Tanganyikasjøen

Tanganyikasjøen er ein av dei store sjøane i Afrika. 
Innsjøen er delt mellom dei fire landa Burundi, Kongo, Tanzania og Zambia, der dei største delane av han ligg i Kongo (45 %) og Tanzania (41 %). Vatnet i innsjøen renn ut i elvesystemet til Kongoelva, og til slutt ut i Atlanterhavet. 

Tanganyikasjøen er estimert til å vere den nest eldste og den nest djupaste ferskvassjøen i verda, begge etter Bajkalsjøen i Sibir.

Namn
Dei fyrste europearane som kom til sjøen, Richard Burton og John Hanning Speke i 1858, og meinte at namnet kunne koma frå det lokale uttrykket kou tanganyika, ‘å møta’. Dette kunne kanskje visa til at mange elvar rann ut i han, eller at ulike folkegrupper møtte kvarandre her.

«Tanganika» blei brukt om innsjøen då Henry Morton Stanley utforska han frå Ujiji i 1876. Han skreiv at dei lokale innbyggjarane ikkje var sikre på tydinga av namnet, men kunne bruka det om særs store sjøar. Sjølv meinte han at det truleg tydde noko slikt som 'den store innsjøen spreidde seg som ei slette' eller 'sletteaktig innsjø'.

Stanley fekk også høyra andre namn på sjøen frå andre folkegrupper, og skreiv av folk frå Marungu kalla han Kimana, dei frå Urungu kalla han Iemba og dei frå Wakawendi kalla han Msaga, 'den urolege sjøen'. 

Ein har også spekulert i om namnet kan ha samband med hamnebyen Tanga i aust.

Geografi 

Innsjøen ligg i Albertine-rifta i den vestlege delen av Riftdalen, og er omgjeven av høge fjell. Han er den største riftsjøen i Afrika, og den nest største innsjøen i verda etter volum. Innsjøen er den djupaste i Afrika, og i tillegg den innsjøen med størst volum. Han strekkjer seg 673 km frå nord til sør, og er i snitt 50 km brei. Innsjøen dekkjer eit areal på 32 900 km², og har ei kystlinje på 1 828 km. I snitt er Tanganyikasjøen 570 meter djup, og på det djupaste 1 470 meter (i nord). Det er estimert at innsjøen inneheld 18 900 km³ vatn,
16 % av det tilgjengelege ferskvatnet i verda. Middeltemperaturen i overflata er 25 °C, og det har ein pH på 8,4 i snitt. I botn av sjøen er det om lag eit 4 500 meter tjukt lag med sediment over grunnfjellet. 

Det enorme djupet og den tropiske plasseringa til innsjøen hindrar sirkulasjon i vassmassane, som gjer at mykje av vatnet i djupare lag er såkalla fossilt vatn og manglar oksygen (anoksisk vatn). Tilsigsområdet til innsjøen dekkjer eit areal på 231 000 km², med to store elvar som munnar ut i innsjøen, talrike mindre elvar (på grunn av dei bratte fjella som hindrar eit stort tilsigsområde), og ei stor elv ut av innsjøen, Lukuga, som er ei av sideelvene til Kongoelva.

Dei største elvane som munnar ut i innsjøen er Ruzizi og Malagarasi. Ruzizi kjem frå Kivusjøen og munnar ut i nordenden av sjøen. Malagarisi er den nest største elva i Tanzania og renn ut i Tanganyikasjøen i aust. Malagarasi er eldre enn Tanganyika sjøen og var tidlegare ein del av Kongoelva.

Nedbør og fordamping speler ein større rolle i vassinnhaldet enn elvene. Minst 90 % av vasstilførsla kjem frå regn på overflata til sjøen, og minst 90 % av vasstapet kjem frå direkte fordamping.

Øyar 
Det ligg fleire øyar i sjøen. Dei viktigaste er:

 Kavala (DRC)
 Mamba-Kayenda (DRC)
 Milima (DRC)
 Kibishie (DRC)
 Mutondwe (Zambia)
 Kumbula (Zambia)

Geologi
Tanganyika er ein gammal innsjø. Dei tre bassenga hans, som i periodar med mykje lågare vasstand var separate innsjøar, har ulike aldrar. Den midtre  byrja å bli danna for 9–12 millionar år sidan, den nordlege for 7–8 millionar år sidan og den sørlege for 2–4 millionar år sidan.

Innsjøen har ei kompleks historie med skiftande straummønster på grunn av den høge plasseringa si, den store djupna, den langsame påfyllingshastigheiten og plasseringa si i fjella i eit turbulent vulkansk område som har gått gjennom klimaendringar. Tilsynelatande har han sjeldan hatt eit utløp til havet i tidlegare tider. Han har difor blitt skildra som «praktisk endorheisk». 

På grunn av den tropiske plasseringa si fordampar vatn raskt frå innsjøen. Derfor er han avhengig av eit høgt tilsig gjennom Ruzizi ut frå Kivu-sjøen for å halda vasstanden høg nok til å renna over. Denne utstrøyminga er tilsynelatande ikkje meir enn 12 000 år gammal, og kjem av lavastraumar som blokkerer og omdirigerer den tidlegare utstrøyminga til Kivu-bassenget inn i Edwardsjøen og deretter Nilen, og omdirigerer han til Tanganyikasjøen i staden. Teikn på gamle strandlinjer tyder på at Tanganyika til tider kan ha hatt ein opptil 300 meter lågare vasstand enn det noverande overflatenivået sitt, utan utløp til havet. Sjølv det noverande utløpet er tidvis avbrote, og det er mogleg at det ikkje var verksamt då dei fyrste vestlege oppdagingsreisande vitja sjøen i 1858.

Innsjøen kan òg til tider ha hatt forskjellige inn- og utløp; innstrøyming frå ein høgare Rukwa-sjø, tilgang til Malawisjøen og ein utfartsveg til Nilen har alle blitt foreslått å ha eksistert ein gong i historia til sjøen.

Sambandet mellom innsjøen og havet er avhengig av ein høg vasstand som gjer at vatnet kan strøyma ut av innsjøen gjennom Lukuga-elva til Kongo. Når dette ikkje er tilfellet er utløpet blokkert av sandbankar og massar av vegetasjon, og i staden er denne elva avhengig av sine eigne bielvar, særleg Niemba-elven, for å oppretthalda vasstraumen.

Vasskarakteristikkar

Vatnet i sjøen er basisk med ein pH på rundt 9 på 0-100 meters djupne. Under denne djupna er han rundt 8,7 og går gradvis ned til 8,3–8,5 i dei djupaste delane av Tanganyika. Eit liknande mønster kan ein sjå når det gjeld elektrisk konduktivitet, frå rundt 670 μS/cm i den øvre delen til 690 μS/cm på den djupaste.

Overflatetemperaturar går vanlegvis frå rundt 24 °C i sørdelen av sjøen tidleg i august til 28-29 °C seint i regntida i mars—april. På djupner over 400 meter ligg temperaturen stabilt på 23,1-23,4 °C. Vatnet har gradvis blitt varmare sidan 1800-talet, og dette har akselerert i lag med global oppvarming sidan 1950-talet.

Vatnet i sjøen er lagdelt, og han er meromiktisk, det vil seia det vanlegvis ikkje føregår sesongmessig blanding under djupner på 150 meter. Blandinga som finst skjer vanlegvis på grunn av oppvelling i sørdelen og er driven av vind, men det skjer også mindre opp- og nedvellingar i andre delar av sjøen. På grunn av denne varige lagdelinga inneheld dei djupe delane av sjøen «fossilt vatn». Det tyder også at det ikkje er oksygen i dei djupe delane (han er anoksisk), slik at fisk og andre aerobiske organismar berre kan leva i dei øvre delane. Det finst geografiske variasjonar til denne avgrensinga, men ho er typisk på djupner rundt 100 m i norddelen av sjøen og 240-250 m i sør. Dei djupaste delane av sjøen inneheld store mengder giftig hydrogensulfid, og inneheld nesten ikkje liv, bortsett frå bakteriar.

Biologi 
Sjøen ligg på skiljet mellom den austlege og vestlege planteregionen i Afrika. Langs breidda av sjøen veks oljepalmar, som er typisk vestafrikanske. Det er eit rikt fugleliv rundt sjøen, og det lever mange flodhestar her. I tillegg har han ei rekkje ulike artar som heilt eller hovudsakleg lever under vatn, mellom anna eit stort tal hovudsakleg endemiske ciklidar.

Reptil
I Tanganyikasjøen og våtlandsområde i nærleiken finn ein nilkrokodille (mellom anna den kjende kjempekrokodillen Gustave), fleire halsvendarskjelpadder (Pelusios rhodesianus, P. sinuatus og P. subniger - sistnemnde i lagunar tilknytte sjøen). Storm's water cobra, ein underart av vasskobraen Naja annulata som hovudsakleg lever av fisk, finst berre i Tanganyikasjøen, der han føretrekk steinete kystområde.

Fisk
Innsjøen har minst 250 artar av ciklidar og over 80 andre fiskeartar. Dei fleste lever nær kysten og ned til eit djup på om lag 200 meter. Den største biomassen av fisk er derimot i den pelagiske sona (ope farvatn) og er dominert av seks artar - to artar av tanganyikasardin og fire artar av rovfisken Lates (som er i slekt med nilåboren som har øydelagd ciklidefiskbestanden i Victoriasjøen).

Nesten alle (98 %) av ciklideartane er endemiske (finst berre her) i innsjøen. Ciklidane i dei store sjøane i Afrika står for det mest utbreidde dømet på adaptiv stråling hjå virveldyr. Ciklidane i Tanganyikasjøen er morfologisk og genetisk dei mest forskjelliga av ciklidane i dei store sjøane. Dette er knytt til den høge alderen til Tanganyika, som er mykje eldre enn dei andre sjøane.
Tanganyikasjøen er derfor ein viktig biologisk ressurs i studiar av evolusjonen til dyreartar.

Tanganyika har det høgaste talet på endemiske ciklideslekter av alle afrikanske sjøar. Alle ciklidane i Tanganyika høyrer til underfamilien Pseudocrenilabrinae. Av dei ti tribusane i denne underfamilien lever halvparten berre eller nesten berre i denne sjøen (Cyprichromini, Ectodini, Lamprologini, Limnochromini og Tropheini), medan tre andre har artar i sjøen (Haplochromini, Tilapiini og Tylochromini). Andre framlegg om klassifisering deler Tanganyika-ciklidane inn i så mange som 12–16 tribusar (Bathybatini, Benthochromini, Boulengerochromini, Cyphotilapiini, Eretmodini, Greenwoodochromini, Perissodini og Trematocarini i tillegg til dei som er nemnd før).

Dei fleste Tanganyika-ciklidar lever langs breidda av sjøen ned til djupner på 100 meter, men nokre artar går jamleg ned til djupner på 200 meter. Ein har tidvis funne artar frå slekta Trematocara djupar enn 300 meter, som er djupare enn nokon annan ciklide er funnen i verda.
Nokre av djupvass-ciklidane (som Bathybates, Gnathochromis, Hemibates og Xenochromis) er blitt fanga i område som er nesten heilt utan oksygen, men korleis dei kan overleva der er uklart. 

Tanganyika-ciklidar skil seg mykje frå einannan i levemåte, og kan vera planteetarar, detritusetarar, planktonetarar, insektetarar, muslingetarar, åtseletarar, skjeletarar og fiskeetarar.

Formeiringa deira går vanlegvis føre seg på ein av to hovudmåtar. Nokre av dei gyter på botn (gjerne i holver eller steinsprekker), medan andre er munnrugarar. Blant dei endemiske artane finn ein to av dei minste ciklidane i verda, Neolamprologus multifasciatus og N. similis (begge skjelbuar) på opptil 4-5, og ein av dei største, kjempecikliden Boulengerochromis microlepis på opptil 90 cm.

Mange ciklidar frå sjøen, som artar frå slektene Altolamprologus, Cyprichromis, Eretmodus, Julidochromis, Lamprologus, Neolamprologus, Tropheus og Xenotilapia, blir brukte som akvariefisk. Dei er populære på grunn av dei sterke fargane og mønstera sine, og interessant oppførsle. Akvarieeigarar kan til dømes gjenskapa ein Tanganyika-biotop for å husa desse ciklidane i eit habitat som minnar om det naturlege miljøet deira.

Av dei over 80 fiskeartane som ikkje er ciklidar er rundt 60 % endemiske.

Ein type endemisk fisk er fakultativt (valfritt) yngelparasittiske «gaukefiskar», artane Synodontis grandiops og S. multipunctatus. Andre artar er svært like desse, og er ofte blitt forveksla, til dømes S. lucipinnis og S. petricola. Det er uklart om dei også viser denne oppførselen. Dei yngelparasittiske fiskane legg ofte egg samtidig som munnrugande ciklidar. Cikliden tek egga inn i munnen som om dei var deira eigen. Når egga til parasittfisken klekkar, et dei opp ciklideegga. Seks andre slekter av ålemaller finst berre i sjøen: Bathybagrus, Dinotopterus, Lophiobagrus, Phyllonemus, Pseudotanganikallabes og Tanganikallabes. Seks artar frå slekta Chrysichthys finst berre i Tanganyika-bassenget der dei lever både i grunt og relativt djupt vatn; i sistnemnde habitat er dei hovudbytteetarar og åtseletarar. Ei unik evolusjonær spreiing i sjøen er dei 15 artane av piggete ålar i slekta  Mastacembelus, der alle utanom ein er endemiske.

Nokre av fiskane som ikkje er endemiske er utbreidde i Afrika, men fleire av dei er berre utbreidde her og i elvebassenga til Malagarasi og Kongoelva, slik som Polypterus congicus, Hydrocynus goliath, Citharinus citharus, Distichodus sexfasciatus og Tetraodon mbu.

Andre dyr
I tillegg til endemiske fiskar er det fleire endemiske blautdyrartar, krabbar, reker, loppekreps, manetar og igler.
Sjøen omfattar minst 20 vitskapleg skildra iglearar (12 av dei endemiske), 9 svampar (7 endemiske), 6 mosdyr (2 endemiske), 11 flatmakkar (7 endemiske), 20 rundormar (7 endemiske), 28 leddormar (17 endemiske) og den vesle maneten Limnocnida tanganyicae frå klassen Hydrozoa.

Ein kjenner til totalt 83 ferskavsssniglar (65 av dei endemiske) og 11 muslingartar (8 endemiske) frå sjøen. Av dei endemiske muslingane er tre slekter monotypiske: Grandidieria burtoni, Pseudospatha tanganyicensis og Brazzaea anceyi. Mange av sniglane er uvanlege for artar som lever i ferskvatn ved at dei har merkbart tjukkare skjel og/eller distinkt skulptur på det, trekk ein vanlegvis ser mest på havsniglar. Desse sniglane blir kalla thalassoidar, som ein kan omsetja med 'hav-aktige'. Alle Tanganyika-thalassoidane, som høyrer til Prosobranchia, er endemiske til sjøen. Tidlegare trudde ein dei var i slekt med liknande havsniglar, men ein har funne at dette ikkje er tilfellet. Ein går no ut frå at utforminga deira er eit resultat av dei svært mangfaldige habitata i Tanganyika og evolusjontrykk frå snigleetande fisk og, ikkje minst, Platythelphusa-krabbar. Totalt finst det 17 ferskvassnigelslekter som er endemiske til sjøen, som Hirthia, Lavigeria, Paramelania, Reymondia, Spekia, Stanleya, Tanganyicia og  Tiphobia. Det finst rundt 30 snigleartar som ikkje er thalassoide, men berre fem av desse er endemiske, mellom anna  Ferrissia tanganyicensis og Neothauma tanganyicense. Sistnemnde er den største sniglen i Tanganyika, og skjelet hans blir nytta av små skjelbuande ciklidar.

Ein finn også eit stort mangfald av krepsdyr i Tanganyika, med meir enn 200 artar, der over halvparten er endemisk. Dei omfattar 10 artar av ferskvasskrabbe (9 Platythelphusa og Potamonautes platynotus; alle endemiske), minst 11 artar små Atyidae-reker (Atyella, Caridella og Limnocaridina), ei endemisk Palaemonidae-reke (Macrobrachium moorei), rundt 100 muslingkrepsar, med  mange endemiske, og fleire copepodar. Av desse lever Limnocaridina iridinae inni kappeholrommet til  Unionidae-muslingen Pleiodon spekei, noko som gjer han til ein av berre to kjende kommensiale artar av ferskvassreker (den andre er Caridina spongicola frå Towutisjøen i Indonesia, som bur i svampar).

Blant sjøane i Rift-dalen har Tanganyika langt større mangfald av krepsdyr og ferskvassniglar enn dei andre, både når det gjeld tal på artar og tal på endemiske artar. Til dømes er dei einaste andre av desse sjøane med endemiske ferksvasskrabbar Kivu og Victoria, som har to artar kvar.

Folkesetnad 

I 2000 blei det estimert at rundt 10 millionar menneske budde rundt sjøen.

Nordenden av sjøen er tettast folkesett, med konsentrasjonar rundt dei større byane. Andre delar av breidda er tynt folkesette.

Fiske 
Fisken i innsjøen er ei stor proteinkjelde for dei lokale innbyggjarane. Ifølgje ulike kjelder står fisk frå sjøen for 25–40 % eller ca. 60 % av dyreproteinet i kosthaldet til folk i regionen. 

Det finst fleire tradisjonelle lokale fiskemetodar. Dei fleste av dei går ut på å bruka ei lanterne til å lokka fisk til seg om natta. Ein metode kalla lusenga går ut på at ein enkeltperson i ein kano bruker eit vidt nett. Ein annan går ut på å bruka eit løftenett der ein senker eit nett mellom to parallelle kanoar og så raskt dreg det opp. Den trede, kalla chiromila, nyttar tre kanoar. Ein kano står stille med ei lanterne, ein annan kano held ein ende av nettet og den tredje går rundt den som står stille for å samla nettet.

I dag er det om lag 45 000 menneske som er direkte involvert i fiskeria som opererer frå nesten 800 stader. Det er om lag 1 million menneske som er avhengig av fiskarane, og fisk frå Tanganyikasjøen blir eksportert til heile Aust-Afrika. Kommersiell fiske byrja på midten av 1950-talet, og dette har hatt stor innverknad på dei pelagiske fiskeartane, som gjekk kraftig tilbake i bestand. Industrifiskeri, som blømde i 1980-åra, har seinare kollapsa. I 1995 blei det fanga rundt 180 000 tonn fisk. I 2016 blei den totale fangsten estimert til opptil 200 000 tonn.

Transport 
Dei viktigaste hamnebyane rundt sjøen er Bujumbura i Burundi, Kalemie i Kongo, Mpulungu i Zambia og Ujiji og Kigoma i Tanzania. 

Sjøen blir brukt som transportveg for uformell småhandel og for større, i nokre høve internasjonal handel. Historisk var sjøen ein viktig transportveg for å få varer til og frå kysten i aust og sør. 

Det er to ferjer som går langs austkysten av innsjøen. MV «Liemba» mellom Kigoma og Mpulungu, og MV «Mwongozo», som går mellom Kigoma og Bujumbura. Hamnebyen Kigoma er endestasjonen for jarnbanen som går frå Dar es Salaam i Tanzania. Hamnebyen Kalemie er endestasjon for den kongolesiske jarnbanen.

Historie 

Det har budd menneske rundt Tanganyikasjøen. Dei fleste folka rundt sjøen i dag er bantutalande folkegrupper som sporar opphavet sitt til Kongoelva.

På 1800-talet kom muslimske handelsfolk frå austkysten av Afrika til området. Dei førte med seg nye varer inn i landet, som bomullsklede, metallarbeid, salt og tobakk, og frakta med seg varer som elfenbein, palmeolje og menneske som slavar. Handelsfolka førte til store endringar i samfunnsordenen, med innføring av valuta i form av ulike perler og klede. Mange folk fekk arbeid knytt til handelen, til dømes som sjøfolk, guidar, snikkarar o.l.

Ujiji blei sterkt påverka av swahilikultur, og blei også eit senter for slavehandel. Dei arabiske handelsfolka som kom til innlandet gjorde ikkje noko forsøk på å skipa statar eller spreia islam her. Kolonisering blei først og fremst gjort av europearar, som kom hit på andre halvdelen av 1800-talet. Arabarar blei etterkvart dels drivne ut av europearar og dels nøydde til å dra tilbake til kystområda grunna endra handelsmønster.

Dei første europearane som fann fram til innsjøen blei utforskarane Richard Francis Burton og John Speke i 1858. Dei fann han då dei leita etter kjelda til elva Nilen. Speke heldt fram og fann til slutt kjelda, Victoriasjøen. Etter desse kom stadig fleire europearar til, og dreiv utforsking og misjon. I 1884 grunnla den tyske oppdagaren Carl Peters kolonien Tysk Aust-Afrika på austsida av sjøen. I vest oppretta kong Leopold II av Belgia kolonien Fristaten Kongo, som blei gjort om til Belgisk Kongo i 1906.

Fyrste verdskrigen
Innsjøen var åstad for to kjende slag under den fyrste verdskrigen.

Takka vere «Graf Goetzen» (oppkalla etter grev Gustav Adolf von Götzen, den tidlegare guvernøren i Tysk Aust-Afrika), hadde tyskarane full kontroll over innsjøen i dei tidlege stadia av krigen. Skipet blei brukt både til å frakta last og personell over innsjøen, og som ein base for å setja i gang overraskingsåtak på allierte troppar.

Det blei difor viktig for dei allierte styrkane å få kontroll over sjøen sjølv. Under kommando av løytnantkommandør Geoffrey Spicer-Simson fekk den britiske marinen den monumentale oppgåva med å frakta to væpna motorbåtar, HMS «Mimi» og HMS «Toutou», frå England  med jernbane, veg og elv til Albertville (sidan omdøypt til Kalemie i 1971) på den vestlege breidda av Tanganyikasjøen. Dei to båtane venta til desember 1915, og starta eit overraskingsåtak på tyskarane der dei tok kanonbåten «Kingani». Eit anna tysk fartøy, «Hedwig», blei senka i februar 1916. Dette etterlét «Götzen» som det einaste tyske fartøyet som kunne kontrollera sjøen.

Som følgje av den styrkte posisjonen sin ved sjøen byrja dei allierte å rykka opp mot Kigoma over land, og belgiarane oppretta ein flybase på vestkysten av Albertville. Det var derfrå, i juni 1916, at dei sette i gang eit bombeåtak mot tyske stillingar i og rundt Kigoma. Det er uklart om «Götzen» blei treft eller ikkje (belgiarane hevda å ha treft, medan tyskarane nekta for dette), men tysk moral leid og skipet blei deretter fråtatt skytset sitt sidan ein trengte det ein annan stad.

Krigføringa på innsjøen hadde no nådd ein stillstand, der begge sider nekta å gå til angrep. Krigen på land heldt derimot fram, stort sett til fordel for dei allierte, som hadde avskore jernbanesambandet i juli 1916 og truga med å isolera Kigoma heilt. Dette førte til at den tyske sjefen, Gustav Zimmer, forlét byen og drog sørover. For å unngå at det beste skipet hans fall i allierte hender, søkkte Zimmer fartøyet 26. juli 1916. Fartøyet blei seinare heva i 1924 og omdøypt til MV «Liemba».

Etter krigen

Tanganyikaterritoriet var ein britisk koloni mellom 1919 og 1961. I 1961 blei kolonien ein sjølvstendig stat med namnet Tanganyika. I 1964 slo han seg saman med Zanzibar, og det nye landet fekk snart namnet Tanzania.
Gombe Stream nasjonalpark ved breidda av Tanganyikasjøen blei oppretta i 1968.

I 1965 nytta den argentinske revolusjonære krigaren Che Guevara område ved Tanganyikasjøen som treningsleir for geriljastyrkar. Frå denne leiren prøvde dei hjelpa opprørsleiaren og den seinare statsleiaren Laurent-Désiré Kabila å velte regjeringa, men måtte til slutt trekke seg ut. Amerikanske National Security Agency (NSA) hadde overvaka han heile tida, og hjelpte regjeringsstyrkane med å overfalle geriljaen hans.

Sjå òg 
 Dei store sjøane i Afrika
 Riftdalsjøane

Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Lake Tanganyika» frå ,  den 6. april 2007 og 17. juli 2021.  

 Fotnotar 

Innsjøar i Riftdalen
Innsjøar i Burundi
Innsjøar i Kongo
Innsjøar i Tanzania
Innsjøar i Zambia
Trelandsgrenser
Internasjonale innsjøar i Afrika
Utvalde artiklar 2021