå Marseille til Toulon i Sør-Frankrike, og på øya Sardinia. 

Han er eit døme på ein katabatisk vind, som kjem av at lufta vert avkjølt over fjell på grunn av eit høgtrykk eller varmeutstråling. Lufta over Massif Central, det sentrale platået i Frankrike, og Alpane vert kjølt ned og vert tyngre enn den omliggande lufta. Dette fører til at luft strøymer ned Rhônedalen og ut mot kysten. 

Marseille merkar denne vinden om lag halvparten av dagane i året. Vinden kan òg påverke vêret i Nord-Afrika, på Sicilia, på Malta og i store område av det vestlege Middelhavet, særleg når ein har eit lågtrykk over Genovabukta. 

Namnet Mistral vert òg brukt om ein nord- til nordvestleg vind i Adriahavet, som òg har sitt opphav i Alpane, men som òg kan kome frå Dinarafjellet i Kroatia.

Ei gamal fransk lov seier at ein person som har blitt sinnsjuk på grunn av lyden av mistralvinden ikkje kan straffast for eit lovbrot, inkludert mord.

Vindar
Klima i Frankrike
Klima i middelhavsområdet
Aristokrati

Aristokrati er det same som adel. I store delar av europeisk soge var adelen den herskande samfunnsklassen, og monarkane kom alltid frå denne klassen. Samtidig var det ofte ein maktkamp mellom monarken og andre delar av aristokratiet.

Aristokratiet var oftast knytt til godseigedom, og det stod særleg sterkt under føydalismen. Dei øvre laga av den kristne geistlegheita var òg i røynda ein del av aristokratiet. 

Den sentrale idéen for aristokratiet var at dei var fødde betre enn andre, og derfor hadde krav på sær-rettar (privilegium).

Den franske revolusjonen frå 1789 og andre revolusjonar som bana veg for demokratiet var i stor grad retta mot aristokratiet. 

Adel
Jul i Valhal

Jul i Valhal, kalla Jul i Valhall på norsk, er ein dansk julekalenderserie som vart vist på dansk TV 2 i desember 2005, og på norsk TV 2 i desember 2006. Han er laga av det danske produksjonsselskapet Cosmos.

Handling 
Serien handlar om 12 år gamle Sofie og mor hennar som skal feire jul på landet med bestemora. Der bur òg skogvaktaren Asbjørn og ungane hans, Jonas på 14 og Emma på 7 år. I ei hole i skogen finn Sofie og Jonas den norrøne guden Loke, som har sete bunden der i fleire tusen år. Dei løyser lenkjene hans og set dermed i gang Ragnarok.

Skodespelarar 
 Laura Buhl - Sofie
 Lukas Thorsteinsson - Jonas
 Ann Eleonora Jørgensen - Tove (mor til Sofie)
 Troels Lyby - Asbjørn
 Clara Bahamondes - Emma
 Vigga Bro - Ragnhild (bestemor til Sofie)

Bakgrunnsstoff 
 Jul i Valhal på dansk TV 2 sine vevsider 
 Jul i Valhal på norsk TV 2 sine vevsider

Danske fjernsynsseriar
Julekalenderseriar
Løysingsevne

Løysingsevna til eit stoff er den mengda av ei kjemisk sambinding som kan løysast i eit bestemt løysemiddel. Når løysninga er i jamvekt og det ikkje er mogleg å løysa meir stoff er ho ei metta løysning. 

Løysingsevna kan vera ulik for same stoff, avhengig av kva løysemiddel det vert løyst i og temperaturen. 

Me skil ofte mellom lettløyselege, tungtløyselege og uløyselege salt, men det er inga skarp grense mellom typane. Sjølv såkalla «uløyseleg» stoff løyser seg litt. For tungtløyselege stoff gir løysingsevneproduktet Ksp informasjon om kor mykje av stoffet som er løyst i ei metta løysning.

Sjå òg 
 Løysing
 Løysingsevneproduktet
 Kjemisk jamvekt

Løysingar
Fysiske storleikar
Kjemiske eigenskapar
Løysingsevneprodukt

Løysingsevneproduktet (Ksp) er eit spesialtilfelle av jamvektskonstanten. Løysingsevneproduktet er dimensjonslaust, og gjeld for metta løysingar av tungtløyselege salt. 

For sølvbromid er løysingsevneproduktet gitt ved:

[x] er konsentrasjonen av stoffet x. I dette tilfellet sølvionet og bromidionet. 

Løysingsevneproduktet varierer med temperaturen. For mange stoff er det mogleg å finna løysingsevneproduktet i tabellar, ofte ved 25 grader Celsius.

Sjå òg 
 Løysingsevne

Løysingar
Likevektskjemi
Vindsnøggleik

Vindsnøggleik er snøggleiken til luftrørsle relativt til eit fast punkt på jorda. Ein snakkar derimot om vind når lufta flyttar seg frå ein stad til ein annan.

Vindsnøggleik er viktig innan mange område som vêrvarsling, luftfart, maritime operasjonar, bygningar og byggeteknikk. Stor vindsnøggleik kan få alvorlege konsekvensar, og kraftig vind har ofte spesielle namn som storm, orkan eller tyfon. Sjå òg Beaufortskalaen.

Vindsnøggleik kan målast med fleire apparat. Eit anemometer har ein propell med koppar som roterer når vinden bles på dei. Snøggleiken propellen roterar med er vindsnøggleiken. Dette apparatet har eksistert i hundrevis av år.

Matematisk
Teknisk sett er vindsnøggleik gjeve ved

,

der u, v og w er sonal, meridional og vertikal komponent av vindsnøggleiken. I dei fleste tilfelle kan ein sjå bort i frå den vertikale komponenten, sidan den er mykje mindre enn dei horisontale komponentane. Unntak er til dømes vertikale luftstraumar i cumulusskyer.

Faktorar som påverkar vindsnøggleiken 
Det er fleire faktorar frå liten til stor skala som kan påverke vindsnøggleiken. Desse inkluderer trykkgradient, rossbybølgjer, jetstraumar og lokale vêrforhold.

Trykkgradient er eit uttrykk som skildrar skilnaden i lufttrykket mellom to punkt i atmosfæren eller på overflata. Dette er ein svært viktig og dominerande faktor for vindsnøggleiken, for jo større skilnaden i trykket er mellom to faste punkt, jo kraftigare er vinden. Trykkgradient i lag med corioliskrafta og friksjon påverkar òg vindretninga.

Rossbybølgjer er storskala bølgjer i vindmønsteret i den øvre delen av troposfæren. Desse bølgjene har global skala og flyttar seg frå vest mot aust, og styrer med det vestavinden på våre breiddegrader.

Lokale vêrforhold spelar ei viktig rolle for vindsnøggleiken. Forskjellige typar syklonar som ekstratropiske eller tropiske syklonar og til dømes monsunen kan i svært stor grad styre vindsnøggleiken.

Sjå òg
 Vind
 Beaufortskalaen

Bakgrunnsstoff

Vind

es:Viento#Características físicas de los vientos
United States Marine Corps

United States Marine Corps (norsk 'Det amerikanske marinekorpset', eller 'USA-marinekorpset') er den minste av dei fire forsvarsgreinene til USA, med 170 000 mann i aktiv teneste og 40 000 i reserveteneste (per 2002). Korpset sine opphavlege oppgåver var å tenestegjera som marineinfanteri på krigsskip og å gjennomføra amfibiske operasjonar.

Luftfartøy 
 AH-1W Super Cobra
 UH-1 Iroquois
 UH-1N Huey
 CH-46 Sea Knight
 CH-53D Sea Stallion
 CH-53E Super Stallion
 AV-8 Harrier II (skal erstattast av F-35 )
 F/A-18 Hornet (skal erstattast av F-35 )
 EA-6B Prowler
 KC-130 Hercules
 C-12 Huron
 H-3 Sea King
 VH-3D Sea King-helikopter for presidenten]]
 VH-60N Blackhawk-helikopter for presidenten
 V-22 Osprey
 RQ-2 Pioneer

Det USA-amerikanske forsvaret
Operasjon Overlord

Operasjon Overlord er kodenamnet dei vest-allierte brukte på den overordna planen for frigjeringa av Nordvest-Europa, frå Noreg til den franske grensa mot Spania under andre verdskrigen. Operasjon Overlord starta med Operasjon Neptune, den allierte invasjonen i Normandie 6. juni 1944. Dette er den største amfibiske operasjonen nokon gong. Denne dagen og invasjonen er ofte referert til som D-dagen (sjå d-dag). 

Overlord
Hendingar i 1944
Slaget om Iwo Jima

Slaget om Iwo Jima stod mellom USA og Japan i februar og mars 1945 under andre verdskrigen. Slaget enda med at amerikanarane fekk kontroll over øya Iwo Jima i Stillehavet og flyplassen der. 22 000 japanarar og litt over 6 825 amerikanarar vart drepne.

Iwo Jima
 
Hendingar i 1945
Klimatologi

Klimatologi er læra om klima, som er definert som vêr midla over ein tidsperiode, og er ein del av dei geofysiske vitskapane.

Klima og meteorlogi 
Meteorologi er læra om vêr og vêrsystem som varer opp til eit par veker, medan klimatologi handlar om kor ofte desse vêrsystema har oppstått i fortida og langtidsendringar av gjenommsnittlege vêrmønster. Klimatologar er dei som arbeider med klimatologi, og studerer både lokalt, regionalt og globale klimaforhold og korleis menneskelege faktorar kan føre til klimaendringar. Klimatologar brukar informasjon frå fortida til å føresjå dei framtidige klimaendringane. 

Fenomen av klimatologisk interesse er mellom anna atmosfærisk grenselag, atmosfærisk sirkulasjon, varmetransport, termisk stråling, konvektive og latente vekselverknadar mellom atmosfæren og hav- og landoverflata (særleg vegetasjon, arealbruk og topografi) og kjemiske og fysiske samansettingar i atmosfæren. Relaterte vitskapar er astrofysikk, kjemi, økologi, geologi, geofysikk, glasiologi, hydrologi, oseanografi og vulkanologi

Historie 
Edmund Halley var ein av dei første klimatologane og han gav ut kart over passatvindane i 1686 etter ei reise til den sørlege halvkula. Benjamin Franklin var den første til å lage kart over Golfstraumen. Dette gjorde han på 1700-talet for at ein skulle kunde sende post over havet frå USA til Europa. Helmut Landsberg sine statistiske analysar førte til at klimatologi utvikla seg til ei grein innan fysiske vitskapar.

Forskjellige tilnærmingar 
Ein kan tilnærme seg klimatologi på forskjellige måtar. Paleoklimatologi prøver å rekonstruere klima i fortida ved å undersøke data frå iskjerner eller årringar (dendroklimatologi). For å studere klima i vår tid må ein sjå meteorologiske data samla opp over mange år. Dette er data som nedbørsmengder, temperaturar og atmosfærisk samansetting. Modellar vert brukt for å forstå fortida, notida og potensielle framtidige klima. Historisk klimatologi er studiet av klima i forhold til menneskeleg historie og fokuserer dermed berre på dei siste par tusen åra. 

Klimaforsking er eit vanskeleg forskingsområde fordi det omhandlar stor skala, lange tidsperiodar og kompliserte prosessar. Ein er stort sett einige om at klimaet vert styrt av differensial likningar basert på fysiske lover, men utforminga av desse likningane, og konklusjonane ein kan ta frå dei, vert framleis diskutert. Klima vert av og til modellert ut frå stokastiske prosessar, men dette vert for det meste sett på som tilnærmingar til prosessar som elles er for kompliserte.

Sjå òg 
 Meteorologi

Bakgrunnsstoff 
 Klimatologiske nyhende
 Climate Prediction Center
 IPCC Intergovernmental Panel on Climate Change
Falklandskrigen

Falklandskrigen gjekk føre seg på Falklandsøyane i 1982, og varte i 72 dagar.

Ein argentinsk styrke på 8 000 mann med general Leopoldo Galtieri som øvstkommanderende invaderte Falklandsøyane 2. april utan forvarsel, og hadde ei lett oppgåva mot 1 800 sivilistar, 68 mann frå Royal Marines og 11 sjømenn. Bakgrunnen for åtaket var offisielt at den argentinske militærjuntaen, med general Galtieri i spissen, meinte at Spania hadde overlate Falklandsøyane til Argentina, og at øyane var ein del av riket som lausreiv seg i 1816.

Den 3. april vedtok SN eit krav om at alle argentinske troppar skulle trekkja seg ut og stoppa krigshandlingane. Argentina nekta, og Storbritannia valde så å gå til krig. To hangarskip, over hundre mindre skip og 27 000 mann sette kurs mot Falklandsøyane 5. april. Den første delen av krigen vart kjempa på og over sjøen. Då britane kom til land, rykte dei raskt framover mot Stanley. Etter at dei hadde omringa Stanley, overgav argentinarane seg til slutt 14. juni.

255 britar og 649 argentinarar fall under Falklandskrigen.

 
Falklandsøyane
Konfliktar i 1982
Britiske krigar
Argentinske krigar
Krigføring etter 1945
Landgangsfartøy

Eit landgangsfartøy eller ein landgangsfarkost er eit militært sjøfartøy som kan ta seg heilt opp på ei strand for å setja av personell, køyretøy eller anna materiell. Dei er mest brukte i amfibisk krigføring, men kan òg ha sivile oppdrag. Den mest kjende typen er dei som vart brukt i invasjonen av Normandie. Dei går under nemninga LCVP, eller Higgins boat, og det er produsert over 20 000 av dei.

Sjå òg

Landgangsfartøy-klassen Roputsja
Landgangsfartøy-klassen Ivan Gren

Amfibisk krigføring
Krigsskip etter type
Helikopter

Eit helikopter er eit motordrive flygande transportmiddel. Helikopteret har ein horisontal propell som eigenleg er roterande venger, kalla rotor, på toppen, og ein vertikalt plassert propell, halerotor, som trengst for å motverka den rotasjonskrafta på fartøyet som skuldast hovudrotoren. Då hovudrotoren både lyfter helikopteret og driv det framover, treng ikkje helikopter rullebane for å letta og landa, og vert difor brukte for transport der det ikkje finst flyplassar, og i andre situasjonar der det er upraktisk eller ikkje lèt seg gjera å bruka fly med faste venger.

I staden for å utstyra helikopteret med ein vertikal halerotor for å motverka den rotasjonskrafta på fartøyet som skuldast hovudrotoren, kan hovudrotoren gjerast dobbel ved at to rotorar sit på same aksel og roterer i motsett lei i høve til kvarandre, den eine over den andre, kalla koaksialrotorar. Ei anna løysing er å ha ein hovudrotor framme på helikopteret og ein hovudrotor bak på helikopteret som roterer i motsett lei i høve til kvarandre, sokalla tandemrotorar, som gjev helikopteret større lyftekapasitet enn om det berre hadde ein hovudrotor. Både koaksialrotorar og tandemrotorar er teknisk meir kompliserte og dyrare enn løysinga med ein hovudrotor kombinert med ein vertikal halerotor, og har for det meste berre vore nytta på militære helikopter. Mesteparten av dei helikoptera med koaksialrotorar som har vore produserte, er komne frå den russiske produsenten Kamov.

Ein viktig eigenskap ved eit helikopter er at det, i motsetnad til eit fly, har eit særs stort navigeringsspelerom. Det kan flyga i alle retningar, rett opp, rett ned, sidelengs osb, og kan haldast flygande på ein fast plass i ei fast høgd. Dette gjer det mellom anna mogleg å festa last til ei line som heng ned frå helikopteret, og soleis nytta det til å henta og frakta last som er større enn det helikopteret kan romma, og deretter lett plassera lasta der ho skal nyttast, så å seia utan omsyn til terrengtilhøva. På tilsvarande vis kan redningsfolk firast ned frå helikopteret for å berga folk i som ligg i sjøen, ligg skadde i ulendt terreng, sit fast på fjellhyller osb. Helikopteret kan òg nyttast som arbeidsreiskap, til dømes når kraftliner skal strekkjast.

Helikoptertransport i Noreg 
Helikopter i Noreg er ofte nytta til vare- og persontransport i veglaust terreng, for å få gjort arbeid på kraftliner og andre høge innretningar, til sjuketransport og redningsoperasjonar, i politiet og i militær samanheng. Dessutan vert helikopter brukte for å transportera folk til og frå oljeinstallasjonar i Nordsjøen.

Galleri

 
Luftfartøy
Troja

Troja (gresk Ilion, latin Ilium) er ein legendarisk by i det historiske området Troas i det nordvestlege Litleasia i dag Tyrkia. Soga seier at Troja vart kringsett og til slutt erobra av grekarane. Ein del av krigen om Troja er skildra i Iliaden av Homer. Fram til den tyske arkeologen Heinrich Schliemann fann ruinane av byen i 1870, trudde ein at byen var ein fiktiv stad.

Sjå òg 
 Den trojanske hesten
 Trojansk hest

Kjelder

Stader i Tyrkia frå gresk antikk
Byar i den greske antikken
Stader i Iliaden
D-dag

For hendinga 6. juni 1944 under andre verdskrigen, sjå Operasjon Overlord

Ein D-dag er dagen då ein militær operasjon er planlagd gjennomført. D-en står for engelsk day''.

Sjå òg 
 H-time

Militær terminologi
H-time

H-timen er det planlagde tidspunktet for ein militær operasjon. H-en står for det engelske hour.

Militær terminologi
Operasjon Dynamo

Operasjon Dynamo var ein militær operasjon under andre verdskrigen for å evakuera britiske og franske soldatar frå området rundt Dunkerque i Frankrike. Operasjonen gjekk føre seg frå 27. mai til 4. juni 1940, og lukkast med å evakuera 338 226 soldatar, noko Winston Churchill omtala som «mirakelet i Dunkerque».

Bakgrunnsstoff

Dynamo
Hendingar i 1940
Iliaden

Iliaden (gresk Ιλιάς, Iliás) er eit epos som plar verte halde for å vere den eldste bevarte teksten på gresk, og med det også den eldste europeiske litteraturen. Iliaden tek for seg ein del av historia om kringssetjinga av byen Ilion (Troja), det vil seie trojanarkrigen. Iliaden er saman med Odysséen dei to store diktverka som vert tilskrive den ioniske diktaren Homer. Om Homer eigentleg har levd og om han verkeleg er opphavsmannen til desse verka er omdiskutert, men det er truleg at begge diktverka kjem frå ein lang tradisjon av muntleg poesi. Iliaden og Odysséen vert tradisjonelt datert til 700-talet f.Kr., men somme forskarar meiner at dei er seinare.

I alle høve skildrar Iliaden ei bronsealder-verd, noko som høver godt med tida Troja vart lagt i røys, om lag 1200 f. Kr.

Iliaden er forfatta på daktylisk heksameter og omfattar cirka 16 000 vers som av vert delt inn i 24 songar.

Ordet Iliad tyder «høyrer til Ilion». Ilion er namnet på sjølve byen, medan Troja (gresk: Τροία) er staten rundt Ilion, som Priamos herska over. Ilion og Troja vert ofte brukt om einannan utan noko skilje i tyding.

Iliaden vart omsett til nynorsk i 1951 for Det norske samlaget ved Eirik Vandvik. Med dette fullførte han det verket Arne Garborg hadde byrja med Odysséen mange år før. Denne omsetjinga braut opp nokre av dei bolkane som vart rekna som vidtfemnande, og desse avsnitta vart lagt til tillegga bakarst i boka. Dette gjeld særskild den kjende skipskatalogen, som tek for seg alle hærhovdingane og skipa deira.

Handling 

Kvadet tek føre seg den ti år lange kampen om byen Troja, mellom akaiane på eine sida og trojanarane på hi. Handlinga i kvædet er trengd saman til siste året av krigen, med ei rekkje glimt attover. Bakgrunnen for krigen vert ikkje stort drøfta i diktet, som helst tek føre seg beine krigshandlingar og trette mellom menneske. Skildringane av kamp kan stundom vera svært livlege og heller brutale.

Bak dei krigførande flokkane finn ein dei greske gudane, som har skild seg i flokkar for og mot Troja. Hera og Athene held med akaiane, medan Afrodite held med trojanarane. Bakgrunnen for dette vert såvidt nemnd. Zevs syner seg å tvile noko på kva side han skal velja, men lyt helst føye Hera i hennar val.

Iliaden sluttar med gravferda til Hektor, sonen av kong Priamos. Såleis får vi ikkje her noko omtale av det endelege fallet, som er handsama i Æneiden og i Odyssevs-kvædet.

Bakgrunnsstoff

Epos
Gresk litteratur
Homer
Tsjuvansk

Tsjuvansk var eit jukagirsk språk som blei tala i austlege Sibir. Det danna eit dialektkontinuum med dei to gjenlevande jukagirske språka, nordjukagirsk og sørjukagirsk. Språket døydde truleg ut i eller før 1700-talet. Dei einaste restane av språket er 22 frasar nedskrivne av I. Bentsing, og ei ordliste på 210 ord nedskriven av Fjodor Matjusjkin. Språkdøden til tsjuvansk kom av at tsjuvanarar gjekk over til å bruka luoravetlansk og russisk.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Tsjuvansk» frå ,  den 4. juli 2021.  
 

Jukagirske språk
Utdøydde språk i Asia
Fiskevernsone

Fiskevernsone er ein norsk terminologi for ei havsone der kyststaten forvaltar ressursane på omtrent same måte som ein gjer i ei økonomisk sone, men der ein av politiske grunnar ikkje ønskjer å gå til det steget å erklære ei fullverdig økonomisk sone. Fiskevernsona ved Svalbard er eit døme på ei slik sone. 

Fiskeri
Havrett
Bruhovud

Eit bruhovud er et militært støttepunkt oppretta av ein framskoten styrke for å sikra hovudstyrken si landsetjing på ein kyst, overgang over eit vassdrag eller landsetjing frå lufta.

Eit bruhovud eksisterer vanlegvis berre nokre få dagar, fram til styrken vert kjempa attende eller utvidar frå eit støttepunkt til ein base.

Sjå òg 
 Amfibisk krigføring

Amfibisk krigføring
Militær terminologi