Romanispråk

Romanispråk er ei grein av dei indoiransk språka med fleire undergrupper, som blir snakka av sigøynarar (roma og sinti).

Utbreiing 

Ein reknar med at romanispråka vert snakka av om lag 40 millionar menneske.  I Europa lever det 10–12 millionar sigøynarar, eller roma, og nesten alle desse kan forstå kvarandre trass i dialektskilnader. Den interne strukturen til romanispråkfamilien er uoversiktleg, det same er kriteria for inndeling i språk og dialekt. Fleire av dei språka som blir snakka i Norden har sine næraste slektspråk i familien i andre delar av Europa.

Grovt sett har dei romanitalande komme til Norden i tre bølgjer. Først kom det romanitalande på 1500-talet, som delte seg språkleg i norsk romani, svensk romani og kaalo, eller kalo finsk romani. Det bur 10 000 roma i Finland, som høyrer til kaale-gruppa. Dei var skild frå roma i Sverige i perioden 1809 fram til 1954 (innføringa av den nordiske passunionen). På slutten av 1800-talet og tiåra framover kom det roma som snakka valakiske romanispråk, kalderasj, lovari og tjurari til Skandinavia. På 1960- og 70-talet kom det roma frå Frankrike, Spania, Polen, Russland, Bulgaria og Jugoslavia, blant anna kalderasj, lovari, arli og romungri. Også krigane på Balkan på 1990-talet førte med seg immigrasjon av roma frå det tidlegare Jugoslavia, m.a. arli, bugurdji og gurbeti. Språk med talarar som har kome i fleire omgangar har vorte styrka med innflytting av nye talarar.

Offentleg status 

I Noreg er både romanés og romani rakripa (norsk romani) sannkjent som historisk minoritetsspråk med same status som kvensk og dei samiske språka. Sverige har sannkjent svensk romani,  finsk romani (kaale), kalderasj, lovari, arli og romungri. Finland har sannkjent finsk romani.

Språkfamilien 

Romanispråka er ein del av den vestlege greina av indoariske språk, i lag med fire andre språkgreiner (domari, khandeshi, gujarati og rajasthani). Romanispråka er sjølv delt inn i fire greiner, balkanromani, sentralromani, nordleg romani, og valakisk romani. Oversynet her byggjer dels på Glottolog, dels på Bijvoet og Fraurud.

 Balkanromani
 Abruzzesisk-Calabrsk-Moliseansk romani
 Arli (Arli-Dolenjski) (også i Sverige)
 Krim-romani
 bugurdji, kovatsjki (Drindari–Kalajdži–bugurdji)
 Sofia-erli
 Prilep-Prizren-Serres
 Pyrgos-Peloponneseromani
 Romacilikanes
 Romano
 Rumelsk romani
 Sepečides
 Serres-Sechidouromani
 Ursári
 Zargari
 Valakisk romani
 Nordleg valakisk
 Cerhari
 Churari
 Egyptisk ghagar
 Kalderasj (også i Sverige)
 Lovari
 Machvano
 Søraustleg ukrainsk valakisk
 Sørleg vlax
 Gurbet-dzambazi
 Kalpazea-filipidzía-xandurja
 Valakia-muntenia-Nordaustlege Bulgaria
 Sentralromani
 Gurvari
 Nordleg sentralromani
 Böhmisk romani
 Austslovakisk romani
 Galisisk romani
 Moravisk romani
 Vestlovakisk romani
 Sørleg sentralromani
 Romungro
 Vend
 Nordleg romani
 Baltisk romani
 Chuxny
 Austleg Latvia-Lithuansk romani
 Nordleg Russsk romani
 Polsk romani
 Kviteusssk romani
 Caló
 Brasiliansk calão
 Katalansk calo
 Galisisk calo
 Portugisisk calão
 Spansk caló
 Nordvestleg romani
 Kalo finsk romani  (Finland, Sverige)
 Sinteromani
 Gadschkene
 Lallere
 Manouche
 Sastike
 Sørleg sinti
 Andre romanispråk
 Skandinavsk romani (Romani rakripa)
 Svensk romani (tavringerromani) (Sverige)
 Norsk romani (Noreg)
 Arkaisk Angloromani
 Valisisk romani

Av desse språka er norsk romani (romani rakripa) snakka i Noreg, og svensk romani i Sverige. Det svenske Språkrådet distribuerer i tillegg materiale på arli, kalderaš, kale, lovara.

Ordtilfang 

Ordtilfanget i dei ulike romanispråka ber sterkt preg av historia til sigøynarane (romfolket). Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei indoariske språka kring Panjab i India.  Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i panjabi og hindi — slik som tala frå éin til fem. Andre vesentlege kjelder er armensk, gresk, slaviske språk, romanske språk og germanske språk. Det finst òg enkelte hebraiske og finske ord i romanés.

Sjå òg 
 Romani rakripa

Kjelder

 Bijovet og Fraurud, Kari 2007: Det romska språket och romsk språkvård i Sverige 2007
 Granqvist, Kimmo 2011: Lyhyt Suomen romanikielen kielioppi ("Ein kort grammatikk for finsk romani"), Kotimaisten kielten tutkimuskeskus, 2011 Verkkojulkaisu ISBN 978-952-5446-69-2

Bakgrunnsstoff 

 European Committee on Romani Emancipation
 Delegation för romska ärenden  – ved det finske Social- och Hälsovårdsministeriet

 *
Indoariske språk
Sigøynarar
Einskildspråk