alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Turkmenistan

Turkmenistan er eit land i Sentral-Asia. Det grensar til Afghanistan, Iran, Kasakhstan, Usbekistan og Kaspihavet.

Kommunistpartiet i landet er det einaste tillatne. Presidenten vart dyrka gjennom avbildingar og statuar, medan dei to bøkene hans er pensum i skulen. Reiser og kommunikasjon, til dømes media, er underlagde streng kontroll.

Historie

På 1100- og 1200-talet vart byen Merv ein av dei største byane i verda, med eit innbyggartal på opptil 500.000.

Turkmenistan var eit diktatur fram til desember 2006, då den sjølvutnemnde livstidspresidenten Saparmurat Nijazov døydde. Han styrte landet saman med det tidlegare kommunistpartiet i landet, som er det einaste tillatne.

Klima 
Turkmenistan har eit kontinentalt klima med store daglege og årlege temperatursvingingar. Støv er kanskje det mest alvorlege klimatiske problemet i landet. Kvar vår vert store støvskyer piska opp frå Karakumørkenen. Dei kjem ofte i samband med torevêr som gjev lite eller ingen nedbør. Dei mest støvete områda er dei sentrale områda av Turkmenistan, som kan ha 60 eller fleire slike dagar i året. Sjølv dei sentrale ørkenområda får nokre dagar med lett snø og ein god del overskya vêr. Sjølv om det aldri vert lummert er det overraskande mykje fukt i lufta om sommaren, som elles er så godt som utan nedbør. Den relative fukta fordi temperaturen er høg, og enkelte dagar kan det bli opp i 45 °C. Om sommaren kjem temperaturen sjeldan under 35 °C; om vinteren fell han ofte under -30 °C. Hausten kjem raskt og gjev ei blanding av behagelege temperaturar, mykje sol og lite nedbør. Asjgabat har ein årleg nedbørsnormal på 228 mm, men i ørkenområda kjem det berre kring 80 mm nedbør i året. I fjellstrøka kan det kome kring 300 mm.

Kjelder 
 :en:Turkmenistan
 :en:Politics of Turkmenistan

Bakgrunnsstoff
Turkmenistan. Store norske leksikon
Rosalía de Castro

Rosalía de Castro () var ein spansk diktar og forfattar. Ho var frå Santiago de Compostela i Galicia, nordvest i Spania, og skreiv både på galisisk og kastiljansk (standardspansk).

Forfattarskap 
De Castro er kjend for å ha gjeve ut den første boka på galisisk, diktsamlinga Cantares gallegos den 17. mai 1863. Denne dagen blir feira årleg på dagen for galisisk skrifspråk. Medan ho levde var forfattaren òg ein viktig person i den galisiske romantiske rørsla, saman med Manuel Curros Enríquez og Eduardo Pondal.

Med utgjevinga si heva ho det galisiske språket fram frå gløymselen etter fleire århundre utan at ein hadde brukt det til litteratur.

I tillegg til Cantares gallegos gav ho ut dei diktsamlingane Follas novas på galisisk i 1880, og på kastiljansk La flor. Poesías (1857); A mi madre. Versos (1863), og En las orillas del Sar. Poesías (1884). De Castro skreiv òg romanar på kastiljansk, som El caballero de las botas azules. Cuento extraño (1867).

Livssoge 
Rosalía de Castro var fødd utanfor ekteskap til María Teresa da Cruz de Castro e Abadía den 23. eller 24. februar 1837.

I 1858 gifta ho seg med Manuel Murguía, som var journalist og medlem av det galisiske akademiet. Han hjelpte òg til med redigeringa av bøkene hennar. Frå 1859 til 1877 fekk dei sju ungar saman.

Anna 
Rosalía de Castro var avbilda på 500-pesetas-setlane.

Spanske diktarar
Galisisk språk
Dagen for galisisk litteratur
Galisisk

Galisisk eller galicisk er eit iberoromansk språk som ein snakkar i den autonome regionen Galicia og tilstøytande område i Asturias og Castilla y León, nord i Spania. Det blir tala av 3-4 millionar, ein halv av dei emigrantar til Sør-Amerika. 

Det har nært slektskap med portugisisk, og blir ofte sett på som ein dialekt av dette språket. Men språkbrukarane og dei galisiske styresmaktene ser annleis på det. Dei har ein eigen identitet og har utvikla seg vekk frå portugisisk. Ettersom portugisisk utvikla seg i Galicia, kan det like gjerne vera ein dialekt av galisisk.

Galisisk skrift 
Galisisk har hatt eit eige skriftspåk sidan 1000-talet. I mellomalderen vart
galaico-português sett på som eit kulturspråk, brukt innan dikting og i religiøse samanhengar. Dette gjaldt ikkje berre i Galicia og Portugal, men òg i Castilla, der kastiljansk hovudsakleg var brukt til å skriva prosa.

Etter at portugisisk og galisisk blei skilde, blei språket etter kvart sett på som provinsielt og udanna. Det var lite brukt innan akademi eller skjønnlitteratur før det fekk ein renessanse midt på 1800-talet. Rosalía de Castro blir framleis feira for utgjevinga si i 1863 av ei diktsamling på galisisk. Dagen boka kom ut på, 17. mai, er òg dagen for galisisk litteratur.

Forbod 
Under styret til Francisco Franco, som sjølv var galisar, var alle språk bortsett frå kastiljansk forbodne i landet. Galisisk blei framleis brukt som talespråk på landsbygda, og etter at diktaturet var over i 1975 blomstra det opp igjen.

Bakgrunnsstoff 

 
Språk i Spania
Galicia
Romanske språk
Einskildspråk
Johan B. Hjort

Johan Bernhard Hjort () var grunnleggjar og medlem av det norske nazistpartiet Nasjonal Samling frå 1933 til 1937, då han braut med Quisling. I 1941 blei han arrestert av Gestapo og sendt til Tyskland. Etter å ha sloppe ut dreiv han med motstandsarbeid som redda mange skandinaviske liv.

Etter krigen kjempa Hjort som advokat, mellom anna for kunstnarisk fridom også for kontroversielle kuntnarar, og for dei naturlege rettslege reglane han meinte homoseksuelle hadde. Han var òg leiar for Riksmålsforbundet.

Hjort, Johan Bernhard
Hjort, Johan Bernhard
Hjort, Johan Bernhard
Folk frå Bergen
Internasjonal dag mot homofobi

Internasjonal dag mot homofobi er ein dag arrangert til støtte for homo-, bi- og transseksuelleog for å kjempa mot reglar og haldningar som er imot dei. Han blir feira den 17. mai kvart år, første gong i 2005.

Det er meininga at dagen skal gjera dei som arbeider for desse gruppene synlege, og stimulera til samfunnsdebatt.

Det var franske Louis-George Tin som tok initiativ til dagen, som blir støtta av den internasjonale organisasjonen for lesbiske og homofile (International Lesbian and Gay Association, ILGA). Over 40 land skal observera dagen denne første gongen.

Den første feiringa var femten år etter at Verdas helseorganisasjon strauk homoseksualitet frå lista si over sinnslidingar, og gjorde slutt på over eit århundre med medisinsk homofobi.

Ho hende òg eitt år etter at den amerikanske delstaten Massachusetts gav homofile lov til å gifta seg på lik linje med heterofile.

Internasjonale dagar
Homoseksualitet
Mai
Konstantinopel

Konstantinopel var, frå 330 til 1930 namnet på byen som i dag vert kalla Istanbul i Tyrkia. Før dette heitte byen Bysants eller Bysantium. Namnet har han etter keisar Konstantin I av Romarriket, som flytta hovudstaden i Romarriket hit. 

Etter delinga av Romarriket var Konstantinopel hovudstad i austromarriket, eller det bysantinske riket. Mellom grekarane vart byen berre kalla «i Poli» 'Byen', sentrum i den greske verda og lenge den største byen i Europa. Blant nordbuarar var byen kjent som Miklagard.

Konstantinopel vart hærteke av det 4. krosstoget i 1204 og erobra av dei osmanske tyrkarane i 1453.

Istanbul
Tidlegare tyrkiske bynamn
Busetnader grunnlagde på 300-talet
Sikhar

Sikhar er ei gruppe folk som følgjer religionen sikhisme. Ordet «sikh» (śikṣa) tyder 'følgjesvein' eller 'student' . Sikhane følgjer sikh-guruane, der den siste av dei er den heilage boka Guru Granth Sahib. Etternamnet Singh er svært vanleg for menn og Kaur for kvinner.

Innvigde sikhar tilhøyrer ei gruppe kalla khalsa. Dei er kjenneteikna av «dei fem K-ane»: Uklipt hår (kesh), ein armring av jern eller stål (kara), at dei eit lite sverd (kirpan), kam (kanga) og underbukser (katsjehra). Innvigde menn og nokre kvinner dekkjer håret med ein turban. Viktige verdiar å halda for ein innvigd sikh er å tru på éin gud, rekna berre Guru Granth Sahib som heilag skrift, leva eit ærleg, arbeidsamt og gåvmildt liv, halda seg unna alkohol, røyking og andre rusmiddel og ikkje tru på kaste, urøyrlegheit, magi, astrologi og ulike rituale knytte til andre religionar (særleg hinduisme og islam).

Sikhismen oppstod i Panjab, og dei fleste sikhar har panjabisk opphav og panjabi som morsmål. Det bur i dag rundt 19 millionar sikhar over heile India, men dei er berre i majoritet i Panjab. Store mengder sikhar har migrert til fleire stader i verda, som Storbritannia, USA, Canada, Malaysia og Australia. Det finst også eit mindre tal sikhar av anna opphav enn panjabisk, særleg 
gjennom Harbhajan Singh Yogi sin organisasjon 3HO (Happy, Healthy, Holy).

Sidan sikhane blei undertrykte av det muslimske Mogulriket har religionen lagt vekt på ein krigarkultur som har ført til at sikhar har utmerka seg som soldatar og politifolk både i India og elles i verda. I 2008 var til dømes 10-15 % av alle soldatane og rundt 20 % av offiserane i den indiske hæren sikhar, medan sikhar berre utgjer 1,87 % av folketalet i India. Troppar av sikhar, kjende som Sikh Regiment, kjempa på britisk side i første og andre verdskrigen, og deltok på fleire krigsskodeplassar.

Kjende sikhar
Sikh-guruane
Maharaja Ranjit Singh (1780-1839), grunnleggjaren av Sikh-riket
Manmohan Singh, indisk statsminister
Buta Singh, indisk innanriksminister
Giani Zail Singh, president i India
Surinder Kaur, indisk songar
Khushwant Singh, indisk forfattar
Poonam Dhillon, indisk filmskodespelar
Waris Ahluwalia, indisk-amerikansk filmskodespelar
Narinder Singh Kapany, indisk-amerikansk fysikar
Kamaljit Kaur Sandhu, indisk friidrettsutøvar
Monty Panesar, engelsk cricketspelar
Panjabi MC, engelsk musikar

I Noreg
Prableen Kaur (f. 1993), politikar og skribent

Sjå òg 
 Gurmukhiskrift
 Panjab
 Panjabi
 Sikhisme

Bakgrunnsstoff
Quotes from the Gurus about Who is a Sikh ved sikh.org

Kjelder

The Khalsa, sikhs.org
Famous Sikhs , sikhismguide.org

Denne artikkelen bygger på «Sikhs» frå , og «List of Sikhs» frå  den 12. september 2013.  
 

 
Sikhisme
Panjab
Muslimsk tidsrekning

Muslimsk tidsrekning følgjer hidjra-kalenderen, ein månekalender fastsett av Muhammed. Tidsrekninga byrjar det året Muhammed og følgjesveinane hans drog frå Mekka til Medina (hidjra), år 622 etter vestleg tidsrekning. Etter muslimsk tidsrekning byrja året 1431 kvelden 18. desember 2009 og vil slutta om lag 6. desember 2010.

Det muslimske året er eit reint måneår og inneheld tolv månader som svarar til månesyklusar med utgangspunkt i nymåne. Året er ikkje synkronisert med årstidene, og flytter seg 11–12 dagar i høve til kvart solår.

Månadane heiter:
 Muharram محرّم 
 Safar صفر 
 Rabi' al-awwal (rabī' I) ربيع الأول
 Rabi' al-thani (eller rabī' al-akhir) (rabī' II) ربيع الآخر أو ربيع الثاني
 Jumada al-awwal (jumādā I) جمادى الاولى
 Jumada al-thani (eller jumādā al-akhir) (jumādā II) جمادى الآخر أو جمادى الثاني
 Rajab رجب (eller rajab al murajab) 
 Sha'aban شعبان (eller sha'abān al moazam) 
 Ramadan رمضان (eller ramzān, langt namn ramaḍān al mubarak) 
 Shawwal شوّال (eller shawwal al mukarram) 
 Dhu al-qi'dah ذو القعدة
 Dhu al-hijjah ذو الحجة

Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Islamic calendar» frå , den 7. mars 2009. 
 

 
Kalendrar
2036



Hendingar

Utlandet 
 Sommar-OL 2036 - dei 36. olympiske sommarleikane, vil bli skipa til.

Noreg

Fødde

Døde
2023

2023 (romartal MMXXIII) er eit normalår som byrjar på ein sundag i den gregorianske kalenderen.

Det er erklært internasjonalt år for hirse av SN.

Kjelder
2025



Hendingar

Utlandet

Noreg

Fødde

Døde 

Artiklar utan brødtekst
2037

2037 er eit normalår som byrjar på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.

Hendingar

Utlandet 
I 2007 oppgav NASA at dei ville ha fullført ei bemanna ferd til planeten Mars før dette året.
 I 2010 blei det hevda at bruken av fossile brennstoff i industriland ville vera kraftig redusert innan dette året, til fordel for fornybar energi.

Noreg

Fødde

Døde

Kjelder
2034



Hendingar

Utlandet 
 Vinter-OL 2034 - Dei 27. olympiske vinterleikane skal skipast til.

Noreg

Fødde

Døde
2038



Hendingar

Utlandet 
 Vinter-OL 2038 - Dei 28. olympiske vinterleikane skal skipast til.

Noreg

Fødde

Døde
2040



Hendingar

Utlandet 
 Sommar-OL 2040, dei 37. olympiske sommarleikane, vil bli skipa til.

Noreg

Fødde

Døde
Funksjonalisme i arkitektur

Funksjonalisme, populært kalla funkis, er ei retning innan kunst, arkitektur og industridesign som vart populær på 1920-talet. I Noreg slo funksjonalismen gjennom på 1930-talet. Stilen vert prega av eit forenkla formspråk. Typisk er store flater, rette liner og geometriske former. Ein sentral tanke var at funksjon skulle vera viktigare enn form. Innan byggjeteknikk var det utvikla måtar å byggja større samanhengjande betongflater på. 
Viktige arkitektar innan stilarten i Noreg var Herman Munthe-Kaas og Ove Bang.

Arkitekt Georg Fasting teikna i 1932 telefonkiosken RIKS. Modellen er eit fint døme på funksjonalisme i arkitektur. Kringom i Noreg vart det plassert om lag 9000 slike telefonkioskar, som var viktige i ei tid då den hendige vesle trådlause mobiltelefonen enno ikkje var oppfunne. 

Funksjonalismen sine grunnleggjarar internasjonalt er rekna å vera Le Corbusier og Walter Gropius. I Sverige var Gunnar Asplund ein viktig arkitekt innan funksjonalismen.

Bakgrunnsstoff 
 Nasjonal digital læringsarena om funksjonalisme

Stilartar
Arkitektoniske periodar
Kolonimakt

Ei kolonimakt er eit land, oftast ei stormakt, som har formell kontroll over andre land, som da blir kalla koloniar. Dei fremste kolonimaktene i verdshistoria var Spania, Portugal, Frankrike og Storbritannia. Men også statar som Nederland, Belgia, Italia og Tyskland var kolonimakter. I motsetning til dei nemnte landa, som hadde koloniar i andre verdsdelar, koloniserte stormaktene Russland og Japan nærområda sine. USA var som tidlegare koloni formelt imot kolonialisme (endå dei rådde over Filippinane), og dette landet sin ekspansjon tok derfor i hovudsak form av enten rein erobring av tidlegare indianske og meksikanske område, kjøp frå Russland, eller uformell, men svært reell dominans over andre land, særleg i Latin-Amerika, såkalla nykolonialisme. Kolonialisme og nykolonialisme kan også kallast imperialisme. Imperialismen har ført til mange millionar dødsfall rundt om i verda.

Sjå òg 
 Imperium
 Kolonialisme

Kolonialisme
Koloni

Ein koloni (frå latin colonia, jordeigedom) er eit land eller landområde som er formelt underlagt eit anna, ei kolonimakt. Det finst to måtar ein kan danna ein koloni på, som ofte vert blanda: Ved at nybyggjarar slår seg ned i eit nytt område, eller ved at styrkar frå kolonimakta tek over landet dei vil ha med makt.

Mange store statsdanningar i historia har hatt koloniar, og nokre av dei baserte rikdommen sin på dei. Dette gjaldt til dømes Romarriket og Det britiske imperiet. 

Då Europa fekk auga opp for resten av verda, førte det raskt til at fleire land skaffa seg koloniar der dei kunne. Dei fleste koloniane fanst i sør, i Latin-Amerika, Afrika og Asia. Det er få koloniar igjen, men den uformelle dominansen og økonomiske utnyttinga ein kallar nykolonialisme finst framleis. 

Mange koloniar måtte føre væpna kamp for å bli frigjort frå kolonimaktene, såleis mellom andre Algerie og Kenya. Kolonimaktene tok i bruk grufulle verkemiddel for å halde dei koloniserte nede, også under frigjeringskampane etter andre verdskrigen.

Sjå òg 
 Leopold II av Belgia
 Det britiske imperiet

Kolonialisme
Busetnader
Folkerett
Imperialisme

Imperialisme er ei nemning vanlegvis bruka om eit lands politikk for dominans over og/eller økonomisk utnytting av andre land eller territorier. Dette kan skje direkte gjennom territorial erobring eller indirekte gjennom politisk og/eller økonomisk kontroll. Imperialisme er ofte brukt som nemning på ein politikk for å opprette koloniar og for å dominere andre land - også land i andre verdsdelar enn heimlandet. Det britiske imperiet bestod av koloniar i alle verdsdelar, derfor sa dei «The sun never sets on the British Empire». Mange andre europeiske land var også kolonimakter.

Ein tidleg imperialisme og opphavet til nemninga var Romarriket, det romerske imperiet, i antikken. 

Etter at dei formelle koloniane blei sjølvstendige, ofte etter blodige krigar der kolonimaktene brukte alle middel for å slå ned dei nasjonale oppstandane, er nykolonialisme den typiske forma for imperialisme. 

Nykolonialisme inneber at land er formelt sjølvstendige, men reelt dominerte både politisk og økonomisk. Dette har til dømes lenge kjenneteikna forholdet mellom USA og mange land i Latin-Amerika. At desse landa har vore formelt sjølvstendige, har ikkje hindra både indirekte og svært direkte USA-amerikansk intervensjonisme. Det er frå somme hald hevda at kapitalistisk globalisering på mange måtar er eit framhald av nykolonialismen. Det er også stilt spørsmål om angrepskrigen mot og okkupasjonen av oljelandet Irak kan sjåast i ein slik samanheng.

Imperialisme er også nemninga på det synet som går på at europeiske land har ein siviliserande misjon overfor land i andre verdsdelar. 

I nyare tid har det også vore forsøk på å kritisere ein meir kulturell form for imperialisme, og då først og fremst den globale spreiinga av amerikansk kultur.

I marxistisk teori blir gjerne imperialisme knytt til Lenins påstand om at imperialismen er «kapitalismens høgaste stadium». Imperialismen blir, ut frå denne teorien, drive fram av monopoliseringa av kapitalen i heimlandet som fører til auka konkurranse om ressursar og marknader verda over.

 
Politisk filosofi
Filosofiske konsept
Kolonialisme
Marxisme
Politiske system
Ruth

Rut, Rutt og Ruth er mest kjend og brukt som eit bibelsk kvinnenamn med hebraisk bakgrunn. Det finst òg som mannsnamn og slektsnamn, då gjerne med norrønt opphav. Variantar av kvinnenamnet er portugisisk Rute og dei engelske kjælenamna Rue og Ruthie.

Namnet er blitt mykje brukt i både jødisk og kristen namnetradisjon. 
Ruth var eitt av dei ti mest brukte namna i USA mellom 1900 og 1930.

Rut har namnedag i Noreg den 28. november og i Sverige den 4. januar. Ein feirar Ruth i Danmark den 8. august og i Frankrike den 2. oktober.

Rut i Bibelen
Historia om Rut, som valde eit jødisk liv sjølv om det førte med seg armod og utlegd, blir fortald i Ruts bok. Den hebraiske tydinga av namnet er noko uklar, men det tyder truleg venn, vennleg eller ei som følgjer.

Norrønt Rut 
Det norrøne mannsnamnet Rut tyder 'bukk'. I soga om Olav den heilage høyrer me om ein Rut frå Viggja som blir slakta som ein bukk på heilag-Olav sine ordre.

Stadnamn og slektsnamn 
Rut og Ruth er begge engelske slektsnamn. Rut er òg blitt brukt som ein namnedel i engelske stadnamn, som grevskapet Rutland i Midlands og det oppdikta grevskapet Rutshire i bøker av Jilly Cooper.

Kjende namneberarar 

 Ruth Gordon (1896–1985), amerikansk skodespelar og manusforfattar
 Ruth Smith Nielsen (1913–1958), færøysk målar 
 Ruth Maier (1920–1942), austerriksk-jødisk flyktning til Noreg
 Ruth Roland (f. 1960), norsk grafikar
 Ruth Lillegraven (f. 1978), norsk diktar

 Ruth Rendell, amerikansk forfattar (løyndenamn for Barbara Vine)
 Rut Tellefsen, norsk skodespelar

Kjelder 

 Rut i soga om Olav den heilage

Bakgrunnsstoff 

Kvinnenamn
Førenamn av hebraisk opphav
Norrøne førenamn
Søtvierfamilien

Søtvierfamilien (Solanaceæ) er ein plantefamilie i ordenen Solanales. Han omfattar rundt 2 000 artar fordelt på 95 planteslekter. Han gjev oss mange viktige grønsaker, som potet, tomat og aubergine. Dei fleste artane i familien er giftige, men til dømes potetknollen inneheld lite giftstoff og kan etast etter koking. Hageplantane petunia og japansk lykt, frukta physalis og tobakk kjem òg frå søtvierfamilien.

Kjente slekter 
 belladonna (Atropa)
 engletrompeter (Brugmansia)
 chilipepar (Capsicum)
 piggepler (Datura)
 bulmeurter (Hyoscyamus)
 alruner (Mandragora)
 tobakkar (Nicotiana)
 Petunia
 Physalis
 trompetblomster (Salpiglossis)
 galnebær (Scopolia)
 søtvier (Solanum)

Bakgrunnsstoff 

 
Plantefamiliar
Solanales
Giftige plantar
Ruts bok

Ruts bok, òg kalla Megillat Rut () i jødedommen, er ein del av Bibelen, den jødiske Tanákh og det kristne Gamle testamentet.

Handlinga 
Boka fortel om Rut og Orpa, moabittiske kvinner som var gifte med dei jødiske brørne Mahlon og Kiljon. Svigermor deira var Naomi. Etter at dei alle var blitt enkjer, ville Naomi draga tilbake til Judea, og bad svigerdøtrene om å dra tilbake til familiane sine. Orpa lystra til slutt, medan Rut nekta, for «dit du gjeng, vil eg og ganga, og der du stanar, vil eg og stana; ditt folk er mitt folk, og din Gud er min Gud; der du døyr, vil eg og døy, og der vil eg verta gravlagd. Herren late meg bøta for det både no og sidan um noko anna enn dauden fær skilja meg frå deg!» (Ruts bok 1:16–17). 

I Israel levde dei to eit fattig liv. Rut sørgde for dei med plukka kornaks som var blitt igjen etter skurden. Ho blei lagd merke til av Boas, som eigde åkeren ho gjekk på og òg var i slekt med Naomi. Oppfordra av Naomi gav Rut han tydelege teikn om at ho var interessert i han. Etter ei stund fekk Boas ordna det slik at han kunne gifta seg med Rut, og ho blei slik stammor til mellom anna kong David.

Megillat Rut i jødedommen 
I Tenákh er Megillat Rut ein av dei fem megillót (småe bokrullane) som står i Ketubím (Skriftene), den tredje hovudbolken av Den hebraiske bibelen. Ein les Megillat Rut i synagogen under sjabu‘ót (vekefesten, den jødiske pinsa).

Bakgrunnsstoff 

 Ruths bok i den nynorske 1938-bibelen
Dompap

Dompapen (Pyrrhula pyrrhula) er ein fugl i finkefamilien. Han er om lag 16 cm lang, og veg rundt 21 gram. Fuglen heldt til i Europa og tempererte Asia, hovudsakleg som standfugl, men nokre nordlege fuglar trekk sørover om vinteren.

Namnet «dompap» kjem frå lågtysk dompape med tydinga 'domherre', fordi fjørdrakta minner om draktfargane til ein slik.

Skildring 
Dompapen er lett å kjenna att når ein fyrst får auge på han. Hannen har eit raudt bryst, ei svart hette på hovudet og ein blågrå rygg. Hoa liknar hannen, men har eit gråbrunt bryst. Vengene har gråkvite band hjå båe kjønna. Nebbet er stutt og kraftig med skarpe kantar slik at han kan ta av skalet av frø og knoppar. 

Dompapen liker seg best i nåle- og blandingsskog, men òg i parkar og hagar. Dei byggjer reira sine i buskar og tre der hoa legg ein 4–7 egg.

Arten dannar ingen store flokkar utanfor hekketida og er oftast sett som eit par eller ei familiegruppe.

I kulturen 
Som ein overvintrande, raudfarga fugle er dompapen blitt knytt til jul, og blir framstilt på julekort og som julepynt. Fuglen opptrer i eventyret «Røde og graa dompaper» av Henrik Wergeland og i songen «Du og jeg og dompapen» av Alf Prøysen.

Galleri

Kjelder 
 
Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Røde og graa dompaper av Henrik Wergeland

Fuglar i Noreg
Finkefamilien
Ord frå lågtysk
Jul
Bokfink

Bokfinken (Fringilla coelebs) er ein fugl i finkefamilien. Han er om lag 15 cm lang, og veg rundt 20 gram. 

 
Bokfinken har to tydelege kvite vengeband, og issen og nakken er blågrå. Dei ytste stjertfjøra er kvite, og andletet og brystet er brunraudt. Hoa har ei mørk, grøngrå overside, men på undersida er ho ljosare.

Bokfinken hekkar på same stedet kvart år. Reiret vert bygt i tre og ser ut som ei djup skål som er pynta med mose og lav. Bokfinken hekkar i april–juli og han legg tre til seks egg. Rugetida er 13 dagar, og ungane forlèt reiret etter 13–14 dagar. Bokfinken kan få to kull om året.

Bokfinken er ein av dei vanlegaste fuglane i Noreg.

Trekktilhøve 
Dei fleste bokfinkane flyg ut av Noreg i september-oktober. Nokre få allereie i august. Trekket går mot sør gjennom Danmark, Tyskland, Nederland og Belgia. Nokre overvintrar i desse landa. De fleste flyg vidare frå Belgia til Storbritannia og nokre til Irland. Eit mindretal fuglar flyg beint over Nordsjøen til desse øyane. Nokre norske hekkefuglar reiser sørover for å overvintre i det sørvestlege Europa. Eit fåtal bokfinkar overvintrar i Noreg.
Bokfinkane kjem att i mars–april, og då kjem hannen eit par veker før hoa. Bokfinken har difor fått det latinske namnet coelebs som tyder 'ugift'. Når hoa kjem, jagar hannen sint alle rivalane sine vekk i frå området sitt.

Kjelder 
 Norsk RingmerkingsAtlas, 2006.
Referansar

Bakgrunnsstoff 

Fuglar i Noreg
Finkefamilien