alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Musefamilien

Musefamilien (Muridae) er ein familie av små pattedyr. Det er litt over 600 artar fordelt på dei 77 slektene i familien. 

Familien er utbreidd i Afrika, Eurasia, Japan, Australia, Tasmania og Mikronesia. I tillegg har menneske spreidd han til Amerika.

Dyra varierer i storleik frå 5-48 cm og 5-1500 g. Dei har lang, oftast naken, hale kledd med skjel. Augene, øyrene og bakføtene er forholdsvis store. Dei er aktive heile året. Dyra er altetarar, men lever for det meste av frø og frukter. 

I Noreg har me artane:
Husmus Mus musculus
Brunrotte Rattus norvegicus
Svartrotte Rattus rattus
Storskogmus Apodemus flavicollis (stor skogmus)
Småskogmus Apodemus sylvaticus (lita skogmus)

Kjelder
 Fotnotar

Bakgrunnsstoff 
Arne Semb-Johansen: Norges dyr:Pattedyrene,Cappelen 1990

 
Gnagarar
Sjiraff

Sjiraff (Giraffa camelopardalis) er eit afrikansk, partåa klauvdyr som tygg drøv. Det finst berre éin nolevande art, men ein reknar med 8–9 underartar. Sjiraffamilien består av sjiraffar og den næraste slektningen deira okapien.

Leveområde 

Sjiraffar finst berre i Afrika, men der er dei utbreidde over eit ganske stort område. Dyra lever på savannane sør for Sahara. Sjiraffen er ikkje rekna som truga, men nokre underartar er sjeldne.

Utsjånad 

Sjiraffen er det høgaste landdyret i verda. Hannane kan verta 4,8 til 5,5 meter høge og vega opptil 1930 kilo, medan hoene vanlegvis er mindre og lettare. 

Sjølv om halsen er ekstra lang, har han sju virvlar, slik som andre pattedyr. Sjiraffane har lange, tynne bein som kan vera over to meter høge. Ryggen skrånar bakover. Skinnet er lyst med flekkar, og dei ulike rasane og underartane kan ha forskjellig mønster. 

På grunn av høgda kunne sjiraffane ha fått problem med blodtrykket. Derfor har dei ein spesiell ventil i kroppen. Denne styrer blodtilføringa. På hovudet har dei to eller fire små, avrunda horn. 

Sjiraffane har ei lang, tynn tunge med mørk farge. Dyra brukar ho til å ta blad av greiner.

Levevis 

Sjølv om sjiraffar vanlegvis er stille, kan dei både laga gryntelydar og ein slags fløytelydar. 

Sjiraffar kan springa fort. Dei er oppmerksame på farar, og kan varsla kvarandre ved hjelp av lydar. Dei kviler gjerne med hovudet mot bakken eller lent bakover mot ryggen, men kan raskt reisa seg opp viss dei vert forstyrra.

Dyra held saman i flokkar som i nokre tilfelle kan bestå av hundre eller fleire dyr. Langt mindre grupper er vanlegare.

Om namnet 

Artsnamnet camelopardalis stammar frå det tidlegare romerske namnet på dyret, der det vart skildra som ein mellomting mellom kamel og leopard. Namnet sjiraff er lånt frå arabisk zurafa som igjen truleg kjem frå eit lokalt språk.

Bakgrunnsstoff 

Sjiraffamilien
Magnesiumoksid

Magnesiumoksid (MgO) er eit oksid av magnesium. Det er eit kvitt, fast stoff med høgt smeltepunkt. Det er eit basisk oksid.

Bruk 

Magnesiumoksid har E-nummer 630 og vert brukt som surleiksregulerande middel. Stoffet vert òg nytta som hjelpestoff i tablettar.

Biologisk rolle 

Stoffet verkar avførande. Sidan det er basisk, kan det brukast mot sure oppstøt. 

Oksid
Magnesiumsambindingar
Orbital

Innan kjemi og partikkelfysikk, er orbital nemninga på dei områda elektronet kan opptre i rundt eit enkelt atom. Tidlegare gjekk ein ut frå at elektrona var partiklar som gjekk i separate baner (en. orbit) rundt atomkjernen på same måte som planetane krinsar rundt sola. Men i kvantemekanikken som skildrar bølge-partikkel-dualiteten til materien, kan partiklar på dette nivået ikkje sjåast som distinkt avgrensa fysiske gjenstandar. I staden vert dei skildra som ei elektronsky med ei romleg fordeling som viser sannsynet for utstrekninga og posisjonen til partikkelen. 

Eit fritt elektron kan gå inn i ein kva som helst energitilstand, medan eit elektron som er bunde til ein atomkjerne berre kan ha diskrete, kvantifiserte energitilstandar og orbitalane er eit uttrykk for maksima i sannsynsfordelinga for desse kvantifiserte energitilstandane.

Orbitalane har namn etter forelda skildringar av linjene som opptrer ved spektroskopi: skarp (skarp), principal (hovud-), diffus, fundamental og g . Desse svarar til respektive bikvantetal: s=0, p=1, d=2, f=3 og g=4.

Orbitalnamn 

Orbitalene får namn på forma:

der X er energinivå gitt ved hovudkvantetalet  (elektronskal), og type er ein liten bokstav som gir orbitalbetegnelse (subskal) og tilsvarar bikvantetalet . y er talet elektron i dette orbitalet.

For eksempel har orbitalet  (uttales «ein-s-to») to elektron, har lågare energinivå (n = 1), og har bikvantetall l = 0. I staden for hovudkvantetalet n = 1, 2, 3, 4, 5 ....., vert i nokre tilfelle bokstavar nytta K, L, M, N, O ..... for elektronskalet.

Partikkelfysikk
Atomfysikk
Kjernekjemi
Kjerrhaukar

Kjerrhaukar er ei biologisk slekt Circus av mellomstore rovfuglar i haukefamilien, Accipitridae.
Kjerrhaukar har ei karakteristisk framferd ved jakt, dei flyg lågt over opne enger, heier, våtmarker eller ørkenar på søk etter små pattedyr, reptil og småfuglar. Dei kan òg ta insekt. 

I Noreg er myrhauk og sivhauk fåtalige som hekkefuglar, enghauk og steppehauk er sjeldne gjestar.

Artslista
Kjerrhaukar i rekkjefølgje etter eBird/Clements Checklist v2019 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler: 

 Sivhauk, Circus aeruginosus, Eurasian Marsh-Harrier, Linné, 1758, (LC)
 Afrikasivhauk, Circus ranivorus, African Marsh-Harrier, Daudin, 1800, (LC)
 Austsivhauk, Circus spilonotus, Eastern Marsh-Harrier, Kaup, 1847, (LC)
 Papuasivhauk, Circus spilothorax, Papuan Marsh-Harrier, Salvadori & D'Albertis, 1875, (LC)
 Australsivhauk, Circus approximans, Swamp Harrier, Peale, 1848, (LC)
 Kvitbuksivhauk, Circus maillardi, Reunion Harrier, Verreaux, 1862, (EN)
 Madagaskarsivhauk, Circus macrosceles, Madagascar Harrier, Newton, 1863, (EN)
 Langvengkjerrhauk, Circus buffoni, Long-winged Harrier, Gmelin, 1788, (LC)
 Prikkjerrhauk, Circus assimilis, Spotted Harrier, Jardine & Selby, 1828, (LC)
 Fynboshauk, Circus maurus, Black Harrier, Temminck, 1828, (EN)
 Bendelmyrhauk, Circus cinereus, Cinereous Harrier, Vieillot, 1816, (LC)
 Myrhauk, Circus cyaneus, Hen Harrier, Linné, 1766, (LC)
 Mørkmyrhauk, Circus hudsonius, Northern Harrier, Linné, 1766, (LC)
 Steppehauk, Circus macrourus, Pallid Harrier, Gmelin, 1770, (NT)
 Praktkjerrhauk, Circus melanoleucos, Pied Harrier, Pennant, 1769, (LC)
 Enghauk, Circus pygargus, Montagu's Harrier, Linné, 1758, (LC)

Kjelder 
Svensson, Lars et al (2011). Gyldendals store fugleguide. Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820.

Bakgrunnsstoff 

Haukefamilien
Fugleslekter

no:Kjerrhauker
ar:طائر الهار
en:Harrier (bird)
eo:Cirkuenoj
gu:પટ્ટાઈ
lt:Lingės
hu:Rétihéjaformák
mn:Хулд
nl:Kiekendieven
ja:チュウヒ亜科
ru:Луневые
ta:பூனைப் பருந்து
tr:Tuygun
Gråhegre

Gråhegre (Ardea cinerea) er ein fugl i hegrefamilien.

Utbreiing 

Gråhegre finst i nesten heile Europa og Asia. I Noreg hekkar han nord til Troms.

Utsjånad 

Gråhegre er ein stor fugl. Han blir 95 cm og 1300-2300 g. Halsen er lang, og fuglen har eit langt, spisst nebb.

Levevis 

Gråhegre lever for det meste av fisk, men tek òg andre smådyr. 

Arten hekkar i koloniar.

Kjelder 
Norsk ornitologisk forening
Miljølære
Referansar

Bakgrunnsstoff 

Hegrefamilien
Fuglar i Noreg
Skyfysikk

Skyfysikk er studiet av dei fysiske prosessane bak danninga og veksten av skyer i tillegg til danninga av nedbør. 

Skyer er bygd opp av mikroskopiske vassdropar (i såkalla varme skyer) eller ørsmå iskrystallar (kalde skyer) eller ei blanding av begge. Desse kondenserer frå vassdamp i lufta. Dette kan berre skje om forholda ligg til rette for det. Når ei sky er danna, kan den løyse seg opp eller tømme ut vatnet som nedbør (regn, snø, hagl osv). Det er derimot fleire faktorar som avgjer kva som faktisk skjer. Skyfysikk prøver å forklare dei fysiske prosessane som ligg bak dette. 

Skyer vert klassifisiert etter høgda dei oppstår i, og utsjånad og eigenskapar. Dei fleste skyene er anten stratiforme (lagdelte) eller cumuliforme (vertikalt utvikla). Så ein har stratus- og cumulusskyer som oppstår i låge høgder (opp til 2 km). Skyer som oppstår i dei høgaste områda av troposfæren har forstavinga cirro i namnet, og her finn ein cirrostratus og cirrocumulus. Skyer i midlare høgder har forstavinga alto i namnet. I tillegg har ein cumulonimbus som strekkjer seg gjennom heile troposfæren, frå eit par hundre meter over bakken og heilt opp til tropopausen. Cumulonimbusskyer vert òg kalla toreskyer, og er skyene som skapar torevêr.

Skyer

de:Wolkenphysik
Amiga Corporation

Amiga Corporation var eit amerikansk føretak som vart danna i 1982 under namnet Hi-Toro. Føretaket er kjend for å ha utvikla Amiga-datamaskinane.

Kjelder

Commodore Amiga
Konkursråka føretak
USA-amerikanske IT-føretak
Skipingar i 1982
Tidlegare datamaskinprodusentar
Nålefiskfamilien

Nålefiskfamilien (Syngnathidae) er ein biologisk familie i ordenen nålefiskar (Syngnathiformes). Familien har to underfamiliar: eigentlege nålefiskar med ca. 200 artar og sjøhestar med 30 artar.

Fiskane i familien har lang kropp. Dei finst i kystområde i Atlanterhavet, Stillehavet og Indiahavet. 

I Noreg finst desse artane:
Tangsnelle Syngnathus typhle
Stor kantnål Syngnathus acus
Lita kantnål Syngnathus rostellatus
Stor havnål Entehurus aequoraeus
Lita havnål Nerophis ophidion
Krumsnuta havnål Nerophis lumbriciformis

Bakgrunnsstoff

Nålefisk

ka:ზღვის ნემსთევზა
Skybrot

Eit skybrot er ei ekstremt kraftig regnbyge, ofte blanda med hagl og torevêr, som vanlegvis ikkje varer lenger enn eit par minutt, men som kan føre til mindre flaumar. Skybrot oppstår frå skyer som har stor vertikal utstrekking (cumulonimbus). Monsunregnet i juli og august fører til mykje vatn i jordsmonnet i Himalaya, og oppstår det då eit skybrot kan resultat vere katastrofalt. 

Rask utvikling av nedbør i cumulonimbusskyer er mogeleg på grunn av ein nedbørsprosess kalla Langmuir, der store dropar veks raskt ved koalesens med mindre dropar som fell seinare. 

I India får ein ofte skybrot når monsunskyene driv nordover frå Bengalbukta eller Arabiahavet mot Himalaya. Dette kan føre til så mykje regn som 75 millimeter i timen. Eit døme på eit slikt skybrot skjedde i Mumbai i juli 2005. Då kom det om lag 950 mm regn på åtte til ti timar. Dette lamma den største byen og det finansielle senteter i India.

Bakgrunnsstoff 

 Bilete: Skybrot med hagl 

Nedbør
Tranefamilien

Tranefamilien (Gruidae)  er ein biologisk familie av store, langbeinte fuglar med langstrekt hals i ordenen tranefuglar, Gruiformes. Familien har 15 artar i fire slekter, ein av desse 15 artane er arten trane, den eurasiske tranearten som òg finst i Noreg i hekketida. I det følgjande er omgrepet traner brukt om familien, ikkje om arten. Traner skil seg frå hegrar ved at traner flyg med halsen utstrekt, ikkje trekt tilbake som hegrar gjer. Det er ikkje nært slektskap mellom traner og hegrar. 

Traner lever på alle kontinent unntatt Antarktis og Sør-Amerika.

Dei fleste traneartane er klassifisert som truga, eller kritisk truga, innanfor utbreiingsområdet sitt. Tidleg lovverk i USA for å verne truga artar var inspirert av situasjonen for trompetartraner i Nord-Amerika.

Dietten er sett saman av ei rekkje element av passande storleik, medrekna smågnagarar, fisk, amfibium og mindre ingrediensar som insekt, korn, bær og planter.

Traner byggjer plattformreir på grunt vatn, og vanlegvis legg dei to egg i kullet. Begge foreldra hjelper til med omsut for ungane, og ungane held seg saman med foreldra fram til neste hekkesesong.

Nokre artar og bestandar av artar gjer fugletrekk over lange avstandar; andre migrerer ikkje i det  heile. Gjennom hekkesesongen lever traner parvise, elles er dei sosiale, og dannar store flokkar.


Artsliste 
Tranefamilien i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.8 frå august 2013 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler.

Slekt Balearica
 Gråkrontrane, Balearica regulorum, Gray Crowned-Crane, EN, Bennett, 1834
 Svartkrontrane, Balearica pavonina, Black Crowned-Crane, VU, Linné, 1758

Slekt Anthropoides
 Jomfrutrane, Anthropoides virgo, Demoiselle Crane, LC, Linné, 1758
 Blåtrane, Anthropoides paradiseus, Blue Crane, VU, Lichtenstein, 1793

Slekt Bugeranus
 Vortetrane, Bugeranus carunculatus, Wattled Crane, VU, Gmelin, 1789

Slekt Grus
 Snøtrane, Grus leucogeranus, Siberian Crane, CR, Pallas, 1773
 Kanadatrane, Grus canadensis, Sandhill Crane, LC, Linné, 1758
 Sarustrane, Grus antigone, Sarus Crane, VU, Linné, 1758
 Brolgatrane, Grus rubicunda, Brolga, LC, Perry, 1810
 Kvitnakketrane, Grus vipio, White-naped Crane, VU, Pallas, 1811
 Trane, Grus grus, Common Crane, LC, Linné, 1758
 Kvithovudtrane, Grus monacha, Hooded Crane, VU, Temminck, 1835
 Trompetertrane, Grus americana, Whooping Crane, EN, Linné, 1758
 Svarthalstrane, Grus nigricollis, Black-necked Crane, VU, Przevalski, 1876
 Japantrane, Grus japonensis, Red-crowned Crane, EN, Müller, 1776

Kjelder 
Innleiinga av denne artikkelen er basert på ei omsetjing av artikkelen Crane (bird) frå Engelsk Wikipedia den 8. desember 2014. Hovudkjelda for artikkelen var:

Referansar

Bakgrunnsstoff 

 
Tranefuglar
Grønstilk

Grønstilk (Tringa glareola) er ein langbeina vadefugl i snipefamilien. Arten høyrer til underfamilien storsniper.

Utbreiing 

Grønstilk finst i Skandinavia, Nord-Europa og austover til Stillehavet. Han overvintrar i Afrika, Søraust-Asia og Australia. 

I Noreg hekkar fuglen i innlandet.

Skildring 

Fuglen er 19-21 cm lang og veg ca. 60 g. Han har eit vingespenn på mellom 35 og 39 cm. 

Grønnstilk har proporsjonar som ein raudstilk, men i mindre format, og med kortare, gråsvart nebb. Oversida er spetta i kvitt, grått og beige på vaksne fuglar, med ein brunare tone på juvenilar. I alle drakter har han ein kraftig kvit augebrynsstrek.

Lyden når han flyg er ei særmerkt trestava «jiff-jiff-jiff», medan fuglen varslar med oppattakne «ipp-ipp-ipp-ipp».

Levevis 

Grønstilk lever av insekt som han tek med nebbet i grunt vatn eller leirejord.

Fuglen er monogam. Hoa legg 4 egg i mai-juni.

Grønstilk er ein trekkfugl som kjem til Noreg i slutten av mai og reiser i juli-september.

Galleri

Kjelder 
Referansar

Bakgrunnsstoff 

 Norsk ornitologisk forening
 Miljølære

Snipefamilien
Fuglar i Noreg
Monogami

Monogami (frå gresk monos, 'ein', og gamos, 'bryllaup') eller eingifte tyder å ha berre ein partnar, anten livet ut eller i ei viss tid. Monogami er vanleg hjå ein del dyreartar og blir sett på som eit ideal blant menneske i mange delar av verda. Brot på ein lovnad om å vera monogam blir kalla utruskap. Nokon som har samliv med fleire samstundes blir kalla polygame.

Ekteskap
Greske ord og uttrykk
Vidkun Erlingsson

Vidkun Erlingsson (?-1302) var ein norsk riddar på 1200-talet, son til lendmann Erling Ivarsson. Han var bror til baron Bjarne Erlingsson, og som broren var han sentral i riksrådet både under Eirik II Magnusson og Håkon V Magnusson.

Kjelder 
 Bjarköy i Salmonsens konversasjonsleksikon 

Nordmenn frå norrøn tid
Døde i 1302
Erling Vidkunsson

Erling Vidkunsson () var ein norsk riddar, (adelsmann av bjarkøyætta). Etter at den norske kongeætta (Hårfagreætta eller Sverreætta) døydde ut i 1319 var han den mektigaste mannen i Noreg og vart på hirdstemnet i 1323 drottsete så lenge Magnus Eriksson var mindreårig fram til 1332. 

Erling Vidkunsson var son av Vidkun Erlingsson og arva Bjarkøygodset frå onkelen sin, Bjarne Erlingsson. Han arva Stovrheim etter mora, og kjøpte seinare Giske. Med Erling Vidkunsson døydde bjarkøyætta ut på mannssida. 
Namnet (farsnamnet) vert òg stava Vidkunssøn.

Kjelder 
 Salmonsens konversasjonsleksikon 
 Rootsweb.com

Folk frå norrøn tid
Fødde i 1293
Døde i 1355
PlayStation

PlayStation, offisielt forkorta til PS, og gjengs kjend som PS1 eller kodenamnet PSX, er ein spelkonsoll som er utvikla og marknadsført av Sony Computer Entertainment. Konsollen vart lansert 3. desember 1994 i Japan, 9. september 1995 i Nord-Amerika og 29. september 1995 i Europa. Han var den første spelkonsollen i PlayStation-serien, og konkurrerte hovudsakleg mot Nintendo 64 og Sega Saturn på den internasjonale marknaden i den siste halvdelen av 1990-talet.

PlayStation er den første spelkonsollen i historia som produsenten presterte å levere 100 millionar einingar av til marknaden, ein milepåle som vart nådd ni år og seks månader etter lanseringa. I juli 2000 vart ein ny variant av konsollen lansert, marknadsført som PS one. Han erstatta den opphavlege gråe konsollen og fekk eit høvande namn for å unngå blanding med oppfølgjaren, PlayStation 2.

PlayStation 2, som er kompatibel med både handkontrollen og spela til PlayStation, vart annonsert i 1999 og lansert året etter. Dei siste einingane av PS one vart selde i slutten av 2006, like før produksjonen vart avslutta for godt. Dermed hadde PlayStation nådd ein total på 102,49 millionar utsende einingar.

Referansar

Bakgrunnsstoff 

PlayStation
Spelkonsollar
Skipingar i 1994
PlayStation 3

PlayStation 3, og kjend som PS3, er ein spelkonsoll frå det japanske føretaket Sony. Konsollen vart lansert i Japan og Nord-Amerika i november 2006, medan den ikkje kom til Europa før 23. mars 2007.

Playstation 3 vert levert med ein Blu-ray-optisk lesar som i tillegg til CD- og DVD-plater, kan nyttast til å spele av SACD-plater. Konsollen har ein innebygd harddisk på 60 gigabyte.

Playstation 3 er kompatibel med spel frå både PS 1 og PS 2.

PlayStation 3
Sony Computer Entertainment
Spelkonsollar
Hyggen

Hyggen er ein tettstad i Asker kommune i Viken fylke. Plassen hadde . Hyggen ligg mot Drammensfjorden, sør for Spikkestad og Røyken stasjon. Tidlegare var Hyggen kjent for steinbrot der ein vann ut granitt, no er det mest frukt- og bærdyrking. Hyggen er eit tilflyttingsområde med stigande folketal.

Namnet kjem truleg frå norrønt Heggja eller Hegg, eit bekkenamn frå namnet på treslaget heggr.

Kjelder 

 Store Norske Leksikon
 SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Buskerud»

Busetnader i Asker
Tettstader i Viken
Vindturbin

Vindturbin er ei straumingsmaskin som omset kinetisk energi i vind til mekanisk energi, som vert nytta til å driva maskinar som til dømes møller og pumper, eller til å generera elektrisk energi i vindkraftverk. 

Moderne vindturbinar er plasserte på høge fundament, der ein girkasse leverer den mekaniske effekten vidare til for eksempel ein elektrisk generator, eller ei anna maskina. Men moderne vindturbinar driv så godt som alltid ein generator, etter som det er enklare og billigare å strekkja elektriske kablar enn mekaniske akslingar. 

Vindkraftverk har dei seinare åra fått noko utbreiing, av di dei er miljøvenlege og gjev relativt billig energi. Særleg i Danmark gjer ein noko bruk av vindkraftverk. Det vert òg diskutert ei større utbygging av vindkraftverk i Noreg .

Ulempa med vindturbinar er at dei berre er effektive der det blæs mykje heile året. Det er difor avgrensa kor dei kan plasserast. Dessutan har det vist seg å vere eit problem at nokre vindparkar er plasserte i hekkeområde til havørn og drep fuglar som flyg på vengene.

Kjelde

Sjå òg 
 Turbin
 Vindkraftverk
 Vindmølle

Straumingsmaskinar
Fornybar energi
Elektriske generatorar
Riddar

Riddar (norrønt riddari frå lågtysk, eigentleg 'ryttar', av riden, 'ri') er ein adelstittel frå mellomalderen. I Magnus Lagabøter si hirdskrå frå 1270-talet vart dei to høgaste gradane i kongshirda, lendmann og skutilsvein, erstatta av dei felleseuropeiske titlane baron og riddar.

Ein riddar var opphavleg ein krigar som var underlagt ein adelsmann som igjen ofte var underlagt ein konge. Riddaren måtte ha god nok økonomi til å halde seg med våpen, rustning og hest. Riddaren måtte gjere krigsteneste for vasallherren sin. Omgrepet blir oftast nytta i europeisk tradisjon, men kan også nyttast om krigarar til hest med rustning i andre kulturar. Ein riddar kom frå ei god slekt med god økonomi. Riddarane sine våpen og skjold var eit viktig grunnlag for utviklinga av heraldikken på 1100-talet.

I litteraturen frå mellomalderen er det mange idealiserande og romantiske trekk knytt til riddaren. Ein riddar skulle vere moralsk, forsvare kvinner og andre svake grupper, vere høvisk og elegant.

Ein riddar kan og tyde eit ikkje-geistleg medlem av ein religiøs orden. Slike ridarar skulle kjempe for kristendomen mot heidningane. 

I moderne tid blir tittelen ofte brukt om ein person som har fått ein fortenesteorden. I Noreg kan ein bli riddar av Sankt Olavs orden

Norske riddarar 
 Erling Vidkunsson
 Vidkun Erlingsson

Adelstitlar
 
Ord frå norrønt
Ord frå lågtysk
Håkon Grjotgardsson

Håkon Grjotgardsson (døydde om lag 910) er den første, historisk sikre personen i Håløygeætta, og han var truleg den første i denne ætta som busette seg på Lade og han var den første Ladejarlen. Frå hans tid, og i dei neste hundre åra, er det denne ætta som kom til å bli dei reelle makthavarane i Trøndelag.

Familie og bakgrunn 
Han var son av Grjotgard Herlaugsson som  budde på Selva (norrønt: Sǫlvi) i Agdenes ved innlaupet av Trondheimsfjorden, og han var far til Grjotgard Håkonsson, Herlaug Håkonsson, Sigurd Håkonsson Ladejarl og Åsa Håkonsdotter.  Han er nemnd  i skaldediktet Håløygjatal av Øyvind Finnson Skaldespille, og i sogelitteraturen finn vi opplysningar om han i Soga om Harald Hårfagre og i Fagerskinna. Han vart truleg særs gamal og i Fagerskinna blir han kalla Håkon gamle (norrønt Hákon gamli).

Sonen Sigurd er i Fagerskinna omtala som hyrna-jarl (tolka som yrna-, til norrønt Yrjar, dvs. Ørlandet), og det kan difor tenkjast at Håkon og folket hans ei tid, før dei kom til Lade, budde på Ørlandet, på nordsida av Trondheimsfjorden.

Herredøme over Trøndelag og Hålogaland 
I sogene  blir det fortalt at kong Harald Hårfagre kom over fjellet frå Opplanda og la under seg Trøndelag, og at Håkon Grjotgardsson då gjekk i forbund med han. Han skal ha blitt kong Harald sin jarl i Trøndelag (Fagerskinna nemner òg Sygnafylke) og han skal ha gift bort dotter si, Åsa, til kongen. Men det som blir fortalt om dette i Heimskringla, er truleg ein konstruksjon av Snorre, og viser berre kva for oppfatning sogeforfattarane på 1200-talet hadde av historia om Harald Hårfagre og «rikssamlinga». Det må leggjast til grunn at all historieforteljing om Harald Hårfagre i Trøndelag, bygger på usikre kjelder, i røynda er det like sannsynleg at Håkon jarl sjølv skaffa seg herredøme over Trøndelag og Hålogaland, kanskje i strid med kong Harald.. (Om jarle-tittelen, sjå Norges Historie v/Bugge.)

Håkon Grjogardsson er òg nemnt i den islandske Landnåmaboka, der vi kan lese at fleire mektige menn reiste til Island, fordi dei kom i usemje med han. Mellom desse var Vebjørn Sygnakappe (Vébjörn Sygnakappi) frå Sogn, Torolf Fasthaldi (Þórólfur fasthaldi) frå Sogn, Tore Tussesprange (Þórir þursasprengir) frå Åmd i Hålogaland, Lodin Angel (Loðinn öngull) frå Hålogaland og lendmann Ølve Kvite (Ölvir hinn hvíti) frå Almdal i Vefsen. Vi ser av dette at Håkon Grjotgardsson jarl må ha gjort seg gjeldande langt utanom Trøndelag.

Slaget ved Stavenes 
Håkon Grjotgardsson ladejarl døydde i eit slag ved Fjaler, i ein våg som blir kalla Stavenesvågen (i dag: truleg Stongfjorden). Truleg stod slaget mellom ei hær frå Hålogaland og Trøndelag og hærstyrkane til Firdajarlen Atle Mjove, om herredømet over Vestlandet (Sygnafylket). I dette slaget fekk Atle jarl banesår og Håkon jarl fall. Ein reknar med at slaget stod omkring år 910.
 
Slik er det nemnt i Håløygjatal (nørrøn tekst med dansk omsetjing):
 

Etter at Håkon Grjotgardsson døydde, vart sonen hans, Sigurd Håkonsson, den nye ladejarlen.

Notar

Referansar

Bakgrunnsstoff 
 Norsk Biografisk leksikon Om Håkon Grjotgardsson

Fødde på 800-talet
Døde i 910-åra
Folk frå vikingtida
Jarlar av Lade
Rivers Cuomo

Rivers Cuomo () er ein amerikansk songar, låtskrivar og gitarist i musikkgruppa Weezer.

Cuomo blei fødd i byen New York og voks opp i Connecticut. I oppveksten brukte han namnet Peter Kitts etter stefar sin, som heitte Kitts.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

USA-amerikanske musikarar
Folk frå Connecticut
Weezer