Vaniljeslekta

Vaniljeslekta (Vanilla) er ei slekt i orkidéfamilien. Ho omfattar rundt 110 artar. Vaniljeslekta er særleg kjend for vaniljeplanten Vanilla planifolia, den viktigaste planten som blir brukt til å produsera vanilje.

Slekta blei taksonomisk fastsett av Plumier i 1754 etter arbeid av J. Miller. Namnet Vanilla er avleidd frå det spanske diminutivet for vaina ('belg, skjede'), som dermed tyder 'liten belg'. Vanilje blir utvunne frå belgane til vaniljeplantar.

Plantane i slekta veks i tropiske og subtropiske område i Amerika, Asia, Ny-Guinea og i Vest-Afrika. 
Det er funne fem artar i USA, alle i sørlege Florida.

Vaniljeplantane er klatreplantar som typisk slynger seg rundt tynne trestammar. Dei klatrar med enkeltstenglar som kan bli over 35 cm lange. Bladstillinga er alternerande.
Blada er korte og elliptiske med mørkegrøn farge. Dei er tjukke og lêraktige, og kan vera kjøtfulle hjå nokre artar. Andre har reduserte blad; nokre kan vera heilt bladlause og driva fotosyntese gjennom stengelen.

Kortliva blomestandar veks i klasar som kan ha opptil 100 blomar kvar. Blomane er ofte velduftande. Dei opnar seg når dei er utvaksne. Blomane opnar seg om morgonen og lukker seg for alltid seint om ettermiddagen same dag. Blomane er sjølvpollinerande, men treng pollinatorar for at dette skal finna stad. Ein reknar med at ulike bier (som Mellipona) og visse kolibriar utfører pollineringa, men dyrka vaniljeplantar blir gjerne pollinerte for hand. Blomar som ikkje er blitt pollinerte fell av planten. 
Frukta minner om belgen til belgfrukter, sjølv om vaniljeplantane ikkje er nært i slekt med desse. Hjå vaniljeplanten mognar ho gradvis i løpet av 8-9 månader, blir svart på farge og sender ut ei sterk duft. Kvar belg inneheld tusentals frø. Både frø og belg blir brukt til å gje vaniljesmak.

Artar

Taksonomien til vaniljeslekta er kompleks. Under er nokre kjende artar lista opp:

 Vanilla albida frå Taiwan og Indokina
 Vanilla andamanica frå Andamanøyane
 Vanilla aphylla Blume – engelsk Leafless Vanilla, frå Assam til Java
 Vanilla atropogon frå Vietnam
 Vanilla bahiana frå Bahia i Brasil
 Vanilla barbellata – engelsk Small Bearded Vanilla, Wormvine Orchid, Snake orchid, Leafless vanilla, frå Sør-Florida og Karibia
 Vanilla chamissonis Klotzsch – engelsk Chamisso's Vanilla, frå Fransk Guiana til Nordaust-Argentina
 Vanilla claviculata – engelsk Green Withe, frå Karibia
 Vanilla dilloniana – engelsk Dillon's Vanilla, Leafless vanilla, frå Sør-Florida og Karibia
 Vanilla edwallii – engelsk Edwall's Vanilla, frå Brasil til Argentina
 Vanilla humblotii frå Komorane
 Vanilla imperialis frå tropisk Vest-Afrika til Tanzania og Angola
 Vanilla mexicana Mill. – engelsk Mexican Vanilla, frå Sør-Florida, Mexico til tropisk Sør-Amerika
 Vanilla odorata C.Presl – engelsk Inflated Vanilla, frå Sør-Mexico til tropisk Sør-Amerika
 Vanilla phaeantha – engelsk Leafy Vanilla, frå Sør-Florida, Mexico til Sentral-Amerika
 Vanilla pilifera Holttum, frå Assam til Borneo
 Vanilla planifolia Andrews – vaniljeplanteø engelsk Flat-leaved Vanilla, Tahitian Vanilla, West Indian vanilla, frå Sør-Florida til Karibia, Mexico til Paraguay, dyrka mange stader)
 Vanilla poitaei – engelsk Poiteau's Vanillam frå Karibia
 Vanilla pompona Schiede – engelsk Pompona Vanilla, Guadeloupe Vanilla, West Indian vanilla, frå Karibia
 Vanilla raabii frå Filippinane
 Vanilla roscheri frå Ethiopia til KwaZulu-Natal
 Vanilla siamensis – engelsk Thai Vanilla frå Yunnan til Thailand
 Vanilla vellozii, frå Brasil
 Vanilla walkeriae frå Sør-India og Sri Lanka
 Vanilla wariensis frå Ny-Guinea

Blomedøme

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Vanilla (genus)» frå ,  den 9. april 2017.  
Denne artikkelen bygger på «Vaniljeslekten» frå ,  den 9. april 2017.

Bakgrunnsstoff

 World Checklist of Vanilla at Kew

Planteslekter
Vanilje