alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Nes kyrkje i Ringsaker

Nes kyrkje er ei krosskyrkje frå om lag 1250 i Ringsaker kommune i Innlandet. Ho vart opphavleg oppført som langkyrkje, men vart utvida til krosskyrkje omkring 1700. Kyrkje har brent fleire gonger og har vore utsett for mange flaumar, ikkje minst Storofsen i 1789.

Bakgrunnsstoff
 
 
 
 Nes kyrkjelyd 
 

Kyrkjer i Ringsaker
Kyrkjer i Ringsaker prosti
Kulturminne i Ringsaker
Krosskyrkjer i Noreg
Norske kyrkjer frå 1200-talet
Norske steinkyrkjer frå mellomalderen
Freda bygg i Innlandet
Valkyrkjer i 1814
Oluf Vilhelm Falck-Ytter

Oluf Vilhelm Falck-Ytter () var ein norsk embetsmann og forfattar frå Romedal i Hedmark. Han var særleg kjend som forfattar av spenningsbøker for born.

Falck-Ytter var son til ein fut. Han vart utdanna cand.jur. (jurist) i 1857 og arbeidde dei neste 27 åra i Finansdepartementet. Jamsides arbeidet i departementet redigerte han i mange år Børnenes Blad og For Ungdommen. Han skreiv fleire bøker for born og unge, dei mest kjende er Haakon Haakonsen. En norsk Robinson som kom ut i 1873 og vart filma som Håkon Håkonsen i 1990, og Sjørøveren og hans Hule frå 1896.

I 1884 vart Falck-Ytter byfut i Sarpsborg, eit embete han hadde til han døydde i Kristiania i 1914. Falck Ytters plass på Ila i Oslo har namn etter han.

Kjelder

Norsk Allkunnebok. IV, bandet. 1952
Oluf Falck-Ytter i Norsk Biografisk Leksikon

Norske forfattarar
Folk frå Stange
Norske futar
Potensial i fysikk

Potensial er ein matematisk og fysisk storleik som blir brukt til å skildre visse eigenskapar ved kraftfelt, til dømes elektrisk felt og tyngdefelt. Omgrepet kjem av potensiell energi, stillingsenergi, som ein lekam får når det til dømes blir løfta i tyngdefeltet.

Elektrisk potensial 

Med potensialet i eit punkt i eit elektrisk felt meiner ein det arbeid som må til for å føre ein lekam med positiv ladningseining inn i feltet og fram til punktet frå ein posisjon der lekamen har null potensiell energi. Elektrisk potensial er stillingsenergi per ladningseining. Eininga for elektrisk potensial er joule/coulomb = volt. Spenninga mellom to punkt i eit elektrisk felt er lik differansen mellom potensiala i punkta, og eininga for spenning blir difor òg volt.

Tyngdepotensialet 

Tyngdepotensialet i eit punkt i eit tyngdefelt er stillingsenergi per masseeining. I eit tyngdefelt er potensialskilnaden mellom to punkt lik arbeidet som blir utført på ein lekam med 1 masseeining (1 kilogram) når det blir flytta frå det eine punktet til det andre.

Alle punkt med same potensial i eit felt dannar ei potensialflate eller nivåflate. Nemninga potensial blir brukt med liknande eller tilsvarande definisjonar i magnetisk potensial, termodynamisk potensial, kjemisk potensial og anna.

Kjelder
Potensial: fysikk, matematikk. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/potensial/fysikk%2C_matematikk.

Fysikk
Punktkjelde

Ei punktkjelde er ei idealisert energikjelde med ein viss posisjon og utan noko utstrekking. Punktkjelder vert nytta i matematiske modellar, der dei kan tilnærmast som eit matematisk punkt slik at ein kan gjere forenkla analysar. 

Den faktiske kjelda treng ikkje vere fysisk liten, om ein kan sjå bort frå storleiken i forhold til lengdeskalaen i problemet. Til dømes kan stjerner handsamast som punktkjelder i astronomien, sjølv om dei i røynda er langt større enn jorda. Når lyset stråler radielt utover følgjer det prinsippet om at energibevaring at lysintensiteten minkar proporsjonalt med kvadratet av avstanden. Om ein kjenner lysstyrken til kjelda, kan ein då frå den observerte lysstyrken rekne ut avstanden til lyskjelda.

Kjelder
Grøn, Øyvind. (2009, 14. februar). Punktkilde: fysikk. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/punktkilde/fysikk.

Eksperimentell fysikk
Matematisk fysikk
Klemet Espeset

Klemet Pedersson Espeset () var ein norsk plassemann og felespelar frå Øn sokn i Hyllestad.

Klemet var fødd på garden Hydalen i Øn sokn. Han gifta seg i 1850 og flytta kring midten av 1850-åra til husmannsplassen Espeset under garden Lone i Fjaler. På denne husmannsplassen, som låg på austsida av Langesjøen, budde han til han var nærmare 80 år. Siste leveåra budde han på sjølve garden Lone Fjaler på fattigkassa sin kostnad.

Klemet Espeset spele på hardingfele i mange bryllaup. Han kunne mange særmerkte slåttar som Arne Bjørndal skreiv ned. Ein av desse slåttane var den særmerkte Styggemannsslåtten, ein variant av Fanitullen.

Kjelder
Norsk Allkunnebok. IV, bandet. 1952
Kyrkjebøker for Askvoll og Holmedal

Norske folkemusikarar
Folk frå Hyllestad
Folk frå Askvoll
Randverdi

Ein randverdi er verdien av ein matematisk eller fysisk storleik på randa eller overflata av eit område. I fysiske problem er randverdien ofte gjeve til dømes for temperatur, elektrisk potensial og liknande. Ut frå randverdiane kan storleiken ofte bereknast for resten av området, eit såkalla randverdiproblem.

Kjelder
Randverdi. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/randverdi.

Ordinære differensiallikningar
Partielle differensiallikningar
Matematiske problem
Refleksjonsfaktor

Refleksjonsfaktor eller reflektans er den brøkdelen av ein bølgjeenergi som blir reflektert når bølgja fell inn mot ei grenseflate. Refleksjonsfaktoren for lys mot eit gjennomsiktig stoff er avgjort ved brytingsindeksen til stoffet, n, og er for lys som fell loddrett inn mot ei speglande flate, lik (n − 1)2/(n + 1)2. For glas med n ca 1,5 blir refleksjonsfaktoren ca 4 %, for vann 2 %, for krystallglas opptil 10 %. For ugjennomsiktige stoff varierer refleksjonsfaktoren frå bortimot 100 % (98 % for magnesiumoksid, 93 % for sølv) til 0,3 % (grafitt i olje).

Kjelder
Refleksjonsfaktor. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/refleksjonsfaktor.

Geometrisk optikk
Termodynamikk
Relaksasjon

Relaksasjon er eit samleomgrep for prosessar i fysikk som består i at einkvan verknad forsvinn med tida etter at årsaka er borte, og utan at det oppstår svingingar.

Kjelder
 Holtebekk, Trygve. (2009, 14. februar). Relaksasjon: fysikk. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/relaksasjon/fysikk.

Tid
Tid i astronomi
Celestmekanikk
Furnes kyrkje

Furnes kyrkje er ei krosskyrkje frå 1708 i Ringsaker kommune, Innlandet. Dette er den fyrste steinkyrkja som vart oppført på Hedemarken etter mellomalderen, med stein mellom anna frå domkyrkjeruinane på Hamar. I byrjinga hadde kyrkja sentraltårn, men ved ei ombygging i 1876–78 etter planar av Paul Due fekk ho vesttårn. Due gav kyrkja eit nygotisk preg, men dette er endra i seinare restaureringar (1914, 1957–58).

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 
 

Kyrkjer i Ringsaker
Kyrkjer i Ringsaker prosti
Kulturminne i Ringsaker
Norske kyrkjer frå 1700-åra
Krosskyrkjer i Noreg
Reststråling

Reststråling er den strålinga som blir tilbake når infraraud stråling reflekterast fleire gonger frå fleire like krystall. Den kraftige refleksjonen kjem av resonans mellom den reflekterte strålinga og svingingar i molekyla til det reflekterande stoffet. Strålinga inneheld difor berre ein eller nokon få avgjorde bølgjelengder. Ved å måle den karakteristiske bølgjelengda for reststrålinga kan ein få opplysningar om oppbygginga til krystalla. Reststråling vart oppdaga av den tyske fysikaren Heinrich Rubens og den amerikanske fysikaren Ernest Fox Nichols 1897.

Kjelder
 Reststråler. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/reststr%C3%A5ler.

Stråling
Brotmekanikk

Brotmekanikk er ei grein av mekanikk som fokuserer på korleis brot oppstår i eit materiale og eventuelt kan hindrast. Brotmekanikken tek utgangspunkt i at alle konstruksjonsmateriale har sprekkliknande defektar og at ein slik defekt kan føre til brot i konstruksjonsdelen når ein funksjon av djupna på defekten og den nominelle spenninga i konstruksjonen går over ein viss storleik. Denne storleiken er avhengig av eigenskapane til materialet og blir kalla for brotseigleiken til materialet.

Utviklinga av brotmekanikk og måling av brotseigleiken til material går kontinuerleg framover. I Europa er European Structural Integrity Society (ESIS) ein viktig organisasjon for brotmekanisk forsking og utvikling. Brotmekanikken er viktig i dag, ikkje berre i romfartsforsking, men også i forsking om avanserte konstruksjonar der brot kan ha alvorlege konsekvensar, til dømes i behaldarar og røyrsystem i kraftstasjonar baserte på atomenergi, off-shorekonstruksjonar og skipsbygging.

Kjelder 

Brotmekanikk
Paul Scherrer

Paul Scherrer () var ein sveitsisk fysikar. 

Han var professor ved ETH i Zürich frå 1916 og direktør for det fysiske instituttet ved ETH frå 1920. Scherrer er kjent for arbeid innan faststoff-fysikk, røntgenfysikk og kjernefysikk og medoppdagar av Debye–Scherrer-metoden.

Kjelder
Paul Scherrer. (2009, 14. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/Paul_scherrer.

Sveitsiske fysikarar
Sveitsiske kjernefysikarar
Folk tilknytte CERN
Oskar Emil Schiøtz

Oskar Emil Schiøtz () var ein norsk professor i fysikk som òg forska på kjemi og geologi.

Etter examen artium 1864, tok han reallærereksamen med laudibilis præ ceteris i 1871 ved Det Kongelege Frederiks Universitet. Med stipendium
gjorde han somrane 1870–71 geologiske undersøkingar i Østerdalen (saman med dr.med. Hagen) og i 1872 fjella ved Meråker, på oppdrag av Noregs geologiske undersøking. Vidare studerte han fysikk og matematikk i to år frå 1872 med nytt stipendium hos blant andre Hermann von Helmholtz i Berlin og Gustav Kirchhoff i Heidelberg. Han returnerte til Kristiania hausten 1874 og vart tilsett som lektor, men vart 27. november den yngste professoren i landet, 29 år gammal.
Her jobba han mellom anna saman med unge og lovande Vilhelm Bjerknes og Kristian Birkeland. I tida 1881–88 leia han temperaturmålingane i Mjøsa, samstundes med at han fortsette sine sommarlege geologiske undersøkingar av fjella i aust.  Han sat som professor til han vart 76 år, og professoratet vart i 1922 overtatt av Sem Sæland.

Elles sat han i Kommissionen for mål og vægt (1889), Norske gradmålingskommissionen 1891, leia elektricitetskommissionen frå 1897 og patentkommissionen frå 1898. Han skreiv lærebok i fysikk og fleire avhandlingar og vart i 1878 innvald i Det Norske Videnskaps-Akademi og det svenske Geologiselskapet. I
1894 mottok han St. Olavs Orden. I 1905 var han med på skipinga av Norsk geologisk forening, og i 1909 var han med i det første styret for Fysisk Selskap der han òg var formann i 1909, 1912 og 1916. Selskapet eksisterte 1909–25 og vart etterfølgd av Fysikkforeningen i 1938 og Norsk Fysisk Selskap i 1953.

Han var bror til oftalmologen Hjalmar August Schiøtz (1850–1927), som han òg studerte og jobba saman med i forsking, mellom anna i utviklinga av tonometeret (1905). Foreldre deira var bankkasserar Søren Gabriel Schiøtz (1804–56) og Marie Dorothea Christiane Lange (1807–52). Han var onkel til historikaren Johannes Henrik Schiøtz (1884–1957).

Utgjevingar

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Oskar Emil Schiøtz» frå ,  den 11. november 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Norske fysikarar
Norske geologar
Norske fysikkprofessorar
Professorar ved Universitetet i Oslo
Folk frå Stavanger
St. Olavs Orden
Medlemmar av Det Norske Videnskaps-Akademi
Reidar Svein Sigmond

Reidar Svein Sigmond () er ein norsk pensjonert fysikar. Han har mellom anna arbeidd med gassutladingsfysikk, mellom anna utladningar og overslag i høgspenningsanlegg og om korleis lynnedslag går føre seg. 

Han tok utdanning som sivilingeniør ved NTH i 1956 og var dosent her frå 1965 til 1984, og frå 1985 professor i teknisk fysikk. 

Han viste ved målingar under høgspenningslinjer gjennom det radioaktive området rundt Tsjernobyl-reaktoren at slike kraftlinjer i særs liten grad produserer eller fell ut moglege helseskadelege kjemikaliar frå lufta.

Kjelder
 Grøn, Øyvind. (2009, 9. mars). Reidar Svein Sigmond. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/Reidar_svein_sigmond.

Norske fysikarar
Norske fysikkprofessorar
Professorar ved NTH
Vitskapsfolk frå Oslo
Bråstad kyrkje

Bråstad kyrkje er ei langkyrkje  frå 1963 i Gjøvik kommune, Innlandet. Det var elles kyrkje på staden frå mellomalderen til 1822.

Litteratur

Fotnotar

Bakgrunnsstoff
 Bråstad kyrkjelyd
 
 

Kyrkjer i Gjøvik
Kyrkjer i Toten prosti
Norske kyrkjer frå 1963
Langkyrkjer i Hamar bispedømme
Kulturminne i Gjøvik
Josef Stefan

Josef Stefan () var ein austerriksk fysikar. 

Frå 1863 var han professor i Wien, kjent for undersøkingar av svart stråling (varmestråling), og særskild for eksperimentelt å ha funne Stefan-Boltzmann-lova. Han er òg kjent for arbeid innan kinetisk gassteori, hydrodynamikk og for undersøkingar av elektromagnetisk induksjon.

Kjelder
Josef Stefan. (15. februar 2009). Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.

Austerrikske fysikarar
Austerrikske matematikarar
Slovenske matematikarar
Slovenske fysikarar
Slovenske diktarar
Folk frå Klagenfurt
Fysikarar på 1800-talet
Vaksdal Idrettslag

Vaksdal Idrettslag er eit idrettslag på Vaksdal i Hordaland. Det har treningsområde ved Vaksdal Idrettspark. Idrettslaget driv ulike aktivitetar for born og vaksne, til dømes lagspel som handball og fotball og trimaktivitetar som aerobikk, zumba og turar. Laget blei skipa i 1925.

Idrettslaget har fleire fotballag for ungar, eit seniormannslag som speler i 5. divisjon (2019) og eit kvinnelag, Vaksdal Gylne Jenter, som starta i 2013.

Kjelder 
«Om Vaksdal IL», vaksdalil.com
Vaksdal Gylne Jenter, vaksdalil.com

Skipingar i 1925
Vaksdal kommune
Idrettslag i Vestland
Soliton

Ein soliton er ei isolert bølgje som rører seg utan at energien til bølgja spreier seg over eit større område. Solitonar oppstår mellom anna i grunt vatn og i plasma, og to slike bølgjer kan passere kvarandre utan at dei blir endra. Bølgjene har somme fellestrekk med partiklar, så innanfor kvantefeltteori nyttar ein stundom solitonløysingar for å skildre elementærpartiklar.

Kjelder

Væskedynamikk
Bølgjemekanikk
Kvasipartiklar
Spegelavlesing

Spegelavlesing er ein metode får å avlese små vridingar. Metoden vert nytta i kjenslevare måleinstrument, som galvanometer. I staden for å feste ein visar til systemet, set ein på ein liten spegel. Ein lysstråle blir retta mot spegelen og blir reflektert derfrå mot ein skala der han lagar ein liten lysflekk. Når spegelen dreiar seg, flyttar flekken seg langs skalaen. Då avstanden mellom skala og spegel kan gjerast stor, kan ein registrere sjølv særs små rørsler av spegelen. Instrument med spegelavlesing blir no oftast erstatta med elektroniske instrument med digital avlesing.

Kjelder
 Speilavlesning. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/speilavlesning.

Speglar
Måleinstrument
Massespektrum

Eit massespektrum er eit diskontinuerlig spektrum som viser kor mange partiklar ein har som ein funksjon av massen. Partiklane kan vere elementærpartiklar, atom og ion.

Sjå òg 
massespektrometer

Kjelder
Holtebekk, Trygve. (2009, 15. februar). Spektrum: massespektrum. I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/spektrum/massespektrum.

Spektroskopi
Massespektrometri
Stereomikroskop

Ei stereolupe eller eit stereomikroskop er eit optisk hjelpemiddel for å kunne sjå detaljar som er for små å sjå med det blotte auge, men samstundes for store til å kunne observerast i eit vanleg mikroskop. Ofte blir denne kalla ei disseksjonslupe, sidan han blir nytta for å tillage preparat. Ei stereolupe kan kallast ein «omvendt kikkert» eller ein «nærkikkert» og forstørrar vanlegvis mellom 5 til 75 gonger. Ofte skjer det i fire «trinn»: t.d. 6x, 12x, 25x, 50x, men det finst òg (dyre) stereomikroskop med variabel zoomfunksjon. Vanlegvis er stereolupa montert på eit kort bordstativ, men t.d. for å studere herbariumsark er det ofte naudsynt med montering på ein lang arm. Det finst òg stereoluper med spesiell utforming for medisinsk observasjon og kirurgi.

Det som skil ei stereolupe frå eit mikroskop er dei to objektiva, eit sett linser for kvart auge, slik at ein kan sjå tre dimensjonar (stereoskopisk eller eit «stereo-bilete»). Eit mikroskop har i utgangspunktet berre éit sett linser (ein lysgang), men ofte er det to augelinser, men berre éit objektiv. Det vil seie at begge auge ser på same bilete, som då blir eit flatt bilete (ikkje-tre-dimmensjonalt eller eit «mono-bilete»). Eit vanleg mikroskop forstørrar vanlegvis fleire gonger, vanlegvis omtrent 400 gonger, eller opp til 1000 gonger. Det gjev særs liten djupneskarpleik og passar alt som er lite eller tynt. Ei stereolupe forstørrar vanlegvis berre 20 gonger, noko som gjev betre oversyn og større djupneskarpleik.

Stereoluper har mindre eigenforsørring enn vanlege lysmikroskop, opp til 50 – 75 gonger, men rimelege typar har ein fast forstørring på 20 gonger. Einskilde stereoluper har zoom og kan varierast mellom 30-50 gonger forstørring. Dei er eigna til å studere større objekt, som mineral, frø, plantedelar, insekt og andre organismar.

Ei stereolupe fungerer både med gjennomlysing (underlys) og påfallande lys. Nokre modellar har innebygd lampe, anten ein glødelampe, halogenlampe eller LED. Det finst enkle stereoluper, utan innebygd belysning. Ein vanleg skrivebordslampe fungerer vanlegvis godt. Men stereoluper kan ha innebygd lampe for påfallande belysning (overlys), og dyrare modellar med ein underliggande lampe i tillegg for gjennomlysning (underlys). Med LED-lamper, som brukar lite energi, er det mogleg å bruke batteri i staden for nettspenning, noko som gjer det enkelt å ta med seg stereolupen ut i felten (naturen).

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Stereolupe» frå ,  den 12. november 2013.  
 

Mikroskopi
Ståande bølgje

Ståande bølgjer eller stasjonære bølgjer er ei bølgjeliknande svingerørsle som dannar eit mønster av fastliggande knutar og bukar. Bølgja har altså ein konstant posisjon. To motsett retta bølgjer dannar ei ståande bølgje.

Fenomenet kan oppstå fordi mediet flyttar seg i motsett retning til bølgja, eller kan oppstå i eit stasjonært medium som følgje av interferens mellom to bølgjer som går i motsett retning. I det andre tilfellet er det for bølgjer med lik amplitude inga netto forplanting av energi. 

I ein resonator der ståande bølgjer oppstår, vert dei kalla resonans.

Kjelder
Stående bølger. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/st%C3%A5ende_b%C3%B8lger.

Bølgjemekanikk
Teknologirådet

Teknologirådet er eit norsk sjølvstendig, offentleg organ for teknologivurdering. Rådet skal identifisere viktige teknologiutfordringar og fremme debatt om dei høva og konsekvensane som ny teknologi skapar – for samfunnet og for den enkelte. Teknologirådet skal gje innspel om teknologiske val til Stortinget og øvrige styresmakter. 

Teknologirådet gjennomfører prosjekter på fleire temaområde: klimasporet til maten, alderdom i framtida, personvern, nettspel, stamceller og kloning, berekraftig innovasjon, nanoteknologi, biodrivstoff, IKT og genmodifisert mat. Gjennom aktiv metodeutvikling for teknologivurdering og framsyn, involverer Teknologirådet både ekspertar, avgjersletakarar, interessenter og lekfolk i arbeidet sitt. Målet er å gje flest mogeleg høvet til å ta stilling i viktige teknologispørsmål. Kontakt med media er difor ein viktig del av oppgåvene til Teknologirådet. 

Teknologirådet er medlem av organisasjonen European Parliamentary Technology Assessment Network (EPTA), som samlar institusjonar som driv med teknologivurdering i tilknyting til parlamenta i 14 europeiske land. 

Teknologirådet vart oppretta ved kongeleg resolusjon i 1999, etter initiativ frå Stortinget. Rådet har 15 medlemmar oppnemnde av regjeringa og vert leia av Siri Hatlen. Sekretariatet til rådet held til i Oslo og vert leia av direktør Tore Tennøe.

Medlemmer
For perioden 15. august 2012 til 14. august 2016 har rådet følgjande medlemmar:

 Siri Hatlen, frittståande konsulent (leiar)
 Håkon Wium Lie, teknologidirektør, Opera Software
 Cecilie Mauritzen, direktør, CICERO
 Christine Meisingset, leder, berekraftige investeringar i Storebrand
 Bent Sofus Tranøy, førsteamanuensis, Høgskolen i Hedmark
 Cathrine Holst, postdoktor, Universitetet i Oslo ARENA Senter for europaforskning
 Reid Hole, dekan, Universitetet i Nordland
 Andrew Booth, forskar, SINTEF
 Odd Roger Enoksen, direktør, Andøya rakettskytefelt
 Randi Haakenaasen, sjefsforskar, Forsvarets forskningsinstitutt
 Ragnar Fjelland, professor, Universitetet i Bergen
 Silvija Seres, administrerande direktør, TechnoRocks
 Shahzad Asghar Rana, national technology officer, Microsoft
 Ola Dale, professor, Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet
 Edina Christin Ringdal, politisk rådgjevar, Oslo Arbeiderpartis bystyregruppe

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Teknologirådet» frå ,  den 12. november 2013. 
 oppgav desse kjeldene:

Bakgrunnsstoff
Offisiell nettstad
Nettside frå Teknologirådet om nanoteknologi
Stortingsmelding nr 10 (2001–2002) Teknologirådet
EPTA (European Parliamentary Technology Assessment

Norske statsetatar
Vitskap og teknologi i Noreg
Skipingar i 1999
John Tyndall

John Tyndall () var ein irsk fysikar. 

Han etterfølgde i 1855 Michael Faraday som professor ved the Royal Institution i London. Forelesningane hans her, som han illustrerte med eksperiment, står som nokre av dei beste i sitt slag. Saman med venen sin Thomas Henry Huxley medverka Tyndall sterkt til å spreie kjennskapar om nye ider i naturvitskapane. Arbeidet hans var innan optikk, varmelære, diamagnetisme og termoelektrisitet. I mange år på rad vitja han Sveits for å studere isbrear og bidrog til forklaringa på rørsla deira.

Kjelder
«John Tyndall» (15. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013.

Bakgrunnsstoff

Eksperimentelle fysikarar
Elevar ved Universitetet i Marburg
Vitskaplege instrumentmakarar
Britiske fysikarar
Optiske fysikarar
Glasiologar
Britiske fjellklatrarar
Folk frå County Carlow
Royal Medal
Medlemmar av Royal Society
Transversalbølgje

Transversalbølgjer er bølgjer der svingingane føregår på tvers av forplantingsretninga til bølgja, òg kalla tversbølgjer. Det motsette er longitudinalbølgjer.

Kjelder
Transversalbølger. (2009, 15. februar). I Store norske leksikon. Henta 10. november 2013 frå http://snl.no/transversalb%C3%B8lger.

Bølgjemekanikk
Bølgjer
Polarisasjon
Tsjerenkovstråling

Tsjerenkovstråling er eit fenomen som oppstår når ein partikkel flyttar seg raskare enn lysfarten i det stoffet som partikkelen flyttar seg gjennom. Fenomenet har fått namnet sitt etter den russiske fysikaren Pavel Tsjerenkov

I følgje relativitetsteorien er lysfarten i vakuum den høgaste farten ein partikkel kan oppnå. I gjennomsiktige stoff (glas, vann osv.) flyttar lyset seg derimot langt langsamare enn det det gjer i vakuum, og det blir då mogeleg for ein partikkel å flytte seg raskare enn lyset. Når dette skjer, vert det sendt det ut ein såkalla tsjerenkovstråling, eller tsjerenkovlys.

I vassbassenga på kjernekraftverk kan ein sjå eit blått tsjerenkovlys som kjem frå ladde partikler som flyttar seg raskare gjennom vatnet enn det lyset gjer. Årsaka til lyseksplosjonen er at den ladde partikkelen polariserer dei omgivande molekyla. Desse forsøker så å raskt å deeksiterast, og avgjev dermed ein samanhengande bølgjefront av lys. Danninga av tsjerenkovstråling kan samanliknast med danninga av ein lydkjegle som oppstår bak mellom anna fly eller geværkuler ved overlydsfart.

I CERN, som er eit europeisk forskingsanlegg først og fremst for partikkelfysikk, vert tsjerenkovstråling nytta for å, saman med store mengder data, finne ulike eigenskapar hos partiklar.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Tsjerenkovstråling» frå ,  den 12. november 2013.  
 

Partikkelfysikk
Spesiell relativitet
Fysiske konsept
Eksperimentell partikkelfysikk
Lyskjelder