alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Horsa glidefly

Airspeed Horsa var eit britisk høgvinga militært glidefly bygd av tre. Flytypen vart brukt på fleire krigsskodeplassar under den andre verdskrigen.

Flyet var første gong i operativt bruk 19/20 november 1942 då to Aispeed Horsa glidefly deltok under den mislukka operasjonen Operasjon freshman mot Norsk Hydros fabrikk på Vemork i Rjukan i Telemark.

Den 10. juli 1943 vart 27 Horsa glidefly brukt i Operasjon Husky, invasjonen av Sicilia. I samband med den allierte landgangen i Normandie vart store mengder Horsaer brukt (estimert til over 250 fly). Horsa glidefly deltok i operasjonane Tonga, Deadstick, Dragoon og Market Garden og Varsity under den allierte fremrykkingen på kontinentet. Operasjon Varsity i mars 1945, då 440 glidefly frakta soldatar frå 6th Airborne Division over Rhinen, var siste operasjon for Horsa glidefly.

Flyet kunne frakta såvel soldatar som ein jeep og ein mindre kanon. Horsa var eit solid fly og lett å manøvrera, men stort sett berre eigna til engongsbruk. Det vart bygd i 3 655 eksemplar.

Spesifikasjonar Horsa Mk. I 

 Byggeår: 1942 
 Mannskap: 2 flyvere
 Motor: Ingen
 Vengespenn: 26,8 m
 Lengd: 20,40 m 
 Høgd: 5,90 m
 Vingeflate: 102,5 m²
 Tomvekt: 3 800 kg.
 Max. vekt: 7 030 kg
 Fart: 242 km/t under slep/ 160 km/t glidande
 Last: 20-25 soldatar + Jeep m/liten kanontilhengar

Referansar 

Denne artikkelen bygger på «Airspeed Horsa» frå ,  den 26. november 2017.

Bakgrunnsstoff 
 Restaurert Horsa
Fly under andre verdskrigen
Seglfly
Transportfly
Telemetrietterretning

Telemetrietterretning (engelsk Telemetry intelligence) eller TELINT er ein underdisplin av FISINT som styrer med rakettar og andre eksternt overvaka einingar og returnerer kontinuerleg straumar av data om plassering, fart, motorstatus og andre berekningar. Desse dataa kan gje informasjon om eigenskapane til missilet, og spesielt kastevekt, dvs. den potensielle storleiken på stridshovuda.

Strategisk tyding av TELINT 
TELINT er ein av dei overvakingsmetodane som er nemnd i rustningskontrollregimet (Strategic Arms Limitation Treaty eller SALT-avtalene) mellom USA og Sovjetunionen. Desse traktat-avtalane inneheld avgjerder som er viktige grep for å styrkja tryggleik mot brot: begge partar forpliktar seg til ikkje å gripa inn med nasjonale tekniske middel for kontroll. I tillegg er begge land er samde om ikkje å bruka medvite hemmelege eller løynde tiltak for å hindra verifisering. Det vert referert til ein spesiell teknisk-avtale om å ikkje kryptera strategisk test-telemetri og dermed hindra verifisering av TELINT.

Sjå òg 
 SIGINT
 ELINT
 COMINT
 FISINT
 United States Air Force i Storbritannia,#Air Transport/Spesielle Operasjonar

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Telemetry intelligence» frå ,  den 26. desember 2017.  

Signaletterretning
Etterretningsdisiplinar
Etterretning
Telemetri
Luanshya

Luanshya er ein by i koparbeltet, kjend som Copperbelt, i Nord-Zambia. Han ligg nær Ndola, 250 km nord for Lusaka. Luanshya blei grunnlagd i byrjinga av 1900-talet av utforskaren William Collier. I 2010 hadde han eit folketal  på 130 076.

Det finst ei kopargruve her. Byen har også  metallvare-, tekstil- og næringsmiddelindustri.

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Luanshya» frå ,  den 26. november 2017.  
 

Byar i Zambia
Astronomisk katalog

Ein astronomisk katalog er eit oversyn over astronomiske objekt, typisk gruppert saman fordi dei har liknande type, morfologi, opphav, oppdagingsmåte eller liknande.

Historisk viktige astronomiske katalogar
 Boka om fiksstjerner av Abd al-Rahman al-Sufi (Azophi) frå rundt 964 skildrar over tusen stjerner i detalj. Ho inneheld den eldste skildringa av Andromedagalaksen og Den store magellanske skya.
  Uranometria av Johann Bayer frå 1603 er eit sjerneatlas med over 1200 stjerner. Stjernenamna er laga av greske bokstavar med namnet på stjernebildet dei er i, til dømes Alpha Centauri.
 Historia coelestis Britannica av John Flamsteed frå 1725 lister opp stjerner med nemningar laga av tal kombinert med stjernebilde, til dømes 61 Cygni.
 Messierkatalogen av Charles Messier frå 1781 byggjer på astronomiske objekt den franske astronomen først lista opp i 1771. Han inneheld Messierobjekt, som galaksar og stjernetåker, med tal frå M1 til M110. 
 New General Catalogue (NGC), kompilert i 1880-åra av J.L.E. Dreyer, lister opp objekt frå NGC 0001 til NGC 7840. Katalogen er ein av dei mest omfattande astronomiske katalogane. Han omfattar alle typar observerbare romobjekt og ikkje berre, til dømes, galaksar.
 Henry Draper Catalogue (HD) av Henry Draper, gjeven ut mellom 1918 og 1924, lister opp over 225 000 av dei lyssterkaste stjernene. Nemningane bruker HD følgd av eit nummer på 6 siffer.
 Patrick Moore kompilerte Caldwell-katalogen i 1995 for å komplementera Messierkatalogen. Denne listar opp 109 lyssterke stjernehopar, stjernetåker og galaksar med nemningar frå  C1 til C109. 
 2MASS (Two Micron All-Sky Survey) omfattar over 300 million observerte objekt mellom 1997 og 2001. Prosjektet tok for seg det infraraude spektrumet på himmelen.

Mykje brukte astronomiske katalogar
 Hipparcos-katalogen - inneheld data for rundt 118 000 stjerner.
 Tycho-2-katalogen - inneheld data for rundt  2 500 000 stjerner.
 USNO B1.0 (1 042 618 261 stjerner/galaksar)
 6th Orbit Catalog 
 Washington Double Star Catalog
 Yale Bright Star Catalogue
 NOMAD og nærskylde katalogar

Sjå òg
Stjernekart
Stjernekatalog

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Astronomical catalog» frå ,  den 27. november 2017.

Bakgrunnsstoff
 Most astronomical catalogues can be queried electronically here (Centre de Données astronomiques de Strasbourg)
 Clickable Caldwell Object table 
 Clickable Messier Object table  
 A History of Star Catalogues

 
Katalogar
Katalogar
Perikum

Perikum (Hypericum) er  ei planteslekt i perikumfamilien. Ho omfattar rundt 450 artar, mest urter med motstilde blad og gule blomar.

Blada har oljekjertlar som viser seg som lyse prikkar når ein held dei mot lyset. 

I Noreg finst det fem viltveksande perikumartar. Dei vanlegaste er firkantperikum (H. maculatum) og prikkperikum (H. perforatum).

Perikumbrennevin er eit gammalt universalmiddel i Noreg. I helsekostsamanheng blir perikumpreparatar ofte selde under namna «johannesurt» eller «perikumolje».

Kjelder

Planteslekter
Perikumfamilien
Fase-arrangert antenne

Ei fase-arrangert antenne er til vanleg eit arrangement av mange mindre antenner som ved elektronisk tilpassing skapar ein elektromagnetisk stråle som kan styrast mot ulike punkt utan at antenna treng bevege seg fysisk.

Referansar

Denne artikkelen bygger på «Phased array» frå ,  den 28. november 2017.  
 
Radiobølger
Radioteknologi
Kabelsporvogn

Kabelsporvogn («kabeltrikk») er eit sporvognsystem for kollektivtransport som fungerer som vanlege sporvogner (trikkar), men skil seg frå dei ved at dei einskilde sporvognene ikkje har eigne motorar, men vert drege fram av eit ståltau, ein kabel, som ligg i ei langsgåande spalte (kanal) i gata midt mellom skjenene. Ståltauet vert halde i konstant fart av eit maskineri som står fast montert i eit maskinhus, og dei einskilde sporvognene på lina stoggar og startar ved å løyse seg frå eller hekte seg på ståltauet ved hjelp av ei gripeklo. Ståltauet går i ei endelaus sløyfe mellom endene på lina og det stasjonære maskineriet. Gripekloa som festar eller løyser vogna frå ståltauet, vart opphavleg manøvrert med handemakt av vognføraren, som òg skulle ta seg av dei mekaniske bremsene på vogna. Manøvreringa av gripekloa var tungt, og kravde dessutan ei viss varsemd for at vogna kunne starte utan for mykje rykk og napp og slitasje på tauet. Der kabelsporvegar var i brukt i seinare tider, vart dette gjort med automatiske mekanismar.

Soga
 

Sporvegar for kabeldrift vart planlage og bygde i fleire byar i både USA, Europa og andre stader i verda i sporvegane sin spede barndom på slutten av 1800- talet og framover. Dette vart rekna som eit framsteg i høve til å dra sporvognene med hestar. Den fyrste kabelsporvegen skal ha vore bygd i  New York i USA, opna i 1868, men nedlagd allereie i 1870 etter store tekniske problem, og erstatta med damplokomotivdrivne vogner. I San Francisco i USA vart det opna ei line  i 1873 med ein teknikk som synte seg å fungere godt, og dette vart byrjinga til det vidgjetne kabelsporvognsystemet som byen framleis har i ei modernisert utgåve. Men dei fleste stadene kringom i verda vart systemet oppgjeve etter relativt stutt tid, og erstatta av sporvogner med eigne elektriske motorar som fekk energien frå eit leidningsnett hengt opp over gatene, slik systemet er den dag i dag. Etter at kabelsporvegen i Dunedin på New Zealand vart stengd i 1957, opna i  1881, er kabelsporvegane i San Francisco dei einaste att i verda. Her er det tre liner, Powell-Hyde, Powell-Mason og California, som vert drivne av fire ståltau frå maskinhus kalla Powell, Hyde, Mason og California.

Bakgrunnsstoff
Kabelsporvognsmuseet i San Francisco

Sporvogn
Radiosendar

Radiosendar, òg kjend under omgrepet transmitter (gjennom-sendar, formidlar) er ei elektronisk innretning som sender eit elektromagnetisk signal som formidlar innhald i form av radio, television, eller telekommunikasjon. 

Døme på radiosendarar er WLAN-sendar i berbar PC, mobil basestasjon, sendaren i ein mobiltelefon, eller store installasjonar som radisendarane på Tryvann i Oslo.

Dei første radiosendarane var gnistsendarar, oppfunne og patentert av Nikola Tesla. Gnistsendarane kunne berre brukast for telegrafi, og dei beslagla så store frekvensområde at dei vart forbodne. Dei vart etterfølgde av røyrsendarar som kan modulerast med lydar og andre signal. Røyrsendarar og transistor består av ein oscillator som er ein forsterkar med positiv tilbakekopling slik at han oscillerer, og eit frekvensbestemmande ledd som kan vera ein krystall. Oscillatoren vert gjerne etterfølgd av eitt eller fleire forsterkartrinn. Det siste trinnet vert kopla til antenna. Amplitudemodulering kan skje i det siste trinnet. Frekvensmodulering kan skje i oscillatoren.

Kjelder
Denne artikkelen bygger på «Radiosendar» frå ,  den 28. november 2017.

Bakgrunnsstoff
 International Telecommunication Union
 Jim Hawkins' Radio and Broadcast Technology Page
 WCOV-TV's Transmitter Technical Website

Radioteknologi
Telekommunikasjon
Eili Harboe

Eili Harboe () er ein norsk skodespelar fødd  i Stavanger. 

Ho debuterte i 2012 som Irene i filmen Kompani Orheim, basert på boka av same namn av Tore Renberg. I 2013 debuterte Harboe som hovudrolleinnehavar i Kyss meg for faen i helvete, i rolla som Tale. Der spelte hun mellom anna mot Kristoffer Joner, som ho også spelte mot i Bølgen i 2015.  

I 2017 hadde ho rolla som  Prinsesse Kristin i Askeladden - I Dovregubbens hall, som var regissert av Mikkel Brænne Sandemose og hovudrolla i Joachim Trier sin film Thelma.

Filmar 
 2012: Kompani Orheim
 2013: Kyss meg for faen i helvete
 2014: Autumn Harvest (kortfilm)
 2015: Bølgen
 2015: Doktor Proktors tidsbadekar 
 2017: Askeladden - I Dovregubbens hall
 2017: Thelma

Referanser 

Denne artikkelen bygger på «Eili Harboe» frå ,  den 28. november 2017.

Bakgrunnsstoff 
 Elli Harboe ved IMDB

Norske skodespelarar
Folk frå Stavanger
Mikkel Brænne Sandemose

Mikkel Brænne Sandemose () er ein norsk filmskapar fødd i Oslo. 

Sandemose er utdanna ved Film & TV-akademiet og er medgrunleggjar av produksjonsselskapet Pravda. Han laga reklamefilm, musikkvideoar og kortfilmar før han debuterte som langfilmsregissør med skrekkfilmen Fritt vilt III frå 2010. I 2013 kom Gåten Ragnarok , ein familie-eventyrfilm inspirert av amerikanske filmar som Indiana Jones og Jurassic Park. I 2017 laga han Askeladden – i Dovregubbens hall, ein norsk storfilm inspirert av folkeevenytr samla inn av Asbjørnsen og Moe.

Mikkel Brænne Sandemose er son av teiknaren Iben Sandemose og forfattar og teknisk konservator Jon Brænne. Han er barnebarn av filmskaparen Bjarne Sandemose og oldebarn av forfattaren Aksel Sandemose

Filmografi 
 Inn i mørket (1998). Kortfilm.
 Dagen jeg drepte en syklist (1999). Kortfilm.
 Fritt vilt III (2010). Spelefilm.
 Gåten Ragnarok (2013). Spelefilm.
 Askeladden – i Dovregubbens hall (2017). Spelefilm.

Musikkvideoar 
 Abigail  – Bertine Zetlitz (co-regi Kajsa Næss)
 Twisted Little Star –  Bertine Zetlitz
 Yesterdays call – Erik Faber 
 Happy – Vidar Vang
 Birmingham Ho – Morten Abel
 I don't want to see you cry – Silje Nergaard
 Standing Tall – Kjartan Salvesen
 Fake your Beauty – Bertine Zetlitz
 Ah Ah – Bertine Zetlitz

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Mikkel Brænne Sandemose» frå , og «Mikkel Sandemose» frå  den 28. november 2017.  
 

Norske filmregissørar
Norske manusforfattarar
Folk frå Oslo
Arnt Moss

Arnt Ferdinand Moss () var ein norsk revisor frå Sør-Odal, busett i Drammen, som representerte Arbeidarpartiet på Stortinget i tida 1934-45.

Moss var son til ein gardbrukar og fanejunker i Strøm-sokna i Sør-Odal. I 1901 og -02 tok han eksamenar ved 2. brigades underoffisersskule i Oslo, sidan var han funksjonær hos Drammens politikorps frå 1903. I 1911 fekk han jobben som kasserar for Drammens gassverk. Der etter var han 1918-21 forretningsførar i A/S "Fremtiden". Han fekk i 1921 stilling som kommunerevisor i Drammen, frå 1946 var han revisjonssjef i kommunen til han gjekk av med pensjon.

Moss engasjerte seg i Arbeidarpartiet og var bystyremedlem i Drammen 1910-25 og 1931-37. Gjennom åra hadde han mange kommunale verv, mellom anna var han formann for Drammens kommunale pensjonskasse, Drammens kommunale skogar og i 1940-41 og 1945-? for det kommunale brenselsutvalet. Periodane 1934-36 og 1937-45 var han stortingsmann frå dei tre kjøpstadene i Buskerud. Han var medlem 1935-36 i Administrasjonskomiteen og 1937-45 i Protokollkomiteen.

Kjelder
Stortingsbiografi 

Stortingsrepresentantar 1934-1936
Stortingsrepresentantar 1937-1945
Folk frå Sør-Odal
Folk frå Drammen
Fruktknute

Fruktknuten (latin ovarium) er den nedre delen av fruktemnet hjå frøplantar. Fruktknuten inneheld eitt eller flere frøemne (ovule), som kan utvikla seg til frø etter befrukting. 

Fruktknuten er ofte ein utvida del av to eller fleire samanvaksne fruktblad. Kronblad og begerblad kan vera festa over, under eller omkring fruktknuten. 

Dei ytste delane av støvvegen, over fruktknuten, er griffel og arr. Dei tek imot pollen som spirer for så å veksa ned gjennom griffelen til fruktknuten. Deretter veks kvart enkelt pollenkorn inn i eitt enkelt frøemne. 

Nokre vindpollinerte blomar har svært reduserte og modifiserte fruktknutar.

Sjå òg
 Frukt

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Fruktknute» frå ,  den 28. november 2017.  

Blomar
Plantemorfologi
Fruktblad

Fruktblad (latin karpell) er hodelen av ein blome. Fruktbladet er lukka rundt eitt eller fleire frøemne som gjev opphav til frø etter befrukting.  Fruktblad kan vera sammenvaksne (synkarp fruktknute, fleirfoldfrukt) eller skilde (apokarp fruktknute, enkeltfrukt).

Under mogning blir fruktbladet omdanna til ei frukt utvikla frå fruktknuten (apokarp eller synkarp). Fruktbladet er homologt med eit makrosporofyll. Samanvaksne fruktblad er ein evolusjonsmessig avleidd karakter, samanlikna med skilde fruktblad. ABC-modellen forklarer kva gener som deltek i danninga av blada i ein blome: begerblad, kronblad, pollenblad og fruktblad.

Kjelder

Plantemorfologi
Blomar
Erling Rønneberg

Erling Rønneberg () var ein norsk motstandsmann og Secret Intelligence Service under andre verdskrigen. 

Av utdanning var han lektor. Han var lokalpolitikar for Arbeidarpartiet og vart rådmann i Ski kommune. Han var ordførar i Ski kommune frå 1958 til 1963.

Bakgrunn 
Farfar var Joachim Holmboe Rønneberg. Broren Joachim Rønneberg var medlem i kompani Linge.

Under andre verdskrigen
I Ålesund var han, i første del av krigen, med på å gi ut illegale aviser. Hausten 1943 var han i Oslo for å  starte eit illegalt studentblad, Vi studerer. Der i frå måtte han røme. Han kom seg til Sverige via Ålesund og Korgen i Nordland. Frå Sverige  vart han henta til Storbritannia. Der fekk han opplæring som radiotelegrafist i Secret Intelligence Service. Frå september 1944 til februar 1945 opererte han SIS radiostasjonen Haga, på Torholmen nord for Ålesund.
Erling Rønneberg  fekk i oppdrag, saman med Karsten Devold, å etablerere ein ny sendar, ved Rjåneset i Ørsta Der hadde dei oversikt over skipsleia i Vartdalsfjorden, og andre fjordar på Søre Sunnmøre.
14. april 1945 var radiostasjonen Turid i drift. Men alt 20. april vart stasjonen teken. Rønneberg fekk store skotskadar. Han vart halden fanga på sjukehuset i Ålesund til krigen var slutt.

Etter krigen 
I 1949 tok Rønneberg eksamen i økonomi frå Cambridge. Han kom til Ski kommune i 1950 som lektor på Sørmarka folkehøgskule, der han seinere òg vart rektor. 

Frå 1964 vart han den første rådmannen i Ski kommune. Denne stillinga hadde han i 27 år og la i denne perioden fram i alt 21 179 sakar til politisk handsaming i formannskap og kommunestyre. Dette var ein ekspansiv periode for Ski kommune, og innbyggjartalet vart fordobla.

Som pensjonist brukte Rønneberg mykje tid på lokalhistorisk arbeid, og han formidla opplevingar frå andre verdskrigen, der han deltok aktivt i motstandskampen, til ungdom i kommunen. For dette arbeidet fekk han kulturprisen til Ski kommune i 1999.

Utmerkingar 
For innsatsen sin under andre verdskrigeb vart Rønneberg tildelt St. Olavsmedaljen med eikegrein og den britiske King's Medal for Courage in the Cause of Freedom.

Erling Rønneberg fekk Ski kommune sin kulturpris i 1999.

Kjelder 

 Georg Stub: Nekrolog i Aftenposten kultur 17. juli 2008 side 13

Denne artikkelen bygger på «Erling Rønneberg» frå ,  den 28. november 2017.

Litteratur 
 

Ordførarar i Ski
Ap-ordførarar i Akershus
Norske militære under andre verdskrigen
Norske motstandsfolk
St. Olavsmedaljen med eikegrein
King's Medal for Courage in the Cause of Freedom
Rådmenn
Folk frå Ski
Folk frå Ålesund
Kabelbanene i Lisboa

Kabelbanene i Lisboa (portugisisk: Ascensores de Lisboa) er tre kabelbaner i hovudstaden Lisboa i Portugal som gjev samband mellom dei lågare og høgare delene av dei gamle bydelane. Alle tre banene går i gater, og har difor ståltaua som dreg vognene liggjande i kanalar under gatedekket, slik at festet mellom vognene og ståltaua gjeng gjennom ei langsgåande spalte i gatedekket. Slik sett kan desse vognene likne på kabelsporvogner. Men banene har som alle andre kabelbaner ei vogn i kvar ende av eit ståltau som går ikring eit stort hjul drive av eit maskineri på toppen av banen, så den eine vogna går opp medan den andre går ned. Likevel er desse kabelbanene ulike mange andre kabelbaner ved at kvar av vognene har ein eigen elektromotor som drivverk, som førarane på dei to vognene som høyrer saman kan gjere seg nytta av. Når det skjer, vert elektromotorane i dei to vognene kopla i serie over dei to luftleidningane som kvar av vognene hentar straum frå, slik at dei samkøyrast.

Opphavleg var banene drive med vassballast. Vognene hadde vasstankar, og ved å fylle vatn på tanken til vogna på toppen, vart ho tung nok på vegen nedover til å dra oppover den vogna som stod nede.

Dei tre kabelbanene er:
Ascensor do Lavra, som vart opna i 1884 og har ei lengd på 182 meter, ei høgdeskilnad på 43 meter, og ei største stigning på 25,0 %.
Ascensor da Glória, som vart opna i 1885 og har ei lengd på 265 meter, ei høgdeskilnad på 48 meter, og ei største stigning på 18,0 %.
Ascensor da Bica, som vart opna 1892 og har ei lengd på  260 meter, ei høgdeskilnad på 45 meter, og ei største stigning på 19,1 %.

Banene er rekna som nasjonale teknisk-historiske minnesmerke.

Bakgrunnsstoff

Fotografi på trampicturebook.de, som mellom anna synar kor nedtagga av spraymåling vognene kan vere

Kabelbanar
Lisboa
Internering

Internering er innestenging av ei gruppe folk av styresmaktene for å kontrollera dei, ikkje som straff eller i samband med ei rettssak.  I folkeretten viser det til vekktakinga av fridom som ein stat kan gjera mot militære og sivile borgarar av andre krigførande statar. Det finst regler om internering i fleire konvensjonar om krigsrett, særleg i IV Genèvekonvensjon av 1949 og I Tilleggsprotokoll av 1977.

Kjelder

 
Fridomstap
Elevador de Santa Justa

Elevador de Santa Justa («Sankta Justaheisen»), som òg vert kalla Elevador do Carmo, er ein offentleg personheis i eit eige 45 meter høgt støypejarnstårn i Portugals hovudstad Lisboa. Heisen gjev samband mellom det historiske sentrumsområdet, Baixa Pombalina, og Largo do Carmo (Carmotorget) høgre oppe i lia som byen ligg i.

Heisen er konstruert av ingeniøren Raul Mesnier de Ponsard (1849-1914), som var fødd i byen Porto i Portugal av franske foreldre. Han står attom mellom anna kabelbanene Elevador da Glória, Elevador da Bica og Elevador da Lavra i Lisboa, som vart bygde i slutten av 1880-åra. Elevador de Santa Justa vart bygd i åra 1900 til 1902, og er saman med kabelbanene populære turistattraksjonar. Opphavleg vart heisen driven av ein dampmaskin, men vart gjort om til ein elektrisk driven heis i 1907.

Heistårnet er utforma i nygotisk stil med ulike mønstre på kvar avsats, og har to heiskabinar med interiør i tre. Kvar av dei  tek 24 passasjerar. I toppetasjen, som det går ein vindeltrapp opp til, er det ein terrasse som gjev godt utsyn over Castelo de São Jorge («São Jorgeslottet»), Praça de D. Pedro IV («Don Pedro IV-plassen»), Baixa Pombalina («nedrebyen») og elva Tejo.

Heisen er verna som historisk monument.

Lisboa
Heisar
Heis

Heis eller elevator er ein kabin som er lagd for å transportere folk eller gods vertikalt frå eit nivå til eit anna i eit hus, eit tårn, eller mellom ulike nivå i ein by, ein park etc.

Prinsippet går ut på at kabinen, òg kalla heisstolen, vert løfta eller senka av eit ståltau som går over eit motordrive hjul i toppen av ein sjakt som heisen går opp og ned i langsetter stålskjener eller -føringar. I den andre enden av ståltauet som heisen heng i, er det festa ei motvekt som går opp og ned langsetter eine veggen i sjakta, og som gjer at det trengs mindre energi til å drive heisen. Ved hjelp av elektriske eller elektroniske signal vert motoren styrt frå både heiskabinen og frå ein plass attmed døra der heisen skal stogge, slik at heisen stoggar på det nivået ein ynskjer at heisen skal kome til, og som ein deretter vil at heisen skal gå til.

Men det finnast òg heisar som vert styrte av ein heisførar på fast plass inne i heiskabinen, særleg når det gjeld gamle personheisar for eit stort tal passasjerar, og det finnast dessutan såkalla paternosterheiser, der ein rad med heiskabinar går i sakte fart i ein endelaus rundgang frå botn til topp, og som ein kan gå rett inn i og ut av på det nivået eller etasjen ein ynskjer, utan at kabinen stoggar.

Heisar kan òg gå på skrå på skjener som ein slags kabelbane (som til dømes i vestenden av perrongane på den underjordiske Nationaltheatret jarnbanestasjon i Oslo). I staden for ståltau som kabinen vert heist opp og ned med, kan det vere nytta hydraulikk til å presse kabinen opp og senke han ned, især når heisen ikkje skal nå opp i særleg stor høgd.

Sams for alle heisar er at dei skal vere utstyrte med tryggingsmekanismar som hindrar at dei går snøggare enn dei skal, og som syter for at dei ikkje kan falle ned om vitale delar brotnar.

Som oftast er det sett offentlege autorisasjonskrav til dei som driv med bygging, montering, bruk og vedlikehald av heisar, og det offentlege har etablert ymse kontrollorndningar.  I Noreg er det reglar om dette i Plan- og bygningsloven med føresegner.

Løfteutstyr
Vertikal transport
Dei løynlege tenestane

Dei løynlege tenestane i Noreg er  Politiets tryggingsteneste (PST),  Etterretningstenesta (ETJ) og Nasjonal tryggleiksstyresmakt (NSM) som kan omtalast som «dei løynlege tenestene», då dei har eigne særskilde lovar og avgjerder som gjev eksklusiv styresmakt og oppgåver.  
Forsvarets tryggingsavdeling (FSA) er ikkje ei «løynleg teneste»., men skal likevel kontollerast av EOS-utvalet.

Referansar

Løynlege tenester