alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Fritz Haber

Fritz Haber () var ein tysk kjemikar. Haber fekk Nobelprisen i kjemi i 1918 for arbeidet sitt med utviklinga av syntetisk ammoniakk, eit produkt viktig for kunstgjødsel og eksplosiv. Saman med Carl Bosch utvikla Haber Haber-Bosch prosessen for framstilling av ammoniakk. 

Under første verdskrig arbeidde Haber med utvikling av klorin og andre giftgassar, noko som la grunnlag for ei kjemisk krigføring. Trass i dei store bidraga sine til tysk krigsinnsats, vart han tvinga til å flytta frå Tyskland i 1934, men døydde kort tid etter. Haber hadde jødisk bakgrunn, og nazistane sette mykje inn på å forfylgja jødane.

Bakgrunnsstoff 
 Nobel e-Museum - Fritz Haber
 Charles Daniel, Master mind: the rise and fall of Fritz Haber, the Nobel laureate who launched the age of chemical warfare (New York: Ecco, 2005), ISBN 0-06-056272-2

Tyske jødar
Tyske kjemikarar
Nobelprisen i kjemi
Jødiske nobelprisvinnarar
Tyske nobelprisvinnarar
Jaroslavl

Jaroslavl (russisk Ярославль) er ein by sentralt i Russland og hovudstad i Jaroslavl oblast. Byen har 635 600 innbyggjarar (2002). Byen ligg ved elva Volga, om lag 280 kilometer nord for Moskva. Det gamle sentrumsområdet av byen vart i 2005 erklært som verdsarvstad av UNESCO. Jaroslavl er ein av byane i den såkalla gylne sirkelen av russiske mellomalderbyar.

Jaroslavl skal ha blitt grunnlagt i 1010 av Jaroslav den Vise for å forsvara Kievriket mot trugsmål nordfrå. Han er fyrste gongen nemnt i 1071. I 1218 vart Jaroslavl senter for eit uavhengig fyrstedøme. I 1238 vart byen erobra og plyndra av mongolane. Det uavhengige fyrstedømet Jaroslavl vart i 1463 oppslukt av det ekspanderande fyrstedømet Moskva. På 1600-talet var byen den nest største i Russland, og under den polske okkupasjonen av Moskva i 1612 fungerte Jaroslavl som hovudstad. Under den russiske revolusjonen kom byen under sovjetisk kontroll allereie i oktober 1917. I juli 1918 vart eit kontrarevolusjonært opprør slått hardt ned av bolsjevikane. Frå 1936 er byen senter for Jaroslavl oblast.

I dag er Jaroslavl eit viktig industrisenter. Her finst mellom anna petrokjemisk fabrikk, dekkfabrikk, motorfabrikk og fabrikk for produksjon av syntetisk gummi. I byen er det mange institusjonar for høgare utdanning, Demidov universitet, polyteknisk universitet, Usjinskij pedagogiske universitet, medisinsk akademi og Internasjonalt universitet for handel og ny teknologi.

Byen er eit viktig transportknutepunkt, med fem jernbanelinjer, fire hovudvegar og elvehamn på Volga.

I Jaroslavl står Spaso-Preobrazjenskij-klosteret frå 1500-talet, og fleire 1600-tals kyrkjer.

Fotballaget Sjinnik Jaroslavl (også skrive Shinnik) spelte i 2005 i den russiske eliteserien. Laget har på ny kvalifisert seg for spel i eliteserien i 2008.

Bakgrunnsstoff 

Byar ved Volga
Verdsarv i Russland
Den gylne sirkelen i Russland
Busetnader grunnlagde på 1000-talet
Lama

Lama (Lama glama) er eit pattedyr som høyrer til kamelfamilien. Lamaen har ikkje puklar og vert ofte forveksla med alpakkaen. Dyret vert brukt som lastedyr, fyrst og fremst i Peru.

Lamaene tilhøyrer kamel-slekta, og lama-familien består av alpakka, lama og to andre typar som ikkje er fullt så kjente, guanako og vikunja.
Lama er ein drøytyggar. Lamanane er et partåa klauvdyr, med to tær med neglelignande klauv.

Bakgrunnsstoff 

Kamelfamilien
Ord frå quechua
Ridedyr
Rune Djurhuus

Rune Djurhuus () i Elverum er ein norsk sjakkspelar. 

Han vart utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 1989., og i 1996 vart han som den fjerde frå Noreg utnemnd til internasjonal sjakkstormeister.

Djurhuus lærte å spele sjakk i 6-7 års alderen. I 1980 begynte han å spele i Elverum sjakklubb. Han hadde rask framgang, og vart norsk juniormeister i 1985. Han har sidan den gongen høyrt til noregseliten. 

Djurhuus vart europameister for juniorar i 1991 i Arnhem, framfor blant andre den seinare verdsmeisteren Vladimir Kramnik og seinare stormeister Loek van Vely. 

Prestasjonane som kvalifiserte for stormeister-tittelen kom i følgjande turneringar:
8 poeng på dei første 11 partia i Sjakk-OL (lag-VM i sjakk) i Manila i 1992.
1-2. plass i Gausdal Masters 1994/95 med 7 poeng av 9 moglege. 
1. plass i Gausdal Masters 1995/96 med 7 poeng av 9 moglege. 
Han vart deretter utnemnd til stormeister av verdssjakkforbundet FIDE i 1996. 

Djurhuus har vore ein flittig deltakar i kampen om å bli noregsmeister i sjakk. Han har fire gongar blitt nr 2 (1990, 1994, 2000 og 2003), og fem gongar nr 3 (1988, 1995, 1996, 1998 og 1999), men har til no ikkje klart å gå til topps. 

Han har deltatt på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk) 6 gongar, i åra 1988, 1990, 1992, 1994 og 1996, og så no 2006. Han har eit samla resultat på 26 sigrar, 17 remisar og 19 tap, 34,5 poeng på 62 parti, 55,6 %.

Ved sjakk-EM for lag i Haifa i 1989 vann Rune Djurhuus gullmedalje for beste resultat på 6. bord, med 7 poeng av 9 moglege. 

Djuurhus har pr 1. oktober 2007 ein FIDE-rating på 2452. Dette gir han ein 7-plass av dei norske på FIDE-lista. Rune Djurhuus hadde sin høgaste rating med 2530 frå januar til juni 1997.

Spelestilen til Djuurhus er aggressiv og skarp. Med svart spelar han gjerne kongeindisk mot 1. d4 og siciliansk mot 1. e4. Med kvit opnar han vanlegvis med 1. e4. 

Sidan 1991 har han spelt for Akademisk Sjakklubb Oslo, etter at han begynte å studere informatikk ved universitetet i Oslo. Han har også spelt lagkampar for svenske Skara SS.

Djurhuus skriv sjakkspalta i Aftenposten. Han har også ei av dei mest omfattande nettsidene på norsk med sjakkstoff, Stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider

Bakgrunnsstoff 
 Rune Djurhuus sine beste parti på www.chessgames.com
 Rune Djurhuus sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
 Omtale av Rune Djurhuus på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider. 
 Rune Djurhuus sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

Kjelder 
Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

Fotnotar 

Norske sjakkspelarar
Stormeistrar i sjakk
Folk frå Elverum
Junior-noregsmeistrar i sjakk
Sjakkolympiadedeltakarar
Thomas Alsgaard

Thomas Alsgaard () er ein norsk skiløpar frå Lørenskog. Han fekk det store internasjonale gjennombrotet sitt under OL i 1994 på Lillehammer, då han vann tremila med stor margin til dei næraste løparane. Etter endt karriere som skiløpar har Alsgaard så vidt vore innom ei karriere som rallyførar og vore langrennstrenar for landslaget i skiskyting. I tillegg har han vore assistenttrenar for det svenske langrennslandslaget, under Inge Bråten.

Heile barndommen sin budde Alsgaard på Flateby i Enebakk.

Merittar

Olympiske leikar 
 Gull (30 km fri teknikk 1994, 15 km jaktstart 1998, 2 x 10 km jaktstart 2002, stafett 1998 og 2002)
 Sølv (stafett 1994)
 5. plass (10 km klassisk 1998)

Verdsmeisterskap 
 Gull (stafett 1995, stafett 1997, stafett 2001 og 2003, 15 km jaktstart 1999 og 30 km klassisk fellesstart 2003)
 Sølv (30 km fri teknikk og stafett 1999)
 Bronse (30 km fri teknikk 1997)

I 2001 vart Alsgaard tildelt Holmenkollmedaljen saman med Bente Skari og Adam Malysz.

Norske langrennsløparar
Folk frå Enebakk
Olympiske meistrar for Noreg
Vinnarar av Holmenkollmedaljen
Norske deltakarar under vinter-OL 1994
Norske deltakarar under vinter-OL 1998
Norske deltakarar under vinter-OL 2002
Norske Skal vi danse-deltakarar
Tusenårsstad

I samband med markeringa av overgangen til 2000-talet vart det bestemt at fylka og kommunane skulle velje seg ut kvar sin fylkesvise/kommunale tusenårsstad.

Fylkestusenårsstadene 
Utgangspunktet for Kultur- og kyrkjedepartementet, som står bak idéen om tusenårsstadene, var at det skulle vere ein tusenårsstad i kvart fylke, og at desse skulle vere på plass innan år 2005. Dette skulle også vere ein del av markeringa av hundreårsfeiringa for unionsoppløysninga i 1905. 

Målet for fylkestusenårsstadene er å bidra til at anlegg, institusjonar, kulturmiljø, naturområde og liknande av stor historisk, kulturell eller miljømessig verdi blir teke vare på og markerte på ein særskilt måte. 

Tusenårsstadene skal ha ei nasjonal, kulturell og miljømessig betydning som peikar ut over det enkelte fylke. Dette målet seier noko om kva som gjer ein stad til tusenårsstad i fylket og kvifor ein ynskjer å gje staden denne statusen.

Retningslinene for å velje stad vart fastsette av Kultur- og kyrkjedepartementet og det blei også gitt statleg støtte til tusenårsstadene.
Det var eit vilkår at staden skulle ha noko ved seg som har betydning for heile nasjonen. Slik vil t.d. høvdingsetet Avaldsnes i Rogaland mellom Nordvegen Historiesenter markere Harald Hårfagre si samling av dei mindre høvding- eller kongerika til eit kongedømme. Eidsvoll 1814 - Rikspolitisk senter på Eidsvoll i Akershus vil markere den demokratiske styringsforma i landet. Stader som Avaldsnes, Eidsvoll og Petter Dass-museet på Alstahaug er fylkestusenårsstader nettopp fordi dei peikar ut over det lokalsamfunnet og det fylket kor dei er lokaliserte. 

Det var to hovudtiltak som staten la vekt på i sin målsetjing med tusenårsstadene:
 Ta vare på
 Markere

Ta vare på ved å sette i stand bygningar og kulturlandskap, oppgradering og gjere staden lett tilgjengeleg for publikum. 

Tusenårsstadene skulle også markerast med eit fysisk tiltak, som til dømes ei minneplate, ein skulptur eller ein bygning. Andre markeringar kunne vere aktivitetar og arrangement.

Oversikt over fylkestusenårsstadene

Kommunetusenårsstadene 
Kommunane vart tildelt 119 500 kroner frå arrangørselskapet Tusenårsskiftet-Norge 2000 AS i økonomisk støtte.

Arrangørselskapet var eit heileigd statsaksjeselskap som hadde som oppgåve å førebu og gjennomføre markeringa av nytt tusenår og hundreårsjubiléet for unionsoppløysninga i 1905.

Bakgrunnsstoff 
 På Bokmålswikipediaen finst ein fin oversikt over kommunetusenårsstadene som stadig blir forbetra.

 Tusenarssted.no 
 Hundreårsmarkeringa

 
Lister
Kulturminne i Noreg
2000 i Noreg
Landsforeininga for Hjarte- og Lungesjuke

Landsforeininga  for hjarte- og lungesjuke (fork. LHL) vart stifta i 1943 som Tuberkuløses Hjelpeorganisasjon (THO). Organisasjonen var meint som ein interesseorganisasjon for pasientar råka av tuberkulose. Organisasjonen kjempa for ei rekkje helsereformar blant anna innføring av ei ny lov, Tuberkuloselova. Etter dette gjekk tal på dødsfall grunna tuberkulose ned. I Noreg reknar ein etterkvart den tidlegare folkesjukdommen som nærast utrydda. I 1961 skifta THO namn til Landsforeininga for hjarte- og lungesjuke.

Bakgrunnsstoff
 http://www.lhl.no

pulmonologi
kardiologi
Skipingar i 1943
1943 i Noreg
Einar Gausel

Einar Johan Gausel () er ein norsk sjakkspelar. 

Einar Gausel vart utnemnd til Internasjonal meister i sjakk (IM) i 1988. Han vart utnemnd til stormeister i 1995, som den tredje frå Noreg som oppnådde denne tittelen. Einar Gausel vann Noregsmeisterskapen i sjakk i 1992, 1996 og 2001.

Einar Gausel har spelt heile 7 sjakk-olympiader (lag-VM i sjakk) for Noreg, i 1988, 1990, 1992, 1994, 1996, 2002 og 2006. I tre av dei, 1992, 1994 og 2002, spelte han på første bord. I desse 7 turneringane spelte han til saman 75 parti, og skåra 40,5 poeng etter 26 sigrar, 29 remisar og 20 tap, 54,0 %. 

Einar Gausel spelar helst solide og posisjonelle stillingar.

Til dagleg er han sjakkspaltist i Dagbladet.

Einar Gausel er medlem i Oslo Schakselskap.

Bakgrunnsstoff 
 Einar Gausel sine beste parti på www.chessgames.com
 Einar Gausel sine parti i Noreg hos NorBase
 Omtale av Einar Gausel på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
 Einar Gausel sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE

Kjelder
Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

norske sjakkspelarar
stormeistrar i sjakk
Noregsmeistrar i sjakk
Berge Østenstad

Berge Østenstad () er ein norsk sjakkspelar. 

Han vart stormeister i sjakk i 2003, som den sjette norske sjakkspelaren. Østenstad har vunne åtte noregsmeisterskap i sjakk, fleire enn nokon annan: I åra 1984, 1990, 1994, 1997, 1999, 2003, 2004 og 2011. Han har dermed ei rekke med kongepokalar. Simen Agdestein har sju noregsmeisterskap. Berge Østenstad oppnådde tittelen internasjonal meister i 1987.

Berge Østenstad kvalifiserte seg for stormeister-tittelen ved gode turneringsresultat på Gausdal og i Biel i 1990. Kravet om å oppnå 2500 i FIDE-rating klarte han i 1991. Det tok deretter ein del år før han klarte det naudsynte tredje resultatet, som kom i ei turnering i Göteborg i 2003.

Berge Østenstad har deltatt 3 gongar på det norske landslaget i sjakk-OL (lag-VM i sjakk), i åra 1984, 1990 og 2004. Han har eit samla resultat på 10 sigrar, 9 remisar og 10 tap, 14,5 poeng på 29 parti, 50,0 %.

Berge Østenstad blei junior-noregsmeister i sjakk i 1983. Berge Østenstad spelar for Asker sjakklubb.

Kjelder 
Victor Hansen «Vår neste stormester», Norsk sjakkblad nr. 1 2003, side 4
Øystein Brekke: Norges sjakkforbund 75 år 1914-1989, Norges Sjakkforbund 1989, ISBN 82-991916-0-2
Øystein Brekke: Norske sjakktrekk. Norges Sjakkforbund 100 år 1914-2014, Norges Sjakkforbund 2014, ISBN 978-82-991916-2-3
Olimpbase, database over sjakk-olympiadar mv

Bakgrunnsstoff 
 Berge Østenstad sine beste parti på www.chessgames.com
 Berge Østenstad sine sjakkparti i Noreg hos NorBase
 Omtale av Berge Østenstad på stormeister Rune Djurhuus sine sjakksider 
 Berge Østenstad sin rating hos verdssjakkforbundet FIDE
 Eit intervju med Berge Østenstad 10.2.2003

Fotnotar  

Norske sjakkspelarar
Stormeistrar i sjakk
Noregsmeistrar i sjakk
Kongepokalvinnarar
Junior-noregsmeistrar i sjakk
Sjakkolympiadedeltakarar
Den gylne sirkelen i Russland

Den gylne sirkelen i Russland (russisk Золотое кольцо России, Zolotoje koltso Rossii) er ei nemning på ei gruppe av russiske mellomalderbyar i området nord for Moskva. Her kan ein på eit relativt lite område vitja mange historiske byar med arkitektoniske skattar frå den russiske mellomalderen som kyrkjer, kloster og festningar. Kva byar som vert nemnde som del av den gylne sirkelen varierer, men omfattar iallfall Pereslavl-Zalesskij, Rostov, Jaroslavl, Kostroma, Ivanovo, Suzdal, Vladimir, Rybinsk, Uglitsj og Sergijev Posad. Moskva sjølv vert òg av og til rekna med.

Opphav
I 1967 reiste kunsthistorikaren og journalisten Jurij Bytsjkov gjennom byane i Vladimir oblast for å skriva ein serie reiseartiklar. Den siste byen han vitja var Jaroslavl, så ruten hans tok form av ein sirkel. Seinare publiserte han reisedokumenta sine under tittelen «Den gyldne sirkelen».

Byer som inngår i gylne sirkelen er:
 Aleksandrov
 Bogoljubovo
 Gorokhovets
 Gus-Khrustalnyj
 Ivanovo
 Jurjev-Polskij
 Jaroslavl
 Kaljazin
 Kidjeksja
 Kostroma
 Moskva
 Murom
 Palekh
 Pereslavl-Zalesskij
 Pljes
 Rostov Velikij
 Sergijev Posad
 Suzdal
 Tutajev
 Uglitsj
 Vladimir

Kjelder

 
Gylne sirkelen i Russland
Mikhail Kasianov

Mikhail Mikhajlovitsj Kasianov () er ein russisk politikar. Han var statsminister i Russland frå 2000 til 2004.

Kasianov vart fødd i byen Solntsevo i Moskva oblast. Han er utdanna ingeniør og økonom. Frå 1978 til 1990 jobba han for Gosplan, den statlege planleggingskomitéen i Sovjetunionen, som hadde som oppgåve å utarbeida femårsplanar for den sovjetiske økonomien. Frå 1990 til 1999 jobba han først i økonomidepartementet og så finansdepartementet i den russiske føderasjonen.

I 1999 vart Kasianov finansminister i Russland. Då Vladimir Putin vart president vart Kasianov statsminister. I februar 2004, ikkje lenge før presidentvalet, vart han avsett som statsminister av Putin.

I 2005 erklærte Kasianov at han aktar å stilla som presidentkandidat ved valet i 2008 i opposisjon til Putin sin kandidat. Han sa òg at han kunne koma til å trekkja kandidaturet sitt dersom den demokratiske opposisjonen samla seg bak ein annan kandidat. Etter dette starta påtalemakta etterforsking av korrupsjonsskuldingar mot Kasianov frå tida då han var statsminister.

I desember 2007 vart Kasianov nominert som kandidat til presidentvalet. 26. desember trekte den andre kandidaten frå den liberale opposisjonen, Boris Nemtsov frå Unionen av høgrekrefter, sitt kandidatur til fordel for Kasianov. Kasianov var dermed den einaste liberale opposisjonskandidaten til presidentvalet i 2008. For å få godkjent kandidaturet sitt måtte han samla inn og få godkjent 2 millionar underskrifter. 16. januar 2008 leverte han inn 2 220 000 underskrifter til den sentrale valkommisjonen. 27. januar erklærte valkommisjonen at 13 % av underskriftene var falske, og avviste Kasianov sitt kandidatur. Kasianov skulda president Putin sjølv for å ha stått bak vedtaket, og oppmoda til boikott av presidentvalet.

Kjelder 

Russiske politikarar
Russiske regjeringsleiarar
Vekeblad

Vekeblad er eit blad som kjem ut ein gong i veka. Mange typiske vekeblad kjem ut på glansa papir og inneheld kjendis- og anna småstoff. Tradisjonelt har slike vekeblad gjerne retta seg mot kvinner. Andre vekeblad, ofte kalla vekeaviser, kan vera orienterte mot nyhende og kommentarar.

Nokre norske vekeblad med kjendisstoff er Norsk Ukeblad, Hjemmet og Se og Hør. Nokre vekeaviser med nyheitsstoff er Dag og Tid, Morgenbladet og Ny Tid.

Tidsskrift
Veker
Einmannsblad

Einmannsblad er eit blad skrive av éin mann. 

Dølen, gjeve ut av A.O. Vinje, er eit døme på eit slikt blad.

Journalistikk
Blåmann

«Blåmann» eller «Leitande etter Blåmann» er ein kjend song skriven av Aasmund Olavsson Vinje. Han blei prenta første gongen i Dølen i 1860, som avslutning til artikkelen «Gjeiti».
Diktet blei seinare tonesett av Anne Haavie, og er blitt ein utbreidd norsk barnesong.

«Blåmann» er inspirert av Vinje sine opplevingar som gjetargut. Blåmann og Lykle var verkelege geiter som Vinje hadde eit nært tilhøve til, slik det er skildra i diktet.

Bukken i diktet har inspirert kommunevåpenet til Vinje, heimstaden til diktaren, og gjeve namn til folkemusikkgruppa Blåmann Blåmann og barnebokklubben Blåmann.

Tekst

Bakgrunnsstoff 
 Forlenga original utgåve på aasentunet.no
 Les og høyr Blåmann på vestnorden.no

Kjelder 
 Om originalutgjevinga av diktet på ssb.no 
 Om Anne Haavie som tonesetjar på BlixBlog

A.O. Vinje
1860
Oppdikta geiter
Norske dikt
Norske barnesongar
Den dag kjem aldri

«Den dag kjem aldri» er eit dikt av A.O. Vinje. Diktet blei første gong prenta i tidsskriftet Dølen. Diktet inngår i A. O. Vinjes diktsamling Storegut frå 1866, i den bolken som heiter «Det syng for Storegut».

Det er laga etter mønster av nystevet, og kan karakteriserast som ei nystev-vise, og alle nystevmelodiar er brukelege. Oftast høyrer ein den nystevtonen som det til vanleg er nytta på «Å Ola, Ola, min eigen onge».

Komponisten Klaus Egge har laga ein mykje brukt korsats av songen der han nyttar ein annan av dei tradisjonell nystevtonana. Folketonesongarar bruker gjerne denne teksten, og han er å finne på fleire CD-ar.

Tekst 
Sistelinja i kvart vers blir teken opp att.

Den dag kjem aldri at eg deg gløymer, 
for om eg søver, eg om deg drøymer.
Om natt og dag er du like nær,
og best eg ser deg når myrkt det er. 

Du leikar kringom meg der eg vankar. 
Eg høyrer deg når mitt hjarta bankar.
Du støtt meg fylgjer på ferdi mi,
som skuggen gjeng etter soli si.

Når nokon kjem og i klinka rykkjer,
d'er du som kjem inn til meg, eg tykkjer:
Eg sprett frå stolen og vil meg té,
men snart eg sig atter ende ned.

Når vinden lint uti lauvet ruslar,
eg trur d'er du som gjeng der og tuslar!
Når somt der borte eg ser seg snu,
eg kvekk og trur det må vera du.

I kvar som gjeng og som rid og køyrer,
d'er deg eg ser; deg i alt eg høyrer:
I song og fløyte- og felelåt, 
men endå best i min eigen gråt.

Bakgrunnsstoff 
 Teksten på prosjekt Runeberg
 Tekst og omtale på aasentunet.no
 Teksten i originalortografi i Henrik Jægers Illustrert Norsk Litteraturhistorie frå 1896

A.O. Vinje
Norske dikt
Gjetarbarn

Eit gjetarbarn eller ein gjetarunge, oftast spesifisert som ein gjetargut eller ei gjetarjente, er nemninga på barn som passar på dyr. Dette er ei vanleg form for barnearbeid fordi gjeting er nokså lett arbeid for kvikke ungar.

Gjeting kan likevel vera hardt arbeid og mange gjetarungar har lidd under dårleg vêr og åtak frå rovdyr eller sinte dyreeigar. Samstundes har arbeidet gjeve dei rike opplevingar med dyr og natur.

Gjetarbarn og kultur 
Livet som gjetargut eller -jente er blitt idyllisert av kunstnarar, særleg i romantikken, der dei blei sett på som ein slags naturbarn. Norsk kultur har òg hatt fleire skildringar av gjetarlivet til ungar skildra frå innsida.

Fleire norske forfattarar var gjetarar i barndommen, mellom anna Arne Garborg og A.O. Vinje, som brukte erfaringane til å skriva verk som Haugtussa og «Blåmann».

Det finst gjetargutar i ulike forteljingar, som i fabelen om guten som ropte ulv og Peter i Heidi-romanane av Johanna Spyri.

Gjeting
Barnearbeid
Jordbruksyrke
Tvisyn

Tvisyn er eit omgrep brukt om å ha to synspunkt på ei sak. Omgrepet kan brukast negativt, om å vera usikker og vaklande, eller positivt, om å vera gjennomtenkt og nyansert.
Ordet blir ofte knytt til forfattaren Aasmund Olavsson Vinje. Tvisynet i Vinjes tekstar er i slekt med ironien.

Bakgrunnsstoff 
«Tvisyn» i Nynorskordboka
Heltbergs studentfabrikk

Heltbergs studentfabrikk, eigentleg Heltberg og Reehorst Real- og Latinskole, var ein norsk «studentfabrikk», det vil seia ein skule som førebidde studentar på opptakseksamen ved universitetet. Han blei oppretta av Henrik Anton Schjøtt Heltberg (1806–1873) og Wessel Joachim Andreas Reehorst (1824–1910) i 1846. 

Heltbergs studentfabrikk låg i Kongens gate 5 i Kristiania. Kjende personar som A.O. Vinje, Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson og Jonas Lie gjekk der og kunne bli kjende med kvarandre. Arne Garborg skildrar miljøet i romanen Bondestudentar.

Kjelder 

Tidlegare utdanningsinstitusjonar i Noreg
Skipingar i 1846
Utdanning i Oslo
1846 i Noreg
Husmann

Husmann er ei nemning på ein jordbrukar som leigde eit ikkje særskilt matrikulert (skattlagt) jordstykke av ein gardbrukar. Som motyting måtte husmannen arbeida for gardeigaren, eller betala leige, eller begge delar.

Husmenn utan arbeidsplikt var meir vanleg på Vestlandet («bygselshusmenn»), og stod sosialt sterkare enn arbeidshusmennene på Austlandet. Tilhøvet mellom gardeigaren og humannen kunne verta regulert i ei husmannskontrakt. Om jordstykket (husmannsplassen) var stort nok til å leva av, kunne husmannen verta kalla «husmann med jord». Ein «husmann utan jord» leigde berre eit lite jordstykke, stort nok til å bu på. Ein husmann som berre leigde hus nedmed sjøen vart kalla «strandsitjar». Ein husmann måtte ofte ha anna arbeid for å klara seg, til dømes innan fiskeri eller handverk. Husmannsvesenet i Noreg utvikla seg frå 1600-talet, og hadde ein topp midt på 1800-talet. Husmenn hadde ikkje røysterett før allmenn røysterett for menn vart innført i 1898.

I 1928 kom det ei lov som gav husmennene rett til å kjøpe tomta som huset deira stod på, og utover første halvdel av 1900-talet vart husmannsvesenet avvikla. Dei husmennene som var att på landsbygda, og som ikkje hadde fare derifrå og vorte anleggs- eller industriarbeidarar, fekk då kjøpe ut husmannsplassen og omgjorde han til sjølvstendig småbruk. Det var framleis i mange bygder sosiale og andre skilje mellom (større) bønder og småbrukarar. Skiljet mellom «gard» og «småbruk» kunne i somme bygder gå på om jordbrukaren hadde hest eller ikkje.

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 lokalhistorie.no Hva var en husmann? 
 Digitalskolen; Husmannsvesenet i Norge 1801-1900 

Landbrukshistorie
Norsk arbeidarhistorie
Jordbruksyrke