alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Metatese

Metatese viser til at to delar byter plass innan eit heile. Omgrepet blir brukt innan språkvitskap, der det viser til at fonem byter plass i eit ord, og i kjemi, der delar av stoff i ein reaksjon byter plass i endeproduktet.

Metatese i kjemi 
Ein generell metatesereaksjon kan skrivast slik:

A-B + C-D → A-D + C-B

Ein slik reaksjon kan til dømes skje mellom to uorganiske salt når eitt produkt er uløyseleg i vatn, til dømes:

AgN3(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s) + NaNO3(aq)

I organisk kjemi er ein av dei viktigaste nye reaksjonane olefinmetatese, som ofte berre blir kalla 'metatese', og den liknande alkynmetatesen. I olefinmetatesen får ein metallkatalysator to delar av eit olefin til å bytta plassar, til dømes:

R1CH=CH2 + R2CH=CH2 → R1CH=CHR2 + H2C=CH2

Metatese i språk 
Den vanlegaste forma for metatese i språk er når to fonem ved sida av kvarandre byter plass, som me kan sjå i dei norske orda «kors» og «kross». Det finst døme på ord som er utvikla gjennom metatese i mange språk. Nokre språk bruker til og med fenomenet som ein integrert del av språket.

I det austafrikanske språket fur vil eit verb som byrjar med ein konsonant mista denne eller gå gjennom metatese med vokalen ved sida dersom eit pronomen uttrykt ved ein konsonant (til dømes /j-/, andre person eintal eller /k-/ første person fleirtal) blir stilt føre det. Døme: 
lem- (slikka) + K → K-elm-
ba- (drikka) + K → K-ab-
tuum- (byggja) + K → K-utum-

Metatese blir òg brukt som humor, til dømes ved at ein «bakkar snakkvendt» ved eit uhell eller med vilje.

Fenomenet er vanleg hjå ungar som til dømes kan seia «stølvar» heller enn «støvlar».

Bakgrunnsstoff 
 Fleire metatesedøme frå fur  (engelsk)

Kjemiske reaksjonar
Katalyse
Fonologi
NBC

National Broadcasting Company eller NBC er eit av dei fire største kringkastingsselskapa i USA. Selskapet har base i New York City.

Sjå òg 
 NBC News
 NBC Sports
 CNBC
 MSNBC

Bakgrunnsstoff 
 

USA-amerikanske kringkastingsselskap
Skipingar i 1926
Sjøsamar

Sjøsamar er ei gruppe samar som tradisjonelt har halde til ved kysten av Nord-Noreg. Dei livnærte seg gjennom fiske, fangst, sanking og jordbruk, særleg husdyrhald. Mange var også snikkarar og smedar, og nokre var båtbyggjarar.

Område 
Ein reknar som regel sjøsamar som busette frå dei nordlegaste delane av Nordland og langs kysten til Varangerhalvøya er blitt rekna som sjøsamar. Dei fleste bur i Tysfjord eller langs fjordar i Troms og Finnmark. Det finst også sjøsamar i skoltesamiske område like sør for Varangerfjorden, og tidlegare på Kolahalvøya og på begge sider av Bottenvika. Nokre forskarar meiner også at ein tidlegare fann sjøsamar så langt sør som Trøndelag. Sjøsamar tok del i hanshandelen i Bergen, både med handelsvarer og gjennom jektebygging. 

Sjøsamar dreiv lenge med sesongflytting mellom fleire faste buplassar. Observasjonar tyder på at dei kunne ha opptil fire ulike buplassar før 1700-talet, to på 1700- og 1800-talet, før dei blei heilt fastbuande på 1900-talet.

Fordi det var i sjøsamiske område at nordmenn sørfrå slo seg ned, blei sjøsamane raskare assimilerte og mista fleire av dei gamle tradisjonane sine enn innlandssamane. Bruk av samisk forsvann gradvis frå sjøsamiske område, særleg etter andre verdskrigen. Det var lenge knytt meir skam til å vera sjøsame enn til det å vera innlandssame, og identiteten blei ofte tagd om. Denne «samiske skamma» skal ha endra seg i løpet av den siste generasjonen, og frå midten av 1990-åra er det blitt meir populært å rekna seg som sjøsame.

Kultur 
Sjøsamar har snakka fleire samiske språk, som lulesamisk og ulike dialektar av nordsamisk. Svært mange har i dag norsk som morsmål.

Grene (rátnu) er eit ullteppe som sjøsamar har vove gjennom lange tider. Desse blei brukte som sengeklede, køyreteppe og i båt. Dei blei også selde både sør i Bergen og nord, særleg i Skibotn og Bossekop. Flyttsamar kjøpte grener og brukte dei til teltduk og lavvodør. Ein lagar framleis teppa i Manndalen i Kåfjord.

Sjøsamisk Tun i Smørfjord på vestsida av Porsangerfjorden er ein rekonstruert buplass frå tidleg på 1900-talet. Holmenes sjøsamiske gård i Kåfjord er ein sjøsamisk gard frå 1700- og 1800-talet som høyrer til Nord-Troms Museum.

Riddu Riđđu-festivalen, skipa i 1991, har bidrege til å skapa blest om og positive haldningar til sjøsamisk kultur. Sjøsamisk kompetansesenter i Porsanger blei skipa i 2002.

Kjende sjøsamar 
 Lene Hansen, opphavskvinne til og leiar av Riddu Riđđu-festivalen
 Irene Larsen, lyrikar
 Anders Paulsen, trolldomsdømd sjaman
 Geir Tommy Pedersen, sametingspolitikar
 John Persen, komponist og opphavsmann til Ultimafestivalen
 Gunn-Britt Retter, sametingspolitikar
 Ole Andreas Thomassen, folkeminnesamlar og forfattar av den første skildringa av sjøsamane i Lyngen og Porsanger

Sjå òg 
 Bumenn
 Fjellsamar (innlandssamar eller reindriftssamar)
 Skogsamar

Kjelder

Bakgrunnsstoff 
 Mearrasámi duodjedállu/Sjøsamisk kompetansesenter
Sjøsamer i Store norske leksikon

Samar
Norsk kystkultur
Lovise Heggen

Lovise Heggen () var ein norsk lærar og politikar frå Sunnmøre.

Heggen vart fødd på garden Heggen i Valldal i Norddal kommune. Ho arbeidde som lektor ved lærarskulen i Volda i ei årrekke, og var aktiv i det politiske. Mellom anna møtte ho som vararepresentant på Stortinget for Arbeidarpartiet i Stortinget 1950-1953.

Ho er omtala i Sunnmørsposten sin serie om 100 sunnmøringar, som vart laga i samband med tusenårsskiftet 1999/2000.

Kjelde 
 Wikipedia på bokmål sin artikkel om Heggen.

Bakgrunnsstoff 
Lovise Heggen hos Stortinget.no

Heggen, Lovise
Heggen, Lovise
Vektaren

Vektaren (sørsamisk Vuaktere) er ein innsjø som ligg i Røyrvik kommune i Trøndelag fylke. Frå vest kjem Saksvasselva og Saksvatnet. Huddingselven renn frå aust inn frå Hudningsvatnet og Røyrvikelva ut til Limingen. Sidan reguleringa i 1959 er utløpet demd opp, slik at Vektaren no dannar magasin for Røyrvikfoss kraftverk. Samtidig vart avløpet frå Namsvatnet ført i tunnel til Vektaren.

Av fisk finn ein aure, røye og ørekyte. I nordenden ligg Husvik/Vektarbotn naturreservat. Vektarbotn er, ved hjelp av ein terskel, ikkje berørt av reguleringa. Garden Vekterli ligg på nordsida av dette området, rett overfor Kaukartangen, der ein i tidlegare tider ropte (kauka) over for å få båtskyss. I nordvestenden, ved tilløpet frå Namsvatnet, finn vi garden Myrheim.

Innsjøar i Røyrvik
Det internasjonale atomenergibyrået

Det internasjonale atomenergibyrået er ein internasjonal organisasjon oppretta den 29. juli 1957 for å fremja fredeleg utnytting av atomenergi og hindra bruk som atomvåpen. Organisasjonen har 137 medlemsstatar og hovudkvarter i Wien i Austerrike. På engelsk språk er det offisielle namnet på organiasjonen International Atomic Energy Agency, forkorta IAEA. 

IAEA og generalsekretæren Mohamed ElBaradei mottok Nobels fredspris for 2005.

Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettstad

Skipingar i 1957
Vinnarar av Nobels fredspris
Kjerneenergi
Atomenergibyrået
Mohamed ElBaradei

Mohamed ElBaradei () er generaldirektør i det internasjonale atomenergibyrået (IAEA), ein internasjonal organisasjon som er underlagd dei sameinte nasjonane. I 2005 vart han tildelt Nobels fredspris saman med IAEA.

ElBaradei er fødd i Egypt. Han tok juristutdanning ved Universitetet i Kairo og deretter doktorgrad i internasjonal rett ved New York University School of Law.

Sidan 1984 har han vore eit framtredande medlem av IAEA, der han har hatt fleire viktige stillingar. Han vart generaldirektør i 1997, og attvald til ein andre periode i 2001.

Nobels fredspris 
7. oktober 2005 vart det gjort kjent at Mohamed ElBaradei, saman med IAEA, ville få Nobels fredspris for det året. Den Norske Nobelkomite gav som grunngjeving «arbeidet deira for å hindre at kjernefysisk energi vert brukt til militære føremål». IAEA har konsentrert seg om kampen for å redusere kjernevåpen med sikte på å avskaffe denne typen våpen.

Kjelder

Bakgrunnsstoff

Egyptiske juristar
Egyptiske nobelprisvinnarar
Vinnarar av Nobels fredspris
Avaldsnes kyrkje

Avaldsnes kyrkje er ei steinkyrkje på Avaldsnes i Karmøy kommune i Rogaland fylke. Kyrkja vart bygd i mellomalderen. Kong Kong Håkon IV Håkonsson gav i 1250 løyve til å byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Avaldsnes kyrkje var ei av fire kongelege kollegiatkyrkjer, dvs. at ho hadde rett til å utdanne kongetru prestar. Kyrkja var òg ei viktig pilegrimskyrkje i mellomalderen.

Like ved kyrkja står ein skeiv bautastein kalla Jomfru Marias synål. Folketradisjonen seier at når steinen treffer kyrkjeveggen, kjem dommedag. Det blir òg sagt at fleire prestar har kappa toppen av steinen for å unngå dette.

Litteratur 
 Ekroll, Øystein, Stige, Morten, Havran, Jiri, Middelalder i stein bind 1 i serien Kirker i Norge, Oslo 2000, ISBN 82-91399-09-3

Bakgrunnsstoff 
 Biletgalleri i GalleriNOR
 Jomfru Marias synål 
 «Kirkebøker, Rogaland» på nettstaden til Arkivverket
 Kart frå 1979 som viser kyrkjestader og soknegrenser, på nettstaden til Universitetet i Bergen
 Om Avaldsnes sokn på nettstaden til Den norske kyrkja
 

Freda bygg i Rogaland
Kyrkjer i Karmøy prosti
Kyrkjer i Karmøy
Norske kyrkjer frå 1300-talet
Norske steinkyrkjer frå mellomalderen
Langkyrkjer i Stavanger bispedømme
Kulturminne i Karmøy
Valkyrkjer i 1814
Provence

Provence er eit historisk og kulturelt landskap sør i Frankrike. Det er også namnet på ein tidlegare provins som no er del av regionen Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Provance omfattar middelhavskysten mellom munningen av Rhône og byen Nice og fjellområda innanfor. Den største byen er Marseille.

Fram til 1900-talet var provençalsk, ein dialekt av oksitansk, svært utbreidd i provinsen. Eit stort utdanningsprogram gjorde fransk til hovudspråket til dei fleste innbyggjarane. I dag finst det opplæring og studiar i provençalsk i regionen, men dei fleste er franskspråklege.

Kjelder 

Provence (2009, 14. februar), Store norske leksikon. Henta 28. juli 2013.

 Delar av denne artikkelen bygger på «Provence» frå ,  den 28. juli 2013.

Bakgrunnsstoff 

Provence-Alpes-Côte d'Azur
Tidlegare provinsar i Frankrike
Senterkvinnene

Senterkvinnene er ei politisk kvinnerørsle knytt til Senterpartiet.

Les meir 
 Senterungdomen
 Senterpartiet

Senterrørsla
Engelsbergs bruk

Engelsbergs bruk ligg om lag 10 km søraust for Fagersta i Västmanlands län i Sverige. 

Engelsbergs bruk vart bygd opp frå 1681 og vart eit av dei mest moderne jarnbruka på 1700-talet. I nærleiken finst det herregard, park, brukskontor, arbeidarbustadar og industribygg. Engelsberg er det einaste jarnbruket i Sverige som har att både bygg og det meste av den tekniske utrustinga. 

På 1700-talet vart bruket eigd av familien Söderhielm og på 1800-talet av familien Timm. Generalkonsul Axel Axelson Johnson kjøpte bruket i 1916, og lét det gå inn i Avesta Jernverk si forvalting. Tre år seinare vart bruket lagd ned. Bruket vart etter kvart overteke av Nordstjernan AB. Riksantikvarieämbetet restaurerte bruket i 1970-åra.

Bruket går inn i økomuseet Ekomuseum Bergslagen.

Engelsbergs bruk er av UNESCO teke med på verdsarvlista over kulturarv, som eit viktig industriminne.

Bakgrunnsstoff 
 Riksantikvarieämbetet - Engelsbergs bruk 
 Engelsbergs bruk  Ekomuseum Bergslagen

Västmanland
Verdsarv i Sverige
Fagersta kommun
Jarnverk
Svensk industrihistorie
Hansabyen Visby

Hansabyen Visby (svensk: Hansestaden Visby) voks fram frå mellomalderen på Gotland i Sverige, til 1645 i Danmark. Nord i Europa vart Hansaen skipa, som frå starten var ei samanslutning av væpna handelsskip. Etter kvart slo handelsmennene seg ned i viktige handelsbyar. Nokre av desse byane fekk status som Hansaby. I Visby vart "Det tyska Gotlandsfararesällskapet" skipa. I åra etter busette det seg ein heil del russarar, danskar og spesielt tyske handelsmenn i Visby. Det var dei tyske hanseatane som bygde den noverande Sankta Maria domkyrka. Kyrkja stod ferdig i 1225. Visby gjekk på 1280-talet med i "Wendiska stadsförbundet" som vart utgjort av byar som Lübeck, Tallinn, Rostock, Riga o.s.b. 

Det var fyrst i 1356 at Hansaforbundet vart skipa.

Hansabyen Visby med Visby ringmur er teken med på UNESCO si verdsarvsliste. På same måte vis som Bryggen i Bergen i Noreg.

Bakgrunnsstoff 
 Riksantikvarieämbetet - Hansestaden Visby 
 Visby - arvet från medeltiden

Sjå òg 
 Almedalen
 Visby ringmur

Verdsarv i Sverige
Visby
Kano

Kano har fleire tydingar

Ein kano er ein open smal båt utan kjøl som drivast fram med einblada padleårar. Ordet kan komme frå Karibia, canoa var eit av dei første orda som spanjolane tok med seg til Europa frå språket taíno, i den nye verda.

Christofer Columbus skreiv frå Cuba at «kanoane deira er så nydeleg utforma og utsmykka at det er ein lyst å sjå». Kanoane i taínokulturen var fagre, smidige og kunne gjere stor fart. Dei største farkostane kunne romme 150 personar og var ca 20 meter lange. Den gong var kanoar i Karibia laga av uthola trestammar. 

Også i dag lagast båtar av uthola trestammar i somme delar av verda. På New Zealand lagar ein kanoar waka og i mange land i Sør-Amerika nyttar ein kanoar av trestammar som framkomstmiddel på elvar, ofte med bruk av motorkraft i staden for padleårar. 

I vestelege delar av Nord-Amerika har det òg vore laga kanoar av heile trestammar som vart uthola til fartøy med tynn hud. I andre delar av Nord-Amerika laga dei innfødde små kanoar av ein særs lett type med opphøgde spisse stamnar og bygd med trespantar kledd med hud av bjørkenever eller dyreskinn. Denne typen er modell for mange kanoar som nyttast til fritidsbruk i Noreg i dag, bygd av tre, plast eller andre materialar. 

Kanopadling som konkurransesport er olympisk øvingar i mange klassar.

Kjelder 

 Ustvedt Y Paradiset og tårene Tiden Norsk Forlag (1977), ISBN 82-10-01449-8

 Tilsvarande Wikipedia-artikkel på engelsk
 Wikipedia om «Pacific Northwest Canoes» på engelsk
 Wikipedia om waka på engelsk
 Wikipedia om taínokulturen på engelsk

Bakgrunnsstoff 
 Eian Fritid: Om kanotypar, utforming av skrog og val av materialar 

Båttypar
Visby

Visby er hovudbyen på Gotland i Sverige. Byen hadde 22 593 innbyggjarar i 2010. Byen sitt historiske sentrum, hansabyen Visby, har sidan 1995 stått på UNESCO si verdsarvliste. 

I Visby vert det kvart år skipa til ei mellomalderveke.

Historie 

Ingen veit kor langt attende historia til byen går. I følgje ein teori vart byen grunnlagd kring 900, men alt før dette tidspunktet fanst det eit handelssentrum på staden. På 1100-talet var Visby eit viktig sete for Hansaen. Folkesetnaden i byen var då halvt tysk, og det rådde sterke motsetnader mellom by og land. Difor er ringmuren langt tjukkare mot landsida enn mot havsida. I 1361 vart Gotland erobra av Valdemar Atterdag. Ved det avgjerande slaget, aust for muren, mellom danskar og gotlandske bønder, stilte byen seg nøytral. I 1525 var det konflikt mellom Lübeck og Visby. Lübeckarane skal i følgje tradisjonen ha brunne alle kyrkjene i byen, utanom den tyske, som no er domkyrkje. Visby vart ein svensk by i 1645, etter freden i Brömsebro. I 1808, under den siste svenske-russiske krigen, blei Visby og resten av Gotland annektert «til evig tid», men det tok ikkje meir enn ein månad før Gotland igjen var på svenske hender. Den avsette, den russiske guvernøren Bodisko, blei etter krigen guvernør i Finland.

Attraksjonar 
Mange minnesmerke frå stordomstida til Visby er i dag attraksjonar:
 Ringmuren frå 1200-talet, 3,5 km lang med totalt 44 tårn.
 Av festninga Visborg finst knapt synlege restar igjen.
 fleire kyrkjeruinar.
 Visby domkyrkje.
 Ca 150 mellomalderhus i meir eller mindre godt verna stand.
 Botanisk hage, eid av selskapet DBV (Dei badande vännerna).
 Galgberget, nord for Norderport, med ein verna galge frå mellomalderen – tre steinpilarer med sytten steinar i Kvar. Opphav til eiden: «Fy sjutton (stenar).»

Festivalar 
Kvart år i august er det mellomalderuke innanfor ringmuren. Det blir servert mat og godbitar med oppskrifter frå mellomalderen. Det blir òg laga smykke og blir sett opp skodespel frå mellomalderen.

Kommunikasjon 
Visby flyplass ligg like utanfor byen. Bilferja Visby—Nynäshamn, Visby-Oskarshamn og Visby-Øland (Grankullavik).

Bakgrunnsstoff 

 
Gotland
Hansaen
Tettstader i Gotlands län
Hamnebyar ved Austersjøen
Stader frå norrøn tid
Person

Person er ein grammatisk kategori ved pronomena, som i språk med rik morfologi også kan bli uttrykt på verb og substantiv. Dei fleste person-systema har tre trekk, første person, som refererer til talaren, andre person som refererer til tilhøyraren, og tredje person, som refererer til nokon som er verken talar eller tilhøyrar.

I fleirtal refererer første person til talaren og ein eller fleire andre, andre person til tilhøyraren og ein eller fleire andre (men ikkje talaren), og tredje person til nokon som er verken talar eller tilhøyrar. I visse språk finst det eit meir samansett personsystem i fleirtal, der dei skil mellom inkluderande første person og ekskluderande første person, der den første refererer til talar og tilhøyrar (og kanskje andre), mens den andre refererer til talar og andre personar, men ikkje til tilhøyraren.

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Gradbøying

Grad er ein grammatisk kategori ved adjektivet. Kategorien har tre trekk, positiv, komparativ og superlativ, som i norsk fin, finare, finast. 

Komparativ samanliknar to storleikar og finn at karakteristikken er meir treffande på den eine enn på den andre (Arne er tristare enn Bjørn). Superlativ plukkar ut ein medlem av ei gruppe som karakteristikken passar best på (Cato er tristast av dei alle). Positiv inneber òg ei samanlikning. Arne er trist inneber at han er tristare enn nokon som ikkje er trist, og kanskje tristare enn ein skulle vente.

Lingvistikk
Lingvistisk morfologi
Diatese

Diatese er ein grammatisk kategori ved verbet, ein kategori som har å gjere med tilhøvet mellom semantiske roller (også kalla tematiske roller og theta-roller) (som agens og patiens) og syntaktiske funksjonskategoriar (som subjekt og objekt). Kategorien har i somme språk to trekk, aktiv og passiv, i andre språk tre, aktiv, medium og passiv.

Skilnaden på aktiv, medium og passiv kan illustrerast med tre setningar frå det vestafrikanske språket fulfulde, som bøyer verbet i alle dei tre diatesane:

 1. Aktiv: Daada lootii ɓinngel. 'Mor vaska ungen.'
 2. Medium: Daada lootake. 'Mor vaska seg.'
 3. Passiv: Ɓinngel lootaama. 'Ungen blei vaska'

Verbet loota 'vaske' har to semantiske roller knytte til seg, agens og patiens. I den aktive setninga er subjektet knytt til agens og objektet til patiens:
{| class="prettytable" style="margin: 0 auto;"
|- bgcolor='#C0F0C0'
| text-align:left"| SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR
| style="text-align:center"| subjekt
| style="text-align:center"| verbal
| style="text-align:center"| objekt
|- bgcolor='#FFDEAD'
| text-align:left" | SEMANTISKE ROLLER
| style="text-align:center"| agens
| style="text-align:center"| –
| style="text-align:center"| patiens
|-
|
| style="text-align:center"| Daada
| style="text-align:center"| lootii 
| style="text-align:center"| ɓinngel|-
|
| style="text-align:center"| 'mor'
| style="text-align:center"| 'vaska' (aktiv, perfektiv)
| style="text-align:center"| 'unge'
|-
|}
I den mediale setninga er subjektet knytt til både agens og patiens, og objektet manglar:

I den passive setninga er subjektet knytt til patiens – eller meir generelt, den rolla som er knytt til objektet i ei aktiv setning. Agens er ikkje knytt til nokon syntaktisk funksjonskategori (men kan hevdast å vere underforstått), og det er ikkje noko objekt:

I dei fleste dialektane av fulfulde kan ikkje agens vere uttrykt i ei passiv setning, men nokre få godtek at agens er knytt til ein NP etter preposisjonen e 'med':

 Passiv med uttrykt agens:''' Ɓinngel lootaama e daada  'Ungen blei vaska av mor.

Det er vanleg i språka i verda at agens ikkje kan vere uttrykt i passive setningar, og i dei språka der agens kan vere uttrykt i passive setningar, er det som regel vanlegast at setning manglar eit agens-ledd.

Lingvistisk morfologi
Diatese
Institutet för de inhemska språken

Institutet för de inhemska språken (fi. Kotimaisten kielten keskus eller Kotus, på nords. Ruovttueatnan gielaid guovddáš) er ein lingvistisk forskingsinstitusjon som blir drive av den finske staten. Focis har omtrent hundre tilsette, og den primære oppgåva deira er å utføre grunnforsking og anvend forsking på språka i Finland, dvs, finsk, svensk, nordsamisk, enara-, skoltesamisk, sigøynerspråket romanés og teiknspråk. I tillegg driv Focis ei rådgjevarteneste for språkspørsmål. Dei viktigaste oppgåvene til Focis er å vera norm- og rådgjevar for myndigheiter og ålmenta, å lage ordbøker for dei ulike språka, og å stø opp om bruken av desse språka i samfunnet.

Focis er normativt organ for alle språka i Finland.

Bakgrunnsstoff 
 Heimesida til Focis

Lingvistikk
Svensk språk
Finsk språk
Samiske språk
Romanés
Finsk språkpolitikk
Pseudonym

Pseudonym, psevdonym (frå gresk ψευδώνυμο, 'falsk namn') eller løyndenamn er eit oppfunne namn brukt av ein person i staden for det rette namnet. Franske ord for løyndenamn er nom de plume, 'pennenamn', for forfattarar som ikkje ynskjer å nytta sitt eige namn ved publisering, eller nom de guerre, 'krigsnamn', for namn brukte i samband med krig i verkeleg eller overført tyding.

Bruk av løyndenamn 
Løyndenamn kan brukast som dekknamn når ein gjer noko ein ikkje vil bli avslørt for, til dømes å gje ut skrifter som vil bli dårleg likte av samfunnet rundt dei eller styresmaktene. Men bruk av løyndenamn er ikkje alltid negativt eller hemmeleg. Også skodespelarar, idrettsfolk og musikarar nyttar pseudonym, gjerne fordi dei vil ha eit namn som kling betre eller er lettare å seia eller hugsa.

Kjønn 
Ein kan bruk løyndenamn til å endra eller skjula kjønnet sitt. Dei har mellom anna vore mykje brukt av kvinner som vil unngå diskriminering. Særleg var dette vanleg på den tida ein meinte kvinner hadde mindre tankekapasitet enn menn, men også i dag finst det forfattar som tek eit pseudonym eller skjular dei kvinnelege førenamna sine bak førebokstavar, som britiske J.K. Rowling.

Den franske matematikaren Sophie Germain (1776–1831) kalla seg «Le Blanc» i korrespondanse med andre matematikarar.
Den franske forfattaren Amandine-Aurore-Lucile Dupin braut med ein tradisjonell kvinnerolle, mellom anna ved å gje ut bøker, og brukte mannsnamnet George Sand som løyndenamn for dette. Angloirske Molly Keane gav ut romanar som MJ Farrell for ikkje å få dårleg rykte i sosietetskretsane ho vanka i.

Sjangerskilje 
Den norske forfattaren André Bjerke kalla seg for «Bernard Borge» når han skreiv kriminallitteratur. Truleg gjorde han det for å skilla dette forfattarskapet frå resten av verka sine. Agatha Christie og Ruth Rendell er andre forfattarar som valde pseudonym når dei skreiv i andre sjangrar enn normalt.

Kollektivpsevdonym 
Fleire forfattarar som skriv eitt verk eller ein serie kan òg ta eit felles namn. Dei best kjende eig Stratemeyer-syndikatet og blei brukt på seriebøkene deira om mellom anna Hardyguttene («Franklin W. Dixon») og Frøken Detektiv («Carolyn Keene»). Bak namna stod fleire forfattar som var pålagde anonymitet.

«John Donner» og «Helene Holst-Hammerfeldt» er norske kollektivpsevdonym med kjende opphavspersonar. Dei 13 bøkene til John Donner i Sommerset-serien blei skrivne av Ragnar Hovland, Einar Økland, Per Olav Kaldestad og Sigbjørn Heie, medan dei tre forfattarane May Grethe Lerum, Anne B. Ragde og Trude Brænne Larsen skreiv kvar si av bøkene i serien Emilies tid.

Sjå òg 
 Artistnamn
 Kategorien pseudonym

Namn