alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kevin Federline

Kevin Earl Federline, også kalla K-fed () er ein profesjonell amerikansk dansar, modell, skodespelar og rappar.

Personleg liv 

Federline er kjent for sitt tidlegare ekteskap med superstjerna Britney Spears. Dei gifta seg 18. september 2004 og vart skilde den 7. november 2006. Federline har fire born, to av dei med Britney Spears.

Diskografi

Singlar 
 «Popozão»
 «Lose Control»

Album 
 Playing with Fire (31. oktober 2006)

Bakgrunnsstoff 

 Kevin Federline sin offisielle heimeside 
 Kevin Federline sin offisielle Myspace-side
 Kevin Federline sin fanklubb 

Britney Spears
USA-amerikanske musikarar
Folk frå California
USA-amerikanske rapparar
Dei sentrale bøhmiske fjella

Dei sentrale bøhmiske fjella (tsjekkisk České středohoří, tysk Böhmisches Mittelgebirge) er ei fjellkjede i Nord-Böhmen i Tsjekkia. Fjelltoppane har vulkansk opphav, og den høgaste toppen er Milešovka (836 m). Ryggen er om lag 80 km lang, og elva Elbe kryssar gjennom ho.

Ein kan krysse fjella på motorveg D8 mellom Praha og Dresden. 

Fjellkjeder i Tsjekkia
Elbsandsteingebirge

Elbsandsteingebirge (tsjekkisk Labské pískovce) er ei fjellkjede på grensa mellom bundesrepublikken Sachsen i søraustlege delar av Tyskland og Tsjekkia. Namnet kjem av sandsteinen som vart skoren ut av elva Elbe.

Fjella er eit populært turistområde med blant anna fleire kurbad. I 1730 vart det oppdaga jern- og svovelhaldige kjelder i Bad Schandau, og det vart oppretta ein kurstad og bygningar med symjebasseng.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Elbe Sandstone Mountains» frå ,  den 20. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 
 Sachsen-Sveits 

Mittelgebirge
Fjellkjeder i Tsjekkia
Fjellkjeder i Tyskland
Hostýnsko-vsetínská hornatina

Hostýnsko-vsetínská hornatina er ei relativt låg og flat fjellkjede i Tsjekkia. 

Fjella er dekte av granskog. Det mest vitja området er dalen Rožnovská Bečva, som ligg like nord for fjellkjeda med landsbyane Valašské Meziříčí og Rožnov pod Radhoštěm, og dalen Vsetínská Bečva i sør med landsbyen Vsetín.

Hostýnsko-vsetínská hornatina er ein del av Vest-Karpatane, og er delt i to av elva Bečva. Dei to områda er den lågare austlege delen Hostýnské vrchy og den høgare vestlege delen Vsetínské vrchy, som er ein del av det verna naturområdet Beskydy. Fjella består stort sett av flysj, og dette gjer fjellsidene forholdsvis ustabile slik at jordras ikkje er uvanleg i området. Det høgaste punktet i fjellkjeda er Vysoká på 1  024 meter, og ligg i den austlegaste delen av fjellkjeda.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Hostýnsko-vsetínská hornatina» frå ,  den 20. mars 2007.  

Fjellkjeder i Tsjekkia
Sophus Kahrs

Sophus Buck Kahrs () var ein norsk hirdmann og frontkjemparoffiser under andre verdskrigen.

I 1934 meldte Kahrs seg inn i Nasjonal Samling. Han blei også med i Hirden, og var frå 1936 medlem i NS Kamporganisasjon. Under andre verdskrigen blei han løytnant, og ei stund fungerande bataljonssjef i den norske skijegerbataljon (1944) som deltok i krigen på tysk side. Før dette blei han send til Austfronten som troppsførar og kompanisjef ved Leningrad, i Den norske Legion. For innsatsen sin i 1944 i Karelen blei han tildelt Jernkrossen av 1. klasse. Kahrs var ved krigens slutt leder for Førergarden, Vidkun Quislings livgarde.

I landssvikoppgjeret etter krigen blei Kahrs dømt til 10 år straffarbeid og 19 års fengsel. 3. juli 1947 rømte han, saman med tre andre, frå Espeland fangeleir. I lag med ti andre landssvikdømte flykta han til Sør-Amerika med båten «Solbris» i 1947.  I Brasil vart han halden igjen av styresmaktene i nesten eitt år før han fekk reise vidare til Buenos Aires i Argentina, der han vart buande livet ut.

Kjelder 

Delar av denne artikkelen bygger på «Sophus Kahrs» frå ,  den 16. januar 2019.  
 
Nordmenn frå andre verdskrigen
Medlemmar av Nasjonal Samling
Norske Waffen-SS-offiserar
Nordmenn dømde for landssvik
Jernkrossen (1939)
Folk frå Bergen
Førargarden

Førargarden var Nasjonal Samling sin personlege vaktstyrke for ministerpresident Vidkun Quisling og partiet sin paradeavdeling frå 1942 til krigens slutt i 1945. Styrken var samensett av 2-4 kompani, det vil seie rundt 150 handplukka frivillige, og var NS-staten sin einaste, faste styrke som bar våpen. Dei to første kompania vart rekruttert frå Hirden. Eit tredje kompani av politisoldatar vart sette opp i våren 1943. Same haust vart eit fjerde kompani oppretta samesett av dimmiterte og kamptrena soldatar.

Førargarden vart leia av sveitførar Per Carlson (20. april 1942–1. april 1944), Sverre Henschien (1944–1945) og sveitførar Sophus Kahrs (februar–mai 1945).

Førargarden bar dei gamle, mørkeblå gardeuniformane med doble beiser i buksene til galla. Til tenestebruk bar garden vanlege grøne uniformer. Begge uniformstypane hadde båtlue. På venstre jakkeerme bar gardistane NS sin kamporganisasjon sitt emblem med ørn og solkross, samt Quisling sine initialar VQ.

Sjå Òg 

 Nasjonal Samling
 Vidkun Quisling
 Hirden

Bakgrunnsstoff 

 Artikkel i Norsk Norsk krigsleksikon

Nasjonal Samling
Skipingar i 1942
Nedleggingar i 1945
Ještěd-Kozákov

Ještěd-Kozákov er ei fjellkjede i Tsjekkia som er ein del av Sudetane. Ryggen er nesten 60 km lang, og ikkje breiare enn 15 km. Ryggen startar ved eit sadelpunkt i nordvest mellom åsane Pískový vrch (547 m) i Lausitzerfjella og Ostrý vrch (514 m), som høyrer til Ještěd-Kozákov. Desse åsane stig gradvis til over 800 meter, og Ještěd er det høgaste punktet med 1 012 m. Ještěd er òg den einaste toppen over 1 000 meter. Ryggen går søraustover, men er delt i to av dei djupe dalane til elvane Mohelka og Jizera. Den siste åsen over 700 m er Kozákov (744 m).

Fjellkjeda består hovudsakleg av kvartsitt og litt sandstein. Nesten heile Ještědryggen fram til Mohelkadalen er dekt av skog. Dei andre delane består av skog, enger og sletter. Mellom anna finn ein bøkeskogar her, ofte verna i form av naturreservat. 

Terrenget passar fint for fjellturar og sykling. Skisport er meir avgrensa på grunn av ustadige snøforhold. Det mest populære område for både utfor og langrenn er sentrert rundt Ještěd.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Ještěd-Kozákov Ridge» frå ,  den 20. mars 2007.  

Fjellkjeder i Tsjekkia
Sudetane
Jizerafjella

Jizerafjella (tsjekkisk Jizerské hory; tysk Isergebirge; polsk Góry Izerskie, òg kalla Izerafjella) er ein del av dei vestlege Sudetane på grensa mellom Tsjekkia og Polen. Den største delen av fjellkjeda er danna av granitt, og enkelte område av basalt. Fjella har fått namnet sitt frå elva Jizera, som har sitt utspring ved den sørlege fjellsida av Smrk. 

Den høgaste toppen er Wysoka Kopa (1 127 m) i Polen. Andre fjelltoppar er Smrk (1 124 m), med eit utkikkstårn, Jizera (1 122 m) og Stóg Izerski (1 107 m).

Områda her kan få svært mykje nedbør. 30. juli 1897 målte vêrstasjonen Nová Louka heile 345,1 mm på eit døger, noko som framleis er rekord i Europa.

Historie 

Dei første busetnadane i området går tilbake til førhistorisk tid. Seinare slo keltiske og germanske stammer, og sorbarar seg ned i dalane. På 1300-talet kom tysktalande kolonistar til området, og byrja å hogge ned urskogen. Permanente busetnadar vart oppretta, og på 1500-talet vart det grunnlagd fleire glasverk her. Glasproduksjonen hadde stor effekt på økosystemet, og urskogen vart gradvis erstatta av rasktveksande gran. Andre viktige industriar var tinngruver, metallurgi og tekstil.

På andre halvdel av 1900-talet vart økosystemet kraftig råka av utslepp frå kraftverk i Zittau-området som brende brunkol. Granskogen vart kraftig redusert, men forholda betra seg etter kommunsimens fall i 1989. Koldagbrot i det tidlegare Aust-Tyskland vart lagt ned, i tillegg til fleire store kraftverk. Reinseanlegg for utsleppa vart installert ved det enorme kraftverket Turów i Bogatynia på den polske sida av elva Lausitzer Neisse.

Turisme 

Jizerafjella er ein populær stad for vintersport, sykling og turar. Ved Bedřichov ligg eit skisenter. Dei internasjonale langrennsløpa Jizerská 50 og Bieg Piastów (i Polana Jakuszycka) føregår her. 

Av landsbyar rundt fjella vinn ein Liberec, Frýdlant v Čechách, Nové Město pod Smrkem, Świeradów Zdrój, Szklarska Poręba, Desná, Tanvald og Jablonec nad Nisou.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Jizera Mountains» frå ,  den 20. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 

 Bilete frå Jizerafjella

Fjellkjeder i Tsjekkia
Fjellkjeder i Polen
Sudetane
Karkonosze

Karkonosze eller Krkonoše (tsjekkisk) er ei fjellkjede i Sudetane i Sentral-Europa. Fjellkjeda vert stundom kalla Dei store fjella (tysk Riesengebirge). Namnet er gamalt, vart nemnd av Ptolemaios, og kan ha urindoeuropeisk opphav. Tydinga av namnet har vorte bevart, og på latin var namnet Gigantei montes.

Fjella strekkjer seg frå nordvest mot søraust og dannar grensa mellom Polen og Tsjekkia. Det høgaste fjellet er Śnieżka (tsjekkisk: Sněžka; tysk: Schneekoppe) med ei høgd på 1 602 meter. Fjellet ligg på den polsk-tsjekkiske grensa og er òg det høgaste i fjellet i Tsjekkia. Store område av Karkonosze er verna gjennom ein nasjonalpark i begge land. Fjella er kjend for skistadane og vert stadig meir populært som eit billigare, og for mange nærmare, alternativ til Alpane.

Viktige landsbyar i Karkonoszefjella er:
 Karpacz, skistad i Polen
 Szklarska Poręba, skistad i Polen
 Špindlerův Mlýn, skistad i Tsjekkia
 Harrachov, i Tsjekkia
 Pec pod Sněžkou, skistad i Tsjekkia
 Przesieka i Polen
 Kowary i Polen

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Karkonosze» frå ,  den 20. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 

 Skiferie i Karkonosze 
 Krkonose-området
 Bilete frå Karkonosze
 Turistinformasjon

Fjellkjeder i Polen
Fjellkjeder i Tsjekkia
Lausitzerfjella

Lausitzerfjella (tsjekkisk Lužické hory, tysk Lausitzer Gebirge) er ei fjellkjede i Sudetane, på den søraustlege grensa av Tyskland og Tsjekkia, aust for elva Elbe, og ei forlenging av Erzgebirge, som ligg vest for Elbe. Lausitzerfjella er sjølv ei forlenging av Sudetane frå Böhmen og Moravia, som er forbunde med Karpatane. Det tilstøytande området i søraust Tyskland heiter Lausitz. 

Den høgaste toppen er Luž (Lausche) på 793 m. Andre fjelltoppar er Pěnkavčí vrch (Finkenkoppe) 792 m, Jedlová (Tannenberg) 774 m, Klíč (Kleis) 760 m, Hvozd (Hochwald) 750 m og Studenec (Kaltenberg) 736 m.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lusatian Mountains» frå ,  den 20. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 

 Bilete frå Lausitzerfjella

Fjellkjeder i Tsjekkia
Fjellkjeder i Tyskland
Sudetane
Dei moravisk-schlesiske Beskidane

Dei moravisk-schlesiske Beskidane (tsjekkisk Moravskoslezské Beskydy) er ei fjellkjede i Tsjekkia med ein mindre del i Slovakia. Ein mindre austleg del av fjella er ein del av det historiske området Cieszyn Silesia. Dei moravisk-schlesiske Beskidane utgjer den største delen av det verna landskapet Beskydy (tsjekkisk: Chráněná krajinná oblast Beskydy eller CHKO Beskydy).

80 % av fjella er dekte av skog, hovudsakleg gran, som i delar av området er kraftig øydelagd av utslepp frå industriområdet Ostrava. Området er ein populær feriestad både om vinteren (Bílá, Pustevny) og sommaren, med senter i landsbyar ved foten av fjella (Frýdlant nad Ostravicí, Frenštát pod Radhoštěm, Rožnov pod Radhoštěm).

Dei moravisk-schlesiske Beskidane er ein del av Vest-Karpatane, og består hovudsakleg av flysj med bratte skråningar (særleg i nord). Det høgaste punktet er Lysá hora med ei høgd på 1 323 meter, og vert rekna som den mest regnfulle staden i Tsjekkia med ein midla årsnedbør på rundt 1 500 mm. Radhošť på 1 129 meter er eit anna velkjend fjell. 

Fjellkjeda er skild frå Dei schlesiske Beskidane i nord av Jablunkovpasset og frå Vsetínské vrchy i sør av elva Rožnovská Bečva.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Moravian-Silesian Beskids» frå ,  den 20. mars 2007.  
 

Fjellkjeder i Tsjekkia
Fjellkjeder i Slovakia
Erzgebirge

Erzgebirge tsjekkisk Krušné hory, engelsk Ore Mountains), som tyder 'Malmfjellet' på norsk, er ei fjellkjede i Tyskland og Tsjekkia. Dei dannar 150 km av grensa mellom dei to landa, og ligg mellom den vestlege grensa av Sachsen og elva Elbe.

Dei vestlegaste delane av Erzgebirge har dei høgaste toppane. Klínovec (1 244 m) på den tsjekkiske sida, og Fichtelberg (1 215 m) på den tyske sida er dei høgaste fjella i fjellkjeda. I vest går Erzgebirge over i dei lågare bayerske Fichtelgebirge. I aust kan ein sjå på Elbe sandsteinsfjell som ei forlenging av Erzgebirge. Aust for Elbe held fjellkjeda fram som Lausitzerfjella. Erzgebirge heller sakte mot nord, der byane Zwickau og Chemnitz ligg ved foten av fjella. Den sørlege sida er derimot svært bratt. 

Erzgebirge var stort sett ikkje folkesett i mellomalderen, og var dekt av tett skog. På 1400-talet vart det oppdaga sølv og tinn i fjellet, og ein grunnla busetnadar som seinare utvikla seg til byar. Namnet kjem frå dei rike mineralkjeldene i fjellet. 

Erzgebirge er vidkjend for sine mange juletradisjonar. Då sølv- og tinnførekomstane forsvann, byrja gruvearbeidarane å sjå seg om etter nye måtar å føde familiane sine på. I tillegg til at ein laga blonder og veveprodukt, byrja innbyggjarane med treutskjering, mellom anna nøtteknekkarar og julepyramidar. Seiffen, aust i fjella, er senteret for produksjon av leiketøy av tre.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Ore Mountains» frå ,  den 20. mars 2007.  

Mittelgebirge
Fjellkjeder i Tsjekkia
Fjellkjeder i Tyskland
Dei schlesiske Beskidane

Dei schlesiske Beskidane (polsk Beskid Śląski, tsjekkisk Slezské Beskydy) er ei av fjellkjedene i Beskidane, som i gjen er ein del av Karpatane i Polen og Tsjekkia. Det meste av fjellkjeda ligg i Polen. Ho er skild frå Dei moravisk-schlesiske Beskidane av Jablunkovpasset.

Fjell 
 Skrzyczne (1 257 m) - det høgaste fjellet
 Barania Góra (1 220 m) - det høgaste fjellet i den polske delen av Cieszyn Silesia
 Czantoria Wielka (995 m) - det høgaste fjellet i den tsjekkiske delen av fjellkjeda. 
 Stożek Wielki (978 m)

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Silesian Beskids» frå ,  den 20. mars 2007.

Bakgrunnsstoff

Fjellkjeder i Polen
Fjellkjeder i Tsjekkia
Fjellkjeder i Karpatane
Sudetane

Sudetane (tysk Sudeten; tsjekkisk og polsk Sudety) er ei fjellkjede i Sentral-Europa. Fjellkjeda strekkjer seg frå austlege område av Tyskland til Polen og Tsjekkia. Det høgaste fjellet er Sněžka (Śnieżka) i Karkonoszefjella på den tsjekkiske-polske grensa, med ei høgd på 1 602 meter. 

Karkonoszefjella har dei siste ti åra fått stadige fleire skituristar, og skistadane her har vorte eit alternativ til Alpane.

Etymologi 
Namnet «Sudetane» kjem frå Sudeti montes, ei latinisering av namnet Soudeta ore brukt i Geographia av Klaudios Ptolemaios (Bok 2, Kapittel 10). Ptolemaios skreiv at dei låg over Gabretaskogen, som plasser dei i Sudetenland. Ptolemaios skreiv på gresk, der namnet var i fleirtal. Det latinske ordet «mons» er derimot maskulint og derfor «Sudeti». Tydinga av namnet er derimot ikkje kjend. Ein hypotese er at det tyder Villsvinas fjell, og at det har opphav i den urindoeuropeiske rota *su-, «gris». Ein kanskje betre forklaring kjem frå det latinske ordet «sudis», som i fleirtal vert «sudes». Dette tyder «ryggradar».

Historie 
Den nøyaktige plasseringa av Sudetane er ikkje klar, og har variert gjennom hundreåra. Det antikke «Sudetenland» gjekk minst så langt som til den nordvestlege grensa av det som i dag er Tsjekkia, og sannsynlegvis lenger nord. Dermed var området ein del av Den herkyniske skogen, som vert nemnd av mange forfattarar i antikken. 

Namnet vart brukt før den andre verdskrigen in det tyske provinsen Sudetenland. Dei etniske tyskarane som budde der vart kalla sudettyskarar. Dei levde tett saman, særleg ved grensene til Böhmen, Schlesien og Sachsen. Dei var etterkomarane av tyske kolonistar frå mellomalderen, som vart invitert av kongar frå Böhmen for å drive jordbruk i dei tidlegare slaviske områda. Adolf Hitler omdefinerte feilaktig omgrepet til å gjelde heile fjellområda i Tsjekkoslovakia, og dermed fekk han sine framtidige fiendar til å godta dei nye tsjekkiske grensene i München-avtalen. Tyskarane tok i mars 1939 resten av Tsjekkoslovakia. Dei tyske innbyggjarane i Tsjekkoslovakia vart etter krigen kasta ut av landet.

Inndeling 

Sudetane vert vanlegvis delt inn i: 
 Aust-Sudetane
 Góry Złote
 Jeseníkyfjella
 Opawskiefjella
 Śnieżnikfjella

 Dei sentrale Sudetane
 Bardzkiefjella
 Bystrzyckiefjella
 Orlickéfjella
 Uglefjella
 Góry Kamienne
 Góry Stołowe

 Vest-Sudetane
 Ještěd-Kozákov 
 Jizerafjella 
 Kaczawskiefjella
 Karkonosze
 Lausitzerfjella
 Rudawy Janowickie

Landsbyar 

Viktige landsbyar i området:
 Zittau (Tyskland)
 Karpacz (Polen)
 Szklarska Poręba (Polen)
 Špindlerův Mlýn (Tsjekkia)
 Harrachov (Tsjekkia)

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Sudetes» frå ,  den 20. mars 2007.  
 

 
Fjellkjeder i Tyskland
Fjellkjeder i Polen
Fjellkjeder i Tsjekkia
Svenska folkpartiet

Svenska folkpartiet, forkorta Sfp, på finsk Ruotsalainen kansanpuolue (RKP), er eit politisk parti i Finland. Det vart grunnlast av Axel Lille i mai 1906. Partileiar sidan 2006 er Stefan Wallin.

Partiet kallar seg «eit frisinna liberalt parti» som eksisterer «for alle som vil arbeida for eit Finland med to levande nasjonalspråk, svensk og finsk.»  Det er medlem i den internasjonale paraplyorganisasjonen Den liberale internasjonale, saman med mellom anna Venstre frå Noreg.

Partiet er representert med 9 representantar i den finske nasjonalforsamlinga (av 200). Ved sist val, 17. april 2011, fekk partiet 4,3 % av røystene. I Europaparlamentet har Svenska folkpartiet eitt medlem, Henrik Lax, som inngår i Alliansen av liberale og demokratar for Europa.

Partiet har vore med i ymse koalisjonsregjeringar samanhengande sidan 1979, med ein eller to ministerpostar, i samarbeid med alle finske parti som har danna regjering sidan då. Partiet har ofte hatt posten som Nordisk samarbeidsminister.

Valresultat ved riksdagsval

Bakgrunnsstoff 
 Partiet sine heimesider på svensk og finsk.

Liberale parti
Sentrumsparti
Finske politiske parti
Skipingar i 1906
Ještěd

Ještěd (tysk Jeschken) er den høgaste fjelltoppen i fjellkjeda Ještěd-Kozákov nær Liberec i Tsjekkia. Dolní Hanychov-området av Liberec ligg like nedanfor fjellet, som har ei høgd på 1 012 meter. På toppen står der eit TV-tårn, som ein kan nå med ei kabelvogn. Tårnet er òg ein restaurant og hotell. Fjellet har òg eit skisenter.

Fjell i Tsjekkia
Klínovec

Klínovec (tysk Keilberg) er eit fjell i Tsjekkia. Med ei høgd på 1 244 m er fjellet det høgaste punktet i Erzgebirge (Krušné hory).

Fjellet ligg nær landsbyen Boží Dar, 4 km nordaust for Jáchymov i omrdået Karlovy Vary. Den årlege middeltemperaturen her er 2,6 °C, og nedbørsnormalen for eit år er 986 mm nedbør. På toppen av fjellet ligg det eit tidlegare hotell og ei radionmast. Nordsida av fjellet er ein populær destinasjon for skientusiastar.

Bakgrunnsstoff 
 Panorama over området
 Webkamera og vêrinformasjon 
 www.klinovec.cz

Fjell i Tsjekkia
Králický Sněžník

Králický Sněžník er òg det tsjekkiske namnet på Śnieżnikfjella i Sudetane

Králický Sněžník, på polsk Śnieżnik eller Śnieżnik Kłodzki (og Glatzer Schneeberg eller Grulicher Schneeberg på tysk) er eit fjell på grensa mellom Tsjekkia og Polen. Fjellet er dekt av snø opp til åtte månader av året, og derfor har fjellet fått dette namnet.

Fjellet er den høgaste toppen i Králický Sněžník-massivet, som igjen er ein del av Jeseníkyfjella. Det ligg mellom landsbyane Králíky og Kladsko Gap, som skil fjellet frå Rychlebyfjella.

Massivet vart danna under tertiærperioden. Sněžník er vasskiljet for tre hav: Svartehavet (elva Morava), Austersjøen (elva Nysa Kłodzka) og Nordsjøen (elva Liptovský).

Mellom 1899 og 1973 stod det eit utkikkstårn av stein på den polske sida av fjelltoppen. Ein statue av ein ung elefant vart reist der det tidlegare låg ei fjellhytte. 

På den tsjekkiske sida vart det oppretta eit verna naturreservat (Národní přírodní rezervace Králický Sněžník ) i 1990.

Kjelder 
Denne artikkelen bygger på «Králický Sněžník - Śnieżnik» frå ,  den 21. mars 2007.

Bakgrunnsstoff 

Fjell i Tsjekkia
Fjell i Polen
Alken

Alken er umetta hydrokarbon som har molekyl med ei eller fleire dobbeltbindingar i karbonkjeda. Dobbeltbindingane gjer at alkena er mykje meir reaktive enn alkana. Dei kan inngå i addisjonsreaksjonar, kan bli oksiderte og kan gjennomgå polymerisasjon.

Formelen for eit alken er CnH2n. Til dømes er eten C2H4 er det enklaste alkenet.

Nokre alken vert nytta til å laga plast som polyeten og polypropen.

Sjå og 
 Alkan
 Alkyn
 Hydrokarbon

 
Funksjonelle grupper
Gudrød Veidekonge

Gudrød Veidekonge var konge i Vestfold og skal ha døydd i 839.

Gudrød var av Ynglingeætta og son av Halvdan den milde. Han var òg kalla den «Storlåtne». 

Gudrød var gift to gonger, først med Alvhild, dotter av kong Alvarin frå Alvheim, og med henne fekk han halve Vingulmark, fortel Snorre Sturlason. Sonen deira er Olav Geirstada-Alv. Etter at Alvhild var daud, bela Gudrød til Åsa, dotter til Harald Granraude i Agder. Harald nekta dette, og Gudrød for med hærskip til Agder og røva Åsa. Harald og sonen hans, Gyrd, fall i slaget. Åsa vart mor til Halvdan Svarte.

Soga fortel at Gudrød vart drepen av skosveinen til Åsa. Dette har Snorre frå Ynglingatal, der det heiter:

Løyn-siger
den løynske tenaren
hennar Åsa vann
yvi kongen,
og på Stivlesunds
seng den gamle
drap han i hel
hovdingen gjæve.

Ein kan elles merke seg at det er likskap mellom dette drapet og skildringa av drapet på langobardarkongen Alboin, fortald hjå Paulus Diaconus. Alboin vart drepen av ein svein som var i teneste hjå dronninga Rosamunda. 

Gudrød sat som konge i Skiringssal i Vestfold.

Halvdan Koht skriv dette om Gudrød:

Gudrød Veidekonge er den fyrste i kongsrekkja som vi har vitnemål um har namnet «konge»; hjå Tjodolv har han elles namnet «den gjævlåtne». I hans dagar, i 843, høyrer vi um at vestfoldingane kom på vikingferd til Frankrike. Tjodolv kallar dronninga hans Åsa, og A. W. Brøgger meiner at det er haugen over henne dei har funne Osebergskipet i. Åsa var etter sogone mor til Halvdan Svarte; men Tjodolv i Ynglingatal fylgjer ikkje denne ættgreina, han fortel i staden som sonen, Olav Geirstadalv, som Gudrød hadde med ei anna kone, og sidan um hans son att, Ragnvald. Hadde han kvede um Halvdan, vilde han vel snautt ha sagt slikt um mor hans. Tjodolv var ikkje hirdskald hjå Harald Hårfagre heller. Norrøne Bokverk, band fire, note.

Ynglingeætta
Halvdan den milde

Halvdan den Milde og Mat-ille var ein konge av Ynglingeætta, far til Gudrød Veidekonge og farfar til Halvdan Svarte. Han var son av kong Øystein av ynglingeætta.

Han sat som konge i Holtar, no Holtan i Borre, og er gravlagd der. Han var gift med Liv, dotter til kong Dag på Vestmar, i dag eigna kring Langesund. Namnet og gravstaden hans tyder på ei lekk til Danmark (Borrestil).

Halvdan skal ha vore konge tidleg på 800-talet, og den fremste kjelda på han skriv seg frå skalden Tjodolv frå Kvine, diktaren av Ynglingatal. Halvdan er òg nemnd i den eldste Noregshistoria, skriven kring 1170. I si omsetjing av denne, noterer Halvdan Koht:

Halvdan den milde... budde etter Tjodolv på garden Holtar og vart gravlagt på Borre, der det endå finst ei heil samling med store gravhaugar... No høyrer vi i frankiske krøniker, at i året 813 var det upprør på Vestfold imot dei danske kongane, og kanskje var det denne kong Halvdan som no gjorde Vestfold sjølvstendigt; Det kann vi ha eit minne um i at Tjodolv kallar mennene hans for "dei som vann siger" (Norrøne Bokverk,) fjerde bandet). 

Etter dei frankiske årbøkene var det ættestrid i Danmark nett på denne tida, sidan kong Hemming nett var avliden, og sønene etter Godfred, kongen før, ikkje var komne til moden alder. I denne arvestriden, der far til Harald Klakk var innblanda, kan kongane i Vestfold ha nytta høvet til å gjera opprør mot Hedeby.

Ynglingeætta