alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ulriken

Ulriken er det høgste av dei sju fjella kring Bergen sentrum, og er 643 moh. Men høgste punktet på fjellområdet er ved Haugevarden, 670 meter over havnivået. På Ulriken er det bygd mast for kringkasting og for telekommunikasjon. Det finst òg restaurant på toppen. Gondolbana Ulriksbanen gjev enkel tilkomst og går opp til ein stasjon 607 moh. 
 
Elles går det turstiar opp mot fjellet og innover i eit slakare turterreng, som vert kalla «vidden». Ein av dei fyrste fotturane til Ulriken skal ha vorte føreteke i 1853 av ei gruppe bergensarar. Med i gruppa var mellom anna teaterinstruktør Henrik Ibsen. Ved det høvet skreiv han songen «Vi vandrer med freidig mot». 

Ulriken er kjend frå Bergen sin bysong, som offisielt heiter Sang til Bergen, men som har undertittelen «Udsigter fra Ulrikken». Etter første strofen går han på folkemunne under namnet «Jeg tok min nystemte», eller «Nystemten». Songen vart skriven av biskop Johan Nordahl Brun til ein festleg samankomst i 1791. Det er uvisst om Brun nokon gong var på Ulriken, men han skal ha gått på ski i Byfjella og til toppen av Lyderhorn. 

Gjennom Ulriken går ein 7660 meter lang jernbanetunnel mellom Bergen og Arna stasjon. Ulrikentunnelen var under arbeid frå 1959 til 1964, og opna for ei forkorting av Bergensbana.

Ulriken er eit populært turterreng, og Bergen Turlag sin årlege sjufjellstur går over Ulriken. Det er då det fjerde fjellet ein går over etter Lyderhorn, Damsgårdsfjellet og Løvstakken. Turen går vidare til Fløyfjellet, Rundemanen og til slutt Sandviksfjellet.

Bakgrunnsstoff 
 Bergens Tidende har webkamera  på toppen av Ulriken.

Dei sju fjella
Sølv

Sølv eller sylv er eit grunnstoff med atomsymbol Ag og atomnummer 47. Det er eit transisjonsmetall i gruppe 11 i periodesystemet saman med dei andre myntmetalla kopar og gull, i tillegg til røntgenium.

Førekomst og utvinning 

Sølv finst ofte i naturen som sølvsulfid (Ag2S). I ein metode for utvinning av sølv vert pulverisert sølvsulfid behandla med natriumcyanid, før metallisk sink vert tilsett. Reint sølv får ein så ved elektrolyse med det ureine sølvet som anode, og litt reint sølv som katode. Elektrolytten er surgjort sølvnitrat (AgNO3).

Viktige sambindingar 
 Sølvbromid (AgBr)
 Sølvnitrat (AgNO3)
 Sølvsulfid (Ag2S)

Bruk 

Sølv vert mellom anna brukt til å laga smykke, bestikk og pyntegjenstandar. I idrettsverda og i mange medaljesett blir det rekna som den nest beste valøren, etter gull.

Sølvnitrat vert brukt som reagens i kjemien. Det set svarte merke på organiske material og kan brukast som stempelsverte. Det verkar antiseptisk og blir brukt som augedråpar mot infeksjon hos nyfødde barn der mødrene har visse infeksjonar før forløsninga, særleg gonore.

Den største bruken av sølv er i fotografisk film. Sølvbromid dekomponerer til sølv og brom når stoffet blir utsett for lys, og dette blir utnytta i film, slik at dei delane som har vore utsett for lys blir svarte etter framkalling (negativ film).

Medisinsk bruk 

Sølv virker desinfiserande, sidan sølvion forstyrrar stoffskiftet i bakteriar, men er lite giftig for menneske. Dette har gjort at sølv har vore nytta som desinfeksjonsmiddel. Tradisjonelt vart augedropar med sølvnitrat drypt på auga til nyfødde barn for å hindre at eventuelle kjønnssjukdommar vart overført frå mora til barnet. I dag blir sølvsolar (væske med svært små partiklar av sølv) brukt til desinfeksjon. Desse partiklane blir til ein viss grad oksidert i luft til sølvoksid, nok til at væska virker desinfiserande.

Kjemiske eigenskapar 

Sølv er eit edelt metall, og reagerer ikkje med oksygenet i lufta, men vil reagere med hydrogensulfid og danne sølvsulfid, og dette gjer at sølv blir svart ved eksponering i luft. Oksiderande emne, som salpetersyre og hydrogeniodid vil reagere med sølv og danne sølvnitrat og sølviodid. 

Sølv har berre ein stabil oksidasjonstilstand, Ag(I), og dei fleste sølvsambindingar har sølv denne forma. Unnateke frå dette er sølvtrifluorid AgF_3, der sølv har oksidasjonstilstanden Ag(III)

Sjå også 
 Mynt
 Fotografi
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

 
Transisjonsmetall
Elektriske leiarar
Kubiske mineral
Native element
Edelmetall
Grunnstoff
Fluor

Fluor er eit grunnstoff med kjemisk symbol F og atomnummer 9.
Fluor er eit halogen, saman med klor, brom, jod og astat, og er plassert i gruppe 17 i periodesystemet.

Eigenskapar 
Fluor er ein gulaktig gass som er svært giftig, og kontakt med stoffet skadar hud og slimhinner.

Alle halogena er svært reaktive. Fluor er det mest elektronegative grunnstoffet og det mest reaktive av halogena, og kan jamvel danna kjemiske sambindingar med somme edelgassar.

Sambindingar av hydrokarbon med fluor, der fluor erstattar eit eller fleire hydrogenatom i sambindingane, er mindre reaktive enn dei tilsvarande brannfarlege hydrokarbona.

Bruk 
Flussyre (HF) er ei sterk syre som er blant dei få syrene som kan etsa glas. Flussyre blir brukt til etsing av glas og polert stein.

I små mengder er fluor i form av fluoridsalt bra for tennene fordi det gjer emaljen hardare. Difor vert det tilsett i tannkrem som natriumfluorid (NaF) og natriummonofluorofosfat ().

Ei rekkje klorfluorkarbon (KFK) og klorfluorhydrokarbon (KFHK) har vore mykje brukte som drivgassar i sprayboksar, kjølegassar i kjøleskap, fryseboksar og luftkjøleanlegg, og som inerte gassar i brannslukking. Bruken av særleg KFK-gassar har blitt sterkt redusert etter at det vart kjent at dei bidreg til drivhuseffekten og nedbryting av ozonlaget.

Den kunstige, radioaktive isotopen fluor-18 (18F) er ei positronkjelde og blir brukt i medisinsk PET-skanning. Fluor-18 blir laga ved nøytronbombardement av vanleg vatn plassert rundt ein atomreaktor. Nøytron frå reaktoren omdannar oksygen i vatnet til fluor, som så kan nyttast i framstilling av PET-middel. Halveringstida til fluor-18 er knappe 2 timar (110 minutt), og brukstida for PET-midla er såleis avgrensa til nokre få timar etter produksjon.

Sjå også 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

 
Halogen
Toatomige ikkje-metall
Fluoriserande middel
Oksidasjonsmiddel
Industrigassar
Grunnstoff
Atomnummer

Atomnummer (Z) er eit omgrep i kjemi og fysikk. Det representerer talet proton i ein atomkjerne. Atomnummeret er karakteristisk for kvart grunnstoff.

Sjå òg 
 Grunnstoffliste
 Periodesystemet
 Isotoptabell

Kjemiske eigenskapar
Kjernefysikk
Dimensjonslause tal i kjemi
Aluminium

Aluminium er eit metallisk grunnstoff med sølvfarga glans. I kontakt med luft vert eit tynt oksidasjonslag danna på overflata. Dette hindrar vidare korrosjon. Aluminium veg omtrent ein tredel av stål og kopar. I rein form har aluminium liten styrke. For det meste vert derfor aluminiumlegeringar som er smibare og lette å bearbeide nytta i maskiner og ved støyping. Aluminium har utmerkt korrosjonsmotstand og held lenge. Det er ikkje magnetisk.

Produksjon 
Aluminium er det fjerde vanlegaste grunnstoffet på jorda. Det finst i store mengder i jordskorpa. Likevel ante ingen nokonting om eksistensen av dette grunnstoffet før Humphry Davy oppdaga det på 1800-talet. Dette nye, blanke metallet var lenge uhyre verdifullt; t.d. demonstrerte den franske keisarfamilien rikdomen sin gjennom å byta ut sølvtøyet sitt med bestikk av aluminium. Etterkvart som produksjon av aluminium auka i omfang gjekk prisen fort ned.

Aluminiumoksid framstilt frå bauxitt vert brukt til produksjonen. Amerikanaren Charles Hall og franskmannen Paul Héroult kom i 1886, uavhengig av kvarandre, fram til ein elektrolytisk prosess for framstilling av aluminium. Denne vert kalla Hall-Héroult-prosessen og er framleis i bruk. Kryolitt løyser aluminiumoksid ved ein temperatur som gjer industriell produksjon praktisk mogleg. Aluminiumion vert redusert til aluminiummetall ved katoden. 

Prosessen er ikkje problemfri. Særleg utslepp av fluor har vore eit problem. I tillegg kan produksjonen føra til utslepp av svoveldioksid, tjøre, PAH og sot. Nyare teknologi reduserer desse problema. I tillegg er produksjonen energikrevjande. 

I Noreg vert aluminium mellom anna produsert i Høyanger, Sunndalsøra, Karmøy, Husnes og Årdal.

Sjå òg 
 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

 
Uedle metall
Lettmetall
Reduksjonsmiddel
Elektriske leiarar
Pyroteknisk brensel
Rakettbrensel
Grunnstoff
Analytisk kjemi

Analytisk kjemi er analyse av stoffprøvar for å finna den kjemiske samansetninga i dei. 

Analytisk kjemi kan delast i to hovudtypar: kvalitativ analyse og kvantitativ analyse. Kvalitativ analyse prøver å finna kva type sambindingar eller grunnstoff prøven inneheld. I kvantitativ analyse er målet å finna mengda av eit stoff i prøven.

Teknikkar 

Det finst mange ulike teknikkar for å separera, påvisa og måla mengder av kjemiske sambindingar. 

 For å påvisa ulike ion i ei løysning, kan ein prøva ein serie reaksjonar og sjå kva som skjer. Det kan vera at stoff fell ut eller vert løyst, eller ei løysning skiftar farge. Dette er ganske tungvint. 

 Ulike spektroskopiske metodar gjer at ein kan finna innhaldet i ei prøve ved å måla korleis ei løysning eller ein gass absorberer lys. Dette inkluderer UV/VIS-spektroskopi som brukar UV-lys og synleg lys, IR-spektroskopi som brukar infraraudt lys og NMR.

 Kromatografi separerer to eller fleire stoff ved måten dei reagerer med ein stasjonær fase og ein mobil fase. Døme på dette er papirkromatografi, gasskromatografi og væskekromatografi. På like lang tid vil ulike stoff vandra ulike lengder med den mobile fasen. Dermed vil dei ulike stoffa verta separert og ein kan finna ut kva ei blanding inneheld. 

 Titrering gjev mengda av eit stoff ved måling av kor mykje av ein reagens som må tilsetjast for at alt stoffet skal reagera. Ofte trengst ein indikator for å finna ut når dette punktet er nådd.
Isotop

Isotopar av eit grunnstoff er atomkjernar som har likt atomnummer (Z) men ulik atomvekt. Dei er altså det same grunnstoffet, men har ulik masse og derfor noko ulike eigenskapar. Ordet isotop tyder «same stad», ettersom isotopane av eit grunnstoff står på same i det periodiske systemet.

Ein atomkjerne har eit visst tal med proton som avgjer kva grunnstoff det er og kva atomnummer det har. Ulike isotopar har like mange proton, men ulikt tal med nøytron. I vitskapleg nomenklatur skriv ein isotopar med namnet på grunnstoffet med talet på nukleon (proton og nøytron) i atomkjernen som eit tal etterpå, t.d. Jern-57, Uran-238 eller Helium-3. Med symbol skriv ein talet på nukleon med eit heva tal framfor grunnstoffsymbolet, t.d. 57Fe, 238U, 3He).

Innverknad av isotopar på kjemiske reaksjonar 

Ettersom det er talet proton (og motsvarande elektron) som avgjer korleis eit grunnstoff reagerer med andre stoff, har ulike isotopar framleis same kjemiske reaksjonar som desse stoffa. Den einaste forskjellen er at tyngre isotopar reagerer noko seinare. Dette er særleg tydeleg i hydrogen-isotopane protium (1H) og deuterium (2H), ettersom den siste er dobbelt så tung som den første. For tyngre atom med større atomnummer er den ekstra vekta lita samanlikna med resten av atomet, og det er derfor liten forskjell på isotopane.

Innverknad av isotopar på kjernereaksjonar 

Det isotopar verkar inn på, er korleis atomkjernen oppfører seg. Nøytron kan stabilisera atomkjernen ved å halda proton frå kvarandre. Proton er positivt lada og vert støytte frå kvarandre, medan nøytron ikkje har ladning. Mange nøytron i kjernen gjer han derimot ustabil. Alle grunnstoff har stabile isotopar, med eit gunstig tilhøve mellom proton og nøytron, og ustabile isotopar, som lett går frå kvarandre og blir til andre grunnstoff. Stabile isotopar finst i store mengder i naturen medan ustabile isotopar er mykje sjeldnare. Dei naturlege ustabile isotopane kjem eigentleg frå kjerneprosessar som tek til i stjerner og supernovaer.

Bruk av isotopar 

Ein kan bruka isotopar til merking og måling. Ulike atom av same grunnstoff kan ikkje skiljast frå kvarandre, men ulike isotopar vibrerer med frekvensar som skil seg frå kvarandre. Den kjende karbon-isotopen 14C er ustabil, og vil degenerera med tid. Derfor kan ein bruka han til å finna ut kor gammalt biomateriale er. 

Isotopar er òg svært viktige i kjernefysikken, både når det gjeld atomkraft og atomvåpen. For å få til ein reaksjon treng ein nokre særskilde isotopar av eit stoff. Den berømte tungtvatnaksjonen på Rjukan i Noreg gjekk ut på å hindra tyskarane i å få vatn som inneheldt deuterium-isotopar, som dei kunne ha brukt til å laga atomvåpen.

 
Kjernekjemi
Kjernefysikk
Bunden rotasjon

Bunden rotasjon tyder at ein himmellekam som går i bane rundt ein annan, roterer slik om sin eigen akse at han heile tida vender same side mot sentrallekamen. Det vil seie at rotasjonstida er lik omlaupstida. 

Månen har bunden rotasjon til Jorda. Dei fleste andre månane i solsystemet har au bunden rotasjon på grunn av tidevasskrefter, og hos nære dobbeltstjerner synest bunden rotasjon å vere det normale for begge komponentane.

Sjå au 
 Rotasjon
 Geostasjonær bane

Kjelder
Bunden rotasjon. (14. februar 2009). I Store norske leksikon. Henta 21. mars 2015 frå https://snl.no/bunden_rotasjon.

Krinsløp
Celestmekanikk
UV/VIS-spektroskopi

UV/VIS-spektroskopi er ein spektroskopisk metode brukt i analytisk kjemi. Ei kyvette med prøveløysning vert sett inn i eit spektrometer. Der vert lys med kjend bølgjelengd sendt gjennom prøva. I dette tilfellet er det synleg lys og UV-lys. Mengda lys ein prøve absorberer vert målt. Ulike stoff vil absorbere ulike bølgjelengder, og absorbansen er proporsjonal med konsentrasjonen av stoff.

Kvalitativt kan ein skilja ulike stoff ved å samanlikna spekter teke opp over mange bølgjelengder. Kvantitativt kan teknikken nyttast til å finna mengda av eit stoff. Da er det som regel nyttig å måla ved ei eller få bølgjelengder som gjev høg absorbans for det aktuelle stoffet.

Analytisk kjemi
Spektroskopi
Natriumsambindingar

Som dei andre alkalimetalla er natrium reaktivt og dannar sambindingar med mange andre stoff. Fleire av natriumsambindingane spelar ei stor rolle i industri, forsking eller samfunnet elles.

Natriumhydrogenkarbonat 
Natriumhydrogenkarbonat (NaHCO3) er eit kvitt pulver som smakar surt. Det gjev frå seg karbondioksid ved oppvarming og ved kontakt med vatn, særleg surt vatn. På grunn av dette karbondioksidet vert natriumhydrogenkarbonat mellom anna brukt i pulverapparat for brannsløkking, og i bakepulver. 

Eldre namn for natriumhydrogenkarbonat er natriumbikarbonat og natron. Natron blir brukt som hevingsmiddel i kakebaking, men er i dag mest vanleg som ein del av bakepulver. Bakepulver inneheld i tillegg til natron natriumpyrofosfat og kalsiumfosfat, som gjev ei meir kontrollert frigjering av karbondioksid under hevinga enn natron åleine gjer.

Natriumkarbonat 
Natriumkarbonat eller soda, Na₂CO₃, er natriumsaltet til kolsyre. 

Natriumkarbonat utan vatn er eit kvitt pulver. Det viktigaste hydratet, natriumkarbonat dekahydrat, òg kalla krystallsoda, Na₂CO₃·10H₂O, gjer klåre fargelause krystallar. Når natriumkarbonat løysast i vatten blir løysinga basisk.

I industrien er natriumkarbonat ein viktig natriumkjelde ved m.a. glasproduksjon. I næringsmiddelindustrien blir natriumkarbonat nytta som eit surhetsregulerande middel og har E-nummer E 500.

Natriumhydroksid 

Natriumhydroksid (NaOH), og kjend som lut, er eit viktig uorganisk stoff. Det vert produsert ved elektrolyse av ei natriumkloridløysning. Fleire typar elektrolyseceller eignar seg til dette. 

Døme på bruk av natriumhydroksid:
 som reagens i organisk kjemi
 til syntese av uorganiske sambindingar
 i papirindustri
 i laboratoriet
 i hushaldet, til reingjering
 i framstilling av visse matvarer

Natriumklorid 
Reint natrium er svært eksplosivt viss det t.d. kjem i kontakt med vatn. Rein klor er ein giftgass og eit av dei (for menneske) giftigaste stoffa som finst. Men når desse to farlege grunnstoffa inngår ei kjemisk binding, vert resultatet uskuldig natriumklorid (NaCl), som er det ein vanlegvis bruker som bordsalt. Det finst i store mengder i sjøvatn saman med mange andre mineral. Ein måte å vinna ut natriumklorid på, er å fordampa sjøvatn ved hjelp av solenergi. Denne prosessen er ikkje lønsam i dag. Natriumklorid vert for det meste utvunne frå underjordiske avsetningar.

Bakgrunnsstoff
Grunnstoff

Eit grunnstoff er eit stoff som ikkje kan skiljast i fleire stoff ved konvensjonelle kjemiske metodar. Det består av atom med same atomnummer, det vil seia same talet proton i atomkjernen. Atoma kan vera av ulike isotopar, altså med ulikt tal nøytron og ulik atommasse, men dei kjemiske eigenskapane er i hovudsak avhengige av protontalet.

Dei fleste stoffa rundt oss er bygde opp av eit lite tal grunnstoff som finst i store mengder på jorda. Den store variasjonen i materiale kjem rundt oss kjem frå at grunnstoffa er bundne saman på svært ulike måtar, som molekyl.

Så langt (2004) er det oppdaga 116 grunnstoff, men berre 90 av dei finst i naturen. Dei siste stoffa er blitt til ved kjernefysiske reaksjonar framkalla av menneske. Desse er radioaktive stoff med svært kort halveringstid, og er forsvunne frå jorda sidan ho og dei blei til.

Så vidt me veit er hydrogen, det enklaste grunnstoffet, òg det mest vanlege i universet, med helium på andreplass. På jorda er oksygen og silisium dei vanlegaste grunnstoffa, og me finn dei særleg i ulike mineralsambindingar. 

Ein får stoff som er bygd opp av molekyl dersom grunnstoff som er ikkje-metall reagerer med kvarandre. Dersom eit stoff som er metall og eit anna som er ikkje-metall reagerer, vil dette gje eit stoff som er bygd opp av positive og negative ioner. Slike stoff blir kalla ionesambindingar eller salt.

Sjå og 
 Periodesystemet
 Grunnstoffliste
 Isotoptabell

Fotnotar 

Kjemi
Sosialistisk Valforbund

Sosialistisk Valforbund var ein allianse av sosialistar på venstresida i norsk politikk i åra 1973-1975. Alliansen blei inngått av fire partar: Sosialistisk Folkeparti, Demokratiske Sosialistar (AIK), Norges Kommunistiske Parti og partilause venstreorienterte. DS var eit framhald av delar av "Arbeiderbevegelsens Informasjonskomite mot norsk medlemskap i EF", dei organiserte EF/EU-motstandarane i Arbeidarpartiet. Desse fire gruppene hadde stått saman i syn og argumentasjonsmåte i kampen mot norsk medlemskap i EF før folkerøystinga i 1972, og etter sigeren for nei-folket følte dei at det var naturleg å gå saman i eit samla alternativ ved stortingsvalet i 1973. 

Sosialistisk Valforbund viste seg å vere ein stor suksess. Over 11 prosent av stemmene og 16 representantar på Stortinget, det beste resultatet for noko parti til venstre for Arbeidarpartiet sidan brakvalet for NKP i 1945. 

Valforbundet hadde gått til val på eit konkret program på 33 punkt alle partane var samde om. Etter valet ville dei fleste gå vidare i samlingsprosessen, og skipe eitt felles parti. Da var det nødvendig å avklare fleire prinsipielle spørsmål, og da viste det seg store motsetningar, særleg mellom dei fleste SFarane på den eine sida og dei fleste NKParane på den andre. 

Samlingsprosessen gjekk likevel vidare, og enda med at Sosialistisk Venstreparti blei skipa i 1975. Dei enkelte partane fekk frist ut året 1976 med å avvikle eigne organisasjonar. Det viste seg da at fleirtalet i NKP ikkje gjekk med i SV, men valde å oppretthalde sitt eige parti. Dette trass i at leiaren, Reidar T. Larsen, gjekk over til det nye samlingspartiet.

Såleis kan ein seie at Sosialistisk Venstreparti i stor grad er eit framhald av Sosialistisk Valforbund, men utan dei fleste kommunistane. 

Dei aller fleste medlemmene i partiet SV kom frå SF, Arbeidarpartiet, eller var nye i politikken.

Norsk arbeidarhistorie Sosialistiske parti Tidlegare norske politiske parti
Sunndalsøra

Sunndalsøra er kommunesenteret i Sunndal kommune, ein tettstad med . 

Sunndaløra var berre nokre få hus nedmed fjøra og mellom dei bratte fjella inst i Sunndalsfjorden før aluminiumsverket, som kom i drift frå 1954. 

Da kom det folk frå store delar av landet til staden for å arbeide og busetje seg der. 

Det utvikla seg ein nokså særmerkt tettstadskultur på Sunndalsøra, folkeleg og prega av arbeidarklassen og sosialdemokratiske likskapsideal og offentleg styring av utviklinga. Truleg er Sunndalsøra den tettstaden i Noreg som har største delen av bustadmassen sin i bustadsamvirket, med både blokker, rekkjehus og jamvel nokre einebustader innan kooperasjonen.

Dialekta på Sunndalsøra er nordmørsk, og har mellom anna kløyvd infinitiv, men skil seg som eit typisk bymål ut frå dialektene omkring ved ei kraftig forenkling av grammatikken og ordbøyingane. 

Sidan aluminiumsverket i 2004 var ferdig modernisert og no er det største og mest moderne i Europa, er framtida til tettstaden og kommunen sikrare enn det ein frykta for få år tilbake. Forureininga frå aluminiumsverket er òg berre ein brøkdel av det ho var, og Sunndalsøra framstår i dag som ein rein og vel utbygd småby som har dei fleste tilbod folk treng. Attåt aluminiumsverket og forskingsmiljøet der, har Sunndalsøra eit avansert forskingsmiljø når det gjeld akvakultur og ein vidaregåande skule med mange studieretningar.

Folket i Sunndal kommune stemte nei til at Sunndalsøra offisielt skulle bli ein by ved ei lokal folkerøysting i 1999.

Sjå òg 
 Tettstader i Møre og Romsdal

Kjelder 
 SSB: «Tettsteder og sentrumssoner. 1. januar 2005. Møre og Romsdal»

Geografi i Sunndal
Tettstader i Møre og Romsdal
Kommunesenter i Møre og Romsdal
Molekyl

Eit molekyl er ei kjemisk sambinding der atoma er bundne saman med elektronparbinding (kovalent binding). Ofte er berre nokre få atom bunde saman. Døme på dette er oksygengass (O2) og vatn (H2O), men det finst òg store molekyl som DNA-molekylet. Fleire små molekyl kan vera bundne saman i ein serie, og molekylet vert da kalla ein polymer. 

Bindingane i molekyl har retning. Bindingslengder og -vinklar er avhengige av kva atom som er bundne saman. Dette er med på å gje molekylet ein viss struktur. I store molekyl kan det òg vera hydrogenbindingar mellom ulike delar av molekylet.

Sjå òg 
 Atom
 Grunnstoff
 Ion
 Kjemi
 Vatn

 
Kjemi
Molekylfysikk
Materie
Oksygen

Oksygen, eldre òg surstoff eller nøre, er eit grunnstoff med kjemisk symbol O og atomnummer 8. Det høyrer til ikkje-metalla, og ligg i gruppe 16 i det periodiske systemet. Grunnstoffet har to allotrope former, oksygengass (O2) og ozon (O3). Oksygenmolekylet er vanlegvis paramagnetisk, men diamagnetisk former finst.

Særlege kjenneteikn 

Oksygen er elektronegativt. Som dioksygen, O2, er oksygen ein fargelaus, luktfri gass. I væskeform er stoffet svakt blåfarga. Molekylet er ikkje polart. Oksygengass er lite løyseleg i vatn. 

Ozon er ein termodynamisk ustabil diamagnetisk gass med sterk lukt.

Bruk

Historie 

Oksygen vart oppdaga på 1700-talet. Joseph Priestley, Carl Wilhelm Scheele og Antoine Lavoisier var med på dette.

Biologisk rolle 

Oksygengass vert danna under fotosyntesen, og er viktig for dyr og menneske.

Førekomst og framstilling 

Oksygen er det vanlegaste grunnstoffa på jorda. Jordatmosfæren inneheld om lag 21 % oksygengass og nesten halvparten av alle atom i jordskorpa er oksygenatom. I jordskorpa finst grunnstoffet særleg som SiO2.   I tillegg finst store mengder bundne i vatn (H2O). Mange syrer og basar inneheld oksygen.

Oksygen vert vanlegvis framstilt ved fraksjonell destillering av luft. I laboratoriet er det mogleg å framstilla gassen på fleire måtar.

Kjemi og sambindingar 

Sidan oksygenatomet er lite og dannar sterke dobbeltbindingar, får det ikkje meir enn fire kovalente bindingar. 

Nesten alle grunnstoff reagerer med O2-molekylet anten ved romtemperatur eller ved oppvarming. Det er derfor ein viktig reagens.

Oksygen er med i mange sambindingar, både organiske og uorganiske. Alkoholar, aldehyd og karboksylsyrer er eksempel på organiske sambindingar. Elles er oksygen mellom anna med i oksid (til dømes karbondioksid (CO2), Hydrogenperoksid (H2O2) og vatn (H2O).

Oksid kan vera sure, basiske eller amfotære avhengig av kva andre grunnstoff dei inneheld.

Isotopar

Tryggleik 

Ozon er giftig.

Sjå òg 
 Chalkogen
 Ozonlaget

Kjelder 
 Geoff Rayner-Canham: Descriptive Inorganic Chemistry 2.ed. New York, 2000
 Webelements - informasjon om oksygen på engelsk

 
Pustegassar
Kalkogen
Toatomige ikkje-metall
Oksidasjonsmiddel
Akuttmedikament
Grunnstoff